Title stringlengths 15 17 | Keywords stringlengths 3 238 | Summary stringlengths 73 7.23k | Text stringlengths 125 444k |
|---|---|---|---|
Mál nr. 361/2008 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. júlí 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. júlí 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði látinn sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um dómurinn úrskurði að X sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. júlí 2008, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfellt fíkniefnabrot, innflutning á fíkniefnum frá Hollandi gegnum Danmörku til Íslands. Hinn 10. júní sl. hafi hollenski ríkisborgarinn Y verið handtekinn við komu til Seyðisfjarðar með Norrænu. Í húsbíl Y hafi fundist tæp 200 kg af ætluðum fíkniefnum, mest hass. Y hafi játað aðild sína að málinu og sæti hann nú gæsluvarðhaldi vegna málsins, sbr. úrskurð Héraðsdóms Austurlands. Við rannsókn málsins hafi Y greint frá samskiptum sínum við Íslending sem hann kveður hafa fjármagnað og skipulagt innflutning fíkniefnanna. Allar upplýsingar lögreglu bendi til að um sé að ræða X. Y hafi greint svo frá við skýrslutökur að hann hafi hitt X eða “Kimma” í sams konar ferð fyrir ári síðan og gert grein fyrir ferð sinni um landið á sínum tíma, sem hann kvað hafa verið farna í sama tilgangi og nú, þ.e. að flytja inn fíkniefni. Þá passi lýsing Y á þessum Íslendingi við útlit kærða. Rökstuddur grunur liggi fyrir því að X eigi aðild að ofangreindu smygli fíkniefna til landsins og að hann hafi fjármagnað innflutninginn og sé í raun eigandi umræddra fíkniefna. Nánar sé vísað til gagna málsins. Kærði þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að fíkniefnabroti. Meint aðild kærða sé talin varða skipulagningu og fjármögnun fíkniefnanna. Nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um einstaka verknaðarþætti hinna grunuðu og um meinta aðild kærða að brotinu. Kærði hafi verið handtekinn vegna málsins í dag og hafi verið yfirheyrður í kjölfarið þar sem hann hafi alfarið neitað sök í málinu og sagst ekkert kannast við Y. Rannsókn málsins sé á frumstigi hvað varði hlut kærða. Málið sé talið umfangsmikið og framundan séu frekari yfirheyrslur af kærða. Framundan sé frekari gagnaöflun og gagnaúrvinnsla sem skýrt geti frekar aðdraganda brotsins, samskipti kærða við meinta samverkamenn sem kunni að tengjast málinu. Þá sé beðið gagna sem óskað hafi verið eftir frá erlendum lögregluyfirvöldum, en lögreglan njóti aðstoðar erlendra yfirvalda við rannsókn málsins. Upplýsa þurfi hvar, hvenær og hvernig fíkniefnunum hafi verið komið fyrir í bifreiðinni og hverjir hafi komið þeim fyrir. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi, en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Verið sé að rannsaka ætluð brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og megi ætla að ef þau sönnuðust, þá myndu þau geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála. Kærði er undir rökstuddum grun um aðild að broti gegn. 173. gr. a. og 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi. Rannsókn málsins er á frumstigi en kærði hefur neitað sök. Um er að ræða umfangsmikið brot á fíkniefnalöggjöfinni og rannsókn þess enn á frumstigi. Er fallist á með lögreglu að brýnir hagsmunir séu fyrir því að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til rannsóknar, enda verður að telja hættu á að hann geti hann spillt fyrir rannsókn málsins gangi hann laus. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna og a- liðar 1. mgr. 103. gr. um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tekin til greina, eins og hún er fram sett, en ekki þykir ástæða til að marka henni skemmri tíma. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 23. júlí 2008, kl. 16:00. |
Mál nr. 818/2016 | Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 9. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. desember 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 4.janúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafagerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við en ákæra var gefin útá hendur honum 6. desember 2016 vegna fjögurra auðgunarbrota, sem honum er gefiðað sök að hafa framið á tímabilinu frá 10. ágúst til 13. september 2016.Samkvæmt því og þegar horft er til sakarferils varnaraðila, sem frá árinu 2007hefur sætt rúmlega 7½ árs óskilorðsbundinni fangelsisrefsingu með 10 dómum og íljósi brotahrinu þeirrar er hófst eftir að hann lauk afplánun fangelsisdóms í byrjunágúst 2016, er fullnægt skilyrðum c. liðar 1. mgr. 95 gr. laga nr. 88/2008 tilþess að honum verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Verður hinn kærði úrskurðurþví staðfestur.Það athugast að í hinum kærða úrskurði varranglega sagt að varnaraðili hefði samþykkt kröfu um gæsluvarðhald.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7.desember 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðX, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi tilmiðvikudagsins 4. janúar 2016 kl. 16:00. Í greinargerð sækjanda kemurfram að kærði hafi verið handtekinn 14. september en tilkynnt hafði verið um mannsem hafi gengið um [...] og hafi verið að reyna að komast inn í hús á leiðsinni með því að taka í hurðarhúna. Lögreglumenn hafi hitt kærða þar sem hannhafi komið gangandi frá [...] og samsvaraði lýsingin á manninum við kærða. Kærðihafi haldið á tösku þegar lögregla hafði afskipti af honum en það hafi síðankomið í ljós að taskan hafði verið tekin úr bifreið sem stóð við [...]. Þá hafieinnig fundist bíllyklar og lyklaveski með nokkrum húslyklum á kærða enaðspurður sagðist kærði hafa stolið þeim úr bifreið við [...]. Þá hafifundist um eitt gramm af ætluðu kannabisefni í fórum kærða. Kærðihafi játað sök í skýrslutöku hjá lögreglu. Þá sékærði undir sterkum grun um að hafa framið eftirfarandi brot: Mál 007-2016-[...] Umklukkan 13:00 þann 12. september sl. hafi lögreglu borist tilkynning um að tveireinstaklingar hafi komið inn á [...] á [...], tekið veski starfsmanns staðarinsog hlaupið síðan út með veskið. Atvikið hafi náðst á myndbandsupptöku enlögreglumenn hafi borið kennsl á kærða sem annan af gerendum en kærði ogsamverkamaður hans höfðu þá skömmu áður verið látnir lausir úr haldi lögregluvegna rannsóknar á máli nr. 007-2016-[...]. En af myndbandsupptökum að dæma séþað kærði sem taki veskið og þeir hlaupa síðan saman út. Mál 007-2016-[...] Skömmusíðar eða klukkan 13:06, hafi lögreglu borist tilkynning um innbrot íkjallaraíbúð að [...]. Farið hefði verið inn um glugga á jarðhæð/kjallarahússins en sjá hafi mátt skófar á gluggakistunni og fingraför fundist ágluggakarmi en það sé mat lögreglu að skófarið sé eftir kærða. Í fljótu bragði hafihúsráðandi tekið eftir því að búið hafi verið að taka tvær fartölvur og tværfartölvutöskur. Á vettvangi hafi fundist veskið sem tekið hefði verið frástarfsmanni á [...] skömmu áður. Þá hafi fundist hluti þýfisins hjá þeimaðila sem hafi verið með kærða í [...] þegar hann hafi verið handtekinn. Mál007-2016-[...] – Innbrot og þjófnaður 10. ágúst sl. Innbrot í íbúð við [...]en munirnir hafi fundist heima hjá kærða að [...]. Kærði sagðist hafa verið aðgeyma þessa muni fyrir vin sinn. Kærði hafi fyrst verið úrskurðaður ígæsluvarðhald þann 14. september sl. og hafi sá úrskurður verið staðfestur meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 640/2016. Farið hafi verið fram á áframhaldandigæslu yfir kærða þann 12. október og hafi henni verið hafnað með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur sama dag. Hæstiréttur hafi snúið þeim úrskurði við með dómi í málinr. 704/2016. Í skýrslu lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að ákæra hafi verið gefin út vegna ofangreindramála þann 6. desember sl. Kærði eigi að baki langan sakarferil og hafi hlotiðfjölmarga dóma fyrir auðgunarbrot, sbr. meðfylgjandi sakavottorð. Við rannsóknmála kærða hjá lögreglu hafi komið í ljós að hann sé í neyslu fíkniefna og megiætla að hann fjármagni fíkniefnaneyslu sína með afbrotum. Þann 3. ágúst sl.hafi kærði lokið afplánun á tveggja mánaða fangelsisrefsingu HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. [...] frá [...] 2015. Meðvísan til brotaferils kærða á undanförnum vikum og mánuðum sé það matlögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áframbrotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúka þeimmálum sem séu til meðferðar hjádómstólum og lögreglu sem fyrst. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og c.-liðar 1. mgr. 95. gr. laga88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða: Kærði sætti gæsluvarðhaldi á grundvelli síbrotagæslu frá 14.september sl. til 12. október sl., sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 640/2016.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október sl. var hafnað kröfulögreglustjóra um áframhaldandi gæslu á þeim grunni. Með dómi Hæstaréttar 14.sama mánaðar, í málinu nr. 704/2016, var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildiog kærða gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 9. nóvember sl.. Þann dag varkærða með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur gert að sæta gæsluvarðhaldi til 7.desember 2016 kl. 16.00. Svo sem rakið er í greinargerð lögreglustjóra hefurlögregla til rannsóknar nokkur mál þar sem kærði er undir rökstuddum grun umbrot sem geta varðað hann refsingu samkvæmt 257. gr., 233. gr., 231. gr., 244.gr. eða 245. gr. almennra hegningarlaga. Aðstoðarsaksóknarigerði grein fyrir í fyrirtökunni þeim töfum sem orðið hafa á að ljúka rannsóknmála þeim er varðað hafa kærða. Íkröfugerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu kemur fram að ákæra hafi veriðgefin út vegna ofangreindra mála þann 6. desember sl. Fallist er á það meðlögreglustjóra að með vísan til brotaferils kærða á undanförnum vikum ogmánuðum séu yfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni halda áframbrotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúka þeimmálum sem séu til meðferðar hjádómstólum og lögreglu sem fyrst en við rannsókn mála kom fram að kærði hafi veriðí neyslu fíkniefna. Samkvæmt framangreindu er fallist áþað með lögreglustjóra að skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála séu uppfyllt. Þá hefur kærði samþykkt kröfu um áframhaldandigæsluvarðhald. Verður krafan tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði,X, kt. [...], skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 4.janúar 2016 kl. 16:00. |
Mál nr. 350/2005 | Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn | Mál K gegn M var fellt niður að ósk málsaðila, sem jafnframt voru sammála um að leggja það í dóm um málskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður K fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 5. ágúst 2005. Með bréfi 25. janúar 2006 lýstu aðilar því yfir að samkomulag hefði tekist um að fella málið niður fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að það gengi til dóms um málskostnað. Áfrýjandi ítrekar kröfu sína um málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi krefst þess að málskostnaður falli niður milli aðila. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkisjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2005. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 20. júní sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af K, á hendur M, með stefnu áritaðri um birtingu 2. september 2004. Að dæmt verði að stefnda verði gert að greiða stefnanda einfalt meðlag með börnunum Z og Y, til 18 ára aldurs þeirra. Að með dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar þess foreldris sem ekki fær forsjá barnanna samkvæmt nánari lýsingu í stefnu. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að viðbættu 24,5% álagi vegna virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda voru þær, að slitið verði samkomulagi aðila um sameiginlega forsjá yfir börnunum og kröfu stefnanda um forsjá dætranna, Z, kt. [...], og Y, kt. [...], verði hafnað og að stefnda verði falin forsjá þeirra beggja til 18 ára aldurs. Að í dómi verði kveðið á um inntak umgengnisréttar dætranna og þess foreldris sem ekki fær forsjá þeirra. Að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins, samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun og að málskostnaðarfjárhæðin beri dráttarvexti. Stefnanda var veitt gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 14. október 2004. II Málavextir eru þeir, að málsaðilar hófu sambúð árið 1983 en höfðu áður verið saman í u.þ.b. ár. Aðilar giftu sig árið 1987 og eignuðust dótturina Z hinn [...]. Skömmu síðar skildu aðilar að borði og sæng og flutti stefndi til [...]árið 1998. Stefnandi flutti síðan út til stefnda og tóku þau upp sambúð að nýju og eignuðust aðra dóttur hinn [...]. Hinn 4. febrúar 2003 gerðu aðilar með sér skriflegt samkomulag um að stúlkurnar skyldu eiga lögheimili hjá stefnda, fram til 18 ára aldurs þeirra. Stefnandi er í sambúð með A, og hefur samband þeirra staðið í um tvö ár. Stefnandi og sambýlismaður hennar leigja húsnæði að [...]. Þau búi í stóru einbýlishúsi, sem staðsett sé nálægt leikskóla og grunnskóla, og þar hafi dætur hennar sérherbergi. Stefndi hefur frá því hann kom heim frá [...]starfað í söluskála og hóteli að [...], þar sem hann býr jafnframt og ganga stúlkurnar í skóla að [...]. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að það sé börnunum fyrir bestu að henni verði falin forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, þar sem brostnar séu forsendur fyrir sameiginlegri forsjá. Að mati stefnanda hafi hún fremur en stefndi þá persónulegu eiginleika sem til þurfi til þess að axla ábyrgð á forsjá þeirra, þar sem hún geti búið þeim gott og öruggt umhverfi, þar sem þær búi við umhyggju og reglu sem þær hafi skort hjá stefnda. Aðstæður stefnanda séu mjög góðar. Hún hafi fasta vinnu, tryggt leiguhúsnæði á góðum stað nálægt skóla. Stefnandi sé í sambúð sem gangi vel og hafi hún og sambýlismaður hennar uppi áform um að gifta sig. Dætrum hennar semji vel við sambýlismann hennar. Stefnandi sé búsett í næsta nágrenni við [...]á [...] og leikskólann [...]. Telur stefnandi að með því að stúlkurnar sæki skóla á [...] sé menntun þeirra betur tryggð en í skólanum á [...]. Að mati stefnanda sé stefndi stúlkunum umhyggjusamur og góður faðir, en hann sé hins vegar ekki fær um að annast þær á viðunandi hátt og veita þeim þá festu sem nauðsynleg sé, vegna óreglulegs og langs vinnutíma hans. Auk þess hafi hún áhyggjur af andlegri heilsu hans. Stefndi hafi verið þunglyndur og hafi ekki leitað sér hjálpar vegna þess eftir því sem hún viti best. Stefnandi telur og nauðsynlegt að kveðið verði á um meðlag og inntak umgengnisréttar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Verði henni dæmd forsjá barnanna muni hún stuðla að eðlilegri umgengni þeirra við stefnda. Stefnandi telur rétt að við ákvörðun á umgengni verði tekið mið af því að töluverðar vegalengdir séu á milli heimili aðila. Fer stefnandi fram á að umgengni barnanna og stefnda verði sem hér segir: 1. Regluleg umgengni verði eina helgi í mánuði. 2. Jóla- og áramótaumgengni. Umgengi um jól og áramót skiptist þannig að stúlkurnar verði önnur hver jól hjá stefnda og dvelji um áramót hjá stefnanda og öfugt. 3. Páskar. Umgengni um páska skiptist til helminga milli aðila. 4. Stúlkurnar dvelji þrisvar sinnum tvær vikur í senn hjá stefnanda. Stefndi skuli fyrir 1. apríl ár hvert láta stefnanda vita hvaða tími henti best til sumarleyfis hans og barnanna og fyrir 1. maí ár hvert skuli aðilar hafa ákveðið sumarleyfi dætranna með hvoru foreldra fyrir sig. Stefnandi byggir kröfu sína um einfalt meðlag úr hendi stefnda með dætrunum á framfærsluskyldu foreldra, sbr. 53. gr. barnalaga nr. 76/2003 og lágmarksmeðlagsskyldu forsjárlauss foreldris, samkvæmt 57. gr., sbr. 55. gr. laganna. IV Stefndi byggir kröfur sínar á því, að það sé dætrum málsaðila fyrir bestu að hann fari einn með forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, þar sem forsendur fyrir sameiginlegri forsjá séu brostnar. Stefndi mótmælir því sem fram komi hjá stefnanda að hún hafi verið aðalumönnunaraðili telpnanna og að góð og náin tengsl séu milli hennar og dætra þeirra. Stefndi heldur því hins vegar fram að mikil og góð tengsl séu milli hans og dætra hans, enda helgi hann sig alfarið uppeldi þeirra og þörfum. Hjá honum njóti þær umhyggju og reglufestu andstætt því sem stefnandi geti veitt þeim. Stefndi telur aðstæður sínar mjög góðar. Hann hafi fasta vinnu nálægt heimili sínu og stúlkunum líki vel að búa í sveitinni. Stefndi mótmælir því að skólinn á [...] sé verri skóli en skólinn á [...]. Stúlkurnar séu báðar mjög ánægðar í skólanum og leikskólanum og í því umhverfi sem þær hafi búið í hjá honum. Stefndi kannast ekki við að eiga við þunglyndi að stríða. Stefndi er sammála stefnanda um að nauðsynlegt sé að kveða á um meðlag og inntak umgengnisréttar, sbr. 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefndi kveðst hafa reynt að stuðla að eðlilegri umgengni stefnanda og dætra þeirra, án árangurs. Hins vegar telur hann tillögu stefnanda að umgengni vera heldur litla og telur eðlilegt að regluleg umgengni væri 4-5 daga í mánuði. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. V Aðila málsins greinir á um hvort þeirra eigi að fara með forsjá dætra þeirra, Z og Y, en við skilnað að borði og sæng, samkvæmt skilnaðarleyfisbréfi, dagsettu [...] 2001, gerðu málsaðilar með sér samkomulag um sameiginlega forsjá barnanna. Telja þau nú að forsendur sameiginlegrar forsjár þeirra séu brostnar og krefjast hvort um sig forsjár yfir dætrum sínum. Samkvæmt beiðni stefnanda var dómkvaddur sálfræðingurinn Ragna Ólafsdóttir, til þess að meta forsjárhæfni málsaðila, tengsl þeirra við börnin, félagslegar aðstæður o.fl. Er sálfræðiskýrsla hennar dagsett 30. mars 2005. Í skýrslunni er rakin saga málsaðila og raktar niðurstöður sálfræðiprófa, sem lögð voru fyrir þau. Í niðurlagi skýrslunnar er að finna samantekt og ályktun um forsjárhæfni foreldra og kemur þar fram, að báðir foreldrar eru hæfir uppalendur. Sálfræðirannsókn á málsaðilum hafi ekki leitt í ljós nein geðræn veikindi hjá aðilum eða persónuleikaraskanir og leitt í ljós að þeir virðist búa yfir góðum sjálfsstyrk, virðast ókvíðin, félagslynd og vel aðlöguð, eins og þar segir. Matsmaður telur báða foreldra þokkalega vel gefna og þó að fjárhagur þeirra sé ekki góður þá séu þau bæði fær um að fara vel með aflafé sitt og láta enda ná saman í heimilisrekstri. Í niðurstöðu matsgerðar greinir matsmaður svo frá að vísbendingar séu um að tilfinningatengsl sem stefnandi, K, myndar, kunni að vera fremur yfirborðskennd en djúp og náin. Hún virðist hafa gott innsæi í persónuleika dætra sinna. Matsmaður lýsir stefnda, M, sem einstaklingi með gott sjálfstraust, kraftmiklum og markmiðssæknum. Hann virðist þó hafa tilhneigingu til þess að líta fram hjá eigin veikleikum. Í niðurstöðu sinni greinir matsmaður svo frá að báðar stúlkurnar séu í góðu jafnvægi og séu sáttar við umhverfi sitt. Báðar stúlkurnar séu í góðum tengslum við fólk í umhverfi sínu. Hinn dómkvaddi matsmaður kannaði og tengsl stúlknanna við foreldra sína. Greinir hún svo frá að Z og Y hafi dvalið hjá föður sínum frá því sumarið 2002 er þær voru fimm og þriggja ára gamlar. Fram að því að þær fluttu til föður síns hafi móðir þeirra aðallega annast um þær. Vegna aðstæðna hafi umgengni við móður verið stopul. Báðar stúlkurnar hafi sterk tengsl við föður sinn. Álítur matsmaður að faðir hafi ágætan skilning á þörfum og þroska dætra sinna, setji þeim nauðsynlegar reglur og sýni þeim mikla ástúð og umhyggju. Tengsl stúlknanna við móður sína séu einnig sterk. Hún sýni þeim ástúð og þær séu hændar að henni, en í ljósi þess að móðir hafi farið á mis við að fylgjast daglega með viðfangsefnum og þroska barna sinna séu tengslin milli hennar og stúlknanna um sumt öðruvísi en við föður. Faðir sé í nánari tengslum við þær og sé kunnugri þörfum þeirra, væntingum og kröfum. Þá segir matsmaður, að ljóst sé að stúlkurnar líti svo á að heimili þeirra sé hjá föður og ekki sé hægt að merkja annað en að þær séu sáttar við það. Matsmaður greinir og frá því, að við athugun hennar hafi eldri stúlkan, Z, átt erfitt með að ræða um móður sína í því umhverfi sem hún búi í og megi ætla að það sé vörn hennar til að umbera það að hafa ekki móður sína nálægt sér. Einnig hafi matsmaður greint nokkurn trega hjá stúlkunni í samtölum þar sem móður hennar hafi borið á góma. Af framlagðri matsgerð er ljóst að stúlkurnar hafa þörf fyrir báða foreldra sína og eru tengdar þeim báðum þó á mismunandi hátt sé. Þá liggur og fyrir að báðir foreldrar eru hæfir til að fara með forsjá þeirra. Hins vegar ber að líta til þess að stúlkurnar hafa nú búið hjá föður sínum í nær þrjú ár, sem er langur tími í stuttri ævi þeirra. Þann tíma hefur umgengni móður við stúlkurnar ekki verið mikil, sem móðir kveður vera sökum þess hve langt sé á milli þeirra. Aðstæður föður eru góðar og hefur hann tíma og svigrúm til þess að annast stúlkurnar. Stúlkunum virðist líða vel hjá föður sínum og vera í góðu jafnvægi. Þegar metnar eru fyrirliggjandi upplýsingar í máli þessu ásamt sálfræðiskýrslu og framburði aðila er það niðurstaða dómsins að hag stúlknanna, Z og Y, verði best borgið fari faðirinn með forsjá þeirra beggja og þær búi áfram hjá föður sínum. Ekki þykir koma til álita að skipta forsjá stúlknanna enda eru þær á svipuðum aldri og mat beggja foreldra að hag þeirra sé best borgið fái þær að alast upp saman eins og verið hefur. Ber því samkvæmt framansögðu að fallast á forsjárkröfu stefnda. Í málinu er gerð krafa um að kveðið verði á um meðlag og inntak umgengnisréttar. Ekkert bendir til annars en að báðir foreldrar muni stuðla að eðlilegum samskiptum og góðri umgengni við dæturnar. Hins vegar verður að ætla, samkvæmt því sem fram er komið, að stúlkurnar hafi þörf fyrir meiri umgengni við móður sína en verið hefur og þörf sé á að komið verði á föstu skipulagi varðandi umgengnina. Með hliðsjón af aldri stúlknanna og búsetu foreldra þykir mega fallast á að umgengni móður við dætur sínar verði með þeim hætti sem hún hefur gert tillögu um, þ.e. að dæturnar verði hjá móður eina helgi í mánuði og sex vikur yfir sumartímann. Þá dvelji stúlkurnar hjá móður önnur hver jól og önnur hver áramót, og fjóra daga í páskafríi, allt eftir nánara samkomulagi aðila. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur, hrl., 390.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki tekið tillit til virðisaukaskattsskyldu. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum, Guðfinnu Eydal sálfræðingi og Þorgeiri Magnússyni sálfræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefndi, M, skal fara með forsjá stúlknanna, Z og Y. Stefnandi, K, skal greiða einfalt meðlag með stúlkunum frá uppkvaðningu dóms þessa og til 18 ára aldurs þeirra. Umgengni stefnanda, K, við stúlkurnar skal vera eina helgi í mánuði frá því að skóla lýkur á föstudegi fram til sunnudagskvölds. Stúlkurnar dvelji hjá stefnanda sex vikur yfir sumartímann, eftir nánara samkomulagi aðila. Stúlkurnar dvelji hjá stefnanda önnur hver jól og önnur hver áramót og fjóra daga í páskafríi, eftir nánara samkomulagi aðila. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar af þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur, hrl., 390.000 krónur. |
Mál nr. 830/2015 | Fíkniefnalagabrot Upptaka | E var sakfelldur fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 51,25 grömm af amfetamíni og 34,16 grömm af maríhúana að hluta til í sölu- og dreifingarskyni og selt tilgreindum manni rúmlega 2 grömm af amfetamíni. Með brotinu rauf E skilyrði reynslulausnar samkvæmt eldri dómi og var sá dómur því tekinn upp og E gerð refsing í einu lagi fyrir brotin. Var refsing E ákveðin fangelsi í 12 mánuði auk þess sem honum var gert að sæta upptöku á fíkniefnunum. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. október 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómurverði staðfestur.Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Eyþór Helgi Guðmundsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 410.360krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Björgvins Jónssonarhæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.Dómur HéraðsdómsNorðurlands eystra miðvikudaginn 28. október 2015.Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 20.október sl., er höfðað með ákæru Lögreglustjórans á Norðurlandi eystra,útgefinni 3. september 2014, á hendur Eyþóri Helga Guðmundssyni, kt. [...],lögheimili Schubertsvej 18,1, 9200 Álaborg, Danmörku, nú með dvalarstað aðSkarðshlíð 26c, Akureyri og X til heimilis á sama stað:,,fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafaföstudaginn 11. apríl 2014, verið með í sameiginlegum vörslum sínum 51,25 grömmaf amfetamíni og 34,16 grömm af maríhúana á heimili sínu, þegar lögreglan gerðiþar húsleit og gegn ákærða Eyþóri Helga fyrir að hafa fyrirhugað að selja hlutaþessara efna og jafnframt fyrir að hafa skömmu áður en lögregla handtók hannselt A rúm 2 grömm af amfetamíni.Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, með síðari breytingum og 2.gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyldefni nr. 233, 2001.Þess er krafist að ákærðu verði dæmd tilrefsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til að sæta upptöku á efnumþeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrám nr. 27.389 &27.446, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr.reglugerðar nr. 233, 2001.“Ákæruþáttur meðákærðu X var klofinn frá máliákærða Eyþórs Helga eftir að mál þetta var höfðað, sbr. heimildarákvæði 2. mgr.169. gr. laga nr. 88, 2008. Féll dómur ímáli hennar þann 30. desember 2014, sbr. mál nr. S-219/2014.Skipaður verjandi, Guðmundur St. Ragnarsson,krefst þess fyrir hönd ákærða Eyþórs, að hann verði dæmdur til þeirrar vægusturefsingar sem lög frekast heimila og þá þannig að hann verði dæmdur tilskilorðsbundinnar refsingar fyrir þá háttsemi sem hér er fjallað um, en aðreynslulausn, sem Fangelsismálastofnun veitti honum þann 7. júlí 2013 verðilátinn haldast. Til vara krefstverjandinn að ákærði verði dæmdur til óskilorðsbundinnar refsingar, en að nefndreynslulausn verði látin haldast. Þákrefst verjandinn hæfilegrar málflutningsþóknunar.Mál þetta barst héraðsdómi þann 3. september2014, en þá var jafnframt upplýst að ákærði Eyþóri hefði flust erlendis. Fyrirkall dómsins var birt fyrir ákærða íDanmörku þann 6. nóvember 2014, en þrátt fyrir það mætti hann ekki viðþingfestingu málsins þann 16. desember 2014.Af því tilefni var boðað til þinghalds 20. janúar sl., og var vísað tilákvæða 162. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, um handtöku. Að ósk ákærða var áður nefndur lögmaðurskipaður verjandi hans með bréfi dómsins, dags. 9. janúar sl. Við fyrirtöku málsins hinn 20. janúar sl.mætti ákærði ekki og þá ekki heldur 10. febrúar, 3 mars, og 7. apríl sl., enjafnan var upplýst um að hann byggi enn í Danmörku, og að hann neitaðisakarefni ákæru. Við nefnda fyrirtöku,þann 7. apríl sl., var afráðið, í samráði við sækjanda og verjanda, aðaðalmeðferð málsins færi fram 19. ágúst sama ár. Ákærði mætti ekki til þinghaldsins 19. ágústsl., en af því tilefni og með vísan til ákvæða 162. gr. sakamálalaganna boðaðidómari til dómþings 27. október.Skipaður verjandi tilkynnti nú í haust að ákærði hefði flust búferlumtil landsins ásamt fjölskyldu sinni, en í framhaldi af því var ákveðið að flýtafyrirtöku málsins. Þann 20. október sl.mætti ákærði sjálfviljugur fyrir dóminn, ásamt verjanda sínum.I.Ákærði hefur hér fyrir dómi skýlaust játaðsakargiftir samkvæmt ákæru.Með vísan til játningar ákærða, sem ekki erástæða til að efa að sé sannleikanum samkvæm, en einnig með hliðsjón afrannsóknargögnum lögreglu, verður lagður dómur á málið samkvæmt heimild í 164.gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, án frekari sönnunarfærslu. Með tilliti til játningar ákærða og nefndragagna þykir sök ákærða nægilega sönnuð, en brot hans er réttilega fært tilrefsiákvæða í ákæru. II.Ákærði, sem er 31 ára, á samkvæmtsakavottorði að baki umtalsverðan sakaferil. Á árabilinu 2004-2007 var ákærðiþannig margoft sakfelldur, tíðum fyrir fíkniefnalagabrot, en auk þess fyrirumferðarlagabrot, eignaspjöll og auðgunarbrot.Einnig var hann tvívegis sakfelldur á árunum 2006 og 2007 fyrirlíkamsárásir.Samkvæmt sakavottorðinu hefur ákærði auk þessá síðustu árum í fjögur skipti verið dæmdur til refsinga. Hann var þannig þann 21. ágúst 2009 dæmdurfyrir þjófnað og endurtekin brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni í tíumánaða óskilorðsbundið fangelsi, en þar var meðtalin 87 daga reynslulausn, semFangelsismálstofnun hafði veitt honum vegna eldri dóma. Þann 19. janúar 2010 var ákærði dæmdur fyrirbrot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, þ. á m. fyrir sölu fíkniefna. Vegna þessa var ákærði dæmdur í eins mánaðarfangelsi, en um hegningarauka var að ræða við dóminn frá 21. ágúst 2009. Þann 3. mars 2011 var ákærði dæmdur fyrirstórfellda líkamsárás, frelsissviptingu, ólögmæta nauðung og tilraun tilfjárkúgunar, en einnig fyrir brot á fíkniefnalöggjöfinni. Brotin framdi hann á árunum 2009 og 2010 ogvar því um hegningarauka að ræða að hluta til.Vegna þessa var ákærði dæmdur í fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Hinn 7. júlí 2013 veitti Fangelsismálastofnunákærða reynslulausn í tvö ár, á samtals 300 daga eftirstöðvum áður dæmdrarefsinga.Í því máli sem hér er til umfjöllunar hefurákærði gerst sekur um brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni, þar á meðalfyrir sölu á slíkum efnum. Meðháttseminni hefur ákærði rofið skilorð fyrrnefndrar reynslulausnar Fangelsismálastofnunar. Ber því með vísan til 1. mgr. 65. gr. laganr. 49, 2005 um fullnustu refsinga og 77. gr. almennra hegningar laga nr. 19,1940 að dæma ákærða refsingu í einu lagi fyrir greind fíkniefnalagabrot og þæreftirstöðvar refsivistar sem reynslulausn Fangelsismálastofnunar tók til.Við meðferð málsins hér fyrir dómi hefur aðnokkru verið gerð grein fyrir högum ákærða.Liggur fyrir að hann hefur undanfarin misseri búið og starfað í Danmörkuog að sögn eftir fremsta megni reynt að halda sig frá fíkniefnum. Þá kveðst hann frá því að hann fluttist tillandsins nú í haust hafa leitað eftir aðstoð AA samtakanna og hefur þartrúnaðarmann, sbr. framlagt vottorð þar um.Virðist ákærði samkvæmt þessu vera einlægur í því að breyta um stefnu oghverfa frá fyrra líferni. Þá liggurfyrir að ákærði hefur að undanförnu verið í sambúð og á nú tvö ung börn.Fært þykir að taka nokkurt tillit til þeirraatriða sem að framan greinir, en einnig til skýlausrar játningar ákærða fyrirdómi, sbr. viðeigandi ákvæði 70. gr. almennra hegningarlaga, þ. á m. 8.tl. Verður refsing ákærða að þessu virtuákveðin fangelsi í tólf mánuði, sem ekki þykir fært að skilorðsbinda.Dæma ber ákærða til að sæta upptöku áframangreindum fíkniefnum svo sem í dómsorði greinir.Að kröfu ákæruvalds og með vísan tilofangreindrar dómsniðurstöðu verður ákærði dæmdur til að greiða allansakarkostnað, en samkvæmt yfirliti lögreglustjóra nemur kostnaður hans 25.100krónum. Þá skal ákærði greiðamálsflutningsþóknun skipaðs verjanda síns, Guðmundar St. Ragnarssonar hdl., semþykir hæfilega ákveðin 450.920 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Að auki ber ákærða að greiða útlagðanferðakostnað verjandans, 38.000 krónur.Ólafur Ólafsson, héraðsdómari kveður upp dómþennan.D Ó M S O R ÐÁkærði, Eyþór HelgiGuðmundsson, sæti fangelsi í 12 mánuði.Ákærði sæti upptökuá 53,29 gr. af amfetamíni og 34,16 gr. af maríhúana, sbr. efnaskýrslu lögreglunr. 27.389 og 27.446.Ákærði greiði allan sakarkostnað 514.020krónur, þ. m.t. málsflutningsþóknun skipaðs verjanda síns, Guðmundar St.Ragnarssonar hdl., 450.920 krónur, en einnig útlagðan ferðakostnað verjandans,38.000 krónur. |
Mál nr. 5/2023 | Ráðningarsamningur Uppsögn Kjarasamningur Túlkun samnings Veikindaforföll Veikindalaun Stjórnarskrá | A krafðist greiðslu launa úr hendi B ehf. í veikindaforföllum. Deila aðila sneri helst að því hvort aðgerð sem A gekkst undir og tilefni hennar félli undir sjúkdómshugtak vinnuréttar og kjarasamnings sem var í gildi þegar hún fór fram eða hvort setning laga nr. 80/2019 um kynrænt sjálfræði hefði leitt til réttindamissis áfrýjanda í þessu tilliti. Dómurinn vísaði til þess að markmið laga nr. 80/2019 hefði verið að mæla fyrir um rétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt sjálfir og þannig tryggja einkalífsréttindi þeirra sem njóta stjórnarskrárverndar. Þannig hefði með lögunum engin afstaða verið tekin til þess hvort kynmisræmi gæti talist veikindi og ekkert í lögunum eða greinargerð með þeim sem benti til að ætlunin hafi verið að skerða réttindi þeirra sem lögin taka til. Í málinu hafði A aflað tveggja læknisvottorða um óvinnufærni sína og í vætti annars læknisins fyrir dómi kom fram að aðgerðin hefði verið aðkallandi til að koma í veg fyrir óvinnufærni A. Þegar B ehf. bárust þessi vottorð kallaði hann hvorki eftir frekari skýringum né freistaði þess að fá þeim hnekkt. Að þessu gættu var talið að A hefði sannað að hann ætti á grundvelli kjarasamnings rétt til launa í veikindaforföllum. Krafa A var því tekin til greina. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. janúar 2023. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 479.368 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 217.558 krónum frá 1. mars til 1. apríl 2020 og af 479.368 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum3. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og honum dæmdur málskostnaður á öllum dómstigum. Til vara krefst hann þess að stefnukrafan verði lækkuð og stefnda gert að greiða málskostnað að skaðlausu eða hann felldur niður á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort áfrýjandi eigi rétt til greiðslu launa í veikindaforföllum vegna aðgerðar sem hann gekkst undir sem lið í meðferð vegna kynmisræmis. Nánar tiltekið er ágreiningur um hvort aðgerðin og tilefni hennar falli undir sjúkdómshugtak vinnuréttar og kjarasamning sem var í gildi þegar hún fór fram eða hvort setning laga nr. 80/2019 um kynrænt sjálfræði hafi leitt til réttindamissis áfrýjanda í þessu tilliti.5. Með héraðsdómi 10. maí 2021 var krafa áfrýjanda á hendur stefnda tekin til greina. Aftur á móti var stefndi sýknaður af kröfunni með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 4. nóvember 2022.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 18. janúar 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-153, á þeim grunni að dómur í því gæti haft fordæmisgildi um skýringu og túlkun laga nr. 80/2019 um kynrænt sjálfræði að því er varðar hvort kynmisræmi skuli skilgreint sem sjúkdómur með tilliti til réttar til greiðslu launa í veikindaforföllum.Málsatvik7. Áfrýjandi er transmaður og hefur frá 2017 notið meðferðar hjá transteymi Landspítala. Hann var ráðinn til afgreiðslustarfa í verslun stefnda í ágúst 2015 og starfaði þar í hlutastarfi til loka janúar 2020. Um miðjan þann mánuð óskaði áfrýjandi eftir leyfi frá störfum í tvo mánuði frá 1. febrúar vegna brjóstnáms en hann gekkst undir þá aðgerð 4. þess mánaðar.8. Stefndi sagði áfrýjanda upp störfum með bréfi 30. janúar 2020. Tekið var fram að uppsögnin tæki gildi 1. febrúar það ár og uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir eða til loka apríl. Þess var óskað að áfrýjandi ynni uppsagnarfrestinn. Í bréfinu voru tilgreindar tvær ástæður fyrir uppsögninni. Annars vegar verulegur samdráttur í verslun ferðamanna og að horfur væru á að hann héldi áfram og að kostnaður, sérstaklega launakostnaður, ykist mikið. Því væri nauðsynlegt að hagræða. Hins vegar hefði áfrýjandi ekki staðið sig í starfi og mun lakar en þorri annarra starfsmanna en honum hafði verið veitt áminning með bréfi 17. janúar 2020. Í uppsagnarbréfinu kom einnig fram að áfrýjandi hefði um miðjan þann sama mánuð beðið yfirmann sinn um leyfi í febrúar og mars það ár. Það leyfi hefði verið veitt á þeirri forsendu að um væri að ræða orlof sem áfrýjanda hefði þegar verið greitt fyrir en að öðru leyti yrði leyfið launalaust. Í niðurlagi bréfsins kom fram að gert væri ráð fyrir því að áfrýjandi mætti til vinnu í byrjun apríl og ynni út þann mánuð sem yrði hans síðasti hjá fyrirtækinu. Áfrýjandi sneri ekki aftur til starfa hjá stefnda.9. Með bréfi VR 10. júní 2020 var þess krafist að stefndi greiddi áfrýjanda laun í tvo mánuði í veikindaforföllum með orlofi í samræmi við ákvæði kjarasamnings og á grundvelli læknisvottorðs 10. febrúar 2020 sem nánar verður vikið að hér síðar. Í bréfinu var krafan sundurliðuð og svarar höfuðstóll hennar til þeirrar kröfu sem áfrýjandi hefur uppi í málinu. Með bréfi 23. júní 2020 ítrekaði lögmaður áfrýjanda kröfuna. Þessum erindum var ekki svarað af hálfu stefnda og höfðaði áfrýjandi málið 22. september sama ár.Álit lækna0. Áfrýjandi aflaði fyrrgreinds vottorðs 10. febrúar 2020 sem ritað er af C lýtalækni. Þar sagði að áfrýjandi hefði verið óvinnufær vegna sjúkdóms frá 4. febrúar til 4. apríl 2020. Tekið var fram að ef óskað væri nánari upplýsinga um sjúkdóm áfrýjanda skyldi trúnaðarlæknir snúa sér til vottorðsgjafa. 1. Í vætti lýtalæknisins fyrir héraðsdómi kom fram að allar rannsóknir bentu til að brjóstnám væri mikilvægur liður í meðferð transmanna. Tók læknirinn fram að til þess að einstaklingur hlyti læknismeðferð þyrfti að vera fyrir hendi sjúkdómsgreining og við það væri miðað. Þeim sem nytu meðferðar liði betur, sjálfsvígstíðni lækkaði og andleg líðan batnaði. Aftur á móti væri aðgerðin valkvæð en ekki bráðaaðgerð.2. Undir rekstri málsins í héraði aflaði áfrýjandi vottorðs D geðlæknis. Þar kom fram að áfrýjandi hefði verið skjólstæðingur læknisins frá árinu 2017. Áfrýjandi væri fædd kona en hefði í fyrsta viðtali við lækninn greint frá því að upplifa sig, allt frá kynþroskaaldri, í röngum líkama. Áfrýjandi hefði fundið fyrir miklum kynama og leitað sér aðstoðar hjá transteymi Landspítalans. Hann hefði verið greindur á geðsviði spítalans og fengið hormónameðferð. Því næst hefði hann farið í brjóstnám en vegna vandamála sem fylgt hefðu aðgerðinni hefði hann þurft að fara í nánar tilgreinda uppbyggingu og verið frá vinnu um nokkurt skeið. Tekið var fram að meðferð áfrýjanda væri að mestu greidd af sjúkratryggingum enda um staðfestan sjúkdóm að ræða sem félli undir greiningarviðmið og hefði sjúkdómsnúmerið F64.0 í greiningarkerfum.3. Í vitnisburði geðlæknisins fyrir héraðsdómi kom fram að misræmi milli fæðingarkyns og kynvitundar leiddi til kynama sem ylli vanlíðan með kyneinkenni. Taldi læknirinn að enginn vafi léki á því að þetta teldist sjúkdómur eftir greiningarbókum sem unnið væri með í geðlæknisfræði. Meðferð færi fram á Landspítalanum og fælist fyrst í stað í greiningu sem tæki sex til átta mánuði. Að því loknu tæki við hormónagjöf og svo skurðmeðferð sem í þessu tilviki hefði verið brjóstnám. Spurður hvort það gæti leitt til óvinnufærni ef brjóstnám færi ekki fram sagði læknirinn svo tvímælalaust vera enda ylli það mikilli vanlíðan fyrir karlmann að vera með stór brjóst. Slík aðgerð væri því aðkallandi til að koma í veg fyrir félagsfælni og kvíða sem áfrýjandi hefði verið greindur með.Helstu málsástæður aðila4. Áfrýjandi byggir á því að hann hafi verið greindur með kynama árið 2017 og fengið læknisfræðilega meðferð vegna hans hjá transteymi sérfræðinga á Landspítalanum. Áfrýjandi hafi tilkynnt stefnda um aðgerðina sem hann gekkst undir 4. febrúar 2020 og telur sig eiga rétt til launa í veikindaforföllum á grundvelli kjarasamnings. Þetta reisir áfrýjandi á fyrrgreindum læknisvottorðum sem ekki hafi verið hnekkt.5. Til stuðnings því að um hafi verið að ræða sjúkdóm vísar áfrýjandi til alþjóðlegs greiningarkerfis sjúkdóma þar sem kynami og trans séu skilgreind sem sjúkdómur sem þarfnist læknisfræðilegrar meðhöndlunar en stuðst sé við þessa flokkun af heilbrigðisyfirvöldum hér á landi. Áfrýjandi andmælir því að breyting hafi orðið að þessu leyti með lögum nr. 80/2019 eins og lagt hafi verið til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. Lögin hafi að geyma heimild til að skrá kyn sitt í opinberri skrá í samræmi við kynvitund og án þess að fá læknisfræðilega greiningu. Þessi heimild breyti hins vegar engu um læknisfræðilegt mat á kynama og þá heilbrigðisþjónustu sem veita beri þeim sem fái slíka greiningu.6. Stefndi tekur undir þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að kynmisræmi geti ekki talist sjúkdómur í kjölfar setningar laga nr. 80/2019. Í því tilliti breyti engu þótt transfólki standi eftir sem áður til boða heilbrigðisþjónusta. Einnig heldur stefndi því fram að brjóstnámið sem áfrýjandi gekkst undir hafi verið lýtaaðgerð en slíkar aðgerðir séu valkvæðar og geti ekki skapað skyldu fyrir vinnuveitanda til að greiða laun í veikindaforföllum. Þá hafi aðgerðin ekki verið aðkallandi eða nauðsynleg til að draga úr eða eyða afleiðingum sjúkdóms sem fyrirsjáanlegt var að leiddi til óvinnufærni. Varakrafa stefnda er reist á því að við uppgjörið beri að taka tillit til þess að áfrýjandi hafi virt að vettugi gagnkvæman uppsagnarfrest frá 5. apríl 2020 til loka þess mánaðar. Hann hafi því gerst sekur um brotthlaup og sé bótaskyldur vegna þess samkvæmt lögjöfnun frá 1. mgr. 25. gr. hjúalaga nr. 22/1928. Jafnframt telur stefndi ósannað að áfrýjandi hefði ekki getað takmarkað tjón sitt með greiðslu úr sjúkrasjóði stéttarfélags síns eða opinberum sjúkratryggingum. Löggjöf, kjarasamningur og alþjóðlegar samþykktirVinnulöggjöf og kjarasamningur7. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms og slysaforfalla skal allt fastráðið verkafólk, sem ráðið hefur verið hjá sama atvinnurekanda í eitt ár samfellt, er það forfallast frá vinnu vegna sjúkdóma eða slysa eigi missa neins í af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, í einn mánuð. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal slíkt starfsfólk, hafi það verið ráðið hjá sama atvinnurekanda í þrjú ár samfellt, að auki halda daglaunum sínum í einn mánuð. Í skýringum við þetta ákvæði í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að réttur til launa í veikindaforföllum væri fyrir hendi þótt veikindi væru óviðkomandi þeirri vinnu sem launþeginn stundaði. Af 10. gr. laganna leiðir að ákvæði í samningi milli atvinnurekanda og launþega sem mæla fyrir um rýrari rétt launþega en leiðir af lögum eru ógild.8. Í kjarasamningi milli VR og Samtaka atvinnulífsins sem var í gildi frá 1. apríl 2019 til 1. nóvember 2022 sagði í grein 8.2.2 að laun í veikinda- og slysaforföllum þeirra starfsmanna sem unnið hafa hjá sama vinnuveitanda í eitt ár eða meira væru tveir mánuðir á hverjum 12 mánuðum en sá réttur yrði síðan rýmri eftir fimm ára starf. Í ákvæðinu var vísað til bókunar 2000 við kjarasamninginn um óvinnufærni vegna veikinda sem hljóðar svo:Aðilar eru sammála um að auk veikinda og slysatilvika verði veikindaréttur skv. samningi þessum virkur þurfi starfsmaður að gangast undir aðkallandi og nauðsynlega læknisaðgerð til að draga úr eða eyða afleiðingum sjúkdóms sem fyrirsjáanlegt er að leiði til óvinnufærni.Ofangreind skilgreining felur ekki í sér breytingu á sjúkdómshugtaki vinnuréttar eins og það hefur verið túlkað af dómstólum. [...]Lög nr. 80/2019 um kynrænt sjálfræði og forsaga þeirra9. Hinn 27. júní 2012 tóku gildi lög nr. 57/2012 um réttarstöðu einstaklinga með kynáttunarvanda. Samkvæmt 1. gr. var markmið laganna að tryggja einstaklingum með kynáttunarvanda jafna stöðu að lögum á við aðra í samræmi við mannréttindi og mannhelgi. Með kynáttunarvanda var átt við upplifun einstaklings frá unga aldri um að hann teldi sig hafa fæðst í röngu kyni og óskaði eftir að tilheyra hinu kyninu, sbr. 1. tölulið 3. gr. laganna.20. Í 4. gr. laga nr. 57/2012 var mælt fyrir um að teymi sérfræðinga um kynáttunarvanda skyldi starfa á Landspítalanum og með 5. gr. þeirra var komið á fót sérfræðinganefnd um kynáttunarvanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna gat sá sem hlotið hefði greiningu og viðurkennda meðferð hjá teyminu óskað staðfestingar hjá sérfræðinganefndinni um að hann tilheyrði gagnstæðu kyni. Með slíkri umsókn þurfti að fylgja greinargerð teymisins þar sem meðal annars skyldi koma fram að umsækjandi hefði verið undir eftirliti þess í að minnsta kosti 18 mánuði og verið í gagnstæðu kynhlutverki í að minnsta kosti eitt ár. Að fullnægðum þessum skilyrðum og öðrum sem tilgreind voru í lögunum staðfesti sérfræðinganefndin að umsækjandi tilheyrði gagnstæðu kyni og einnig, ef við átti, hvort umsækjandi væri hæfur til kynleiðréttandi aðgerðar, sbr. 3. mgr. 6. gr. laganna. Nefndinni bar síðan að tilkynna umsækjanda um niðurstöðu ákvörðunar og jafnframt senda Þjóðskrá Íslands tilkynningu um að kyn umsækjanda hefði verið leiðrétt samkvæmt lögunum, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Umsækjandi sem hlaut staðfestingu um að hann tilheyrði gagnstæðu kyni naut allra þeirra réttinda að lögum sem skráð kyn bar með sér, sbr. 7. gr. laganna.21. Lög nr. 57/2012 voru leyst af hólmi með fyrrgreindum lögum nr. 80/2019. Samkvæmt 1. gr. þeirra kveða lögin á um rétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt og miða þannig að því að tryggja að kynvitund þeirra njóti viðurkenningar. Einnig er lögunum ætlað að standa vörð um rétt einstaklinga til líkamlegrar friðhelgi. Í 4. tölulið 2. gr. laganna segir að með kynvitund sé átt við upplifun einstaklings af eigin kyni og skilgreining hans á því.22. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 80/2019 nýtur sérhver einstaklingur, í samræmi við aldur og þroska, óskoraðs réttar til að skilgreina kyn sitt; viðurkenningar á kyni sínu, kynvitund og kyntjáningu; að þroska persónuleika sinn í samræmi við eigin kynvitund og líkamlegrar friðhelgi og sjálfræðis um breytingar á kyneinkennum. Jafnframt á einstaklingur, sem náð hefur 15 ára aldri, rétt til að breyta skráningu á kyni sínu í þjóðskrá. Beiðni um slíka breytingu skal beint til Þjóðskrár Íslands og samhliða breyttri skráningu kyns á umsækjandi rétt á að breyta nafni sínu, sbr. 1. mgr. 4. gr. laganna. Í skýringum við 3. gr. í greinargerð með frumvarpi til laganna sagði að þótt í ákvæðinu væri vísað til sjálfræðis um breytingar á kyneinkennum fælist ekki í þessu að einstaklingur gæti gert kröfu um að tilteknar aðgerðir yrðu framkvæmdar á tilteknum tíma. Þetta yrði að vera ákveðið með samráði hans og þess heilbrigðisstarfsfólks sem veitti þjónustuna. Enn væri gert ráð fyrir því að greining kynmisræmis lægi til grundvallar ákvörðun um meðferð.23. Í greinargerð með frumvarpi til laganna kom fram að markmið þess væri að bæta réttarstöðu trans og intersex fólks og færa hana til nútímahorfs. Með því væri komið til móts við ný og breytt viðhorf til opinberrar skráningar kyns og stuðlað að réttarbótum trans og intersex einstaklinga með því að heimila þeim sem væru 15 ára og eldri að skilgreina kyn sitt á eigin forsendum og ráða skráningu þess enda væru aðrir ekki betur til þess bærir. Þannig væri breytt því fyrirkomulagi laga að einstaklingar á viðkvæmum stað í lífi sínu væru settir í þá stöðu að bíða samþykkis sérfræðinefndar fyrir slíkri opinberri skráningu, en draga mætti í efa að það samrýmdist grunnsjónarmiðum að baki 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um friðhelgi einkalífs.24. Um kynvitund trans fólks sagði í greinargerðinni að hún væri að einhverju eða öllu leyti á skjön við það kyn sem þeim var úthlutað við fæðingu og kynnu trans einstaklingar að þjást af vanlíðan gagnvart eigin kyneinkennum og kyngervi sem viðkomandi teldi vera í andstöðu við persónuleika sinn. Einnig sagði að ljóst væri að langtum meiri fjölbreytni ríkti um kyn og kynvitund en hin hefðbundna tvískipting í karlkyn og kvenkyn gæfi til kynna. Tvískiptingin næði alls ekki yfir öll tilbrigði kyns og kynvitundar, eins og tilvist trans og intersex fólks sýndi, og væri þannig ónothæf sem grundvöllur skilnings á þessum mannlegu eiginleikum. Enn fremur væri löggjöf sem byggðist á hinni hefðbundnu tvískiptingu einni ekki til þess fallin að tryggja friðhelgi, einstaklingsfrelsi og önnur mannréttindi þeirra sem hún næði ekki yfir. Því næst sagði svo í greinargerðinni:Frumvarpið felur í sér viðbrögð við þessu og er með því fylgt eftir þróun sem hefur átt sér stað víða um lönd í þá veru að horfið er frá því að skilgreina trans og intersex fólk sem sjúklinga er þurfi atbeina heilbrigðisstarfsfólks til að ráða fram úr kynvitund sinni og fólki látið eftir að skilgreina kyn sitt sjálft og stýra því hvernig það er skráð opinberlega.Alþjóðlegt greiningarkerfi sjúkdóma25. Á Íslandi eins og víðast hvar í Evrópu er á vettvangi heilbrigðisþjónustu notast við greiningarkerfi sem ber heitið Alþjóðleg flokkun sjúkdóma (International Classification of Diseases eða ICD). Þessi greining er gerð af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni sem er ein stofnana Sameinuðu þjóðanna. Í henni er sett fram kóðunarkerfi sem notað er við skráningu á sjúkdómum og skyldum heilbrigðisvanda í heilbrigðisþjónustu á Íslandi í samræmi við fyrirmæli landlæknis um lágmarksskráningu vistunarupplýsinga í heilbrigðisþjónustu.26. Í 10. útgáfu ICD er í kafla um geðsjúkdóma undir liðnum kynáttunarvandi (gender identity disorder) að finna lið F64.0 Transsexualism og því lýst sem vilja til að lifa og vera viðurkenndur af gagnstæðu kyni, venjulega með ama af eigin kyneinkennum og ósk um að gangast undir skurðaðgerð og hormónameðferð til að laga líkama að kynvitund. Þessi útgáfa er frá árinu 1994 en um árabil hefur verið unnið að endurskoðun hennar. Lokadrög 11. útgáfu ICD voru gefin út 18. júní 2018 og samþykkt 25. maí 2019 á 72. heimsþingi Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Þessi útgáfa tók svo gildi 1. janúar 2022. Í henni hefur heiti kynáttunarvanda verið breytt í kynmisræmi (gender incongruence) og fært úr kafla um geðsjúkdóma í kafla um kynheilsu (conditions related to sexual health). Fram hefur komið, meðal annars í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 80/2019, að talsvert hefði verið rætt um hvort fjarlægja ætti kynmisræmi eða kynama að fullu úr greiningarkerfinu og undirstrika þannig að trans einstaklingar séu ekki haldnir sjúkdómi. Niðurstaðan hafi þó verið að halda þessu innan greiningarkerfisins, einkum til að tryggja aðgengi trans fólks að heilbrigðisþjónustu, meðal annars í tengslum við kynleiðréttingu. 27. Umrætt greiningarkerfi felur ekki í sér bindandi reglur fyrir aðildarríki Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar en er til leiðbeiningar og samræmingar. Þótt 11. útgáfa ICD hafi tekið gildi munu ríki vera mislangt á vegi stödd með innleiðingu hennar. Samkvæmt tölvubréfi frá embætti landlæknis 27. október 2022 til lögmanns áfrýjanda, sem sent var þegar málið var til meðferðar í Landsrétti, er hér á landi enn notuð 10. útgáfa ICD. Tekið var fram í bréfinu að nýja útgáfan kallaði á mjög umfangsmiklar breytingar á greiningarkerfinu sem myndu taka sinn tíma. Fyrirhugað væri að sú innleiðing færi fram hér á landi árið 2025 en þangað til yrði stuðst við eldri útgáfuna.Niðurstaða28. Í málinu deila aðilar um hvort áfrýjandi eigi á grundvelli kjarasamnings rétt til launa í veikindaforföllum úr hendi stefnda vegna aðgerðar sem hann gekkst undir. Verði slíkur réttur talinn vera fyrir hendi er ágreiningslaust með aðilum að hann taki til launa í tvo mánuði vegna febrúar og mars 2020 auk þess sem þeir deila ekki um tölulegan útreikning kröfunnar. 29. Eins og áður er rakið var markmið laga nr. 80/2019 að mæla fyrir um rétt einstaklinga til að skilgreina kyn sitt sjálfir og þannig tryggja einkalífsréttindi þeirra sem njóta stjórnarskrárverndar. Með lögunum er einstaklingum sem náð hafa 15 ára aldri veitt kynrænt sjálfræði og draga lögin nafn sitt af því. Í þessu ljósi verður að skilja þau ummæli sem tekin eru orðrétt upp hér áður í 24. lið dómsins um þá þróun víða um lönd að hverfa frá því að skilgreina trans og intersex fólk sem sjúklinga er þurfi atbeina heilbrigðisstarfsfólks til að ráða fram úr kynvitund sinni og láta fólki þess í stað eftir að skilgreina kyn sitt sjálft. Þannig var með lögunum engin afstaða tekin til þess hvort kynmisræmi gæti talist veikindi. Verður því ekki fallist á það með Landsrétti að lögin hafi leitt til þess að kynmisræmi teljist ekki sjúkdómur í íslenskum rétti. Hér er þess einnig að gæta að hvorki í lögunum né lögskýringargögnum kemur neitt það fram sem bendir til að ætlunin hafi verið að skerða réttindi þeirra sem lögin taka til, svo sem með því að raska réttindum og skyldum á vinnumarkaði sem ráðast af kjarasamningum.30. Svo sem fyrr greinir hefur sú breyting verið gerð í nýrri útgáfu ICD að kynmisræmi er ekki í kafla um geðsjúkdóma heldur í kafla um kynheilsu. Í þessum nýju alþjóðlegu viðmiðum, sem ekki hafa verið innleidd hér á landi, er kynmisræmi sem slíkt ekki skilgreint meðal geðsjúkdóma eins og áður var miðað við. Aftur á móti liggur fyrir að kynmisræmi getur valdið kynama en hann kann eftir læknisfræðilegum gögnum málsins að hafa í för með sér mikla vanlíðan sem leitt getur til þunglyndis, kvíða og félagslegrar einangrunar og er þekkt að slíkur vandi getur orsakað sjálfsvíg. Þegar afleiðingar kynmisræmis eru í þá veru getur ástand viðkomandi falið í sér sjúkdóm þannig að bregðast þurfi við, svo sem með því að viðkomandi gangist undir læknisfræðilega meðferð til að staðfesta kyn sitt og koma í veg fyrir óvinnufærni.31. Samkvæmt bókun 2000 við kjarasamning VR og Samtaka atvinnulífsins, sem var í gildi á þessum tíma, verður veikindaréttur virkur ef starfsmaður þarf að gangast undir aðkallandi og nauðsynlega læknisaðgerð til að draga úr eða eyða afleiðingum sjúkdóms sem fyrirsjáanlega mun leiða til óvinnufærni. Áfrýjandi hefur aflað fyrrgreindra læknisvottorða og í vætti þess læknis sem stundað hefur áfrýjanda um árabil kom fram að aðgerðin hefði verið aðkallandi til að koma í veg fyrir óvinnufærni hans. Þegar stefnda bárust þessi vottorð kallaði hann hvorki eftir frekari skýringum né freistaði þess að fá þeim hnekkt. Að því gættu hefur áfrýjandi sannað að hann eigi á grundvelli kjarasamnings rétt til launa í veikindaforföllum úr hendi stefnda.32. Í aðilaskýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði án athugasemda af hálfu stefnda fengið samstarfsmenn til að taka vaktir sínar í apríl 2020 eftir að veikindatímabili lauk og þar til uppsagnarfrestur rann út í lok þess mánaðar. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var þessu ekki andmælt. Þá staðfesti fyrirsvarsmaður stefnda í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að ekki hefði verið skorað á áfrýjanda að mæta til vinnu. Að þessu gættu eru ekki efni til að taka til greina þá málsástæðu stefnda að áfrýjandi hafi ekki virt gagnkvæman uppsagnarfrest í lögskiptum aðila þannig að lækka beri fjárkröfu áfrýjanda. Ekki verður heldur tekin til greina sú málsástæða stefnda að áfrýjandi hefði getað takmarkað tjón sitt með greiðslum úr sjúkrasjóði eða opinberum sjúkratryggingum enda krefst hann efnda eftir samningi en ekki skaðabóta. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda verður því að fullu tekin til greina en útreikningur hennar er óumdeildur eins og áður getur.33. Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á öllum dómstigum sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Stefndi, B ehf., greiði áfrýjanda, A, 479.368 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 217.558 krónum frá 1. mars til 1. apríl 2020 og af 479.368 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 3.000.000 króna í málskostnað á öllum dómstigum. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=b4f5e257-f0c3-4461-b474-4362cecb64da&verdictid=e27777dc-26a7-47ef-89de-2fd9f743ff16 |
Mál nr. 176/2017 | Manndráp Tilraun Kynferðisbrot Líkamsárás Frelsissvipting Skilorðsrof Skaðabætur | X var sakfelldur fyrir tilraun til manndráps, nauðgun, sérstaklega hættulega líkamsárás og frelsissviptingu með því að hafa haldið barnsmóður sinni A nauðugri í íbúð hennar í allt að tvær klukkustundir og á meðan frelsissviptingunni stóð veist að henni með margvíslegu ofbeldi, þvingað hana til samfara, endaþarms- og munnmaka og tekið hana hálstaki og hert að þannig að hún náði ekki andanum og missti meðvitund um stund. Var háttsemi X talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr., 1. mgr. 194. gr., 2. mgr. 218. gr. og 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að umrædd brot hefðu verið mjög alvarleg og lægju við hverju þeirra þung fangelsisrefsing. Þá hefði X með brotum sínum rofið skilorð eldri dóms þar sem hann var sakfelldur fyrir líkamsárásir í garð A og var dómurinn því tekinn upp og honum gerð refsing í einu lagi fyrir öll brotin samkvæmt 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Að þessu gættu og með hliðsjón af 1., 3. og 5. tölulið 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. og c. lið 195. gr. sömu laga var refsing X ákveðin fangelsi í tíu ár. Með vísan til þess að X hefði með framferði sínu umrætt sinn, sem hefði verið sérstaklega hrottafengið, brotið gróflega gegn persónu og frelsi A var honum gert að greiða henni 3.500.000 krónur í miskabætur. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Eiríkur Tómasson,Greta Baldursdóttir og Markús Sigurbjörnsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. febrúar 2017 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærðaverði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, tilvara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að refsingverði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi,en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.500.000 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi er ákærða gefin að sök tilrauntil manndráps, nauðgun, frelsissvipting og sérstaklega hættuleg líkamsárás ígarð brotaþola að morgni 24. júlí 2016. Í ákæru er síðastgreinda brotið taliðvarða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þar erlíkamsárás meðal annars lýst sem sérstaklega hættulegri vegna þeirrar aðferðar,þar á meðal tækja, sem notuð eru, þótt ekki hljótist stórfellt líkams- eða heilsutjónaf árásinni. Svo sem greinir í héraðsdómikom fram í læknisvottorði, sem staðfest var fyrir dómi, að áverkar á brotaþolasamrýmdust þeirri frásögn hennar, sem lögð var til grundvallar úrlausn málsinsí héraði, að ákærði hafi skorið hana í höku með hnífi. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendnahéraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brotahans til refsiákvæða, svo og um sakarkostnað. Brot þau, sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, eru öll mjög alvarleg.Samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga varðar manndráp þyngstu refsingu, semlög mæla fyrir um, þar á meðal er lágmarksrefsing fyrir brotið 5 ára fangelsiþótt dæma megi lægri refsingu fyrir tilraun, sbr. 2. mgr. 20. gr. laganna. Sásem gerist sekur um brot á 1. mgr. 194. gr. sömu laga skal sæta fangelsi ekkiskemur en 1 ár og allt að 16 árum og sama hámark refsingar liggur við broti á2. mgr. 218. gr. laganna. Þá varðar frelsissvipting samkvæmt 1. mgr. 226. gr.þeirra fangelsi allt að 4 árum. Við ákvörðun refsingar ákærða ber ennfremur aðlíta til c. liðar 195. gr. laganna og 5. töluliðar 1. mgr. 70. gr. þeirra, enmeð dómi þeim, sem vísað er til í héraðsdómi, var hann meðal annars sakfelldurfyrir líkamsárásir í garð brotaþola í [...] og [...] 2014. Þegar horft er tilalls þessa og þeirra atriða annarra, sem greinir í hinum áfrýjaða dómi, verðurákærða gert að sæta fangelsi í 10 ár. Samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga skal draga frá þeirrirefsingu gæsluvarðhald sem ákærði hefur sætt óslitið frá 24. júlí 2016. Með framferði sínu umrætt sinn, sem var sérstaklega hrottafengið, brautákærði gróflega gegn persónu og frelsi brotaþola, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Að því virtu og að öðru leyti með vísan tilforsendna héraðsdóms verður tekin til greina krafa hennar um miskabætur aðfjárhæð 3.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þarmeð talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti einsog í dómsorði greinir. Dómsorð:Ákærði, X, sætifangelsi í 10 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhald hans frá 24. júlí 2016.Ákærði greiði A3.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað eru staðfest.Ákærði greiðiallan áfrýjunarkostnað málsins, 975.469 krónur, þar með talin málsvarnarlaunverjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Helga Birgissonarhæstaréttarlögmanns, 248.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjaness 31. janúar 2017.Mál þetta, sem tekið var til dóms15. desember síðastliðinn, er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 1.september 2016, á hendur X, kennitala [...], [...], [...], „fyrir neðangreindhegningarlagabrot gegn barnsmóður sinni, [A], framin á heimili [A] í íbúð [...]að [...] í [...], að morgni sunnudagsins 24. júlí 2016: Frelsissviptingu, með því að hafa svipt [A] frelsi sínu frá því um klukkan 5:30 til 8 en ákærði hélt [A] nauðugri í íbúðinni, beitti hana ofbeldi og hótunum eins og lýst er nánar í ákæruliðum 2 og 3 og varnaði því að hún kæmist út úr íbúðinni þar til lögregla kom á vettvang. Telst þetta varða við 1. mgr.226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Nauðgun og sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa víðsvegar í íbúðinni, meðal annars í svefnherbergi og á baðherbergi, haft samfarir og endaþarmsmök við [A] og þvingað hana til að hafa við sig munnmök, með því að beita hana ofbeldi og hóta henni lífláti og líkamsmeiðingum. Ákærði tók [A] meðal annars nokkrum sinnum kverkataki og herti að, kýldi hana margsinnis í andlit, höfuð og líkama, hótaði henni með því að þrýsta hnífi að hálsi hennar og hótaði að stinga hana með hnífnum ef hún ekki þegði. Þá barði hann höfði hennar utan í vegg í sturtu á baðherbergi, skar eða reif af henni hár með hnífnum og skar hana í hökuna. Af þessu hlaut [A] fjögurra cm langan skurð á höku sem sauma þurfti saman, mar og eymsli á vinstri kinn og eymsli á hægri kinn, sár við hægra munnhol og inn í munnhol, sár innanvert á efri og neðri vinstri vör og inn á slímhúð, tannafar innanvert á kinn, útbreidda áverka, svo sem mar, roða, eymsli og roðalínur á búk og útlimi, sár á báða olnboga og á vinstra hné, sprungna hljóðhimnu vinstra megin og sprungur á svæðinu frá endaþarmi og að spöng. Telst þetta varða við 1. mgr.194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Tilraun til manndráps, með því að hafa í anddyri íbúðarinnar tekið [A] hálstaki og hert að þannig að hún náði ekki andanum og missti meðvitund stutta stund. Hálstakið var það þétt að [A] hlaut talsverðar blæðingar undir slímhúð beggja augna og útbreidda áverka framan á hálsi og rispur til hliðanna. Telst þetta varða við 211. gr.,sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Í málinu krefst A, kennitala[...], þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 3.500.000 krónur ímiskabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, frá 24. júlí 2016 þar til mánuður er liðinn frá birtingukröfunnar, en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömulaga, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að ákærða verði gertað greiða þóknun réttargæslumanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákærði krefst aðallega sýknu ogað bótakröfu brotaþola verði vísað frá dómi, en til vara vægustu refsingar semlög leyfa og að bótakrafan verði lækkuð. Loks er gerð krafa um að allursakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðsverjanda ákærða. I ASunnudaginn 24. júlí 2016,klukkan 07:58, var lögregla send að [...], íbúð [...], vegna ofbeldis, jafnvel nauðgunar sem þarhefði átt sér stað. Tilkynning til lögreglu kom frá þriðja aðila sem sagðibrotaþola vera á vettvangi. Í frumskýrslu lögreglu segir að brotaþoli hafiverið á vettvangi og vísað á ákærða liggjandi í sófa í stofunni. Sagðibrotaþoli ákærða hafa beitt sig miklu ofbeldi og meðal annars nærri drepið hanameð því að herða að hálsi hennar. Bæði voru með áverka að sjá, brotaþoli skurðá höku og rauðþrútinn háls, en ákærði var með sár á hálsi. Var ákærðihandtekinn og fluttur á slysadeild þar sem gert var að sárum hans. Þaðan varhann fluttur á lögreglustöðina við Hverfisgötu til vistunar í fangaklefa. Áðurvar gerð á honum tæknirannsókn. Um ástand ákærða segir að hann hafi veriðrólegur og hugsanlega í annarlegu ástandi, en erfitt væri að leggja mat á það ávettvangi. Brotaþoli var flutt á neyðarmóttöku fyrir þolendurkynferðisofbeldis. Um vettvang segir í skýrslunni aðum sé að ræða tveggja herbergja íbúð. Komið sé inn í lítið anddyri, þar innafsé lítið herbergi eða geymsla, þá opið rými, eldhús og stofa. Úr stofu ségengið út á svalir. Var svalahurð opin við skoðun íbúðarinnar. Úr holi ségengið inn í svefnherbergi og lítið baðherbergi með sturtu. Svefnherbergið varað sjá illa um gengið, mikið af fötum á gólfi og víðar. Þá segir að íbúðin hafiborið merki um átök, húsmunir hafi verið úr stað, blóð á gólfum og blóðkám áveggjum. Einnig að töluverð bleyta hafi verið á baðherbergisgólfi. Í skýrslu lögreglu er haft eftirbrotaþola að ákærði hafi komið um kl. 05:00 með vini sínum og viljað gista hjábrotaþola. Brotaþoli hafi ekki viljað leyfa ákærða að gista, en ákærði hafiviljað að brotaþoli svæfi hjá þeim báðum. Hafi brotaþoli sagt ákærða að fara,enda hafi hún ekki viljað hafa þá. Þeir hafi farið skömmu síðar og þá hafi húnfarið upp í rúm. Ákærði hafi komið aftur og viljað hafa við hana samfarir, enhún hafi tjáð honum að það væri ekki í boði. Hann hafi þá sagt að hann ætti nú[...]. Þau hafi verið uppi í rúmi og hafi ákærði káfað á henni, en hún ekkiviljað það. Hafi ákærði nauðgað brotaþola, bæði í rúminu og inni á baði. Kvaðstbrotaþoli hafa margítrekað beðið hann um að hætta, en það hafi ekki haft neináhrif á hann. Hann hafi ítrekað lamið höfði hennar utan í vegg í sturtunni ogsagt henni að stynja. Hún muni eftir sér frammi í anddyri íbúðarinnar að reynaað opna hurðina til að kalla á hjálp, en þá hafi ákærði tekið hana hálstaki og„kyrkt“ hana þangað til að brotaþoli missti meðvitund í einhvern tíma. Þá hafihún haldið að þessu væri lokið, hann myndi drepa hana. Sagði brotaþoli ákærðahafa verið með hníf og notað hann til að hóta henni. Hann hafi ítrekað hótaðbrotaþola líkamsmeiðingum, otað hnífnum að henni, skorið hár af höfðinu á hennimeð hnífnum og sagst ætla að skalla hana. Hafi brotaþoli verið með áverka áhökunni, en ekki verið viss um það hvort það væri eftir hnífinn eða þegarákærði barði höfði hennar utan í vegg. Hún hafi tekið fram að atburðarásin sélítillega á reiki þar sem hún hafi dottið út eða misst meðvitund. Ákærði sébarnsfaðir hennar og eigi þau [...] börn saman. Haft er eftir ákærða aðbrotaþoli hafi verið með hnífinn, en að öðru leyti tjáði hann sig lítið ummálið.Loks segir að brotaþoli hafifundið símann sinn og sent skilaboð í 112 og vinkonu sinni snapchat-skilaboð.Þá hafi lögregla komið á vettvang. Sagði brotaþoli lögreglu að þetta hefðistaðið yfir í tvær klukkustundir, eða frá klukkan 05.30 og þar til lögreglankom. Á vettvangi ræddi lögregla við vinkonu brotaþola, B, sem greindi frá þvíað brotaþoli hefði sent henni snapchat-skilaboð um að B ætti að hringja íNeyðarlínuna og að sér hefði verið nauðgað og reynt hefði verið að drepa hana.Hún hefði því hringt í 112. Meðal rannsóknargagna er skýrslalögreglu um vettvangsrannsókn, rannsókn tæknideildar lögreglu og ljósmyndir afvettvangi. Í skýrslunum segir að sjá hefði mátt greinileg ummerki um að átökhefðu átt sér stað innan dyra. Blóðslettur hefðu verið á gólfi í forstofu semvoru klesstar líkt og einhver hefði legið á gólfinu og hreyft sig. Þá hafiblóðug munnvatnssletta verið á vegg í forstofunni. Í rými á milli stofu,svefnherbergis og baðherbergis voru blóðslettur á gólfi. Í vaski á baðherbergifannst hnífur með blóði á. Á gólfi í svefnherbergi fannst töluvert af hári ogblóðslettur á gólfi í stofu. Þá liggur fyrir skýrsla tæknideildar 7. október2016 um fingrafaraleit á hnífi sem fannst á vettvangi. Þar segir að um sé aðræða IKEA eldhúshníf með blóði á sem lagt var hald á til lífssýnaleitar.Niðurstaða rannsóknarinnar var að ekki fundust samanburðarhæf fingraför áhnífnum.BÍ læknisvottorði C, sérfræðings áslysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, 13. september 2016 segir aðbrotaþoli hafi leitað á slysa- og bráðadeild spítalans 24. júlí 2016 vegnalíkamsárásar eftir skoðun á vegum neyðarmóttöku. Um meðferð hennar segir að sárá höku hafi verið saumað og hafi fallið vel. Vegna eyrnaáverka hafi veriðfengið álit háls-, nef- og eyrnalæknis sem staðfesti að hljóðhimna vinstramegin sé sprungin. Heyrnarmæling sýni minnkaða heyrn á vinstra eyra. Þá séueinnig staðfestar punktblæðingar á hægri hljóðhimnu. Hafi brotaþoli fengiðsýklalyf og við eftirlit 5. ágúst sama ár hafi gangur sprungnu hljóðhimnunnarverið eðlilegur og þann 8. september sama ár hafi hljóðhimnan verið gróin ogfull heyrn komin. Er álit og niðurstaða læknisins sú að brotaþoli sé með sár áhöku sem geti samrýmst því að hún hafi verið skorin með beittu áhaldi.Punktblæðingar sjáist í augum og eyrum og auk þess roði vinstra megin á hálsisem geti samrýmst því að hún hafi verið tekin kverkataki sem geti valdið punktblæðingumí augum og hljóðhimnum og víðar á höfði ef mikið sé hert að of lengi. Gatið áhljóðhimnunni geti samrýmst því að hún hafi fengið högg á eyrað, þó að enginmerki sjáist um slíkt á ytra eyranu sjálfu en högg yfir eyrað geti valdiðþrýstingi á hljóðhimnu þannig að hún rofni. Þannig geti áverkar þeir sembrotaþoli beri samrýmst þeirri sögu sem brotaþoli gefi, að hún hafi veriðskorin með hníf á höku og hafi orðið fyrir höggum og auk þess tekinkyrkingartaki. Loks segir að áverkar þeir sem brotaþoli beri við skoðunina séuekki alvarlegs eðlis. Hljóðhimnan hafi gróið og full heyrn verið komin á um þaðbil mánuði síðar og blæðingar og mar ætti að hverfa á viku til 10 dögum. Í læknisvottorði D, sérfræðings ílyf- og bráðalækningum á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss,30. september 2016 segir að ákærði hafi komið á bráðamóttöku LSH í Fossvogi ífylgd lögreglu þar sem hann hafi verið með skurð á hálsi. Óljóst sé hvað hafigerst, en lögregla hafi verið kölluð til vegna heimilisofbeldis þar semsjúklingur liggi undir grun. Ekki hafi verið hægt að fá nánari upplýsingar frásjúklingi sem hafi verið undir áhrifum og talað samhengislaust. Við skoðun hafisjúklingur verið með tvo grunna eins sentimetra langa skurði sitt hvorum meginá hálsi framanvert sem hafi seytlað úr. Voru sárin hreinsuð og límd meðsáralími og plástrað yfir. Var sjúklingur útskrifaður en ráðlögð endurkomaeftir þörfum. Samkvæmt matsgerð Rannsóknastofuí lyfja- og eiturefnafræði var brotaþoli hvorki undir áhrifum áfengis né ólöglegraávana- og fíkniefna. Matsgerð sömu rannsóknarstofu sýndi á hinn bóginn aðákærði var undir áhrifum áfengis þegar sýni úr honum voru tekin vegna málsins.Mældist alkóhólmagn í blóði 1,18% og 1,70% í þvagi. Umbeðin lyf og ólöglegávana- og fíkniefni voru ekki í mælanlegu magni í sýnunum.CAð beiðni verjanda ákærða var Eréttarmeinafræðingur dómkvaddur í þinghaldi í málinu 26. október 2016 til þessað framkvæma réttarmeinafræðilega rannsókn á áverkum ákærða og brotaþola semþau hlutu 24. júlí 2016, það er nánar tiltekið að svara spurningum um það,annars vegar hvort áverkar á hálsi og í andliti ákærða væru eftir hníf og hvortákærði hafi valdið áverkunum sjálfur eða hvort einhver annar hafi valdið þeim.Hins vegar hvort áverkar á höku brotaþola væru eftir hníf og hvort brotaþolihafi valdið áverkunum sjálf eða hvort einhver annar hafi valdið þeim. Ímatsgerð hans segir að áverkar á hálsi ákærða séu dæmi um egghvassa áverka semkunni að hafa verið veittir með hnífi eða öðrum egghvössum hlut. Beri áverkarniröll merki þess að hafa verið veittir af eigin völdum, og því beri að ganga útfrá því af mjög miklum líkindum. Áverkinn á höku brotaþola beri merki egghvassáverka og líklegast hafi hann verið veittur með hnífi. Að öllu samanlögðu berihér að gera ráð fyrir áverka af annars völdum, en að áverkinn sé af eiginvöldum verði þó ekki útilokað að öllu leyti.Meðal málsgagna er skýrsla F,sérfræðings í réttarmeinafræði, dagsett 11. október 2016, sem ákæruvaldiðóskaði eftir með bréfi 6. október sama ár. Í skýrslunni er lýst áverkum ábrotaþola og ákærða og réttarmeinafræðilegt mat á áverkunum sem byggt er áljósmyndum. Um skurð vinstra megin á höku brotaþola segir að áverkinn hafigreinilegar skurðbrúnir og væri mjög líklega eftir beittan oddmjóan hníf. Af staðsetninguog einkennum áverkans sé líklegast að hann hafi orðið vegna lárétts og síðanlítillega skáhalls skurðar frá miðhluta höku í átt að vinstri hlið kjálka. Hafiáverkinn engin dæmigerð einkenni sjálfsáverka og því megi álykta að skurðurinnsé af völdum annars aðila. Áverkinn sé þó á stað sem brotaþoli geti auðveldleganáð til og því sé ekki alfarið hægt að útiloka sjálfsáverka. Þá segir ískýrslunni að á hálsi brotaþola hafi verið óreglulegur roði á hörundi ásamtsvæðum með grunnum skrámum sem séu dæmigerð fyrir kyrkingu með höndum. Að aukihafi mátt greina blettblæðingar í slímhúð augnhvítu beggja augna sem sédæmigert fyrir mikla æðastíflu sem verði við harkalega kyrkingu með höndum.Orðrétt segir: „Miðað við staðsetningu handanna á hálsinum sem og samfellu ogafl sem beitt var þarf viðeigandi tímaramma til að svona áverkar verði. Í þessumáli er líklegt að [A] hafi verið kyrkt í allmargar sekúndur allt að mínútu,jafnvel lengur.“ Hvað ákærða varðar segir í sömuskýrslu að hann hafi verið með margar grunnar rispur báðum megin á hálsi semsamsvari aflbeitingu á háls með beittu oddmjóu áhaldi, t.d. hnífi.Staðsetningin, samhliða skipan og einkum einsleitni smávægilegra sára gefasterklega til kynna sjálfsáverka. Þeir samanstandi af beinum samhliða grunnumrispum, sem hafi greinilegar útlínur og nái sjaldnast gegnum efstu húðlög.Engin svæði á líkamanum sem séu sérlega viðkvæm fyrir sársauka, varir, nef eðaaugu, voru með áverka og engir varnaráverkar voru greinilegir. Um áverka áákærða segir að auki að þeir séu allir á svæði sem ákærði nái auðveldlega til,þeir hafi allir verið minni háttar og engin merki um að þeir hafi veriðlífshættulegir.DÍ samantekt í vottorði Gsálfræðings 7. desember 2016 segir að brotaþola hafi verið vísað í sálfræðilegtmat og áfallahjálp hjá sálfræðiþjónustu neyðarmóttökunnar eftir meintalíkamsárás og kynferðisbrot 24. júlí 2016. Hún hafi hitt brotaþola fimm sinnumí viðtölum á tímabilinu 26. júlí til 21. september 2016 þar sem henni hafiverið veittur sálrænn stuðningur og áfallahjálp auk þess sem unnið hafi veriðgreiningarmat á afleiðingum meintrar árásar. Sýni niðurstöður endurtekinsgreiningarmats að brotaþoli þjáist af áfallastreituröskun í kjölfar meintrarárásar. Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem séuþekkt hjá fólki sem hafi upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun,stórslys eða hamfarir. Hafi niðurstöður sjálfsmatskvarða samsvarað velfrásögnum brotaþola í viðtölum. Hún hafi ávallt virst hreinskilin, trúverðug ogsamkvæm sjálfri sér. Loks segir í vottorðinu að ekki sé hægt að segja til umhvort eða hvenær bati náist, en ljóst þyki að atburðurinn hafi haft víðtækáhrif á líðan brotaþola. IIÁkærðiskýrði frá því að hann hefði verið í miklum samskiptum við brotaþola ígegnum snapchat og hafi þau verið búin að tala saman um kvöldið. Brotaþolihefði óskað ákærða til hamingju með [...] og um kl. 22.00 hafi hún sent myndsem væri í gögnum málsins. Ákærði kvaðst hafa verið með vinum sínum í bænum ensíðan farið í [...]. Þá hafi ákærði talað við brotaþola í síma og sagt viðfélaga sinn að hann ætlaði til brotaþola og fengið hann til þess að koma með.Brotaþoli hafi tekið á móti þeim og hún og hann farið upp í rúm að kyssast ogað káfa á hvort öðru. Vinur ákærða hafi verið frammi á meðan, en séð aðeins inní herbergið. Hann hafi komið inn í herbergið og lagst við hliðina á brotaþolaog spurt hvort þau væru ekki til í þrísome. Það hafi farið í taugarnar ábrotaþola þannig að þau hafi staðið upp og farið fram í sófa og haldið áfram aðkyssast þar. Þá hafi brotaþoli spurt hvort vinur ákærða gæti bara ekki fariðheim til sín og farið aftur upp í rúm. Ákærði kvaðst síðan hafa farið með vinisínum til dyra og kvatt hann. Þá hafi ákærði farið til brotaþola upp í rúm oghafi þau stundað kynlíf. Kynlífið hafi verið harkalegt eins og það værivenjulega hjá þeim. Það hafi verið „kyrkingar“ og þá hafi þau slegið hvortannað utan undir. Eftir það hafi þau gert hlé og farið í sturtu og verið þarsaman í góða stund. Á meðan hafi flætt upp úr sturtunni. Eftir sturtuna hafibrotaþoli farið í síma ákærða og komist að því að hún hafi ekki beint veriðeina stelpan sem hann hefði haft samskipti við þetta kvöld. Brotaþoli hafi ekkitekið vel í það, brjálast og farið inn í eldhús. Kvaðst ákærði hafa verið að þurrkagólfið þegar brotaþoli hafi komið til baka og ráðist á hann með hníf og sagt aðhann væri helvítis hálfviti, krypplingur og alveg eins og hann hafi verið, enhann skyldi ekki komast upp með það. Hafi brotaþoli otað hnífnum í hann ogskorið fyrst í hökuna. Það hafi verið lítill skurður og hafi hann ekki mikiðkippt sér upp við það og hlegið að þessu því að honum hafi fundist þettafyndið, enda hafi brotaþoli gert þetta við hann áður. Á meðan hafi brotaþoliverið sturluð yfir því sem gerst hafi og stungið hann aftur. Þá hafi stunganverið djúp og hafi hann orðið smeykur og séð skurð hægra megin í andlitinu. Þákveðst ákærði hafa spurt brotaþola: „Ertu klikkuð, ætlar þú að reyna að drepamig?“ Hún hafi hlegið og sagt að þetta væri ekkert og í einhverri geðshræringuhafi hún slegið hnífnum í hökuna á sér og við það óvart fengið skurð. Brotaþolihafi haldið áfram að rífast við ákærða sem hafi klætt sig í buxur og peysu ogfarið að útidyrahurðinni. Brotaþoli hafi ekki verið með hnífinn og togað íhöndina á ákærða og sagt honum að hann væri ekki að fara neitt. Hafi brotaþolitogað svo fast í höndina á honum að hún hafi runnið aftur fyrir sig og dottið.Brotaþoli hafi ætlað að hrækja á ákærða en hrækt upp í loftið þannig að hrákinnlenti á henni sjálfri. Kvaðst ákærði hafa vorkennt brotaþola á þessari stunduog því hætt við að fara, lokað útidyrahurðinni og sagt brotaþola að hann skyldivera hjá henni ef hann fengi þá að vera í friði. Sagðist ákærði ætla að sofa ísófanum. Þegar hann hafi gengið í áttina að baðherberginu til að huga að sárumsínum hafi hann fengið hnífinn í sig vinstra megin í andlitið. Kvaðst ákærðihafa beðið brotaþola að hætta þessu rugli og þá hafi brotaþoli sleppt hnífnumog kvaðst ákærði halda að hún hafi lagt hann í eldhúsvaskinn frekar en baðherbergisvaskinn.Eftir það hafi hann heyrt bankað og lögreglan þá verið komin. Hafi hann veriðhandtekinn og fluttur á slysadeild þar sem skurðunum hafi verið lokað og hannskoðaður og lífsýni tekið af typpinu á honum. Spurður sagði ákærði að brotaþolihefði leyft honum að koma til sín. Hann hafi beðið vin sinn að koma með sér ogsagt við hann að þau gætu bara farið í þrísome. Þau hefðu oft gert það áður.Kvaðst ákærði hafa fylgt vini sínum til dyra en ekki farið út enda hafi ekkistaðið til að hann færi með honum. Spurður um áverka á brotaþola og hvort þettaværi venjulegt svona eftir harkalegt kynlíf þeirra sagði ákærði svo vera ogvísað til þess að 24. apríl á þessu ári hefðu brotaþoli, hann og fjórar aðrarmanneskjur stundað hópkynlíf. Þar hafi verið ein stúlka sem sagði ákærða að húnliti út eins og eftir bílslys eftir ákærða. Var brotaþoli með mikla áverkaeftir kvöldið. Ákærði kvaðst aðspurður aldrei hafa bannað brotaþola að fara útúr íbúðinni og hafi hún aldrei reynt það. Hún hafi farið frjáls ferða sinna umíbúðina og farið út á svalir. Þá kvaðst ákærði hafa slegið brotaþola utanundir, bæði hægra megin og vinstra megin með flötum lófa og kallað hana óþekkadruslu eða hóru. Eitt höggið hafi lent á kjálkanum á brotaþola. Spurður kvaðstákærði hafna niðurstöðu tveggja réttarmeinafræðinga um að langmestar líkur væruá því að áverkar á ákærða hafi verið af hans eigin völdum, enda vissi hann hverhefði skorið hann með hnífnum. Þá neitaði ákærði því að hafa hótað brotaþolameð hnífnum. Sagði hann það rétt að hann hefði haft samræði við brotaþola umleggöng og munnmök, en neitaði því aðspurður að hann hefði haft endaþarmsmökvið brotaþola. Þá samþykkti ákærði að hafa tekið brotaþola kverkataki og aðhafa slegið hana flötum lófa. Ekki hafi verið stundað kynlíf í sturtunni, enþau hafi aðallega verið að kyssast þar. Hafi brotaþoli fróað honum og hannputtað hana en ekki mikið meira en það. Neitaði ákærði því að hafa bariðhöfðinu á brotaþola utan í vegg í sturtunni. Kannaðist ákærði ekki við það aðhafa skorið hárið á brotaþola og taldi að hún hefði gert það sjálf, enda hefðihún gert það áður til að fella sök á ákærða. Spurður sagði ákærði að hann hefðitekið brotaþola kverkataki með báðum höndum og hefðu þumalfingurnir verið áframanverðum hálsinum. Hefði það verið fast og í langan tíma. Þá hefði veriðlosað og síðan hert aftur. Brotaþoli hefði beðið um meira og meira. Hefðibrotaþoli gert það sama við ákærða þegar hún hefði verið ofan á honum. Þá hefðiblætt inn á auga hans og væru áverkar hans þeir sömu. Þá kom fram hjá ákærða aðhann og brotaþoli hefðu verið saman í átta ár, en hætt saman 2014, en frá þvíalltaf hist öðru hvoru og sofið saman og mjög oft sumarið 2016, en þá hafi þauhist reglulega, borðað saman og gert eitthvað með börnunum, en þau eigi [...]börn, [...] og [...] ára. Þeirra kynlíf hafi verið mjög óhefðbundið oggreinilega langt yfir öllum velsæmismörkum, það er kynlíf með svipum, dildóum,bindingum, hálsól, kúlu upp í munni og anal plögg. Umrætt kvöld hefðu þau notaðtvö dildó, það brúna sem brotaþoli eigi sem hún hafi sett á gólfið og hossast áþví á meðan hún tottaði ákærða. Þá hafi brotaþoli notað dildó sem hún hafinuddað við snípinn á meðan ákærði var aftan á henni. Spurður sagði ákærði aðlitla dildóið hafi farið upp í endaþarminn á brotaþola. Ákærði sagði að kynlífhans og brotaþola hafi alltaf verið harkalegt og „kyrkingar“ algengar ogreglulegar hjá þeim. Kynlíf þeirra hefði alltaf verið gott og væri það ástæðanfyrir því að þau hefðu aldrei slitið sambandi sínum að fullu og öllu þráttfyrir að sambúðinni lyki.Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu24. júlí og 27. júlí 2016. Neitaði ákærði öllum sakargiftum og lýsti sigsaklausan. Fram kom hjá ákærða seinni daginn að eftir að vinur hans hafði fariðhefðu ákærði og brotaþoli stundað harkalegt kynlíf. Það væri eðlilegt hjá þeimað vera með áverka eftir kynlíf, þar með talið för eftir kyrkingar. Þau hefðufarið saman í sturtu og haft gaman. Brotaþoli hefði séð að stelpa sendi ákærðasnapchat-skilaboð og hafi brugðist illa við því og orðið æst. Hefði brotaþolibannað honum að fara og togað í hann. Hann hefði þá ýtt við henni og hún dottiðog legið á gólfinu og sagt við hann: „helvítis aumingi,“ og ætlaði að hrækja áákærða en ekki hitt. Einnig kom fram hjá ákærða að brotaþoli hefði sótt eldhúshnífog otað honum í ákærða með þeim afleiðingum að hann hefði skorist á hálsi. IIIVitnið A, brotaþoli, gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að húnhefði óskað ákærða til hamingju með [...] á Snapchat og hann hefði reynt að fáhana til að koma í bæinn þar sem hann var að djamma með vinum sínum, en húnhafi sagt að hún vildi það ekki og væri að fara að sofa. Um klukkan 05.00 hefðivitnið vaknað við hringingu frá ákærða sem sagðist vera á leiðinni til þess ogvanti stað til að vera á. Vitnið kvaðst hafa sagt ákærða að hann væri ekkivelkominn en ákærði hafi skellt á. Vitni hefði reynt að ná í ákærða til aðsegja honum að hann væri ekki velkominn. Stuttu síðar hefði ákærði komið inn,en íbúðin var ólæst, og H með honum. Vitnið kvaðst hafa verið á náttfötunum,orðið brjálað og farið að rífast við ákærða og segja honum að hann væri ekkivelkominn. Á endanum hefði vitnið leyft þeim báðum að gista á sófanum og sjálftfarið inn í herbergi. Þeir hefðu svo komið á nærbuxunum inn í svefnherbergið,lagst upp í rúm hjá vitninu, káfað á því og reynt að kyssa vitnið. Vitniðkvaðst hafa orðið brjálað og reynt að losna við þá. Þeir hefðu verið út úrdópaðir. Á endanum hafi hún farið fram í sófa og ákærði komið á eftir henni ogsagt að hann ætti [...] og ætti skilið að fara í þrísome með vitninu. Vitniðkvaðst hafa sagt þeim að drulla sér út, það væri ekki að fara að gerast. Hefðuþeir báðir farið út úr íbúðinni og kvaðst vitnið halda að þeir væru báðir aðfara, en eftir um tvær mínútur hefði ákærði komið aftur og bankað á dyrnar.Vitnið hafi opnað fyrir honum af því að það hefði talið að hann hefði gleymtsímanum sínum. Ákærði hefði beðið vitnið um gistingu og sagt að hann hefðiengan stað til að vera á, þrátt fyrir að hafa sent vin sinn í burtu á bílákærða í annað hús rétt hjá heimili vitnisins. Á endanum hefði vitnið leyfthonum að sofa á sófanum og sagt ákærða að hún nennti engu kjaftæði, hún ætlaðiað fara að sofa. Ákærði hefði þrátt fyrir það komið upp í rúm og byrjað að káfaá vitninu og kyssa. Vitnið kveðst hafa neitað og ákærði þá sagt að vitnið væriað gera lítið úr honum af því að hann ætti [...]. Vitnið vanvirði ákærða meðþví að vilja ekki sofa hjá honum. Hefði ákærði alltaf reynt meira og meira ogorðið ágengari og ágengari þannig að vitnið hefði ætlað að setjast upp írúminu, en þá hefði ákærði komið og rifið í vitnið og tekið í hálsinn á því ogbyrjað að vera ágengur og haldið vitninu niðri. Vitnið kvaðst þá hafa áttað sigá því að ekki væri allt með felldu og hafa sagt ákærða að hætta en það hafiákærði ekki gert. Vitnið kvaðst hafa orðið hrætt. Ákærði hefði haldið vitninuniðri og byrjað að taka það úr fötunum og byrjaði „að sofa hjá vitninu“ með þvíað beita vitnið ofbeldi. Vitnið kvaðst hafa áttað sig á því að þetta væruaðstæður sem það yrði að koma sér út úr þannig að það hafi hugsað um að hlaupaút og kalla á hjálp. Vitnið kvaðst hafa ætlað að fara úr rúminu en þá hefðiákærði tekið í höndina á vitninu og snúið því við, tekið í hálsinn á vitninu ogtekið vitnið þannig niður í gólfið og haldið fast. Vitnið kvaðst þó hafa náð aðlosa sig og hlaupa fram á gang og opna útidyrahurðina, en vegalengdin sé svostutt að ákærði hefði strax náð vitninu og snúið það niður með hálstaki fyrirutan útidyrahurðina. Vitnið kvaðst hafa reynt eins og það gat að sparka ogklípa í punginn á ákærða og losna. Þetta hafi staðið svo lengi og endað þannigað vitnið hefði ekki náð að streitast lengur á móti. Vitnið kvaðst ekki hafagetað barist um lengur og fundist að það væri að deyja. Það eina sem vitniðmuni af þessu sé að það hafi hætt að geta hreyft sig og hristist í fótunum ogþað hafi verið eins og vitnið hafi dottið út. Það næsta sem vitnið muni er aðþað hefði rankað við sér í rúminu og þá hefði ákærði verið kominn með hníf oghaldið í hálsinn á vitninu og hótaði að nauðga vitninu og lemja það. Hann hefðihótað að drepa vitnið ef það hætti ekki að gráta. Ákærði hefði haldið vitninuniðri og beitt það miklu ofbeldi. Það hefði verið í nokkurn tíma og kvaðstvitnið hafa hugsað hvað það gæti gert til að koma sér út úr þessum aðstæðum.Kvaðst brotaþoli hafa spurt ákærða hvort opna mætti glugga og hvort vitniðmætti fara í sturtu til að geta komist út úr herberginu. Ákærði hefði þá færtvitnið með valdi inn á klósett og í sturtu. Þar hefði ákærði hrint vitninu ígólfið og nauðgað henni aftan frá og ýtt vitninu upp að vegg og tekið þaðhálstaki. Eftir það hefði ákærði tekið vitnið úr sturtunni og fram á gang. Þáhefði ákærði verið með hníf sem hann hafi geymt í vaskinum á meðan vitnið var ísturtunni, en þegar ákærði ætlaði að fara með vitnið á ný inn í herbergið hefðiákærði hótað vitninu með hnífnum og skorið í andlit þess. Eftir það hefðiákærði farið með vitnið inn í herbergið og nauðgað vitninu og sagst ætla aðstinga það til dauða ef vitnið myndi ekki stynja fyrir hann. Þá hefði ákærðieinnig hrint vitninu á magann í rúminu og nauðgað því í rassinn. Vitnið kvaðsthafa öskrað en þá hefði ákærði lamið vitnið í kjálkann og hótað vitninu meðhníf. Þetta hefði tekið mjög langan tíma og hefði ákærði hótað að drepabrotaþola og sjálfan sig. Það hefði ekki breytt neinu þó að brotaþoli hefðifarið að tala við ákærða um börnin þeirra. Hann hefði bara ætlað að drepavitnið, það hefði sést á honum. Eftir þetta hefði ákærði farið með vitnið afturinn á bað, en brotnað niður og farið að gráta og sagt að vitninu væridrullusama um hann. Þá sagði hann vitnið geta hringt á lögregluna. Hann vildibara deyja. Hann hefði síðan tekið upp hnífinn og reynt að fá vorkunn hjávitninu og sagst ætla að drepa sjálfan sig og byrjað að skera í hálsinn á sér.Eftir allt sem hann hefði gert hefði hann byrjað að gráta og ætlast til að fávorkunn hjá vitninu. Ákærði hefði farið inn í stofu, lagst í keng og grátið.Vitnið kvaðst þá hafa farið inn í herbergið og nýtt tækifærið og sent SMS álögregluna og snapchat-skilaboð á vinkonu sína. Eftir það kvaðst vitnið hafabeðið eftir lögreglunni. Aðspurt kvaðst vitnið ekki hafagetað komist út úr íbúðinni áður en lögreglan kom á staðinn. Vitnið bar að þaðhefði horft á lyklana allan tímann en ekki þorað að hlaupa í burtu og ekkiþorað að taka áhættuna af því að ákærði myndi ná vitninu. Vitnið kvaðst hafareynt það, en ákærði hefði náð vitninu við útidyrnar og tekið það hálstaki.Eftir það kvaðst vitnið ekki hafa þorað út úr íbúðinni. Kvaðst vitnið hafaorðið svo hrætt um líf sitt að það hafi ekki þorað annað en að gera það semákærði vildi. Þá bar vitnið að ákærði hefði haft samfarir við vitnið um leggöngog endaþarmsmök. Þá hefði ákærði látið vitnið hafa við sig munnmök. Þá sagðivitnið að ákærði hefði barið vitnið í kjálkann, í bakið með krepptum hnefa,einu sinni eða tvisvar, tekið vitnið hálstaki og sagði vitnið að ofbeldið hefðistaðið allan tímann. Spurt um það hvort vitnið hafi misst meðvitund kvaðstvitnið halda að svo hefði verið því að vitnið kvaðst hafa rankað við sér írúminu eftir að ákærði hefði „kyrkt“ vitnið. Ákærði hefði „kyrkt“ vitnið þaðlengi að vitnið gat ekki lengur barist um og mundi ekki meira og ekki annað enað vitnið væri að deyja. Spurt um andlega líðan kvaðst vitnið hafa verið hjásálfræðingi. Hún hefði verið greind með áfallastreituröskun og myndi haldaáfram að hitta sálfræðinginn. Þá kvaðst vitnið ekki hafa getað búið lengur ísama húsi og þurft að flytja og hætta við að byrja háskólanám sem vitnið hafiverið spennt fyrir. Þetta hefði verið erfitt fyrir vitnið vegna barna þess ogákærða og myndi hafa áhrif á líf vitnisins í framtíðinni. Kynlífið í umrættsinn hefði ekki verið með samþykki vitnisins og þó að þau hefðu stundaðharkalegt kynlíf áður þá hefði það ekki verið með ofbeldi. Ákærði hefði tekiðum háls vitnisins en ekki meitt hana. Þau hefðu aldrei verið að meiða hvortannað og áverkar hefðu aldrei verið með viðlíka hætti. Það væri röng lýsing hjáákærða. Þá neitaði vitnið því að hafa otað hníf að ákærða og einnig því að þauhefðu notað kynlífshjálpartæki. Spurt af verjanda ákærða kannaðist vitnið viðþað að hafa tekið þátt í hópkynmökum í apríl 2016 og þá verið „kyrkt“ afkærasta einnar stúlkunnar. Kvaðst vitnið ekki hafa fílað það og hefði ákærðiséð það og beðið viðkomandi að hætta. Þá sagði vitnið að það hefði komið fyrirað þau stunduðu harkalegt kynlíf, en það hefði verið af því að ákærði vildiþað. Ekki hefði verið hefðbundið hjá þeim að beita kyrkingartökum, en ef þaðhefði verið gert, hefði það ekki verið fast. Ákærði hefði í þeirra kynlífitekið vitnið hálstaki. Spurt um það hvort hún hefði reynt að kalla á hjálpsvarði vitnið því að það hefði hún gert þegar hún hafi reynt að flýja. Brotaþoli gaf skýrslu hjálögreglu 24. júlí 2016 og greindi meðal annars frá því að ákærði hefði í umrættsinn verið að káfa á henni, haldið henni og kysst hana. Hún hafi ekki viljaðþað og staðið upp úr rúminu, en þá hafi ákærði tekið um hálsinn á brotaþola ogbyrjað að vera „aggressífur“ og tekið hana úr fötunum, haldið henni niðri oghaft samfarir við hana í leggöng. Brotaþoli kvaðst hafa orðið hrædd og ætlað aðhlaupa út og öskra á hjálp. Við útidyrnar hafi ákærði komið aftan að brotaþolaog tekið hana mjög föstu kverkataki sem hún hafi ekki getað losað sig úr.Ákærði hafi haldið svo lengi að brotaþoli hafi haldið að hún væri að deyja.Líkaminn hafi byrjað að hristast og hún hafi fengið kippi í fæturna og dottiðút af súrefnisskorti. Eftir það hafi hún rankað við sér í svefnherberginu. Þarhafi ákærði haft við hana samfarir og hótað brotaþola, meðal annars því að efhún hætti ekki að gráta þá myndi hann stinga hana og drepa. Þá kom fram hjábrotaþola að ákærði hefði lamið hana mjög fast í kjálkann út af því að húnhætti ekki að gráta. Einnig hafi ákærði viljað hafa endaþarmsmök við brotaþolaog látið typpið inn í rassinn á brotaþola sem kvaðst hafa öskrað af sársauka.Lýsti brotaþoli frekara ofbeldi af hálfu ákærða, meðal annars í sturtunni, þarsem ákærði hefði tekið hana hálstaki og hrint henni upp að vegg og hafði viðhana samfarir aftan frá. Eftir það hafi ofbeldið haldið áfram í svefnherberginuog það í heild staðið í 1½ - 2 klukkutíma. Kvaðst brotaþoli ekki hafa þorað aðstreitast á móti og gefist upp á því að veita mótspyrnu. Í skýrslu læknis umréttarlæknisfræðilega skoðun er haft eftir brotaþola að hún hafi reynt að flýjaundan ákærða, en hann hafi haldið henni niðri og reynt að kyrkja hana. Hún hafihaldið að hún væri að deyja og rankað við sér uppi í rúmi hágrátandi. Hafiákærði haft við hana samfarir. Hann hafi gefið henni högg á kjálka og verið meðhníf og hótað að drepa hana ef hún myndi ekki stynja. Þá er haft eftirbrotaþola að ákærði hafi kýlt hana oft um allan líkamann og haft samfarir viðbrotaþola um munn, leggöng og endaþarm. Þetta hafi staðið í frekar langan tímaog hafi hún ekki náð að kalla á hjálp. Vitnið I, móðir brotaþola, greindi frá því að hún hefði hitt brotaþoladaginn eftir atvikið heima hjá vinkonu brotaþola. Brotaþoli hefði veriðniðurbrotin, illa farin, ólík sjálfri sér og í miklu áfalli. Augun í brotaþolahefðu verið blóðdeplótt og hún með skurð á hökunni. Atvikið hefði haft mikiláhrif á líf brotaþola. Henni hefði þótt erfitt að vera í íbúðinni, hún hefðiverið vör um sig og í hálfgerðu losti. J lögreglumaður,sem vann vettvangsskýrslu í málinu, greindi frá því fyrir dómi að hann hefðiséð blóðbletti og kám á gólfi íbúðarinnar og hárflygsur hér og þar og því hefðihann dregið þá ályktun sem kæmi fram í skýrslunni að átök hefðu verið ííbúðinni. Sum húsgögn í stofu hefðu verið færð til. Þá hefði hnífur fundist ííbúðinni með hári og blóði á hnífsblaðinu og stór hárflygsa hefði fundist ágólfi í svefnherbergi fyrir innan dyrnar.Vitnið K lögreglumaður greindi frá því að hann hefði komið á vettvang,tekið við ákærða í anddyri íbúðarinnar og flutt hann á slysadeild þar sem hannhefði verið saumaður. Eftir það hefði ákærði verið fluttur á lögreglustöðinavið Hverfisgötu. Vitnið kvaðst ekki hafa farið inn í íbúðina. Ákærði hefðiverið með áverka á hálsi. Ekki hefði verið áfengislykt af ákærða, hann hefðiverið rólegur allt þar til kom að sýnatöku við læknisfræðilega skoðun á ákærðaá lögreglustöðinni. Ákærði hefði æst sig verulega og hótað að taka kylfuna afvitninu og berja alla. Skoðunin hafi verið ítarleg og tímafrek og hefði ákærðifrekar viljað fara að sofa en láta skoða sig. Vitnið L lögregluvarðstjóri skýrði frá því að hann hefði verið fyrstur ávettvang. Hann hefði tekið eftir því að hurðin að íbúðinni hefði verið örlítiðopin og hurðarstafurinn brotinn. Brotaþoli hefði verið fyrir innan og látiðvita af ákærða sem hefði verið hálfsitjandi í sófa innst í stofunni. Vitniðsagði brotaþola hafa verið í miklu uppnámi og með sár í andliti. Hún hefðiverið beðin um að fara inn í herbergi. Greinilegt var að eitthvað mikið hafðigerst í íbúðinni. Hurð út á svalir stóð opin. Blóð og hárlufsur mátti sjá ágólfi og blóðkám á veggjum. Ákærði hefði fylgt fyrirmælum lögreglu og veriðtilkynnt að hann væri handtekinn, settur í handjárn og færður burt afvettvangi. Brotaþoli hefði greint vitninu frá því í upphafi hvers vegna húnhefði óskað eftir aðstoð lögreglu. Sagði hún að ákærði hefði nauðgað henni ogbeitt hana miklu ofbeldi. Þegar lögregla hafi áttað sig á því að þarna hefðihugsanlega átt sér stað saknæmur atburður þá var reynt að tryggja það aðbrotaþoli fengi sem skjótasta aðstoð á spítala. Ákærði sagði þegar hann varleiddur út úr íbúðinni að brotaþoli hafi reynt að stinga hann. Vitnið M lögreglumaður skýrði frá því að hún hefði komið til aðstoðar ávettvangi. Ákærði hefði þá verið fluttur af vettvangi, en brotaþoli enn verið ástaðnum. Vitnið kvaðst hafa flutt brotaþola á bráðamóttöku til skoðunar ogverið viðstödd þegar brotaþoli ræddi við hjúkrunarfræðing og lögreglu semþangað kom. Augljós merki um átök voru í íbúðinni og var brotaþoli í mjög mikluuppnámi og sagði frá því sem hefði gerst. Hún var með sjáanlega áverka á hálsiog höku og augu blóðhlaupin.Vitnið N, sérfræðingur í tæknideild lögreglunnar, var spurður um hár semfundust á vettvangi, á gólfi, á úri og á hnífi. Vitnið sagði hár á gólfi, úriog á hnífnum hafi öll verið sams konar að útiliti og samanburðarhár afbrotaþola. Meira væri ekki um það að segja. Flest háranna voru þannig að þauhefðu fallið eðlilega úr hársverði, en inn á milli voru hár sem báru einkenniþess að vera slitin og hár sem voru með lengri rót sem báru merki þess að hafaverið toguð eða rifin úr hársverðinum. Spurt um hár sem fundust í sturtu sagðivitnið að þau hefðu fallið eðlilega úr hársverði. Vitnið kannaðist aðspurt viðað hafa rannsakað hníf sem fannst á vettvangi. Hárflóki hefði verið í kringumhnífinn og blóðkám á báðum hliðum hnífsins. Ekki hafi verið leitað eftirfingraförum á hnífnum, reynslan sýndi að ekki væru miklar líkur á því að finnafingraför á hnífum vegna þess að mikil uppsöfnuð fita væri á handfanginu.Vitnið B gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að brotaþoli hefði sentvitninu skilaboð á facebook um að ákærði hefði hringt í brotaþola og sagt henniað hann væri á leiðinni til hennar. Þá kvaðst vitnið hafa sagt brotaþola aðhringja á lögregluna, enda hefði ákærði verið leiðinlegur en brotaþoli hefðisagt að hún ætlaði ekki að gera það nema ákærði yrði með einhver læti. Vitniðkvaðst hafa fengið sent frá brotaþola að ákærði væri kominn til hennar með vinisínum. Hefði brotaþoli sagt vitninu að hún vildi ekki stunda kynlíf með ákærða.Eftir þetta hefði vitnið ekki heyrt neitt í brotaþola fyrr en um morguninnþegar vitnið hefði fengið sent frá brotaþola „hringdu á lögguna“ og að ákærðihefði nauðgað brotaþola. Þá hefði brotaþoli sent henni myndir af áverkum á sér.Vitnið kvaðst hafa hringt strax á lögregluna og farið heim til brotaþola eftirvinnu sem hefði verið um kl. 08.00. Þá var búið að fjarlægja ákærða. Brotaþolivar sjokkeruð, en vitnið kvaðst ekki hafa náð að tala við hana. Spurð um áverkaá brotaþola sagði vitnið að brotaþoli hefði verið með skurð á hökunni, rauð ogbólgin í augum og marin á líkamanum.Vitnið H skýrði frá því að hann hefði verið með ákærða umrætt kvöld aðskemmta sér. Ákærði hefði verið graður og haft samband við brotaþola og boðiðvitninu að koma með til að fara í þrísome með brotaþola sem ákærði hefði ýjaðað. Vitnið kvaðst ekki vita til þess að ákærði hefði rætt það við brotaþola enþað gæti verið. Þegar komið var heim til brotaþola hafi hún boðið þeim inn.Ákærði og brotaþoli hefðu farið inn í herbergið og kvaðst vitnið hafa elt þau.Þau hefðu verið að kyssast og káfa á hvort öðru. Vitnið kvaðst hafa farið fram.Þau hefðu svo komið fram, legið hvort ofan á öðru í sófanum og verið aðkyssast. Það hefði verið með fullu samþykki brotaþola eftir því sem vitnið bestvissi. Brotaþoli hefði beðið þá um að fara og þá hefði vitnið farið út og beðiðákærða að koma. Á leiðinni út hefði ákærði sagt vitninu að fara og snúiðsjálfur við og farið aftur til baka. Þeir hefðu þá verið á stigaganginum fyrirutan íbúðina. Ákærði hefði ekki sagt hvað hann ætlaði að gera, en sagt vitninuað fara. Spurt sagði vitnið að brotaþoli hefði ekki verið til í þrísome. Vitnið O heimilislæknir skýrði frá því að það hefði skoðað brotaþola íbeinu framhaldi af atvikinu. Brotaþoli hefði verið dofin og greinlega í losti.Líkamlega hafi brotaþoli verið með mikla sýnilega áverka, með opinn skurð á hökunni,sem var saumaður. Þá var brotaþoli marin á kinnbeinum og áverkar á hálsi, roðiog rispur, og rauð í augum. Þá hefði líkaminn allur verið í marblettum ogrispum og roða. Sár á báðum hnjám og áverkar á kynfærum, með rispu fráendaþarmi og upp að leggöngum. Þetta væri rifa í holdi sem kæmi ekki afvenjulegum samförum, en þó væri alltaf spurning hvað væru eðlilegar samfarir.Frásögn sjúklings í því vottorði sem vitnið ritaði hefði verið skráð niðurbeint eftir brotaþola. Spurt svaraði vitnið því að áverkar á brotaþola gætusamrýmst þeirri lýsingu sem gefin hefði verið á atvikum. Brotaþoli hefði lýstkyrkingu og kverkataki sem hefði valdið því að hún hefði aðeins dottið út eftirþað. Brotaþoli hefði verið með mikla áverka á hálsi og blæðingar í augunum semsamrýmast því mjög vel. Slíkar blæðingar gætu komið við litla áverka og jafnvelaf því að hósta, en þrýstingur og blæðingar í augum væru velþekkt viðkyrkingar. Lýsingar brotaþola á því að hún hefði misst meðvitund samrýmdust þvímjög vel að hún hefði dottið út og súrefnismettunin hefði fallið mjög langtniður og mögulega hefði brotaþoli verið mjög hætt komin. Þá hefðu áverkar íandliti að öðru leyti verið út af ítrekuðum höggum í andlitið, til dæmis ákinnbeinum. Þá hefðu verið skurðáverkar mögulega eftir hníf.Vitnið P hjúkrunarfræðingur greindi frá því að hún hefði tekið á mótibrotaþola á bráðamóttöku. Brotaþoli hefði verið í miklu uppnámi og grátandi,öll blóðug og endurtók oft „Ég hélt hann myndi drepa mig, ég hélt að ég myndideyja“. Vitnið kvaðst hafa kallað út lækni, hjúkrunarfræðing og réttargæslumannaf því að brotaþoli hefði greint frá því að hún hefði verið beitt kynferðisleguofbeldi. Brotaþoli hefði sagt vitninu frá því sem gerst hefði um nóttina.Sýnilegir áverkar voru á hálsi, skurður á höku og augun blóðug eftir sprungnaræðar. Brotaþoli hefði ekki verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Vitnið Q gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hún hefði hittbrotaþola á bráðamóttökunni. Brotaþoli hefði verið í losti og dofin og óttaðistum líf sitt. Hún hefði verið með áverka úti um allt og lýsing hennar á atvikumhefði passað við áverka þá sem vitnið sá á brotaþola. Fram kom hjá vitninu aðbrotaþoli hefði verið með mikla verki í eyra og hefði reynst vera með sprungnahljóðhimnu. Vitnið staðfesti þá skýrslu sem það vann vegna brotaþola. Vitnið C læknir gaf skýrslu fyrir dómi. Vitnið kvaðst hafa sinnt brotaþolaá bráðamóttöku vegna áverka á eyra. Þá hefði sár á höku verið saumað.Hljóðhimnan hefði verið sprungin. Vitnið sagði högg á eyra sem veldurþrýstingsbylgju inn í eyra valda því að hljóðhimnan, sem er þunn og viðkvæm,springur. Ekki væri hægt að segja til um afl höggsins, en það færi eftir þvíhvernig þrýstingsbylgjan myndast. Það þurfi minna högg ef höggið er velheppnaðmeð flötum lófa og lendir beint á eyra, lokar fyrir og veldur þannigþrýstingsbylgju inn eyrnaganginn. Brotaþoli var ekki aðeins með punktblæðingará þessari hljóðhimnu heldur var blæðing einnig undir slímhimnu vinstra auganefmegin og auk þess punktblæðingar á hvítunni þar fyrir utan. Það benti til ogstyður þá sögu að brotaþoli hafi verið tekin kverkataki af því aðpunktblæðingar myndast við kverkatak sem stöðvar blóðrás niður úr höfðinu ogeinnig upp í höfuð og öndun. Slíkar punktblæðingar verða meira áberandi þegar frálíður. Þær ályktanir má draga að kverkatakið, ef blæðingarnar orsakast af því,sem sé langlíklegast, hafi verið umtalsvert kverkatak sem hefur valdiðblóðrásartruflunum af þessu tagi og þessar punktblæðingar geta orðið meiriþegar frá líður, en brotaþoli var skoðuð stuttu eftir atvikið. Þannig að þettaer umtalsvert kverkatak sem hefur haft veruleg áhrif á starfsemi höfuðsins ogæða, til dæmis inn í heila. Það gefi augaleið að hefði kverkatakið staðiðlengur hefði það getað orsakað dauða. Spurt um það hvort brotaþoli hafi misstmeðvitund um tíma bar vitnið að svo gæti verið og væri það líklegt. Vitniðstaðfesti framlagt vottorð sem það vann vegna brotaþola.Vitnið F gaf skýrslu fyrir dómi og skýrði frá því að miðað við þærljósmyndir sem vitninu voru sendar hafi eftirgreinda áverka verið að sjá áákærða: Beggja vegna á hálsi voru grunnir, samsíðaliggjandi skurðáverkar semorsakast af valdbeitingu eins og um hníf eða hnífsodd væri að ræða. Staðsetningáverkanna samrýmast áverkum af eigin völdum. Þetta byggist á því að í átökummegi gera ráð fyrir því að gerandi hafi ekki fulla stjórn á því hversu djúpiráverkarnir verða. Ef um er að ræða tvo aðila sem eru á hreyfingu þá er ólíklegtað fram komi áverkar eins og sjá má á hálsi ákærða. Við slíkar aðstæður er ekkivið því að búast að áverkar séu af því tagi og með því útliti sem myndirnarsýna. Ekki hafi verið hægt að sjá áverkana í heild af myndunum því að hluti afþeim var hulinn plástri. Aðspurt um áverka á hökubrotaþola sagði vitnið að um öðruvísi áverka væri að ræða. Áverkinn byrjaðigrunnt en dýpkaði svo og grynnkaði svo aftur og væri opinn. Um væri að ræðadjúpan skurð hjá brotaþola, en grunna áverka ákærða. Áverkinn á brotaþola væridæmigerður fyrir áverka sem er af völdum annars, þó með þeim fyrirvara aðstaðurinn á þolandanum er aðgengilegur og því væri ekki hægt að útiloka áverkaaf eigin völdum en það væri ólíklegt. Hvað varðaði áverka á hálsi, augum ogeyrum brotaþola gætu þeir vel verið merki um kyrkingu án þess að hægt væri aðsegja til um með hvaða afli. Vísbending um afl sem veitt var má ráða afaugunum. Þegar um er að ræða kyrkingu með berum höndum lokast fyrst fyrirbláæðar og við þær aðstæður berst ennþá blóð til höfuðsins um slagæðarnar semnær ekki að renna til baka um bláæðarnar og því eykst þrýstingurinn í höfðinusem leiðir til þess að æðarnar fara að springa. Slíkar afleiðingar má sjá ítilviki brotaþola og þar af leiðandi má draga þá ályktun að í þessu tilvikihafi verið beitt á hálsinn töluverðu afli um tiltölulega langan tíma. Vandinn viðað meta aflið sjálft og tímann eru margar breytur sem taka þyrfti tillit tilvið líkamsárás. Um leið og kyrkingartaki er sleppt, annaðhvort vegna þess aðþolandi losnar eða takinu er sleppt, þá eru æðarnar aftur opnar um stuttan tímaog við næsta kyrkingartak byrjar hringrásin upp á nýtt og því er eingöngu hægtað gefa almenn svör og ekki nákvæm í hverju tilviki fyrir sig. Kvaðst vitniðþví ekki geta sagt til um hversu lengi eða hvaða afli beitt var. Spurt umafleiðingar af því að taka um háls með því afli og í þann tíma sem um var aðræða sagði vitnið það vera lífshættulegt athæfi vegna þess að þegarkyrkingartak er með höndunum verður aflinu ekki stýrt. Það fyrsta sem gerist erað súrefnisskortur verður í höfði og meðvitundarleysi fer að segja til sín semgetur kallað fram lífshættulegar aðstæður. Vitnið E réttarmeinafræðingur, dómkvaddur matsmaður, gaf skýrslu fyrirdómi og greindi frá niðurstöðu sinni varðandi þá áverka á ákærða sem hannskoðaði af myndum. Ennisáverki væri ekki eftir hníf, heldur eftir bitlausanhlut. Ekki væri hægt að greina á milli þess hvort um slys væri að ræða aðáverka af eigin völdum. Lýsti vitnið þeim áverkum sem hann hafi skoðað afmyndum og sagði grunnar rispur og áverka ekki vera tilkomnar eftir átök, endahefði þolandinn þá þurft að vera grafkyrr á meðan. Þessar grunnu rispur væruþví ekki tilkomnar í átökum. Á hægri hlið höku væri um áverka að ræða eftirbitlausan hlut. Af myndinni að dæma er um húðhrufl að ræða og óreglulegablóðrönd. Allt eru það merki um bitlausan áverka. Ekki væri hægt að greinahvort um væri að ræða áverka af eigin völdum eða af slysni. Heildarmyndin værisú að svona áverkar, grunnir og samsíða liggjandi væru dæmi um bitlausa áverkaaf eigin völdum. Sár á vinstri hlið höku brotaþola væri metið sem skurðsár. Sjámegi fituvef undirhúðar, þannig að skurðurinn hafi verið djúpur. Afstaðsetningunni megi ráða hvort hér sé um áverka af eigin völdum að ræða eðaekki, en miðað við legu, dýpt og annað útlit sé frekar um áverka af völdumannars að ræða. Í matinu verður þó alltaf að taka tillit til heildarmyndaráverkanna. Sjá má ummerki um alvarlega áverka sem veittir voru á hálsbrotaþola. Skurðsárið á hökunni sé væntanlega eftir hníf og valdbeitingu. Viðmat á heildarmyndinni er gert ráð fyrir áverkum af völdum annars, en ekki ermeð fullu öryggi hægt að útiloka áverka af eigin völdum. Spurt um það hvortáverkar á ákærða geti verið komnir til með þeim hætti að þriðji maður hafiveitt honum áverkana án þess að hann veitti mótspyrnu sagði vitnið að áverkinnætti þá að vera misdjúpur. Annar maður gæti hafa veitt honum áverkana ef hannhefði staðið algerlega grafkyrr. Varðandi áverkana á brotaþola væri fræðilegaekki útilokað að hún hefði rekið hnífinn óvart í sig, en þá hefði hún þurft aðhalda á hnífnum með mjög sérstökum hætti til að geta valdið svona sári. Vitniðstaðfesti þá skýrslu sem það vann í málinu.Vitnið G sálfræðingur gaf skýrslu fyrir dómi og skýrði frá því að húnhefði hitt brotaþola fimm sinnum. Brotaþoli hefði í byrjun sýnt mikil einkenniáfallastreitu sem metin hefði verið í hvert sinn. Brotaþoli fyllti útsjálfsmatkvarða og eftir sex vikur hafi brotaþoli uppfyllt öll greiningarviðmiðfyrir áfallastreituröskun. Meðferð væri ekki lokið og myndi halda áfram eftirdómsmálið. Brotaþoli hefði talað mikið um endurminningar frá atburðinum,sérstaklega frá því þegar meintur gerandi hafi tekið hana kverkataki. Þá hafibrotaþoli lýst ofsahræðslu, hjálparleysi og mikilli lífshættu. Þá hafi húngreint frá forðun og forðaðist allt sem minnti á áfallið og vildi ekki hugsa umþað eða tala um það eða að vera á stöðum sem minntu hana á áfallið. Brotaþoliværi dofin og reið og sýndi há kvíða og þunglyndiseinkenni. Þá hafi brotaþolihætt í skóla og upplifði sig óörugga í skólanum. Aðspurt sagði vitnið aðbrotaþoli hefði greint frá öðrum tilvikum þar sem sami gerandi hafði beitt hanalíkamlegu ofbeldi. Vitnið staðfesti framlagt vottorð sem það vann vegnabrotaþola. Vitnið R gaf skýrslu fyrir dómi og greindi frá því að hann hefði hittákærða fljótlega eftir að hann hafi losnað úr einangrun. Málið hefði haft mikiláhrif á ákærða, mikil depurð og reiði væri yfir því að sitja inni vegna ásakanasem hann teldi ekki réttar. Hefði ákærði lítillega sagt vitninu frá málinu ogsagt að ákærði og brotaþoli hefðu haft samfarir af fúsum og frjálsum vilja ogaf og frá sé að um nauðgun hafi verið að ræða. Vitnið kvaðst hafa spurt ákærðaút í harðræði í samförum þeirra og verið sagt að þetta væri eitthvert norm semhefði þróast hjá þeim. Hefði ákærði strax upplýst vitnið um þetta, en sambúð þeirraog samskipti hefðu verið mjög stormasöm.Vitnið S kom fyrir dóm og greindi frá því að hún þekkti ákærða ogbrotaþola í málinu. Vitnið og ákærði hefðu verið vinir í smátíma og æft saman í[...]. Brotaþola hefði vitnið kynnst í gegnum ákærða á [...] brotaþola í [...].Þau hafi verið sex saman og stundað kynlíf saman eftir að hafa verið saman áveitingastað. Það hefði verið harkalegt og harkalegra en venjulegt kynlíf,mikið að gerast og mikill hraði. Gengið hafi verið eins langt og mögulegt var.Mikið um flengingar og mikið slegið að ósk kvennanna, en ekkert var gert semþær ekki vildu, en þær væru fyrir meiri hörku heldur en sumar aðrar konur.Brotaþoli var á staðnum og var mikið fyrir niðurlægingu. Það var skyrpt framaní hana og hún skreið mikið á gólfinu og sóttist í að láta taka vel á sér, veraslegin og flengd og láta taka utan um hálsinn sem kallast „breathplay“, en þáer haldið fyrir súrefni bæði um háls og stundum fyrir nef og munninn. Á meðaner stundað kynlíf og þá sleppt og þá kemur súrefnið aftur. Sumir vilja látalíða yfir sig á meðan á kynlífinu stendur. Brotaþoli var tekin hálstaki oghaldið lengi um hálsinn. Það hafi sést á þeim, marblettir á öllum pörtumlíkamans. Ákærði og maður vitnisins tóku utan um hálsinn á brotaþola. Vitnið T rannsóknarlögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi og skýrði frá þvíað hann hefði komið á vettvang þar sem merki hefðu verið um átök, blóðsletturvíðs vegar um íbúðina og hár sums staðar í íbúðinni, meðal annars á vegg ísturtu. Greinilegt var að eitthvað hafði átt sér stað, trúlega átök. Hárin lituþannig út að þau hefðu verið rifin úr hársverði. Aðspurt kvaðst vitnið ekkihafa séð hjálpartæki ástarlífsins í íbúðinni.Vitnið U læknir kom fyrir dóm til skýrslugjafar og skýrði frá því að hannhefði framkvæmt nokkuð ítarlega líkamsskoðun á ákærða. Allur líkami ákærðahefði verið skoðaður, allt yfirboð líkamans, munnur, kynfæri, en ekkiendaþarmur. Tilgreindir áverkar væru tæmandi. Þá hefði lögregla tekið myndir afáverkunum. Ákærði hafi verið með sár og rispur á hálsi sem lokað hafði verið áslysadeild áður. Ekki alvarlegir áverkar, en samt í gegnum húðina án þess aðsauma þyrfti áverkana. Vitnið kvaðst ekki muna eftir öðrum áverkum á hálsi ogekki eftir blæðingum í augum. Vitnið kvaðst ekki hafa lýst inn í augnbotn og ekkiséð punktblæðingar í augum. Það hefði verið bókað í skýrslunni.Yfirborðshúðrispur á handleggjum og herðablaði væru eftir klór. Þær væru þesseðlis. Vitnið staðfesti þá skýrslu sem það vann í málinu.Vitnið V læknir kom fyrir dóminn og greindi frá því að hann hefði skoðaðákærða sem hefði komið í fylgd lögreglu og verið undir áhrifum. Ákærði hefðiverið með tvo grunna skurði á hálsi sem blætt hefði úr. Vitnið kvaðst hafaskoðað ákærða en nánari upplýsingar hefði ekki verið hægt að fá frá ákærða þarsem hann hefði verið undir áhrifum. Gert hafi verið að sárum hans, þau límd meðvefjalími og sett stripp yfir. Um grunna skurði hefði verið að ræða semlokuðust vel þannig að ekki þurfti að sauma skurðina. IV AÁkærði neitar sök, en í málinu erhann borinn sökum um tilraun til manndráps með því að hafa í íbúð brotaþola aðmorgni sunnudagsins 24. júlí 2016 tekið brotaþola hálstaki og hert að þannig aðhún náði ekki andanum og missti meðvitund stutta stund með þeim afleiðingum semlýst er í ákærunni. Ákærða er einnig gefin að sök nauðgun og sérstaklegahættuleg líkamsárás gagnvart brotaþola víðsvegar í íbúðinni og að hafa í umrættsinn svipt brotaþola frelsi í um tvær og hálfa klukkustund, haldið henninauðugri og beitt hana ofbeldi og hótunum sem nánar er lýst í ákærunni. Framburður ákærða er á þann vegað hann hefði verið að skemmta sér um nóttina, en komið á heimili brotaþola íumrætt sinn ásamt vini sínum til þess að stunda kynlíf með brotaþola. Brotaþolihefði ekki viljað stunda kynlíf með þeim báðum og viljað að vinur hans færi afvettvangi. Hann hefði farið og eftir það hefðu ákærði og brotaþoli stundaðharklegt kynlíf með hennar samþykki. Þá kom fram hjá ákærða að brotaþoli hefðireiðst honum vegna annarrar stúlku og þá veist að honum með hnífi og valdiðáverkum á honum í andliti og á hálsi. Þá hefði hún einnig veitt sjálfri séráverka og skorið hár af höfði sínu, en það hefði hún gert áður og með því felltsök á ákærða. Framburður brotaþola er á hinnbóginn á þann veg að ákærði og vinur hans hefðu komið óboðnir á heimili hennarí umrætt sinn og ekki sinnt boði hennar um að þeir færu, enda vildi hún ekkistunda kynlíf með þeim. Vinur ákærða hefði farið og að því er virtist þeirbáðir, en ákærði hefði komið aftur og beitt hana miklu ofbeldi, hótað henni ognotað til þess hníf, haft við hana samræði í leggöng og endaþarm með því aðhalda henni og neitt hana til þess að hafa við sig munnmök. Hún hefði sloppiðfrá ákærða og farið að útidyrunum til að kalla á hjálp, en ákærði hefði náðhenni og tekið brotaþola hálstaki sem hefði staðið svo lengi að hún hefði ekkináð að streitast lengur á móti og fundist að hún væri að deyja. Atlaga ákærðihefði staðið í um 1 ½ eða 2 klukkustundir og kvaðst brotaþoli ekki hafa þoraðöðru en að hlýða ákærða í einu og öllu og ekki getað komist út úr íbúðinni. Samkvæmt skýrslum lögreglu semraktar eru í kafla I voru greinileg ummerki um átök í íbúð brotaþola, húsmunirúr stað, blóðkám á veggjum, blóðslettur á gólfi íbúðarinnar, þar með talið ágólfi í forstofu, blóð sem var klesst eins og einhver hefði legið þar ágólfinu. Þá fannst hnífur í vaski á baðherbergi og hárflygsur víðsvegar ogbleyta á baðherbergisgólfi.Að mati dómsins er að sínu leytiekki ótrúverðugur sá framburður ákærða að hann og brotaþoli hafi á sambúðartímaþeirra, og einnig eftir að sambúð þeirra lauk, stundað harkalegt kynlíf og aðþað hafi verið með samþykki brotaþola, enda ber þeim saman um það að nokkruleyti. Í ljósi þess sem fram er komið í málinu verður framburður ákærða um þaðað hann og brotaþoli hafi stundað harkalegt kynlíf í íbúð brotaþola 24. júlí2016, með vilja og samþykki brotaþola, metinn afar ótrúverðugur og verður ekkiá honum byggt við úrlausn málsins. Sama á við um framburð ákærða um önnur atvikmálsins og samskipti hans og brotaþola umrædda nótt. Á það við um þann framburðákærða að brotaþoli hafi skorið hár af höfði sínu til að fella sök á hann og aðbrotaþoli hafi veitt honum áverka á hálsi með hnífi. Að álitiréttarmeinafræðinganna E og F voru yfirgnæfandi líkur á því að áverkar á ákærðahafi verið af eigin völdum, en áverkar á brotaþola voru taldir veittir af öðrumen henni. Brotaþoli hefur greint fráatvikum með sama hætti hjá lækni á neyðarmóttöku, hjá lögreglu og fyrir dómi ogverið einlæg og trúverðug í mjög ítarlegri frásögn af atvikum, þar á meðal þvíað ákærði hefði beitt hana miklu ofbeldi og tekið hana „kyrkingartaki“ með svomiklu afli að hún hefði misst meðvitund stutta stund. Einnig því að ákærðihefði nauðgað henni og beitt hana miklu líkamlegu ofbeldi og hótað henni meðhnífi. Dómurinn metur framburð brotaþola trúverðugan svo sem nánar er rakiðundir stafliðum B-D hér á eftir og telur ekki minnstu ástæðu til að efast umtrúverðugleika hennar, enda fær stöðugur og greinargóður framburður brotaþolastoð í læknisvottorði C sérfræðings og vætti hans fyrir dóminum, niðurstöðu Olæknis við réttarfræðilega skoðun á brotaþola og vætti hennar fyrir dómi og íöðrum sérfræðigögnum, þar á meðal framlögðum skýrslum fyrrnefndraréttarmeinafræðinga. BÁkærða er í 3. tölulið ákærunnargefin að sök tilraun til manndráps, með því að hafa í anddyri íbúðarinnar tekiðbrotaþola hálstaki og hert að þannig að hún náði ekki andanum og misstimeðvitund stutta stund, með þeim afleiðingum sem lýst er í ákærunni. Háttseminer talin varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Krafa ákærða um sýknu afsakargiftum samkvæmt þessum tölulið er byggð á því að ákærða hafi skortásetning til manndráps og því verði hann ekki sakfelldur fyrir brot gegn 211.gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, enda hafi hann sjálfur sleppthálstakinu án utanaðkomandi afskipta. Fyrir dómi greindi ákærði frá því að hannhefði ekki bannað brotaþola að fara út úr íbúðinni og hefði hún aldrei reyntþað. Hún hefði farið frjáls ferða sinna um íbúðina og meðal annars farið út ásvalir. Fyrir dómi kannaðist ákærði þó við að hafa tekið brotaþola kverkatakimeð báðum höndum, á meðan þau höfðu kynmök, og hefðu þumalfingurnir verið aðframanverðu. Hefði kverkatakið verið fast og í langan tíma. Þá hefði hannlosað, en síðan hert aftur. Hefði brotaþoli beðið um meira og meira og gert þaðsama við hann þegar hún hafi verið ofan á honum.Fyrir dómi greindi brotaþoli svofrá að hún hefði náð að losa sig frá ákærða þegar þau voru uppi í rúmi ísvefnherberginu og hlaupa fram á gang og opna útidyrahurðina en ákærði hefðistrax náð henni og snúið hana niður með hálstaki. Kvaðst brotaþoli hafa reynteins og hún gat til að losna og hafa sparkað og klipið í punginn á ákærða, en áendanum hefði hún ekki getað streist lengur á móti. Henni hefði fundist húnvera að deyja, fæturnir hefðu hrists og hún ekki getað hreyft sig, líkt og húnhefði dottið út. Í skýrslu lögregluvarðstjóra, semkom fyrstur á vettvang eftir að lögregla var kölluð til, er haft eftirbrotaþola að ákærði hafi beitt brotaþola miklu ofbeldi og nærri því drepið hanameð því að herða að hálsi hennar. Nánari lýsing brotaþola á þessum atvikum ískýrslunni er sú að ákærði hafi frammi í forstofu „reynt að kæfa“ brotaþola ogþá hafi hún haldið að þessu væri lokið, hann myndi drepa hana. Loks segir ískýrslunni að ákærði hafi beitt brotaþola miklu ofbeldi síðastliðið ár, „enþetta hafi verið það alversta og svo mikið að hún hafi verið þess viss að hanndræpi sig.“ Í skýrslu annars lögreglumanns segir um atvikið að brotaþoli munieftir sér í anddyri íbúðarinnar að reyna að opna hurðina til að kalla á hjálpen þá hafi ákærði tekið hana hálstaki og „kyrkt“ hana þangað til að brotaþoli„missti meðvitund í einhvern tíma.“ Svipuð lýsing á atvikinu er höfð eftirbrotaþola í skýrslu O læknis á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisbrota. Ákærði neitaði því að hafa tálmaðför brotaþola út úr íbúðinni þegar hún hugðist kalla á hjálp og lýsing ákærðaað framan á kverkataki því sem hann tók brotaþola tengist harkalegu kynlífiþeirra sem þau hafi bæði tekið þátt í, meðal annars með því að „kyrkja“ hvortannað. Þannig ber mikið á milli í frásögn brotaþola og ákærða. Var frásögnbrotaþola fyrir dómi nákvæm og ítarleg og í samræmi við lýsingar brotaþola áatvikum hjá lögreglu við upphaf rannsóknar málsins og lýsingar hennar fyrirþeim sérfræðingum sem skoðuðu brotaþola í kjölfar árásarinnar.Samkvæmt staðfestu læknisvottorðiC sérfræðings og vætti hans fyrir dómi styðja áverkar sem voru á hálsibrotaþola við skoðun á bráðamóttöku þann 24. júlí 2016 frásögn brotaþola um aðhún hafi verið tekin kverkataki. Vitnið sagði að auk punktblæðinga á hljóðhimnuhefði einnig verið blæðing undir slímhimnu vinstra auga og punktblæðingar áhvítunni þar fyrir utan. Vitnið sagði að draga mætti þá ályktun af blæðingunum aðlanglíklegast væri að um umtalsvert kverkatak hefði verið að ræða sem hefðivaldið blóðrásartruflunum og verulegum áhrifum á starfsemi höfuðsins og æða,til dæmis inn í heila. Það gæfi augaleið að hefði kverkatakið staðið lengurhefði það geta orsakað dauða. Þá væri líklegt að brotaþoli hefði misstmeðvitund við kverkatakið. F réttarmeinafræðingur lagði aðbeiðni ákæruvaldsins mat á þá áverka sem brotaþoli var með á hálsi og í augumog eyrum, með tilliti til þess með hvaða hætti væri líklegt að áverkarnir værutilkomnir og hvort þeir gætu samrýmst því að hún hefði verið tekin kverkataki.Ef svo væri yrði einnig lagt mat á hversu miklu afli hafi verið beitt og hvelengi takið hafi staðið. Í álitsgerð hans segir að á hálsi brotaþola hafi veriðóreglulegur roði á hörundi ásamt svæðum með grunnum skrámum sem séu dæmigerðfyrir kyrkingu með höndum. Greina hafi mátt blettablæðingar í slímhúð augnhvítubeggja augna. Þetta sé dæmigert fyrir mikla æðastíflu sem verði við harkalegakyrkingu með höndum. Þá segir að miðað við staðsetningu handanna á hálsinum semog samfellu og afl sem hafi verið beitt þurfi viðeigandi tímaramma til að svonaáverkar verði. Líklegt sé að brotaþoli hafi verið kyrkt í „allmargar sekúndurallt að mínútu, jafnvel lengur.“ Enn fremur að vísbendingar séu um rænuleysi ogmiklar punktlaga og dreifðar, blettóttar punktblæðingar í slímhúð augnhvítu semséu sterkar vísbendingar um að brotaþoli hafi mögulega verið í lífshættu. Ásamtþrýstingu handa á hálsæðar og líkamlegar afleiðingar þess séu ákveðin viðbrögð,svo sem sinusviðbragð hálsæða, sem geti orsakað sterk viðbrögð koktauga ogleitt til endanlegs hjartastopps, en gerandi geti ekki haft áhrif á þessiviðbrögð. Dómurinn metur nákvæma, ítarlegaog stöðuga frásögn brotaþola af atvikum trúverðuga, enda fær framburðurbrotaþola fyrir dómi sem fyrr segir stuðning í læknisvottorði C sérfræðings ogvætti hans fyrir dóminum, álitsgerð F og vætti hans fyrir dómi og öðrumsérfræðigögnum málsins. Samkvæmt því og í ljósi þeirra upplýsinga sem fram komaí fyrrnefndum sérfræðigögnum um þá háttsemi ákærða að „kyrkja“ brotaþola meðbáðum höndum þannig að þumlarnir snéru framanvert að hálsi brotaþola og áhrifaháttseminnar og afleiðinga hennar á brotaþola verður talið sannað með framburðibrotaþola fyrir dómi að brotaþoli hafi náð að losna frá ákærða þegar þau voruinni í svefnherbergi og flýja en ákærði hafi stöðvað för hennar út úr íbúðinniþegar hún reyndi að flýja undan ofbeldinu með því að taka brotaþola hálstaki oghert þannig að öndunarvegi brotaþola að hún hafi ekki megnað að streitast ámóti og „hafi dottið út“, það er misst meðvitund um stund með þeim afleiðingumsem lýst er í ákæruskjali héraðssaksóknara. Ákærði hafi látið sér afleiðingaraf þessari háttsemi sinni í léttu rúmi liggja, en svo sem fram er komið lýstibrotaþoli því fyrir dómi að hún hefði ekki megnað að streitast lengur á móti og„hafi dottið út“. Vætti C læknis og F staðfesta mikil líkindi þess að brotaþolihafi misst meðvitund við hálstakið. Sá síðarnefndi bar um það fyrir dómi aðþrýstingur handa á hálsæðar geti orsakað sterk viðbrögð koktauga og leitt tilhjartastopps og geti gerandi ekki haft áhrif á þessi viðbrögð. Samkvæmt þessuog með vísan til alls þess sem að framan er rakið telur dómurinn sannað meðtrúverðugum og greinargóðum framburði brotaþola, gegn neitun ákærða, svo ekkiverði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefinað sök í 3. tölulið ákærunnar og þannig brotið gegn 211. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 20. gr. sömu laga. Er brot ákærða réttilegaheimfært til refsiákvæða í ákæruskjali héraðssaksóknara. CÍ 2. tölulið ákærunnar er ákærðagefin að sök nauðgun og sérstaklega hættuleg líkamsárás með því að hafa víðsvegar í íbúðinni haft samfarir og endaþarmsmök við brotaþola og þvingað hanatil þess að hafa við sig munnmök með því að beita hana ofbeldi og hóta hennilífláti og líkamsmeiðingum eins og nánar er lýst í ákærunni, en með þeimafleiðingum meðal annars að brotaþoli hlaut fjögurra sentimetra langan skurð áhöku, mar og eymsli á vinstri kinn og eymsli á hægri kinn, sár við hægramunnhol og inni í munnholi, útbreidda áverka, svo sem mar, roða, eymsli ogroðalínur á búk og útlimi, sprungna hljóðhimnu vinstra megin og sprungur ásvæðinu frá endaþarmi og að spöng. Í ákærunni er brotið talið varða við 1. mgr.194. gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga.Ákærði neitar sök. Hann fullyrtiað hann hefðu stundað harkalegt kynlíf í umrætt sinn með vilja og samþykkibrotaþola. Fyrir dómi greindi ákærði frá því að eftir að hann hefði fylgt vinisínum til dyra og kvatt hann hefði hann farið til brotaþola upp í rúm og hefðuþau stundað kynlíf. Það hefði verið harkalegt eins og það væri venjulega hjáþeim. Það hefðu verið „kyrkingar“ og þá hefðu þau slegið hvort annað utanundir. Eftir það hefðu þau gert hlé og farið í sturtu og verið þar saman góðastund. Brotaþoli hefði komist í síma ákærða og komist að því að hún væri ekkieina stelpan sem ákærði hefði haft samskipti við um kvöldið. Brotaþoli hefðibrjálast, farið inn í eldhús og komið til baka og ráðist á hann með hnífi.Hefði brotaþoli otað hnífnum að honum og skorið hann, fyrst í hökuna, en þaðhefði verið lítill skurður og hefði hann ekki kippt sér upp við það, hlegið aðþessu því honum hafi fundist þetta vera fyndið, enda hefði brotaþoli gert þettaáður. Fram kom hjá ákærða að brotaþoli hefði verið sturluð yfir því sem gersthefði og stungið hann aftur. Þá hafi stungan verið djúp. Hann hafi séð skurð hægramegin í andlitinu, orðið smeykur og spurt brotaþola að því hvort hún væriklikkuð og ætlaði að drepa hann. Hann hefði beðið brotaþola að hætta þessurugli og þá hafi hún sleppt hnífnum. Þá gekkst ákærði við því aðspurður að hafaslegið brotaþola utan undir, bæði hægra megin og vinstra megin, með flötum lófaog hafi eitt höggið lent á höku brotaþola. Þá kvaðst ákærði hafa haft samræðivið brotaþola um leggöng og munnmök, en neitaði því að hann hefði haftendaþarmsmök við brotaþola. Neitaði ákærði því að hann hefði haft samræði viðbrotaþola í sturtunni. Þar hefði ekki verið stundað kynlíf, þau hafi aðallegaverið að kyssast þar. Brotaþoli hefði fróað honum og hann puttað hana, en ekkimeira en það. Þá neitaði ákærði því að hafa barið höfðinu á brotaþola utan ívegg í sturtunni. Þá kannaðist ákærði ekki við það að hafa skorið hár brotaþolaog taldi að hún hefði gert það sjálf, enda hefði hún gert það áður til að fellasök á ákærða. Brotaþoli greindi frá því að húnhefði vegna mikils þrýstings frá ákærða ætlað að leyfa honum að gista á sófa ííbúð sinni, en sagt ákærða að hún ætlaði að fara að sofa. Þrátt fyrir það hafiákærði komið upp í rúm og byrjað aðkyssa brotaþola og káfa á henni. Kvaðst brotaþoli hafa sagt honum að hætta, enþá hefði brotaþoli orðið ágengari og ágengari og reynt meira og meira. Hefðibrotaþoli reynt að losna frá ákærða og flúið fram á gang til að kalla á hjálp,en ákærði hefði strax náð brotaþola, snúið hana niður með hálstaki fyrir utanútidyrahurðina. Hálstakið hefði verið svo fast að hún hafi „dottið út“ og muniþað næst að hún hafi rankað við sér í rúminu og þá hafi ákærði verið kominn meðhníf, haldið um hálsinn á brotaþola og hótað að nauðga brotaþola og drepa efhún hætti ekki að gráta. Hefði ákærði haldið brotaþola niðri og beitt það mikluofbeldi og fært brotaþola með valdi inn á baðherbergi og í sturtu. Þar hefðiákærði hrint brotaþola í gólfið og nauðgað henni aftan frá, ýtt henni upp aðvegg og tekið hana hálstaki. Eftir það hafi ákærði farið með brotaþola inn ísvefnherbergið á ný og nauðgað brotaþola og kvaðst ætla að stinga brotaþola tildauða ef brotaþoli myndi ekki stynja fyrir hann. Hefði ákærði hrint vitninu ámagann í rúminu og nauðgað henni í rassinn. Brotaþoli hefði öskrað en þá hefðiákærði lamið hana í kjálkann og hótað henni með hnífi. Þetta hefði tekið mjöglangan tíma og hefði ákærði hótað að drepa brotaþola og sjálfan sig. Skömmusíðar hafi ákærði brotnað niður og farið að gráta. hann hafi tekið hnífinn,reynt að fá vorkunn hjá brotaþola og byrjaði að skera sjálfan sig í hálsinn.Spurð sagði brotaþoli að kynlífið í umrætt sinn hefði ekki verið með hennarsamþykki og þó að þau hefðu stundað harkalegt kynlíf hefði það ekki verið meðofbeldi. Ákærði hefði þá tekið um háls brotaþola, en ekki meitt hana. Þau hefðualdrei verið að meiða hvort annað og áverkar hefðu aldrei verið með viðlíkahætti. Í frumskýrslu lögregluvarðstjóra,sem kom fyrstur á vettvang eftir að lögregla var kölluð til, segir að bæðibrotaþoli og ákærði hafi verið á vettvangi þegar lögregla kom að og voru þaubæði að sjá með áverka, brotaþoli með skurð á höku og ákærði með sár á hálsi.Bað brotaþoli lögreglu um að koma ákærða út þar sem hann hefði beitt hana mikluofbeldi og nærri drepið hana með því að herða að hálsi hennar. Einnig er haft eftirbrotaþola að ákærði hefði nauðgað henni, bæði í rúminu og inni á baði. Hún hafiítrekað beðið hann að hætta en það hafi ekki haft nein áhrif. Hann hafi ítrekaðlamið höfði brotaþola utan í baðvegginn inni í sturtunni og sagt henni aðstynja. Hafi ákærði verið með hníf sem hann hafi notað til að hóta brotaþola.Sagði brotaþoli ákærða ítrekað hafa hótað henni líkamsmeiðingum, otað hnífnumað henni og sagst ætla að skalla hana. Þá er haft eftir brotaþola að ákærðihefði oft beitt hana ofbeldi síðastliðið ár, en þetta hefði verið það alverstaog svo mikið að hún hefði verið þess viss að hann dræpi hana. Samkvæmt því sem nú er fram komiðneitar ákærði öllum sakargiftum samkvæmt þessum tölulið ákærunnar og heldur þvífram að hann og brotaþoli hafi stundað harkalegt kynlíf í umrætt sinn með viljasamþykki brotaþola. Brotaþoli hefur á hinn bóginn borið um það fyrir dómi aðhún hafi ítrekað látið ákærða vita af því að hún vildi ekki hafa samfarir íumrætt sinn og ítrekað beðið ákærða um að hætta að káfa á sér, en við það hafiákærði orðið ágengari. Þá hafi brotaþoli reynt að flýja undan ákærða og kalla áhjálp, en þá hafi ákærði beitt brotaþola miklu ofbeldi hafi hún rankað við séruppi í rúmi þar sem ákærði var að hafa við hana samfarir. Ákærði kannast við aðhafa tekið brotaþola hálstaki og hert að, en það hafi verið venjulegt þegar þauhöfðu samfarir og hefði brotaþoli óskað eftir því og viljað meira og meira afþví. Brotaþoli greindi frá því að samfarir þeirra hefðu verið harkalegar, enekki með þannig að þau væru að meiða hvort annað. Samkvæmt þessu ber mikið ámilli í frásögn brotaþola og ákærða af atvikum í íbúð brotaþola 24. júlí 2016.Frásögn brotaþola fyrir dómi af atvikum er að mati dómsins greinargóð ogítarleg og í öllum meginatriðum í samræmi við lýsingu hennar á atvikum hjálögreglu og lýsingu hennar fyrir þeim sérfræðingum sem skoðuðu brotaþola íkjölfar árásarinnar. Í skýrslu O læknis umréttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola í kjölfar árásarinnar segir aðbrotaþoli sé með útbreidd verksummerki ofbeldis um allan líkamann. Meðal annarsskurð vinstra megin á höku. Eymsli og bólgu á báðum kinnbeinum. Talsverðarblæðingar undir slímhúð beggja augna. Mikinn roða framanvert á hálsi og rispur,roðabletti um allan líkamann og línur ásamt þreifieymslum víða. Mar og rispurvíða og sár á báðum olnbogum og báðum hnjám. Áverka sem koma heim og saman viðmikið ofbeldi og áverkar á hálsi sem passa við sögu um að hún hafi verið tekinhálstaki og legið við „kyrkingu“. Það styðji einnig blæðingar undir slímhúðbeggja augna. Þá kvarti brotaþoli yfir því að heyra minna með vinstra eyra. Þákomi við skoðun fram áverkar á ytri og innri kynfærum, það er sprungur í húð ásvæði frá endaþarmi og alveg fram í spöng. Það séu áverkar sem ekki komi framvið venjulegt kynlíf. Þá kemur fram í staðfestulæknisvottorði C sérfræðings, sem skoðaði brotaþola á bráðamóttöku, og vættihans fyrir dómi, að sár á höku brotaþola samrýmst því að hún hafi verið skorinmeð beittu áhaldi. Þá hafi hljóðhimnan verið sprungin eftir högg á eyra, sem valdiþrýstingsbylgju, en ekki verði sagt til um afl höggsins. Þá segir að áverkarþeir sem brotaþoli beri geti samrýmst þeirri sögu sem hún gefi að hún hafiverið skorin á háls með hníf og hafi orðið fyrir höggum og auk þess tekinkyrkingartaki. Séu áverkarnir ekki alvarlegs eðlis. Hljóðhimnan hafi gróið ogfull heyrn verið komin á um það bil mánuði síðar og blæðingar og mar ættu aðhverfa á viku til 10 dögum. Svo sem fyrr segir verðurframburður ákærða um það að hann og brotaþoli hafi stundað harkalegt kynlíf íumrætt sinn, með vilja og samþykki brotaþola, metinn afar ótrúverðugur ogverður ekki á honum byggt við úrlausn málsins. Hins vegar metur dómurinnnákvæma, greinargóðan og stöðugan framburð brotaþola af atvikum trúverðugan,enda fær hann stuðning í læknisvottorði C sérfræðings og vætti hans fyrirdóminum, niðurstöðu O læknis við réttarlæknisfræðilega skoðun á brotaþola ogvætti hennar fyrir dómi og í öðrum sérfræðigögnum málsins. Samkvæmt þessu telurdómurinn sannað með trúverðugum, greinargóðum og stöðugum framburði brotaþola,gegn neitun ákærða, svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 1.mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að ákærði hafi í umrættsinn stöðvað för brotaþola út úr íbúðinni, þegar hún reyndi að flýja undanofbeldinu, og eftir það, gegn vilja brotaþola, bæði í svefnherbergi og ábaðherberginu, haft samfarir og endaþarmsmök við brotaþola og þvingað hana tilmunnmaka, með því að beita hana ofbeldi og hóta henni lífláti oglíkamsmeiðingum svo sem nánar er rakið í ákæruskjali héraðssaksóknara. Meðþeirri háttsemi sem lýst er í 2. tölulið ákærunnar braut ákærði gegn 2. mgr.218. gr. og 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Eru brotákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæruskjali héraðssaksóknara. DÍ 1. tölulið ákærunnar er ákærðagefin að sök frelsissvipting með því að hafa svipt brotaþola frelsi sínu fráþví um klukkan 05:30 til klukkan 08:00 24. júlí 2016, haldið henni nauðugri ííbúð númer [...] að [...] í [...] og beitt hana ofbeldi og hótunum eins ognánar er lýst í ákæruskjali héraðssaksóknara.Samkvæmt lögregluskýrslum varlögregla kvödd að [...] klukkan 07:58 vegna ofbeldis. Í lögregluskýrslu er hafteftir brotaþola að ákærði hafi komið á heimili hennar undir morgun, um klukkan05:00 og að ofbeldið hafi staðið í tvær klukkustundir frá klukkan 05.30 og þartil lögreglan kom. Fyrir dómi greindi brotaþoli frá því að ákærði hefði vakiðhana með símhringingu um klukkan 05:00 og sagst vera á leiðinni til hennar.Hefði hann komið skömmu síðar og vinur hans með honum. Samkvæmt þessu er við það miðaðað ákærði hafi komið á heimili brotaþola nokkru eftir klukkan 05:00, jafnvel umklukkan 05:30. Upplýst er í málinu að vinur ákærða kom með honum og dvaldi ííbúðinni í nokkra stund. Brotaþoli heldur því fram að hún hafi ítrekað vísaðþeim á dyr og fær sá framburður brotaþola stoð í framburði vitnisins H, sem fórað fyrirmælum brotaþola og yfirgaf íbúðina. Kvaðst ákærði hafa fylgt vini sínumtil dyra og kvatt hann. Eftir það hefði ákærði farið upp í rúm til brotaþola ogþau stundað kynlíf. Af því sem upplýst er um tímaröð atvika verður að ætla aðþað hafi verið nokkrum mínútum eftir klukkan 05:30, jafnvel um klukkan 06:00.Fyrir liggja upplýsingar um eftirgreind SMS-skilaboð til Neyðarlínunnarvarðandi beiðni um aðstoð að heimili brotaþola 24. júlí 2016 klukkan 07:49:10:„[...] strax nauðgun og ofbeldi er í hættu“. Sama dag, klukkan 07:57:50 sendir112 eftirfarandi: „Það er aðstoð á leiðinni til þín.“ Fyrir dómi lýsti brotaþoli því aðhún hefði náð að losa sig undan ofbeldi ákærða og hlaupa fram á gang og opna útidyrahurðina,en vegalengdin hefði verið svo stutt að ákærði hefði strax náð henni, snúiðhana niður með hálstaki sem hefði staðið svo lengi að á endanum hafi brotaþoliekki náð að streitast lengur á móti. Að því virtu sem nú hefur veriðrakið og að virtum öðrum atvikum málsins sem rakin eru í stafliðum B og C hérað framan telur dómurinn að það sé hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafisvipt brotaþola frelsi og haldið henni nauðugri í íbúð hennar í allt að tværklukkustundir, þegar hann beitti hana ofbeldi og hótunum með þeim hætti ogafleiðingum sem lýst er í ákæruliðum 2 og 3. Breytir engu í þessum efnum þóttútidyrahurðin hafi verið ólæst og hafi ekki fallið að stöfum og heldur ekkiþótt hurð út á svalir hafi verið opin, enda verður að líta svo á að ákærði hafií umrætt sinn skapað þær aðstæður með ofbeldinu að brotaþoli hafi ekki veriðfrjáls ferða sinna í rúmlega eina og hálfa klukkustund, eða allt þar til hún umklukkan 07.49 sendi smáskilaboð til Neyðarlínunnar og snapchat-skilaboð tilvinkonu sinnar og bað hana að kalla lögreglu á staðinn. Verður ákærðisakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í 1. tölulið ákærunnar sem réttilegaer heimfærð til 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VÁkærði, sem fæddur er í [...]1991, á að baki nokkurn sakarferil. Við ákvörðun refsingar í máli því sem hérer til úrlausnar skiptir máli að ákærða var með dómi [...] 2015 gert að sætafangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið til þriggja ára, fyrir brot gegn 1.mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og umferðarlögum. Með brotum þeim semákærði er nú sakfelldur fyrir hefur hann rofið skilyrði dómsins. Verðurskilorðið nú tekið upp og refsing dæmd í einu lagi eftir ákvæðum 60. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða eru alvarleg og ófyrirleitin ogbeindust að fyrrum sambýliskonu hans og barnsmóður. Með hliðsjón af því, sbr.1. og 3. tölulið 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940er refsing ákærða ákveðin fangelsi í átta ár.VIBrotaþoli krefst miskabóta aðfjárhæð 3.500.000 krónur. Með þeirri háttsemi sem ákærði er sakfelldur fyrirhefur hann bakað sér skyldu til að greiða brotaþola miskabætur, sbr. 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í málinu liggur fyrir vottorð G sálfræðings7. desember 2016 þar sem fram kemur að brotaþoli hafi greint frá upplifun áótta, hjálparleysi og lífshættu á meðan á árásinni stóð. Endurspegli upplifunog viðbrögð brotaþola þau viðmið sem lögð séu til grundvallar fyrsta viðmiðs ígreiningu áfallastreituröskunar samkvæmt alþjóðlegum greiningarkerfum.Brotaþoli hóf viðtöl hjá sálfræðingnum tveimur dögum eftir árásina og rúmum sexvikum eftir árásina hafi áfallastreitueinkenni brotaþola enn verið metinalvarleg. Hafi formlegt greiningarviðtal sýnt að hún uppfyllti greiningarviðmiðfyrir áfallastreituröskun eftir árásina. Hafi þá verið mælt með formlegrimeðferð sem brotaþoli hafi afþakkað að sinni. Niðurstöður endurtekinsgreiningarmats sýni að brotaþoli þjáist af áfallastreituröskun eftir árásina.Sálræn einkenni hennar í kjölfar áfallsins samsvari einkennum sem séu þekkt hjáfólki sem hafi upplifað alvarleg áföll eins og líkamsárás, nauðgun, stórslyseða hamfarir og hafi niðurstöður sjálfsmatskvarða samsvarað vel frásögnumbrotaþola í viðtölum. Loks segir í vottorðinu að ekki sé hægt að segja til umhvort og hvenær bati náist en ljóst þyki að atburðurinn hafi haft víðtæk áhrifá líðan brotaþola. Við ákvörðun miskabóta verðurlitið til fyrrnefnds vottorðs sálfræðings, læknisvottorðs og annarra gagna semstyðja frásögn brotaþola um að hún hafi orðið fyrir andlegum þjáningum vegnaháttsemi ákærða. Einnig er vísað til sjónarmiða sem rakin hafa verið vegnaákvörðun refsingar ákærða og þess að samkvæmt nefndu vottorði G sálfræðingshefur brotaþoli enn þörf fyrir sálfræðimeðferð vegna afleiðinga háttseminnar.Þykir rétt að dæma brotaþola miskabætur úr hendi ákærða, sem þykja hæfilegaákveðnar 2.500.000 krónur. Upphafstími vaxta skal vera 24. júlí 2016 eins ogkrafist er, en dráttarvextir, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, reiknast frá 9. október sama ár, þegar liðinn var mánuður frábirtingu kröfunnar við þingfestingu málsins. Að öðru leyti fer um vexti eins ogí dómsorði greinir. VIIMeð vísan til 1. mgr. 218. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að dæma ákærða til að greiða allansakarkostnað málsins. Um er að ræða þóknun skipaðra verjenda hans og þóknunréttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir. Þá greiði ákærði 470.276 krónur í annansakarkostnað.Kolbrún Benediktsdóttirvarahéraðssaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið.Málið dæma héraðsdómararnir JónHöskuldsson, sem dómsformaður, Kristinn Halldórsson og Ragnheiður Bragadóttir.Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Dó m s o r ð:Ákærði, X, sæti fangelsi í áttaár.Ákærði greiði A 2.500.000 krónurí miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 24. júlí 2016 til 9. október 2016, en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði þóknun skipaðraverjenda sinna, Einars Huga Bjarnasonar hæstaréttarlögmanns, 368.280 krónur og13.200 krónur í aksturskostnað, og Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar, hæstaréttarlögmanns,2.455.200 krónur og 36.300 krónur í aksturskostnað, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Sigurðar Freys Sigurðssonar, héraðsdómslögmanns, 572.880 krónur. Þágreiði ákærði 470.276 krónur í annan sakarkostnað. |
Mál nr. 768/2014 | Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi | Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar. |
Mál nr. 64/2006 | Líkamsárás Skaðabætur | G var sakfelldur fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa stungið nafngreindan mann með hníf í lærið eftir að hafa úðað á andlit hans úr mace-úðabrúasa. Var G dæmdur til fjögurra mánaða skilorðsbundinnar fangelsisrefsingar og til að greiða brotaþola skaðabætur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 18. janúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu en þyngingar á refsingu. Þá krefst hann þess að ákærði greiði skaðabætur með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í ákæru. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og að bótakröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Gunnar Róbert Guðjónsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 115.956 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Ákærða og brotaþola ber ekki saman um aðdraganda deilna þeirra í milli, en vitnin H og E kváðust hafa verið kallaðir til, til að reyna að stilla til friðar milli þeirra. Vitnið E bar fyrir dómi að tekin hefði verið ákvörðun um að vísa þeim út af veitingastaðnum og hefði ákærði farið fyrstur niður stiga veitingahússins, en vitnið og B hefðu verið fyrir aftan ákærða í stiganum. Skyndilega hefði ákærði snúið sér við og úðað úr úðabrúsa yfir B og dyravörðinn H. Framburður vitnisins H fyrir dómi rennir stoðum undir þennan framburð E, þar sem vitnið H kvaðst hafa verið með B í tökum er ákærði úðaði úr úðabrúsa yfir þá báða og aðra nærstadda. Vitnið E kvað B í kjölfar þessa hafa slegið til ákærða í höfuðið og samrýmist það framburði ákærða um að B hefði slegið hann í höfuðið eftir að ákærði úðaði yfir B og aðra nærstadda. Þrátt fyrir að dómurinn telji, með vísan til framangreinds framburðar vitnisins E og ákærða sjálfs, að B hafi slegið ákærða í höfuðið, eftir að ákærði úðaði skyndilega yfir B óþekktu efni, verður ekki talið að framangreint högg B í höfuð ákærða réttlæti þau viðbrögð ákærða að draga upp hníf og leggja til B. Ákærði var á leið út af staðnum í fylgd dyrvarða, er hann lagði til B og engin rök standa til þess, eins og hér stendur á, að líta á árás ákærða sem neyðarvörn. Ákærði er því sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Refsiákvörðun. Ákærði gaf sig fram við lögreglu og játaði brot sitt greiðlega. Verður litið til þess við ákvörðun refsingar og einnig þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot gegn almennum hegningarlögum. Þá verður horft til þess að samkvæmt læknisvottorði var áverki B grunnur og þurfti einungis að sauma í læri hans 4 spor. Horfa ber þó einnig til þess að ákærði beitti hættulegu vopni, 11 sm blaðlöngum hnífi, og við beitingu slíkra vopna í átökum getur það verið tilviljunum háð, hvernig áverkar hljótast af. Þegar framangreint er virt er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 mánuði, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður, að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Skaðabótakrafa. Af hálfu brotaþola hefur verið gerð skaðabótakrafa að fjárhæð 518.758 krónur og sundurliðast krafan í miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur, læknis- og lyfjakostnað að fjárhæð 15.588 krónur, kröfulið vegna ónýtra buxna að fjárhæð 3.170 krónur, auk þóknunar til lögmanns bótakrefjanda. Krafist er vaxta frá tjónsdegi samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001, en hafi krafan ekki verið greidd innan mánaðar frá því að hún var kynnt ákærða, er krafist dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. laga nr.38/2001 til greiðsludags. Í skaðabótakröfunni er vísað til áverka þeirra er brotaþoli hlaut af árás ákærða og þess að hann hafi minnkaða tilfinningu í fætinum. Með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verða brotaþola dæmdar miskabætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Þá er fallist á kröfu um útlagðan kostnað að fjárhæð 18.758 krónur, auk lögfræðikostnaðar sem er hæfilega ákveðinn 70.000 krónur, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Samtals greiði ákærði brotaþola 238.758 krónur auk vaxta eins og greinir í dómsorði. Sakarkostnaður. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 greiði ákærði allan sakarkostnað málsins, 138.925 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 115.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Gunnar Róbert Guðjónsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en frestað er fullnustu refsingar ákærða og falli hún niður að liðnum 3 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði B 238.758 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 31. maí 2004 til 8. apríl 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, 138.925 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 115.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. |
Mál nr. 125/2007 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. mars 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði fundust fíkniefni við leit tollgæslu í bifreið, sem hafði þá nýlega verið flutt inn til landsins frá Þýskalandi. Voru fíkniefnin fjarlægð og gerviefnum komið fyrir í staðinn. Liggur fyrir rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi leyst bifreiðina úr tollgeymslu, flutt hana í skemmu utan Reykjavíkur og fjarlægt úr henni umrædd gerviefni ásamt öðrum manni. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 658/2012 | Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A ehf. á hendur H var vísað frá dómi. A ehf. byggði kröfu sína á reikningi vegna söluþóknunar en ekki var skýrt í stefnu hvert söluandlagið var. Í stefnu var hvorki gerð grein fyrir aðild A ehf. að málinu né réttarsambandi aðila. Þótt ætla mætti að söluandlagið hefði verið bifreið var ekkert í málatilbúnaði A ehf. sem studdi það. Hvergi kom fram hver væri eigandi umræddrar bifreiðar og enga skýringu var að finna á kostnaði við öflun gagna sem jafnframt var tilgreindur á reikningi. Þá var engin skýring á tilvitnunum A ehf. til laga. Þar sem málatilbúnaður A ehf. þótti ekki uppfylla ákvæði e. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var málinu vísað frá héraðsdómi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. október 2012 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. október 2012 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í báðum tilvikum er krafist kærumálskostnaðar. Ekki eru efni til að verða við aðalkröfu varnaraðila. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Aðalumboðið ehf., greiði varnaraðila, Halldóri Karli Þórissyni, 180.000 krónur í kærumálskostnað. |
Mál nr. 11/2016 | Skaðabætur Rannsókn Símahlerun Handtaka Gæsluvarðhald Friðhelgi einkalífs | S krafði Í um bætur vegna rannsóknaraðgerða sem hann taldi sig hafa sætt að ósekju í tengslum við rannsókn lögreglu á stórfelldum fíkniefnaviðskiptum. Með hliðsjón af atvikum málsins var talið að S hefði í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála stuðlað að rannsóknaraðgerðum lögreglu gagnvart sér á tímabilinu frá 30. desember 2008 fram að handtöku hans 8. júní 2009, en þær hefðu falist í hlustun símtala S og orðaskipta í heimsóknum hans til fanga á Litla-Hrauni, svo og öflun upplýsinga um notkun síma hans. Hvað varðaði handtöku S og aðgerðir, sem lögregla greip til samhliða og í framhaldi af henni, en þær fólust í gæsluvarðhaldi sem hann sætti frá 8. til 29. júní 2009, leit sem var gerð í húsakynnum sem hann réði yfir og öflun upplýsinga frá fjármálafyrirtækjum um fjárreiður hans, var á hinn bóginn talið að Í hefði ekki í málatilbúnaði sínum vísað til tiltekinnar háttsemi S í aðdraganda þessara ráðstafana, sem gæti talist hafa valdið eða stuðlað að þeim. Þá var ekki fallist á með S að Í gæti borið bótaábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um rannsókn málsins í framhaldi af handtöku hans. Voru miskabætur til S ákveðnar 1.500.000 krónur. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Karl Axelssonog Viðar Már Matthíasson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. janúar 2016. Hann krefst þessað gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 5.400.000 krónur með vöxtum samkvæmt1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júní 2009 tiluppsögu dóms í málinu, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum var veitt í héraði.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 14. mars2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að hún verði lækkuð ogmálskostnaður felldur niður.IEins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi leitar aðaláfrýjandi með máliþessu skaðabóta á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálavegna rannsóknaraðgerða, sem hann sætti af hendi lögreglu á tímabilinu frá 30.desember 2008 til 29. júní 2009. Samkvæmt málatilbúnaði aðaláfrýjanda fólustþessar aðgerðir í hlustun símtala og öflun upplýsinga um símanotkun hans,upptöku samtala við heimsóknir hans til nafngreinds fanga í fangelsinu á Litla-Hrauni,húsleit hjá aðaláfrýjanda, öflun upplýsinga um fjármál hans fráfjármálafyrirtækjum, handtöku hans 8. júní 2009 og gæsluvarðhaldi frá þeim degitil 29. sama mánaðar. Óumdeilt er að lögregla felldi málið niður að hluta 17.maí 2010 og síðan að öðru leyti í kjölfarið á því.Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður, sem borinn hefurverið sökum í sakamáli, rétt til bóta úr hendi gagnáfrýjanda ef mál hans erfellt niður, en í 2. mgr. sömu lagagreinar er tekið fram að dæma skuli bæturvegna aðgerða eftir IX. til XIV. kafla laganna ef skilyrði fyrstumálsgreinarinnar eru fyrir hendi. Þar er þó einnig tekið fram að fella meginiður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeimaðgerðum, sem krafa hans er reist á. Í málinu liggur fyrir að aðaláfrýjandisætti aðgerðum samkvæmt X., XI., XIII. og XIV. kafla laga nr. 88/2008 í þágurannsóknar á máli, sem var síðan fellt niður gagnvart honum. Hann á því rétttil skaðabóta frá gagnáfrýjanda vegna þessara aðgerða nema því aðeins að teljamegi hann sjálfan hafa valdið eða stuðlað að þeim.Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi fallið frá kröfu, sem hann gerði íhéraði um bætur fyrir fjártjón, og krefst hann nú eingöngu miskabóta.IIÍ málinu liggja ekki fyrir önnur gögn varðandi fyrrnefnda rannsókngagnvart aðaláfrýjanda en kröfur lögreglu um heimildir til rannsóknaraðgerða,úrskurðir héraðsdóms um þær, sex upplýsingaskýrslur lögreglu í tengslum viðmálið og samantektir um helsta efni sex skýrslna, sem aðaláfrýjandi gaf hjálögreglu eftir handtöku og meðan hann sætti gæsluvarðhaldi. Í fyrstu kröfu lögreglu um heimild til símhlustunar, sem beint var til héraðsdóms30. desember 2008, var vísað til þess að lögregla hér á landi hafi átt hlut aðalþjóðlegu samstarfi um rannsókn á stórfelldum fíkniefnaviðskiptum erlendis,sem einnig væri talið að tengdust ráðagerð um innflutning slíkra efna hingað.Meðal þeirra, sem rannsóknin erlendis hafi beinst að, væri nafngreindur [...]ríkisborgari, sem hafi komið nokkrum sinnum til Íslands. Hann hafi í júlí 2008heimsótt samlanda sinn, sem hafi afplánað á Litla-Hrauni dóm fyrir innflutningfíkniefna hingað til lands, en komið aftur í desember sama ár og í það sinn heimsóttá Litla-Hrauni í fylgd aðaláfrýjanda Íslending, sem hafi hlotið dóm í samamáli. Lögregla hafi fengið heimild til að hlusta á orðaskipti í þeirriheimsókn. Þar hafi meðal annars komið „fram fyrirhugaður innflutningur áeinhvers konar vökva sem blandaður er fíkniefnum og á að vera auðvelt að leysafíkniefnin úr vökvanum“, svo sem tekið var til orða í kröfu lögreglu. Sagði þarjafnframt að lögregla hafi fengið 17. desember 2008 heimild héraðsdóms til aðkrefjast upplýsinga um notkun tiltekins íslensks símanúmers, sem talið hafiverið að [...] ríkisborgarinn hafi notað í aðdraganda síðastnefndrar ferðar sinnarhingað og meðan á henni stóð. Hafi komið fram að „það símanúmer var í miklumsamskiptum“ við aðaláfrýjanda á þeim tíma. Að auki hafi nafn hans komið upp viðrannsókn lögreglu í öðrum löndum á málinu, sem áður var getið. Samkvæmt þessuöllu teldi lögregla að uppi væri rökstuddur grunur um að aðaláfrýjandi væriásamt öðrum að skipuleggja innflutning fíkniefna til landsins. Héraðsdómurveitti heimild til símhlustunar á grundvelli þessarar kröfu og var sú heimildsíðan framlengd koll af kolli fram á þann tíma, sem aðaláfrýjanda var gert aðsæta gæsluvarðhaldi. Í hinum áfrýjaða dómi er greint frá þeim meginatriðumvarðandi rannsóknina, sem lögregla taldi hafa komið fram í símtölumaðaláfrýjanda á því tímabili, en á þeim grunni færðist rannsóknin inn á þábraut að hún tók einnig til ætlaðs peningaþvættis hans. Lögregla fékk jafnframtheimild með úrskurðum héraðsdóms 30. desember 2008 og 22. janúar, 18. mars og5. maí 2009 til að hlusta á samtöl í fjórum heimsóknum aðaláfrýjanda og annarranafngreindra manna til Íslendingsins, sem afplánaði samkvæmt áðursögðu refsidómá Litla-Hrauni. Taldi lögregla að við þau tækifæri hafi einnig á nánartiltekinn hátt verið rætt um atriði, sem tengdust fyrirhuguðum ætluðum brotum.Þegar framangreint er virt verður að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi ískilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 stuðlað að rannsóknaraðgerðumlögreglu gagnvart sér á tímabilinu frá 30. desember 2008 fram að handtöku hans,en þær fólust sem fyrr segir í hlustun símtala aðaláfrýjanda og orðaskipta íheimsóknum hans til fanga á Litla-Hrauni, svo og öflun upplýsinga um notkunsíma hans. Um handtöku aðaláfrýjanda 8. júní 2009 og aðgerðir, sem lögreglagreip til samhliða og í framhaldi af henni, en þær fólust í gæsluvarðhaldi semhann sætti frá 8. til 29. júní 2009, leit sem var gerð í húsakynnum sem hannréði yfir á fimm stöðum og öflun upplýsinga frá fjármálafyrirtækjum umfjárreiður hans, er þess á hinn bóginn að gæta að gagnáfrýjandi hefur ekki ímálatilbúnaði sínum vísað til tiltekinnar háttsemi aðaláfrýjanda í aðdragandaþessara ráðstafana, sem gæti talist hafa valdið eða stuðlað að þeim, enfyrrgreint framferði hans getur ekki talist eitt og sér nægilegt í þeim efnum. Áumfjöllun um rannsókn málsins í fjölmiðlum í framhaldi af handtökuaðaláfrýjanda getur gagnáfrýjandi ekki borið bótaábyrgð, svo sem aðaláfrýjandihefur haldið fram, en að gættu þessu og öðru því, sem að framan greinir, verðurgagnáfrýjandi dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónurmeð þeim vöxtum sem hann krefst fyrir Hæstarétti og í dómsorði greinir.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnaðaðaláfrýjanda verða látin standa óröskuð, en gagnáfrýjanda verður gert aðgreiða honum málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði.Dómsorð:Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda,Sigurði Hilmari Ólasyni, 1.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. júní 2009 til 13. október2016, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað oggjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 750.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9.október 2015 Mál þetta höfðaðiSigurður Hilmar Ólason, Tjaldanesi, Mosfellsbæ, með stefnu birtri 30. apríl2014 á hendur innanríkisráðherra f.h. íslenska ríkisins. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 21.september sl. Stefnandi krefst þessaðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð22.825.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 6.975.000 krónum frá 8.júní 2009 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtum af 22.825.000 krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara krefst stefnandi þessað stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 10.159.302 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af6.975.000 krónum frá 8. júní 2009 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtumaf 10.159.302krónum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en honumvar veitt gjafsókn 9. september 2010. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst hann lækkunar stefnukrafna ogað málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi krefst í málinu bótavegna rannsóknaraðgerða lögreglu gegn honum á tímabilinu frá desember 2008 tiljúní 2009. Á þesssu tímabili voru símarhans hleraðir, aflað var upplýsinga um símnotkun hans og fjárhagsmálefni ogloks leitað á heimili hans og starfsstöðvum og hann látinn sæta gæsluvarðhaldi. Fyrstu aðgerðir lögreglu semgerð er grein fyrir í skriflegum gögnum málsins eru beiðnir hennar um hlustunog hljóðritun síma stefnanda o.fl. sem var lögð fram í héraðsdómi 30. desember2008. Í þeirri beiðni er sagt frá því aðí tengslum við samstarf íslensku lögreglunnar við erlend lögregluyfirvöld ásviði rannsókna vegna skipulagðrar glæpastarfsemi hafi komið fram upplýsingarum að tiltekinn hópur brotamanna hafi keypt 2,5 tonn af kókaíni íSuður-Ameríku. Tengist rannsókn þessmáls rannsókn þeirri sem lögreglan hér á landi vinni að. Er það skýrt nánar svo að nafngreindur meðlimurhópsins hafi komið nokkrum sinnum hingað til lands og m.a. heimsótt fanga ífangelsinu að Litla-Hrauni. Hefði þessimaður komið á ný til landsins 8. desember 2008 við annan mann. Ætluðu þeir að hitta ákveðna aðila hér álandi og tilgangur með heimsókninni tengdist fíkniefnum. Hefði samtal þeirra og stefnanda viðrefsifanga sem þeir heimsóttu í fangelsinu að Litla-Hrauni verið hlerað. Komið hefði fram að þeir hygðust flytja innvökva sem væri blandaður fíkniefnum. Þáhefði sími þessa erlenda brotamanns oft verið notaður um nokkurra daga skeiðtil að hringja í síma stefnanda. Með úrskurði 30. desember 2008var heimiluð hlustun og hljóðritun allra símtala úr og í þrjú tilgreindsímanúmer sem talið var að stefnandi hefði umráð yfir allt til 10. febrúar2009. Með öðrum úrskurði þann sama dagvar fjarskiptafyrirtækjum gert skylt að afhenda lögreglu upplýsingar umsímnotkun stefnanda frá 1. janúar 2008 til 10. febrúar 2009. Enn var þann sama dag heimiluð hlerun samtalssem stefnandi myndi eiga við nafngreindan refsifanga er hann hygðist heimsækjaí fangelsið 1. janúar 2009. Heimild til hlerunarsíma stefnanda var framlengd nokkrum sinnum á árinu 2009. Síðast þann 5. júní var heimiluð hlerun til5. júlí 2009. Þá var lögreglu einnigveittur aðgangur að upplýsingum um símnotkun stefnanda auk þess sem þrisvarsinnum var heimiluð hlustun samtala í fangelsinu að Litla-Hrauni þegarstefnandi kom þangað í heimsókn. Þá varheimiluð húsleit á heimili stefnanda og þremur starfsstöðvum hans. Loks var lagt fyrir fjármálafyrirtæki með sexúrskurðum að veita upplýsingar um viðskipti þeirra við stefnanda og tvöeinkahlutafélög sem hann tengist. Stefnandi varhandtekinn 8. júní 2009 og sagði hann fyrir dómi að hópur frá Stöð 2 hefðiverið á staðnum og tekið handtökuna upp.Sama dag var þess krafist fyrir héraðsdómi að honum yrði gert að sætagæsluvarðhaldi. Beiðni lögreglunnarhefur ekki verið lögð fram í máli þessu, en í úrskurðinum segir m.a.: „... aðlögreglustjórinn hafi til rannsóknar ætlað peningaþvætti, sem talið sé tengjastætluðum stórfelldum ætluðum fíkniefnabrotum, en talið sé að peningarnir séuágóði af flutningi á fíkniefnum frá Suður-Ameríku til Evrópu og dreifingu áframum Evrópu. Rannsóknin sé mjögumfangsmikil og talið um að ræða skipulagðan glæpahring.“ Því er síðan nánarlýst að stefnandi hafi átt samskipti við tvo erlenda menn og að þeir hafistofnað og fengið skráð einkahlutafélag hér á landi. Erlendu mennirnir hafi komið oft hingað tillands og m.a. heimsótt nafngreindan fanga á Litla-Hrauni, sem afpláni dóm vegnainnflutnings fíkniefna. Í niðurstöðuúrskurðarins segir að samkvæmt gögnum málsins sé fram kominn rökstuddur grunurum peningaþvætti stefnanda og aðild að stórfelldum fíkniefnabrotum. Var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi allttil föstudagsins 19. júní og ákveðið að hann skyld vera í einangrun. Stefnandi var leiddurfyrir dóm á ný 19. júní og þess krafist að gæsluvarðhald hans yrðiframlengt. Í beiðni lögreglu kemur framað hleranir hafi leitt í ljós að stefnandi hefði tekið við samtals 10 milljónumkróna frá áðurnefndum útlendingum, en að hann kannist við að hafa tekið viðfimm milljónum. Hafi þeir hitt m.a. nafngreindanmann sem sé grunaður um að hafa fengið sendan pakka með sex kílóum afamfetamíni. Þá segir að rannsóknin séunnin í samvinnu við erlend lögregluyfirvöld og að í málinu hafi verið lagthald á mörg tonn af sykurvökva sem talið sé að innihaldi hundruð kílóa afkókaíni. Hafi aðilar verið handteknirbæði í Evrópu og Suður-Ameríku. Þá segir að leit hafiverið gerð í fyrirtækjum stefnanda og á heimili hans. Hafi m.a. verið lagt hald á tölvur, enmikilvægt sé að fara yfir gögn sem kunni að tengjast málinu. Með úrskurði sama dagvar fallist á að framlengja gæsluvarðhald stefnanda til 1. júlí 2009. Var hann áfram hafður í einangrun. Stefnandi kærðiúrskurðinn til Hæstaréttar, sem staðfesti hann 24. júní. Stefnandi var látinnlaus 29 júní 2009 þótt gæsluvarðhaldstími samkvæmt úrskurðinum væri ekkiliðinn. Engin eiginlegrannsóknargögn lögreglu hafa verið lögð fram í málinu. Stefndi hefur lagt fram mikinn fjölda skjala,mest eru það kröfur og greinargerð lögreglu til dómstóla vegna krafna umheimild til rannsóknaraðgerða. Þá lagðistefndi einnig fram frásögn lögreglu af samtölum sem voru hleruð og kafla úrskýrslum stefnanda hjá lögreglu. Megninuaf hljóðritununum sem gerðar voru við rannsóknina mun hafa verið eytt. Í lögregluskýrsludags. 3. júni 2009 er sagt frá samtölum á fundi stefnanda, tveggja erlendraaðila og refsifanga á Litla-Hrauni þann 10. desember 2008. Þar sé rætt um innflutning á vökva, kókaínieða amfetamíni, sem sé í undirbúningi.Er skotið inn upplýsingum sem lögreglan hafi erlendis frá umfyrirhugaðan innflutning á miklu magni af sykurvökva sem innihaldi kókaín. Segir að stefnandi hafi verið nefndur í þvískeyti sem aðili tengdur málinu. Tveimurdögum síðar berast lögreglu upplýsingar um sendingu á 10 tonnum af fljótandisykur mixtúru frá Ekvador til Antwerpen.Segir að stefnandi sé talinn tengjast þessu á einhvern hátt samkvæmtupplýsingum erlendis frá. Síðan ertiltekinn maður sagður höfuðpaur, en hann hafði verið hér á áðunefndum fundimeð stefnanda á Litla-Hrauni. Er sagtfrá upplýsingum um að hann og annar erlendur maður hafi komið með mikið afpeningum til að láta þvo hér á landi.Hald hafi verið lagt á mikið af sykur mixtúru í Ekvador og áBahama-eyjum í apríl og maí 2009, en kókaíni hafði verið blandað í hana. Í annarrilögregluskýrslu er sagt frá samtali þar sem rætt sé um kaup og sölufíkniefna. Þá komi til tals 300 kg afefni sem sagt sé vera tveggja ára gamalt og stefnandi lýsi áhuga á að koma íverð. Í þriðju skýrslunni errifjað upp samtal stefnanda við nafngreindan Íslending þar sem þeir ræða umhúsnæði sem stefnandi mun hafa átt og verið að reyna að selja. Telur lögreglan að þeir ræði möguleika á aðrækta fíkniefni í húsnæðinu. Þá ræðiþeir kaup á einhverjum hlutum sem á pappírum séu keyptir á mun hærra verði engreitt hafi verið fyrir þá. Segirlögreglan að þeir tali um hvítþvegna peninga í því samhengi. Í fjórðu skýrslunni ersagt frá símtali stefnanda þar sem hann tali um að setja alls konar extra hlutií gám. Þá er rætt um ýmiss konarflutninga á silfri og listaverkum. Þáer rætt um stelpur sem lögreglan telur að þýði aðila sem eigi að hitta vegnafíkniefnaviðskipta. Í fimmtu og síðustuskýrslunni er sagt frá símtali stefnanda þar sem hann ræði um eitthvað semverði í botninum á gámi og komi á óvart.Þá er sagt frá samtali þar sem aðilar séu að spá í hvað þeir fái út úrviðskiptum með bíla. Segi þá félagistefnanda að gróðinn verði af undirlaginu.Settir verði fjórir, fimm fleygar í undirlagið og gróðinn verði ein oghálf milljón af hverjum. Lagðar hafa verið framskýrslur af yfirheyrslum stefnanda hjá lögreglu. Fóru þær fram 8., 12, 16., 18. og 29. júní2009. Þar skýrir hann samskipti sín viðerlendu mennina sem áður getur og refsifangann sem þeir áttu fund með. Kveðst hann hafa stofnað fyrirtæki fyrirútlendingana til þess að kaupa vörubíla, varahluti, byggingarkrana o.fl. Hafi hann fengið fimm milljónir króna fráþeim, sem hann hafi notað til innkaupa.Hann neitar allri aðild að fíkniefnaviðskiptum og neitar að hafa stundaðpeningaþvætti. Þá segir hann að tal umræktun fíkniefna í húsinu sem hann reyndi að selja hafi verið söluræða, en hannhefði ekki ætlað sér að rækta neitt sjálfur. Í stefnu er getið umbréf lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 17. maí 2009, sem hafi boriststefnanda í maí 2010. Þar er stefnandatilkynnt að mál á hendur honum er varði aðild að peningaþvætti hafi verið felltniður. Í greinargerð lögreglustjóra íáðurgreindu máli sem stefnandi höfðaði til að fá afhent rannsóknargögn, kemurfram að stefnandi hafi fengið tvö bréf um niðurfellingu mála á hendurhonum. Þar kemur fram að í fyrstu vorurannsökuð tvö mál, sem síðar voru sameinuð.Þá segir að málið hafi verið sent ríkissaksóknara til meðferðar í byrjunágúst 2009. Í stefnu er því haldiðfram að stefnandi hafi orðið óvinnufær í kjölfar handtöku oggæsluvarðhaldsúrskurðar. Segir aðfjármálastofnanir hafi lokað á viðskipti við hann og hann hafi misst tengsl viðfélög sem hann hafði tengst. Þá hafimikil fjölmiðlaumfjöllun gert honum erfitt fyrir um að afla sér tekna. Stefnandi leitaði til Asálfræðings í ágúst 2009. Segir ívottorði A að stefnandi hafi komið í fimm viðtöl í ágúst og september2009. Hafi hann þá upplifað sterkþunglyndiseinkenni, en líðan hans verið mun betri í síðasta tímanum. Hann hafi leitað til sín á ný sumarið 2010 ogkomið í samtals átta viðtöl þá um sumarið og haustið. Segir í vottorðinu: „Í þetta skiptið var erfiðara að átta signákvæmlega á í hverju vanlíðan hans fólst en að mínu mati mátti mögulega rekjaþað til gæsluvarðhaldsins en einnig persónulegra þátta, aðstæðna hans sem ogheilsufarslegra þátta.“ A staðfesti vottorðsitt fyrir dómi. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi bendir á íupphafi að hann hafi verið handtekinn í viðurvist fjölmiðlafólks sem hafimyndað handtökuna og birt í fréttatímum í sjónvarpi og í dagblöðum. Fjölmiðlafólkið hafi verið mætt á staðinneinni klukkustund áður en lögreglan kom.Þá hafi lögreglan lýst málinu sem umfangsmiklu eiturlyfja- og peningaþvættismálisem teygði anga sína til fjölmargra landa.Hafi verið ýjað að því að þetta væri stærsta mál sinnar tegunar sem upphefði komið og því lýst að stefnandi væri lykilmaður. Stefnandi kveðst hafaverið handtekinn og sætt gæsluvarðhaldi, en auk þess hafi hann og fjölskyldahans sætt húsleitum, símhlerunum og öðrum rannsóknum. Þá hafi verið lagt hald á muni. Auk þess hafi bankaviðskipti stefnanda veriðskoðuð. Loks hafi listaverkasalar veriðkrafðir um upplýsingar um listaverkaviðskipti stefnanda. Stefnandi heldur þvífram að þau gögn sem honum voru afhent af rannsóknar-gögnum sýni að ekkerttilefni hafi verið til aðgerða lögreglu gegn honum. Þá hafi enginn fótur verið fyrir þeimupplýsingum sem lögreglan gaf um málið. Stefnandi kveðst hafaverið óvinnufær eftir gæsluvarðhaldsvistina.Mikil umræða hafi spunnist um málefni hans og þau fyrirtæki sem hanntengdist. Fjármálastofnanir hafi lokaðá viðskipti við hann. Hann hafi missttengsl við fyrirtæki sín og ekki fengið nein verkefni í iðn sinni, en hann sépípulagningameistari. Lögreglan hafiekki leiðrétt fram komnar upplýsingar nema með einu bréfi um að málið værifellt niður. Það bréf hafi raunar aðeinsvarðað hluta málsins að því er virtist. Stefnandi byggir kröfuum bætur á því að hann hafi að ósekju sætt gæsluvarðhaldi og eigi því rétt ábótum úr hendi stefnanda. Hann eigieinnig rétt á bótum vegna annarra rannsóknaraðgerða lögreglu í málinu. Hann kveðst vera pípulagningameistari oghafa orðið af launatekjum á tímabilinu.Eigi hann rétt á að fá launatap sitt bætt. Þá krefst hann bótavegna tekjumissis í kjölfar gæsluvarðhalsvistarinnar. Hann hafi glatað tækifæri til að afla sértekna með vinnu um langan tíma. Um sé aðkenna aðgerðum lögreglu og umfjöllun um málið.Við aðgerðir lögreglu hafi ekki verið gætt meðalhófs og þær hafi ekkibyggst á málefnalegum grundvelli. Stefnandi kveðstkrefjast bóta samkvæmt XXXVII. kafla laga nr. 88/2008. Segir hann margt í meðferð lögreglu á málinubenda til þess að tjón stefnanda hafi orðið mun umfangsmeira og alvarlegravegna atvika sem snerti rannsóknina. Aðgerðir lögreglu séualvarleg skerðing á mennréttindum. Byggir hann á því aðskilyrði 95. gr. laga nr. 88/2008 hafi ekki verið uppfyllt. Hann hafi sætt aðgerðum að ósekju. Hann eigi því rétt á skaðabótum samkvæmt 1.og 2. mgr. 228. gr. laganna, bæði fyrir fjárhagstjón og miska. Hann bendir á lögskýringargögn sem sýni aðmeð þessu ákvæði sé réttur til bóta rýmkaður frá því sem gilti samkvæmt lögumnr. 19/1991. Stefnandi mótmælir þvíað hann hafi verið undir rökstuddum grun um brot. Segir hann að það hafi legið fyrir að hannværi ekki sekur um þá háttsemi sem gæsluvarðhald var byggt á. Hann hafi setið saklaus í gæsluvarðhaldi í 21dag. Stefnandi segir miskasinn felast í mannorðsmissi, þjáningum ogóþægindum vegna rannsóknarinnar, frelsissviptingar og málaferla. Frelsissvipting sé alvarleg skerðing ámannréttindum auk þess sem hún sé mikil andleg þrekraun. Hann hafi sætt einangrun á gæsluvarðhaldstímanum,heimsóknarbanni, bréfaskoðun og fjölmiðlabanni. Hann hafi því haft áhyggjur af ættingjum ogástvinum sínum og átt við andlega vanlíðan og svefnleysi að stríða. Bótakröfu byggir hann einnig á þvífjárhagslega tjóni sem hann hafi orðið fyrir, en hann hafi tapað tekjum aukþess að missa vinnu sína. Hafi hann ekkienn fengið vinnu eftir þessa atburði. Stefnandi krefst bóta vegnagæsluvarðhalds í 21 dag, 200.000 króna fyrir hvern dag, samtals 4.200.000króna. Stefnandi krefst 1.200.000 krónaí miskabætur vegna annarra rannsóknaraðgerða lögreglu. Stefnandi segir tekjutap ágæsluvarðhaldstíma nema 1.575.000 krónum.Reiknar hann sér 7.500 króna tímakaup sem pípulagningameistari og tíuvinnustundir hvern dag. Tjón sitt á gæsluvarðhaldstímanumtelur stefnandi nema samtals 6.975.000 krónum. Stefnandi byggir á því að vegnaaðgerðarleysis lögreglu í kjölfar málsins eigi hann rétt á að fá tekjutap sittbætt, a.m.k. fram til þess að honum barst tilkynning um niðurfellingu málsins,18. maí 2010. Reiknar hann tjón sitt áþessu tímabili með áðurgreindu tímagjaldi í 11 mánuði, að frádregnum níuvinnudögum, samtals 15.825.000 krónur. Aðalkrafa nemur því 22.825.000krónum. Varakrafa er reiknuð á sama háttog aðalkrafa, með þeirri breytingu að tekjutap eftir gæsluvarðhaldsvistinareiknar hann eftir lágmarkslaunum kjarasamnings Meistarasambands byggingamannaog Samiðnar, samtals 3.184.302 krónur.Varakrafan nemur því 10.159.302 krónum. Stefnandi krefst vaxta af bótumvegna tjóns á gæsluvarhaldstímanum og vegna rannsóknaraðgerða frá þeim degi semhann var úrskurðaður í gæsluvarðhald.Hann krefst ekki vaxta af kröfu vegna tekjutaps í kjölfargæsluvarðhaldsvistarinnar sérstaklega, en krefst dráttarvaxta af heildarkröfusinni frá dómsuppsögudegi. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi segir að lögreglan hafií desember 2008 verið að ransaka fyrirhugaðan innflutning á miklu magni affíkniefnum til landsins. Rannsóknin hafiþá þegar staðið í nokkra mánuði. Húnhafi verið umfangsmikil og teygt anga sína út fyrir landsteinana. Lögreglan eigi samstarf við erlendlögregluyfirvöld vegna rannsókna á skipulagðri glæpastarfsemi. Lögregla í nokkrum löndum hafi á þessum tímarannsakað skipulagningu hóps manna á flutningi kókaíns í tonnatali fráSuður-Ameríku til Evrópu. Hafi veriðtalið að þessi rannsókn hinna erlendu lögregluliða tengdist áðurnefndrirannsókn lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu.[...] ríkisborgari sem hafi verið talinn tengjast hópnum hefði komiðnokkrum sinnum hingað til lands. Stefnandi hefði átt talsverðsamskipti við þennan mann í gegnum síma.Þá hefðu þeir átt fund með öðrum mönnum í heimsóknarrými í fangelsinu aðLitla-Hrauni, en sá fundur hefði verið hleraður. Hafi þeir haft uppi ráðagerðir um flutning ávökva sem væri blandaður fíkniefnum.Áður hefði lögreglan fengið upplýsingar frá erlendum lögregluyfirvöldumum að til rannsóknar væri fyrirhugaður innflutningur til Evrópu á miklu magniaf sykurvökva sem innihéldi kókaín .Stefnandi hafi verið talinn einn af aðilum málsins. Stefnandi hafi ásamt tveimurmönnum stofnað einkahlutafélagið [...] þann 20. janúar 2009. Lögreglu hafi grunað að fyrirtækið væristofnað til þess að þvo peninga sem fengjust með fíkniefnasölu. Þá hafi hlerun bent til ráðagerða umpeningaþvætti. Stefnandi hafi tekið viðfimm milljónum króna frá félögum sínum sem hafi átt að nota til kaupa ábifreiðum í nafni félagsins. Þetta hafistyrkt grun lögregu um að stefnandi væri ásamt félögum sínum að skipuleggjainnflutning fíkniefna og að þvætta peninga. Stefndi vísar til þess að rannsóknin hafi verið umfangsmikil. Stefndi byggir á því að öllumþeim úrræðum sem beindust að stefnanda hafi verið beitt samkvæmt lögmætumdómsúrskurðum. Bendir hann sérstaklega á að síðari gæsluvarðhaldsúrskurðurinnhafi veirð staðfestur í Hæstarétti. Þvíhafi skilyrðum 95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 augljóslega veriðfullnægt. Mótmælir stefndi því að legiðhafi fyrir að ekki væri tilefni til gæsluvarðhalds. Stefnandi hafi ekki sætt gæsluvarðhaldi eðaöðrum þvingunarráðstöfunum að ósekju. Þámótmælir hann því að aðgerðirnar hafi verið í trássi við meðalhófsreglu eðavaldið því að stefnandi gat ekki fengið vinnu. Stefndi byggir sýknukröfu á þvíað þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 beri að sýkna stefnda ágrundvelli 2. mgr. 228. gr. Stefnandihafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Hann hafi verið í nánum samskiptum viðþekkta íslenska og erlenda brotamenn sem hafi ráðgert stórfelldan innflutningá ólöglegum fíkniefnum og peningaþvætti.Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi nokkrum sinnum neitað að svaraspurningum. Þá hafi svör hans veriðónákvæm og þokukennd og borið með sér að hann hafi ekki viljað segja ofmikið. Gera verði þær kröfur tilsakbornings að hann upplýsi á eðlilegan hátt um þau atvik sem til rannsóknareru hverju sinni, sbr. 3. mgr. 64. gr. laga nr. 88/2008. Geri hann það ekki hafi hann firrt sig réttitil bóta samkvæmt 228. gr. laganna. Hann stuðli með því að aðgerðum lögreglu. Því beri að fella niður bætur í þessu tilvikiog sýkna stefnda. Þá segir stefndi að ekki dugitil bótagreiðslu það eitt að gripið hafi verið til rannsóknaraðgerða, enginnrökstuðningur sé í stefnu um aðrar aðgerðir en handtöku og gæsluvarðhald. Bendir stefndi á að lögreglumenn séu bundnirþagnarskyldu þegar leitað sé í húsum og símtæki hleruð. Stefndi byggir á því aðfjárkröfur stefnanda séu órökstuddar.Ekki hafi verið færð fram sönnun um andlega vanlíðan eðasvefnleysi. Þá sé bótakrafan ekki í samræmivið dómaframkvæmd. Mótmælir stefndimiskabótakröfum stefnanda. Stefndi mótmælir kröfum vegnafjártjóns. Ekkert liggi fyrir um aðstefnandi hafi unnið sjálfstætt sem pípulagningameistari. Þá vanti upplýsingar um að stefnandi hafi áttkost á vinnu á umræddu tímabili.Viðmiðanir við útreikning fjárkröfunnar séu fjarriraunveruleikanum. Hann mótmælirsérstaklega kröfum fyrir tekjutap allt þar til málið var fellt niður. Þær kröfur séu ósannaðar, það tap sé ekkiafleiðing aðgerða lögreglu og úrskurða dómstóla. Stefnandi hafi ekki gert grein fyrir tekjumsínum eða sannað tekjutap sérstaklega vegna aðgerða lögreglu eða meðferðarsakamálsins. Fjárkröfum öllum mótmælirstefndi því sem röngum og ósönnuðum. Stefndi byggir á því að hannberi ekki ábyrgð á fréttaflutningi í fjölmiðlum. Verði ekki á sýknukröfu fallister krafist stórfelldrar lækkunar. Vísarstefndi til mótmæla sinna við einstökum kröfuliðum og að kröfur séu ofháar. Loks kveðst stefndi mótmæladráttarvaxtakröfum stefnanda bæði sem ódómhæfum og efnislega. Upphafstíma vaxta mótmælir hannsérstaklega. Niðurstaða Eins og áður segir hafa aðilarekki lagt fram neitt af því sem kalla mætti rannsóknargögn sakamálsins semrannsakað var á hendur stefnanda. Tildæmis liggur ekki frammi afrit af þeim tölvupósti sem á að hafa tengt stefnandavið miklar áætlanir um flutning á kókaíni frá Suður-Ameríku til Evrópu. Samkvæmt frásögn lögreglu áttiaðili sem kom til Íslands og átti samskipti við stefnanda nokkrum sinnum aðildað þessum áætlunum um flutning á kókaíni.Stefnandi stofnaði einkahlutafélag í nafni þessa aðila og tók við fé,sem hann segir hafa verið ætlað til kaupa á bílapörtum o.fl. Þessi samskipti stefnanda við aðila semtengdist stóru fíkniefnamáli erlendis gáfu lögreglu eins og á stóð tilefni tilað taka stefnanda til sérstakrar skoðunar.Verður því talið að stefnandi hafi verið undir rökstuddum grun um aðildað fíkniefnabroti og peningaþvætti, þótt hann virðist ekki hafa verið sterkur áþessum fyrstu stigum. Var því heimilt að hefja hlerun á síma stefnanda þann 30.desember 2008 samkvæmt 81. sbr. 83. gr. laga nr. 88/2008. Símtöl og samtöl stefnanda viðaðra menn styrktu grun um að hann væri með hugann við fíkniefni ogpeningaþvætti. Var heimilt að lögum aðhalda áfram símhlerunum og afla frekari gagna með upplýsingum um fjármál ogsíðar húsleit á starfsstöðvum og heimili stefnanda og hjá þeim fyrirtækjum semhann tengdist. Með hlerunum heyrði lögreglantal manna um innflutning á allt að 100 kílóum af gömlu efni, sem væri til í [...]og stefnandi virðist hafa talið að mætti nýta.Þá heyrðist tal stefnanda um möguleika til ræktunar fíkniefna í húsnæðisem hann vildi selja. Þessarvísbendingar, auk stofnunar einkahlutafélags og móttöku á fimm milljónum króna,voru ekki nægilega skýrar eða ákveðnar til að heimila að stefnandi yrðihnepptur í gæsluvarðhald. Til þess vargrunur lögreglu ekki nægilega sterkur og hugmyndir um brot sem framin hefðuverið eða væru í undirbúningi ekki nægilega skýr. Grunur lögreglu eða hugmyndir um tengslstefnanda við stórfelldan flutning fíkniefna frá Suður-Ameríku virtist hvorkisterkur né rökstuddur. Var ekki heimiltað handtaka stefnanda og hneppa í gæsluvarðhald eins og gert var. Rannsóknin hafði heldur ekki rennt frekari stoðumundir þá aðgerð þegar gæsluvarðhaldið var framlengt. Málið var fellt niður gagnvart stefnanda meðbréfi, sem sennilega var sent þann 17. maí 2010. Stafar það bréf frá Lögreglustjóra. Stefnandi átti samtöl við mennsem virtust snúast um fíkniefnabrot og peningaþvætti. Mátti af þeim ráða að stefnandi hygðiststanda að einhvers konar brotum. Ekkivar þó augljóst samhengi milli þessa tals og þeirra fyrirætlana sem lögreglalýsti í beiðnum til héraðsdóms um flutning á kókaíni frá Suður-Ameríku. Þetta tal var ekki svo skýrt og ákveðið aðfallast megi á það með stefnda að stefnandi hafi valdið eða stuðlað að handtökusinni og gæsluvarðhaldsvist í skilningi 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Verður að dæma stefnanda bætur vegna handtökuþann 8. júní og gæsluvarðhaldsvistar frá 9. til 29. júní 2009, sbr. 1. mgr.228. gr. laganna. Ósannað er að lögregla hafiboðið sjónvarpsmönnum að vera viðstaddir er stefnandi var handtekinn, eða veittþeim upplýsingar um fyrirhugaða handtöku á annan hátt. Verður ábyrgð á fréttaflutningi fjölmiðla afmálinu ekki felld á ríkissjóð. Stefnandi krefst bóta fyrirfjártjón. Hann telur sig hafa misst aftekjum við pípulagnir, en hann sé pípulagningameistari. Engin gögn liggja frammi um tekjuöflunstefnanda yfirleitt. Lögmaður stefnandasagði fyrir dómi að stefnandi hefði ekki skilað skattframtölum síðustuárin. Stefnandi heldur því ekki fram aðhann hafi stundað vinnu í iðngrein sinni og segir ekkert um hvaða tekna hannaflaði síðustu mánuðina áður en hann var handtekinn Vinnutekjutap stefnanda er því ósannað ogverður þessum kröfulið hafnað. Þá krefst stefnandi bóta vegnalauna sem hann telur sig hafa farið á mis við vegna vanrækslu lögreglustjóransá að fella mál hans niður. Þessivanræksla hafi orðið til þess að hann hafi glatað tækifæri til að stunda vinnuog afla sér tekna. Þessum kröfuliðverður einnig að hafna þar sem vinnutekjutap stefnanda er ósannað, bæði á meðanhann sætti varðhaldi og eftir það. Þaðskiptir ekki máli eftir hvaða launatöxtum stefnandi reiknar tap sitt. Tapið er ósannað. Því verður einnig að hafna varakröfustefnanda sem miðar við lágmarkslaun byggingamanna. Samkvæmt framansögðu verðurfallist á kröfu stefnanda um miskabætur vegna handtöku og gæsluvarðhaldsvistarí 21 dag. Öðrum liðum bæði í aðal- ogvarakröfu er hafnað. Miskabætur eru ákveðnar aðálitum og í samræmi við dómvenju.Stefnandi var í einangrun í gæsluvarðhaldinu. Líta verður til þess að stefnandi hefur glímtvið þunglyndi sem að hluta til skýrist af varðhaldsvistinni. Eru miskabætur ákveðnar 950.000 krónur. Mótmæli stefnda við vaxtakröfueru ekki skýr. Dæma verður stefnda tilað greiða vexti af bótafjárhæðinni eins og stefnandi krefst, þó þannig aðvextir reiknast frá þeim degi er stefnanda var sleppt úr varðhaldi. Reiknast vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganr. 38/2001 frá 29. júní 2009 til dómsuppsögu, en dráttarvextir samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi ber ekki fyrir sig fyrningu. Stefnanda var veitt gjafsókn 9.september 2010. Hann höfðaði fyrst máltil heimtu bóta á árinu 2013. Það málvar fellt niður 21. mars 2014 og krafðist stefnandi þess ekki aðgjafsóknarkostnaður yrði þá ákveðinn.Höfðaði hann í kjölfarið þetta mál.Rétt er að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður skal greiddur úrríkissjóði. Ákveðst málflutningsþóknun800.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, greiðistefnanda, Sigurði Hilmari Ólasyni, 950.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr.8. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2009 til dómsuppsögu, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda,800.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 838/2016 | Kærumál Vitni Skýrslugjöf | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu R um að A yrði gert að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 um rannsóknarnefndir. Talið var að ekki yrði fyrirfram úr því skorið hvort spurningar sem R hygðist leggja fyrir A væru þess eðlis að ákvæði 1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011, þar sem mælt er fyrir um undantekningar frá hinni almennu vitnaskyldu, tækju til spurninganna en heimild til handa A til þess að skorast með öllu undan því að gefa vitnaskýrslu fyrir dómi yrði ekki fundin stoð í ákvæðunum. Var því fallist á kröfu R. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og GretaBaldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2016, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðilaum að varnaraðili gefi skýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011 um rannsóknarnefndir. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðfyrrgreind krafa verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Eins og rakið er í hinum kærða úrskurðikrafðist varnaraðili úrskurðar héraðsdóms um hvort honum verði gert að gefaskýrslu fyrir dómi samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011. Byggði hann kröfunaannars vegar á því að skipun sóknaraðila ætti sér ekki stoð í lögum og aðvarnaraðila yrði ekki gert skylt að svara spurningum nefndar sem þannig væriskipuð. Hins vegar byggði varnaraðili kröfu sína á því að varnaraðili nyti ekkiréttlátrar málsmeðferðar við meðferð og rannsókn málsins.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarum fyrri málsástæðu varnaraðila er staðfest niðurstaða hans um að ekki verðidregin í efa heimild sóknaraðila til að rannsaka á grundvelli laga nr. 68/2011þátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í kaupum á45,8% eignarhlut íslenska ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf.Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011getur rannsóknarnefnd óskað þess að héraðsdómari kveðji þá fyrir dóm til þessað bera vitni, sem ekki verða við ósk nefndarinnar um skýrslugjöf. Um þáskýrslugjöf skal fara eftir ákvæðum laga um meðferð sakamála eftir því sem viðá. Í XVIII. kafla laga nr. 88/2008 er fjallað um vitnaskyldu. Þar er í 116. gr.kveðið á um hina almennu skyldu manns til að koma fyrir dóm sem vitni og svaraspurningum sem er beint til hans um málsatvik. Í 1. mgr. 118. gr. laganna er kveðiðá um þá undantekningu frá hinni almennu vitnaskyldu að vitni sé heimilt aðskorast undan því að svara tilteknum spurningum ef ætla má að í svari þess getifalist játning eða bending um að það eða þeir sem vísað er til í 1. og 2. mgr.117. gr. laganna hafi framið refsiverðan verknað og einnig ef ætla má að ísvari vitnisins geti falist atriði sem valdi því eða öðrum nánum vandamönnumþess eða nákomnum siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjárhagstjóni. Í 4.mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011 er einnig mælt fyrir um að ekki sé fyrir hendiskylda til að láta af hendi upplýsingar við skýrslugjöf ef ætla má að í hennigeti falist játning eða bending um að viðkomandi hafi framið refsiverðanverknað eða atriði sem valdi honum siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegufjárhagstjóni. Ekki verður fyrirfram úr því skorið hvortspurningar sem sóknaraðili hyggst leggja fyrir varnaraðila séu þess eðlis að ákvæði1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 og 4. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011 taki tilþeirra, en heimild til handa varnaraðila til þess að skorast með öllu undan þvíað gefa vitnaskýrslu fyrir dómi verður ekki fundin stoð í fyrrgreindumlagaákvæðum. Samkvæmt þessu er fallist á kröfu sóknaraðila.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Fallist er á kröfu sóknaraðila,Rannsóknarnefndar Alþingis, um að varnaraðili, A, verði kvaddur fyrir dóm tilað gefa skýrslu samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011 um rannsóknarnefndir.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15.desember 2016.I Með beiðni, sem barst HéraðsdómiReykjavíkur 22. nóvember sl., krefst Kjartan Bjarni Björgvinsson þess fyrirhönd rannsóknarnefndar Alþingis að A, kt. [...], B, kt. [...], C, kt. [...], ogD, kt. [...], verði kvaddir fyrir dóminn til þess að gefa skýrslu samkvæmt 2.mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011, um rannsóknarefndir. Í kröfu sóknaraðila kemur fram aðAlþingi hafi ályktað 2. júní 2016 að fram skyldi fara rannsókn á þátttöku þýskabankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlutríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Forseti hafi 16. júlí sama ár skipaðKjartan Bjarna Björgvinsson héraðsdómara til að stýra ofangreindri rannsókn. Íkröfunni kemur fram að hann hafi boðað framangreind vitni, þar á meðal vitniðA, fyrrverandi framkvæmdastjóra [...], til skýrslutöku á grundvelli 1. mgr. 8.gr. laga nr. 68/2011, sem fram átti að fara 11. nóvember sl. Þar segir ennfremur að vegna viðbragða vitnisins, sem er nánar lýst í kröfunni, teljisóknaraðili að vitnið hafi ekki orðið við ósk hans um skýrslutöku fyrirnefndinni. Því sé óskað eftir því að vitnið verði kvatt fyrir dóm tilskýrslutöku og til að svara spurningum sóknaraðila á grundvelli 2. mgr. 8. gr.laga nr. 68/2011. Á grundvelli beiðninnar gaf dómari útvitnakvaðningar 22. nóvember 2016 þar sem framangreind vitni voru kvödd tilþess að mæta fyrir dóminn 23. nóvember 2016 og gefa skýrslu fyrir dómi.Varnaraðili mætti fyrir dóminn þann dag, kl. 9.00, í samræmi við kvaðningu. Íþinghaldinu var þess krafist af hálfu vitnisins, að dómari viki sæti vegnastarfstengsla við Kjartan Bjarna Björgvinsson. Dómari hafnaði þeirri kröfu meðúrskurði sem kærður var til Hæstaréttar Íslands. Með dómi réttarins 28.nóvember sl. var niðurstaða héraðsdómara staðfest. Dómari gaf að nýju útvitnakvaðningar 2. desember 2016 þar sem framangreindum vitnum var gert að mætafyrir dóminn 6. sama mánaðar og gefa skýrslu í málinu. Með samkomulagi aðilavar ákveðið að þinghaldinu skyldi frestað til 8. sama mánaðar og voru gefnar útnýjar vitnakvaðningar í samræmi við það. Varnaraðili mætti fyrir dóminn þanndag kl. 16.00 í samræmi við kvaðninguna. Í þinghaldinu krafðist hann að dómariúrskurðaði hvort sóknaraðila væri heimilt að leiða hann sem vitni í málinu. II Krafa varnaraðila, vitnisins A, er áþví reist að hann telur að sóknaraðila sé óheimilt að leiða hann sem vitni íumræddu máli. Hann reisir þá afstöðu sína í meginatriðum á því að skipunrannsóknarnefndar Alþingis eigi sér ekki stoð í lögum og að vitninu verði ekkigert skylt að svara spurningum nefndar sem þannig hafi verið skipuð. Þá bendirvarnaraðili á að honum sé ekki ætlað að njóta réttlátrar málsmeðferðar viðmeðferð og rannsókn málsins. Varnaraðili vísar til gagna um tilurðumræddrar rannsóknar, þar á meðal bréfs umboðsmanns Alþingis, dags. 19. maí2016, til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis. Af þessum gögnum dregurhann þá ályktun að ástæða þess að rannsóknarnefnd hafi verið skipuð til þess aðvarpa ljósi á þessi fjórtán ára gömlu viðskipti sé að ekki hafi verið skilyrðitil þess að hefja sakamálarannsókn á þeim, enda hugsanleg refsiábyrgð vegnaþeirra löngu fyrnd. Með þeirri rannsókn sem sóknaraðila sé falið að annast séþví stofnað til ígildis sakamálarannsóknar á löngu fyrndu máli. Telur hann að íraun hafi verið stofnað til rannsóknarréttar til að fjalla um háttsemivarnaraðila og annarra sem hafi farið fyrir svonefndum S-hópi sem keyptiumræddan hlut af íslenska ríkinu í Búnaðarbanka Íslands hf. Rannsóknarefniðsnúi að því hvort lögbrot hafi verið framin í viðskiptunum og í því ljósi telurvarnaraðili sig hafa réttmæta ástæðu til að óttast mannorðsmissi. Varnaraðili tekur fram að íþingsályktuninni, sem liggur til grundvallar starfi sóknaraðila, eigi aðrannsaka þátttöku þýska bankans í kaupum á eignarhlut íslenska ríkisins íBúnaðarbanka Íslands hf. Sérstaklega sé lagt fyrir rannsóknarmanninn að dragasaman og búa til birtingar upplýsingar um málsatvik og aðkomu einstakra aðilaað þátttöku þýska bankans í kaupunum með tilliti til þeirra upplýsinga semkaupendur hafi veitt íslenska ríkinu sem seljanda og stofnunum þess. Samkvæmtþessu sé ekki ætlunin að rannsaka meðferð opinbers valds eða fyrirtækja semheyri undir framkvæmdarvaldið á neinn hátt, heldur eingöngu háttsemi einkaaðilasem kaupenda í viðskiptunum. Enginn grunur sé um að handhafar opinbers valdseða hagsmuna hafi misbeitt valdi sínu. Af hálfu varnaraðila er vísað til þessað viðskiptin sem um ræðir hafi verið margrannsökuð af opinberum aðilum.Fjallað hafi verið um þau af Ríkisendurskoðun árið 2003. Þá hafi þau komið viðsögu í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem hafi rannsakað aðdraganda ogorsakir falls íslensku bankanna 2008, auk þingmannanefndar sem fjallaði umskýrslu hennar. Hafi nýjar upplýsingar komið fram um viðskiptin, eins og vísaðsé til í framangreindu bréfi umboðsmanns Alþingis, telur varnaraðili aðvandkvæðalaust hafi verið að fela viðkomandi embættum að endurskoða fyrriniðurstöður sínar með tilliti til þeirra. Telur varnaraðili að ekki hafi veriðlagt mat á hvort önnur úrræði en skipun rannsóknarnefndar væru tæk, sbr. 2.mgr. 1. gr. laga nr. 68/2011, og því hafi meðalhófsreglu ekki verið gætt íþessu tilviki. Af hálfu varnaraðila er gagnrýnt að meðfyrrgreindu bréfi umboðsmanns Alþingis, sem sé tilefni rannsóknarinnar, hafiumboðsmaður farið langt út fyrir starfssvið sitt eins og það er afmarkað í 2.og 3. gr. laga nr. 85/1997. Þá sé það aðfinnsluvert að stjórnskipunar- ogeftirlitsnefnd hafi ekki séð tilefni til þess að ganga úr skugga um hvaðaupplýsingar umboðsmaður Alþingis vísaði til í bréfi sínu og hvaðan þær værukomnar. Varnaraðili vísar til 1. gr. laga nr.68/2011 þar sem segir að forseti Alþingis skipi rannsóknarnefnd á vegumAlþingis ef þingið samþykkir ályktun þar um til þess að rannsaka málsatvik ímikilvægu máli sem varðar almenning. Hann tekur fram að í upphaflegu frumvarpitil laga um þetta efni hafi að auki verið áskilið að rannsókn beindist aðmálsatvikum er tengdust meðferð á opinberu valdi. Eins og fram komi íathugasemdum með frumvarpinu hafi þessi afmörkun átt rætur að rekja tilhliðstæðra laga í Noregi og Danmörku. Við meðferð frumvarpsins á Alþingi hafiniðurlag 1. mgr. 1. gr. þess, um að rannsókn tengdist meðferð á opinberu valdi,verið fellt brott úr frumvarpinu. Samkvæmt framhaldsnefndaráliti allsherjarnefndar,sem hafi lagt til þessa breytingu, hafi ástæða þess verið að það orðalag gætimögulega leitt til ágreinings um það hvort starfsemi á vegum opinberra aðilafæli í sér meðferð opinbers valds. Hafi þar t.d. verið vísað til starfsemiopinberra hlutafélaga og ýmiss konar þjónustustarfsemi á vegum opinberra aðilasem fæli ekki nauðsynlega í sér meðferð á opinberu valdi eins og það hafi veriðafmarkað í íslenskri réttarframkvæmd. Með vísan til þessa, sem og orðalags 2.mgr. 1. gr. og 1. til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 68/2011, telur varnaraðili ekkisé ætlunin að þessu úrræði, að skipa rannsóknarnefnd, sé beitt gegneinstaklingum og einkaaðilum sem hafi átt í viðskiptum af einkaréttarlegumtoga. Eftirlit með þeim sé ekki í höndum þjóðkjörinna fulltrúa sem fari meðpólitískt vald. Þá sé rannsóknarnefnd á vegum Alþingis alls ekki ætlað að sinnasakamálarannsókn eða ígildi slíkrar rannsóknar. Tilgangur laga nr. 68/2011 séekki að búa til úrræði til að rannsaka mál sem séu fyrnd að lögum. Varnaraðili byggir einnig á því að súmálsmeðferð sem honum sé boðið upp á standist ekki meginreglurstjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu umréttláta málsmeðferðar. Vísar varnaraðili þar til þess að eins og sóknaraðiliafmarki viðfangsefnið sé ætlunin að sniðganga þá vernd sem einstaklingar njótisamkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 68/2011. Í hnotskurn telur varnaraðiliréttarstöðu sína vera með þeim hætti að á honum hvíli vitnaskylda þó aðrannsóknin lúti að þátttöku hans sjálfs í viðskiptunum. Hann eigi þess hinsvegar ekki kost að velja sér aðstoðarmann samkvæmt lögum nr. 68/2011. Þá eigihann engan aðgang að gögnum og hafi engin gögn séð. Hann eigi heldur ekki réttá því að tjá sig um efni fyrirhugaðrar skýrslu jafnvel þó að fjallað verði um háttsemihans í skýrslunni. Þá sé málskotsréttur hans ekki tryggður í lögum, auk þesssem rannsakandi beri sjálfur takmarkaða ábyrgð ólíkt því sem gildi t.d. umdómara. Varnaraðili telur þessa réttarstöðu sína vera á skjön viðnútímahugmyndir um réttarríki, stjórnsýslu og réttarfar. Þátttaka varnaraðila ímálsmeðferð fyrir rannsóknarnefnd, eins og viðfangsefni hennar hafi verið lýstaf henni sjálfri, geti ekki falist í öðru en að verða við kröfu hennar um aðafhenda gögn og svara spurningum, án þess þó að hann teljist hlutlaust eðaóaðfinnanlegt vitni. Væri hann þá í raun að vitna í máli sem snúi að honumsjálfum án þess að njóta grundvallarréttinda. Af hálfu sóknaraðila er talið að meðframangreindum röksemdum varnaraðila sé verið að gera einfaldan hlut flókinn.Hann leggur áherslu á að með rannsókninni sé einungis ætlunin að upplýsamálsatvik, en ekki sé verið að eltast við lagalega ábyrgð. Öfugt við það þegarstofnað sé til sakamálarannsóknar ljúki þessari rannsókn ekki með því aðafstaða verði tekin til ábyrgðar. Sóknaraðili hafnar því enn fremur að farið séá svig við nútímahugmyndir um réttarríkið með umræddri rannsókn. Það sé alþekktað stofnað sé til rannsóknar af þessu tagi og hafi löggjafarþingið svigrúm tilþess að álykta á þann veg. Sóknaraðili hafnar því enn fremur að réttarstaðavarnaraðila sé ekki tryggð. Vísar hann í því sambandi til 4. mgr. 10. gr. laganr. 68/2011. Þá bendir sóknaraðili á að Alþingi hafi með samþykktályktunarinnar lýst afstöðu sinni til túlkunar laga nr. 68/2011 sem gangi þvertá skilning varnaraðila á þeim.III Krafa sóknaraðila um að varnaraðiligefi skýrslu fyrir dómi er reist á 2. mgr. 8. gr. laga nr. 68/2011, umrannsóknarnefndir. Á þessum grunni hefur varnaraðili verið kvaddur til að mætafyrir dóminn í því skyni að gefa skýrslu í tilefni af beiðni sóknaraðila.Varnaraðili hefur orðið við því að mæta fyrir dóminn en mótmælir því að honumverði gert að gefa skýrslu í málinu að beiðni sóknaraðila. Með vísan til 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaganr. 97/1995, á varnaraðili rétt á því að fá skorið úr um skyldu sína í því efnifyrir dómi. Eins og rakið hefur verið dregurvarnaraðili í efa að lagaheimild hafi staðið til þess af hálfu Alþingis að ýtaúr vör rannsókn á framgöngu einkaaðila í viðskiptum með hlut íslenska ríkisinsí Búnaðarbanka Íslands árið 2003. Þá kveður hann réttarstöðu sína við þárannsókn sem sóknaraðila hafi verið falið að annast vera óviðunandi eins oghann hefur fært nánari rök fyrir. Við úrlausn á fyrra atriðinu verður aðhafa í huga að samkvæmt 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 fara Alþingi ogforseti Íslands saman með löggjafarvaldið. Forseti og önnur stjórnvöld samkvæmtstjórnarskrá og öðrum lögum fara með framkvæmdarvaldið, en dómendur með dómsvaldið.Eins og segir í 14. gr. stjórnarskrárinnar ber ráðherra ábyrgð ástjórnarframkvæmdum öllum. Þessa ábyrgð ber hann gagnvart Alþingi, hvort semhún er reist á þingræðislegum grunni eða lagalegum. Til þess að þingið getiaxlað hlutverk sitt að þessu leyti verður það að hafa aðgang að ráðherra ogeftirlit með stjórnarframkvæmdinni. Í grunninn byggist eftirlitshlutverkAlþingis á þessari forsendu og því beinist þingeftirlit fyrst og fremst aðráðherra. Þar sem ráðherra fer almennt með yfirstjórn þeirra málefna sem honumhafa verið falin með skiptingu starfa með ráðherrum, sbr. 15. gr.stjórnarskrárinnar og 1., 2., 3. og 4.gr. laga nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands, nær eftirlitshlutverk Alþingisalmennt einnig til annarra stjórnvalda ríkisins. Það fellur hins vegar utanstjórnskipunarlegs hlutverks Alþingis að hafa beint eftirlit með borgurumlandsins. Krefjist almannahagsmunir að slíkt eftirlit sé haft með framgöngueinstaklinga, t.d. í viðskiptum, verður löggjafinn að mæla fyrir um það meðalmennri löggjöf. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr.68/2011, um rannsóknarnefndir, eru slíkar nefndir skipaðar „til þess aðrannsaka málsatvik í mikilvægu máli sem varðar almenning“. Tillaga tilþingsályktunar um rannsókn á þessum grunni er gerð að undangengnu mati þingnefndará tilefni og grundvelli rannsóknar, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Þar á jafnframtað leggja mat á mögulegt umfang rannsóknarinnar og afmörkun. Í greininni ersérstaklega kveðið á um að meta skuli hvort önnur úrræði en skipunrannsóknarnefndar séu tiltæk. Í frumvarpi því er varð að fyrrgreindumlögum nr. 68/2011 var að auki við það miðað að mál sem tekið yrði tilrannsóknar tengdist meðferð opinbers valds. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr.frumvarpsins var tilgangur þessa áskilnaðar að árétta „að rannsóknarnefnd megiekki skipa til athugunar á máli sem varðar einkaréttarlega hagsmuni nema þeirtengist með einhverjum hætti meðferð opinbers valds“. Þar er einnig tekið framað „hér sé sett inn í frumvarpstextann skilyrði sem hefur verið talið felast íþví í norskum og dönskum rétti, að mál varði almannahagsmuni eða hafi almennaþýðingu“. Að tillögu allsherjarnefndar varframangreint skilyrði um að rannsókn tengdist meðferð opinbers valds felltbrott úr frumvarpinu. Ástæða þeirrar breytingar var að þessi áskilnaður þóttivera til þess fallinn að þrengja gildissvið laganna, eins og fram kemur íframhaldsnefndaráliti allsherjarnefndar. Kynni orðalagið þannig að valdaágreiningi um það hvort „starfsemi á vegum opinberra aðila feli í sér meðferðopinbers valds“ og var þar vísað til starfsemi opinberra hlutafélaga og ýmisskonar þjónustustarfsemi á vegum hins opinbera. Kemur þar fram að þess háttarstarfsemi feli „ekki nauðsynlega í sér valdbeitingu eða meðferð opinbers valds,eins og það hefur verið afmarkað í íslenskri réttarframkvæmd, og myndi því ekkifalla undir gildissvið laganna“. Því næst segir orðrétt: „Enginn vafi er hinsvegar á að sú starfsemi sem hér er nefnd gæti talist hafa þýðingu fyrir þaðmikilvæga viðfangsefni Alþingis að hafa eftirlit með framkvæmdarvaldinu.Samkvæmt þessu yrði því nokkur hætta á að heimild til að skipa rannsóknarnefndyrði sniðin þrengri stakkur en rök standa til.“ Í ljósi þess sem hér hefur verið rakiðber að leggja þá merkingu í þann áskilnað 1. mgr. 1. gr. laga nr. 68/2011, aðrannsókn lúti að mikilvægu málefni sem varði almenning, að málefnið tengistjafnframt stjórnarframkvæmdinni. Fær sú túlkun stoð í framangreindumlögskýringargögnum sem og þeirri almennu meginreglu sem leidd verður afstjórnarskrá að þingeftirlit beinist að handhöfum framkvæmdarvalds. Þaðútilokar ekki að aðgerðir og framganga borgaranna og einkaréttarlegra lögaðilasæti athugun rannsóknarnefndar í tengslum við rannsókn á stjórnarframkvæmdinni.Hins vegar má á það fallast að rannsókn, sem einskorðast við framgöngueinstaklinga í tilteknum viðskiptum, eigi almennt ekki undir lög nr. 68/2011. Í þingsályktuninni sem liggur tilgrundvallar rannsókn sóknaraðila segir að hún beinist að „þátttöku þýskabankans Hauck & Aufhäuser Privatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlutríkisins í Búnaðarbanka Íslands“. Var rannsakanda nánar tiltekið falið að dragasaman og búa til til birtingar „upplýsingar um málsatvik og aðkomu einstakraaðila að þátttöku þýska bankans í kaupunum með tilliti til þeirra upplýsingasem kaupendur veittu íslenska ríkinu sem seljanda og stofnunum þess“. Samkvæmtþessari afmörkun verður ekki séð að rannsóknin beinist að framgöngu starfsmannaríkisins og annarra handhafa framkvæmdarvalds við sölu bankans. Þvert á mótivirðist tilgangur hennar fremur að upplýsa hlut þýska bankans í kaupunum ogaðkomu þeirra sem veitt höfðu seljanda, íslenska ríkinu, upplýsingar umþátttöku erlends banka í aðdraganda sölunnar. Eftir sem áður leikur enginn vafi á því að ráðstöfuníslenska ríkisins á stórum eignarhluta sínum í viðskiptabanka er mikilvægt máler varðar almenning og tengist stjórnarframkvæmdinni. Almenn þýðing málsins semhér um ræðir snýr meðal annars að því hvaða lærdóm íslenska ríkið megi draga afsölu Búnaðarbanka Íslands hf. árið 2003. Í því efni má m.a. vísa tilgreinargerðar með þingsályktunartillögunni, sem liggur til grundvallar rannsóknsóknaraðila, en þar segir eftirfarandi: „Hér þarf líka að hafa í huga aðmikilvægi rannsóknarinnar felst ekki síst í því að leiða í ljós úrræðistjórnvalda, sem annast sölu á eignum ríkisins, til þess að ganga úr skugga umhvaða aðilar standi í raun að baki þeim sem lýst hafa áhuga sínum á að eignastslíkar eignir eða fjármagna kaupin.“ Í greinargerð stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar er jafnframt lögð áhersla á að leitt yrði í ljós hverjir hefðuverið „möguleikar stjórnvalda eða Ríkisendurskoðunar til þess að átta sig áraunverulegum þætti þýska bankans í kaupunum á grundvelli þeirra upplýsinga semþessum aðilum voru veittar og þeir öfluðu“. Þá er til þess að líta að fjallað hefurverið um sölu bankans af eftirlitsaðilum á vegum Alþingis og af þinginu sjálfu,þar sem meðal annars hefur verið vikið að hlut [...] í kaupunum og mikilvægiþess hverjir stóðu að baki því félagi. Má þar meðal annars vísa til umfjöllunarí skýrslu Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu helstu ríkisfyrirtækja 1998 til2003 og síðari umfjöllunar Ríkisendurskoðunar um þetta atriði, umfjöllunar ífyrsta bindi skýrslu rannsóknarnefnda Alþingis um aðdraganda og orsakir fallsíslensku bankanna 2008 og ályktun þingmannanefndar um þá skýrslu. Með þeirrirannsókn sem hleypt var af stokkunum með ályktun Alþingis 2. júní sl. varþráðurinn tekinn upp að nýju, í ljósi ábendingar frá umboðsmanni Alþingis tilstjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis, og kastljósinu beint að atriði íviðskiptunum sem virðist fram til þessa hafa verið talið óljóst. Verður matiAlþingis á nauðsyn frekari rannsóknar á þessum þætti viðskiptanna ekki hnekkt.Þá er heldur ekki tilefni til að hnekkja þeirri afstöðu þingsins aðrannsókninni skuli hagað með þeim hætti að skipa einn mann til að stýra henni ágrundvelli laga nr. 68/2011. Af framangreindu leiðir að ekkerttilefni er til þess að draga í efa heimild sóknaraðila til þess að rannsaka, ágrundvelli laga nr. 68/2011, þátttöku þýska bankans Hauck & AufhäuserPrivatbankiers KGaA í kaupum á 45,8% eignarhlut íslenska ríkisins íBúnaðarbanka Íslands hf. Í ljósi þess ágreinings sem uppi er verður eftir semáður að taka til sérstakrar skoðunar hvort varnaraðila verði gegn vilja sínumgert að gefa skýrslu fyrir dómi um þetta viðfangsefni. Samkvæmt því sem fram hefur komið varvarnaraðili framkvæmdastjóri [...] sem var stærsti einstaki kaupandieignarhluta íslenska ríkisins í Búnaðarbanka Íslands hf. Við undirritunkaupsamnings um söluna 16. janúar 2003 mun hafa verið upplýst að þýski bankinnværi eigandi 50% hlutafjár í [...]. Af gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminnvirðast efasemdir um að það sé sannleikanum samkvæmt hafa verið tilefni þess aðrannsókninni var ýtt úr vör. Varnaraðili hefur lýst þeirri skoðun sinni aðrannsóknin feli í sér ígildi sakamálarannsóknar á hendur honum vegna ætlaðralögbrota sem þó teljast fyrnd og geta því ekki leitt til refsiábyrgðar. Það mátil sanns vegar færa í ljósi stöðu varnaraðila við kaupin á sínum tíma og meðhliðsjón af því hvernig rannsóknarefnið er afmarkað í ályktun Alþingis. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.68/2011 getur rannsóknarnefnd kallað einstaklinga til skýrslugjafar og skuluþeir þá segja satt og rétt frá fyrir nefndinni. Engum er hins vegar skylt aðverða við beiðni rannsóknarnefndar um að gefa skýrslu fyrir henni. Verðiviðkomandi ekki við slíkri beiðni getur rannsóknarnefnd aftur á móti krafistþess að héraðsdómari kveðji hann fyrir dóm „til að bera vitni“ telji nefndin þaðnauðsynlegt í þágu rannsóknar málsins, sbr. 2. mgr. 8. gr. laganna. Umkvaðningu og skýrslugjöf fyrir dómi gilda þá reglur laga nr. 88/2008, ummeðferð sakamála, eftir því sem við á. Í ljósi orðalags ákvæðins verður að lítasvo á að þar sé vísað til fyrirmæla laga nr. 88/2008 um kvaðningu ogskýrslugjöf vitna fyrir dómi, sbr. einkum kafla XVIII í lögunum. Í þeim kaflaer m.a. fjallað um vitnaskyldu í 116. gr., með undantekningum sem koma fram í117. gr. laganna, og ábendingu dómara til vitnis um skyldu þess til að skýrasatt og rétt frá og draga ekkert undan, sem og um þá refsi- og siðferðisábyrgðsem er samfara vísvitandi eða gáleysislega röngum framburði, sbr. 1. mgr. 122.gr. laganna. Þegar litið er til þess sem að framangreinir um viðfangsefni rannsóknarinnar, stöðu varnaraðila við kaupin áBúnaðarbanka Íslands hf. og afstöðu hans til beiðni sóknaraðila um að hann gefiskýrslu fyrir dómi, verður að draga þá ályktun að verði á hana fallist sévarnaraðila í raun gert að vitna gegn sjálfum sér í máli sem getur valdið honumalvarlegum mannorðshnekki. Telur dómurinn að við þessar aðstæður geti honumekki verið skylt, gegn vilja sínum, að gefa skýrslu sem vitni með þeim skyldumog þeirri ábyrgð sem því fylgir að lögum. Þar sem tilefni rannsóknarinnar beinistí raun að framgöngu varnaraðila í viðskiptunum telur dómurinn að 4. mgr. 10.gr. laga nr. 68/2011 og 1. mgr. 118. gr. laga nr. 88/2008 megni ekki að tryggjahonum þá réttarvernd sem felst í meginreglunni um þagnarrétt, sbr. 1. mgr. 70.gr. stjórnarskrárinnar um réttláta málsmeðferð fyrir dómi. Í þessu ljósi verðurað játa varnaraðila heimild til þess að skorast með öllu undan því að gefavitnaskýrslu fyrir dómi í málinu. Þar sem hann hefur þegar mótmælt því aðskýrslutaka yfir honum fari fram verður kröfu sóknaraðila þess efnis hafnaðeins og úr úrskurðarorði greinir. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, rannsóknarefndarAlþingis, um að varnaraðili, A, gefi vitnaskýrslu fyrir dómi. |
Mál nr. 95/1999 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | X, erlendur ríkisborgari búsettur á Íslandi, var grunaður um stórfelld brot gegn 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa innleyst falsaða tékka og ráðstafað andvirði þeirra. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að skilyrðum samkvæmt a. og b. lið1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 væri fullnægt til að verða við kröfu um að X sætti áframhaldandi gæsluvarðhaldi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 18. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Í hinum kærða úrskurði er gerð ítarleg grein fyrir sakargiftum á hendur varnaraðila og þeim rökum, sem sóknaraðili styður þær við. Má fallast á að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot, sem fangelsisrefsing er lögð við. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fullnægt skilyrðum a. og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 169/2017 | Lax- og silungsveiði Veiðiréttur Kaupsamningur Fasteign Jörð Málsástæða Aðild | J ehf. höfðaði mál á hendur H ehf. og krafðist þess að viðurkennt yrði að hann ætti sem eigandi jarðarinnar Skógarness veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. H ehf. eignaðist jörðina Efra-Nes með afsali á árinu 1998 en ágreiningslaust var að jörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá. Árið 2003 var jörðinni skipt í Efra-Nes annars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem síðar hlaut heitið Skógarnes. Í skjölum er vörðuðu skiptinguna var ekki getið hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinni eftir það var ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni. Af hálfu H ehf. var því lýst yfir við flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt hefði þar ekki verið stundaður búskapur og var það í samræmi við önnur gögn málsins. Var því ekki talið að jörðin hefði verið landareign í skilningi þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungaveiði. Á þeim tíma hefði því ekkert staðið að lögum í vegi fyrir að unnt væri að skipta Efra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti. Þar sem réttur til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilinn, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt né í afsölum um Skógarnes eftir það, yrði að leggja til grundvallar að sá réttur hefði fylgt jörðinni allt frá upphafi. Var krafa J ehf. því tekin til greina. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygsson hæstaréttardómari, Eggert Óskarsson fyrrverandihéraðsdómari og Eyvindur G. Gunnarsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. mars 2017 þar sem áfrýjað varhéraðsdómi ásamt úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 15. júlí 2016. Áfrýjandi krefst þess aðallegaað málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara sýknu af kröfum stefnda. Íbáðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Að þvífrágengnu krefst áfrýjandi þess að málskostnaður í héraði verði látinn niðurfalla.Stefndi krefst þess að hafnað verði kröfu áfrýjanda um að vísa málinu fráhéraðsdómi. Jafnframt krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IMeð vísan til forsendna hins áfrýjaðaúrskurðar er hafnað kröfu áfrýjanda um aðvísa viðurkenningarkröfu stefnda frá héraðsdómi.Áfrýjandi afsalaði jörðinni Efra-Nesitil Camp2 ehf. 10. ágúst 2016. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dómser staðfest sú niðurstaða að stefnda hafi þrátt fyrir þetta afsal verið heimiltað halda málinu áfram gagnvart áfrýjanda sem upphaflegum varnaraðila.IIÍ forsendum hins áfrýjaða dóms er þessgetið að fram hafi komið hjá lögmanni áfrýjanda við aðalmeðferð málsins íhéraði að jörðin Efra-Nes væri í Borgarbyggð sem teldist kaupstaður eðalöggiltur verslunarstaður í skilningi þágildandi 1. gr. vatnalaga nr. 15/1923.Ekki verður séð af greinargerð stefnda í héraði og endurritum úr þingbókhéraðsdóms að áfrýjandi hafi reist varnir sínar í málinu á þessum grunni. Þóttþessi málsástæða kunni að einhverju leyti að hafa verið höfð uppi við munnleganflutning málsins í héraði, svo sem áfrýjandi hefur haldið fram fyrirHæstarétti, hefði það verið um seinan án tillits til þess hvort stefndi hefðimótmælt henni af þeirri ástæðu, sbr. e-lið 1. mgr. 80. gr. og 5. mgr. 101. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þessari málsástæðu verður heldur ekkikomið að fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 187. gr. sömu laga, áður 2. mgr.163. gr. laganna, sbr. og dóm Hæstaréttar 27. janúar 2011 í máli nr. 145/2010. IIIÁfrýjandi eignaðist jörðina Efra-Nesmeð afsali 8. september 1998. Sagði þar að jörðinni væri afsalað „ásamt ölluþví sem eigninni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. hlunnindi.“ Ágreiningslaust er aðjörðinni fylgdu við söluna veiðiréttindi í Þverá í Borgarfirði. Í hinumáfrýjaða dómi er gerð grein fyrir skiptingu jarðarinnar árið 2003 í Efra-Nesannars vegar og Efra-Nesland hins vegar sem árið 2008 hlaut heitið Skógarnes ogvar sama ár gert að lögbýli. Báðar eiga jarðirnar land að Þverá í Borgarfirði. Áfrýjandi var upphaflegur eigandiSkógarness en afsalaði jörðinni til Íslandsbanka hf. 23. september 2004. Sagðií afsalinu að jörðinni væri afsalað „ásamt með öllu því sem eigninni fylgir ogfylgja ber þ.m.t. hlunnindi.“ Eftir þetta gekk Skógarnes kaupum og sölum nokkrumsinnum eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Stefndi eignaðist jörðina fyrst 3.maí 2005 og aftur 16. desember 2014. Í öllum afsölum um jörðina var tekið framað hún væri seld ásamt öllu því sem fylgdi og fylgja bæri. Þá var í öllumafsölunum, nema afsali stefnda til Íslenska skipafélagsins ehf. 30. desember2010, tekið fram að með í sölunni væru hlunnindi. Eins og greinir í héraðsdómivar þess ekki getið í skjölum er varða skiptingu jarðarinnar Efra-Ness árið2003 hvort Skógarnesi fylgdi veiðiréttur í Þverá og í afsölum fyrir jörðinnieftir það var heldur ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgdu henni. Af hálfu áfrýjanda var því lýst yfirvið flutning málsins fyrir Hæstarétti að þegar Efra-Nesi var skipt árið 2003var þar ekki stundaður búskapur og er það í samræmi við önnur gögn málsins einsog nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi. Taldist jörðin því ekki landareign ískilningi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði sem í gildi voruá þeim tíma. Stóð að lögum á þeim tíma ekkert því í vegi að unnt væri að skiptaEfra-Nesi ásamt tilheyrandi veiðirétti í Þverá, sbr. meðal annars dómHæstaréttar 28. apríl 1994 í máli nr. 169/1990, sem birtur er í dómsafniréttarins það ár á bls. 924, og dóma réttarins 15. október 2009 í málum nr. 552og 553/2008. Var það og er í samræmi við þá fornu meginreglu íslensks réttar aðhver maður eigi vatn og veiði fyrir sínu landi, sbr. áðurgreinda dóma. Reglaþess efnis kom á þeim tíma sem hér skiptir máli fram í 1. mgr. 2. gr. laga nr.76/1970, þar sem sagði að landeiganda væri einum heimil veiði í vatni á landisínu enda væri ekki á annan veg mælt í lögum. Þar sem réttur til veiða í Þverávar ekki sérstaklega undanskilin, hvorki þegar Efra-Nesi var skipt árið 2003 néí afsölum um Skógarnes eftir það, verður að leggja til grundvallar að sá rétturhafi fylgt jörðinni allt frá upphafi. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaðahins áfrýjaða dóms um að stefndi sem eigandi jarðarinnar Skógarness eigi fyrirlandi sínu veiðirétt í Þverá í Borgarfirði.Eftir framangreindum úrslitum verðuráfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Hólsfell ehf., greiðistefnda, J. Brynjólfssyni ehf., 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Vesturlands 6.febrúar 2017.Málþetta, sem höfðað var 12. desember 2015 með áritun lögmanns stefnda umbirtingu, var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 9. janúar sl.Málið er höfðað af J. Brynjólfssyni ehf., Laugavegi 7, Reykjavík gegn Hólsfelli ehf., Efra-Nesi, Borgarbyggð,með stefnu sem þingfest var 15. desember 2015.Stefnandikrefst þess að viðurkennt verði að hann eigi sem eigandi jarðarinnarSkógarness, landnr. 194315, veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. Þá er gerð krafaum málskostnað úr hendi stefnda að skaðlausu.Stefndikrefst sýknu. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda aðskaðlausu samkvæmt mati dómsins.Upphaflegakrafðist stefndi frávísunar málsins. Með úrskurði dómsins 15. júlí 2016 varvísað frá dómi kröfu stefnanda um að stefndi yrði dæmdur til að greiðastefnanda 50.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, til greiðsludags, en að öðru leyti var frávísunarkröfustefnda hafnað.I.Málavextireru þeir að árið 1998 keypti stefndi jörðina Efra-Nes, landnr. 134858, íBorgarfirði. Tekið er fram í framlögðu afsali, dags. 8. september 1998, aðseljendur afsali stefnda umræddri jörð ,,ásamt öllu því sem eigninni fylgir ogfylgja ber þ.m.t. hlunnindi“. Meðbréfi, dags. 10. febrúar 2003, óskaði stefndi eftir því aðLandbúnaðarráðuneytið myndi staðfesta landskipti á jörðinni Efra-Nesi í samræmivið uppdrátt sem var gerður í október 2002. Með bréfi, dags. 8. apríl 2003,staðfesti ráðuneytið skiptingu jarðarinnar með vísan til 12. gr. þágildandijarðalaga nr. 65/1976, samþykkis bæjarstjórnar Borgarbyggðar frá 29. janúar2003 og jarðanefndar Mýrasýslu frá 22. desember 2002 og að fenginni umsögnBændasamtaka Íslands frá 1. apríl 2003. Hinn 17. nóvember 2003 gaf stefndi útstofnskjal fyrir nýrri jörð sem fékk heitið Efra-Nesland, landnr. 194315.Samkvæmt stofnskjalinu er jörðin Efra-Nesland 176,86 hektarar og er vísað tilfyrrnefnds uppdráttar. Stefndiafsalaði jörðinni Efra-Neslandi til Íslandsbanka hf. með afsali, dags. 23.september 2004. Hinn 6. janúar 2005 afsalaði bankinn jörðinni til Jóns ÁrnaVignissonar. Hinn 24. janúar 2005 afsalaði Jón Árni jörðinni til Fossmanna ehf.Fossmenn ehf. afsöluðu jörðinni til stefnanda með afsali, dags. 3. maí 2005.Hinn 14. mars 2008 var nafni Efra-Neslands breytt í Skógarnes og jörðin vargerð að lögbýli. Stefnandi afsalaði jörðinni til Íslenska skipafélagsins ehf.með afsali, dags. 30. desember 2010. Hinn 16. desember 2014 afsalaði Íslenskaskipafélagið ehf. jörðinni aftur til stefnanda. Í öllum þessum afsölum er tekiðfram að jörðin sé seld ásamt öllu því er henni fylgi og fylgja beri. Í öllumafsölunum, nema afsali stefnanda til Íslenska skipafélagins ehf., er þar aðauki tekið fram að þar með séu talin hlunnindi. Ekkier um það deilt að báðar jarðirnar, Efra-Nes og Skógarnes, eiga land að Þverá íBorgarfirði. Þá er ágreiningslaust að jörðin Efra-Nes á veiðirétt í ánni. Ífyrrnefndum bréfum stefnda og ráðuneytisins, uppdrætti og stofnskjali er ekkiminnst á hvort jörðinni Skógarnesi fylgi veiðiréttur í Þverá. Þá er í afsölumjarðarinnar ekki tekið fram hvaða hlunnindi fylgi henni.Samkvæmt3. gr. samþykktar fyrir veiðifélag Þverár í Borgarfirði eru félagsmenn allirþeir sem eiga rétt til veiði í Þverá og öðrum ám sem þar eru tilgreindar. Íákvæðinu eru taldar upp þær jarðir sem eigi veiðirétt og er jörðin Efra-Nes þartalin, en ekki Skógarnes.Áárunum 2011 til 2013 vann matsnefnd samkvæmt lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði,að arðskrá fyrir veiðifélag Þverár í Borgarfirði. Í tengslum við þá vinnu komþáverandi eigandi jarðarinnar Skógarness því á framfæri við nefndina að hannteldi að jörðinni fylgdi veiðiréttur, en stefndi mótmælti því að slíkur rétturværi til staðar. Í úrskurði matsnefndar 23. ágúst 2013 fékk ,,Efranes/Skógarneságreiningsland“ úthlutað tilteknum veiðirétti. Arðskrá fyrir veiðifélag Þverárí Borgarfirði var síðan birt í Lögbirtingablaði 18. september 2013. Bréfaskiptiáttu sér stað milli lögmanna aðila í ágúst og september 2015, þar sem ítrekuðvar sú afstaða stefnanda að jörðinni Skógarnesi fylgdi veiðiréttur en stefndiendurtók mótmæli sín. Eins og fyrr greinir var mál þetta síðan höfðað meðstefnu sem var þingfest 15. desember 2015. Hinn 10. ágúst 2016 afsalaði stefndijörðinni Efra-Nesi til þriðja aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 15.september 2016 og innfært daginn eftir.II.Stefnandibyggir á því að veiðiréttur í Þverá hafi fylgt með við afsal jarðarinnarSkógarness til hans frá Íslenska skipafélaginu ehf. Slíkur réttur hafi fylgtjörðinni frá stofnun hennar og aldrei verið sérstaklega skilinn frá henni. Íafsölum hafi þess ávallt verið getið að jörðinni væri afsalað ,,ásamt öllu þvísem eigninni fylgir og fylgja ber“, þar með talin hlunnindi og/eðalóðarréttindi. Ljóst sé að veiðiréttindi teljist til hlunninda oglóðarréttinda.Þaðsé forn og rótgróin regla að eignarhaldi á landi fylgi veiðiréttur í vatni áeða fyrir því landi. Í Landabrigðaþætti Grágásar hafi verið kveðið á um að þarsem menn ættu merkivötn saman ætti hver að veiða fyrir sínu landi. Í 56.kapítula Landleigubálks Jónsbókar hafi sagt að hver maður ætti vatn ogveiðistöð fyrir sinni jörðu sem að fornu hafi verið, nema með lögum væri frákomið. Í 1. mgr. 121. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, hafi komið fram aðlandeiganda, og þeim sem hann veitti heimild til, væri einum heimil veiði ívatni á landi sínu. Í 2. mgr. sömu greinar hafi komið fram það nýmæli að ekkimætti skilja veiðirétt að nokkru leyti eða öllu við landareign nema um tiltekiðárabil, ekki lengra en tíu ár í senn, og þyrfti þá leyfi ráðherra eða að önnurhlunnindi kæmu á móti sem ekki væru minna virði. Eftir afnám 121. gr. vatnalagahafi efnislega sömu reglur gilt áfram samkvæmt lögum um lax- og silungsveiði,sbr. 1. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 61/1932, 1. og 4. mgr. 2. gr. laga nr.112/1941, 1. og 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og nú 5. og 9. gr. laga nr.61/2006. Af þessari reglu leiði að séu ekki skýr gögn til um annað eigi hvervatn og veiði fyrir sínu landi. Þá liggi fyrir að jörðin Efra-Nes sé eyðijörð.Ekkert að lögum takmarki því að veiðiréttur fylgi bæði jörð stefnanda og jörðstefnda. Þaðhafi bersýnilega verið ætlun stefnda við landskiptin árið 2003 að hlunnindijarðarinnar, þar á meðal veiðiréttindi, skyldu skiptast á milli jarðannaEfra-Ness og Efra-Neslands. Samkvæmt þágildandi 3. mgr. 12. gr. jarðalaga, nr.65/1976, hafi þurft samþykki jarðanefnda og sveitarstjórna og staðfestingulandbúnaðarráðuneytisins, að fenginni umsögn Bændasamtaka Íslands, til aðskipta landi jarða. Í erindi stefnda til landbúnaðarráðuneytisins, dags. 10.febrúar 2003, sé þess farið á leit að ráðuneytið staðfesti landskipti ájörðinni Efra-Nesi samkvæmt uppdrætti gerðum í október 2002. SamþykkiBorgarbyggðar, dags. 29. janúar 2003, hafi fylgt erindinu og þar hafi komiðfram að sveitarfélagið gerði ekki athugasemd við skiptingu ,,jarðar oghlunninda“, sbr. einnig fundargerð bæjarráðs Borgarbyggðar frá 9. janúar 2003,þar sem fram komi að samþykkt sé skipting ,,á jörðinni Efra-Nesi og þeimhlunnindum sem jörðinni fylgja“. Þetta styðjist einnig við bréf stefnda tiljarðanefndar Mýrasýslu, þar sem stefndi hafi farið þess á leit að nefndin myndisamþykkja skiptingu ,,á jörðinni og hlunnindum“. Samkvæmt þessu sé ljóst aðlandskiptin hafi jafnframt falið í sér skiptingu á hlunnindum jarðarinnarEfra-Ness. Hlunnindi og lóðarréttindi hafi allar götur síðan verið tilgreindsem meðfylgjandi við afsal Skógarness. Framkom hjá lögmanni stefnanda við aðalmeðferð málsins að stefndi hefði afsalaðjörðinni Efra-Nesi til þriðja aðila hinn 10. ágúst 2016. Með vísan til 1. mgr.23. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, héldi stefnandi málinu þó áframgagnvart stefnda.Stefnandivísar um lagarök til 72. gr. stjórnarskrárinnar. nr. 33/1944, sbr. 1. gr. 1.viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Þá vísar stefnandi til laga nr.61/2006, um lax- og silungsveiði, einkum II. og VI. kafla, og þágildandi laganr. 76/1970 um sama efni, einkum II. og IX. kafla. Þá vísar stefnandi til laganr. 46/1941, um landskipti, og jarðalaga, nr. 65/1976. Krafa um málskostnaðbyggir á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.III.Stefndivísar til þess að jörðinni Efra-Nesi hafi verið skipt á árinu 2004 og hin nýjajörð, sem þá hafi heitið Efra-Nesland, hafi orðið eign Íslandsbanka hf. meðafsali 23. september 2004. Í afsalinu segi að jörðinni sé afsalað ,,ásamt meðöllu sem eigninni fylgir og fylgja ber, þ.m.t. hlunnindi“. Eftir þetta hafijörðin Efra-Nesland nokkrum sinnum gengið kaupum og sölum, allt þar tilstefnandi hafi eignast hana. Í afsölum frá einum kaupanda til annars hafi samaorðalag verið notað.Íafsali stefnda til Íslandsbanka hf. hafi ekkert verið minnst á veiðiréttindi.Stefndi telur að veiðiréttindin sem fylgdu eignarrétti hans á jörðinniEfra-Nesi hafi áfram fylgt þeirri jörð þrátt fyrir skiptingu jarðarinnar, þvístefnda hafi verið óskylt að láta veiðiréttindi fylgja hinni nýju jörð.Veiðiréttindi séu ekki hlunnindi, heldur hluti eignarréttar sem fylgi jörð.Þannig sé óheimilt að selja veiðiréttindi sérstaklega frá jörð, en engin skyldasé að láta veiðiréttindi af hendi við sölu á hluta úr jörð. Þess vegna hefðitvímælalaust verið nauðsynlegt að geta sérstaklega um veiðiréttindi, hefðiætlunin verið sú að hluti þeirra ætti að tilheyra hinni nýju jörð. Engarfyrirætlanir um slíkt hafi komið fram þegar samþykkis jarðanefndar hafi veriðaflað fyrir skiptingu jarðarinnar. Viðsemjandistefnda um hina nýju jörð hafi aldrei gefið til kynna að hann hafi eignastveiðiréttindi í Þverá. Síðari eigendur jarðarinnar hafi heldur aldrei gefiðslíkt til kynna, allt þar til slík sjónarmið hafi komið fram af hálfustefnanda. Stefnandi hafi ekki getað eignast ríkari rétt en þeir aðilar höfðusem hann leiðir rétt sinn frá.Viðaðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnda því yfir að vísa ætti málinu frádómi með vísan til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, þarsem stefnandi hefði ekki lengur lögvarðra hagsmuna að gæta gagnvart stefnda.Vísaði lögmaðurinn til þess að stefndi hefði afsalað jörðinni Efra-Nesi tilþriðja aðila hinn 10. ágúst 2016. Ákvæði 1. mgr. 23. gr. laga nr. 91/1991 giltuaðeins um mál þar sem stefndi væri krafinn um afhendingu á hlut eða réttindum,en þetta mál væri viðurkenningarmál og engin krafa gerð um afhendingu réttinda.Því bæri að vísa málinu frá dómi. Einnigkom fram hjá lögmanninum að stefndi nytjaði jörðina Efra-Nes. Jörðin væri íBorgarbyggð sem teldist vera kaupstaður í skilningi þágildandi 1. gr. vatnalaganr. 15/1923. Jörðin teldist því vera landareign í kaupstað og því væri óheimiltað skilja veiðirétt frá henni, sbr. 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 76/1970,um lax- og silungsveiði. IV.Viðaðalmeðferð málsins gaf Tómas Sigurðsson, fyrrverandi yfirmaður lögfræðisviðsÍslandsbanka hf., skýrslu sem vitni. Verður vitnað til framburðar hans eftirþví sem þörf þykir.Viðaðalmeðferð málsins lýsti lögmaður stefnda því sjónarmiði að dómurinn ætti aðvísa málinu frá án kröfu með vísan til 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, þar sem stefndi hefði afsalað jörðinni Efra-Nesi hinn 10.ágúst 2016 til þriðja aðila. Samkvæmt 1. mgr. 23. gr. sömu laga má sóknaraðili allt að einu halda máli sínu áfram gegnupphaflegum varnaraðila sem hefur, eftir að mál er höfðað, afhent hluteða réttindi sem hann er sóttur til að láta af hendi. Verður sá sem leiðir rétt sinn frá varnaraðila þá bundinn afdómi í málinu nema hann hafi eignast hlut eða réttindi með þeim hætti að rétturannarra glatist gagnvart honum. Við skýringu þessa ákvæðis er, að mati dómsins,óhjákvæmilegt að horfa til þess tilgangs þess að augljós hætta væri á misferlief stefndi hefði það í hendi sér að komast undan dómsmáli með því einu að látaaf hendi hlut eða réttindi sem mál hefur verið höfðað um. Verður því að skýraákvæðið á þann veg að það gildi einnig um viðurkenningarmál. Jafnframt má lítasvo á að með dómkröfu sinni sé stefnandi í raun að sækja á um að fá afhentréttindi úr hendi stefnda. Verður málinu því ekki vísað frá dómi ex officio áþessum grundvelli.Þegar jörðinni Efra-Nesi var skipt í tvo hlutaá árinu 2003 voru í gildi lög nr. 76/1970, um lax- og silungsveiði. Samkvæmt 1.mgr. 2. gr. laganna var landeiganda einum heimil veiði í vatni á landi sínu,nema mælt væri fyrir um annað í lögunum. Var þessi regla í samræmi við þá fornureglu íslensks réttar að eignarhaldi á landi fylgi veiðiréttur í vatni á eðafyrir því landi, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 530/2015, sbr. einnigdóma réttarins í málum nr. 552/2008, 553/2008, 26/1995 og 169/1990. Samkvæmt 4.mgr. sömu greinar mátti eigi skilja veiðirétt að nokkru eða öllu leyti viðlandareign, hvorki fyrir fullt og allt né um tiltekinn tíma, nemastangarveiðirétt og þá að nánar tilteknum skilyrðum uppfylltum. Í lögum nr.76/1970 var hugtakið landareign ekki sérstaklega skilgreint. Stefndi byggir áþví að í fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í málinu nr. 530/2015 hafi því hins vegarverið slegið föstu að hugtakið landareign skyldi skýra til samræmis við samahugtak í vatnalögum, nr. 15/1923, en í 1. gr. laganna, áður en henni var breyttmeð 1. gr. laga nr. 132/2011, var hugtakið landareign skilgreint sem ,,landlögbýlis og lóð og lönd innan takmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða“. Stefnandi byggir á því að jörðin Efra-Nes séeyðijörð. Við munnlegan flutning málsins kom hins vegar fram hjá lögmannistefnda að stefndi nytjaði jörðina. Í veðbókarvottorði fyrir jörðina Efra-Neser jörðinni lýst sem ,,Eyðijörð, nytjað“. Jörðinni er lýst með sama hætti íframlögðu útprenti úr Fasteignaskrá. Í útprentinu eru einnig tilgreind ýmismannvirki sem á jörðinni standa og eru skráð byggð á árunum 1912 til 1975, þará meðal íbúðarhús, fjós, gripahús, tvær hlöður og mjólkurhús. Þá kemur meðalannars fram í útprentinu að á jörðinni sé ræktað land að stærð 33,7 hektarar. Íútprenti úr Lögbýlaskrá, dags. 31. desember 2015, er jörðinni Efra-Nesi lýstsem eyðibýli. Í Morgunblaðinu 23. júní 1998 var jörðin Efra-Nes, sem þar erkölluð Efranes, auglýst til sölu og er tekið fram að jörðin sé ,,án bústofns,véla og framleiðsluréttar“. Með vísan til opinberra skráninga á jörðinniEfra-Nesi sem eyðibýli, og þar sem ekki liggja fyrir nein gögn um hvað felist ímeintum nytjum stefnda nú, verður að fallast á það með stefnanda að jörðin séekki lögbýli og hafi ekki verið það síðan að minnsta kosti 1998, jafnframt að búskapurá jörðinni hafi lagst af.Fram kom hjá lögmanni stefnda við aðalmeðferðmálsins að jörðin Efra-Nes væri í Borgarbyggð sem teldist vera kaupstaður eða löggilturverslunarstaður í skilningi þágildandi 1. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Þessari málsástæðu sér ekki stað ígreinargerð stefnda en henni var ekki mótmælt sem of seint fram kominni ogverður því leyst úr henni. Eins og fyrr greinir töldust lóðir og lönd innantakmarka kaupstaða og löggiltra verslunarstaða vera landareign, auk landslögbýla. Í vatnalögum var hugtakið kaupstaður og löggiltur verslunarstaður ekkiskilgreint. Er jörðinni Efra-Nesi var skipt upp árið 2003 var jörðin ísveitarfélaginu Borgarbyggð. Dómurinntelur að það hefði að ósekju mátt reifa þessa málsástæðu nokkuð betur, til aðmynda leggja fram gögn til staðfestingar því að kaupstaður eða löggilturverslunarstaður hafi verið innan marka sveitarfélagsins árið 2003, þóttvissulega verði leiddar að því líkur. Verður samkvæmt þessu lagt tilgrundvallar við úrlausn málsins að jörðin Efra-Nes teljist ekki vera lóð eðaland innan takmarka kaupstaðar, burtséð frá þýðingu þess fyrir úrlausn málsins,en dómurinn telur að stefndi dragi of miklar ályktanir um fordæmisgildiframangreinds dóms Hæstaréttar fyrir þann ágreining sem hér er til úrlausnar.Jafnframt að sú skilgreining sem stefndi byggir á og telur að leiða eigi tilþess að kröfum stefnanda verði hafnað geti ekki orðið til þess að jörðinniverði neitað um veiðirétt andspænis mjög skýrum og afdráttarlausum fordæmumHæstaréttar sbr. neðangreint. Litið verður svo á að ef landspilda sem skiliner út úr landi jarðar, telst sjálf jörð í skilningi lax og silungsveiðilaga, séekki einungis heimilt heldur beinlínis skylt að láta lax- ogsilungsveiðiréttindi fylgja spildunni, þar sem meginreglan er sú að óheimilt séað undanskilja slík réttindi frá jörð. Því fylgi veiðiréttindi afmarkaðrilandspildu ef um stofnun jarðar er að ræða. að fengnu samþykki réttra yfirvaldaeins og hér um ræðir. Styðst þetta við þau rök sem tilgreind hafa verið fyrir meginreglunnium að veiðiréttur fylgi jörð sbr. t.a.m. 9. gr. laga nr. 61/2006. Dómurinn telur að jörðin Efra-Nes hafi ekki talist tillandareignar í skilningi þágildandi 4. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970, árið 2003þegar jörðinni Efra-Neslandi, nú Skógarnesi, var skipt út úr henni. Tók bannákvæðisins við því að veiðiréttur væri skilinn að nokkru eða öllu leyti viðlandareign því ekki til jarðarinnar Efra-Ness, enda þeir hagsmunir sem ákvæðinuvar ætlað að tryggja ekki fyrir hendi. Er jafnframt litið til þess að ákvæðiðfelur í sér skerðingu á eignarráðum eiganda jarðarinnar sem skýra verðurþröngt. Fyrir liggur að eftir skiptinguna eiga báðar jarðirnar land að Þverá. Íbréfum stefnda og Landbúnaðarráðuneytisins, uppdrætti og stofnskjali er ekkiminnst á hvort jörðinni Skógarnesi fylgi veiðiréttur í ánni. Sama gildir umafsöl jarðarinnar Skógarness. Íslandsbanki hf. eignaðist jörðina Efra-Neslandaf stefnda með afsali, dags. 23. september 2004. Fram kom hjá TómasiSigurðssyni, þáverandi yfirmanni lögfræðisviðs bankans, að hann myndi ekki tilþess að einstök hlunnindi hefðu komið til umræðu í tengslum við þau viðskipti.Þá kvaðst vitnið ekki vita hvort veiðihlunnindi hefðu verið kynnt sem hlutihins selda fyrir þeim sem keypti jörðina af bankanum. Þessi aðstaða er að ölluleyti sambærileg við þá aðstöðu sem var uppi í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar ímálum nr. 552/2008 og 553/2008. Hefur stefndi ekki fært fram nein haldbær rökfyrir því af hverju ekki verði fylgt þessum fordæmum Hæstaréttar. Í samræmi viðþessa dóma og fyrrnefnt ákvæði 1.mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og þar sem réttur eiganda Efra-Neslands, núSkógarness, til veiða í Þverá var ekki sérstaklega undanskilinn þegar þeirrijörð var skipt út úr landi Efra-Ness, verður því að telja að sá réttur hafifylgt með við stofnun jarðarinnar. Þá verður ekki ráðið af framlögðum afsölumjarðarinnar að sá réttur hafi síðar verið löglega frá henni skilinn.Samkvæmtþessu verður krafa stefnanda tekin til greina.Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber stefndaað greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 króna. Erþá m.a. horft til þess að munnlegur málflutningur fór fram um frávísunarkröfustefnda og fjölda þinghalda í málinu.GuðjónÁrmannsson hæstaréttarlögmaður flutti mál þetta fyrir hönd stefnanda og RagnarHalldór Hall hæstaréttarlögmaður fyrir hönd stefnda. DómstjóriHéraðsdóms Vesturlands vék, með úrskurði 4. mars sl., sæti í máli þessu vegnasetu í matsnefnd samkvæmt lögum nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði.Dómstólaráð ákvað í kjölfarið að fela Lárentsínusi Kristjánssyni, héraðsdómaravið Héraðsdóm Reykjavíkur, meðferð málsins, sem kveður nú upp dóm þennan. DÓ M S O R ÐViðurkennter að stefnandi, J. Brynjólfsson ehf., eigi sem eigandi jarðarinnar Skógarness,landnr. 194315, veiðirétt í Þverá í Borgarfirði. Stefndi, Hólsfell ehf., greiði stefnanda 900.000 króna í málskostnað |
Mál nr. 10/2017 | Niðurfelling máls Kröfugerð Málskostnaður | Mál K ehf. gegn H og T var fellt niður og gagnsök T á hendur K ehf. sömuleiðis. Samkomulag var á milli K ehf. og H um að það yrði gert án kostnaðar en T krafðist málskostnaðar fyrir sitt leyti. Var K ehf. dæmt til að greiða T 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. | Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 13. október2016 en ekki varð af þingfestingu þess 14. desember sama ár og var því áfrýjaðöðru sinni 5. janúar 2017. Stefndi gagnáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 30.mars 2017.Áfrýjandi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi 19. júní2012 upphaflega á hendur HSBC Trinkaus & Burkhardt AG og gerði þær kröfurað rift yrði sjö tilgreindum greiðslum sínum til þessa stefnda sem samtals námuannars vegar 15.267.545,79 evrum og hins vegar 9.110.691,06 bandaríkjadölum, enum væri að ræða greiðslur á skuldum, sem áfrýjandi taldi að fram hefðu fariðfyrr en eðlilegt væri og í bága við 134. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Jafnframt krafðist áfrýjandi endurgreiðslu á sömufjárhæðum á grundvelli 142. gr. laganna, auk dráttarvaxta.Með sakaukastefnu sem birt var 16. júlí 2014 stefndiáfrýjandi Tass Wertpapierhandelsbank GmbH inn í málið og gerði til vara sömukröfur á hendur honum og áður greinir. Aðalstefndi í héraði var sýknaður þar fyrir dómi vegnaaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varastefndií héraði, sem er stefndi hér fyrir dómi, var einnig sýknaður, en á þeimgrundvelli að ekki hefði verið um að ræða greiðslur á skuldum í skilningi 134.gr. laga nr. 21/1991, en auk þess hefðu greiðslurnar, hvað sem öðru leið, veriðvenjulegar eftir atvikum. Áfrýjandi var dæmdur til að greiða aðalstefnda5.000.000 krónur í málskostnað í héraði en varastefnda 3.000.000 krónur. Svo sem fram er komið skaut áfrýjandi málinu tilHæstaréttar og gerði sömu kröfur á hendur báðum stefndu og hann hafði gert í héraði.Í greinargerð til Hæstaréttar gerði HSBC Trinkaus & Burkhardt AG aðallegakröfu um staðfestingu héraðsdóms og málskostnað fyrir Hæstarétti, en til varaað ,,kröfur áfrýjanda verði lækkaðar“ og málskostnaður í því tilviki felldurniður. Stefndi, Tass Wertpapierhandelsbank GmbH, gerði þær kröfur í greinargerðtil Hæstaréttar að ,,kröfum áfrýjanda á hendur honum verði vísað fráhéraðsdómi. Til vara ... að staðfestur verði dómur héraðsdóms“. Þá krafðisthann málskostnaðar ,,úr hendi áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti í aðalsökog gagnsök.“ Jafnframt gagnáfrýjaði hann héraðsdómi og gerði í gagnsök sömukröfur og í greinargerð í aðalsök.Með bréfi 9.nóvember 2017 til Hæstaréttar tilkynnti áfrýjandi að náðst hefði samkomulag umniðurfellingu málsins án kostnaðar milli hans og HSBC Trinkaus & BurkhardtAG sem staðfesti þetta með bréfi til réttarins degi síðar. Í fyrrnefnda bréfinusagði jafnframt að varastefndi í héraði og stefndi fyrir Hæstarétti hefði ekkifallist á niðurfellingu málsins án kostnaðar. Var fallið frá kröfum á hendurfélaginu en þess óskað að Hæstiréttur tæki ágreining um málskostnað tilúrlausnar. Tekið var fram að í þeim þætti málsins gerði áfrýjandi þá kröfu að,,málskostnaður verði felldur niður milli aðila, bæði í héraði og fyrirHæstarétti“. Með bréfi stefnda til Hæstaréttar 28. nóvember 2017var því lýst yfir að fallið væri frá gagnáfrýjun héraðsdóms. Þá sagði að ekkiværi af hans hálfu gerð athugasemd við niðurfellingu málsins, en gerð værikrafa um málskostnað bæði í héraði og fyrir Hæstarétti. Skýra verðursíðastnefnt bréf á þann veg að með því hafi stefndi fallið frá kröfu sinni umfrávísun málsins frá héraðsdómi og kemur hún því ekki til úrlausnar. Með því aðstefndi hefur fallið frá gagnáfrýjun málsins getur hann ekki gert kröfu umendurskoðun á niðurstöðu héraðsdómsins. Verður málskostnaðarákvæði héraðsdómsað því er hann varðar því ekki endurskoðað. Áfrýjandi hefur fallið frá kröfu um endurskoðun ániðurstöðu héraðsdóms um efnisatriði máls og fellt niður málið fyrirHæstarétti. Þrátt fyrir úrslit málsins í héraði og yfirlýsingu hans umniðurfellingu málsins fyrir Hæstarétti hefur hann ekki fært nein haldbær rökfyrir því að endurskoða eigi málskostnaðarákvörðun héraðsdóms á þann veg aðmálskostnaður milli hans og stefnda þar fyrir dómi verði felldur niður. Verðurþeirri kröfu því hafnað. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166.gr., laga nr. 91/1991, verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr.91/1991 verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Málþetta er fellt niður.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað milli áfrýjanda, Kaupþings ehf., og stefnda, TassWertpapierhandelsbank GmbH, skal vera óraskað.Áfrýjandigreiði stefnda 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 15. júlí 2016.IMálþetta er höfðað af Kaupþingi hf., Borgartúni 26, Reykjavík, með stefnu birtri19. júní 2012 á hendur stefnda, HSBC Trinkaus & Burkhardt AG, Königsallee21/23, Düsseldorf, Þýskalandi. Stefnandi stefndi síðan TassWertpapierhandelsbank GmbH, Am Untertor 4, Hofheim am Taunus, Þýskalandi, inn ímálið með sakaukastefnu, sem birt var 16. júlí 2014. Í sakaukastefnu kemur framað þess sé krafist að sakaukastefndi verði varastefndi í málinu og aðsakaukakröfur verði sameinaðar kröfum í frumsök. Á dómþingi 26. febrúar 2015voru málin í frumsök og sakaukasök sameinuð og upp frá því rekin sem mál nr.E-2745/2012.Stefnandi gerir þærdómkröfur að rift verði eftirfarandi sjö greiðslum stefnanda til aðalstefnda:Hinn 9. júní 2008, að fjárhæð 2.838.028,50 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 4.júní 2008. Hinn 18. ágúst 2008, að fjárhæð 350.000,00 evrur, vegna viðskipta,dagsettra 13. ágúst 2008. Hinn 3. september 2008, að fjárhæð 315.237,26 evrur,vegna viðskipta, dagsettra 29. ágúst 2008. Hinn 5. september 2008, að fjárhæð2.872.713,75 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 2. september 2008. Hinn 5.september 2008, að fjárhæð 2.662.861,67 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 2.september 2008. Hinn 12. september2008, að fjárhæð 6.228.704,61 evrur, vegna viðskipta, dagsettra 9. september2008. Hinn 15. september 2008, að fjárhæð 9.110.691,06 Bandaríkjadollarar,vegna viðskipta, dagsettra 10. september 2008.Þá krefst stefnandiþess að aðalstefndi greiði stefnanda 15.267.545,79 evrur og 9.110.691,06Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, umvexti og verðtryggingu, frá 6. september 2012 til greiðsludags.Loks krefst stefnandiþess að aðalstefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað. Verði aðalstefnda ekki gert aðþola dóm í málinu eru gerðar eftirfarandi kröfur á hendur varastefnda: Að rift verði eftirtöldumgreiðslum stefnanda til varastefnda: .Greiðslu hinn 9. júní 2008, að fjárhæð 2.838.028,50 evrur vegna viðskipta,dagsettra 4. júní 2008.2.Greiðslu hinn 18. ágúst 2008, að fjárhæð 350.000,00 evrur vegna viðskipta,dagsettra 13. ágúst 2008.3.Greiðslu hinn 3. september 2008, að fjárhæð 315.237,26 evrur vegnaviðskipta, dagsettra 29. ágúst 2008.4.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.872.713,75 evrur vegnaviðskipta, dagsettra 2. september 2008.5.Greiðslu hinn 5. september 2008, að fjárhæð 2.662.861,67 evrur vegnaviðskipta, dagsettra 2. september 2008.6.Greiðslu hinn 12. september 2008, að fjárhæð 6.228.704,61 evrur vegnaviðskipta, dagsettra 9. september 2008.7.Greiðslu hinn 15. september 2008, að fjárhæð 9.110.691,06Bandaríkjadollarar vegna viðskipta, dagsettra 10. september 2008.Þess er í öðru lagikrafist að varastefndi greiði stefnanda 15.267.545,79 evrur og 9.110.691,06Bandaríkjadollara með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, frá 11. september 2014 til greiðsludags.Þá er þess í þriðjalagi krafist að varastefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins.Aðalstefndi krefstþess aðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara krefst hannsýknu af öllum kröfum stefnanda og til þrautavara lækkunar á stefnukröfum. Íöllum tilvikum krefst aðalstefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslumálskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Varastefndi krefstþess aðallega að kröfum stefnanda í sakaukasök verði vísað frá dómi, til varakrefst varastefndi sýknu af kröfum stefnanda og til þrautavara að kröfufjárhæðstefnanda verði lækkuð verulega. Í öllum tilvikum krefst varastefndi þess aðstefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu, að teknutilliti til virðisaukaskatts, samkvæmt málskostnaðarreikningi eða samkvæmt matidómsins með hliðsjón af hagsmunum málsins, vinnu lögmanna og öðrum þeimkostnaði sem hlýst af meðferð málsins.Hinn 9. júlí 2013 varfrávísunarkröfu aðalstefnda hrundið og hinn 24. febrúar 2015 varfrávísunarkröfu varastefnda hrundið. Málþetta var fyrst dómtekið að lokinni aðalmeðferð 12. apríl 2016. Ekki tókst aðleggja dóm á málið innan lögbundins frests og var málið endurflutt og dómtekiðað nýju 8. júlí sl. IIHinn 28. apríl 2004fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Offering Circular) vegna 4.000.000.000evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma. Í skilmálum útgáfulýsingarinnar erm.a. að finna ákvæði um niðurfellingu hagsmuna og kaup á þeim. Reglur umniðurfellingu innleystra skuldabréfa er að finna í grein 7(i) en í grein 18kemur samkvæmt íslenskri þýðingu fram að „umsýslusamningurinn,skuldbindingarskjalið, skuldabréfin (að undanskildum skilmála 2(b)),höfðustólsmiðarnir og vaxtamiðarnir heyra undir og skulu túlkast í samræmi viðensk lög. Skilmáli 2(b) skuldabréfanna heyrir undir og skal túlkast í samræmivið íslensk lög.“ Gert var ráð fyrir að á grundvelli útgáfulýsingarinnar yrðugefnir út verðviðaukar (e. Pricing Supplement). Hinn 19. maí 2004 gaf stefnandiút verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnvirði 600.000.000 með breytilegumvöxtum í tengslum við fyrrnefnda útboðslýsingu vegna 4.000.000.000 evra. Verðviðaukinnfékk ISIN- númerið XS0192870250 og almenna númerið 021987025. Samkvæmt ákvæðumverðviðaukans var gjalddagi skuldabréfanna 21. maí 2009. Viðskiptin fóru þvífram fyrir gjalddaga. Skilmálaskuldabréfaútgáfu stefnanda var jafnan að finna í tveimur skjölum, annars vegarsvokallaðri útgáfulýsingu (e. Base Prospectus eða Offering Circular) og hins vegar svokölluðumlokaskilmálum (e. Final Terms) eða svokölluðum verðviðaukum (e. PricingSupplement). Skuldabréfaútgáfurnarvoru þannig uppbyggðar að fyrst var birt útgáfulýsing en á grundvelli hennarvoru gefnir út lokaskilmálar/verðviðaukar. Í útgáfulýsingunni voru tiltekin þauákvæði sem almennt giltu um skuldabréf í viðkomandi útgáfu. Ílokaskilmálunum/verðviðaukunum var gerð nánari grein fyrir skilmálum tiltekinnaskuldabréfa sem stefnandi gæfi svo út. Hinn 17. desember2004 fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu (e. Offering Circular) vegna8.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma. Gert var ráð fyrir aðá grundvelli útgáfulýsingarinnar yrðu gefnir út verðviðaukar (e. PricingSupplement). Ákvæði um niðurfellingu innleystra skuldabréfa og þau lög, sem umútgáfuna giltu voru á sama veg og í fyrri útgáfulýsingu sem lýst er hér aðframan. Hinn 23. mái 2005 gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa aðnafnvirði 1.000.000.000 evra með breytilegum vöxtum í tengslum viðútgáfulýsinguna. Verðviðaukinn fékk ISIN-númerið XS0219823266 og almennanúmerið 021982326. Samkvæmt ákvæðum verðviðaukans var gjalddagi skuldabréfanna25. maí 2010 og fóru viðskiptin því fram fyrir gjalddaga. Hinn 17. ágúst 2005gaf stefnandi út verðviðauka vegna skuldabréfa að nafnvirði 500.000.000 evrurmeð breytilegum vöxtum í tengslum við fyrrnefnda útgáfulýsingu vegna8.000.000.000 evra. Þessi verðviðauki fékk ISIN-númerið XS0226781242 og almennanúmerið 022678124 Samkvæmt ákvæðum verðviðaukans var gjalddagi skuldabréfanna17. ágúst 2012 og fóru viðskiptin því fram fyrir gjalddaga. Mál þetta varðargreiðslur stefnanda á skuldabréfunum sem hann gaf út. Eftirfarandi tafla sýnirþær greiðslur sem stefnandi innti af hendi í júní, ágúst og september 2008:Viðskipta-dagurUppgjörs-dagurGjalddagiskuldabr.ISIN númerNafnverð bréfsGreidd fjárhæðGjald-miðill4.6.20089.6.200821.5.2009XS01928702503.000.000,002.838.028,50EUR3.8.20088.8.20087.8.2012XS0226781242500.000,00350.000,00EUR29.8.20083.9.200821.5.2009XS0192870250330.000,00315.237,26EUR2.9.20085.9.200821.5.2009XS01928702503.000.000,002.872.713,75EUR2.9.20085.9.200825.5.2010XS02198232663.000.000,002.662.861,67EUR9.9.20082.9.200825.5.2010XS02198232667.000.000,006.228.704,61EUR0.9.20085.9.2008.12.2009XS02063528240.000.000,009.110.691,06USDHinn 8. október 2008sagði stjórn stefnanda af sér og daginn eftir neytti Fjármálaeftirlitiðheimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í stefnanda og setjayfir hann skilanefnd. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 24.nóvember 2008, var stefnanda veitt heimild til greiðslustöðvunar sem síðar varframlengd með úrskurði héraðsdóms 13. nóvember 2009. Hinn 25. maí 2009 varstefnanda skipuð slitastjórn á grundvelli ákvæðis II til bráðabirgða í lögumnr. 44/2009. Slitastjórn gaf út innköllun til kröfuhafa, dagsetta 6. júlí 2009.Frestdagur við slitameðferð er 15. nóvember 2008.Í bréfi stefnanda,dagsettu 21. desember 2011, til HSBC Bank plc í London kemur fram að stefnandihafi ekki getað gengið út skugga um hvort HSBC hafi í eigu sinni gegnum HSBCBank plc með beinum hætti eða í gegnum eitt af dótturfélögum sínum tilgreindskuldabréf sem ágreiningur máls þessa lýtur að. Reynist móttakandi bréfsinsekki vera mótaðili stefnanda í viðskiptunum, er þess óskað að hver sá mótaðilihafi verið. Erindið var ítrekað í bréfi, dagsettu 27. janúar 2012 og jafnframtupplýst að HSBC á Írlandi hefði upplýst að félagið hefði ekki fundið skjalfestgögn eða upplýsingar um endurkaupaviðskiptin. Í bréfi, dagsettu 1. febrúar samaár upplýsti HSBC Bank plc að eftirgrennslan þeirra vegna erindis stefnanda væriekki lokið en talið væri að henni yrði lokið 8. febrúar 2012. Í bréfisíðasnefndan dag staðfesti HSBC Bank plc að hann hefði engar upplýsingar undirhöndum um umrædd viðskipti. Með tölvupósti 15. febrúar 2012var óskað upplýsinga um aðkomu aðalstefnda að endurkaupum þeim, sem mál þettalýtur að. Í svari aðalstefnda 22. sama mánaðar er staðfest að hafi vitneskju umviðskiptin en að þau viðskipti hafi ekki verið milli stefnanda og einhverra afeiningum innan HSBC samsteypunnar, heldur sé um að ræða viðskipti milliviðskiptavinar aðalstefnda og Kaupthing Bank Luxembourg. Aðalstefndi hafieinungis verið banki seljandans og sem slíkur afhent hina seldu hagsmuni aðfyrirskipun viðskiptavinar síns til kaupandans. Vegna bankaleyndar séaðalstefnda óheimlt að upplýsa um hver viðskiptavinur hans sé. Stefnandi sendiaðalstefnda bréf, dagsett 2. mars 2012, þar sem óskað var eftir því að aðalstefndinefndi þann skjólstæðing sinn eða skjólstæðinga sína vegna umræddraendurkaupaviðskipta og jafnframt að upplýst yrði hvort hann eða þeir hefðukomið fram sem aðalrétthafar og/eða rétthafar. Jafnframt var þess óskað aðaðalstefndi legði fram þær upplýsingar, sem hann byggi yfir, um aðra aðila semhann teldi að hefðu einhverja hagsmuni af umræddum skuldabréfum. Í bréfi tilaðalstefnda 19. mars 2012 voru gefnar skýringar á íslenskrigjaldþrotaskiptalöggjöf og jafnframt var þess óskað að svör bærust við fyrraerindi stefnanda eigi síðar en 26. sama mánaðar. Verður ekki séð að frekaribréfasamskipti hafi átt sér stað milli aðila í kjölfarið.IIIUm aðild sína vísarstefnandi til þess að hann sé fjármálafyrirtæki í slitameðferð. Þegar vísað ertil stefnanda í þessu skjali sé, auk stefnanda í því formi sem hann er í dag,einnig átt við Kaupþing Búnaðarbanka hf., KB banka hf. og Kaupþing banka hf. Samkvæmt1. mgr. 10. gr. tilskipunar 2001/24/EB, um endurskipulagningu og slitfjármálastofnana, skuli lánastofnun slitið í samræmi við lög og málsmeðferðheimaaðildarríkis. Af 16. mgr. aðfararorða og l. lið 2. mgr. 10. gr.tilskipunar 2001/24/EB leiði að löggjöf þess ríkis sem teljist vera heimaríkivið slit fjármálafyrirtækis skuli gilda við slit fjármálafyrirtækis og aðdómstólar viðkomandi ríkis skuli hafa dómsvald í málum sem tengist gjaldþrotifjármálafyrirtækja, þ.m.t. riftun ráðstafana. Af hálfu stefnanda erjafnframt bent á að samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 7. gr.laga nr. 44/2009, megi við slitameðferð stefnanda krefjast riftunar eftir sömureglum og gilda um riftun ráðstafana við gjaldþrotaskipti. Öll ákvæði XX. kaflalaga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., gildi við slitameðferðina með samahætti og við hefðbundin gjaldþrotaskipti.Stefnandi byggirriftunarkröfu sína á því að greiðslur stefnanda til aðalstefnda hafi veriðgreidd fyrr en eðlilegt var en slíkar greiðslur séu riftanlegar samkvæmt 1.mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þau þrjú skilyrði, semtilgreind séu í ákvæðinu séu fyrir hendi, bæði gagnvart aðalstefnda ogvarastefnda. Samkvæmt ákvæðinu þurfa eftirfarandi þrjú skilyrði að verauppfyllt til þess að greiðsla skuldar sé riftanleg:Í fyrsta lagi byggir stefnandi á því að greiðslurnar hafiátt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag sem hafi verið 15. nóvember 2008. Stefnandi hafi greitt skuld sína samkvæmtskuldabréfunum á tímabilinu 9. júní 2008 til 15. september 2008 og þannig hafi greiðslurnar átt sér stað ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 beri aðmiða við það tímamark þegar afhending fjármuna fari fram. Í öðru lagi byggirstefnandi á því að greiðslurnar hafi verið inntar afhendi fyrr en eðlilegt varþar sem gjalddagi skuldabréfanna hafi verið 21. maí 2009 í flokki XS0192870250,17. ágúst 2012 í flokki XS0226781242, 20. október 2009 í flokki XS0232537471,25. maí 2010 í flokki XS0219823266 og 1. desember 2009 í flokki XS0206352824.Stefnandi hafi greitt aðalstefnda skuld sína á tímabilinu 9. júní 2008 til 15.september 2008. Skuldin hafi því verið greidd a.m.k. hálfu ári og allt aðfjórum árum fyrir gjalddaga. Skuld, sem greidd sé fyrir gjalddaga, teljistalmennt hafa verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr.21/1991.Stefnandi vísar tilþess að 8. október 2008 hafi stjórn stefnanda af sér og hinn 9. október 2008hafi Fjármálaeftirlitið tekið yfir vald hluthafafundar í stefnanda og sett yfirhann skilanefnd. Hafi stefnandi verið tekinn til slitameðferðar í kjölfarið.Stefnandi telur ljóst að ef ekki hefði komið til hinna riftanlegu greiðslnahefði aðalstefndi máls þessa aldrei fengið kröfur sínar greiddar á gjalddaga,hvorki í heild né að hluta en hefði þess í stað eignast kröfur við slitameðferðstefnanda. Ljóst sé að við slitameðferð stefnanda muni almennar kröfur ekkigreiðast að fullu og ekki fyrr en löngu eftir gjalddaga. Stefnandi bendir á aðþað raski jafnræði kröfuhafa við slitameðferð stefnanda ef sumir þeirra, semmeð réttu hefðu átt að eiga kröfu við slitameðferðina, fá kröfur sínar greiddarað fullu. Þannig hafi greiðslur stefnanda til aðalstefnda verið til hagsbótameð ótilhlýðilegum hætti fyrir aðalstefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Gangikröfur stefnanda hins vegar eftir, muni stefndu njóta jafns réttar á viðsambærilega kröfuhafa og þannig sé kröfugerð stefnanda um riftun greiðslnaætlað að skapa jafnræði milli kröfuhafa. Í þriðja lagi telur stefnandiekki liggja fyrir að greiðslurnar hafi verið eðlilegar eftir atvikum, sbr.niðurlag 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telur að þessi liðurlagagreinarinnar feli í sér undantekningu sem beri að skýra þröngt, auk þesssem aðalstefndi beri sönnunarbyrðina fyrir því að hún eigi við. Stefnandi tekur framað til þess að undantekningin í 134. gr. laganna um að greiðslurnar hafi virstvenjulegar eftir atvikum geti mögulega átt við, hafi greiðslur sem þessar, þarsem skuld er greidd löngu fyrir gjalddaga, m.a. þurft að vera venjulegar íviðskiptum milli aðila. Stefnandi byggir á því að uppgreiðsla skuldabréfa fyrirgjalddaga hafi ekki verið venjuleg í viðskiptum milli stefnanda og aðalstefnda. Af hálfu stefnanda er á það bentað jafnvel þótt stefnanda hafi verið heimilt að kaupa skuldabréf samkvæmthefðbundnum skilmálum skuldabréfsins, breyti það engu um að greiðslurnar séuriftanlegar. Ákvæði sem heimili skuldara að kaupa eigin skuld hafi sömuréttaráhrif og uppgreiðsluheimild. Ekki sé hægt að fallast á að ákvæði ískuldabréfi um að þrátt fyrir tilgreindan gjalddaga megi eða beri ávallt aðgreiða upp skuldina fyrr, gangi framar riftunarreglu 134. gr. laga nr. 21/1991.Ef sú væri raunin væri ávallt hægt að undansemja sig riftunarreglum. Stefnandi tekur fram að meðþessu sé því ekki haldið fram, að innlausnar- og endurkauparéttur sé almenntólögmætur í skuldabréfum. Lögmætt að áskilja slíkan rétt, bæði fyrir skuldaraog kröfuhafa, en slík samningsákvæði víki þó fyrir riftunarreglumgjaldþrotalaga. Þá skipti ekki máli gagnvart riftunarreglumgjaldþrotaskiptalaga þótt greiðsla á skuld myndi almennt teljast lögmæt að ölluleyti. Ráðstöfun geti verið riftanleg á þeim grundvelli þótt hún hafi ekki veriðólögmæt, sviksamleg eða saknæm af hálfu þeirra sem stóðu að henni. Stefnandi bendir jafnframt á aðriftun á greiðslu skuldar sé ekki ætlað að ógilda skuldabréfin eða aðralöggerninga sem hafi verið grundvöllur að því að skuldir stefnanda við aðalstefndavoru greiddar fyrir gjalddaga. Riftunin beinist eingöngu að því að hnekkjagreiðslunum sjálfum og endurheimta í peningum þann hagnað eins kröfuhafa sem séá kostnað annarra og raski þannig að óbreyttu jafnræði kröfuhafa. Stefnandigetur þess einnig að riftunarregla 134. gr. laga nr. 21/1991 sé hlutlæg reglasem leiði til riftunar, þrátt fyrir að löggerningar að baki greiðslu skuldarhafi verið lögmætir og allir aðilar hafi verið í góðri trú. Meginreglan sé súað huglæg afstaða skuldara eða kröfuhafa skipti engu máli fyrir riftungreiðslunnar. Stefnandi telur að ráða megi aföllu framangreindu að uppgreiðsla skuldanna rúmlega einu ári fyrir gjalddagahafi ekki verið eðlileg eftir atvikum. Ekkert í viðskiptasambandi aðila hafigefið tilefni til að ætla að slík venja væri í gildi og þess háttar uppgjörskulda hefðu ekki tíðkast áður milli stefnanda og aðalstefnda. Þá hafi ekkihvílt á stefnanda skylda, hvorki samkvæmt lögum né samningum, til að greiðaskuldabréfin fyrir gjalddaga þeirra. Stefnandi vísar til þess að það sé stefnduað sýna fram á að greiðslur skuldanna, sem óumdeilanlega hafi verið inntar afhendi fyrir gjalddaga, séu þrátt fyrir allt venjulegar eftir atvikum. Það hafiþeir ekki gert.Stefnandi byggirendurgreiðslukröfu sína á 142., sbr. 143. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi telurað greiðsla krafnanna hafi orðið til þess að aðalstefndi hafi auðgast umfjárhæð sem nemi 15.267.545,79 evrum og 9.110.691,06 Bandaríkjadollurum.Aðalstefndi hefði ekki fengið kröfurnar greiddar á gjalddaga en þess í staðeignast kröfu við slitameðferð stefnanda. Tjón stefnanda nemi sömu fjárhæð ogauðgun aðalstefnda og séu því uppfyllt skilyrði fyrir endurgreiðslu ágrundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Um aðild aðalstefndahefur stefnandi vísað til þess að aðalstefndi hafi ekki fyrr en 18. mars 2014upplýst um aðkomu varastefnda að málinu í bókun sem lögð var fram í þinghaldiþann dag. Hins vegar bendi gögn málsins, m.a. upplýsingar frá Euroclear Bank umbankareikning aðalstefnda, til þess að umræddar greiðslur hafi gengið inn áþann reikning. Þar sem aðalstefndi hafi verið móttakandi greiðslunnar frástefnanda sé kröfunni réttilega beint að honum. Aðalstefnda beri því að greiðastefnanda tjón búsins á grundvelli 142. gr. laga nr. 21/1991, enda sé tjón búsinssamsvarandi auðgun aðalstefnda. Stefnandi beinirriftunarkröfu sinni og endurgreiðslukröfu jafnframt á hendur varastefnda, TassWertpapierhandelsbank GmbH. Varastefnda sé stefnt til vara á grundvelliyfirlýsinga aðalstefnda um að varastefndi hafi verið gagnaðili stefnanda íumræddum viðskiptum. Stefnandi vísar til þess að skilyrði 19. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, séu uppfyllt í málinu og verði aðalstefnda ekkigert að þola dóm, séu sömu dómkröfur gerðar á hendur varastefnda. Stefnandi byggirá sambærilegum málatilbúnaði, lagatilvísana og málsástæðna gagnvart varastefndaog byggt er á gagnvart aðalstefnda. Í varasök byggir stefnandi á því aðaðalstefndi hafi verið milligönguaðili um viðskipti varastefnda en varastefndihafi átt vörslureikning fyrir fjármálagerninga hjá aðalstefnda, sem ogbankareikning. Þá hefur stefnandi vísað til þess að svo virðist sem fyrir liggiað varastefndi hafi verið í samskiptum við stefnanda og einnig aflað seljendaað hlutdeild í allsherjarskuldabréfum en hafi neitað að upplýsa hverjir þeirværu. Því teljist varastefndi hafa verið kröfuhafi stefnanda á grundvelliumræddra skuldabréfaútgáfna og að varastefndi hafi fengið kröfur sínar samkvæmtþeim greidda með greiðslu stefnufjárhæðar. Með þeim greiðslum hafi varastefndifengið kröfur sínar greiddar mun fyrr en eðlilegt var, enda hafi greiðslurnarverið inntar af hendi löngu fyrir gjalddaga þeirra. Greiðslurnar séu þvíriftanlegar á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 og beri varastefnda aðendurgreiða stefnanda auðgun sína af uppgreiðslu skuldanna, sem jafnframt nemitjóni stefnanda, sbr. 142. gr. sömu laga. Um lagarök umframþað, sem þegar er komið fram, vísar stefnandi til þess að kröfur hans skiptistí tvennt, annars vegar riftunarkröfu á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991 oghins vegar fjárkröfu á grundvelli 142. gr. sömu laga. Krafist sé dráttarvaxtaaf allri fjárhæðinni frá og með þingfestingardegi að því er varðar aðalstefndaen frá 11. september 2014 í tilviki varastefnda. Dráttarvaxtakröfurnar eigikrafan sér stoð í III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr.4. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnandi vísar um sakaukastefnu ogsameiningu mála til ákvæða 3. mgr. 19. gr. og c-liðar 1. mgr. 30. gr. og 27.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um málskostnaðarkröfu sína til129. og 130. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til ákvæða 4. mgr. 103. gr. laganr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 2. gr. laga nr. 146/2011, og jafnframttil ákvæða 3. og 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002. IVAðalstefndi byggirsýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti með vísan til 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991. Engin viðskipti hafi átt sér stað á milli aðalstefnda ogstefnanda en eins og framlögð gögn beri með sér hafi aðalstefndi fengið fyrirmælifrá viðskiptavini sínum, varastefnda í málinu, um að eiga umrædd viðskipti oghafi þau því átt sér stað millistefnanda og varastefnda. Aðalstefndi hafi einungis haft hlutverk banka ogvörsluaðila verðbréfa fyrir seljanda hagsmunanna. Jafnframt beri framlagðirsöluseðlar frá varastefnda og stefnanda ekki með sér að aðalstefndi hafi áttþátt í viðskiptunum. Loks verði ekki ráðið af gögnum málsins að aðalstefndihafi notið þóknunar eða hagnaðar af viðskiptunum. Hins vegar liggi fyrirsamkvæmt ummælum í greinargerð varastefnda að varastefndi hafi fengiðkaupverðið greitt, þótt hann hafi síðar greitt það til að selja ónafngreindumaðila. Aðalstefndi byggir áþví að hann hafi ekki tekið við þeim fjármunum, sem stefnandi segist hafagreitt, en greiðsla inn á reikning aðalstefnda hjá Clearstream Luxemborg sýnieinungis að hann hafi tekið við peningum inn á reikning viðskiptavinar síns,líkt og bankar geri þegar greitt er með millifærslu peninga. Aðalstefndi hafiþví í raun eingöngu gegnt hlutverki greiðslustaðar en enga aðild átt aðréttarsambandi greiðanda og viðtakanda fjármunanna. Því sé ljóst að aðalstefndigeti ekki átt aðild að riftunarmáli samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., og beri því að sýkna hann vegna aðildarskorts. Að þessuleyti vísar aðalstefndi til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í dómum réttarins ímálum nr. 702/2011 og nr. 427/2005. Fallist dómurinn ekkiá framangreint, byggir aðalstefndi á því að ekkert skuldarsamband hafi veriðmilli aðalstefnda og stefnanda, jafnvel þótt aðalstefndi teldist hafa veriðseljandi í viðskiptunum. Riftunarregla 134. gr. laga nr. 21/1991 komi eingöngutil álita gagnvart þeim sem fái greidda skuld og hafi beinlínis hag af því. Þvíverði að liggja fyrir með óyggjandi hætti að aðalstefndi hafi átt tilteknagreiðslu sem kröfuhafi hennar og sá, sem greiddi greiðsluna, hafi innt hana afhendi sem skuldari greiðslunnar. Skuldarsamband sé á milli útgefanda, hérstefnanda, og sameiginlegra vörsluhafa. Þá vísar aðalstefndi til þess að þarsem fyrir liggi að greiðslur vegna viðskiptanna hafi farið inn á reikningvarastefnda, sé ljóst að aðalstefndi hafi ekki hagnast á greiðslunum. Í ljósiframangreinds geti aðalstefndi ekki átt aðild að riftunarkröfu á grundvelli134. gr. framangreindra laga sem leiði til þess að sýkna beri aðalstefnda aföllum kröfum stefnanda. Fallist dómurinn ekkiá sýknu vegna aðildarskorts, byggir aðalstefndi sýknukröfu sína í öðru lagi áþví að ensk lög gildi um lögskipti aðila og að víkja megi frá 1. og 2. mgr. 99.gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Aðalstefndi vísar einkum tilákvæða d- og n-liða 2. mgr. lagagreinarinnar. Samkvæmt síðarnefndu ákvæði verðilöggerningur ekki ógiltur ef sá, sem hefur hag af því að slíkur löggerningurhaldi gildi sínu, leggur fram fullnægjandi sönnun á því að um löggerninginneigi að gilda lög annars ríkis og að þar sé ekki að finna ógildingarreglu semtaki til þess tilviks sem um ræðir. Ákvæði þessu hafi verið ætlað að innleiða30. gr. tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl 2011, umendurskipulagningu og slit lánastofnana, en tilskipunin hafi verið tekin upp íheild sinni í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið. Í 30. gr. tilskipunarinnarsegi að ákvæði 10. gr. hennar, sem kveður á um að lánastofnun skuli slitið í samræmivið lög, reglur og málsmeðferð sem í gildi sé í heimaríkinu, þ. á m. varðandiþað hvort löggerningar, sem eru öllum lánadrottnum skaðlegir, séu ógildir,ógildanlegir eða skorti réttarvernd, skuli ekki gilda ef sá sem hag hefur afþessum löggerningum leggur fram sannanir um að gerningurinn falli undir lögannars aðildarríkis en heimaaðildarríkisins og að þau lög bjóði engin úrræðitil að vefengja gerninginn sem um ræðir. Því sé þaðforsenda riftunar að skilyrði hennar séu bæði uppfyllt í heimaríki, þ.e. áÍslandi, og samkvæmt enskum lögum á grundvelli skilmála. Stefnandi hafi ekkisannað að skilyrði enskra laga fyrir riftun séu uppfyllt en hann beri hallannaf þeim sönnunarskorti. Samkvæmt enskum lögum séu skilyrði riftunar ekki fyrirhendi, svo sem framlögð gögn beri með sér, og beri því þegar af þeirriástæðu að sýkna aðalstefnda af öllum kröfum stefnanda.Aðalstefndi byggirsýknukröfu sína jafnframt á því að skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr.21/1991 séu ekki uppfyllt í málinu, þ.e. að um greiðslu skuldar hafi verið aðræða, að hún hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var og að greiðslan hafi ekkiverið eðlileg eftir atvikum. Stefnandi beri sönnunarbyrðina á þeirrifullyrðingu að framangreind skilyrði séu uppfyllt.Í fyrsta lagi vísar aðalstefnditil þess að ekki hafi verið um greiðslu á skuld að ræða, heldur kaup og sölu áhagsmunum í allsherjarskuldabréfum sem hafi verið staðgreiðsluviðskipti. Umskuldarsamband hafi ekki verið að ræða milli aðila og því hafi ekki verið umskuld að ræða í skilningi ákvæðisins. Í öðru lagi hafi kaup stefnanda áhagsmunum í allsherjarskuldabréfum verið eðlileg, enda sé það ríkjandimarkaðsvenja að bankar kaupi eigin hagsmuni í slíkum bréfum sem þeir gefa útsjálfir á grundvelli útgáfulýsinga af því tagi sem hér um ræðir. Jafnvel þótttalið yrði um að ræða greiðslu skuldar, hafi greiðslan af þessum rökum virsteðlileg eftir atvikum.Aðalstefndi bendir á að samkvæmt ákvæðumallsherjarskuldabréfanna gildi annars vegar sérstakar reglur um innlausn og þaraf leiðandi heimild útgefanda (stefnanda) til þess greiða upp skuld samkvæmtviðkomandi allsherjarskuldabréfi og hins vegar sérstakar reglur um heimildútgefanda til að kaupa sjálfur hagsmuni í því. Í grein 7 íútgáfulýsingunum sé fjallað um innlausn og kaup og þar segi í lið (a) að gertsé ráð fyrir að útgefandi innleysi viðkomandi allsherjarskuldarbréf á gjalddagaog að reikna eigi út innlausnarverð eins og nánar sé lýst íútgáfulýsingunni. Í lið (b) sé fjallaðum heimild til að innleysa allt bréfið fyrir gjalddaga vegna skattalegraástæðna, að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Gert sé ráð fyrir að innlausnarverðverði þá reiknað út í samræmi við lið (e). Þá sé í liðum (c) og (d) mælt fyrirum innlausnarrétt útgefanda og handhafa allsherjarskuldabréfa, sé sérstaklegasamið um það. Slíkar innlausnir fari eftir nánar tilgreindum reglum sem ekkieigi við í í þessu máli. Um kaup eigi hins vegar við liður (h) sem mæli fyrirum rétt útgefanda eða sérhvers dótturfélags hans til að kaupa bréfið áeinhverju verði á opnum markaði eða á annan veg. Útgefandi megi halda slíkumbréfum, endurútgefa þau, endurselja þau eða, samkvæmt vali útgefanda, afhendatil einhvers greiðsluaðila til afskráningar. Að lokum segi í lið (i) að öllbréf, sem séu innleyst, skuli afskrá án tafar og öll bréf, sem séu keyptsamkvæmt lið (h) og eigi að afskrá, skuli framsend til söluaðila og verði þauhvorki endurútgefin né endurseld. Samkvæmt þessumskilmálum sé því gerður skýr greinarmunur á því annars vegar að greiða uppskuld samkvæmt allsherjarskuldabréfinu á gjalddaga og fyrir gjalddaga(innlausn) og hins vegar að kaupa hagsmuni í bréfinu (kaup). Í málinu liggifyrir að innlausn fór ekki fram í samræmi við framangreinda skilmála en þaðleiði til þess að allsherjarskuldabréfið hafi ekki verið greitt upp fyrirgjalddaga þess. Í þessu sambandi vísar aðalstefndi til upplýsinga frá Bloombergsem sýni að eint á árinu 2012 hafi tilteknar fjárhæðir umræddraallsherjarskuldabréfa enn verið ógreiddar. Allsherjarskuldabréfin hafi því ekkiverið innleyst og afskráð í samræmi við framangreindar reglur skilmálanna umslíka afskráningu, heldur hafi þau enn verið útistandandi og ógreidd. Hinsvegar hafi stefnandi keypt hagsmuni í umræddum allsherjarskuldabréfum í samræmivið ákvæði bréfanna sem veiti honum rétt til að eiga viðskipti með þau hvenærsem er, á hvaða verði sem er, á opnum markaði eða á annan hátt og áeftirmarkaði sem fjárfestir.Af gögnum verði ráðiðað þeir hagsmunir, sem stefnandi keypti af aðalstefnda, hafi verið mjög lítillhluti af heildarnafnverði allsherjarskuldabréfanna og því hafi ekki verið um aðræða uppgreiðslu á viðkomandi allsherjarskuldabréfi (innlausn) eftir þeimreglum sem um slíkt gildi í útgáfulýsingunum. Aðalstefndi byggir því á því aðstefnandi hafi keypt viðkomandi hagsmuni í allsherjarskuldabréfi í samræmi viðákvæði þess gegn staðgreiðslu og því hafi verið um ræða staðgreiðsluviðskiptimeð hagsmuni í bréfinu en ekki greiðslu á skuld fyrir gjalddaga (innlausn).Vísar aðalstefndi m.a. til þess að í gögnum málsins komi fram að tegundviðskiptanna sé „markaðspöntun“ og að um sé að ræða staðfestingu á „sölu“aðalsstefnda á tilteknum hagsmunum í viðkomandi allsherjarskuldabréfum. Þá komijafnframt fram í gögnum að verð geti hækkað eða lækkað og að fyrri hagnaðurþurfi ekki endilega að endurspegla framtíðar hagnað. Gögnin beri þannig með sérað vera staðfesting aðila málsins á því að um staðgreiðsluviðskipti hafi veriðað ræða en ekki uppgreiðsla á skuld. Ekki geti því komið til beitingar ákvæða134. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefndi mótmælirfullyrðingu stefnanda í stefnu um að lög nr. 21/1991 víki til hliðarmeginreglunni um samningsfrelsi aðila og þar með ákvæðum útgáfulýsingarinnar umframangreindar kaupheimildir útgefanda. Riftunarreglur gjaldþrotalaganna getiekki breytt venjulegum staðgreiðsluviðskiptum í skuldagreiðslur.Aðalstefndi mótmælirsem rangri fullyrðingu stefnanda í stefnu um að hann hafi verið kröfuhafistefnanda. Stefnandi hafi keypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfi sínu í samræmivið heimild í skilmálum þess en slíkir hagsmunir séu ekki skuldabréf ískilningi íslensks kröfuréttar. Ekki hafi því verið um það að ræða að eigandihagsmunanna hafi þegar hagsmunirnir voru keyptir eignast kröfu á hendurstefnanda sem útgefanda allsherjarskuldabréfsins og heldur ekki að stefnandiværi skuldari gagnvart þeim. Ekkert skuldarsamband hafi því verið millistefnanda og eiganda hagsmunanna þegar umrædd viðskipti hafi átt sér stað.Almennir skilmálar um viðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfunum komifram í útgáfulýsingum þeirra þar sem fjallað sé um form bréfa sem gefin eru útundir skuldabréfarammanum. Þar segi m.a. að sérhverjirhagsmunir verði gefnir út til handhafa og að annað hvort geti verið um að ræðatímabundið eða varanlegt allsherjarskuldabréf. Í báðum tilvikum sé bréfiðafhent almennum vörsluaðila (e. Common Depositary) fyrir Euroclear BankS.A./N.V. sem rekstraraðila Eurocelar-kerfsins og ClearstreamLuxemborg-kerfisins, á upphaflegum útgáfudegi eða fyrr. Þá segi jafnframt aðþegar útgefandi greiði höfuðstól eða vexti af slíkri höfuðstólsfjárhæðallsherjarskuldabréfsins, skuli útgefandi meðhöndla handhafa bréfsins semhandhafa slíkrar höfuðstólsfjárhæðar í samræmi við og samkvæmt skilmálum þessog að hugtakið „handhafi skuldabréfsins“ og tengt orðalag skuli túlkað í samræmivið það. Aðalstefndibendir á að gert sé ráð fyrir að afborganir höfuðstóls, vaxtaog annarra fjárhæða, sem þurfi að greiða samkvæmt varanleguallsherjarskuldabréfi, skuli framkvæmdar í gegnum Euroclear eða ClearstreamBanking, société anonume Luxembourg, gegn framvísun eða afhendingu varanlegaallsherjarskuldabréfsins. Greiðslurnar skuli inntar af hendi til handhafaallsherjarskuldabréfsins og eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfinu getiaðeins leitað til Euroclear eða Clearstream, eftir því sem við eigi, umgreiðslu á sínum hagsmunum í bréfinu. Samkvæmt skilmálunum liggi því fyrir að skuldarsamband ágrundvelli allsherjarskuldabréfsins stofnist milli útgefanda bréfsins ogsameiginlegs vörsluhafa þess sem sé handhafi og eigandi bréfsins samkvæmtskilmálum þess. Slíkt samband stofnist hins vegar ekki milli útgefanda ogþeirra sem síðar kaupi hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu á eftirmarkaði meðslíka hagsmuni. Eingöngu sameiginlegur vörsluaðili eigi kröfuréttindi á hendurútgefanda allsherjarskuldabréfanna sameiginlegum vörsluaðila enda getiútgefandi allsherjarskuldabréfsins ekki komist einhliða hjá þeirri skyldu sinniað greiða honum heildarfjárhæð skuldabréfsins, hvort sem einu lagi eða einstakahluta þess. Getur því aldrei komið til þess að eigandi hagsmuna íallsherjarskuldabréfi sé kröfuhafi útgefanda og útgefandi skuldari hans. Íþessu sambandi vísar aðalstefndi til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máliréttarins nr. 398/2011 frá 12. október 2011 þar sem rétturinn hafi taliðeiginlegt kröfuréttarsamband samkvæmt íslenskum kröfurétti vera milli útgefandabréfs og sameiginlegs vörsluaðila þess (þ.e. handhafa og eiganda allsherjarskuldabréfsins)þegar um sé að ræða allsherjarskuldabréf, eins og mál þetta fjalli um. Af þessum sökum beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts. Þáhafi ekkert skuldarsamband verið milli aðalstefnda og þess, sem átti hagsmuni íallsherjarskuldabréfi því sem stefnandi gaf út. Aðalstefndi byggireinnig á því að ákvörðun kaupverðs sýni að ekki hafi verið um að ræðauppgreiðslu skuldar, enda hafi kaupverð hagsmunanna verið í samræmi viðmarkaðsverðmæti þeirra og óháð ákvæðum skilmála allsherjarskuldabréfsins að þvíer varðar höfuðstól og vexti. Kauðverðið hafi því ekki numiðuppgreiðsluverðmæti ætlaðra skulda, heldur verið lægra en nafnverð. Aðalstefndi vísarsérstaklega til þess að reglan um samruna réttinda og skyldna komi ekki tilálita, enda byggi stefnandi ekki kröfur sínar í málinu á henni og því séu síðarfram komnar mótbárur á þeim grundvelli of seint fram komnar. Allt að einu séljóst að samkvæmt útgáfulýsingum gildi ensk lög gildi umallsherjarskuldabréfin. Meginregla íslensks réttar um að krafa samkvæmtallsherjarskuldabréfi falli niður þegar réttindi og skyldur komist á sömuhendi, gildi ekki í enskum rétti, heldur sé reglan sú að skuldariallsherjarskuldabréfs geti eignast bréfið eða hagsmuni í því, án þess að skuldsamkvæmt því falli niður og geti þar af leiðandi átt viðskipti með bréfið alltfram að gjalddaga þess. Hafi því mótbárur stefnanda, sem byggi á framangreindrimeginreglu íslenskra laga, ekkert gildi í lögskiptum aðila. Jafnvel þótt taliðyrði að hin íslenska meginregla gilti, séu skilyrði til að víkja frá henniuppfyllt. Eigendur hagsmuna í allsherjarskuldabréfum séu ekki kröfuhafar aðíslenskum rétti og þeir eigi því ekki kröfu á hendur útgefandaallsherjarskuldabréfs. Þótt útgefandi kaupi hagsmuni í bréfi, útgefnu af honumsjálfum, eignist hann ekki kröfu á hendur sjálfum sér þar sem engin krafa fylgihagsmunum í slíkum bréfum. Til þess að um samruna réttinda og skyldna sé aðræða í tengslum við allsherjarskuldabréf, þurfi útgefandi að kaupa kröfu handhafaallsherjarskuldabréfsins, í þessu tilviki Euroclear Bank S.A./N.V., en það séhins vegar einungis hinn sameiginlegi vörsluaðili sem eigi kröfu á hendurútgefanda á grundvelli allsherjarskuldabréfsins. Aðalstefndi telur aðjafnvel þótt talið yrði að skuldarsamband væri milli aðila og að reglan kæmi afþeim sökum til álita, sé samt sem áður heimilt að víkja frá henni þar sem viðkaup útgefanda á eigin skuldabréfi verði ekki litið svo á að óhjákvæmilega séum að ræða samruna réttinda og skyldna þannig að kröfuréttindum ljúki. Engaslíka reglu sé að finna í kröfurétti en framsal skkuldabréfs geti þvert á mótiverið liður í samningi sem farið yrði með samkvæmt reglum um lausafjárkaup ogán þess að kröfuréttindum lyki. Þá bendir aðalstefndi jafnframt á að gögnmálsins sýni að kröfufjárhæð allsherjarskuldabréfanna hafi ekki verið færðniður um þá fjárhæð sem kaup stefnanda á hagsmununum nemi. Með því hafistefnandi í raun viðurkennt í verki að ekki hafi verið um greiðslu á skuld aðræða og þar af leiðandi hafi krafan ekki fallið niður vegna þess að réttindi ogskyldur vegna hennar. Þá bendi ekkert til þess að tilgangur viðskiptanna hafiverið uppgreiðsla skulda stefnanda, heldur verði ráðið af gögnum að stefnandihafi verið að kaupa framseljanlegan fjármálagerning sem fólust í þeim hagsmunumí allsherjarskuldabréfinu sem stefnandi hafi keypt. Loks bendir aðalstefndi áað skilmálar útgáfulýsingar, sem stefnandi hafi sjálfur samið og gefið út, mælifyrir um að úgefandi geti átt hindrunarlaus viðskipti með hagsmuni íallsherjarskuldabréfum og hafði stefnanda því mátt vera fullkunnugt um það,hvert var andlag og tilgangur viðskiptanna og að ekki hafi verið um greiðslu áskuld að ræða, heldur viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga. Aðalstefndi kveður umræddar greiðslurhafa verið venjulegar eftir atvikum og því komi riftun samkvæmt 134. gr. laganr. 21/1991 ekki til álita. Aðalstefndi mótmælir staðhæfingu stefnanda um aðviðskipti þurfi að vera venjuleg milli aðila svo þau geti talist venjuleg eftiratvikum. Í því tilliti beri að líta til þess hvað teljist vera venjulegt ísambærilegum viðskiptum en ekki aðeins í viðskiptum þeirra aðila sem um ræðir.Þá vísar aðalstefndi til þess að viðskipti með skuldabréf stefnanda hafi veriðalgeng á alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum á þessum tíma. Slík viðskipti hafiekki verið takmörkuð við þau tilvik þegar útgefandi var í fjárhagsvanda og þágefi slík viðskipti í raun ekkert slíkt til kynna. Hvað varðar íslenskan markað,vísar aðalstefndi til þess, að á árinu 2006 hafi Glitnir banki hf. keypthagsmuni í eigin skuldabréfum fyrir 2,3 milljarða íslenskra króna og það hafibankinn gert á nýjan leik í júní 2008. Í áætlun ríkissjóðs fyrir árið 2008 hafiverið stefnt að því að kaupa tiltekinn skuldabréfaflokk nr. RIKIS151001 á markaðiá því ári. Aðalstefndi bendir jafnframt á að sambærileg viðskipti og um sédeilt í málinu hafi átt sér stað hjá íslenskum fjármálastofnunum, sbr. fréttiraf kaupum Landsvirkjunar á erlendum skuldabréfum. Þá hafi Seðlabanki Íslandskeypt eigin skuldabréf á eftirmarkaði þar sem gjalddagi bréfanna var nokkrumárum síðar en hin eiginlegu kaup. Sambærileg viðskipti hafi tíðkast bæði áerlendum og innlendum fjármálamarkaði og þá séu fjölmörg dæmi um viðskiptiaðalstefnda við erlendar fjármálastofnanir. Af framlögðum gögnum megi einnigráða að endurkaup á eigin hagsmunum teljist tíðkanlegir viðskiptahættir áinnlendum og alþjóðlegum skuldabréfamörkuðum. Aðalstefndi kveður ósannað honumhafi verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um að ógjaldfærni stefnanda væri yfirvofandiþegar viðskipti aðila fóru fram. Opinberar upplýsingar um fjárhagsstöðustefnanda hafi gefið til kynna að bankinn væri gjaldfær. Bendir aðalstefndim.a. á að forsætisráðherra hafi lýst því yfir í ræðu á viðskiptaþingiViðskiptaráðs Íslands 13. febrúar 2008 að nýlegt áhættumat Fjármálaeftirlitsinssýndi glögglega að íslensku bankarnir stæðu traustum fótum og gætu jafnframtstaðist versnandi ástand. Þá vísar stefndi jafnframt til ýmissa annarra gagna,t. d. upplýsinga Fjármálaeftirlitsins 14. ágúst 2008 um að íslensku bankarnirhefðu staðist álagspróf eftirlitsins, auk þess sem matsfyrirtækið Moody‘s hafií lok maí 2008 metið stefnanda stöðugan og gefið honum einkunnina A1. Að þessuvirtu byggir aðalstefndi á því að umræddar greiðslur teljist hafa veriðvenjulegar eftir atvikum í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Aðalstefndi byggir sýknukröfusína enn fremur á því að ósannað sé að stefnandi hafi verið greiðandi, enda séekki leitt í ljós að stefnandi hafi verið sá lögaðili sem keypti hagsmunina.Útprentanir úr kerfum stefnanda hafi ekki sönnunargildi hvað þetta varðar. Þessu til viðbótar byggiraðalstefndi sýknukröfu sína á tómlæti stefnanda. Hin umdeildu viðskipti hafiátt sér stað í júní, ágúst og september 2008 en stefnandi hafi ekki sett sig ísamband við aðalstefnda fyrr en tæplega fjórum árum síðar. Málið hafi síðanverið höfðað með birtingu stefnu hinn 19. júní 2012 eða fjórum árum eftir aðviðskiptin fóru fram. Stefnandi hafi því með tómlæti sínu fyrirgert rétti réttisínum til að bera fyrir sig riftun umræddra greiðslna. Óháð því hvort fallist verði áriftunarkröfu stefnanda, beri að sýkna aðalstefnda af endurgreiðslukröfustefnanda þar sem endurgreiðsla samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991 grundvallistá því að sá, sem riftun beinist að, hafi haft hag af þeirri ráðstöfun, sem sérift, sem nemi tjóni þrotabúsins vegna hennar. Stefnandi beri sönnunarbyrðinafyrir því að skilyrði fyrir endurgreiðslukröfu séu fyrir hendi en sú sönnunhafi ekki tekist. Bæði sé rangt og ósannað að aðalstefndi hafi hagnast með þeimhætti sem stefnandi haldi fram. Þá bendir aðalstefndi á að stefnandi hafifengið í hendur þá hagsmuni, sem hann keypti af aðalstefnda, en hvað sem öðrulíði hafi nafnvirði hagsmunanna verið hærra en þær fjárhæðir sem stefnandi hafigreitt fyrir þá. Stefnandi hafi því ekki orðið fyrir tjóni við kaupin. Þar semum hafi verið að ræða viðskipti með framseljanlega fjármálagerninga ámarkaðsverði eins og það var á hverjum tíma, sé ljóst að aðalstefndi hafi ekkihagnast á viðskiptunum og stefnandi hafi því ekki orðið fyrir neinu tjóni vegnaþeirra. Ekki geti því komið til endurgreiðslukröfu samkvæmt 142. gr. laga nr.21/1991. Þá telur aðalstefndi ljóst að verði talið að kaupin hafi leitt tilþess að hagsmunirnir hafi verið felldir niður, hljóti skuldir stefnanda að hafalækkað sem því nemi og því hafi ekki hlotist tjón af viðskiptunum. Aðalstefndi byggirþrautavarakröfu sína um lækkun stefnukrafna á því að tjón stefnanda muni aldreinema stefnufjárhæð. Þá liggi ekkert fyrir um það, hvort stefnandi hafi seltþriðja aðila hagsmunina, eftir að hann keypti þá, og því sé ekki hægt aðútiloka að sú hafi verið raunin. Jafnframt sé ósannað að hagsmunirnir hafiverið felldir niður með þeim hætti sem ákvæði allsherjarskuldabréfanna mælifyrir um. Auk þess verði að líta tilþess, að stefnanda hafi borið að takmarka tjón sitt eftir almennum reglum, t.d.með því að selja hagsmunina áfram eða fella þá niður, og beri stefnandi sjálfuráhættuna af því að það var ekki gert.Loks vísaraðalstefndi til ákvæða 145. gr. laga nr. 21/1991 en ljóst megi vera það væriverulega ósanngjarnt ef kröfur stefnanda næðu fram að ganga. Fjögur ár séuliðin frá því umrædd viðskipti fóru fram og aldrei hafi staðið til að hyglaeinum kröfuhafa umfram annan. Aðalstefndi mótmælir sérstaklegakröfum stefnanda um dráttarvexti. Að íslenskum lögum byggi dráttarvextir áþeirri forsendu að krafa sé í íslenskum krónum og því sé ósanngjarnt ogandstætt ákvæðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, aðkrefjast íslenskra dráttarvaxta af stefnufjárhæð í erlendri mynt. Aðalstefndimótmælir einnig upphafstíma dráttarvaxta og telur engin efni til að reiknadráttarvexti frá fyrri tíma en frá dómsuppsögu, enda hafi ekki verið ljóst fyrren þá, hvort stefnandi ætti kröfu á hendur aðalstefnda. Í greinargerð vísaraðalstefndi um lagarök einkum til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laganr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviðisamningaréttar, laga nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið, laga nr. 62/1994,um mannréttindasáttmála Evrópu, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lögnr. 33/1944, og jafnframt til almennra reglna samninga- og kröfuréttar.Loks vísaraðalstefndi til tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins 2001/24/EB frá 4. apríl2011, um endurskipulagningu og slit lánastofnana, og enskra og þýskra laga, þ.á m. Insolvency Act 1986, eftir því sem við eigi.VVarastefndi byggir sýknukröfu sína á því að skilyrðiriftunar séu ekki uppfyllt. Umrædd viðskipti hafi farið fram á grundvelliarmslengdarsjónarmiða og verið í samræmi við sameiginlega viðskiptahagsmunistefnanda og varastefnda, venjur á markaði og viðeigandi samningsskilmála. Aðöðru leyti hafi ekki verið til staðar sameiginlegir hagsmunir, enda hafi engintengsl verið milli stefnanda og varastefnda. Varastefndi vísar tilþess, að umrædd viðskipti hafi ekki falið í sér snemmbúna endurgreiðsluskuldabréfanna, líkt og stefnandi haldi fram, heldur hafi verið um að ræðaalvanaleg og algeng verðbréfaviðskipti með hagsmuni í allsherjarskuldabréfi áfrjálsum markaði. Sönnunarbyrðin um að verðbréfaviðskiptin hafi falið í sérendurgreiðslu skuldar hvíli á stefnanda sem hafi ekki tekist sú sönnun. Stefnandihafi hvorki haldið fram málsástæðum né lagt fram sönnunargögn sem lúta aðenskum lög, sem gilda skuli um skilmála bréfanna, og heldur ekki um það meðhvaða hætti skilmálar skuldabréfanna hafi verið framkvæmdir. Þegar hin umþrættuviðskipti fóru fram, hafi skuldabréf útgefin af stefnanda gengið kaupum ogsölum á verðbréfamarkaði, enda framtíð stefnanda þá óráðin og þeir erfiðleikar,sem síðar hafi steðjað að honum og íslensku efnahagskerfi, veriðófyrirsjáanlegir. Öll gögn hafi bent til þess að staða stefnanda væri trygg áþessum tíma. Varastefndi bendir áað mikilvægt sé að greina á milli samningsákvæða um innlausn (e. redemption),sem fjalli um einhliða heimild stefnanda til að innkalla og endurgreiðaskuldabréf eða í sumum tilfellum að veita eigendum skuldabréfa rétt til aðkrefjast einhliða greiðslu annars vegar og hins vegar kaupa (e. purchase) þarsem tvíhliða samningar séu gerðir á markaði um sölu hagsmuna í allsherjarskuldabréfi hins vegar.Varastefndi vísar sérstaklega til ákvæðis 7(h) í útgáfulýsingunum sem meðskýrum hætti heimili útgefanda að kaupa skuldabréf „hvenær sem er“ og á „hvaðaverði sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt.“ Ef ákvæði þetta sé lesið ísamræmi við önnur ákvæði útgáfulýsingarinnar, sé ljóst að kaup stefnanda áhagsmunaeign varastefnda í allsherjarskuldabréfinu geti ekki talist innlausnbréfanna. Hefðu kaup stefnanda á hagsmunaeigninni haft þær afleiðingar að skuldsamkvæmt allsherjarskuldabréfunum hefði sjálfkrafa fallið niður, hefði það þýttað stefnandi hefði aldrei getað „endurútgefið“ eða „áframselt“ bréfin, eins oggert sé ráð fyrir í fyrrgreindu ákvæði greinar 7(h). Væri samningsákvæðið þámerkingarlaust. Þá sé ljóst aðverðbréfaviðskipti stefnanda með réttindi í allsherjarskuldabréfunum hafialdrei getað leitt sjálfkrafa til þess að felld yrði niður samsvarandi skuldsamkvæmt skuldabréfunum, enda hefði hvorki umboðsmaður greiðslna (e. PayingAgent), sameiginlegur vörsluaðili né viðkomandi uppgjörskerfi (Euroclear eðaClearstream) haft nokkra vitneskju um að kaupin hefðu farið fram eða að þauættu að leiða til „sjálfvirkrar afskráningar“. Skilmálar útgáfulýsinganna kveðiá um tiltekið ferli afskráningar (e. cancellation), sem ganga þurfi í gegnum,eigi að fella niður samsvarandi skuld samkvæmt allsherjarskuldabréfunum, sbr.ákvæði 7(h) og 7(i). Ferlið gangi m.a. út á að allir þeir aðilar, sem hafiskyldum að gegna varðandi greiðslur samkvæmt bréfunum, séu upplýstir um það efhluti skuldarinnar er felldur niður, enda þurfi að taka tillit til slíkrarniðurfellingar á næsta gjalddaga bréfanna. Þá hafi hin umþrættu viðskipti fariðfram á allt öðru verði sem hafi verið sérstaklega samið um og hafi verið ísamræmi við markaðsvirði á eftirmarkaði. Hefði verið um innlausn að ræða, hefðistefnandi hins vegar ekki greitt varastefnda líkt og raunin var, heldurumboðsmanni greiðslna (e. Paying Agent), Deutsche Bank AG í þessu tilviki, semhefði í kjölfarið millifært greiðsluna áfram til sameiginlega vörsluaðilans semhandhafa allsherjarskuldabréfanna. Á endanum hefði greiðslan þá farið gegnumviðkomandi uppgjörskerfi til hagsmunaeigenda í allsherjarskuldabréfunum.Jafnframt bendir varastefndi á að engin gögn gefi til kynna að stefnandi hafikeypt hagsmuni í allsherjarskuldabréfinu í því skyni að halda þeim fyrir eiginreikning og síðar afskrá þau í samræmi við ákvæði 7(i) í útgáfulýsingunni. Þáhafi stefnandi ekki látið afskrá neinn hluta skuldabréfsanna. Varastefndi vísar tilþess að á alþjóðlegum verðbréfamarkaði hafi flestir útgefendur skuldabréfa hagaf virkum eftirmarkaði með bréf sín og séu auðseljanleg verðbréf almennt seld áhærra verði. Fjárfestar telji nýjar skuldabréfaútgáfur slíkra útgefenda góðanfjárfestingarkost. Jafnframt sé alvanalegt að fjármálafyrirtækibjóði í ogkaupi bréf sem þau hafi sjálf gefið út. Slík verðbréfaviðskipti hafi veriðalgeng fyrir fall viðskiptabankanna þriggja, enda hafi þau verið heimil innantakmarkana laga um hlutafélög og fjármálafyrirtæki. Varastefndi byggir á því aðumrædd viðskipti hafi verið af sama meiði, þrátt fyrir að stefnandi virðistekki hafa íhugað að höfða riftunarmál gegn þeim fjölmörgu aðilum sem hafi seltstefnanda bréf sem bankinn hafi gefið út sjálfur fyrir gífurlegar fjárhæðirrétt fyrir fall bankans. Þau viðskipti, sem mál þetta lúti að, hafi því veriðað öllu leyti eðlileg og hefðbundin verðbréfaviðskipti sem fram fóru á ríkjandimarkaðsvirði þess tíma og framkvæmd í góðri trú. Það sama gildi eðli málssamkvæmt um greiðslurnar sem fylgt hafi í kjölfarið dagana 9. júní 2008, 18.ágúst 2008, 3. september 2008, 5. september 2008, 12. september 2008 og 15.september 2008. Því sé ljóst að viðskiptin fólu ekki í sér greiðslu skuldar ískilningi 134. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Umrædd viðskipti hafiverið gerð upp, þ.e.a.s. skuldabréfin hafi verið framseld og peningarmillifærðir, gegnum hin alþjóðlegu uppgjörs- og greiðslumiðlunarkerfiClearstream og Euroclear. Þau teljist viðurkennd uppgjörskerfi fyrir verðbréf(e. Designated Payment and Security Settlement Systems) í skilningi 10. gr.tilskipunar um endanlegt uppgjör í greiðslukerfum og uppgjörskerfum fyrirverðbréf nr. 98/26/EB. Lög nr. 90/1999 hafi innleitt tilskipunina í íslenskanrétt. Eitt af markmiðum laganna samkvæmt athugasemdum með lagafrumvarpinu hafiverið að einangra uppgjör, sem fram fer í greiðslukerfum fyrirfjármagnsmarkaðinn, frá t.d. almennum riftunarákvæðum laga nr. 21/1991. Ísamræmi við þetta markmið kveði 4. gr. laganna á um að öll greiðslufyrirmæliskuli vera að öllu leyti bindandi gagnvart þriðja manni, jafnvel þótt búþátttakanda sem fyrirmælin gaf sé tekið til gjaldþrotaskipta, enda séufyrirmælin komin til greiðslukerfisins áður en úrskurður um gjaldþrot erkveðinn upp. Áhrif laga nr. 90/1999 og tilskipunarinnar um endanlegt uppgjörséu því þau að samningi og eftirfarandi uppgjöri, sem farið hafi fram meðgreiðslum í greiðslukerfi fyrir verðbréf, verði ekki rift. Í því máli sem hérsé til úrlausnar hafi viðskiptin farið fram með þessum hætti gegnum slíktgreiðslukerfi og þegar af þeirri ástæðu verði greiðslunum ekki rift. Verði ekki á þettafallist, byggir varastefndi sýknukröfu sína á aðildarskorti. Varastefndi vísartil þess að hann starfi á sviði skuldabréfaviðskipta og hafi í ljósisérfræðiþekkingar sinnar og markaðsaðgangs vitað að hinir endanlegu seljendur íhinum umþrættu viðskiptum væru reiðubúnir að selja hagsmunaeign sína íallsherjarskuldabréfinu á ákveðnu verði og að stefnandi væri tilbúinn til aðgreiða hærra verð fyrir eignina. Varastefndi hafi því keypt umrædd verðbréf afhinum endanlegu seljendum og strax selt þau áfram til stefnanda. Fyrir þessamilligöngu sína hafi varastefndi tekið þóknun og hagnast á mismuni kaupverðsfrá upphaflegum seljanda og söluverðs til stefnanda. Megi því líkja stöðuvarastefnda við stöðu verðbréfamiðlara en samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands frá27. september 2012 í máli réttarins nr. 702/2011 geti sá, sem annist milligöngusem verðbréfamiðlari í viðskiptum sem krafist sé riftunar á, ekki átt aðild aðslíkum málum. Eigi það við, jafnvel þótt hann hafi komið að þeim viðskiptum,sem krafist er riftunar á, í eigin nafni. Hvað sem öðru líði, hafi varastefndiekki haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun í samræmi við kröfugerð stefnandaog því geti stefnandi ekki beint kröfum að varastefnda, sbr. 142. gr. laga nr.21/1991. Varastefndi byggirjafnframt á því að ekki hafi verið um að ræða beint skuldarsamband milli sín ogstefnanda. Hafi ætlun stefnanda verið að endurgreiða heildarskuldina samkvæmtallsherjarskuldabréfunum, þ.e.a.s. innleysa skuldabréfin í samræmi viðskilgreiningu í útgáfulýsingunum, hefðu stefnandi og umboðsmaður greiðslna ekkigreitt neina fjárhæð til varastefnda eða annarra hagsmunaeigenda íallsherjarskuldabréfunum, heldur aðeins innt af hendi eina heildargreiðslu tilhandhafa allsherjarskuldabréfanna, þ.e. til hins sameiginlega vörsluaðila semvar handhafi allsherjarskuldabréfsins. Að því loknu hefði þessari greiðsluverið ráðstafað til Euroclear eða Clearstream og síðan áfram tilhagsmunaeigendaallsherjarskuldabréfanna. Vegna þessa geti varastefndi ekki verið rétturaðili að máli þessu og því verði að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda, sbr.2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varastefndi byggirjafnframt á því að skilyrði riftunar samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991 séuekki uppfyllt. Ekkert skuldarsamband hafi verið milli stefnanda og varastefndaá þeim tíma sem hinar umþrættu greiðslur fóru fram og þar af leiðandi getiviðskiptin ekki falið í sér greiðslu skuldar, auk þess sem greiðslurnar hafiekki verið greiddar fyrr en eðlilegt var. Jafnvel þótt greiðslurnar hefðu veriðgreiddar fyrr en eðlilegt var, séu þær ekki riftanlegar þar sem þær hafi virstvenjulegar eftir atvikum. Varastefndi bendir áað réttarstaða aðila samkvæmt verðviðaukum og útgáfulýsingum ráðist af enskumlögum, sbr. ákvæði 18(a) í útgáfulýsingunni, en stefnandi hafi á engan háttleitast við að sýna fram á hver réttarstaða aðila sé að enskum lögum.Hæstiréttur Íslands hafi í dómum sínum staðfest að í svipuðum aðstæðum skuliréttarsamband milli útgefanda og hagsmunaeiganda í allsherjarskuldabréfi ráðastaf þeim lögum, sem tilgreind séu í útgáfulýsingum, sbr. t.d. dóma réttarins ímálum nr. 398/2011 og 10/2012. Stefnandi hafi því ekkert val um það, hvaða löggildi um grundvöll þess að hin riftanlega greiðsla fór fram og þar með um kröfuhans um riftun. Stefnandi beri því sönnunarbyrði fyrir tilvist og efni þeirraerlendu réttarreglna sem á reyni í málinu, sbr. 2. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991. Sú sönnun hafi ekki tekist. Varastefndi vísar tilþess að þar sem hagsmunaeigandi samkvæmt kerfum Euroclear eða Clearstream hafi,samkvæmt ákvæði 1 í útgáfulýsingunum, ekki verið álitinn handhafi skuldabréfaþegar komið hafi að því að greiða höfuðstól eða vexti, geti ekki verið um aðræða beint skuldarsamband milli útgefanda og þess sem hafi verið skráðurhagsmunaeigandi hjá Euroclear eða Clearstream. Þetta endurspeglist í ákvæði6(d) í útgáfulýsingunum. Af þessu leiði að líta verði svo á að aldrei hafistofnast til beins skuldarsambands milli stefnanda sem útgefanda og þeirra semá hverjum tíma hafa verið skráðir hjá Euroclear eða Clearstream semhagsmunaeigendur tiltekinnar nafnverðsfjárhæðar í skuldabréfunum. Eina beinaskuldarsamband stefnanda hafi verið við eiganda allsherjarskuldabréfsins áhverjum tíma, enda komi skýrt fram í ákvæði 6(d) í útgáfulýsingunum að„[e]igandi allsherjarskuldabréfs [skuli] einn eiga rétt á að taka við greiðslumvegna skuldabréfa sem heyra undir viðkomandi allsherjarskuldabréf og greiðslnasem útgefandi innir af hendi til eða í þágu eiganda slíks allsherjarskuldabréfsleysi útgefanda undan skuld að þeirri fjárhæð“. Hafi viðskiptin því ekki faliðí sér samruna réttar og skyldu á grundvelli skuldabréfs og ekki heldurniðurfellingu skuldar. Stefnandi hafi ekki haldið því fram í stefnu að slíkursamruni hafi orðið og verði slíku haldið fram af hálfu stefnanda, sé súmálsástæða of seint fram komin. Þá vísar varastefndi til þess, sem að framan errakið, að viðskiptin hafi ekki verið í samræmi við fyrirmæli útgáfulýsinga umgreiðslu skuldar. Um hafi verið að ræða hefðbundin kaup sem heimiluð séu íútgáfulýsingunum. Slík kaup leiði ekki sjálfkrafa til þess að skuld samkvæmtskuldabréfunum falli niður eða sé afskráð. Varastefndi bendir áað framangreindar málsástæður eigi sér einnig stoð í bæði þýskum og enskumlögum og því sé byggt á því að samkvæmt þeim verði hvorki litið svo á að hinarumþrættu greiðslur feli í sér greiðslu skuldar né að þær hafi með öðrum hættiáhrif á hina undirliggjandi skuld. Varastefndi byggirjafnframt á því að greiðslurnar hafi ekki farið fram fyrr en eðlilegt var ískilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Lagaákvæðið heimili greiðslu skuldar semgreidd er fyrr en eðlilegt er í ljósi gildandi samninga, almennra kringumstæðnaog starfsemi viðkomandi aðila. Lagaákvæðinu sé einkum ætlað að ná til viðskiptaþar sem greiðsla er innt af hendi fyrir gjalddaga. Af öllu framangreindu séljóst að hvorki hafi verið um að ræða greiðslu skuldar né að slík skuld hafiverið greidd fyrr en eðlilegt var, enda hafi viðskipti með skuldabréfin veriðheimil samkvæmt gr. 7(h) í útgáfulýsingunum. Því verði hvorki talið aðgreiðslan hafi verið innt af hendi fyrir gjalddaga né að hún hafi verið greiddfyrr en eðlilegt var. Varastefndi bendir áað þegar hinar umþrættu greiðslur fóru fram, hafi stefnandi verið í fullumrekstri sem fjármálastofnun. Verðbréfaviðskipti við innlenda og erlenda aðilahafi talist til eðlilegra viðskiptahátta banka og viðskipti af þessum toga hafiverið algeng á árinu 2008. Auk þess hafi stefnandi oft átt í sambærilegumviðskiptum á árunum fyrir fall bankans. Viðskiptin hafi því verið alvanalegverðbréfaviðskipti sem teljist vera hluti af eðlilegum rekstri fjármálastofnanahér á landi sem erlendis, enda hafi skilmálar skuldabréfaútgáfnanna beinlínisgert ráð fyrir því að stefnandi gæti sem útgefandi keypt hagsmunaeign íallsherjarskuldabréfinu á opnum markaði eða með öðrum hætti. Þá hafi veriðsamið um viðskiptin með hefðbundnum hætti milli stefnanda og varastefnda. Samiðhafi verið um verðið án allra kvaða eða þvingunar og ekkert annað sé komið framen að verðið hafi verið í samræmi við verðþróun og markaðsaðstæður á umræddumtíma. Þá byggir varastefndiá því að af skilmálum skuldabréfanna og eðli þeirra verði ráðið að viðskipti afþessum toga hafi verið venjuleg eftir atvikum. Við mat á því, hvort viðskipti hafivirst venjuleg frá sjónarhóli kröfuhafa, verði að líta til þess hvort hingreidda fjárhæð sé jöfn fjárhæð skuldarinnar. Í þeim sjö viðskiptum, sem hérséu til úrlausnar, hafi verið veittur afsláttur af nafnvirði hinsundirliggjandi verðbréfs. Greiðslurnar frá stefnanda hafi þar af leiðandi virstvera venjulegar, jafnvel þótt litið yrði á þær sem greiðslu á skuld.Varastefndi vísar til þess að tiltækar upplýsingar um stöðu stefnanda í ágústog september 2008 hafi ekki gefið til kynna að stefnandi ætti viðfjárhagserfiðleika að stríða. Þvert á móti hafi staða bankans virst sterk oghafi bæði íslensk stjórnvöld og utanaðkomandi aðilar staðfest það. Vísarvarastefndi að þessu leyti til umfjöllunar í greinargerð aðalstefnda ogframlagðra gagna í málinu. Greiðslurnar hafi því virst venjulegar eftiratvikum, sbr. lokamálslið 134. gr. laga nr. 21/1991, og séu því ekkiriftanlegar að íslenskum lögum. Varastefndi byggir áþví, að um viðskiptin gildi þýsk lög og að þau veiti enga heimild til riftunar,sbr. n-lið 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki. Síðargreindlög hafi stöðu sérlaga gagnvart lögum nr. 21/1991 og gangi því framar þeim aðþessu leyti. Varastefndi vísar til 104. gr. laga nr. 161/2002 sem hafi innleitt2. mgr. 10. gr. Evróputilskipunar nr. 2001/24/EB, um fjárhagslegaendurskipulagningu og slit lánastofnana, þar sem fram komi að um slitameðferðfjármálafyrirtækis með höfuðstöðvar á Íslandi skuli fara samkvæmt íslenskumlögum, með þeim undantekningum sem greini í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 161/2002.Með n-lið 2. mgr. 99. gr. hafi verið innleidd 30. gr. tilskipunar nr.2001/24/EB en þar komi fram eftirfarandi: „Löggerningur verður þó ekki ógilturef sá sem hag hefur af því að slíkur löggerningur haldi gildi sínu leggur framfullnægjandi sönnun um að um löggerninginn eigi að gilda lög annars ríkis og aðþar sé ekki að finna ógildingarreglu sem tekur til þess tilviks sem um ræðir.“Þá vísar varastefndi til dóms EFTA-dómstólsins frá 17. október 2014 í máli nr.E-28/13 en samkvæmt niðurstöðu hans verði að fara fram sérstakt mat áviðkomandi löggerningi hverju sinni þar sem jafnt sé litið til efnislegraástæðna sem og ástæðna er lúti að málsmeðferð, eins og þau séu skilgreind íhinni erlendu löggjöf. Varastefndi bendir á að samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr.43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, skuli í slíkum tilvikum beitalögum þess lands, sem samningur hafi sterkust tengsl við, sbr. einnig 12. gr.laganna. Sala skuldabréfanna lúti þýskum lögum og vísar varastefndi sérstaklegatil þess, að hann hafi gert samninga við aðalstefnda og upprunalegan seljandabréfsins sem allt séu þýskir aðilar og þýsk lög eigi skýrlega við um. Jafnframthafi varastefndi heimilisfesti í Þýskalandi. Þar sem viðskiptin lúti þýskumlögum, sem veiti enga heimild til riftunar, beri þegar af þeirri ástæðu aðhafna kröfum stefnanda. Varastefndi gerir ígreinargerð sinni ítarlega grein fyrir helstu reglum þýsks réttar sem leittgeti til riftunar ráðstafana þrotamanns og hefur lagt fram íslenskar þýðingar áþeim lagaákvæðum. Telji dómurinn aðþýsk lög gildi ekki um viðskiptin, byggir varastefndi á því að um þau fari aðenskum lögum, enda hafi þau lög gilt um skilmála skuldabréfanna, sbr. 18 (b)skilmála skuldabréfaútgáfnanna. Sérstaklega er bent á að fallist dómurinn á þaðmeð stefnanda að um endurgreiðslu bréfanna hafi verið að ræða, fremur en söluskuldabréfa á markaði, hljóti skilmálar bréfanna að gilda, þ.m.t. ákvæðið umþað hvaða lög skuli gilda. Varastefndi byggir á því að ensk lög heimili ekkiriftun vegna viðskipta í máli þessu. Varastefndi byggirsýknukröfu sína jafnframt á því að fjárhæð endurgreiðslukröfu stefnanda sétilhæfulaus og/eða að hana beri að lækka verulega. Varastefndi telur að einimögulegi hagnaður eða not, sem hann hafi haft af viðskiptunum, hafi, með vísantil málsatvikalýsingar og framlagðra skjala, verið eftirfarandi:a. Viðskipti 9. júní 2008.Miðlunarþóknun: 150 evrur, mismunur kaup- og söluverðs réttinda ískuldabréfinu: 5.520 evrur.b. Viðskipti 18. ágúst 2008.Mismunur kaup- og söluverðs réttinda í skuldabréfinu: 4.250 evrur.c.Viðskipti 3. september 2008. Mismunur kaup- og söluverðs réttinda ískuldabréfinu: 1120 evrur.d. Viðskipti 5. september 2008(fyrra tilvik). Miðlunarþóknun: 125 evrur, mismunur kaup- og söluverðs réttindaí skuldabréfinu: 19.860 evrur.e.Viðskipti 5. september 2008 (seinna tilvik). Miðlunarþóknun: 150 evrur,mismunur kaup- og söluverðs réttinda í skuldabréfinu: 42.600 evrur.f.Viðskipti 12. september 2008. Miðlunarþóknun: 631,37 evrur, mismunur kaup-og söluverðs réttinda í skuldabréfinu: 107.800 evrur.g.Viðskipti 15. september 2008. Miðlunarþóknun: 500 dollarar, mismunur kaup-og söluverðs réttinda í skuldabréfinu: 100.000 dollarar. Því séu það einungis182.206 evrur (mismunurinn, 181.150 evrur + miðlunarþóknunin, 1056 evrur) og 100.500Bandaríkjadollarar (mismunurinn, 100.000 Bandaríkjadollarar + miðlunarþóknunin,500 Bandaríkjadollarar) sem hugsanlega væri hægt að líta á sem hagnaðvarastefnda vegna viðskiptanna. Ákvæði 142. gr. laga nr. 21/1991 áskilji aðendurgreiðslukrafa geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem samsvari tjóniþrotabúsins. Stefnandi hafi hins vegar engar sönnur fært fram um umfang ætlaðstjóns þrotabúsins. Varastefndi byggir á því að hin umþrættu viðskipti hafifarið fram milli tveggja jafnsettra aðila á markaðsverði sem hafi endurspeglaðraunverulegt verðmæti bréfanna á þeim tíma. Því hafi stefnandi ekki orðið fyrirtjóni vegna viðskiptanna. Þessu til viðbótarvekur varastefndi athygli á því að óumdeilt sé að í öllum viðskiptunum hafistefnandi fengið afhenta hagsmuni í allsherjarskuldabréfunum og í öllumtilvikum hafi nafnvirði þeirra verið hærra en kaupverð stefnanda. Þá byggistefnandi á því í sakaukastefnu að hann hafi bókfært umrædd bréf til lækkunar áeigin skuldum og fái varastefndi því ekki séð með hvaða hætti stefnandi hafiorðið fyrir tjóni vegna hinna umþrættu viðskipta. Miðað við eigin frásögnstefnanda virðist hann því þvert á móti hafa hagnast á viðskiptunum þar semeigin skuldir hans hafi samkvæmt þessu lækkað í kjölfar viðskiptanna um hærrifjárhæð en þá sem stefnandi hafi innt af hendi við kaupin. Jafnframt bendirvarastefndi á að ekki verði séð að stefnandi hafi gripið til ráðstafana til aðlágmarka ætlað tjón sitt. Hafi stefnandi haldið skuldabréfunum í eigin vörslufram að falli bankans og bókfært bréfin til lækkunar á eigin skuldum, sé þaðalfarið á ábyrgð og áhættu hans sjálfs. Þrautavarakröfu sínaum lækkun á endurgreiðslufjárhæð stefnanda, byggir varastefndi á ákvæðum 145.gr. laga nr. 21/1991. Varastefndi vísar til þess að yrði fallist á fjárhæðendurgreiðslukröfu stefnanda, fæli það í sér að varastefndi yrði krafinn umgreiðslu fjárhæðar sem væri í engu samræmi við ávinning hans af viðskiptunumvið stefnanda. Þá vísar varastefndi til 146. gr. gjaldþrotaskiptalaga og byggirá því að allir þeir fjármunir, sem stefnandi hafi afhent varastefnda í tengslumvið uppgjör viðskiptanna, að frádreginni söluþóknun varastefnda, hafi umsvifalaust verið færðir til þriðjaaðila, þ.e.a.s. hins endanlega seljanda verðbréfanna í hverju tilviki, og þvígeti stefnandi ekki átt kröfu á hendur varastefnda. Varastefndi mótmælirdráttarvaxtakröfu stefnanda og þá sérstaklega að þeir geti reiknast af kröfu íevrum og Bandaríkjadollurum samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að krafa, sem byggð sé áviðskiptum sem ekki lúti íslenskum lögum, geti lotið íslenskum lögum hvaðvarðar dráttarvexti. Varastefndi mótmælir því og telur að þýsk eða ensk löggildi um vexti, þ.m.t. dráttarvexti. Ígreinargerð sinni vísar varastefndi um lagarök til stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands, sbr. lög nr. 33/1944, XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti,laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, laga nr. 108/2007, umverðbréfaviðskipti, laga nr. 43/2000, um lagaskil á sviði samningaréttar, oglaga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, m.a. 2. mgr. 44. gr. um sönnun og 130.gr. um málskostnaðarkröfu. Um kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknunvísar varastefndi til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. VIEins og áður errakið, fékk stefnandi hinn 28. apríl 2004 skráða útgáfulýsingu (e. OfferingCircular) vegna 4.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma oghinn 17. desember sama ár fékk stefnandi skráða útgáfulýsingu vegna8.000.000.000 evra skuldabréfaútgáfu til meðallangs tíma. Gert var ráð fyrir aðá grundvelli útgáfulýsinganna yrðu gefnir út verðviðaukar (e. PricingSupplement) og voru þeir gefnir út, svo sem nánar er lýst í kafla II hér aðframan. Í skilmálum útgáfulýsinganna er m.a. að finna ákvæði um niðurfellinguhagsmuna og kaup á þeim. Samhljóða reglur um innlausn og kaup er að finna ígrein 7 í báðum útgáfulýsingum og í grein 18 kemur fram í íslenskri þýðingu að„umsýslusamningurinn, skuldbindingarskjalið, skuldabréfin (að undanskildumskilmála 2(b)), höfðustólsmiðarnir og vaxtamiðarnir heyra undir og skulutúlkast í samræmi við ensk lög. Skilmáli 2(b) skuldabréfanna heyrir undir ogskal túlkast í samræmi við íslensk lög.“ Atvik við útgáfu skuldabréfa ogskilmála þeirra eru óumdeild, auk þess sem ekki er ágreiningur um að stefnandinýtti sér heimildir í skilmálum bréfanna til endurkaupa á þeim. Ágreiningurmálsins snýr að því hvort umræddar greiðslur stefnanda að áðurgreindumfjárhæðum séu riftanlegar greiðslur á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., og hvort aðalstefnda eða varastefnda beri að greiðastefnanda framangreindar fjárhæðir í samræmi við 142. gr. sömu laga. Þá erágreiningur um það, hvort aðalstefndi eða varastefndi séu réttir aðilar aðmálinu, en báðir stefndu byggja sýknukröfur sínar á aðildarskorti og því beriað sýkna þá af öllum kröfum stefnanda. Einnig er ágreiningur um það, hvortíslenskum lagareglum um riftun verði beitt um kröfur stefnanda en stefndubyggja m.a. á því að ekki sé unnt að rifta viðskiptunum á grundvelli íslenskragjaldþrotaskiptalaga. . AðildStefnandi byggir ífyrsta lagi á því að aðalstefndi sé réttur aðili að málinu. Hann vísar til þessað framlagðar kaupnótur og staðfesting frá Euroclear Bank beri þess vitni aðaðalstefndi hafi verið gagnaðili hans í umræddum viðskiptum. Ágreiningslaust erað kaupnótur liggja fyrir í málinu vegna umræddra greiðslna þar sem fram kemurnafn HSBC en nánari tilgreining þessa aðila felst einungis í heimilisfangi áÍrlandi. Í bréfi frá Euroclear Bank er upplýst að mótaðili stefnanda vegnaviðskiptanna hafi verið reikningur nr. 64043 hjá Clearstream Banking Luxembourg(HSBC Trinkhaus Burkhardt AG DUSS) en í greinargerð aðalstefnda kemur fram aðþað er reikningur hans hjá bankanum. Aðalstefndi heldurþví hins vegar fram að varastefndi, Tass Wertpapierhandelsbank GmbH, hafi veriðgagnaðili stefnanda í viðskiptunum, svo sem fram kemur í bókun aðalstefnda ímálinu frá 18. mars 2014. Aðkoma hans sjálfs hafi eingöngu verið milliganga í viðskiptumsem falist hafi í því að koma á viðskiptum milli stefnanda og varastefnda ogmeð greiðslu umræddra fjárhæða inn á reikning aðalstefnda hjá ClearstreamLuxembourg hafi eingöngu falist móttaka þeirra inn á reikning viðskiptavinar.Slík framkvæmd sé alsiða hjá bönkum eins og aðalstefnda. Aðalstefndi vísar aðþessu leyti til framlagðra fyrirmæla til aðalstefnda um sölu á umræddumhlutdeildum sem hann kveður vera frá varastefnda. Í málinu hafa jafnframt veriðlagðar fram viðskiptakvittanir sem bera þess merki að stefnandi hafi keyptumræddar hlutdeildir frá varastefnda fyrir milligöngu aðalstefnda, sbr.orðalagið „VIA HSBC TRINKAUS & BURKHARDT, DDF“. Af gögnum málsins verðurekki ráðið að aðalstefndi hafi greitt fyrir hina keyptu hluti með eigin fjármunumog þá liggja engin gögn fyrir í málinu um að aðalstefndi hafi notið hagnaðar afviðskiptunum. Ekki hefur verið leitt í ljós með gögnum að umrædd viðskipti hafifarið fram fyrir reikning aðalstefnda né að hann hafi haft þann fjárhagslegahagnað sem af viðskiptunum leiddi og telst það ósannað. Er það því niðurstaðadómsins að aðalstefndi hafi komið fram sem miðlari í þeim viðskiptum, semstefnandi krefst riftunar á, og telst aðalstefndi því ekki vera réttur aðili aðmáli þessu. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna aðalstefnda af dómkröfumstefnanda vegna aðildarskorts með vísan til ákvæða 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991. Krafa stefnanda á hendurvarastefnda byggist á því að gögn málsins og yfirlýsing varastefnda sjálfs ígreinargerð sýni að varastefndi hafi verið mótaðili stefnanda í viðskiptunum ogfengið umræddar greiðslur frá stefnanda. Varastefndi heldur því hins vegar framað aðkoma hans hafi eingöngu falist í því að hann hafi keypt hlutdeildirnar afhinum endanlegu seljendum og selt þau strax áfram til stefnanda. Megi því líkjastöðu hans við stöðu verðbréfamiðlara en samkvæmt niðurstöðu Hæstréttar Íslandsí máli réttarins nr. 702/2011 frá 27. september 2012 geti verðbréfamiðlari ekkiátt aðild að riftunarmáli vegna viðskipta sem hann hefur komið að sem slíkurmiðlari. Þá kveðst varastefndi ekki hafa haft hag af hinni riftanlegu ráðsöfuní samræmi við kröfugerð stefnanda.Af hálfu varastefndahafa engin gögn verið lögð fram um það, fyrir hverja hann hafi haft milligönguí umræddum viðskiptum og hefur það ekki verið upplýst undir rekstri málsins. Aðþessu virtu og þegar litið er til þeirra gagna, sem gerð er grein fyrir hér aðframan, m.a. kvittana vegna viðskiptanna, og yfirlýsinga hans í greinargerð umað hann hafi keypt og selt umrædd verðbréf, er það mat dómsins að varastefndahafi ekki tekist sönnun þess að aðkoma hans að viðskiptunum hafi eingöngufalist í verðbréfamiðlun. Þá er jafnframt ljóst af framangreindu að varastefndinaut hags af umræddri ráðstöfun Því er það niðurstaða dómsins að málsókn stefnandasé réttilega beint að varastefnda. 2. Skilyrði riftunar á grundvelli 134. gr. laga nr.21/1991Stefnandi krefstriftunar á umræddum greiðslum á grundvelli 134. gr. laga nr. 21/1991. Ákvæðiþetta gildir við slit fjármálafyrirtækis samkvæmt 4. mgr. 103. gr. laga nr.161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 7. gr. laga nr. 44/2009, þegar ekki ersýnt að eignir þess muni nægja til að efna skuldbindingar þess að fullu. Ákvæði134. gr. laga nr. 21/1991 er í XX. kafla laganna sem fjallar um riftun ráðstafanatil þrotamanns. Þar segir að krefjast megi riftunar á greiðslu skuldar ásíðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri,fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem hefur skert greiðslugetuþrotamannsins verulega, nema að greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum.Stefnandi byggir á því að greiðslurnar sem krafist er riftunar á hafi falið ísér greiðslur á skuld sem innt hafi verið af hendi fyrr en eðlilegt var. Frestdagur við slitin var 15.nóvember 2008 og því er ljóst að greiðslurnar áttu sér stað á síðustu sexmánuðum fyrir frestdag. Aðila greinir hins vegar á um hvort unnt sé að líta svoá að með greiðslunum hafi stefnandi greitt skuld fyrr en eðlilegt var og ef svoer, hvort þær hafi virst venjulegar eftir atvikum. Stefnandi var skuldari samkvæmtumræddum allsherjarskuldabréfum sem umræddar hlutdeildir eða skuldabréftilheyrðu. Ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 eiga einungis við þegar skuld ergreidd. Þegar litið er til þess sem rakið hefur verið þykir ljóst að stefnandivar í skuld á grundvelli fyrrgreindra skuldabréfa þegar greiðslurnar voruinntar af hendi. Við þær aðstæður sem hér eru uppi þykir ekki skipta máli viðtúlkun 134. gr. laga nr. 21/1991 þótt milligönguaðili hafi einn átt rétt á þvíað hafa uppi kröfu á grunni skuldabréfanna á hendur stefnanda í þágu eigendakröfuréttindanna. Ekki verður fallist á það með varastefnda, að niðurstaðaHæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 398/2011, eða í síðari dómum réttarinsum hliðstæð efni, sýni að raunverulegir eigendur að hlutum íallsherjarskuldabréfi eigi ekki kröfurétt samkvæmt þeim. Kemur næst til skoðunar hvortþær greiðslur, sem inntar voru af hendi af stefnanda geti talist greiðsla áskuld í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991 sem hafi farið fram fyrr eneðlilegt var. Ekki hefur verið talið að skýra ætti ákvæðið svo þröngt að þaðtaki einungis til greiðslna sem fela með skýrum hætti í sér efndir áskuldbindingum skuldarans. Í dómum Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr.162 og 163/2010, sem í dómum réttarins í málum nr. 702/2011 og nr. 545/2013,hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að greiðsla vegna kaupa útgefanda ákröfu samkvæmt skuldabréfi eða öðrum skuldaskjölum feli í sér greiðslu skuldarí þessari merkingu, enda falli krafa þá niður samkvæmt meginreglu kröfuréttarþar eð réttindi og skyldur eru þá á sömu hendi. Á það jafnvel við þóttgreiðslan sé annarrar og lægri fjárhæðar en sem nemur lækkun á skuldbindinguútgefandans. Í því máli sem hér er tilúrlausnar liggur fyrir að samkvæmt skýrum skilmálum útgáfulýsinga þeirra, semhér er um að ræða, giltu ensk lög um viðskipti með hlutdeildir íallsherjarskuldabréfum sem gefin voru út á þeim grundvelli. Í útgáfulýsingunumeru jafnframt ákvæði sem tóku til endurkaupa stefnanda á hlutum í allsherjarskuldabréfunum.Inntak ákvæðanna er að úgefandi geti hvenær sem er keypt skuldabréf á hvaðaverði sem er á frjálsum markaði eða á annan hátt og að keypt skuldabréf séheimilt að eiga, endurútgefa, endurselja eða að vali útgefanda, afhenda hvaðaumsjónaraðila greiðslna sem er til niðurfellingar, sbr. grein 7(h).Útgáfulýsingarnar eru því þannig úr garði gerðar að sérstakra aðgerða var þörf,með atbeina milligönguaðila eða umsjónaraðila greiðslna til þess að fella niðurskuld. Slík ákvæði væru merkingarlaus ef litið yrði svo á að skuldin féllisjálfkrafa niður við endurkaup. Við túlkun útgáfulýsingannaverður að taka mið af enskum lögum og þegar litið er til þeirra gagna, sem lögðhafa verið fram um efni þeirra, verður ráðið að þar gildi ekki afdráttarlausregla um að kröfuréttindi á grundvelli skuldabréfa falli niður við það aðréttindi og skyldur samkvæmt þeim færist á sömu hendi. Það er mat dómsins að afútgáfulýsingunum megi ráða að útgefandi allsherjarskuldabréfs teljist eigandiþeirra hlutdeildar í bréfinu, sem hann aflar á frjálsum markaði, og eigi aðnjóta réttinda samkvæmt því ef hann lætur hjá líða að fara fram á það viðvörsluaðila allsherjarskuldabréfsins að skuldbinding hans samkvæmt því verðilækkuð sem nemur nafnvirði hlutdeildarinnar. Slík beiðni hefði því veriðnauðsynleg til þess að endurkaup stefnanda á hlutdeild í allsherjarskuldabréfumgengi til lækkunar á skuld hans. Að íslenskum rétti er ekkert því tilfyrirstöðu að skuldari skuldbindi sig á þann veg að vikið sé frá meginreglumkröfuréttar um að krafa falli sjálfkrafa niður við samruna réttinda og skyldnaen það virðist stefnandi hafa gert með útgáfulýsingunni. Með hliðsjón af framangreinduliggur ekki fyrir að endurkaup stefnanda á umræddum hlutum hafi gengið tillækkunar á skuldbindingum hans samkvæmt skuldabréfunum. Engu breytir þóttstefnandi hafi sjálfur fært kaupin þannig til bókar í reikningum sínum aðskuldbindingar hans lækkuðu sem þessu nemur. Því liggur ekki fyrir aðgreiðslurnar, sem stefnandi innti af hendi til varastefnda sem endurgjald fyrirhlutdeildirnar, hafi falið í sér greiðslu skuldar fyrr en eðlilegt var þannigað ákvæði 134. gr. laga nr. 21/1991 geti átt við. Þá er það mat dómsins að afhálfu varastefnda hafi verið færð fyrir því viðhlítandi rök að greiðslurnarhafi virst venjulegar eftir atvikum þannig að stefnanda sé ekki unnt að bera134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir sig. Í skilmálum framangreindra útgáfulýsingavegna skuldabréfaútgáfunnar var gert ráð fyrir því að stefnandi gæti keypthlutdeildirnar á frjálsum markaði m.a. í því skyni að lækka skuldbindingarsínar. Gáfu kaup stefnanda honum þvífæri á að lækka skuldir og bókfæra muninn á endurkaupsverði og nafnverði semhagnað og verður að ætla að þess vegna hafi bankinn talið endurkaupin vera sérhagstæð og m.a. hafa í för með sér lækkun skuldatryggingarálags hans. Kaupinvirðast hafa verið liður í almennri stefnu bankans um endurkaup á eigin skuldumsem telja verður að hafi byggst á viðskiptalegum forsendum. Þá liggur fyrir ímálinu nokkur fjöldi gagna sem sýna fram á að á þeim tíma sem framangreindirgerningar áttu sér stað, hafi verið alvanalegt af hálfu fjármálastofnana, aðkaupa skuldabréf af sjálfum sér í þeim tilgangi að lækka skuldir. Í þessu ljósigeta umrædd endurkaup stefnanda ekki talist óvenjuleg, auk þess sem ekkert erkomið fram sem leiðir líkur að því að umrædd viðskipti hafi grundvallast á öðruen markaðslegum sjónarmiðum og með viðskiptahagsmuni bankans að leiðarljósi. Af gögnum málsins verður ráðiðað endurkaup á eigin skuldum hafi tíðkast hjá bankanum á árunum 2005 til 2008en fóru vaxandi milli ára og voru mest á árinu 2008. Þótt líklegt megi telja aðaukin endurkaup stefnanda á eigin skuldum á því ári megi rekja til versnandifjárhagsstöðu hans, er það niðurstaða dómsins að því verði ekki slegið föstu aðvarastefndi eða aðrir aðilar, sem stunduðu slík viðskipti á alþjóðlegummörkuðum, hafi á þessum tíma mátt gera sér grein fyrir því að greiðsluþrotstefnanda væri yfirvofandi. Framlögð gögn um stöðu stefnanda á þessum tímabreyta ekki þeirri niðurstöðu, enda eru þau ekki að öllu leyti á sama veg. Með vísan til framangreinds ogþar sem umrædd viðskipti verða ekki með óyggjandi hætti tengd þeirri staðreyndað stefnandi varð skömmu síðar ógjaldfær, er það niðurstaða dómsins að ekkiliggi fyrir að með þeim viðskiptum, sem mál þetta lýtur að, hafi verið vikið svo frá því sem venjulegtgeti talist í rekstri viðskiptabanka að þau hafi ekki virst venjuleg eftiratvikum. Af framangreindu leiðir að hafnaverður riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991.Er það því niðurstaða dómsins að þegar af þeirri ástæðu beri að sýknavarastefnda, Tass Wertpapierhandelsbank GmbH, af öllum kröfum stefnanda. Íþessu ljósi eru ekki efni til að fjalla um aðrar málsástæður varastefnda ímálinu. Aðfenginni þessari niðurstöðu og með vísan til meginreglu 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 verður stefnanda gert að greiða báðum stefndu málskostnað sem telsthæfilega ákveðinn 5.000.000 króna til handa aðalstefnda, HSBC Trinkaus &Burkhardt AG, en 3.000.000 króna til handa varastefnda, TassWertpapierhandelsbank GmbH. Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Aðalstefndi, HSBC Trinkaus &Burkhardt AG, og varastefndi, Tass Wertpapierhandelsbank GmbH, eru sýknir af kröfum stefnanda, Kaupþings hf. Stefnandi greiði aðalstefnda,HSBC Trinkaus & Burkhardt AG, 5.000.000 króna í málskostnað. Stefnandi greiði varastefnda,Tass Wertpapierhandelsbank GmbH, 3.000.000 króna í málskostnað. |
Mál nr. 104/2004 | Handtaka Skaðabætur Gjafsókn | JG var handtekinn og yfirheyrður í tengslum við rannsókn á bílbruna, en bíllinn var í eigu JB, bróður hans. Áður en JG var handtekinn hafði JB skýrt lögreglu frá því að S, unnusta JG, hafi síðast ekið bifreiðinni. Þá hafði lögregla aflað gagna um áhvílandi lán á bifreiðinni. Í fyrstu hafði S skýrt svo frá að bifreið JB hafi bilað, en eftir að farið var með hana á vettvang, breytt frásögn sinni og sagt JG og JB hafa fengið sig til að skýra rangt frá að þessu leyti. Lauk rannsókninni með því að málið var fellt niður að því er JG varðaði. Höfðaði JG þá mál á hendur íslenska ríkinu þar sem hann krafðist miskabóta með vísan til þess að handtakan hafi verið tilefnislaus og ónauðsynleg. Þá taldi JG að hann hafi verið sviptur frelsi sínu lengur en efni stóðu til. Talið var að er JG var handtekinn hafi verið fram kominn rökstuddur grunur um að hann hafi átt hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað. Þá hafi skýringar JG gefið lögreglu tilefni til yfirheyra aðra sem borið gætu um atvik málsins, en í því sambandi hafi verið nauðsynlegt að koma í veg fyrir að JG næði að spilla sönnunargögnum. Því hafi borið full nauðsyn til handtökunnar. Var auk þess talið að frelsissvipting JG hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til, en samtals liðu um 25 klukkustundir áður en hann var færður fyrir dómara. Var íslenska ríkið sýknað af kröfu JG | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2004. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 28. maí 2002 til greiðsludags. Hann krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem hann hefur notið fyrir réttinum. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Jóns Gústafs Magnússonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 1. desember s.l., er höfðað með stefnu birtri 23. júní s.l. Stefnandi er Jón Gústaf Magnússon, kt. 270574-5059, Gili, Kjalarnesi, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er stefnt dómsmálaráðherra og fjármálaráðherra. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum miskabætur að fjárhæð 1.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 28. maí 2002 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt reikningi. Stefnandi hefur lögbundna gjafsókn í málinu samkvæmt 178. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 2. mgr. 126. gr. laga nr. 91/1991 og var honum veitt gjafsókn í málinu 13. ágúst s.l. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Málavextir. Málavextir eru þeir að miðvikudaginn 1. maí 2002 var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt að eldur væri laus í bifreið við Eldshöfða 18 hér í borg. Er lögreglumenn komu á vettvang sáu þeir mikinn eld loga í bifreiðinni RY-716, jeppabifreið af gerðinni Musso Ssang Yong, árgerð 1999. Var eldur laus í öllu farþega- og farangursrými bifreiðarinnar, allar rúður í henni brotnar en allar dyr lokaðar. Starfsmaður tæknideildar lögreglunnar, Guðmundur Ásgeirsson, lögreglumaður, kom á vettvang kl. 06:10. Athugun hans leiddi í ljós að yfirgnæfandi líkur væru til þess að kveikt hefði verið í bifreiðinni, enda bentu aðstæður á vettvangi til þess að rúða í henni hefði verið brotin áður en eldur kviknaði. Þá kom í ljós að hljómflutningstæki höfðu verið fjarlægð úr bifreiðinni og af þeim sökum taldi tæknimaðurinn að ekki væri hægt að útiloka íkviknun af völdum rafmagns. Haft var samband við eiganda bifreiðarinnar, Jóhann Birgi Magnússon, en hann var þá staddur úti á landi. Hann kvaðst hafa lánað bróður sínum, stefnanda máls þessa, bifreiðina og hefði hann skilið hana eftir við Eldshöfða 18 þar sem gangtruflana hefði orðið vart í henni og hafi átt að koma henni á verkstæði. Jóhann kvað útvarp og geislaspilara hafa verið í bifreiðinni og hefði hún verið skilin eftir læst. Föstudaginn 24. maí sama ár hafði lögreglan samband við Jóhann Birgi og spurði hann nánar um ástand og viðskilnað við bifreiðina. Hann sagði Pioneer geislaspilara hafa verið í bifreiðinni auk veiðigalla og Remington haglabyssu. Sagði Jóhann kærustu stefnanda, Sigríði Þyrí Pétursdóttur, hafa síðast ekið bifreiðinni. Lögregla hafði samband við hana og kvaðst hún þá hafa ekið bifreiðinni að Eldshöfða um kl. 04:00 til 05:00 umrædda nótt að beiðni stefnanda. Hafi síðan komið í ljós að hún hafi ekið að Eldshöfða fyrir misskilning þar sem stefnandi hafi verið að skemmta sér niðri í bæ. Kvaðst hún aldrei áður hafa ekið bifreiðinni og hafa orðið vör við gangtruflanir í henni og hafi hún drepið á sér. Kvaðst hún hafa reynt að ýta henni í gang en án árangurs. Hafi hún þá læst hurðum og farið fótgangandi að Höfðabakka 1 þar sem stefnandi hafi verið með herbergi á leigu. Lögreglan hafði samband við Guðmund Ásgeirsson og spurði hann hvort leifar af haglabyssu hefðu fundist í bifreiðinni, en hann hafi sagt svo ekki vera. Þriðjudaginn 28. maí sama ár kl. 13:19 mætti Sigríður Þyrí í skýrslutöku hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík samkvæmt boðun. Var hún í fyrstu yfirheyrð sem vitni og skýrði þá svo frá að hún hafi að kvöldi 30. apríl sama ár fengið bifreiðina lánaða hjá stefnanda. Hafi hún ekkert farið á bifreiðinni um kvöldið en um kl. 04:00 hafi stefnandi hringt og hafi henni skilist að hann hefði beðið hana að koma með bifreiðina að Eldshöfða. Kvaðst hún hafa ekið vestur Dvergshöfða og norður Breiðhöfða en þar hafi bifreiðin byrjað að hökta og drepið á sér í kjölfarið. Hefði hún staðið á sléttlendi og hefði hún ýtt henni 10 til 15 metra þangað til hún byrjaði að renna sjálf og hafi hún látið hana renna að rútufyrirtæki sem þarna er. Kvaðst hún hafa læst bifreiðinni og gengið upp að hóteli við Höfðabakka. Kl. 13:53 var gert hlé á yfirheyrslunni og gengið á vettvang en þegar yfirheyrsla hófst aftur kl. 15:15 óskaði Sigríður Þyrí eftir því að breyta framburði sínum og var réttarstöðu hennar þá breytt og henni tilkynnt að hún væri handtekin og yfirheyrð sem sakborningur. Skýrði hún þá svo frá að hún hefði aldrei ekið bifreiðinni og hefðu bræðurnir Jóhann Birgir og stefnandi fengið hana til að taka aksturinn á sig og hefðu þau þrjú búið til sögu um það hvernig bifreiðin átti að hafa bilað og viðskilnað hennar við hana. Hún kvaðst hafa vitað til þess að einhver vinur stefnanda hefði verið á jeppanum umrætt kvöld en hún kvaðst ekki vita hvort hann hefði kveikt í bifreiðinni. Skýrslutöku yfir Sigríði Þyrí lauk kl. 16:21. Kl. 16:14 sama dag var Jóhann Birgir Magnússon handtekinn og yfirheyrður um málsatvik. Hann kvaðst hafa lánað stefnanda bifreiðina, en hann hefði verið staddur í Brekkuhúsaskógi við Laugarvatn vegna atvinnu sinnar sem rútubílstjóri. Hann kvaðst að morgni 1. maí sama ár hafi frétt að bifreið hans hefði brunnið um nóttina og að sögn stefnanda og Sigríðar Þyrí hefði bifreiðin bilað við Eldshöfða. Hann kvað það ekki rétt að hann hefði reynt að selja bifreiðina án árangurs og þá upplýsti hann að áhvílandi lán á henni væru tæp ein og hálf milljón króna. Jóhann neitaði að hafa lagt á ráðin um að kveikja í bifreiðinni og þá kannaðist hann ekki við að hafa fengið Sigríði Þyrí til að segjast hafa ekið bifreiðinni. Yfirheyrslunni lauk kl. 17:07 Kl. 17:07 sama dag var stefnandi handtekinn og yfirheyrður. Hann skýrði þá svo frá að hann hefði verið ölvaður á bifreiðinni umrædda nótt og hefði vinur hans Björn Loftsson verið með honum. Hann kvaðst hafa séð lögreglubifreið á Höfðanum um kl. 04:00 og hafi hann því reynt að komast undan. Kvaðst hann hafa ekið norður Eldshöfða og lagt bifreiðinni við hliðina á gámi og síðan hlaupið að Höfðabakka 1 þar sem hann hafði dvalarstað. Hann kvað bróður sinn hafa hringt í sig kl. 11:00 morguninn eftir og tjáð sér að bifreiðin hefði brunnið. Stefnandi kvaðst hafa gleymt að slökkva á útvarpinu, en hann kvaðst hafa munað eftir að læsa hurðum. Hann kvaðst hafa beðið Sigríði Þyrí um að segjast hafa ekið bifreiðinni þar sem hann vildi ekki að lögreglan kæmist að því að hann hefði ekið undir áhrifum áfengis. Hann kvað bróður sinn ekki hafa tekið þátt í því að búa þessa sögu til. Stefnandi neitaði því að hafa lagt á ráðin um að kveikja í bifreiðinni. Þessari yfirheyrslu lauk kl. 18:20. Sama dag kl. 19:00 var Björn Loftsson yfirheyrður sem vitni um málsatvik. Hann kvaðst ekki hafa fengið bifreiðina að láni þann 1. maí og mundi ekki hvort hann hefði verið farþegi í henni sama dag og hún brann við Eldshöfða. Sama dag kl. 20:00 var Sigríður Þyrí aftur yfirheyrð og lýsti hún því nánar hvernig þeir bræður áttu að hafa lagt á ráðin um að hún segðist hafa ekið bifreiðinni og kvað hún stefnanda hafa verið hræddan um að hann yrði bendlaður við eldsvoðann. Hún gaf þær upplýsingar að Björn Loftsson hefði síðast verið á bifreiðinni áður en kviknaði í henni. Skýrslutöku þessari lauk kl. 21:51. Stefnandi, kærasta hans og bróðir, gistu öll fangageymslur lögreglunnar um nóttina. Stefnandi skýrði svo frá við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hefði ekið bifreiðinni ölvaður og skilið hana eftir við Eldshöfða eftir að hann hafi orðið var við lögreglu. Hann hafi ekki viljað að bróðir hans kæmist að því að hann hefði verið ölvaður á bifreiðinni og því fengið Sigríði Þyrí til að segjast hafa ekið henni. Hann kvað bróður sinn hvergi hafa komið þar nærri. Í yfirheyrslunni var stefnanda kynnt að samkvæmt ferilvöktun lögreglunnar hafi eina lögreglubifreiðin sem ekið var vestur Bíldshöfða verið á ferðinni kl. 02:16. Stefnandi taldi sig hafa verið nokkuð seinna á ferðinni en á þessum tíma. Þessari yfirheyrslu lauk kl. 11:03. Kl. 11.19 sama morgun skýrði Þórður Guðjón Hilmarsson, vinnufélagi Jóhanns Birgis, svo frá að um áramótin hafi Jóhann tjáð honum að hann væri í vandræðum með að selja bifreið sína og það eina sem hann gæti gert væri að aka henni útaf eða brenna hana. Kvaðst Þórður hafa tekið þessu sem fíflaskap og ekki alvarlega. Kl. 12:46 sama dag var Jóhann Birgir yfirheyrður og neitaði hann þá sök alfarið. Hann kannaðist við að hafa í fíflaskap á árinu áður rætt um að aka bifreiðinni á staur eða velta henni. Hann kannaðist ekki við að hafa minnst á að kveikja í henni. Yfirheyrslunni lauk kl. 13:26. Sama dag kl. 13:06 var Sigríður Þyrí yfirheyrð og skýrði þá svo frá að stefnandi hefði sagt henni að þeir Björn hefðu farið með bifreiðina að Eldshöfða og kveikt þar í henni. Hún kvaðst ekkert vita um þátt Jóhann Birgis í málinu. Að lokinni skýrslutöku kl. 14:31 var hún síðan frjáls ferða sinna. Stefnandi var yfirheyrður kl. 15:31 sama dag og lauk yfirheyrslunni kl. 15:38 sama dag. Hann neitaði sök og sagði ekki rétt að þeir Björn hefðu kveikt í bifreiðinni. Björn Loftsson var handtekinn kl. 14:45 og yfirheyrður kl. 16:27. Hann neitaði að tjá sig um sakarefnið. Kl. 17:52 var Jóhann Birgir færður fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur og var honum kynnt krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 5. júní 2002 kl. 16:00. Með úrskurði upp kveðnum kl. 19:16 sama kvöld hafnaði héraðsdómari þessari kröfu. Sams konar kröfu á hendur stefnanda var einnig hafnað kl. 19:21, en hann hafði verið leiddur fyrir dómara kl. 18:20. Þeir bræður voru því frjálsir ferða sinna, Jóhann Birgir kl. 19:17 og stefnandi kl. 19:22. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík til stefnanda dagsettu 31. desember 2002 var honum tilkynnt með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991 að rannsóknargögn þættu ekki gefa tilefni til frekari aðgerða í málinu og var það því látið niður falla að því er hann varðaði. Með bréfi stefnanda til ríkislögmanns dagsettu 28. apríl 2003 var gerð krafa um skaðabætur vegna ólögmætrar handtöku og frelsissviptingar, en með bréfi ríkislögmanns dagsettu 2. júní s.l. var kröfunni hafnað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því í fyrsta lagi að ekkert tilefni hafi verið til handtöku. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 sé lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur sé á að hann hafi framið brot sem sætt geti ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sakargögnum. Er á því byggt að skýrsla tæknideildar lögreglu hafi verið fullgerð 2. maí 2002 en ekki virðist hafa verið gerður frekari reki að rannsókn málsins fyrr en 24. maí sama ár. Hafi þá ekkert komið fram sem gæfi tilefni til að ætla að rökstuddur grunur væri um að stefnandi hefði gerst sekur um refsiverða háttsemi í tengslum við brunann í bifreið Jóhanns Birgis. Hafi það eitt legið fyrir að kærasta stefnanda hafi sagst hafa ekið bifreiðinni umrædda nótt og skilið við hana þar sem síðar kviknaði í henni. Samkvæmt 3. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 hafi markmið lögreglurannsóknar átt að vera að leiða í ljós eins og unnt var hvernig eldsvoða í bifreiðinni hefði borið að höndum. Hafi lögregla hins vegar hrapað að þeirri ályktun að stefnandi hefði með refsiverðum hætti átt aðild að eldsvoða í bifreiðinni. Hafi lögregla talið að stefnandi ætti hlut að tilraun til fjársvika án þess að tilefni væri til að ætla að rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi stefnanda í tengslum við brunann væri fyrir hendi. Þá virðist lögregla hafa haft að engu þann möguleika að kviknað hefði í bifreiðinni af völdum rafmagns. Ekki hafi legið fyrir formleg kæra á hendur stefnanda þegar hann var handtekinn og þá hafi engar vísbendingar legið fyrir um að stefnandi hefði átt hlut að máli með refsiverðum hætti. Stefnandi byggir á því að skýra verði heimildir lögreglu til handtöku afar þröngt og gera skýrar kröfur til þess að í raun liggi fyrir rökstuddur grunur um refsiverða háttsemi. Hafi handtaka í för með sér inngrip í stjórnarskrárvernduð mannréttindi einstaklinga og þurfi því mikið til að koma svo þeir verði sviptir frelsi sínu. Í öðru lagi er á því byggt að handtakan hafi verið ónauðsynleg. Í lögregluskýrslu sé handtakan sögð vera til að koma í veg fyrir að sönnunargögnum verði spillt og sé því ágreiningslaust að handtakan var ekki nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot eða tryggja návist stefnanda og öryggi. Liðnar hafi verið fjórar vikur frá því að kviknaði í bifreið Jóhanns Birgis og ljóst að á þeim tíma hefði stefnandi getað spillt hverjum þeim sakargögnum sem hann hefði talið nauðsyn á, haft áhrif á framburð annarra og gert aðrar ráðstafanir. Verði því ekki séð að stefnanda hafi verið unnt að torvelda rannsókn lögreglu að öðru leyti. Í þriðja lagi er á því byggt að verði talið að handtakan hafi verið lögmæt og skilyrði fyrir hendi til að svipta stefnanda frelsi hafi frelsissviptingin varað mun lengur en nokkur efni hafi verið til. Hafi frásögn Sigríðar Þyrí getað gefið lögreglu tilefni til jafn harkalegra aðgerða gagnvart stefnanda og raun bar vitni sé ljóst að ekkert tilefni hafi verið til þess að halda stefnanda eftir að lögregla hafði tekið skýrslu af honum, sem þá upplýsti að hann hefði beðið Sigríði Þyrí um að segjast hafa ekið bifreiðinni. Hafi hann gefið á því eðlilegar og trúverðugar skýringar þar sem hann hafi ekki viljað að upp kæmist að hann hefði ekið bifreiðinni ölvaður. Hafi því borið að láta stefnanda lausan eftir að yfirheyrslu yfir stefnanda lauk kl. 18:20 sama dag, enda hafi ekkert komið fram í yfirheyrslu yfir honum sem gefið hafi tilefni til frekari frelsissviptingar. Þá hafi hvorki framburður Jóhanns Birgis né framburður Björns gefið tilefni til að ætla að stefnandi hefði átt refsiverða aðild að brunanum. Þá hafi Sigríður Þyrí engar upplýsingar getað gefið um það hvernig kviknaði í bifreiðinni eða um ætlaða refsiverða háttsemi stefnanda í því sambandi. Hafi í síðasta lagi borið að láta stefnanda lausan kl. 21:51, en þá hafi ekkert komið fram við rannsókn málsins sem gaf lögreglu tilefni til að ætla að stefnandi ætti refsiverðan hlut að máli. Hafi engir rannsóknarhagsmunir verið fyrir hendi sem réttlætt hafi getað frekari frelsisskerðingu stefnanda. Eftir að stefnandi hafði verið yfirheyrður um morguninn hafi ekkert komið fram sem bendlaði hann við refsivert athæfi í tengslum við brunann. Jóhann Birgir og vinnufélagi hans voru sammála um það í yfirheyrslum um morguninn að Jóhann Birgir hafi í fíflaskap rætt um að það eina sem hann gæti gert til þess að losa sig við bifreiðina væri að eyðileggja hana með tilteknum hætti. Hafi hvorugur þeirra borið nokkuð um refsiverða háttsemi stefnanda. Í síðustu yfirheyrslu yfir Sigríði Þyrí hafi komið fram að hún grunaði stefnanda og Björn um að hafa kveikt í bifreiðinni og hefði stefnandi skýrt henni frá þessu um morguninn. Stefnandi hafi neitað þessu, svo og Björn og hafi framburður Sigríðar Þyrí því ekki getað verið grundvöllur frekari frelsissviptingar, enda hafi engin gögn legið fyrir framburði hennar til stuðnings. Þrátt fyrir þetta hafi lögreglan gert kröfu um gæsluvarðhald á hendur stefnanda á þeim grundvelli að eftir væri að afla upplýsinga sem ekki hafi verið nánar tilgreindar og þá hafi þurft að athuga afdrif riffils og útvarps sem verið hafi í bifreiðinni. Sé ljóst að stefnandi hafi verið fús til samstarfs við lögreglu um leit á heimili sínu og vinnustað og hafði hann engin tök á því að hafa áhrif á rannsókn lögreglu. Stefnandi byggir á því að hann hafi ekki verið leiddur fyrir dómara fyrr en 25 klukkustundum og 13 mínútum frá því hann var handtekinn. Sé um að ræða skýlaust brot á 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 102. gr. laga nr. 19/1991, en þar sé mælt fyrir um að handtekinn mann skuli án undandráttar leiða fyrir dómara. Hafi dómari hafnað gæsluvarðhaldskröfu og sé ljóst að hefði stefnandi verið færður fyrir dómara án undandráttar hefði hann fengið frelsi sitt mun fyrr en raun varð á. Stefnandi byggir á því að þegar hann var handtekinn hafi hann verið í vinnu sinni, en það hafi bæði verið særandi og móðgandi fyrir hann og til þess fallið að valda honum álitshnekki. Þá sé ljóst að frelsissvipting stefnanda hafi staðið mun lengur en nokkurt tilefni gat verið til og rannsóknarhagsmunir kröfðust. Stefnandi vísar um rétt sinn til bóta til 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar þar sem mælt sé fyrir um það að maður skuli eiga rétt til skaðabóta hafi hann verið sviptur frelsi að ósekju. Þá byggir stefnandi bótarétt sinn á ákvæðum 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991, enda hafi lögmæt skilyrði skort til handtöku hans og frelsissviptingar eða í öllu falli hafi ekki verið nægilegt tilefni til slíkra aðgerða. Fyrir liggi að mál á hendur stefnanda hafi verið fellt niður og ákæra ekki gefin út. Eigi stefnandi því rétt til bóta, enda verði stefnandi hvorki sakaður um að hafa valdið eða stuðlað að aðgerðum lögreglu gagnvart sér og séu því ekki efni til að lækka eða fella niður bætur. Stefnandi vísar að auki til Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Dráttarvaxtakrafa er reist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og málskostnaðarkrafa er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að eðlilega hafi verið staðið að rannsókn málsins og fullt tilefni til þeirra aðgerða sem gripið hafi verið til af hálfu lögreglu Hafi öllum skilyrðum laga verið fullnægt, bæði við handtökur stefnanda og annarra sakborninga, sbr. 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991. Hafi stefnandi verið vörslumaður bifreiðarinnar sem talið var að hefði verið kveikt í. Hafi rökstuddur grunur um íkveikju byggst m.a. á framburði vinnufélaga Jóhanns Birgis, svo og á framburði Sigríðar Þyrí. Þá hafi framburður hinna handteknu þótt ótrúverðugur og misvísandi, en það hafi bent til þess að framið hafi verið brot sem leitt gæti til ákæru. Hafi verið erfitt að aðskilja þátt stefnanda frá þætti annarra sakborninga. Stefndi byggir á því að nægilegt tilefni og nægilega rökstuddur grunur hafi verið fyrir hendi til þess að handtaka stefnanda í þágu rannsóknarhagsmuna. Að mati stefnda skiptir afstaða héraðsdómara til gæsluvarðhaldskröfu engu máli og hafi ekkert með skilyrði 97. gr. laganna að gera. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi verið sviptur frelsi sínu of lengi, enda í mörg horn að líta og framburður sakborninga vægast sagt misvísandi. Hafi það með öðru kallað á aukna rannsóknarvinnu lögreglu. Stefnanda hafi verið sleppt úr haldi þegar eftir úrskurð héraðsdómara og að mati stefnda sé sá tími innan eðlilegra marka miðað við aðstæður og umfang málsins. Sé því ljóst að mati stefnda að þvingunaraðgerðir þær, sem stefnandi sætti meðan á rannsókn málsins stóð, hafi verið í alla staði lögmætar og í samræmi við réttarframkvæmd hér á landi. Stefndi segir niðurstöðu um bótaskyldu í málinu ráðast af túlkun á 176. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 175. gr. sömu laga. Þurfi að leggja mat á það hvort skilyrði a og b liða 176. gr. séu fyrir hendi, en 175. gr. laganna sé varla hægt að túlka sem sjálfstæða bótareglu. Ákvæði greinarinnar séu almenn ákvæði fyrir öll bótaákvæði XXI. kafla laganna og fjalli fyrst og fremst um það að dómari megi taka bótakröfu til greina og á sama hátt fella niður bætur eða lækka þær, hafi sakborningur stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfur sínar á. Enginn hlutlægur mælikvarði sé gefinn til ákvörðunar bóta og það að rannsókn máls leiði ekki til ákæru ráði ekki úrslitum um bótaskyldu. Ráðist bótagrundvöllurinn af skilyrðum 176. gr. og eftir atvikum af almennu skaðabótareglunni. Síðan þurfi að taka afstöðu til hinna almennu ákvæða 175. gr. þar sem dæma megi bætur og/eða fella þær niður eða lækka, t.d. á grundvelli eigin sakar krefjanda. Hafi ákvæði 175. gr., 176. gr. og 177. gr. laga nr. 19/1991 verið skýrð svo af dómstólum að þar séu tæmandi taldar þær aðgerðir sem leitt geti til bótaskyldu stefnda á grundvelli hlutlægrar ábyrgðarreglu. Jafnframt þurfi þó að vera fullnægt öðrum skilyrðum sem greini í 176. gr. laganna og þeim skilyrðum sem greini í 175. gr. Hafi ákvæði 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrð svo að þau veiti ekki ríkari bótarétt en reglur XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þó geti bótakröfur verið reistar á almennum reglum skaðabótaréttar ef þær teljast eiga við. Að mati stefnda leiðir framangreint til þess að ekki séu forsendur til að dæma stefnanda bætur á grundvelli 175. gr. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Hafi skilyrði handtöku og tilefni augljóslega verið fyrir hendi og hafi lögreglan á engan hátt farið út fyrir þann ramma sem 97. gr. laganna setur henni. Jafnframt telur stefndi að lækkunar- og niðurfellingarheimild 175. gr. laganna geti vel komið til álita verði talið að bótaskylda sé fyrir hendi. Vísar stefndi í þessu sambandi til misvísandi og óljóss framburðar stefnanda hjá lögreglu. Stefndi mótmælir tölulegri kröfugerð stefnanda sem of hárri og í engu samræmi við þekkt dómafordæmi. Niðurstaða. Samkvæmt gögnum máls þessa kviknaði í bifreiðinni RY-716 aðfaranótt miðvikudagsins 1. maí 2002 og leiddi rannsókn tæknideildar lögreglunnar í ljós að yfirgnæfandi líkur væru til þess að kveikt hefði verið í henni. Er lögregla hafði samband við eiganda bifreiðarinnar, Jóhann Birgi Magnússon, kom í ljós að hann var staddur úti á landi og hafði lánað bróður sínum, stefnanda máls þessa, bifreiðina. Ekki er að sjá að rannsókn málsins hafði verið hreyft að nýju fyrr en 24. maí sama ár, en þá hafði lögregla samband við Jóhann Birgi sem sagði kærustu stefnanda, Sigríði Þyrí, hafa verið síðast á bifreiðinni fyrir brunann. Samdægurs fær lögreglan upplýsingar frá tryggingafélagi bifreiðarinnar þar sem fram komu upplýsingar um eftirstöðvar skuldabréfs sem hvíldi sem veð á bifreiðinni. Sigríður Þyrí er síðan boðuð til yfirheyrslu hjá lögreglu þriðudaginn 28. maí sama ár og segist hún í fyrstu hafa ekið bifreiðinni og skilið hana eftir við Eldshöfða eftir að bilunar hafði orðið vart og hún drepið á sér. Eftir vettvangsgöngu snýr hún hins vegar við blaðinu og skýrir svo frá að þeir bræður hafi fengið hana til þess að skýra rangt frá að þessu leyti. Í framhaldi af þessu var stefnandi handtekinn og heldur stefnandi því fram annars vegar að ekkert tilefni hafi verið til handtökunnar og hins vegar að hún hafi ekki verið nauðsynleg. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 84/1996, er lögreglu rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur er á að hann hafi framið brot sem sætt getur ákæru, enda sé handtaka nauðsynleg til að koma í veg fyrir áframhaldandi brot, tryggja návist hans og öryggi eða koma í veg fyrir að hann spilli sönnunargögnum. Samkvæmt framansögðu geta lögreglumenn því handtekið menn án dómsúrskurðar að fullnægðum áðurgreindum skilyrðum. Eins og hér stóð á hafði stefnandi orðið ber að ósannsögli um það hver hefði síðast verið á bifreiðinni áður en kviknaði í henni, en rannsóknargögn bentu til að kveikt hefði verið í henni. Var því fram kominn rökstuddur grunur um að stefnandi hefði átt þarna hlut að máli og þannig gerst sekur um refsiverðan verknað sem sætt gæti ákæru. Var lögreglu því rétt og skylt að handtaka stefnanda eins og í pottinn var búið. Þá gaf framburður stefnanda lögreglu tilefni til að yfirheyra eiganda bifreiðarinnar og aðra sem borið gætu um málsatvik og í því skyni var nauðsynlegt að koma í veg fyrir að stefnandi næði að spilla sönnunargögnum, t. d. með samskiptum við hugsanlega sakborninga eða undanskoti sönnunargagna. Verður því talið að full nauðsyn hafi borið til handtöku stefnanda og verður málsástæðum hans á þessum grunni því hafnað. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig á því að frelsissvipting hans hafi staðið lengur en efni stóðu til. Fram er komið í málinu að stefnandi var handtekinn kl. 17:07 þriðjudaginn 28. maí 2002, færður fyrir dómara vegna kröfu um gæsluvarðhald kl. 18:20 daginn eftir og látinn laus kl. 19:22 sama dag eftir að gæsluvarðhaldskröfu hafði verið hafnað. Á þessum tíma þurfti lögregla að yfirheyra þá bræður og Sigríði Þyrí um atvik málsins, afla upplýsinga um ferðir lögreglubifreiða á svæðinu þar sem bifreiðin var skilin eftir, taka skýrslu af vinnufélaga Jóhann Birgis sem bar um tiltekin grunsamleg ummæli hans og yfirheyra Björn Loftsson sem grunaður var um að hafa síðastur manna ekið bifreiðinni. Verður ekki annað séð en lögreglan hafi unnið að rannsókn málsins með skilvirkum hætti og eins og mál þetta var vaxið verður ekki talið að óhæfilegur dráttur hafi orðið á því að færa stefnanda fyrir dómara. Samkvæmt framansögðu verður því ekki talið að stefnandi hafi verið í haldi lengur en nauðsyn bar til og hann sjálfur gaf tilefni til með framburði sínum. Verður þessari málsástæðu stefnanda því einnig hafnað. Samkvæmt framansögðu verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður, en allur kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar, hdl., sem telst hæfilega ákveðin 150.000 krónur án virðisaukaskatts. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður 3.500 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Jóns Gústafs Magnússonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður, en allur kostnaður stefnanda af málinu greiðist úr ríkissjóði samkvæmt gjafsóknarleyfi hans, þar með talin þóknun lögmanns hans, Guðjóns Ólafs Jónssonar, hdl., 150.000 krónur án virðisaukaskatts. |
Mál nr. 99/2017 | Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti | Kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónssonhæstaréttardómari og Davíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. febrúar2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2017, þar sem sóknaraðila var heimilað að leggjafram nánar tilgreind skjöl í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila og þrotabúitilgreinds einkahlutafélags. Kæruheimild er í p. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar á dómþingi 10. febrúar2017 var bókað eftir verjanda varnaraðila að varnaraðili kærðiúrskurðinn til Hæstaréttar. Ekki var bókað í þingbók í hvaða skyni kært værieins og áskilið er í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Úr þessum annmarka varekki bætt með skriflegri kæru til héraðsdóms innan kærufrests svo sem unnthefði verið eftir sömu lagagrein. Breytir þar engu þótt varnaraðili hafi skilaðgreinargerð til Hæstaréttar með röksemdum fyrir kröfunni. Samkvæmt þessu verðurmálinu vísað frá Hæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. febrúar 2017.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar fyrr í dag, höfðaði sérstakur saksóknari, núhéraðssaksóknari, með ákæru 23. desember 2015 á hendur ákærða, X, kt. [...],[...],og Y ehf., kt. [...], nú þrotabú, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 27.janúar sl. í máli nr. [...], fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og lögumum gjaldeyrismál og til upptöku samkvæmt VII. kafla A. almennra hegningarlagasvo sem nánar er lýst í ákæru. Krefst ákæruvaldið þess í málinu að ákærði Xverði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá krefstákæruvaldið upptöku á haldlögðum fjármunum. Í ákæruskjali eru enn fremur teknarupp bótakröfur kröfuhafa, A og B, sem krefjast, auk skaðabóta, málskostnaðar ogað ákveðið verði með dómi að upptækir fjármunir verði nýttir til greiðslu áskaðabótakröfum þeirra.Íþessum þætti málsins krefst ákæruvaldið þess að dómari heimili ákæruvaldinu meðúrskurði að leggja fram í málinu skjöl sem ákæruvaldið hefur afhent dómara ogmerkt nr. 33 til 51. Af hálfu ákærða er framlagningu allra skjalanna mótmælt.ÞrotabúY ehf. hefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka.IFyrirhugaðvar að aðalmeðferð í máli þessu hæfist í gær, 9. febrúar 2017. Með tölvuskeyti7. þessa mánaðar boðaði sækjandi frekari framlagningu skriflegra gagna af hálfuákæruvalds við upphaf aðalmeðferðar málsins. Fylgdi afrit þeirra skjala íviðhengi með tölvuskeyti sækjanda. Í síðasta þinghaldi í málinu, hinn 5. október2016, hefði engin gagnaframlagning verið boðuð við upphaf aðalmeðferðar afhálfu ákæruvalds, gagnstætt því sem gert hafði verið af hálfu ákærða. Verjandiákærða mótmælti boðaðri gagnaframlagningu ákæruvalds samdægurs með tölvuskeytiog vísaði í því sambandi til þess að ekki væri með réttu hægt að ætla ákærða ogverjanda hans svo skamman tíma til þess að kynna sér efni skjalanna og eftiratvikum bregðast við henni með gagnaframlagningu af hálfu ákærða. Óskaðiverjandi af þeim sökum eftir því að aðalmeðferð málsins yrði frestað. Í ljósiframangreinds ákvað dómari að verða við þeirri beiðni verjanda. Ákvað dómarijafnframt að þinghald yrði í málinu í dag þar sem málsaðilum gæfist kostur á aðleggja fram gögn og eftir atvikum bera fram mótmæli við gagnaframlagningugagnaðila.IIFyrrí þinghaldi þessu óskaðiákæruvaldið eftir því að leggja fram eftirtalin dómskjöl, sem eru þau hin sömuog fylgdu tölvuskeyti hans 7. febrúar sl.:Nr. 33, upplýsingar af heimasíðu bandarísku skattstofunnar IRSum skattaauðkenni fyrir vinnuveitendur (e. employer identification numer –EIN). Sótt 26.1.2017. (3 bls.)Nr. 34,niðurstöður leitar með leitarvélinni Google að leitarorðunum „[...]“, sótt4.2.2017.Nr. 35, niðurstöður leitar með leitarvélinni Googleað leitarorðunum „[...]“. Sótt 26.1.2017.Nr. 35, niðurstöður leitar með leitarvélinni Googleað leitarorðunum „[...]“. Sótt 26.1.2017.Nr. 36, gögn útprentuð af opnu vefsvæði breskufyrirtækjaskrárinnar, [...], um félagið „[...]“. Sótt 4.2.2017. (12 bls.)Nr. 37, gögn umbresku fyrirtækjaþjónustuna [...], útprentuð af heimasíðu sama félags. Sótt4.2.2017. (4 bls.)Nr. 38, niðurstöður leitar á leitarsíðunni Google aðleitarorðinu „[...]“. Sótt: 6.2.2017.Nr. 39, útprentanir af heimasiðunni [...]., forsíðaog allar undirsíður. Sótt: 6.2.2017. (10 bls.).Nr. 40, útprentun af vefsíðunni [...] meðupplýsingum um heimasíðuna „[...]“. Sótt 6.2.2017. (3 bls.)Nr. 41, svör [...] hf. við óskum embættis sérstakssaksóknara á rannsóknarstigi málsins um yfirlit bankareikninga [...], kt.530809-0210. (4 bls.)Nr. 42, bókhald Y til og með 30.11.2012 (bls.188-205 í málsgögnum paraðar saman við bls. 206-223 í málsgögnum). (18 bls.)Nr. 43, frétt af vefsíðunni www.visir.is, dags. [...]. „[...]“. Sótt 7.2.2017. (2 bls.)Nr.44, frétt af vefsíðunni www.visir.is, dags. [...]. „[...]“. Sótt 7.2.2017. (2 bls.)Nr. 45, frétt af vefsíðunni www.ruv.is, dags. [...]. „[...]“. (2 afritaðir skjágluggar úrvafra.). Sótt 7.2.2017.Nr. 46, upplýsingar af vefsíðunni [...]um söfnunina„[...]“ ásamt nýjustu athugasemdum úr athugasemdakerfi styrkjenda á vefsvæðisöfnunarinnar. (4 afritaðir skjágluggar úr vafra). Sótt 7.2.2017. (2 bls.)Nr. 47, upplýsingar af vefsíðunni [...]um söfnunina„[...]“ ásamt nýjustu athugasemdum úr athugasemdakerfi styrkjenda á vefsvæðisöfnunarinnar. (4 afritaðir skjágluggar úr vafra). Sótt 7.2.2017. (2 bls.)Nr. 48, upplýsingar af vefsíðunni [...]um söfnunina„[...]“ ásamt nýjustu athugasemdum úr athugasemdakerfi styrkjenda á vefsvæðisöfnunarinnar. (4 afritaðir skjágluggar úr vafra). Sótt 7.2.2017. (2 bls.).Nr. 49, upplýsingar af vefsíðunni [...]um söfnunina„[...]“ ásamt nýjustu athugasemdum úr athugasemdakerfi styrkjenda á vefsvæðisöfnunarinnar. (4 afritaðir skjágluggar úr vafra). Sótt 7.2.2017. (2 bls.)Nr. 50, afrit af skýrslu ákærða, dags. 18. mars2016, hjá skiptastjóra þb. Y ehf.Nr. 51, skrá skiptastjóra þb. Y ehf. um lýstarkröfur í þrotabúið, lögð fram á skiptafundi 18. apríl 2016.Verjandiákærða mótmælti framlagningu allra skjalanna. Gaf dómari sækjanda og verjanda íkjölfarið kost á að tjá sig um uppkominn ágreining. Krafðist verjandi ákærðaúrskurðar um ágreininginn og var málið því tekið til úrskurðar um kröfuákæruvalds um framlagningu skjalanna.IIIÁkæruvaldiðkrefst þess að því verði heimilað að leggja fram í málinu skjöl sem það hefurafhent dómara til framlagningar og merkt nr. 33 til 51. Skjöl þessi segirákæruvaldið að hluta til vera svör við málatilbúnaði ákærða í greinargerð.Einnig sé um að ræða skjöl sem bæði geti haft þýðingu sem óbein sönnunargögn umsekt ákærða, sbr. 2. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og viðákvörðun refsingar ákærða, komi til þess að hann verði sakfelldur.Ákæruvaldiðvísar almennt til þess að samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 leggiaðilar fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem þeir vilji að tekiðverði tillit til við úrlausn máls. Leggi ákærandi fram þau skjöl og önnursýnileg sönnunargögn sem aflað hafi verið við rannsókn og sönnunargildi hafa aðhans mati, sbr. 2. mgr. 134. gr. Reglur134. gr. laga nr. 88/2008 segir ákæruvaldið vera meginreglur um framlagninguskjala í sakamálum. Ákæruvaldið sé því í fullum rétti til þess að leggja framöll hin umdeildu skjöl. Fráleitt sé að hin þrönga undantekning sem fram komi í3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 girði fyrir framlagningu skjalanna. Vísarákæruvaldið sérstaklega til þess í því sambandi að af hálfu ákærða hafi í enguverið færð rök fyrir því að umrædd skjöl séu bersýnilega tilgangslaus tilsönnunar í málinu heldur hafi ákærði látið við það sitja að mótmælaframlagningu skjalanna í heild og með almennri tilvísun til þess að þau séubersýnilega tilgangslaus til sönnunar í málinu. IVAfhálfu ákærða er framlagningu allra hinna umdeildu skjala mótmælt. Vísar ákærðitil þess að hann hafi nær engan tíma haft til þess að kynna sér efni skjalanna.Mótmælir ákærði framlagningunni á þeim grunni að skjölin séu bersýnilegatilgangslaus til sönnunar í málinu. Segir hann furðu sæta að skjölin komi framnú í ljósi hins langa tíma sem rannsókn málsins hafi tekið og þess aðgreinargerð ákærða hafi legið fyrir síðan í maí 2016.VSamkvæmt1. mgr. 134. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála leggja aðilar fram þauskjöl og önnur sýnileg sönnunargögn sem þeir vilja að tekið verði tillit tilvið úrlausn máls. Leggur ákærandi fram þau skjöl og önnur sýnileg sönnunargögnsem aflað hefur verið við rannsókn og sönnunargildi hafa að hans mati, sbr. 2.mgr. 134. gr.Svosem fyrr var rakið er af hálfu ákærða framlagningu allra hinna umdeildu skjalamótmælt með vísan til þess að bersýnilegt sé að gögnin séu tilgangslaus tilsönnunar í málinu. Hefur ákærði kosið að mótmæla framlagningu skjalanna meðalmennum hætti án þess fjalla um efni hvers og eins þeirra fyrir sig. Sönnunarbyrðium sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag hvílir samkvæmt 108. gr.laga nr. 88/2008 á ákæruvaldinu. Samkvæmt 109. gr. laganna metur dómari hverju sinni hvort nægilegsönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvertþað atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaðasönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir,skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn. Dómari metur enn fremur ef þörf krefur hvert sönnunargildi þær staðhæfingarhafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiðaaf um það.Ákvæði3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 hefur að geyma undantekningu frá meginreglu134. gr. laganna um framlagningu skjala og annarra sýnilegra sönnunargagna. Aðmati dómsins hefur ákærði engin haldbær rök fært fram því til stuðnings aðtilvitnað ákvæði 3. mgr. 110. gr. eigi við um nokkurt þeirra skjala semákæruvaldið hefur krafist að því verði heimilað að leggja fram. Þá verður þvíekki slegið föstu nú, svo sem mál þetta liggur fyrir dómnum, að skjölin séubersýnilega tilgangslaus til sönnunar í málinu. Er því fallist á kröfuákæruvalds og framlagning allra skjalanna heimiluð.Úrskurðþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Ákæruvaldinu er heimilt að leggja fram semdómskjöl nr. 33 til 51 framangreind dómskjöl þannig merkt af ákæruvaldinu. |
Mál nr. 289/2007 | Sjómaður Veikindalaun Ráðningarsamningur | Á gegndi ásamt nafngreindum manni stöðu háseta á fiskiskipi í eigu Í. Skiptust þau á að fara í veiðiferðir og greiddi Í þeim laun í samræmi við samning þeirra sjálfra um það hvernig þeim skyldi skipt milli þeirra. Krafðist Á í málinu launa í veikindaforföllum sem hún taldi sig vanhaldna um. Talið var að Á og umræddur maður hafi gegnt stöðu háseta sameiginlega og að í ljósi þessa yrði litið svo á að Í hefði greitt að fullu laun Á í veikindaforföllum í samræmi við ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi var ráðin á árinu 1996 sem háseti á fiskiskip stefnda, Snorra Sturluson VE 28. Ráðningin mun hafa verið munnleg. Óumdeilt er að frá upphafi var starfi áfrýjanda hagað þannig að hún fór aðra hvora veiðiferð með skipinu, en var í fríi hina. Á móti henni gegndi starfinu Helgi Guðbrandsson, sem fór þá veiðiferð sem áfrýjandi var í fríi, en var sjálfur í fríi meðan áfrýjandi var á sjó. Snorri Sturluson er frystitogari og mun hver veiðiferð hafa staðið yfir í um það bil einn mánuð, en nokkurra daga stopp í höfn þess á milli. Áfrýjandi varð óvinnufær vegna læknisaðgerðar sem hún gekkst undir 1. nóvember 2004. Af framlögðu læknisvottorði er sýnt fram á að hún var óvinnufær á tímabilinu 1. nóvember 2004 til 19. janúar 2005. Ágreiningur málsaðila varðar uppgjör launa fyrir tímabilið 17. nóvember 2004 til 16. janúar 2005 eins og nánar greinir í II. kafla hér á eftir. Fram er komið í málinu að frá upphafi skiptust launagreiðslur milli áfrýjanda og Helga Guðbrandssonar samkvæmt sérstöku samkomulagi þeirra sjálfra, sem stefndi greiddi launin eftir. Eyþór Harðarson, útgerðarstjóri stefnda, lýsti þessu fyrirkomulagi nánar í skýrslu fyrir dómi, sem um þetta fellur saman við skýringar áfrýjanda. Í stað þess að hvort um sig nyti allra launa fyrir veiðiferð, sem farið var í og væri launalaust þess á milli, var launum fyrir allar veiðiferðir deilt upp á milli þeirra. Skipti þar mestu máli að aflahlut háseta var skipt jafnt þannig að hvort um sig fékk hálfan aflahlut greiddan fyrir hverja veiðiferð. Aðrar sérstakar greiðslur féllu að meirihluta til í hlut þess, sem fór í veiðiferðina, svo sem fæðispeningar og hlífðarfatapeningar. Skiptin á heildarlaunum háseta fyrir hverja veiðiferð voru þannig ekki jöfn, þar sem ívið meira kom í hlut þess, sem fór á sjó hverju sinni. Hafa báðir aðilar skýrt þetta á þann veg að með þessu hafi verið leitast við að jafna áhættu, svo sem vegna þess að veiðum gat verið beint að misjafnlega verðmætum fisktegundum hverju sinni. Er fram komið að allmargir skipverjar hafi samið sín á milli um slíka „innbyrðis greiðslumiðlun.“ Kvað Eyþór stefnda hafa litið svo á að hann gerði ekki annað en að deila launum milli tveggja manna, sem skiptu einni stöðu, í samræmi við óskir þeirra. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína á 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Kveðst hún hafa átt rétt til „staðgengilslauna í veikindaforföllum“, að hámarki í tvo mánuði samkvæmt greininni, en stefndi hafi hins vegar einungis greitt um það bil helming af staðgengilslaunum á því tveggja mánaða tímabili sem um ræðir. Veikindalaunaréttur áfrýjanda miðist við tímabilið frá 17. nóvember 2004 til 16. janúar 2005 og taki þar með yfir eina veiðiferð frá 17. nóvember til 23. desember 2004, og hluta af annarri, sem stóð yfir tímabilið frá 2. janúar til 3. febrúar 2005. Áfrýjandi telur ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga fela í sér sérreglu, en samkvæmt henni hafi áfrýjanda borið að fá greidd á þessu tímabili öll laun, sem fylgdu stöðu háseta um borð í Snorra Sturlusyni og breyti engu um þá niðurstöðu að umrætt skiptimannakerfi hafi verið í gildi á skipinu. Stefndi hafi hins vegar aðeins greitt henni hálfan aflahlut á þessu tímabili og að auki séu vangreiddar aðrar greiðslur samkvæmt kjarasamningi. Telur áfrýjandi marga dóma Hæstaréttar allt frá 1985 staðfesta að sá réttur felist í 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga, sem hún krefst. Loks hafi stefndi leiðrétt laun hennar og gert þau réttilega upp vegna slyss, sem hún varð fyrir síðla árs 2005 og gerði hana þá óvinnufæra að nýju í nokkrar vikur. Þrátt fyrir það hafi stefndi neitað að leiðrétta laun vegna forfalla hennar í árslok 2004 og fram í miðjan janúar 2005, sem áður var getið og mál þetta snýst um. Stefndi telur sig hafa gert upp laun við áfrýjanda í samræmi við þann rétt, sem hún eigi samkvæmt áðurnefndu lagaákvæði. Sú síðarnefnda deili einni stöðu með öðrum manni og eigi aðeins rétt og beri um leið aðeins skylda til að fara í aðra hvora veiðiferð. Krafa hennar feli hins vegar í sér að hún fái laun eins og hún hafi ein gegnt 100% starfi. Hún yrði þannig mun betur sett en ef hún hefði gegnt starfi sínu óforfölluð. Kveðst stefndi hafa gert upp laun við áfrýjanda fyrir allt veikindatímabilið með hefðbundnum hætti og hún því orðið jafnt sett og ef hún hefði verið fullfrísk. Telur stefndi skýringar áfrýjanda á ætlaðri sérreglu í 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga ekki standast. Efni þeirrar greinar sé sótt í lög nr. 49/1980, en með þeim hafi verið breytt þágildandi sjómannalögum nr. 67/1963. Tilgangurinn hafi verið sá að veita sjómönnum sama rétt til launa í forföllum vegna sjúkdóma og slysa og landverkamenn höfðu áður fengið við setningu laga nr. 19/1979. Telur hann ummæli í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 49/1980 mæla gegn skýringu áfrýjanda á efni greinarinnar. Hið sama eigi við um framsöguræðu ráðherra á Alþingi, er hann mælti fyrir frumvarpinu, þar sem fram komi að „það er ekki beinlínis ætlast til að menn græði fjárhagslega á veikindum, heldur að þeir verði ekki fyrir tapi. Maður, sem slasast í launalausu fríi, fengi annars meiri greiðslur en ef hann slasaðist ekki.“ Stefndi mótmælir loks að dómar Hæstaréttar, sem áfrýjandi vísar til, skipti hér máli enda tilvikin ólík því sem nú sé til úrlausnar. Að því er varði sérstaklega hina elstu þeirra frá árinu 1985 hafi niðurstaða ráðist af ólíkum orlofsrétti sjómanna og landverkamanna, sem hafi fyrst verið jafnaður með lögum eftir það. Dómur Hæstaréttar í máli nr. 207/2005, sem áfrýjandi vísi einnig sérstaklega til, eigi ekki heldur við hér, en þar hafi verið deilt um rétt til kauptryggingar eftir að því tveggja mánaða tímabili lauk, sem 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga taki til. Ágreiningur um það sé ekki til úrlausnar í þessu máli. III. Í málinu reynir á ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga, en þar segir meðal annars að verði skipverji óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla, sem hann verður fyrir meðan á ráðningartíma stendur, skuli hann „eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd ... þó ekki lengur en tvo mánuði.“ Ákvæðið hefur áður verið skýrt í dómi Hæstaréttar í máli nr. 3/1993 í dómasafni réttarins 1994, bls. 2514 þannig: „Lagaákvæðið er svo afdráttarlaust, að það verður eigi skilið öðruvísi en svo, í því samhengi, sem hér reynir á, að stefndi eigi rétt til þeirra launa, sem hann hefði fengið greidd fyrir að gegna starfi sínu áfram, ef veikindi hefðu ekki gert hann ófæran til þess.“ Það starf, sem áfrýjandi var ráðin til að gegna, fólst í því að fara aðra hvora veiðiferð á fiskiskipinu Snorra Sturlusyni. Annar maður gegndi starfinu á móti henni og saman voru þau í einni stöðu. Samkvæmt ráðningu áfrýjanda var þannig fyrirfram ljóst að hún var í fríi meðan á veiðiferð stóð 2. október til 14. nóvember 2004 og að hún átti aftur að vera í fríi 2. janúar til 3. febrúar 2005. Hún varð óvinnufær 1. nóvember 2004 og þau forföll gerðu henni ókleift að gegna starfsskyldum sínum 17. nóvember til 23. desember 2004. Helgi Guðbrandsson var samkvæmt þessu ekki staðgengill áfrýjanda í hinni fyrstu og þriðju þessara veiðiferða. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga átti áfrýjandi rétt á óskertum launum í veikindum frá 17. nóvember til 23. desember 2004. Áður var greint frá launauppgjöri til áfrýjanda vegna allra veiðiferða á síðari hluta árs 2004 og byrjun árs 2005 vegna „innbyrðis greiðslumiðlunar.“ Að þessu virtu verður fallist á með stefnda að áfrýjandi hafi fengið að fullu greidd laun, sem hún átti rétt til samkvæmt áðurnefndu ákvæði sjómannalaga. Samkvæmt öllu framansögðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 14. maí 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars s.l., er höfðað með stefnu birtri 22. ágúst s.l. Stefnandi er Ágústa Hólm Jónsdóttir, [kt.], Brandstöðum, Garðabæ. Stefndi er Ísfélag Vestmannaeyja, [kt.], Strandvegi 28, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 712.951 krónu auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 504.330 krónum frá 15. janúar 2005 til 15. mars sama ár, en af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi hennar að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi lýsir málsatvikum svo að hún hafi frá árinu 1996 gegnt stöðu háseta á skuttogaranum Snorra Sturlusyni VE-28 sem stefndi á og gerir út. Hún hafi verið frá vinnu síðan í október 2005 vegna frítímaslyss, en þá hafi hún fótbrotnað og slitið liðbönd. Stefnandi hafi einnig verið óvinnufær tímabilið 1. nóvember 2004 til 19. janúar 2005 vegna aðgerðar á höndum. Hafi stefndi greitt staðgengilslaun í tvo mánuði vegna þessa, með réttum hætti að því er stefnandi taldi. Stefnandi segist hafa leitað sér lögmannsaðstoðar í febrúar 2006 vegna frítímaslyssins og hafi henni þá verið tjáð að samkvæmt sjómannalögum ætti hún rétt til slysa- og veikindakaups, þ.m.t. fullra launa, staðgengilslauna, fyrstu tvo mánuðina eftir slys. Hafi henni þá orðið ljóst að veikindalaun hefðu ekki verið rétt gerð upp vegna óvinnufærni hennar í kjölfar handaraðgerðarinnar. Stefnandi segist hafa starfað eftir svokölluðu skiptimannakerfi, þ.e. hún fari í eina veiðiferð en sé í fríi þá næstu o.s.frv. Greiðslufyrirkomulag launa sé hins vegar þannig að hún fái greiddan hálfan aflahlut vegna hverrar veiðiferðar til að jafna áhættuna af misjöfnu aflaverðmæti. Stefndi telur hins vegar að stefnandi hafi einungis gegnt hálfri stöðu háseta um borð í skipinu og hafi hún því aðeins átt rétt á og verið skylt að fara annan hvern túr með skipinu á móti öðrum háseta, sem gegnt hafi stöðunni á móti stefnanda. Hafi honum með sama hætti verið rétt og skylt að fara annan hvern túr og sinna stöðu háseta um borð í skipinu að hálfu á móti stefnanda. Þá hafi skipverjar samið svo um sín á milli að þeir skipti til helminga þeim aflahlut sem til falli í hverri veiðiferð í því skyni að jafna áhættuna sín á milli vegna mismunandi aflaverðmætis. Stefnandi segist hafa átt rétt á staðgengilslaunum í veikindaforföllum sínum í kjölfar handaraðgerðarinnar að hámarki í tvo mánuði samkvæmt 36. gr. sjómannalaga. Stefndi hafi hins vegar greitt stefnanda laun með vísan til fyrr greinds skiptimannakerfis og greiðslufyrirkomulags í tvo mánuði og hafi stefnandi þar af leiðandi einungis fengið u.þ.b. helming af staðgengilslaunum háseta á hinu tveggja mánaða tímabili. Stefnandi segist hafa talið að stefndi hefði gert upp laun í veikindaforföllum með réttum hætti en þegar í ljós hafi komið í mars 2006 að hún hefði ekki fengið greitt með réttum hætti hefði verið leitað til útgerðarstjóra stefnda og þess óskað að hlutur hennar yrði leiðréttur. Hafi þeirri beiðni verið hafnað þrátt fyrir að stefndi hefði skömmu áður greitt stefnanda staðgengilslaun samkvæmt 36. gr. sjómannalaga, fullt kaup í tvo mánuði vegna slyssins í október 2005. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að hún hafi gegnt stöðu háseta á skuttogaranum frá því á árinu 1996 og hafi hún því öðlast rétt til staðgengilslauna í veikindaforföllum samkvæmt 36. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, að hámarki í tvo mánuði, en hún hafi forfallast frá vinnu vegna handaraðgerðar 1. nóvember 2004. Hafi stefnandi verið óvinnufær vegna aðgerðarinnar til og með 19. janúar 2005. Stefnandi byggir á því að samkvæmt 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga skuli skipverji sem verður óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla sem hann verði fyrir meðan á ráðningartíma hans standi, eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau séu greidd svo lengi sem hann sé óvinnufær af framangreindum ástæðum, þó ekki lengur en tvo mánuði. Skipverji sem forfallist vegna veikinda eigi þó ekki rétt til launa í fleiri daga en hann hafi verið í þjónustu útgerðarmanns. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 36. gr. laganna taki skipverji, sem sé í launalausu fríi er hann forfallast frá vinnu vegna slysa eða veikinda, laun frá þeim tíma er hann skyldi hefja störf að nýju. Samkvæmt lögskráningarvottorði hafi stefnandi verið lögskráð úr skiprúmi 2. október 2004 og hafi þá hafist launalaust frí hennar frá störfum á milli veiðiferða. Hefði stefnandi ekki þurft að fara í umrædda aðgerð hefði hún hafi störf á ný í veiðiferð sem hófst 17. nóvember sama ár. Miðist upphaf veikindalaunaréttar stefnanda, að afloknu launalausu leyfi, því við 17. nóvember sama ár og 2ja mánaða staðgengilslaunaréttur hennar í veikindaforföllum frá 17. nóvember sama ár til og með 16. janúar 2005. Byggt er á því að samkvæmt launaseðlum dags. 22. desember 2004 og 14. janúar 2005 hafi heildarlaun stefnanda í veikindaforföllum frá 17. nóvember til 22. desember 2004 numið 495.253 krónum (4.032.625 3.537.372). Hásetahlutur í umræddri veiðiferð hafi numið 754.467 krónum. Af launaseðli sjáist að stefndi hafi ekki greitt stefnanda fullt kaup umræddan túr eins og honum hafi borið að gera samkvæmt framangreindu ákvæði sjómannalaga, heldur hafi hún fengið túrinn gerðan upp í samræmi við áðurgreint skiptimannakerfi og greiðslufyrirkomulag. Þá hafi stefnanda borið að fá greiðslu fyrir störf sín sem matsmaður um borð í skipi sínu, en því starfi hafi hún gegnt frá því í júní 2003. Nemi fast kaup matsmanna á frystitogara 31.500 krónum fyrir hverja veiðiferð. Þá telur stefnandi álag á aflahlut ekki rétt. Þá byggir stefnandi á því að samkvæmt launaseðlum dags. 3. og 28. febr. 2005, vegna veiðiferðar sem staðið hafi frá 2. janúar til 3. febrúar sama ár, hafi heildarlaun stefnanda numið samtals 388.592 krónum. Réttur stefnanda til staðgengilslauna hafi náð til 16. janúar 2005, eða í 15 daga af þeim 33 sem veiðiferðin hafi staðið yfir. Af því sjáist að launagreiðslur til stefnanda tímabilið frá 2.-16. janúar sama ár hafi numið 176.633 krónum (388.592 * 15/33 = 176.633). Eins og vegna fyrri veiðiferðarinnar hafi stefndi ekki greitt stefnanda fullt kaup í samræmi við ákvæði 36. gr. sjómannalaga. Stefnandi hafi einvörðungu fengið greiddan aflahlut, álag á hann og orlof þar ofan á, en ekki aðrar kjarasamningsbundnar greiðslur, þ.e. fæðispeninga, starfsaldursálag og hlífðarfatapeninga. Stefnandi telur því að staðgengilslaun stefnanda tímabilið 17. nóvember til 22. desember 2004 hefðu átt að nema 999.583 krónum og sundurliðar stefnandi fjárhæðina þannig að aflahlutur sé 754.467 krónur, 10% álag á aflahlut sé 75.447 krónur, fæðispeningar (36 * 945) séu 34.020 krónur, starfsaldursálag sé 6.358 krónur (5.298 * 36/30), hlífðarfatapeningar séu 5.518 krónur (4.598 * 36/30), fast kaup matsmanns 31.500 krónur og 10.17% orlof 92.273 krónur. Þá telur stefnandi að staðgengilslaun sín tímabilið 2.-16. janúar sama ár hefðu átt að nema 385.254 krónum og sundurliðar stefnandi fjárhæðina þannig að aflahlutur sé 286.586 krónur, 10% álag á aflahlut sé 28.659 krónur, fæðispeningar (15 * 945) séu 14.175 krónur, starfsaldursálag sé 2.480 krónur (5.457 * 15/33), hlífðarfatapeningar séu 3.473 krónur (4.736 * 15/33), fast kaup matsmanns 14.318 krónur (31.500 * 15/33) og 10.17% orlof 35.563 krónur. Stefnandi byggir á því að staðgengilslaun stefnanda á fyrra tímabilinu hefðu átt að nema 999.583 krónum en veikindalaun hennar hafi einvörðungu numið 495.253 krónum. Gerir stefnandi því kröfu um mismuninn, 504.330 krónur. Með sama hætti gerir stefnandi kröfu um mismun vegna síðara tímabilsins eða 208.621 krónur (385.254 176.633). Heildarkrafa stefnanda er því 712.951 króna. Stefnandi segir ljóst að á hinu tveggja mánaða tímabili hafi henni borið að fá öll þau laun greidd sem fylgt hafi stöðu háseta/matsmanns um borð í skipinu og breyti engu um þá niðurstöðu að umrætt skiptimannakerfi hafi verið í gildi um borð í skipinu. Stefnandi vísar um lagarök til ákvæða sjómannalaga nr. 35/1985, aðallega á 6. og 36. gr. laganna, meginreglu vinnuréttar um greiðslu verkkaups og fordæmis Hæstaréttar. Þá er byggt á ákvæðum í kjarasamningi milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Sjómannasambands Íslands. Dráttarvaxtakrafa er byggð á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að uppgjör við stefnanda hafi verið í samræmi við ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga og kjarasamning aðila, grein 1.21. Stefndi telur málið fjalla um það hvort stefnandi eigi rétt til þess að fá laun í veikindaforföllum með sama hætti og hefði hún gegnt 100% stöðu háseta um borð í skipinu, þ.e. verið rétt og skylt að fara allar veiðiferðir skipsins. Telur stefndi stefnanda fara fram á það að algerlega verði litið fram hjá þeirri staðreynd, sem hún þó viðurkenni í stefnu, að hún hafi gegnt einni stöðu háseta um borð í skipinu á móti öðrum, sem átt hafi jafn mikinn rétt og hún til að fara helming allra veiðiferða með skipinu. Stefndi hefur lagt fram yfirlit yfir launagreiðslur fyrir þrjár veiðiferðir á tímabilinu 7. október 2004 til 3. febrúar 2005, en þar kemur fram að stefnandi hafi verið í fríi í fyrstu veiðiferðinni, en fengið greiddar 446.608 krónur fyrir hana, en hinn hásetinn hafi fengið greiddar 494.729 krónur. Í annarri veiðiferðinni hafi stefnandi verið veik en fengið greiddar 495.253 krónur en hinn hásetinn, sem þá var í fríi, hafi fengið greiddar 430.398 krónur. Fyrir síðustu veiðiferðina frá 2. janúar til 3. febrúar 2005 hafi stefnandi fengið greiddar 388.592 krónur en hinn hásetinn 435.302 krónur. Stefndi telur ágreiningslaust að réttur stefnanda til veikindalauna geti ekki náð lengra en til 19. janúar 2005. Stefndi telur að stefnandi hafi í umræddum janúartúr ekki verið í vinnu eða ekki með vinnuskyldu, enda aðeins ráðin til að fara annan hvern túr með skipinu. Stefndi telur nauðsynlegt að hafa í huga grundvallarrök að baki reglunum þegar ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaganna séu skýrð. Reglur um að launþegar skuli í ákveðinn tíma njóta fullra launa í forföllum vegna veikinda eða slysa byggi á sjónarmiðum um samhjálp og séu gerðar til að tryggja fjárhagslegt öryggi starfsmanna. Deila megi um hversu háar slíkar bætur skuli vera eða hversu lengi starfsmaður eigi að njóta þeirra og hafi sú niðurstaða fengist að verkamenn og sjómenn skyldu eigi missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd, landverkamenn í einn mánuð en sjómenn í tvo mánuði. Hafi þessi regla verið nefnd staðgengilsreglan og bæturnar staðgengilslaun. Stefndi telur rétt viðkomandi ekki ráðast af launum staðgengils, heldur eigi sjómaðurinn rétt á að fá þau laun sem hann hefði fengið ef veikindi eða slys hefðu ekki komið í veg fyrir að hann gæti gegnt starfi sínu áfram. Stefndi telur koma skýrt fram í greinargerð með frumvarpinu og á umræðum á Alþingi að skýra beri 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga svo að ekki sé beinlínis ætlast til þess að menn græði fjárhagslega á veikindum, heldur að þeir verði ekki fyrir tapi. Stefndi telur það grundvallarreglu í vinnurétti að launþegi eigi ekki að hagnast á slysi eða veikindum á kostnað vinnuveitanda síns. Þá telur stefndi löggjafann ekki hafa heimild til þess að kveða á um skyldu vinnuveitanda til að greiða starfsmanni sínum bætur, sem séu hærri en umsamin laun. Þá verði að skýra ákvæðið með hliðsjón af grunnreglunni og með það í huga að löggjafanum sé óheimilt að mismuna vinnuveitendum með svo grófum hætti að einn afmarkaður og þröngur hópur þeirra, útgerðarmenn skipa, skuli gert að greiða launþegum sínum ekki aðeins bætur fyrir launamissi í tiltekinn tíma, heldur greiðslur umfram sannanlega töpuð laun, þ.e. sérstaka þóknun eða aukagreiðslur vegna veikinda sem séu miklu hærri en þau laun sem launþeginn hefði getað unnið sér inn óforfallaður. Verði að gera kröfu til þess að frávik frá meginreglunni komi fram með skýrum hætti í texta laganna og að færð væru fram gild rök fyrir slíku fráviki í greinargerð. Hvorugu hafi verið fyrir að fara við setningu laganna. Stefndi telur liggja fyrir að stefnandi hafi verið í hálfu starfi. Hún hafi fengið greidd laun í veikindum sínum miðað við þau laun sem hún hefði fengið ef hún hefði ekki veikst. Geti stefnandi að mati stefnda ekki átt rétt á frekari launum og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Stefndi telur að fullt samkomulag hafi verið með aðilum um uppgjör við stefnanda. Hafi stefnandi talið sig eiga aðrar og frekari kröfur á hendur stefnda hafi henni borið að gera þær strax í upphafi og það sé fyrst með málshöfðun þessari sem stefnandi setji fram kröfur um leiðréttingu. Fyrir liggi að stefnanda hafi verið kunnugt um þessar kröfur þar sem lögmaður hennar hafi gert áskilnað um frekari bætur í bréfi dags. 17. febrúar 2006. Stefnandi hafi kosið að fallast á þær kröfur sem fram hafi komið í bréfi lögmanns hennar og hafi stefndi mátt treysta því að um fullnaðaruppgjör væri að ræða og hafi stefnandi því tapað rétti til að hafa þær uppi síðar, hvað þá sjö mánuðum síðar. Hafi hún með tómlæti sínu firrt sig rétti til frekari greiðslna, hafi sá réttur yfirhöfuð verið til staðar. Stefndi segir ekki rétt að með uppgjöri til stefnanda hafi verið fallist á þau rök sem málatilbúnaður hennar byggi á. Hafi uppgjörið byggst á sjónarmiðum um rétta túlkun á ákvæðum 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga á rétti til forfallalauna. Stefndi telur rétta túlkun þá að sjómaðurinn fái ekki forfallalaun þann tíma sem hann sé sannanlega ekki með vinnuskyldu eða vegna túra sem hann sé ekki ráðinn til að fara. Með þessu sé tryggt að réttarstaða sjómanna sem forfallist við vinnu sé sú sama og þeirra sem forfallast í launalausu leyfi eða milli veiðiferða og einnig að sjómaður hagnist ekki á því að forfallast frá vinnu. Verði talið að í 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga felist réttur til handa stefnanda til að fá slysa- eða veikindalaun sem séu hærri en þau laun sem hún hefði notið óforfölluð, byggir stefndi á því að sýkna beri með vísan til þess að ákvæðið brjóti gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Þá telur stefndi slíka niðurstöðu brjóta í bága við 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi byggir á því að um sé að ræða inngrip í eignarrétt vinnuveitenda og tilfærslu á peningalegum verðmætum frá þeim til launþega við þær aðstæður. Hafi verið um það almenn sátt að það falli undir heimildir löggjafans að setja almenn lög um bætur fyrir launamissi í veikinda- og slysaforföllum. Við slíka lagasetningu verði löggjafinn að gæta að jafnvægi milli hagsmuna vinnuveitenda og launþega og jafnfram að slík inngrip séu almenn og vinnuveitendum sé ekki mismunað nema fyrir liggi rök sem standist þann mælikvarða að mismununin sé málefnaleg og í þágu almannahagsmuna. Stefndi telur það almenna reglu vinnuréttar að launþegar eigi ekki að hafa fjárhagslegan hag af veikindum sínum og hafnar því að hægt sé að finna því stoð eða réttlætingu að launþegi fái hærri greiðslur fyrir veikindi frá vinnuveitanda en sem svari til launamissis hans, hvað þá tvöföld laun í veikindaforföllum eins og grunnsjónarmið stefnanda byggi á. Stefndi mótmælir vaxtakröfu stefnanda og telur að vexti ætti í fyrsta falli að dæma frá dómsuppsögudegi. Verði ekki á það fallist krefst stefndi þess að vextir verði ekki dæmdir fyrr en frá 13. október 2006, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Stefndi vísar um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Stefnandi gegndi frá árinu 1996 stöðu háseta á skuttogaranum Snorra Sturlusyni VE-28 sem stefndi á og gerir út. Samkvæmt gögnum málsins hefur hún verið frá vinnu síðan í október 2005 vegna frítímaslyss, en þá mun hún hafa fótbrotnað og slitið liðbönd. Stefnandi var einnig óvinnufær tímabilið 1. nóvember 2004 til 19. janúar 2005 vegna aðgerðar á höndum. Stefndi hefur greitt stefnanda staðgengilslaun í tvo mánuði vegna þessa, með réttum hætti að því er stefnandi taldi við móttöku uppgjörs. Stefnandi mun hafa leitað sér lögmannsaðstoðar í febrúar 2006 vegna frítímaslyssins og mun henni þá verið tjáð að samkvæmt sjómannalögum ætti hún rétt til slysa- og veikindakaups, þ.m.t. fullra launa, staðgengilslauna, fyrstu tvo mánuðina eftir slys. Segir stefnandi sér þá hafa orðið ljóst að veikindalaun hefðu ekki verið rétt gerð upp vegna óvinnufærni hennar í kjölfar handaraðgerðarinnar. Stefndi gerði upp laun við stefnanda vegna þessara veikindaforfalla í desember, janúar og febrúar 2005 og heldur stefndi því fram að uppgjörið hafi verið í samræmi við þau ákvæði 1. mgr. 36. gr. sjómannalaga að skipverji sem verði óvinnufær vegna sjúkdóms eða meiðsla meðan á ráðningartíma stendur, skuli ekki missa neins í af launum sínum í hverju sem þau eru greidd svo lengi sem hann sé óvinnufær, þó ekki lengur en tvo mánuði. Ekki liggur annað fyrir en að stefnandi hafi tekið við uppgjöri veikindalauna án nokkurs fyrirvara eða athugasemda. Það er fyrst með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda 17. febrúar 2006 sem gerð er krafa um vangreitt slysakaup vegna fótbrotsins og jafnframt gerður áskilnaður um leiðréttingu á veikindalaunum vegna handaraðgerðarinnar. Mál þetta er ekki höfðað fyrr en 22. ágúst s.l., eða um einu og hálfu ári eftir athugasemdalausa móttöku launauppgjörs af hálfu stefnanda. Hefur stefnandi með þessu sýnt af sér stórfellt tómlæti um að halda fram ætluðum rétti sínum og verður stefndi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu hennar. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna embættisanna en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: Stefndi, Ísfélag Vestmannaeyja hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Ágústu Hólm Jónsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 548/2006 | Kærumál Kröfugerð Skaðabætur Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur | A ehf. krafði S hf. um efndabætur fyrir missi tekna, er hlotist hefði af því að síðarnefnda félagið hafði ekki flutt þann lágmarksfjölda gámaeininga, sem samningar aðila kváðu á um. Fallist var á að við ákvörðun bóta fyrir ætlaðar vanefndir S hf. yrði að taka tillit til kostnaðar, sem kynni að hafa sparast af því að umræddar gámaeiningar voru ekki fluttar, og hagnaðar, sem A ehf. kynni að hafa haft með því að nota laust rými til flutninga fyrir aðra viðskiptamenn þess. Talið var að sjónarmið S hf. í greinargerð hefðu gefið tilefni til nánari reifunar á kröfu A ehf. um þessi atriði. Því var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að málið væri svo vanreifað að þessu leyti að vísa bæri því sjálfkrafa frá dómi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2006, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 13. október 2006. Hann krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I. Aðilar málsins gerðu með sér svokallaðan rýmisleigusamning 3. janúar 2001. Á sama tíma undirrituðu varnaraðili og systurfélag sóknaraðila sams konar samning. Í samningunum fólst að sóknaraðili og systurfélag hans leigðu varnaraðila rými í skipum sínum með nánar tilgreindum skilmálum gegn umsömdu endurgjaldi. Nýr samningur var gerður milli aðila 30. apríl 2003. Ágreiningur reis þar sem sóknaraðili taldi að varnaraðili hefði ekki flutt með skipum sóknaraðila og systurfélagsins þann lágmarksfjölda gámaeininga, sem samningarnir kváðu á um. Með stefnu 26. apríl 2004 höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila þar sem gerð var krafa um skaðabætur, sem samkvæmt endanlegri kröfugerð námu 72.311.970 krónum. Málið var þingfest 4. maí sama ár. Í stefnu kemur fram að krafan sé til efndabóta og að hún miði að því að gera sóknaraðila eins settan og hann hefði orðið ef varnaraðili hefði uppfyllt skyldur sínar. Þar er síðan tekið fram að fjárhæð kröfunnar taki mið af „jafnvirði flutninga“ á tilteknu magni af svonefndum TEU gámaeiningum. Í endanlegri kröfugerð sóknaraðila var á því byggt að 1.426 TEU gámaeiningar vantaði á að varnaraðili hefði uppfyllt samningsskyldur sínar. Hefði honum borið að greiða 1.250 bandaríkjadali fyrir hverja svonefnda FEU einingu en í hverri slíkri einingu séu tvær TEU einingar. Því nemi krafan samtals 891.250 bandaríkjadölum. Tók krafa sóknaraðila því mið af missi tekna vegna þeirra gámaeininga, sem vatnaði upp á lágmarksfjölda þeirra samkvæmt samningunum. Um lagarök fyrir kröfunni er í stefnunni einungis vísað til meginreglna kröfuréttar og áréttað að krafan sé skaðabótakrafa, sem miði að því að gera sóknaraðila eins settan og ef samningarnir hefðu verið réttilega efndir. Varnaraðili krafðist aðallega sýknu af kröfu sóknaraðila en til vara að krafan yrði lækkuð. Byggðist varakrafan á nokkrum málsástæðum, meðal annars þeirri að bætur til sóknaraðila gætu aldrei numið hærri fjárhæð en sem næmi hugsanlegum ágóða hans af flutningi þeirra gámaeininga, sem upp á vantaði. Ekkert lægi fyrir um hver hagnaður sóknaraðila hefði orðið af flutningi gámaeininganna. Þá bæri að líta til þess að honum hefði borið að leita allra leiða til að nýta það rými sem losnaði til flutninga fyrir aðra og takmarka þannig tjón sitt. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2005 var fallist á kröfu sóknaraðila í málinu. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar og krafðist aðallega ómerkingar héraðsdóms og að málinu yrði vísað heim í hérað til málflutnings og dómsuppsögu að nýju. Byggðist aðalkrafa hans á því að rökstudd afstaða hefði ekki verið tekin í dóminum til nokkurra málsástæðna einkum þeirra er færðar hefðu verið fram fyrir lækkun á kröfu sóknaraðila, þar á meðal til ofangreindrar málsástæðu varðandi ætlað tjón hans. Með dómi Hæstaréttar 9. febrúar 2006 í málinu nr. 382/2005 var fallist á ómerkingarkröfu varnaraðila. Niðurstaða Hæstaréttar var einungis reist á þeim formlega annmarka, sem var á hinum áfrýjaða dómi, að rökstudd afstaða hefði ekki verið tekin til nánar tilgreindra málsástæðna varnaraðila fyrir lækkun á efndabótakröfu sóknaraðila. Með dómi Hæstaréttar var hins vegar engin efnisleg afstaða tekin til þess hvort lög stæðu til þess að sóknaraðili ætti fjárkröfu á hendur varnaraðila eða hvort slík krafa gæti einungis náð til missis hagnaðar hans vegna ætlaðra vanefnda varnaraðila. II. Í hinum kærða úrskurði er lagt til grundvallar að varnaraðili verði ekki krafinn um hærri bætur vegna ætlaðra vanefnda hans en sem nemi sannanlegum missi hagnaðar sóknaraðila. Eins og að framan er rakið lagði sóknaraðili þann grundvöll að kröfu sinni í stefnu að hún væri um efndabætur, sem miðuðu að því að gera hann eins settan og ef varnaraðili hefði uppfyllt skyldur sínar samkvæmt samningum aðila. Ber að fallast á að við ákvörðun bóta fyrir ætlaðar vanefndir varnaraðila verði að taka mið af missi hagnaðar sóknaraðila nema kveðið sé á um annað í lögum. Ekki verður talið að 1. mgr. 81. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem sóknaraðili virðist fyrst vísa til í kæru sinni til Hæstaréttar, geti rennt stoðum undir rétt hans til að fá umsamið gjald samkvæmt samningum aðila án þess að tillit sé tekið til kostnaðar, sem kann að hafa sparast af því að sóknaraðili flutti ekki umræddar gámaeiningar, og hagnaðar, sem hann kann að hafa haft með því að nota laust rými til flutninga fyrir aðra viðskiptamenn sína. Þau sjónarmið sem varnaraðili hafði uppi í greinargerð sinni í héraði gáfu sóknaraðila tilefni til nánari reifunar kröfu sinnar að því er þessi atriði varðaði. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans um frávísun málsins staðfest. Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili greiði honum málskostnað vegna reksturs málsins í héraði eins og nánar greinir í dómsorði. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Atlantsskip ehf., greiði varnaraðila, Samskipum hf., 300.000 krónur í málskostnað í héraði. Sóknaraðili greiði varnaraðila 200.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 1. september sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Atlantsskipum ehf., á hendur Samskipum hf., með stefnu þingfestri 4. maí 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær aðallega, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 72.311.970 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 14. apríl 2003 til greiðsludags, auk málskostnaðar eftir framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara gerði stefnandi þær dómkröfur, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 53.447.978 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 14. apríl 2003 til greiðsludags, auk málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi yrði dæmdur til þess að greiða honum málskostnað, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara krafðist stefndi þess að fjárkrafa stefnanda yrði lækkuð verulega. Hinn 23. júní 2005 var kveðinn upp dómur í máli þessu í Héraðsdómi Reykjavíkur, sem var áfrýjað til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar hinn 9. febrúar 2006 var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og uppsögu dóms að nýju. Málavextir eru þeir, að stefnandi, sem rekur sjóflutningafyrirtæki og stefndi, sem hefur með höndum sambærilegan rekstur, gerðu með sér svokallaðan rýmisleigusamning hinn 30. apríl 2001 vegna sjóflutninga milli Íslands og Bandaríkjanna. Á sama tíma gerðu stefndi og systurfélag stefnanda, Trans-Atlantic Lines LLC, sams konar samning og fer stefnandi jafnframt með kröfur á hendur stefnda fyrir það félag í máli þessu, samkvæmt samningi málsaðila. Þegar greint er frá samningi aðila í stefnu, er átt við samningana sameiginlega en samningarnir eru efnislega samhljóða. Í samningnum er kveðið á um samningsskyldur aðila en umfang samningsins skyldi ná til „flutningsþjónustu sem nú er rekin af eiganda milli hafnarinnar í Norfolk Virginíu og hafnanna Njarðvík og Reykjavík á Íslandi með viðkomu í bandarískri höfn á um það bil 24 daga fresti” eins og nánar segir í 4. gr. samningsins við stefnanda, en í sambærilegu ákvæði í samningi við Trans Atlantic Lines LLC, systurfyrirtæki stefnanda, segir að þessi samningur nái til allra sjóflutninga á gámum, fullum eða tómum, milli hafna á Atlantshafsströnd Bandaríkjanna, Kanada/Nýfundnalandi og hafnar á Íslandi. Þá var kveðið á um skyldu stefnanda að hafa tiltekið flutningsrými tækt til notkunar fyrir stefnda, en áréttað í b. lið 6. gr. samningsins að flutningur stefnanda fyrir bandaríska herinn skyldi hafa forgang yfir allan viðskiptafarm. Viðskipti aðila á grundvelli fyrrgreinds samnings hófust í janúarmánuði árið 2001, en hinn 3. janúar 2001 voru undirritaðir tveir samningar milli aðila um sjóflutninga til N-Ameríku. Annars vegar var um að ræða samning við TAL (Trans Atlantc Lines LLC), dótturfélag stefnanda, og hins vegar samning við Atlantsskip ehf., og eru samningar þessir efnislega samhljóða. Í samningunum er kveðið á um að skip Trans Atlantic Lines muni koma við í höfn í Kanada/Nýfundnalandi í hverri ferð bæði austur og vestur nema aðilar komi sér saman um annað og vísað í viðauka 2 við samninginn. Í viðauka 2 er ekki að finna neina fyrirvara á þessari skyldu stefnanda til viðkomu í höfn í Kanada/Nýfundnalandi í hverri ferð. Í viðauka 4 var hins vegar tekið fram að viðauki 2 tæki gildi um leið og 28 daga siglingatíðni hefði verið komið á og varnarliðið samþykkti viðkomu í Kanada. Þessi ákvæði, um viðkomu í Kanada, er ekki að finna í þeim samningi milli aðila sem dagsettur er 30. apríl 2001. Kveður stefndi að ástæðu þess megi rekja til þess að fyrri samningar aðila hafi vakið fjölmargar spurningar hjá yfirvöldum í Bandaríkjunum sem hafi haft eftirlit með sjóflutningum til og frá landinu (Federal Maritime Commission, eða FMC). Stefnandi hafi gert stefnda grein fyrir þessu vandamáli í tölvupósti, dagsettum 9. apríl 2001, þar sem m.a. sé vísað til þess að fyrri samningar hafi að formi til verið ólíkir því sem FMC sé vant að fást við auk þess, sem upplýsingar um flutninga til og frá Kanada/Nýfundnalandi séu óþarfar í þessum samningi þar sem slíka flutninga þurfi ekki að skrá hjá FMC . Lögð hafi verið áhersla á að hraða undirritun þessa nýja samnings til að fullnægja mætti skyldum til skráningar hjá FMC. Samningurinn hafi síðan verið undirritaður 30. apríl 2001. Fullyrðir stefndi að þessar breytingar, sem og aðrar orðalagsbreytingar frá samningunum frá 3. janúar 2001, hafi ekki átt að hafa áhrif á réttindi og skyldur aðila. Eins og sjá megi af áðurnefndum tölvupósti, hafi einungis verið um formbreytingu á samningi að ræða til þess að fá skráningu hjá FMC. Stefndi kveður að í samningaviðræðum málsaðila á árinu 2000 hafi verið lögð á það rík áhersla af hálfu stefnda að til þess að af samningi mætti verða milli aðila yrði einkum að mæta tvenns konar þörfum stefnda. Í fyrsta lagi að komið yrði á siglingum á 28 daga fresti í stað þeirra 24 daga sem þá hafi tíðkast hjá stefnanda. Í öðru lagi að skip félagsins hefði viðkomu í Kanada/Nýfundnalandi jafnt á leið til og frá Bandaríkjunum. Stefndi hafi náð þessum markmiðum sínum í samningunum frá 3. janúar 2001, með þeim hætti sem lýst sé í 4. gr. samninganna og viðauka 2 við samningana. Framkvæmd flutninganna var jafnan með þeim hætti að stefndi tilkynnti stefnanda hversu mikið magn hann hygðist flytja í tilteknum ferðum á vegum stefnanda, eins og venja sé í sambærilegum viðskiptum. Stefnandi kveðst ekki hafa fylgst sérstaklega með flutningsmagni stefnda í hverri ferð, enda hafi hann ráðgert að stefndi myndi uppfylla samningsskyldur sínar þegar upp væri staðið og um viðvarandi samningssamband væri að ræða. Stefnandi gerði stefnda síðan reikning fyrir þessum flutningum þegar áfangastað var náð. Stefndi kveður að fljótlega eftir að flutningar hófust með stefnanda í upphafi árs 2001 hafi farið að bera á alvarlegum misbrestum í þjónustu stefnanda og telur þar fyrst til, að áætlanir framan af ári hafi illa staðist og hafi skip stefnanda ekki verið á áætlun í 5 af fyrstu 9 ferðum ársins. Tafir hafi orðið allt frá 1 og upp í 9 daga auk þess sem eitt skip stefnanda, Geysir, hafi ekki siglt um lengri tíma þar sem það hafi skort haffærni. Hafi stefndi þá þurft að setja eigið skip inn á leiðina og lágmarka þannig óþægindi og tjón viðskiptamanna félagsins. Stefndi kveðst oft hafa kvartað undan þjónustu stefnanda, seinkunum og bilunum skipa og m.a. gert grein fyrir mikilvægi þess fyrir viðskiptamenn félagsins að tíðni siglinga yrði lagfærð og að stefnandi stæði einungis að litlu leyti við fyrirheit um viðkomu í Kanada. Þótt stefnanda hafi á endanum tekist að draga verulega úr ónákvæmni í tímasetningum skipa félagsins hafi 28 daga siglingatíðni aldrei verið komið á og siglingum félagsins til Kanada/Nýfundnalands hafi nær alfarið verið hætt. Stefnandi kveður stefnda aldrei hafa komið með formlega kvörtun þess efnis að stefnandi uppfyllti ekki samninginn réttilega af sinni hálfu og reyndi ekki að semja um breytingu á lámarksflutningsmagni stefnanda. Á árinu 2002 kveðst stefndi hafa átt þann kost einan að leita eftir samstarfi við helsta keppinaut sinn í millilandasiglingum Hf. Eimskipafélag Íslands, um flutninga til og frá N-Ameríku og tókst samkomulag milli félaganna í júlí 2002 um flutningana. Í samningi þessum var sett það skilyrði að stefndi flytti að lágmarki 70 gámaeiningar á ári hverju með Eimskipafélaginu. Kveður stefndi að með því hafi hann haft möguleika á að semja við aðra aðila um flutninga á sömu leið, þar sem skuldbinding hans um flutninga með Eimskipafélaginu hafi aðeins tekið til lítils hluta heildarmagns. Hinn 25. október 2002 sagði stefndi upp samningnum við stefnanda. Var í samningnum gert ráð fyrir 180 daga uppsagnarfresti, þannig að endi væri bundinn á samningssamband aðilanna hinn 23. apríl 2003, en í uppsögninni var uppsagnarfrestur sagður til 24. mars 2003. Í uppsagnarbréfinu koma fram ávirðingar á hendur stefnanda þess efnis að hann hafi gerst brotlegur við ákvæði samningsins. Var því haldið fram þar að áætlanir stæðust ekki, lágmarkspláss stefnda væri ótryggt og stefndi hefði ekki viljað hafa viðkomu í höfninni á St. Johns í Kanada. Með bréfi, dagsettu 20. mars 2003, mótmælti stefnandi meintu samningsbroti sínu við stefnda og ítrekaði að hann teldi sig hafa í einu og öllu staðið við skuldbindingar sínar. Í 8. gr. samningsins, viðauka 4 í samningi Trans-Atlantic LLC, var að finna ákvæði um tiltekið lágmarksmagn flutninga sem stefndi skuldbatt sig til að flytja með stefnanda á samningstímanum á flutningsleiðinni milli Íslands og Atlantshafsstrandar Bandaríkjanna. Var stefnda sendur reikningur fyrir endurgjaldi vegna þess magns sem stefnandi taldi að vantaði til þess að samningurinn teldist réttilega uppfylltur. Stefndi mótmælti reikningnum með bréfi, dagsettu 11. apríl 2003, og mótmælti að umsamið flutningsmagn hefði vantað á samningstímanum. Taldi stefndi stefnanda um að kenna að úr flutningsmagni hefði dregið á flutningsleiðinni. Þá taldi stefndi að ekki hefði borið að líta til Bandaríkjanna einvörðungu vegna flutningsmagns heldur bæri og að taka Kanada með. Ágreiningslaust er að 1.465 gámaeiningar vantaði upp á að flutningsmagni yrði náð, eftir túlkun stefnanda á samningi aðila. Samkvæmt samkomulagi aðila er málið rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefnandi byggir kröfur sínar á rýmisleigusamningi aðila og skyldu stefnda til að uppfylla þær samningsskyldur sem hann hafi þar undirgengist. Krefst stefnandi efndabóta sem miðist við að gera hann eins settan og hann hefði orðið ef stefndi hefði uppfyllt skyldur sínar samkvæmt samningi aðila. Aðilar hafi samið um lágmarksflutningsmagn sem stefndi skyldi flytja með skipum stefnanda á samningstímanum. Hafi lágmarksflutningsmagnið verið haft til hliðsjónar og verið ákvarðandi um þau kjör sem stefndi hafi notið samkvæmt samningnum. Hafi við samningsgerðina verið miðað við að lágmarksmagnið væri vel innan þess magns sem stefndi hefði árin á undan flutt á sömu siglingaleið með Eimskipafélagi Íslands hf. og hafi aðilum verið ljóst við samningsgerðina að stefnda yrði unnt að uppfylla þessar samningsskyldur sínar án vandkvæða. Stefnandi telur, að ef flutningur SÍF með stefnda hefði haldið áfram hefði stefndi örugglega farið mjög nálægt því að uppfylla skyldur sínar um lágmarksflutningsmagn, en sá flutningur hafi flust yfir til Eimskipa á sama tíma og rýmisleigusamningurinn hafi verið gerður. Stefnandi telur það hafa verið á ábyrgð stefnda að uppfylla þá samningsskyldu að flytja 1200 TEU gámaeiningar með stefnanda á hverju ári. Við samningsgerðina hafi stefndi tekið áhættuna af því að honum tækist að selja viðskiptamönnum sínum nægilegt magn til þess að geta uppfyllt lágmarksskyldur um flutningsmagn gagnvart stefnanda. Forsenda stefnanda við samningsgerðina hafi verið að stefndi flytti a.m.k. 100 TEU gámaeiningar á mánuði á siglingaleiðinni. Líta beri til þess að stefndi hafi getað valið milli þess að reka eigið skip á siglingaleiðinni eða að flytja í gegnum viðkomuhafnir á meginlandi Evrópu, en það hefði stefndi áður gert. Stefndi hafi hins vegar talið vænlegast að gera samning við stefnanda um flutninga og skuldbinda sig þar með til að flytja tilgreint lágmark með stefnanda. Stefnandi bendir á, að hann hefði aldrei gert umrædda rýmisleigusamninga við stefnda ef honum hefðu ekki verið tryggðar lágmarkstekjur. Í 8. gr. rýmisleigusamningsins segi svo: „Umfang skuldbindinga a) hvað varðar rýmisskuldbindingu eiganda samkvæmt samningnum fellst leigutaki á að hann muni flytja minnst áttatíu prósent (80%) gáma sinna í beinum flutningum milli Íslands og Bandaríkjanna á vegum eiganda í þjónustunni. b) Leigutaki samþykkir enn fremur að hann muni leigja minnst 1.200 pláss (TEU) fyrir flutning á hlöðnum gámum á hverju samningsári og hlutfallslega fyrir hvern árshluta með 15% magnyfirfærslu milli ára.” Sambærilegt ákvæði sé að finna í rýmisleigusamningi stefnda við Trans Atlantic Lines TLC, samanber viðauka 4 við samning aðila þar sem segir: „Samskip skuldbindur sig til að flytja minnst 80% af farmi sínum beint milli Íslands og Bandaríkjanna. Samt sem áður skuldbindur Samskip sig til að leigja rými fyrir lestaða gáma að því magni sem nemur 1200 TEU á ári milli Íslands og Bandaríkjanna með magnyfirfærslu milli ára upp á 15%.” Miðað við ofangreint mætti ætla að lágmarksflutningsmagn stefnda hefði átt að vera 2.400 gámaeiningar á ári (þ.e. 1.200 gámaeiningar fyrir hvorn samning) en stefnandi telur aðila hafa verið sammála um að leggja samningana sameiginlega til grundvallar að þessu leyti, þ.e. lágmarksflutningsmagn skyldi vera 1.200 gámaeiningar á ári. Það var þetta flutningsmagn, 1.200 gámaeiningar á ári, sem hafi verið forsenda stefnanda í samningsgerðinni við stefnda. Greiðslukjör stefnda fyrir hina keyptu flutningsþjónustu af stefnanda hafi verið miðuð við þetta lágmarksflutningsmagn enda hafi leigusamningar stefnda um skip, sem annast hafi átt flutninga fyrir hann á siglingaleiðinni, m.a. verið miðaðir við þetta umsamda magn. Stefnandi fullyrðir að stefnda hafi verið ljósar þessar forsendur stefnanda um væntanlegt flutningsmagn við samningsgerðina. Krafa stefnanda sé miðuð við þær forsendur að á samningstíma aðila, alls 26 mánuðum, hefði stefnda borið að flytja að lágmarki 2.600 gámaeiningar með stefnanda á siglingaleiðinni. Sé því miðað við þær forsendur að stefndi hefði átt að flytja 100 gámaeiningar (TEU) fyrir hvern mánuð samningstímans. Stefndi hafi hins vegar ekki flutt svo margar gámaeiningar á samningstímanum. Byggir stefnandi aðalkröfu sína á því, að 1.426 TUS gámaeiningar vanti uppá til þess að stefndi hafi uppfyllt samningsskyldur sínar um flutninga milli Bandaríkjanna og Íslands. Samkvæmt viðauka 1 við samning málsaðila hafi stefnda borið að greiða USD 1.250 fyrir hverja 40 feta gámaeiningu, svokallaða FEU einingu. Í hverri FEU einingu séu tvær TUS gámaeiningar. Sundurliðar stefnandi aðalkröfu sína þannig: 1426 TUS gámaeiningar / 2 x USD 1.250 eða samtals USD 891.250. Krafist sé greiðslu í íslenskum krónum miðað við miðgengi USD á útgáfudegi reiknings, þ.e. 79,74 kr. að viðbættu 1,75% álagi eða samkvæmt genginu 81.14 kr. fyrir hvern USD. Því er krafist greiðslu á 891.250 x 81,14 kr. eða samtals 72.316.025 kr. að höfuðstól. Varakröfu sína byggir stefnandi á því, að flutning milli Kanada og Íslands eigi að draga frá aðalkröfu stefnanda og að stefnda verði þá gert að greiða 53.447.978 kr. Byggir stefnandi á því að samkomulag hafi verið um að stefndi flytti og greiddi fyrir 620 TUS gámaeiningar milli Kanada og Íslands. Samkvæmt viðauka 2 við samning málsaðila hafi stefnda borið að greiða USD 750 fyrir hverja FEU einingu á þeirri siglingaleið. Hefur stefnandi sundurliðað varakröfu sína með eftirgreindum hætti: Frá aðalkröfu verði dregnar 18.311.970 kr., sem sundurliðist þannig; 620 TUS gámaeiningar / 2 x USD 750 eða samtals USD 232.500. Á sama hátt og í aðalkröfu sé reiknað með íslenskum krónum miðað við miðgengi USD á útgáfudegi reiknings, þ.e. 79,74 krónur að viðbættu 1,75% álagi eða samkvæmt genginu 81,14 kr. fyrir hvern USD. Því sé reiknað með að frá aðalkröfu verði dregnar 232.500 x 81,14 kr. eða samtals 18.865.050 kr. Stefnandi telur að ekki verði lögð á hann sú skylda að hann hefði frá upphafi viðskipta aðila átt að haga reikningsgerð sinni með tilliti til umsamins lágmarksflutningsmagns og krefja á hverjum tíma greiðslna í samræmi við það vegna þeirra mánaða er stefndi flutti minna magn. Samningur aðila var viðvarandi viðskiptasamningur og hafi stefndi haft heimildir til að flytja umsamið magn á milli mánaða og ráðið því hvenær samningstímans hann kysi að flytja hið umsamda magn. Stefnandi mótmælir þeim röksemdum sem koma fram í bréfi stefnda frá því 11. apríl 2003, en þar segi m.a., að viðkoma í St. Johns á Nýfundnalandi hafi verið ein af forsendum stefnda við samningsgerðina við stefnanda. Bendir stefnandi á að stefnda hafi átt að vera ljóst að stefnandi hafi ekki getað lofað viðkomu á Nýfundnalandi. Í 2. mgr. 4. gr. rýmisleigusamningsins segi enda, að stefnandi íhugi: „Þá breytingu á þjónustu að hún nái til ákveðinna hafna í Nova Scotia og á Nýfundnalandi í Kanada. Þegar þessum viðkomustöðum sé bætt við og ef Bandaríkjaher samþykki þá, verði þjónustan á að giska 28 daga þjónusta með brottför frá Íslandi fjórða hvern föstudag.” Stefnda hafi því verið fullljóst þegar við samningsgerðina, að langstærsti viðskiptavinur stefnanda á siglingaleiðinni var Bandaríkjaher. Hafi stefnandi því ekki getað lofað stefnda neinu um breytingar á siglingaleiðinni, nema því aðeins að Bandaríkjaher samþykkti slíkar breytingar. Það hafi herinn hins vegar ekki gert, eins og stefnda sé fullkunnugt um, sem verið hafi alger forsenda breyttrar siglingaleiðar. Stefnandi hefur grundvallað útreikning sinn á viðskiptayfirliti við stefnda, komutilkynningum og farmbréfum. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu sem fram kemur í tilvitnuðu bréfi stefnda frá 11. apríl 2003: „Á þessu stigi verður látið nægja að benda á að við útreikning á flutningsmagni verður að líta til flutninga til Bandaríkjanna og Kananda en ekki Bandaríkjanna eingöngu. Af hálfu Samskipa hf. var því lýst yfir á fyrstu mánuðum samstarfsins að ekki fengist staðist að líta á Bandaríkin sem einangruð í þessu samhengi.” Bendir stefnandi á að samningurinn sé ótvíræður að þessu leyti. Í samningnum fari ekki milli mála að einvörðungu sé fjallað um Bandaríkin í tengslum við téð lágmarksflutningsmagn, en ekki jafnframt Kanada. Stefnandi hafi einfaldlega ekki getað tryggt stefnda flutning til Kanada. Þar af leiðandi sé fráleitt að hann hefði samþykkt að miða lágmarksflutningsmagn stefnda við viðkomuhöfn sem stefnandi hafi ekki getað bundið sig við að sigla til. Samningur aðila gangi á ótvíræðan hátt út á flutninga milli Íslands og Bandaríkjanna og lágmarksmagn þar á milli. Stefnandi hafnar öllum tilraunum stefnda til að setja þar undir flutninga til Kanada, flutninga sem stefnandi hafi ekki getað ábyrgst að framkvæma. Ef stefndi hefði viljað breyta samningnum, hefði hann þurft að fá samþykki stefnanda fyrir slíkum breytingum og setja fram slíkar beiðnir um breytingar á skriflegan hátt, en það hafi hann ekki gert. Í þessu sambandi verði að benda á að fullljóst megi vera að ef stefnandi hefði getað skuldbundið sig til að hafa reglubundna viðkomu skipa sinna í Kanada hefði stefndi þurft að tryggja stefnanda lágmarksflutningsmagn á slíkar hafnir og hefði það lágmarksflutningsmagn einfaldlega komið til hækkunar á skuldbindingarmagni stefnda samkvæmt samningi aðila. Fyrir viðkomu í Kanada hafi jafnframt verið samið um lágmarksgjald USD 10.000 fyrir hverja viðkomu, en skip á vegum stefnanda hafi nokkrum sinnum komið við í Kanada, þegar siglingaáætlun stefnanda gagnvart Bandaríkjaher hafi leyft slíkar viðkomur. Stefnandi telur stefnda hafa fengið mjög góð kjör hjá stefnanda fyrir flutningana miðað við þau kjör sem stefndi hafi áður notið á siglingaleiðinni. Hefði því átt að vera sóknarfæri fyrir stefnda eftir samninginn við stefnanda, umfram það flutningsmagn sem stefndi hafi þegar haft á flutningsleiðinni, en þar hafi verið um að ræða magn sem hafi verið verulega umfram 1.200 TEU gámaeiningar á ári. Þegar litið sé til flutningsmagnsins á leiðinni verði að líta til þeirrar staðreyndar að stefnandi hafi haft ákveðnar rekstrarforsendur í huga er hann hafi gengið til samninga við stefnda, magn sem stefnandi hafi þurft að tryggja, þannig að samningar við stefnda yrðu rekstrarlega hagkvæmir fyrir hann. Hefðu því þessar upplýsingar þurft að liggja fyrir er hann hafi tekið ákvarðanir um stærð skipa á siglingaleiðinni og hafi stefnda verið það ljóst, enda sjálfur starfað um árabil á þessum markaði. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um skuldbindingargildi samninga og um efndir fjárskuldbindinga. Krafa stefnanda um skaðabætur er miðuð við að hann sé eins settur og ef samningur aðila hefði réttilega verið efndur af hálfu stefnda. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Aðalkröfu sína byggir stefndi á því að ákvæði rýmisleigusamningsins verði ekki skýrð svo að til greiðsluskyldu stefnda hafi stofnast við það að magnákvæði samningsins hafi ekki verið uppfyllt. Í viðauka 4 við samninginn frá 3. janúar 2001 hafi verið tekið fram að stefndi skuldbindi sig til að flytja minnst 80% af farmi sem fluttur sé beint milli Íslands og Bandaríkjanna með stefnanda. Þá hafi með sambærilegum hætti verið tekið fram að stefndi væri skuldbundinn til að leigja sem svarar 1.200 gámaeiningum á hverju ári en flytja hafi mátt 15% af því magni milli ára. Stefndi vísar til þess að tilgangur með skuldbindingu af þessu tagi um lágmarksmagn hafi verið að tryggja tiltekna hollustu stefnda við stefnanda. Heimildir stefnda til að semja við önnur félög um flutninga á umræddri leið á samningstímanum hafi því verið takmarkaðar og það sama hafi gilt um eigin flutninga stefnda. Hins vegar sé vakin athygli á því að áfram hafi verið gert ráð fyrir því að stefndi flytti vörur til Bandaríkjanna með því að flytja þær fyrst til Evrópu með eigin skipum og síðan með öðrum skipafélögum til Bandaríkjanna og öfugt (svokallaður TAS flutningur). Samningur aðila hafi tekið, samkvæmt efni sínu, einungis til beinna flutninga milli Bandaríkjanna/Kanada og Íslands. Skuldbindingar stefnda til þess að flytja 80% af öllum farmi til og frá Bandaríkjunum hafi tekið til beins flutnings („cargo moving directly between Iceland and USA“). Jafnframt hafi verið gert ráð fyrir því að stefndi væri með eigin skip í siglingum á sömu leið, sbr. ákvæði 6.3. Til þess hafi þó ekki komið. Lágmarksviðmið, sem sett hafi verið inn í samninginn, hafi tekið mið af flutningsmagni stefnda síðustu árin áður en samningurinn var gerður. Á árinu 1998 hafi félagið flutt 2.579 gámaeiningar á þessari leið, 2.674 gámaeiningar á árinu 1999 og 2.448 gámaeiningar á árinu 2000. Þótt magn í beinum flutningum á árinu 2000 hafi verið umtalsvert lægra en árin á undan, hafi heildarmagn einungis lækkað lítillega. Á árinu 2000 hafi óvenjuhátt hlutfall farmsins verið flutt um Evrópu en ástæðu þess hafi m.a. mátt rekja til þess að samningur stefnda við Hf. Eimskipafélag Íslands um flutninga til og frá N-Ameríku hafi runnið sitt skeið á árinu. Af þeim sökum hafi verið ljóst að svigrúm til beinna flutninga með stefnanda hafi verið umtalsvert meira en tölur ársins 2000 yfir beina flutninga stefnda bendi til. Tölur þessara þriggja síðustu ára fyrir samningsgerðina við stefnanda beri það skýrt með sér að ekki hafi verið nein vandkvæði á því að uppfylla viðmið um flutninga á 1.200 gámaeiningum á ári hverju í beinum flutningum. Stefndi telur ljóst að tryggðarákvæði af þessu tagi verði ekki skýrt svo að stefnda hafi verið ætlað að greiða fyrir þær gámaeiningar sem upp á vantaði, til að lágmarksmagni væri náð. Í samningnum sé hvergi tiltekið að stefndi skuli greiða fyrir gáma sem ekki hafi verið fluttir. Athygli er vakin á því að í viðaukum 1 og 2 við samninginn sé tekið fram að verð fyrir flutninga á tómum gámum sé 50-60% lægra en verð fyrir flutninga á fullum gámum. Gámarnir þurfi sama rými í skipinu í báðum tilvikum en tekið sé tillit til þess að til þess geti komið að flytja þurfi tóma gáma. Engin rök standi til þess í sama samningi að kveðið sé á um fulla greiðslu fyrir gáma sem aldrei hafi verið fluttir. Hafi ætlun aðila verið sú að stefndi greiddi fyrir þá gáma sem upp á vantaði hafi borið að taka það fram með skýrum hætti í samningnum. Ákvæði af slíku tagi sé afar íþyngjandi og allan vafa á því hvernig skýra beri samninginn að þessu leyti beri að virða stefnda í hag. Stefndi vekur athygli á því í þessu sambandi að það hafi ekki falist í samningi aðila að stefnandi réðist í breytingar á skipakosti sínum vegna samningsins við stefnda. Stefnandi hafi á þessum tíma þurft að halda úti tveimur skipum í reglubundnum siglingum milli Íslands og Bandaríkjanna vegna samnings stefnanda um flutning fyrir varnarliðið á Keflavíkurflugvelli. Að mati stefnda hafi stefnandi af þessum sökum verið með nokkuð vannýtta afkastagetu. Með samningi við stefnda hafi stefnandi leitast við að fullnýta afkastagetu þeirra skipa. Allir helstu kostnaðarliðir í rekstri stefnanda hafi verið þeir sömu fyrir og eftir samning við stefnda. Ef fallist verði á, að skýra beri magnákvæði rýmisleigusamningsins með þeim hætti sem stefnandi haldi fram, að stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða fyrir ónýtt pláss, byggir stefndi á því, að víkja beri umræddu ákvæði samningsins til hliðar. Fyrir liggi, svo sem rakið hafi verið hér að framan, að umfang flutninga stefnda milli Íslands og N-Ameríku á árunum 1998, 1999 og 2000, hafi verið langt umfram þau lágmörk sem skilgreind hafi verið í samningi aðila. Þegar samningurinn hafi verið gerður hafi fátt bent til þess að flutningar stefnda á umræddri leið myndu dragast jafn mikið saman og raunin hafi orðið. Á árunum 2001 hafi stefndi flutt í allt 1.834 gámaeiningar milli Íslands og Bandaríkjanna/Kanada. Þrátt fyrir að stefndi hafi dregið verulega úr flutningum milli Bandaríkjanna og Íslands um Evrópu, eða úr 1.102 einingum á árinu 2000 í 446 einingar á árinu 2001, hafi stefndi vart náð að flytja umræddar 1.200 einingar í beinum flutningum. Ástæðu þessara miklu sviptinga hafi fyrst og fremst verið að rekja til tveggja þátta. Annars vegar hafi á þessum tíma farið að gæta töluverðs samdráttar í flutningum almennt frá Bandaríkjunum vegna hás gengis dollara. Af framlögðu yfirliti um flutning skipafélaganna milli Íslands og Bandaríkjanna/Kanada, megi sjá að magn beinna flutninga að flutningum fyrir varnarliðið undanskildum, hafi fallið úr 4.061 gámaeiningu á árinu 2000 í 2.491 gámaeiningu á árinu 2001. Um gríðarlegan samdrátt hafi verið að ræða hjá öllum þremur íslensku skipafélögunum sem verið hafi með reglubundna flutninga á umræddri leið. Hins vegar hafi samdráttur í flutningum hjá stefnda ekki einungis verið vegna þróunar á mörkuðum heldur hafi mikinn hluta samdráttarins verið að rekja til þess að félagið hafi tapað viðskiptavinum á árinu 2001 til keppinauta. Hafi þar vegið þyngst að Sölusamband íslenskra fiskframleiðenda (SÍF) hafi flutt viðskipti sín alfarið yfir til Hf. Eimskipafélags Íslands. Stefndi hafi átt í viðskiptum við SÍF og forvera þess SÍS til fjöldamargra ára. Eftir að samstarf um flutninga hófst við stefnanda hafi hins vegar veður skipast þannig að SÍF hafi séð sig knúið til að hætta viðskiptum við stefnda. Til að setja mikilvægi þessara flutninga stefnda fyrir SÍF í eitthvert samhengi þá nefnir stefndi, að félagið hafi flutt um 750 gámaeiningar fyrir SÍF á árinu 1999 og sambærilegt magn á árinu 2000. Stefndi kveður ástæðu þess að SÍF hætti viðskiptum við stefnda á árinu 2001 hafa verið að rekja til þess að SÍF hafi ekki talið treystandi á áætlanir stefnanda og að áætlun stefnanda, ef hún héldist, hafi auk þess ekki gefið kost á brottför frá Íslandi á sama vikudegi á tveggja vikna fresti. Slík reglubundin áætlun hafi verið SÍF mikilvæg, þar sem um flutninga á hráefni til vinnslu í verksmiðju erlendis hafi verið að ræða. Sem fyrr segi hafi frávik frá áætlunum stefnanda í fyrstu ferðum ársins 2001 hins vegar verið umtalsverð. Stefndi kveðst hafa lagt á það ríka áherslu í samningaviðræðum við stefnanda að stefnandi breytti siglingum á umræddri leið þannig að í stað þess að siglt væri á 24 daga fresti yrði siglt á 28 daga fresti. Ástæðu þessa hafi m.a. verið að rekja til þarfa SÍF og telur stefndi að stefnanda hafi verið fullkunnugt um mikilvægi þessa þáttar. Raunar hafi fjölmargir aðrir þættir mælt með því að tekin yrði upp 28 daga áætlun. Þessum kostum hafi m.a. verið lýst þannig af stefnanda sjálfum í upphafi árs 2001, að með því væri um fasta brottfarardaga að ræða og ávallt sami tími milli brottfara. Flutningar til Bandaríkjanna yrðu með þessu samkeppnishæfari og þjónusta við viðskiptavini betri og öruggari. Þrátt fyrir að aðilar hafi virst sammála um mikilvægi þess að ná fram þessu markmiði, og stefndi hafi talið að yfirlýsing í fskj. 1 og 2 við samning aðila staðfesti að áætlunum yrði breytt, hafi aldrei komið til þess að stefnandi breytti áætlunum sínum. Um ástæðu þessa geti stefndi lítt sagt en af tilsvörum stefnanda hafi helst mátt ráða að varnarliðið hafi ekki fallist á þessar breytingar. Stefndi hafi ekki upplýsingar um það hvort og þá hvaða viðræður stefnandi hafi átt við varnarliðið til að fá þessar breytingar í gegn en dregur í efa að stefnandi hafi fylgt þessu fast eftir. Ástæðu þeirra efasemda sé fyrst og fremst að rekja til þess að af einhverjum ástæðum virðist það hafa verið auðsótt fyrir Hf. Eimskipafélagið áður, nú Eimskipafélagið ehf., að halda sínum reglubundnu 28 daga áætlunum í siglingum fyrir varnarliðið. Félagið hafi sinnt þessum flutningum fyrir varnarliðið áður en Atlantsskip hafi fengið þá flutninga alla og nú hafi Eimskipafélagið fengið hluta flutninganna aftur og haldi sömu áætlun. Vera megi að sú staðreynd, að samningar stefnanda við varnarliðið hafi verið lausir á árinu 2001, hafi gert það að verkum að þessu máli hafi ekki verið fylgt fast eftir af ótta við að slíkar breytingar kynnu að falla í grýttan jarðveg. Af ofangreindum ástæðum hafi stefnda verið ómögulegt að uppfylla áskilnað í samningi aðila um 1.200 gámaeiningar á ári hverju. Þann ómöguleika sé annars vegar að rekja til ytri aðstæðna sem bitnað hafi jafnt á öllum sem sinntu flutningum á umræddri leið og hins vegar til atvika sem vörðuðu stefnda sérstaklega, þ.e. missis viðskipta við SÍF, sem stefndi hafi ekki getað ráðið neinu um. Ástæðu þess að SÍF hafi hætt viðskiptum við stefnda virðist einkum mega rekja til þess að þjónusta stefnanda hafi ekki uppfyllt þarfir félagsins. Að mati stefnda geti stefnandi við þessar aðstæður ekki sett fram kröfu um greiðslu þess magns sem vantað hafi upp á að lágmarksákvæðum samningsins væri náð og vísar stefndi einkum til 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi vísar og til þess að meðal þess sem ráðið hafi ákvörðun stefnda um að semja við stefnanda hafi annars vegar verið fyrirheit stefnanda um að taka upp 28 daga áætlun og hins vegar viðkoma í Kanada. Það hafi verið á ábyrgð stefnanda að efna þessi loforð en bæði hafi verið vanefnd. Ljóst sé að stefndi hefði ekki samið um flutninga við stefnanda nema gegn því að þessi skilyrði yrðu uppfyllt. Þetta telur stefndi að stefnanda hafi verið fullkomlega ljóst enda áréttað í samningaferlinu öllu og í texta endanlegs samnings aðila. Þrátt fyrir vanefndir stefnanda og verulegar breytingar á heildarmagni flutninga stefnda til og frá N-Ameríku hafi stefndi flutt yfir 80% alls þess sem flutt hafi verið beint milli Íslands og N-Ameríku með stefnanda. Viðmiði um 1.200 gámaeiningar hafi hins vegar ekki verið fyllilega náð af framangreindum ástæðum. Krafa stefnanda um greiðslu fyrir það sem upp á vantaði til að tilskildu lágmarki væri náð sé að mati stefnda einstaklega óeðlileg og ósanngjörn, einkum við þær aðstæður sem hér hafi verið lýst. Krafa stefnanda sé upp á um 70 milljónir króna auk dráttarvaxta og kostnaðar. Til að þessi fjárhæð verði sett í eitthvert samhengi þá hafi heildargreiðslur stefnda til stefnanda vegna flutninga á öllu samningstímabilinu verið um 101 milljón króna. Verði stefndi nú dæmdur til þess að greiða stefnufjárhæðina sé ljóst að hver flutt eining á samningstímabilinu muni reynast stefnda óheyrilega dýr og ekki í nokkru samræmi við þau verð sem tíðkast hafi í þessum flutningum. Tjón stefnda yrði því umtalsvert. Til að undirstrika enn frekar hversu óeðlileg þessi krafa stefnanda sé megi m.a. benda á að á samningstímanum hafi stefnanda tekist að ná til sín nokkrum viðskiptamanna stefnda, m.a. húsgagnaverslununum Bústoð ehf. og Húsgagnalager sætir sófar ehf. og EK. Með þessu móti hafi stefnanda tekist að auka eigið magn en krefji nú stefnda einnig um greiðslu fyrir sömu gámaeiningar. Stefndi áréttar einnig að með samningi við stefnda hafi stefnandi ráðstafað rými sem ella hefði að stórum hluta verið ónýtt. Kostnaður stefnanda af samningum hafi því ekki verið nokkur ef frá sé talinn sá kostnaður sem tengja megi beint við flutning á hverjum og einum gámi. Það hafi ekki verið svo að stefnandi hafi haldið frá rými fyrir stefnda sem af þeim sökum hafi ekki tekist að nýta. Skylda stefnanda til að taka frá rými fyrir stefnda hafi tekið til 60 gámaeininga í hverri ferð. Stefnda hafi hins vegar borið að tilkynna stefnanda með a.m.k. 6 daga fyrirvara um magn til flutnings í hverri ferð til að stefnanda gæfist ráðrúm til að skipuleggja eigin flutninga með hliðsjón af því. Auk þess hafi í viðaukum við samninginn verið tekið fram að flutningur varnarliðsins hafi haft forgang fram yfir eigin flutning stefnanda og flutninga fyrir stefnda. Til þess hafi nokkrum sinnum komið að þurft hafi að skilja eftir vörur stefnda ef yfirbókað var í skipin. Stefndi telur ljóst að umsamin verð í samningnum við stefnanda hafi ekki verið lægri en verð sem viðgengist hafi á markaðnum á þessum tíma. Stefndi hafi áður notið sambærilegra kjara hjá Hf. Eimskipafélagi Íslands. Að mati stefnda hafi ekkert bent til þess að stefnanda hafi verið nauðsyn á að ná tilteknum fjölda gámaeininga til flutnings frá stefnda á hverju ári. Stefnandi hafi ekki getað bent á neinar mögulegar ástæður fyrir því að gera það lágmark að ákvörðunarástæðu fyrir samningsgerðinni. Stefndi hafi enda alla tíð talið að ákvæðið hefði einungis verið sett til að tryggja enn frekar hollustu stefnda. Með vísan til framangreinds sé þess krafist að ákvæði um flutning á 1.200 gámaeiningum að lágmarki, verði það skilið með þeim hætti sem stefnandi krefst, verði vikið til hliðar með vísan til ólögfestrar meginreglna samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. samningalaga. Í þriðja lagi telur stefndi að skilyrði til greiðslu efndabóta séu ekki uppfyllt. Af því sem að framan sé rakið sé ljóst að það verði ekki rakið til sakar starfsmanna stefnda að viðmiðun um 1.200 gámaeiningar hafi ekki verið náð. Þvert á móti megi rekja það að stórum hluta til vanefnda stefnda og annmarka á þjónustu stefnanda. Þá telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir raunverulegu fjártjóni við það að umræddu lágmarki hafi ekki verið náð. Ekkert tjón hafi orðið á munum og stefnandi ekki þurft að leggja út í neinar kostnaðarsamar aðgerðir vegna viðskiptanna við stefnda. Eina fjárfestingin sem stefnandi hafi skuldbundið sig til að ráðast í hafi verið að auka við tengi fyrir frystigáma (e. reefer plugs), sbr. viðauka 4 við samninginn. Þá skyldu hafi stefnandi vanrækt og farið svo að stefndi hafi orðið að kaupa öll viðbótartengi sjálfur. Kostnaður af því að flytja ekki gáma sé augljóslega enginn. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnanda hafi ekki tekist að nýta rými sem hann hefði ella getað nýtt. Stefnandi hafi flutt allt það magn sem hann mögulega gat sjálfur haft til flutnings. Í fjórða lagi telur stefndi, að tómlæti stefnanda eigi að leiða til sýknu. Þrátt fyrir að þegar á árinu 2001 hafi verið ljóst að stefndi gæti ekki uppfyllt viðmið um 1.200 gámaeiningar þá hafi stefnandi ekki áskilið sér rétt til greiðslu vegna þessa fyrr en með bréfi, dagsettu 20. mars 2003, eða um 5 mánuðum eftir að stefndi hafi sagt upp samningnum við stefnanda. Að mati stefnda hafi verið afar rík ástæða til þess fyrir stefnanda að setja þennan skilning á ákvæðinu fram fyrr á samningstímanum. Ef miðað er við skilning stefnanda á ákvæðinu þá hafi a.m.k. gefist tilefni til þess strax um áramótin 2001/2002 að krefja stefnda um greiðslur fyrir þær gámaeiningar sem upp á vantaði. Í hinu umdeilda samningsákvæði hafi verið vísað til þess að flytja mætti 15% magnsins milli ára. Ljóst sé að þótt tekið væri tillit til þessarar tilfærslu þá hafi enn vantað upp á að tilskildu magni væri náð á árinu 2001, samkvæmt túlkun stefnanda. Aftur hafi gefist tilefni til að setja slíka kröfu fram um áramótin 2002/2003, en engin krafa hafi borist frá stefnanda og þessum skilningi hafi aldrei verið haldið á lofti gagnvart stefnda. Stefndi hafi gefið stefnanda sérstakt tilefni til að fylgjast með fluttu magni með því að láta vita af því að í það stefndi að magn myndi lækka þar sem félagið hefði misst mikilvæga viðskiptavini vegna vanefnda stefnanda. Það hefði skipt stefnda miklu að fá þessa túlkun stefnanda fram fyrr á samningstímabilinu, m.a. þar sem mögulegt hefði verið að fela stefnanda hluta af þeim flutningum sem venjulega fari frá Bandaríkjunum um Evrópu til Íslands og lækka þar með hugsanlegar kröfur stefnanda. Það hefði vitanlega verið mun hagstæðara fyrir stefnda að flytja vörurnar með stefnanda en að greiða fyrir flutning um Evrópu og greiða einnig fyrir ónýtt rými hjá stefnanda. Stefndi kveður, að hefði honum verið það ljóst strax í upphafi samstarfs aðila að stefnandi teldi flutninga til og frá Kanada ekki með við mat á lágmarksmagni, og að krafist yrði greiðslu fyrir það magn sem upp á vantaði, hefði stefndi átt þann kost að flytja alla gámana til Norfolk og þaðan beint til Íslands með stefnanda. Með því móti hefði það magn augljóslega verið talið með auk þess sem það hafi verið mun ódýrari leið fyrir stefnda en að greiða fyrir flutning um Evrópu og greiða einnig fyrir vannýtta rýmið hjá stefnanda. Til þess hafi hins vegar aldrei komið. Stefndi byggir varakröfu sína um verulega lækkun á því að stefnandi hafi vantalið verulega þann fjölda gámaeininga sem með réttu hafi borið að telja til flutnings samkvæmt samningi aðila. Beri þar fyrst að nefna að stefnandi hafi ekki viljað viðurkenna að til flutninganna beri að telja gámaeiningar sem fluttar hafi verið til eða frá Kanada. Samningur aðila hafi samkvæmt efni sínu, grein 4, tekið til flutninga milli hafna á Atlantshafsströnd Bandaríkjanna, Kanada eða Nýfundnalands og Íslands. Í viðauka 2 við samninginn sé að finna nánari ákvæði um flutninga stefnanda til Kanada/Nýfundnalands. Í viðauka 4 hafi verið kveðið á um skyldu stefnanda til að taka þátt í kostnaði við að flytja gáma frá Kanada/Nýfundnalandi til Norfolk í tilvikum þar sem stefnandi hefði ekki viðkomu í Kanada. Stefnandi hefði ekki getað gert athugasemdir við að gámar sem fluttir yrðu með þessum hætti yrðu taldir með.Heildarfjöldi gáma, sem fluttir hafi verið með Atlantsskipum til og frá Kanada/Nýfundnalandi, hafi verið 488(467+21). Þá hafi stefndi þurft að flytja 300 gáma á sömu leið með eigin skipum (248+52) en til þess komið eingöngu vegna þess að ferðir hafi fallið niður hjá stefnanda eða fullfermi hafi verið hjá stefnanda vegna mikilla flutninga fyrir varnarliðið. Í viðauka 4 við samning aðila hafi verið tekið fram að til frádráttar viðmiðun um lágmarksfjölda gámaeininga kæmu þær einingar sem ekki hafi verið unnt að flytja með Atlantsskipum. Til þessa kom m.a. vegna fullfermis hjá stefnanda og sökum þess að eitt skip stefnanda hafi verið óhaffært um tíma. Stefnandi hafi af þessum sökum flutt 70 gámaeiningar frá Bandaríkjunum og 300 gámaeiningar frá Kanada. Af sömu ástæðu hafi þurft að flytja 382 gámaeiningar af Norfolksvæðinu um Evrópu til Íslands. Slíkir flutningar hafi verið stefnda bæði dýrir og tímafrekir en beinir flutningar með stefnanda hafi einungis komið til þegar vörur hafi ekki komist með skipum stefnanda. Í allt hafi þetta verið 2.492 gámaeiningar sem stefndi telur að falli undir þau viðmið sem sett hafi verið í samningi aðila um lágmarksfjölda gámaeininga. Stefndi krefst þess að umræddar 2.492 gámaeiningar verði lagðar til grundvallar við útreikning á kröfu stefnanda, ef á annað borð verði fallist á að slík krafa geti verið fyrir hendi. Stefndi mótmælir þeirri aðferð stefnanda að bæta 1.75% álagi við gengi bandaríkjadollars við útreikning stefnufjárhæðar. Því er mótmælt að slíkt álag sé venjubundið enda hafi stefndi til að mynda aldrei notað slíkt álag í eigin flutningum. Þá verði ekki séð að svo hafi um samist milli aðila að slíkt álag yrði á gengi Bandaríkjadollars. Stefndi telur að bætur til stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemur hugsanlegum ágóða stefnanda af flutningi hverrar og einnar gámaeiningar sem upp á vantaði. Ekkert liggi fyrir um það hver hagnaður stefnanda hefði orðið af flutningi hverrar og einnar gámaeiningar. Til þess beri einnig að líta að stefnanda hafi borið að leita allra leiða til að nýta rými sem ekki nýttist til flutninga fyrir aðra og lágmarka þannig hugsanlega missi hagnaðar. Stefndi krefst þess og að bætur verði lækkaðar vegna eigin sakar stefnanda og vísar einkum til þess að ástæða þess að stefndi hafi ekki náð tilskildum mörkum hafi að stórum hluta verið að rekja til annmarka á þjónustu stefnanda. Stefndi mótmælir og sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta og krefst þess að þeir miðist við dómsuppsögu í héraði eða eftir atvikum Hæstarétti. Kröfu sína um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ágreiningur máls þessa lýtur að flutningi stefnanda fyrir stefnda á siglingaleiðinni milli Íslands, Bandaríkjanna og Kanada, frá árinu 2001 til ársins 2003. Krefur stefnandi stefnda um greiðslu efndabóta á grundvelli samnings um leigu á rými fyrir tiltekinn fjölda gámaeininga á skipum á vegum stefnanda. Aðilar gerðu með sér skriflegan samning um þessa flutninga, sem áður hefur verið greint frá hér að framan. Er þar kveðið á um að stefndi skuldbindi sig til þess að flytja minnst 80% af farmi sínum beint milli Íslands og Bandaríkjanna með skipum stefnanda. Segir þar og, að samt sem áður skuldbindi stefndi sig til að leigja rými fyrir lestaða gáma að því magni sem nemur 1.200 TEU á ári milli Íslands og Bandaríkjanna með magnyfirfærslu milli ára upp á 15%. Undir rekstri málsins gáfu aðilar sameiginlega málflutningsyfirlýsingu þess efnis að gildistími flutningasamninga aðila hafi verið frá 1. janúar 2001 til 23. apríl 2003 eða samtals í 27 mánuði og 23 daga. Í samningnum hafi verið við það miðað að stefndi flytti 1.200 gámaeiningar (TEU) á ári eða 2.776 gámaeiningar á gildistíma samningsins. Á þeim tíma flutti stefndi með skipum stefnanda, og greiddi fyrir, 1.350 gámaeiningar á siglingaleiðinni milli Bandaríkjanna og Íslands. Stefnandi byggir á því að 1.426 gámaeiningar vanti upp á það að stefndi hafi uppfyllt samningsskyldur sínar. Stefnandi styður fjárkröfur sínar við eigin útreikninga á grundvelli samningsins. Eins og að framan greinir var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 23. júní 2005 fallist á að stefnandi ætti rétt á bótum úr hendi stefnda vegna vanefnda stefnda á samningi aðila, en með dómi Hæstaréttar frá 9. febrúar 2006 var dómur Héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu, að í Héraðsdómi hefði ekki verið tekin afstaða til þeirrar málsástæðu stefnda, að tiltekinn fjölda gámaeininga, sem stefndi teldi að stefnandi hefði ekki getað flutt vegna bilana eða fullfermis, skyldi draga frá lágmarksfjölda umsaminna gámaeininga. Þá segir og í dómi Hæstaréttar að ekki hafi verið tekin nægjanlega rökstudd afstaða í Héraðsdómi til annarrar málsástæðu stefnda fyrir varakröfu sinni um lækkun efndabótakröfu stefnda, þ.e. að hann yrði ekki krafinn um hærri bætur en sem næmi sannanlegum missi hagnaðar stefnanda. Í umfjöllun um aðalkröfu stefnanda í dómi Héraðsdóms frá 23. júní 2005, var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði sýnt fram á að stefndi hefði vanefnt umdeildan samning aðila með þeim hætti að bótaskylt væri. Dæmdar bætur voru miðaðar við verð fyrir flutning á 1.426 gámaeiningum, sem talið var að upp á vantaði að stefndi uppfyllti samningsskyldur sínar um flutning milli Bandaríkjanna og Íslands, miðað við miðgengi USD á útgáfudegi reiknings. Þótt ekki sé það ljóst þykir helst mega ráða af fyrrnefndum dómi Hæstaréttar að hann telji stefnanda eiga rétt á bótum úr hendi stefnda. Þá verður ráðið af dóminum að hins vegar hafi ekki verið sýnt fram á, með nægjanlega glöggum hætti, umfang þess tjóns, sem stefnandi kveðst hafa orðið fyrir vegna ætlaðra vanefnda stefnda og einnig það að stefndi verði ekki krafinn um hærri bætur en sem nemi sannanlegum missi hagnaðar stefnanda. Í málinu nýtur ekki við gagna um það hver kostnaður stefnanda var af flutningi gáma og þar með væntanlegur hagnaður hans af flutningi gáma fyrir stefnda miðað við ákvæði samnings aðilanna. Frá því að dómur Hæstaréttar gekk hefur stefnandi ekki lagt fram frekari gögn, svo sem matsgerð dómkvaddra manna, skjöl úr bókhaldi sínu, eða önnur gögn, sem varpað gætu ljósi á tjón hans og leggja mætti til grundvallar tjóni stefnanda vegna missis hagnaðar. Verður að líta svo á að stefnandi hafi fengið nægilegar áskoranir þar um frá stefnda í greinargerð hans og enn frekar tilefni til þegar litið er til niðurstöðu Hæstaréttar um fjárkröfu hans. Gat það því ekki orðið hlutverk dómara málsins að gæta sérstaklega að leiðbeiningum þar um samkvæmt heimildarákvæðum einkamálalaga. Þá gefa gögn málsins ekki nægilegan grunn fyrir dómara að meta tjónið að álitum. Þrátt fyrir að það kunni að vera erfiðleikum bundið fyrir stefnanda að færa nákvæmar sönnur á fjárhæð tjóns síns, hefði honum verið í lófa lagið að leggja fram ítarlegri gögn þar um, sem hefðu getað orðið viðhlítandi grunnur mats á fjártjóni hans. Þar sem það var ekki gert og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar verður að telja málið svo vanreifað að þessu leyti að óhjákvæmilegt sé að vísa því sjálfkrafa frá dómi. Rétt þykir, þrátt fyrir þessa niðurstöðu, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 130/2003 | Kærumál Fjárnám | Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu L um að felld yrðu úr gildi tvö fjárnám, sem gerð höfðu verið hjá honum fyrir kröfum LV. Var fallist á með héraðsdómara að ekki yrði séð að sýslumaður hafi við framkvæmd fjárnámanna, haft undir höndum nægar upplýsingar um nánar tilgreinda fasteign og veðskuldir, sem á henni hvíldu, til að leggja á raunhæfan hátt mat samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 90/1989 á það hvort eignin gæti nægt til fullnustu kröfum LV. Samkvæmt því var hinn kærði úrskurður staðfestur og fjárnámin felld úr gildi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. mars 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. apríl sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2003, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að felld yrðu úr gildi tvö fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá honum 28. október 2002 fyrir kröfum sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að fjárnám þessi verði staðfest og sér dæmdur málskostnaður í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til þess, sem greinir í forsendum hins kærða úrskurðar, verður að fallast á með héraðsdómara að ekki verði séð að sýslumaður hafi við framkvæmd fjárnámanna, sem málið varðar, haft undir höndum nægar upplýsingar um fasteignina Breiðumörk 1c í Hveragerði og veðskuldir, sem á henni hvíldu, til að leggja á raunhæfan hátt mat samkvæmt 2. mgr. 38. gr. laga nr. 90/1989 á það hvort eignin gæti nægt til fullnustu kröfum sóknaraðila. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Lífeyrissjóður verzlunarmanna, greiði varnaraðila, Lykilhótelum hf., 150.000 krónur í kærumálskostnað. |
Mál nr. 2/2008 | Aflamark Skilasvik Fjárnám | X var ákærður fyrir brot gegn 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í nóvember 2002 selt aflamark skipsins Z í löngu og skötusel vegna fiskveiðiársins 2002/2003 til Þ ehf., þrátt fyrir að hann vissi að fjárnám hefði verið gert í hinu selda. X neitaði sök og hélt því fram að honum hefði verið heimilt að flytja aflamarkið. Í athugasemdum í greinargerð með 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð kemur fram að ekki þurfi samþykki veðhafa þótt aflamark sé flutt milli skipa. Þá leitaði X heimildar F til flutningsins og var hún veitt. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að þegar litið væri til þeirra reglna sem um aflamark gilda og eðli réttindanna yrði talið að sú háttsemi sem ákært var fyrir teldist ekki til skilasvika samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga. Var X því sýknaður af kröfu ákæruvaldsins. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. desember 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvalds og frávísunar skaðabótakröfu. Ákærði var daglegur stjórnandi og prókúruhafi Útgerðarfélagsins Y ehf. og síðar Ö ehf. sem keypti allt hlutafé Y ehf. 6. febrúar 2002. Eina eign félagsins mun hafa verið fiskveiðiskipið Z, skipaskrárnúmer [...], sem sökk [dags.]. Um framangreinda sölu félagsins sá fyrirtæki sem samkvæmt gögnum málsins ber heitið Skipamiðlunin V. Óumdeilt er að skipið hafði aflahlutdeild í löngu, keilu og skötusel og hafði verið úthlutað aflamarki í sömu tegundum vegna fiskveiðiársins 2001/2002 þegar það sökk. Það fékk einnig úthlutað aflamarki vegna fiskveiðiársins 2002/2003. Eftir að skipið sökk voru í september og október 2002 gerð nokkur fjárnám í því „ásamt öllu því sem skipinu fylgir og fylgja ber, þ.m.t. aflahlutdeild skipsins í löngu, keilu og skötusel og aflamark skipsins vegna fiskveiðiársins 2002/2003 í löngu, keilu og skötusel.“ Fjárnám voru einnig gerð í væntanlegum vátryggingabótum vegna skipsins. Hinn 25. nóvember 2002 tilkynntu ákærði fyrir hönd Útgerðarfélagsins Y ehf. og útgerðin Þ ehf. Fiskistofu um flutning aflamarks Z í löngu og skötusel yfir á Æ og staðfesti Fiskistofa hann 3. desember 2002. Af hálfu ákærða er því haldið fram að hinn 1. mars 2003 hefðu veiðiheimildir samkvæmt aflamarki fallið niður ef þær hefðu ekki verið nýttar. Hinn [dags.] 2004 var bú Y ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Ódagsett kæra fjárnámshafa vegna framangreinds flutnings aflamarksins var móttekin af lögreglustjóranum í Reykjavík 24. maí 2004. Aflahlutdeild fylgir skipi. Um veðhæfi aflaheimilda er fjallað í 4. mgr. 3. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð en þar segir að óheimilt sé „að veðsetja réttindi til nýtingar í atvinnurekstri, sem skráð eru opinberri skráningu á tiltekið fjárverðmæti og stjórnvöld úthluta lögum samkvæmt, t.d. aflahlutdeild fiskiskips“. Var með ákvæði þessu tekinn af allur vafi um það að ekki mætti veðsetja aflahlutdeild sérstaklega. Að því er varðar samþykki hugsanlegs veðhafa fyrir framsali aflahlutdeildar frá veðsettu skipi segir hins vegar í athugasemdum um 4. mgr. 3. gr. í frumvarpi til laga um samningsveð: „Hvað aflahlutdeild fiskiskips varðar er rétt að taka fram að þar er einvörðungu átt við þá aflahlutdeild sem helst óbreytt milli ára, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990. Samkvæmt því þarf ekki samþykki veðhafa þótt aflamark sé flutt milli skipa eftir þeim reglum sem um það gilda samkvæmt lögum nr. 38/1990.“ Aflamark er tímabundin heimild skips til að veiða tiltekið magn af tiltekinni tegund á tilteknu fiskveiðitímabili, og er það ákveðið af Fiskistofu á grundvelli aflahlutdeildar skipsins, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990, sjá nú lög nr. 116/2006. Afstaða Fiskistofu, sem fram kemur í bréfi hennar til lögreglu vegna málsins 25. janúar 2005, er í samræmi við þetta, en þar segir að lög standi ekki í vegi fyrir því að Fiskistofa heimili flutning aflamarks á milli skipa þó að fjárnám hafi verið gert í skipi sem flytja á aflamarkið frá. Í sama bréfi kom fram að ekki væri skylt að leggja fram veðbókarvottorð við flutning aflamarks. Z sökk á fiskveiðiárinu 2001/2002. Samkvæmt 1. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 hélt útgerðin aflamarki skipsins í 12 mánuði frá 1. mars 2002 auk þess aflamarks sem úthlutað var vegna fiskveiðiársins 2002/2003. Ákærði neitar sök og heldur því fram að honum hafi verið heimilt að flytja aflamarkið og að tilgangur hans hafi verið að forða því að verðmæti færu til spillis. Eins og að framan er rakið leitaði hann heimildar Fiskistofu til flutningsins og var hún veitt. Var flutningurinn liður í eðlilegri ráðstöfun útgerðarinnar á aflamarki sem hún ein hafði umráð yfir. Eins og að framan er rakið verður hvorki aflahlutdeild skips né aflamark veðsett sérstaklega heldur fylgja þau réttindi því veðandlagi sem skipið er. Um hin varanlegu réttindi sem felast í aflahlutdeild og fylgja skipi gilda þær sérstöku reglur að þau verða ekki framseld frá því nema með samþykki veðhafa þess. Hið sama gildir hins vegar ekki um hin tímabundnu réttindi, sem felast í aflamarki skips, enda er aflamarkið þess eðlis að á það gengur eftir því sem veitt er og sú skylda hvílir ekki á eiganda skips að ráðstafa andvirði aflans sérstaklega til veðhafa þess. Aflamarki má þannig ráðstafa til þriðja manns án tilkynningar til veðhafa skips. Þegar litið er til þeirra reglna sem um aflamark gilda og eðli réttindanna verður að telja að sú háttsemi ákærða að flytja aflamark umrædds skips teljist ekki til skilasvika samkvæmt 2. tölulið 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Skal ákærði því sýkn saka og verður framkominni skaðabótakröfu þegar af þeirri ástæðu vísað frá dómi. Það athugast að verjandi ákærða í héraði starfaði hjá Skipamiðluninni V, sem sá um hin umdeildu viðskipti. Til þess fyrirtækis rann endurgjald vegna kostnaðar við milligöngu um færslu aflamarksins og vegna áðurgreindrar sölu á Útgerðarfélaginu Y ehf. Óheimilt var því að skipa hann verjanda samkvæmt 3. mgr. 39. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem komið gat til greina að kveðja hann sem vitni í málinu. Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda verður staðfest, en sá sakarkostnaður verður felldur á ríkissjóð sem og áfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins. Skaðabótakröfu Faxa ehf., Fiskhella ehf., Skipalyftunnar hf., Netasölunnar ehf., Vöruvals ehf., Neta ehf., Eyjaradíós ehf., Björgunarfélags Vestmannaeyja og Þórs ehf. vélaverkstæðis er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um fjárhæð sakarkostnaðar er óraskað, en hann greiðist úr ríkissjóði. Áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti samtals 238.073 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Grétars Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 217.875 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 27. nóvember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 11. september 2007 á hendur X, kt. [...], [heimilisfang], Reykjavík, fyrir skilasvik, sem daglegur stjórnandi, prókúruhafi og varamaður í stjórn Y ehf., kt. [...], selt í nóvember 2002 aflamark skipsins Z löngu og skötusel vegna fiskveiðiársins 2002/2003 til Þ., kt. [...], á 845.600 krónur og ráðstafað í þágu Y. þrátt fyrir að hann vissi að fjárnám hefði verið gert í hinu selda 6. september og 18. október sama ár fyrir 9 kröfum jafnmargra kröfuhafa að fjárhæð samtals 5.677.513 krónur, sem þinglýst var 11. september og 29. október sama ár en með úthlutun úr þrotabúi Y ehf. greiddust 1.113.981 króna upp í kröfurnar. Þetta er talið varða við 2. tl. 1. mgr. 250. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu krefst Jón G. Valgeirsson hf. (svo) þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 845.699 krónur ásamt lögmannsþóknun 54.780 krónur. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi, sem móttekið var hjá lögreglu 24. maí 2004, var af hálfu einkahlutafélaganna Faxa, Fiskhellu, Netasölunnar, Vöruvals, Nets, Eyjaradíós og Þórs Vélaverkstæðis, hlutafélagsins Skipalyftunnar og Björgunarfélags Vestmannaeyja lögð fram kæra á hendur fyrirsvarsmönnum Útgerðarfélagsins Y ehf., sem úrskurðað hafi verið gjaldþrota 23. mars 2004. Í kærunni kemur fram að Útgerðarfélagið Y ehf. hafi skipt um eigendur í febrúar 2002 þar sem hlutafé félagsins hafi verið selt án þess að kærendum hafi verið kunnugt um. Félagið hafi átt skipið Z, skipaskrárnúmer [...]. Skipið hafi farist [dags]. Í kjölfarið hafi kærendur tekið dóma fyrir viðskiptaskuldum sínum hjá Útgerðarfélaginu Y ehf. Gert hafi verið fjárnám fyrir kröfunum hjá sýslumanninum í Reykjavík, annars vegar fyrir 6 kröfum þann 6. september 2002 og hins vegar fyrir 3 síðustu kröfunum 18. október 2002. Fjárnámunum hafi verið þinglýst á skipið vegna fyrri 6 fjárnámanna 11. september 2002 og vegna hinna seinni 3ja þann 29. október 2002. Fjárnámið hafi verið gert þannig og bókað: ,, skipinu Z, skipaskrárnar. [...], ásamt öllu sem skipinu fylgir og fylgja ber, þ.m.t. aflahlutdeild skipsins í löngu, keilu og skötusel og aflamark skipsins vegna fiskveiðiársins 2002/2003 í löngu, keilu og skötusel. Einnig er gert fjárnám í vátryggingarbótum skipsins Z sem kunna að vera greiddar frá Tryggingarmiðstöðinni hf. sem gerðarþoli telur sig eiga rétt á vegna þess að skipið fórst þann [dags.]“. Gerðarþoli hafi mótmælt fjárnámunum og skotið 6 fyrstu málunum til Héraðsdóms Reykjavíkur. Eitt mál hafi verið rekið þar en þau hafi öll verið sambærileg. Hafi málið verið þingfest 18. október 2002 og flutt fyrir dómi. Málið hafi verið tekið til úrskurðar 27. nóvember 2002 og úrskurður fallið í málinu 9. janúar 2003. Hafi fjárnámsgerðir sýslumanns verið staðfestar. Fiskistofu hafi verið tilkynnt um 6 fyrstu fjárnámsgerðirnar með bréfi 12. september 2002. Samkvæmt upplýsingum frá Fiskistofu hafi Útgerðarfélagið Y ehf. selt allt aflamark skipsins í löngu og skötusel vegna kvótaársins 2002/2003 til Þ ehf. með tilkynningu 25. nóvember 2002, sem móttekin hafi verið af Fiskistofu 27. nóvember 2002. Hafi verð hins selda aflamarks verið 845.600 krónur. Undir tilkynninguna hafi X, ákærði í máli þessu, ritað f.h. Útgerðarfélagsins Y ehf. Hafi það verið gert þrátt fyrir að í fjárnámsgerðum kæmi skýrt fram að kærendur ættu veð í öllu aflamarki skipsins í löngu, keilu og skötusel vegna fiskveiðiársins 2002/2003. Í ljósi málavaxta hafi fyrirsvarsmönnum verið fullkunnugt um þessar takmarkanir þar sem þeir hafi verið viðstödd þau, þeim hafi verið þinglýst á skipið og málinu skotið til dómstóla. Sé því augljóst að verið hafi verið að skjóta undan veðsettum eignum án heimildar. Kærendur telji því augljóst að verið sé að brjóta á þeim rétt og aðgerðin til þess fallin að valda þeim fjárhagslegu tjóni enda sérstaklega tiltekið að veð hafi verið tekið í hinu selda. Samkvæmt því hafi þurft leyfi veðhafa fyrir sölunni og að andvirðinu yrði ráðstafað til veðhafa. Í kærunni var gerður fyrirvari um bótakröfur á hendur fyrirsvarsmönnum Útgerðarfélagsins Y ehf. Með bréfi kærenda voru afrit af skjölum. Var um að ræða endurrit úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík vegna 9 fjárnáma, veðbókarvottorð vegna Z, tilkynning til Fiskistofu frá 12. september 2002, tilkynningarblað til Fiskistofu vegna sölu aflamarks sem móttekin var 27. nóvember 2002, upplýsingar frá Fiskistofu um aflamark Z vegna fiskveiðiársins 2002/2003, úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur frá 9. janúar 2003 og bókanir um niðurfellingu mála, upplýsingar um fyrirsvarsmenn Útgerðarfélagsins Y ehf. og loks úrskurður um gjaldþrotaskipti. Í rannsóknargögnum málsins eru afrit af stefnum, aðfarabeiðnum og boðunum vegna fjárnáma tiltekinna kærenda á hendur Útgerðarfélaginu Y ehf. Stefnurnar eru dagsettar 24. og 25. apríl og 24. maí 2002, aðfararbeiðnirnar 8. ágúst og 23. september 2002 og boðanirnar 22. ágúst og 1. október 2002. Tilteknar boðanir hafa verið birtar fyrir A, sem fyrirsvarsmanni Útgerðarfélagsins Y., mánudaginn 2. september 2002 og aðrar fyrir ákærða sem fyrirsvarsmanni Útgerðarfélagsins Y ehf. 8. október 2002. Samkvæmt yfirliti úr Hlutafélagaskrá skipa stjórn Útgerðarfélagsins Y ehf. samkvæmt fundi 6. febrúar 2002 A sem stjórnarmaður og ákærði sem varamaður. Bæði til heimilis að [...] í Reykjavík. Ákærði er skráður með prókúru. Fram kemur að félagið hafi verið úrskurðað gjaldþrota 23. mars 2004. Með bréfi 6. nóvember 2006 hafði Jón G. Valgeirsson héraðsdómslögmaður uppi skaðabótakröfu á hendur fyrirsvarsmönnum Útgerðarfélagsins Y ehf. Er skaðabótakrafan að fjárhæð 845.600 krónur, auk vaxta og lögmannskostnaðar. Í bréfinu kemur fram að við úthlutun úr þrotabúi Útgerðarfélagsins Y ehf. hafi greiðst 1.113.981 króna upp í kröfur kærenda sem samtals hafi numið 8.060.647 krónum. Með bréfi 22. nóvember 2004 til Fiskistofu fór lögregla þess á leit að upplýsingar yrðu veittar lögreglu vegna rannsóknar málsins. Var um að ræða ljósrit af öllum gögnum Fiskistofu varðandi flutning á aflamarki Z á löngu og skötusel fyrir fiskveiðiárið 2002/2003 yfir á Æ. Jafnframt var óskað upplýsinga um hvort öllum skilyrðum laga og reglugerða hafi verið fullnægt við flutning á aflamarkinu og engar vanheimildir verið af hálfu þeirra aðila sem óskað hafi eftir flutningnum. Jafnframt var óskað eftir upplýsingum um skyldur Fiskistofu í því tilviki sem væri til rannsóknar en fram hafi komið að Fiskistofu hafi bréflega verið tilkynnt um fjárnámsgerðir í málinu. Fiskistofa svaraði bréfi lögreglustjóra 25. janúar 2005. Voru með bréfinu send afrit af gögnum er lögreglustjóri leitaði eftir. Þá er tekið fram að öllum formskilyrðum við flutning aflamarksins af Z yfir á Æ hafi verið fullnægt, þ.e. undirskrift eiganda og útgerðaraðila sem flutt hafi verið frá, undirskrift útgerðaraðila þess skips sem flutt hafi verið til og upplýsingar um verð. Tekið er fram að við flutning aflamarks þurfi ekki að liggja frammi veðbókarvottorð. Þá er tekið fram að í 7. mgr. 12. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða segi að á hverju fiskveiðiári sé einungis heimilt að flytja af fiskiskipi aflamark, umfram aflamark sem flutt sé til skips, sem nemi 50% af samanlögðu aflamarki sem fiskiskipi sé úthlutað. Þá segi að Fiskistofu sé heimilt að víkja frá þessari takmörkun á heimild til flutnings aflamarks vegna breytinga á skipakosti útgerðar eða þegar skip hverfi úr rekstri um lengri tíma vegna alvarlegra bilana eða sjótjóns. Beiðni um flutning aflamarks í löngu og skötusel umfram 50% frá Z til Æ hafi verið móttekin af Fiskistofu 27. nóvember 2002, þ.e. innan fiskveiðiársins 2002/2003. Í 2. málsl. 1. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 komi fram að farist skip skuli útgerð halda aflamarki skipsins í 12 mánuði talið frá upphafi næsta mánaðar eftir að skipið fórst enda þótt nýkeypt skip hafi ekki komið í stað þess innan þess tíma. Frá og með 1. mars 2002 hafi útgerð Z því haft heimild til að halda aflamarki skipsins í 12 mánuði jafnframt því aflamarki sem úthlutað hafi verið á skipið á fiskveiðiárinu 2002/2003. Flutningur aflamarksins grundvallist því á reglum um breytingu á skipakosti. Samkvæmt þeim reglum er um slík atvik gildi þá sé heimilt að flytja allt aflamark ef skip sekkur. Undanþáguákvæðið gildi fyrst og fremst um tilvik um flutning aflamarks milli tveggja eða fleiri skipa í eigu sama aðila. Aðili sem eigi eitt skip geti ekki á grundvelli undanþáguákvæðisins flutt aflamark umfram 50% af úthlutuðu aflamarki skipsins til skips í eigu annars aðila nema viðkomandi, í þessu tilviki útgerð Z, eigi ekki annað skip og óviðráðanlegar ástæður, s.s. að skipið sökkvi, leiði til þess að flytja þurfi aflamark frá skipinu. Að því er fjárnámsgerðir í málinu varði þá hafi Fiskistofu ekki borist neinar bréflegar tilkynningar um fjárnámsgerðirnar. Þótt bréfleg tilkynning um fjárnámsgerðir hafi borist Fiskistofu þá breyti það engu um heimildina til flutnings aflamarksins milli Z og Æ því að hvorki í lögum um samningsveð né í lögum um aðför eða öðrum lögum sé lagt bann við því að Fiskistofa heimili flutning aflamarks ef fjárnám hefur verið gert í því skipi sem flytja eigi aflamarkið frá. Af þeim sökum hafi Fiskistofa talið sér heimilt að flytja aflamark á milli skipa þrátt fyrir að fjárnám hafi farið fram í því skipi sem flytja á aflamarkið frá. Af þessu leiði að flutningur aflamarksins af Z yfir á Æ hafi verið heimilaður á grundvelli breytinga á skipakosti að öllum laga- og formskilyrðum uppfylltum. Lögregla hefur ritað í málinu upplýsingaskýrslu dagsetta 17. janúar 2007. Í skýrslunni er tekið fram að í samtali 2. nóvember 2006 við C, fyrirsvarsmann skipamiðlunarinnar V, [...], Reykjavík, hafi C upplýst að Ö ehf., X, hafi keypt Útgerðarfélagið Y ehf. 6. febrúar 2002, en eina eign félagsins hafi verið fiskiskipið Z. Við færslu aflamarks af Z yfir á Æ hafi andvirði aflamarksins runnið til V sem greiðsla söluþóknunar vegna kaupanna frá 6. febrúar 2002 þar sem kaupandi taki að sér greiðslu söluþóknunar, auk þóknunar við milligöngu um færslu aflamarksins. Hafi C afhent lögreglumanni reikning að fjárhæð 845.604 krónur að þessu lútandi, sem dagsettur hafi verið 6. desember 2002, samþykktan af X. Einnig hafi C afhent ljósrit af skeyti til B fyrirsvarsmanns Þ ehf., dagsett 25. nóvember 2002, þar sem fram hafi komið að greiðsla fyrir flutning umrædds aflamarks skyldi greidd inn á vörslureikning V hjá Búnaðarbanka Íslands. Tekin var skýrsla af B, fyrirsvarsmanni Þ ehf., hjá lögreglu 31. október 2006. Var honum í upphafi kynnt ljósrit af tilkynningu til Fiskistofu um flutning á aflamarki milli skipa 27. nóvember 2002 frá Z yfir á Æ. Kvaðst B aldrei hafa hitt ákærða vegna þessara ráðstafana, né rætt við hann. Viðskiptin hafi farið fram í gegnum fyrirtækið V. Hafi B undirritað tilkynningu til Fiskistofu um flutning á aflamarkinu og sent hana í faxi til V. Kvaðst B á þessum tíma hafa verið í stjórn Þ ehf. og hafi Æ verið skráð hjá V. Bátar hafi gjarnan verið skráðir hjá kvótasölum með ósk um leigu á kvóta. Síðan væri haft samband þegar kvóti byðist. Þannig hafi það verið í tilviki Z og Æ. Fyrir aflamarkið hafi verið greiddar 900.000 krónur, en inni í fjárhæðinni hafi verið þóknun til V. Framvísaði B skjali frá 25. nóvember 2002 því til staðfestingar. Eftir að fjárhæðin hafi verið greidd hafi aflamarkið verið fært yfir á Æ. Hluti af aflamarkinu hafi í framhaldi verið leigt til annarra skipa, en hluti verið veiddur af Æ. Ákærði kvaðst hafa verið framkvæmdastjóri Ö ehf, sem keypt hafi Y ehf. 6. febrúar 2002. Útgerð fiskiskipsins Z hafi verið aðalverkefni þess fyrirtækis. Hafi ákærði verið framkvæmdastjóri Y ehf. á meðan það starfaði. Starfsemi fyrirtækisins hafi öll lagst niður er Z hafi sokkið [dags.], en með skipinu hafi farist tveir menn. Þá hafi staðið til að gera skipið út frá Suðurnesjum en er skipið fórst hafi það verið á leið frá Vestmannaeyjum. Skipið hafi verið tryggt hjá Tryggingarmiðstöðinni hf. Y ehf. hafi verið dæmdar tryggingarbætur í undirrétti en Hæstiréttur Íslands hafi snúið þeim dómi við og tryggingarfélagið verið sýknað af greiðslu bóta. Þetta hafi orðið til þess að enginn grundvöllur hafi lengur orðið til að baki Y ehf. Ef tryggingabæturnar hafi komið til hafi verið unnt að gera upp við alla kröfuhafa og enginn borið skarðan hlut frá borði. Ákærði kvað skráningu á stjórn í Hlutafélagaskrá vera mistök því hann hafi alltaf talið sig vera framkvæmdastjóra Y ehf. Ákærði kvaðst ekki hafa verið viðstaddur er fjárnámsgerðir sýslumannsins í Reykjavík hafi verið gerðar 6. september og 18. október 2002. D hafi séð um öll mál Útgerðarfélagsins Y ehf. Hafi ákærði upphaflega leitað til D í kjölfar þess að Z hafi sokkið til að sækja tryggingabætur á hendur vátryggingarfélaginu. Kvaðst ákærði ekki muna það með vissu hvort D hafi upplýst ákærða um fjárnámsgerðirnar. Ákærði kvaðst hafa ritað skjal til Fiskistofu 25. september 2002 með beiðni um heimild til að færa aflamark. Hafi ákærði ritað undir skjalið um leigu á aflmarki, en ekki hafi verið um sölu að ræða. Leigan hafi verið gerð til að koma í veg fyrir að aflamarkið félli niður, enda ekki heimilt að halda aflamarki á skipi sem væri sokkið í lengri tíma en 12 mánuði án þess að ráðstafa aflamarkinu annað. Kvaðst ákærði ekki muna betur en D hafi ákveðið að þetta yrði með þessum hætti og hafi ákærði hlýtt þeirri ráðgjöf. Sennilega hafi ákærði leitað til D til að fá ráðgjöf um þetta efni. Ekki kvaðst ákærði vita hvað hafi orðið af þeim 845.600 krónum er hann hafi fengið fyrir aflamarkið. Kvaðst hann hafa reiknað með að féð myndi renna inn á vörslureiknings lögmanns ákærða sem í framhaldi myndi ráðstafa því í þágu Útgerðarfélagsins Y ehf. til greiðslu skulda, málskostnaðar og annarra krafna á hendur félaginu. Ákærði kvaðst hafa litið svo á að honum væri frjálst að færa aflamarkið yfir á annað skip líkt og hann hafi gert. Hafi hann einungis verið að bjarga umræddu aflamarki frá því að falla niður. Kvaðst ákærði telja sig hafa haft vissu fyrir því að kröfuhafar hafi ekki getað fénýtt sér aflamarkið þrátt fyrir úrskurð sýslumanns og Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu. Ákærði kvaðst reyndar telja að hann hafi ætlað að leigja aflamarkið yfir á annað skip þar til hann væri kominn með annað skip í stað Z. Þá yrði aflamarkið fært aftur yfir á það skip. Ákærði kvað aflahlutdeild er fram kæmi á dskj. nr. 5 hafa verið færða af skiptastjóra þrotabús Y ehf. Ákærði kvaðst ekki hafa talið að hann gæti flutt aflamark skipsins en hlutdeildina hafi hann getað fært. Hafi ákærði þekkt muninn á aflahlutdeild og aflamarki. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt neitt fyrirsvarsmenn Þ ehf. sem hafi fengið aflamarkið. Öll viðskiptin hafi farið fram í gegnum skipa- og bátasöluna V. Aðilar á þeim bæ hafi fundið Æ. Ákærði kvað eiginkonu sína ekki hafa komið neitt nærri umræddum færslum á aflamarkinu. D kvaðst á sínum tíma hafa annast hagsmunagæslu fyrir ákærða í tengslum við Útgerðarfélagið Y ehf. D kvað sér hafa verið kunnugt um fjárnámsgerðir í málinu þegar þær hafi farið fram. Fjárnám hafi verið gert í skipi, tryggingarbótum og aflamarki skipsins. Kvað hann ákærða hafa verið fullljósar þær fjárnámsaðgerðir sem fram hafi farið á sínum tíma enda hafi ákærði móttekið hluta þeirra kvaðninga sem birtar hafi verið vegna boðunar sýslumannsins í Reykjavík. Þá hafi ákærða verið send afrit af boðunum til fjárnáms. Sennilega hafi D beðið E hæstaréttarlögmann um að mæta fyrir sig við fjárnámsgerðirnar. Eins hafi ákærði verið upplýstur um að úrskurðum sýslumanns hafi verið skotið til Héraðsdóms Reykjavíkur með kröfu um ógildingu. Þá kvað hann ekki rétt hjá ákærða að D hafi ráðlagt ákærða að færa umrætt aflamark frá Z yfir á Æ. Niðurstaða: Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga um stjórn fiskveiða, nr. 38/1990, sem í gildi voru er atvik í þessu máli áttu sér stað, skal veiðiheimildum, á þeim tegundum sem heildarafli er takmarkaður af, úthlutað til einstakra skipa. Skal hverju skipi úthlutað tiltekinni hlutdeild af leyfðum heildarafla tegundarinnar. Nefnist það aflahlutdeild skips og helst hún óbreytt á milli ára. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. ræðst aflamark skips á hverju veiðitímabili eða vertíð af leyfðum heildarafla viðkomandi tegundar og hlutdeild skipsins í þeim heildarafla samkvæmt 2. mgr. 7. gr. Skal Fiskistofa senda sérstaka tilkynningu vegna hvers skips um aflamark þess í upphafi veiðitímabils eða vertíðar. Samkvæmt 6. mgr. 11. gr. laganna er heimilt að framselja aflahlutdeild skips að hluta eða öllu leyti og sameina hana aflahlutdeild annarra skipa, enda leiði flutningur aflahlutdeildarinnar ekki til þess að veiðiheimildir þess skips, sem flutt er til, verði bersýnilega umfram veiðigetu þess. Þá er á grundvelli 12. gr. laganna heimilt að flytja aflamark milli skipa eftir þeim reglum er þar er kveðið á um. Farist skip skal útgerð þess halda aflamarki skipsins í 12 mánuði talið frá upphafi næsta mánaðar eftir að skipið fórst, enda þótt nýtt skip eða nýkeypt hafi ekki komið í stað þess innan þess tíma, sbr. 1. mgr. 11. gr. laganna. Af þessum ákvæðum laga nr. 38/1990 verður ráðið að aflamark skips er afsprengi aflahlutdeildar skips og mælir fyrir um, út frá aflahlutdeild skips, hve mikið magn einstakra fisktegunda skipinu er heimilt að veiða á fiskveiðiárinu. Í máli þessu liggur fyrir að fiskveiðiskipið Z fórst [dags.]. Þá hafði skipið aflahlutdeild og á fiskveiðiárinu 2002/2003 aflamark á grundvelli hennar í löngu samtals 4,242 kg og skötusel samtals 6,346 kg. Tekið var fjárnám í aflahlutdeildinni og framangreindu aflamarki 6. september 2002 og 18. október 2002. Var fjárnámunum þinglýst 11. september 2002 og 29. október 2002. Með tilkynningu um flutning aflamarksins milli skipa 27. nóvember 2002 flutti ákærði aflamarkið yfir til Þ ehf. gegn greiðslu á 845.600 krónum, en veðhafar í aflamarkinu höfðu ekki samþykkt þann flutning. Þeim fjármunum var öllum ráðstafað í þágu Útgerðarfélagsins Y ehf. til að greiða sölulaun til báta- og kvótasölunnar V vegna kaupa félagsins á Z og vegna flutnings á aflamarkinu. Svo sem áður var rakið er heimilt að framselja aflahlutdeild skips og verður ráðið að það sama gildi í reynd um aflamark, sbr. 5. mgr. 7. gr. laga nr. 38/1990, en flutningur á aflamarki yfir á skip í eigu annarra gegn endurgjaldi er samkvæmt efni sínu framsal á aflamarki. Er aflamarkið eign sem hefur fjárhagslegt verðgildi, sem best sést á því að er ákærði afhenti aflamarkið kom endurgjald í stað þess. Svo sem berlega sést af endurriti úr gerðarbók sýslumannsins í Reykjavík var m.a. lýst yfir fjárnámi í aflamarki Z. Var tekist á um gildi fjárnámsins fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur, sem kvað upp úrskurð í málinu 9. janúar 2003 í máli nr. Y-15/2002. Var þar vikið sérstaklega að aflahlutdeildinni. Var þar m.a. staðfest fjárnámsgerð sú sem fór fram í aflahlutdeildinni og aflamarkinu. Við svo búið var ákærða með öllu óheimilt án samþykkis veðhafanna að ráðstafa aflamarkinu sem veðhafarnir höfðu þá öðlast tryggingarréttindi yfir. Breytir engu um það þó svo ákærði hafi talið sig vera að bjarga verðmætum, sem ella hefðu farið forgörðum. Bera gögn málsins með sér að Útgerðarfélagið Y ehf. hafi á þessari stundu staðið höllum fæti fjárhagslega og var útgerðarfélagið úrskurðað gjaldþrota [dags.] 2004. Með því að ráðstafa aflamarkinu með þeim hætti er ákærði gerði til báta- og kvótasölunnar V var hann að mismuna kröfuhöfum sem kröfur áttu á hendur útgerðarfélaginu. Varnir ákærða um að honum hafi ekki verið kunnugt um fjárnámið fást ekki staðist. Honum voru sannanlega birtar boðanir vegna fjárnáma. Þá verður ekki við annað miðað en að hann, ásamt lögmanni sínum, hafi tekið ákvarðanir um að láta á gildi umræddra fjárnáma reyna fyrir dómstólum. Sú háttsemi ákærða að ráðstafa aflamarkinu með þeim hætti er hann gerði án samþykkis veðhafa var skilasvik samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 250. gr. laga nr. 19/1940. Í þessu ljósi verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru. Ákærði er fæddur í mars 1938. Hefur hann ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar er litið til þess að ákærði hefur verið sakfelldur fyrir auðgunarbrot að nokkurri fjárhæð. Hann hefur hins vegar ekki áður gerst brotlegur við refsilög. Þá verður ekki hjá því komist að líta til þess við ákvörðun refsingar hve lengi málið hefur verið til meðferðar hjá lögreglu. Var málinu vísað til lögreglu með kæru sem móttekin var 24. maí 2004. Í nóvember það ár sendi lögregla Fiskistofu bréf vegna málsins. Lögregluskýrslur voru ekki teknar fyrr en í október 2006 og í janúar- og febrúarmánuðum 2007. Ákæra var fyrst gefin út í september 2007. Með hliðsjón af þessu er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 30 daga, sem skilorðbundið verður með þeim hætti er í dómsorði greinir. Jón G. Valgeirsson héraðsdómslögmaður hefur fyrir hönd kærenda krafist skaðabóta, vaxta og lögmannskostnaðar úr hendi ákærða. Miðar bótakrafan við höfuðstól hin selda aflamarks fiskveiðiársins 2002/2003 í löngu og skötusel. Fram kemur að skiptum í þrotabúi Útgerðarfélagsins Y ehf. hafi lokið [dags.] 2006 og hafi kærendur fengið úthlutað 13,82% upp í lýstar kröfur sínar í þrotabúið. Lýstar og samþykktar kröfur hafi numið samtals 8.060.647 krónum og því greiðst 1.113.981 króna upp í tjón kærenda. Sé krafan byggð á reglum skaðabóta- og kröfuréttar. Ákærði hefur í vörn sinni ekki andmælt skaðabótakröfunni tölulega. Ákærði, sem daglegur stjórnandi, prókúruhafi og varamaður í stjórn Útgerðarfélagsins Y ehf., tók ákvörðun um flutning á hinu umdeilda aflmarki. Leiddi sú ráðstöfun hans til þess að kærendur, sem veðrétt áttu í aflamarkinu, fengu ekkert í sinn hlut af verðmæti aflamarksins sem rann óskipt til skipa- og bátasölunnar V. Urðu þeir fyrir tjóni sem því nemur, sem ákærði ber skaðabótaábyrgð á. Er krafan nægjanlega skýr til að hún verði tekin til greina. Þá þykir framsetning skaðabótakröfunnar í ákæruskjali ekki varna því að á kröfuna verði lagður dómur. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða kærendum kostnað, sem þeir hafa haft af því að halda fram kröfum sínum, sbr. 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Lögmannskostnaður telst hæfilega ákveðinn 54.780 krónur. Ákærði greiði flugfargjald vitnis að fjárhæð 25.560 krónur. Kostnaður vegna vinnutekjutaps sama vitnis þykir hæfilega ákvarðaður 35.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Loks greiði ákærði málsvarnarlaun verjanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, með þeim hætti er í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Guðjón Magnússon fulltrúi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. D ó m s o r ð: |
Mál nr. 236/2013 | Lausafjárkaup Skuldamál | S krafði B ehf. um endurgreiðslu kaupverðs bifreiðar sem hún kvaðst hafa keypt af B ehf. en síðar skilað. Upplýst var í málinu að aðkoma S að umræddum bifreiðakaupum hefði verið sú að nafn hennar var skráð sem kaupandi bifreiðarinnar en bróðir hennar innt af hendi fjármuni vegna kaupanna. Fyrir Hæstarétti féll S frá þeim málsástæðum að B ehf. hefði rift kaupunum eða að þau hefðu gengið til baka samkvæmt samkomulagi aðila og að B ehf. bæri af þeim sökum að standa skil á endurgreiðslu kaupverðsins. Stóð þá aðeins eftir sú málsástæða S að B ehf. bæri að endurgreiða henni með vísan til reglu um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Talið var að ekkert í gögnum málsins benti til þess að sú regla ætti við í málinu. Þá var málsástæða S ehf. um að B ehf. hefði haldið eftir fé á ólögmætan hátt of seint fram komin. Var B ehf. því sýknað af kröfu S. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. apríl 2013. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 218.716 evrur, til vara 217.803 evrur, en að því frágengnu 205.000 evrur, allt með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. mars 2008 til greiðsludags, en til vara frá sama degi með vöxtum samkvæmt 3. gr., sbr. 4. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst bifreiðakaupum þeim sem mál þetta snýst um. Í héraði var málatilbúnaður áfrýjanda á því reistur að stefndi sem seljandi bifreiðarinnar hafi rift kaupum eða þau gengið til baka samkvæmt samkomulagi aðila og beri stefnda að standa sér skil á endurgreiðslu kaupverðsins. Í hinum áfrýjaða dómi var réttilega leyst úr ágreiningi aðila eins og málið var lagt fyrir héraðsdóm. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti féll áfrýjandi frá ofangreindum málsástæðum og koma þær því ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti. Þá hefur áfrýjandi jafnframt vísað til reglna um endurgreiðslu ofgreidds fjár til stuðnings kröfu sinni. Þær reglur eiga almennt við um þá aðstöðu þegar greitt er í rangri trú um að það sé skylt og greiðandinn leitar síðan eftir endurgreiðslu. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að slíkt geti átt við í málinu og hefur áfrýjandi því ekki fært fram haldbær rök til stuðnings þessari málsástæðu. Auk þessa virðist áfrýjandi í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti vísa til sjónarmiða um að stefndi hafi haldið eftir fé á ólögmætan hátt. Málsástæða áfrýjanda sem að þessu lýtur er of seint fram komin og verður þegar af þeim sökum ekki tekin til greina, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmd til að greiða stefnda málskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Svava Sandra Björnsdóttir, greiði stefnda, Bílabúð Benna ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 12. desember 2012, var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 28. febrúar 2012, af Svövu Söndru Björnsdóttur, Storhaugen 1, Arendal í Noregi, á hendur stefnda, Bílabúð Benna ehf., Vagnhöfða 23, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni skuld að fjárhæð 218.717 EUR, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 4. mars 2008 til greiðsludags en til vara með vöxtum samkvæmt 3. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 4. mars 2008 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Loks krefst stefnandi málskostnaðar, auk lögmælts virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, samkvæmt málskostnaðaryfirliti. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að um allar fjárhæðir í málinu verði dæmt í íslenskum krónum og að stefnda verði heimilað að skuldajafna við kröfu stefnanda fjárhæð allt að 25.547.276 krónum eða annarri fjárhæð lægri að svo miklu leyti, sem til þurfi, til að jafna út kröfu sem stefnandi kann hugsanlega að fá sér tildæmda úr hendi stefnda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. I. Stefnandi kveður málavexti þá að hún hafi keypt bifreiðina Porsche Carrera GT, með skráningarnúmer ST-133, af stefnda á árinu 2005. Stefnandi hafi greitt kaupverðið með þremur greiðslum, hinn 24. nóvember 2005 að fjárhæð 70.000 EUR, hinn 4. apríl 2006 að fjárhæð 3.555 EUR og hinn 5. apríl 2006 að fjárhæð 310.157 EUR eða samtals 383.712 EUR. Stefndi lýsir aðdraganda kaupanna hins vegar með þeim hætti að Helgi Már Björnsson, bróðir stefnanda, hafi óskað eftir því við stefnda að festa kaup á bifreið af gerðinni Porsche Carrera GT og hefði stefndi þá séð um að útvega honum slíka bifreið frá Þýskalandi. Til staðfestingar á kaupunum hafi Helgi Már greitt stefnda 70.000 EUR hinn 24. nóvember 2005 og 310.157 EUR hinn 5. apríl 2006. Óumdeilt er að kaupverð bifreiðarinnar var að fullu greitt. Bifreiðin kom til landsins í byrjun maí 2006 og hinn 9. maí 2006 var hún skráð á stefnda sem innflytjanda hennar og söluaðila. Ljóst er að sú hugmynd kom upp að bifreiðin yrði skráð á nafn stefnanda, sem búsett er í Noregi, í þeim tilgangi að fá undanþágu frá greiðslu opinberra gjalda af bifreiðinni. Hinn 19. maí 2006 afhenti stefndi bifreiðina og bera gögn málsins með sér að bifreiðin var skráð á nafn stefnanda máls þessa frá þeim degi. Reikningur fyrir viðskiptunum var gefinn út 10. sama mánaðar. Í kjölfar afhendingar bifreiðarinnar kom upp ágreiningur við tollayfirvöld um aðflutningsgjöld henni. Með bréfi, dagsettu 28. september 2006, var stefnanda gert að flytja bifreiðina úr landi eða láta tollafgreiða hana. Í kjölfarið tók stefndi bifreiðina yfir og var það að sögn stefnda gert að ósk Helga Más, bróður stefnanda. Stefnandi kveður hins vegar kaupunum hafa verið rift á þessum tíma og bifreiðinni skilað til stefnda sem hafi þá þegar átt að endurgreiða kaupverðið en ekki gert það. Stefndi mótmælti því að um hafi verið að ræða riftun á kaupunum. Stefndi lagði fram aðflutningsskýrslu til tollstjórans í Reykjavík hinn 9. nóvember 2006 og er því lýst í greinargerð stefnda að samkomulag hafi náðst við tollayfirvöld um að stefndi leysti bifreiðina út af tollsvæði og geymdi hana í upphituðu húsnæði og hafi hún því verið afhent Helga Má til varðveislu. Umrædd bifreið var seld til Lúxemborgar næsta vor og var henni því skilað aftur inn á tollsvæði 4. maí 2007. Er óumdeilt að greiðsla frá kaupandanum að fjárhæð 75.000 rann beint til Helga Más, bróður stefnanda, en greiðsla að fjárhæð 305.000 EUR var greidd til stefnda haustið 2007. Reikningur vegna sölunnar er dagsettur 1. júní 2007. Þá liggur frammi kreditreikningur, dagsettur 1. nóvember 2007, sem stefndi kveður hafa verið útbúinn vegna óska nýja kaupandans að bifreiðinni um útgáfu reiknings frá stefnda. Kreditreikningsgerðin hafi því eingöngu verið bókhaldsleg færsla sem hafi verið nauðsynleg til að leiðrétta söluverð bifreiðarinnar í bókhaldi stefnda. Óumdeilt er að stefndi greiddi 100.000 EUR inn á reikning Helga Más hinn 4. mars 2008. Endanleg kröfugerð stefnanda er miðuð við að til viðbótar hafi verið greiddar inn á skuld stefnda 64.995 EUR. II. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi rift kaupum á bifreiðinni og/eða kaupin gengið til baka og beri stefnda því að endurgreiða stefnanda kaupverð bifreiðarinnar og þann mismun sem sannanlega hafi verið greiddur umfram raunverulegt kaupverð. Á haustmánuðum 2010, þegar bróðir stefnanda hafi loks fengið afhentan reikning vegna viðskiptanna, hafi komið í ljós að kaupverð bifreiðarinnar hafi verið 380.913 EUR en ekki 383.712 EUR, eins og greitt hefði verið. Mismunur að fjárhæð 2.799 EUR sé óútskýrður og sé því gerð krafa um greiðslu á þeim mismun. Stefnandi byggir á því að kostnaðar að fjárhæð 75.913 EUR, sem tilgreindur sé á kreditreikningi frá 1. nóvember 2007, sé óútskýrður og sé þeim kostnaði mótmælt sem og skuldajöfnuði við kröfur ótengds aðila, auk greiðslu dráttarvaxta af kröfu Tollstjóra og lögfræðikostnaðar, enda hafi stefnandi hvorki óskað eftir þeirri vinnu, sem þar sé tilgreind, né hafi verið um hana samið sérstaklega, hvað þá um greiðslu sölulauna, enda hafi stefndi verið seljandi bifreiðarinnar til þriðja aðila en ekki stefnandi. Stefndi sé sérfræðingur í umræddum viðskiptum og hefði honum verið hægðarleikur að afla sér sannana og samþykkis stefnanda fyrir þeim kostnaðarliðum, sem tilgreindir séu, en ekkert slíkt hafi verið gert og beri stefndi hallann af því. Sökum þess hversu erfiðlega hafi gengið að afla gagna um viðskipti aðila og framkvæmd þeirra, hafi stefnandi staðið í þeirri trú að hún hefði selt bifreiðina til þriðja aðila að fjárhæð 370.000 EUR, líkt og fram komi í bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dagsettu 16. desember 2011. Hafi stefnandi staðið í þeirri trú að um milligöngu stefnda hefði verið að ræða og það án kostnaðar fyrir hana en ekki hafi átt að koma til greiðsla sölulauna, enda hefði ekki verið um það samið vegna mistaka stefnda við söluna. Annað hefði hins vegar komið á daginn, líkt og skrifleg gögn málsins beri með sér. Ekki hafi verið unnt að átta sig á málsatvikum fyrr en 18. janúar 2012 þegar stefnandi fékk afhent gögn um málið. Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum kröfuréttarins um endurgreiðslur við riftun samninga, enda eigi greiðslur sem inntar hafa verið af hendi að ganga til baka en óumdeilt sé að stefndi hafi fengið bifreiðina til baka athugasemdalaust. Þá byggist krafa stefnanda á reglum um endurgreiðslur á ofgreiddu fé. Til frádráttar komi greiðsla að fjárhæð 100.000 EUR sem stefndi hafi greitt stefnanda vegna viðskiptanna hinn 4. mars 2008. Þá miðast endanleg kröfugerð stefnanda við að til viðbótar hafi verið greiddar inn á skuldina 64.995 EUR. Skuld stefnda við stefnanda nemi því samkvæmt endanlegri kröfugerð stefnanda 218.717 EUR auk vaxta, enda hafi stefnda borið að endurgreiða kaupanda strax við riftun kaupanna og í síðasta lagi við útgáfu kreditreiknings vegna viðskiptanna. Stefnandi vísar jafnframt til þess að stefndi sé umboðsaðili Porsche bifreiða á Íslandi og sé þannig sérfræðingur í bílaviðskiptum og inn- og útflutningi bifreiða. Stefnandi sé hins vegar neytandi í skilningi laga um neytendavernd og hafi takmarkaða þekkingu og reynslu í bílaviðskiptum. Stefnandi hafi treyst stefnda í einu og öllu í viðskiptum þeirra. Stefnandi kveður umrædda skuld ekki hafa fengist greidda, þrátt fyrir innheimtutilraunir, og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um lagarök að öðru leyti vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttarins um efndir og greiðslu fjárskuldbindinga, m.a. reglna um endurgreiðslu og skil við riftun, ásamt greiðslu vaxta, en reglur þessar fái m.a. lagastoð í lögum nr. 50/2000, einkum IX. kafla og 71. gr. og í lögum nr. 48/2003, einkum X. kafla. Þá vísar hann til almennra reglna um skuldbindingargildi samninga og reglur samningalaga nr. 7/1936. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og varakröfu um vexti styður stefnandi við II. kafla laganna. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt er reist á lögum nr. 50/1988. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991. Þá er byggt á lögum nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, einkum 6., 7., og 11. gr. laganna, og lögum nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, einkum 14. gr. III. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að kröfur stefnanda séu fyrndar, að um sé að ræða aðildarskort og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur stefnda. Stefndi vísar til þess að samkvæmt málatilbúnaði stefnanda hafi viðskiptum aðila verið slitið með riftun í september 2006 og byggist stefnukröfurnar á því að stefnda hafi borið að endurgreiða andvirði bifreiðarinnar á því tímamarki en ekki gert. Samkvæmt ákvæðum 3. gr. laga 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, fyrnist kröfur vegna sölu eða afhendingar á lausafé á fjórum árum frá því að viðskipti áttu sér stað. Óumdeilt sé að um þetta atriði gildi ofangreind lög, sbr. ákvæði 28. gr. laga 150/2007. Stefnandi hafi ekki sýnt neina tilburði til að halda kröfu sinni til streitu né hreyft andmælum gegn þeim viðskiptum, sem rakin eru í stefnu, fyrr en með bréfi lögmanns hinn 21. nóvember 2011. Hafi stefnandi því einhvern tíma átt kröfu á hendur stefnda, sem sé af hálfu stefnda harðlega mótmælt, sé ljóst, að sú krafa hafi fyrir löngu verið fyrnd þegar mál þetta var höfðað hinn 1. mars 2012. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Verði ekki fallist á framangreint, byggir stefndi á því að hann eigi ekki aðild að máli þessu. Af gögnum málsins sé ljóst að stefnandi átti aldrei nein samskipti við stefnda, hvorki á þeim tíma sem til hinna umdeildu viðskipta var stofnað né síðar, heldur hafi öll samskipti farið fram í gegnum bróður stefnanda, Helga Má Björnsson. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnanda verði því að líta svo á að Helgi Már hafi þá komið fram gagnvart stefnda sem umboðsmaður stefnanda. Af hálfu stefnanda sé ekki á því byggt, að umboðsmaður hennar hafi farið út fyrir umboð sitt eða gert eitthvað það, sem honum hafi verið óheimilt samkvæmt umboðinu. Þá hafi heldur aldrei verið beint til stefnda yfirlýsingu eða tilkynningu frá stefnanda um umboðsskort Helga Más Björnssonar. Fyrir liggi að öll samskipti vegna umræddra viðskipta fóru fram við Helga Má, umboðsmann stefnanda, og að viðskiptunum var lokið með fullri vitneskju og vilja hans. Telji stefnandi að hann eigi vangreidda kröfu vegna margnefndra viðskipta, varði það mál samskipti umboðsmanns og umbjóðanda en komi stefnda ekki við. Hafi enda öllum samskiptum stefnda við umboðsmanninn verið fyrir löngu lokið og að fullu uppgerð. Þá vísar stefndi til þess að þótt ekki verði fallist á að krafa stefnanda sé fyrnd, sé réttur stefnanda til að bera kröfuna fyrir sig fyrir löngu fallinn niður vegna tómlætis. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að viðskipti aðila séu að fullu og öllu uppgerð og að stefnandi eigi engar kröfur á hendur sér. Eins og ráða megi af gögnum málsins hafi öll samskipti vegna hinna umþrættu kaupa verið milli stefnda og bróður stefnanda, Helga Más Björnssonar. Stefnandi hafi hvergi komið nærri viðskiptunum og megi telja fullvíst að aðild stefnanda hafi frá upphafi verið til málamynda en hún hafi ekkert lagt til kaupanna. Stefnandi kveður Helga Má, bróður stefnanda, hafa verið upplýstan um allan gang mála, auk þess sem hann hafi verið hafður með í ráðum við sölu á bifreiðinni til útlanda, í kjölfar þess að tollstjóri stöðvaði notkun hennar í júlímánuði 2006. Honum hafi verið fullkunnugt um að aðflutningsgjöld myndu falla á bifreiðina og að stefndi myndi undir engum kringumstæðum standa straum af greiðslu þeirra. Því til áréttingar hafi verið gengið frá sérstöku samkomulagi, sem undirritað sé af Helga Má fyrir sína hönd og stefnanda, auk þess sem Helgi Már hafi undirritað skuldabréf til tryggingar greiðslu á vörugjöldum kæmi til greiðslu þeirra. Allur tilkostnaður og málarekstur gagnvart tollayfirvöldum og umboðsmanni Alþingis hafi verið með vitneskju og vilja Helga Más og í þeim tilgangi gerður að freista þess að fá ákvörðun tollstjóra hnekkt og aðflutningsgjöld af bifreiðinni felld niður sem hefðu að öðrum kosti lent á stefnanda. Stefndi hafi haldið eftir af þeirri greiðslu, sem barst honum fyrir sölu á bifreiðinni í október 2007, nægilega miklu fé til að mæta þeim kostnaði ef til kæmi en á meðan á deilu við tollayfirvöld hafi staðið, hafi allar inneignir sem féllu til stefnda hjá skattyfirvöldum verið teknar upp í kröfu tollstjórans. Hafi því verið hafnað að fella niður aðflutningsgjöldin og hafi þau ásamt áföllnum dráttarvöxtum í kjölfarið verið gerð upp af því fé sem stefndi hefði haldið eftir af margnefndri greiðslu í fullu samráði við Helga Má. Helgi Már hefði, áður en til þessara viðskipta kom, verið í þó nokkrum viðskiptum við stefnda og hafi verið í skuld við hann. Þegar hann hafi leitað eftir því seint á árinu 2010 að fá upplýsingar um ráðstöfun greiðslna vegna sölu á bifreiðinni ST-133 til útlanda, hafi honum verið afhent bréf þar sem gerð hefði verið grein fyrir framvindu og þróun málsins ásamt tillögu að uppgjör þar sem stefndi hefði boðist til að taka á sig helminginn af hinum áföllnu dráttarvöxtum. Hvorki hafi komið athugasemdir frá stefnanda né Helga Má við framlagða tillögu, né hefði Helgi Már gert kröfu um að mismunur sá, sem þar er getið, yrði greiddur honum, enda önnur og eldri viðskipti milli hans og stefnda óuppgerð. Stefndi hafi þannig að fullu og öllu staðið við allar sínar skyldur gagnvart stefnanda og/eða bróður hennar og mótmæli því harðlega þessum tilhæfulausa málatilbúnaði á hendur sér. Beri því að sýkna stefnda. Verði ekki fallist á framangreind rök stefnda og honum gert að greiða stefnanda hina umkröfðu fjárhæð, krefst stefndi þess að honum verði heimilt að skuldajafna kröfu að upphæð 25.547.246 krónur á móti kröfu stefnanda, að svo miklu leyti sem til þurfi. Kröfu sína um skuldajöfnun byggir stefndi á því, að stefnandi hafi frá upphafi verið ábyrgur fyrir greiðslu bæði virðisaukaskatts og vörugjalda af bifreiðinni, enda hafi hann verið innflytjandi bifreiðarinnar, eins og skýrt komi fram í bréfi tollstjóra frá 28. september 2006. Stefnandi hafi með grófum hætti brotið gegn skilyrðum tollalaga fyrir tímabundnum tollfrjálsum innflutningi bifreiða sem leitt hafi til þess að komin var fram krafa tollstjóra um að stefnandi greiddi þá þegar margnefnd aðflutningsgjöld eða flytti bifreiðina annars strax úr landi. Þessum upplýsingum hafi stefnandi eða umboðsmaður hennar alfarið haldið leyndum fyrir stefnda þegar hann samþykkti að aðstoða stefnanda og/eða bróður hennar við að selja bifreiðina úr landi. Hefði stefndi vitað hið rétta í málinu, hefði hann brugðist með allt öðrum hætti við ósk stefnanda og m.a. aldrei lagt inn aðflutningsskjöl eins og gert hafi verið í nóvember 2006. Alltaf hafi legið fyrir að stefndi myndi ekki greiða margnefnd gjöld, sbr. m.a. samkomulag aðila frá 14. nóvember 2006, og hafi stefnandi verið að öllu leyti meðvitaður um þá afstöðu stefnda. Fari svo að stefnda verði engu að síður gert að greiða stefnanda stefnukröfuna, bæði auðgist stefnandi með óréttmætum hætti á broti gegn tollalögum og um leið sé stefnda valdið tjóni sem nemi margnefndum gjöldum og eigi hann tvímælalaust rétt á að fá það bætt. Gagnkrafan feli í sér vörugjöld að fjárhæð 14.276.404 krónur og virðisaukaskatt að fjárhæð 11.270.727 krónur, eða samtals 25.547.276 krónur. Sé fjárhæð þessi færð yfir í evrur með sömu forsendum og að framan er rakið og miðað við þann dag sem gjöldin eru stofnuð á genginu 87,22 IKR/EUR nemi fjárhæðin samtals 292.901 EUR. Til viðbótar vísar stefndi m.a. til ákvæða 47. gr. laga 50/2000, um lausafjárkaup, svo og meginreglna kröfuréttarins um ábyrgð á fjárskuldbindingum og uppgjör krafna. Þá vísar stefndi um málskostnað til 130. gr., sbr. 129 gr., laga nr. 91/1991, sbr. til hliðsjónar ákvæði 1. mgr. 131. gr. sömu laga. IV. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn til skýrslugjafar stefnandi málsins og Benedikt Eyjólfsson, eigandi og framkvæmdastjóri stefnda, og vitnin Helgi Már Björnsson, bróðir stefnanda, Kristinn Valtýsson, fyrrverandi starfsmaður stefnda, og Haraldur Haraldsson, aðalbókari hjá stefnda. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir. Í stefnu segir að stefnandi byggi kröfur sínar á því að stefndi hafi annað hvort rift kaupum á bifreiðinni ST-133 og/eða að kaupin hafi gengið til baka og því beri stefnda að endurgreiða stefnanda kaupverð bifreiðarinnar. Vísar stefnandi kröfum sínum til stuðnings til meginreglna kröfuréttar um endurgreiðslur við riftun samninga, enda eigi greiðslur, sem inntar hafi verið af hendi, að ganga til baka þegar rift er. Þá byggir stefnandi einnig á reglum um endurgreiðslu á ofgreiddu fé. Stefndi byggir sýknukröfu sína á þremur málsástæðum, þ.e. fyrningu, aðildarskorti og því að umrædd krafa hafi verið greidd að fullu. Verður fyrst leyst úr því hvort sýkna beri vegna aðildarskorts svo sem stefndi heldur fram í greinargerð sinni. Fyrir liggur að samkvæmt framlagðri útprentun úr ökutækjaskrá Umferðarstofu var nafn stefnanda skráð sem aðaleigandi umræddrar bifreiðar frá 19. maí 2006. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins og kvað hún Helga Má Björnsson, bróður sinn, hafa verið kaupanda að bifreiðinni ST-133. Hefði Helgi Már fjármagnað bifreiðakaupin og verið eigandi bifreiðarinnar en sjálf hefði hún enga fjármuni látið af hendi rakna vegna kaupanna. Hins vegar kvaðst hún hafa samþykkt að vera skráð sem kaupandi bifreiðarinnar án þess að hún myndi hvers vegna það hefði verið gert, en taldi þó, sérstaklega aðspurð, að verið gæti að tilgangurinn hefði verið sá að gera Helga Má kleift að fá akstursleyfi fyrir bifreiðina hér á landi. Vitnið, Helgi Már Björnsson, kvaðst hafa haft augastað á umræddri bifreið og því hefði hann leitað til Benedikts Eyjólfssonar, framkvæmdastjóra og eiganda stefnda, og látið hann vita af áhuga sínum. Honum hefði hins vegar þótt verð bifreiðarinnar of hátt og hefði Benedikt þá bent vitninu á að hægt væri að komast hjá því að greiða aðflutningsgjöld og virðisaukaskatt af bifreiðinni í eitt ár ef kaupandinn væri með erlendan ríkisborgararétt. Hefði því verið ákveðið að fara þessa leið við kaupin og í kjölfarið hefði stefnandi verið fengin til að vera skráð sem kaupandi að bifreiðinni. Kvaðst vitnið sjálfur hafa ætlað að nota bifreiðina hér á landi í um það bil eitt ár og hugsa svo málið upp á nýtt. Sérstaklega aðspurður um það, hver hefði verið kaupandi bifreiðarinnar í maí 2006, sagði vitnið að það mætti segja að þau systkinin hefðu verið „sameiginlegir kaupendur að þessum bíl.“ Hann kvaðst þó einn hafa greitt kaupverðið og hefði stefnandi því ekki orðið fyrir fjárhagslegum útlátum af viðskiptunum. Í skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda, Benedikts Eyjólfssonar, kom fram að kaupandi bifreiðarinnar hefði verið Helgi Már Björnsson, bróðir stefnanda, en stefnandi hefði sjálf ekki komið nálægt viðskiptunum. Ástæða þess að stefnandi var skráð kaupandi á framlögðum reikningi vegna viðskiptanna, hefði verið sú að þar sem hún væri búsett erlendis, væri mögulegt að fá undanþágu frá greiðslu tolla af bifreiðinni. Af framangreindu sýnist ljóst að aðkoma stefnanda að umræddum bifreiðaviðskiptum var einungis sú að nafn hennar væri skráð sem kaupandi bifreiðarinnar í þeim tilgangi að fá undanþágu frá greiðslu tolla af henni. Hins vegar hafi hún í raun ekki verið aðili að viðskiptunum, sem ágreiningur máls þessa lýtur að, og aldrei innt af hendi fjármuni vegna þeirra. Verður því ekki séð að stefnandi sé réttur aðili að stefnukröfunni sem samkvæmt stefnu er krafa um endurgreiðslu á kaupverði umræddrar bifreiðar. Verður því, þegar af þeirri ástæðu, með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að fallast á sýknukröfu stefnda í máli þessu vegna aðildarskorts. Eftir þessum úrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda 525.000 krónur í málskostnað. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Bílabúð Benna ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, Svövu Söndru Björnsdóttur, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 525.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 689/2017 | Kærumál Dómkvaðning matsmanns | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa varnaraðilanna D, E, F, G, H, I, J og K um að dómkvaddir yrðu matsmenn samkvæmt svonefndri viðbótarmatsbeiðni. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson,Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. október2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 14. nóvember sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 20. október 2017, þar sem tekinvar til greina krafa varnaraðilanna D, E, F, G, H, I, J og K um að dómkvaddir yrðu matsmenn samkvæmt svonefndriviðbótarmatsbeiðni þeirra frá 5. september 2016. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnaðverði kröfu varnaraðilanna um dómkvaðningu matsmanna og þeim gert að greiða sérkærumálskostnað.Varnaraðilarnir B og C krefjast þess aðallega „að öllumkröfum sóknaraðila verði vísað frá héraðsdómi“, en til vara að hinn kærðiúrskurður verði ómerktur. Í báðum tilvikum krefjast þau kærumálskostnaðar úrhendi sóknaraðila.Varnaraðilarnir H, I, J og K krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Aðrir aðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.Af greinargerð varnaraðilanna B og C fyrir Hæstarétti verðurekki annað ráðið en að fyrrgreind aðalkrafa þeirra sé reist á því aðsóknaraðili geti ekki sem varastefndi í héraði aflað gagna eða andmælt gagnaöflunannarra um atriði, sem varði dómkröfur á hendur aðalstefnda í héraði,varnaraðilanum L, enda hafi sóknaraðili ekki af því lögvarða hagsmuni. Eigi afþessum sökum að „vísa öllum kröfum sóknaraðila er lúta að mótmælum viðframlagðri matsbeiðni ... frá dómi“, svo sem komist er að orði í greinargerðvarnaraðilanna. Um þetta verður að gæta að því að samkvæmt ákvæðum laga nr.91/1991 verður mótmælum eins málsaðila gegn kröfu annars aldrei vísað frá dómi,enda verður tekin afstaða til slíkra mótmæla með því að taka til greina eðahafna kröfunni, sem þeim er beint að. Um þessa kröfu er að öðru leyti til þessað líta að eins og málið liggur fyrir verður ekki gerður slíkur greinarmunur ámálatilbúnaði um dómkröfur á hendur varnaraðilanum L annars vegar ogsóknaraðila sem varastefnda í héraði hins vegar að slegið verði föstu aðmatsgerð, sem heimiluð var með hinum kærða úrskurði, varði ekki hagsmunisóknaraðila. Eru þegar af þessum ástæðum engin efni til að verða við aðalkröfuvarnaraðilanna B og C fremur en varakröfu þeirra, sem einkum virðist vera reistá því að héraðsdómur hafi ranglega látið hjá líða að geta um og taka afstöðutil kröfu þeirra um frávísun mótmæla sóknaraðila, en er að öðru leyti engumhaldbærum rökum studd.Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur meðvísan til forsendna hans á þann hátt, sem í dómsorði greinir.Sóknaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins ogsegir í dómsorði, en að öðru leyti en þar greinir fellur sá kostnaður niður.Dómsorð:Dómkveðja skal matsmenn í samræmi við matsbeiðnivarnaraðila D, E, F, G, H, I, J og K frá 5. september 2016 með þeirritakmörkun, sem greinir í hinum kærða úrskurði.Sóknaraðili, A, greiði varnaraðilunum H, I,J, og K hverju fyrir sig 100.000 krónur í kærumálskostnað. Kærumálskostnaðurfellur að öðru leyti niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20.október 2017.Málþetta, sem var höfðað 28. apríl 2014, var tekið til úrskurðar 22. september2017. Stefnendur eru B, [...],Reykjavík, D, C, [...] Reykjavík, E, Svíþjóð, F, [...], Reykjavík, H, [...],Reykjavík, G, Portúgal, J [...], Mosfellsbæ, K Danmörku, og I,með óþekkt heimilisfang í útlöndum. Aðalstefndier L, [...], Kópavogi. Varastefndier A [...], Kópavogi. Réttargæslustefndueru Q [...] Kópavogi, M, [...] Kópavogi, N, [...], Hellu, O, Noregi, og P, [...],Kópavogi. Við þingfestingu málsins 5.nóvember 2014 var ekki mætt af hálfu réttargæslustefnda Q.Dómkröfur stefnenda eru aðallega þær að aðalstefndi L verði dæmdur til að greiðadánarbúi R 74.811.389.954 kr., auk vaxta samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38, 2001 frá 3. maí 2013 til 5. nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Til vara er þess krafist að aðalstefndi verði dæmdur til að greiðadánarbúi R 47.558.500.000 kr., auk vaxta samkvæmt 4. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. janúar 2007 til 5. nóvember 2014, endráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Tilþrautavara er gerð krafa um að varastefndi verði dæmdur til að greiða dánarbúi R2.250.000.000 kr., auk vaxta samkvæmt 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 frá 30. janúar 2007 til 5. nóvember 2014, en dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess aðallega krafist að aðalstefndi, en til varavarastefndi, verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað. Stefnendur gera engar kröfur á hendur réttargæslustefndu.Aðalstefndi krafðist þess aðallega að málinuyrði vísað frá dómi. Til vara var þess krafist að hann yrði sýknaður af öllumkröfum stefnenda. Í báðum tilvikum krafðist aðalstefndi málskostnaðar úr hendistefnenda.Varastefndi gerði aðallega kröfu um að dómkröfum stefnenda áhendur honum yrði vísað frá dómi og að stefnendum yrði gert in solidum aðgreiða varastefnda málskostnað. Til vara krafðist varastefndi sýknu afdómkröfum stefnenda og að stefnendum yrði gert in solidum að greiða honummálskostnað. Réttargæslustefndu tóku undir kröfu um að málinu yrði vísaðfrá dómi og kröfðust þess að stefnendum yrði gert að greiða réttargæslustefndumálskostnað. Frávísunarkröfuaðalstefnda og varastefnda var hafnað með úrskurði dómara 23. september 2015.Í þinghaldi 2. október 2015 var ákveðið, með vísan til 1.mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991, sbr. lög nr. 78/2015, að skipta sakarefnimálsins þannig að fyrst yrði dæmt sérstaklega um greiðslu- og bótaskyldu aðalstefndaog varastefnda.Aðalmeðferðfór fram 7. janúar 2016 í fjölskipuðum dómi og var málið dómtekið. Dómurinntaldi að málið væri ekki dómtækt og vísaði því frá dómi með úrskurði 29. s.m.Með dómi Hæstaréttar 16. mars 2016 í máli nr. 121/2016 var úrskurðurinn felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Í dómiHæstaréttar var tekið fram að eins og málið væri vaxið yrði ekki séð að súákvörðun héraðsdóms 2. október 2015 að skipta sakarefni þess á grundvelliundantekningarákvæðisins í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 myndi hafa í förmeð sér hagræði við úrlausn þess. Í þinghaldi 11. apríl 2016 ákvað dómurinn aðfalla frá fyrri ákvörðun um skiptingu sakarefnis og myndi málið því sætaefnismeðferð óskipt. Í þessum þætti málsins er til úrlausnar ágreiningur umviðbótarmatsbeiðni stefnenda D, E, F,G, H, I, J og K.I.Málþetta er að rekja til erfðaskrár sem S gerði hinn 4. janúar 1938 um jörðina [...]S lést [...] 1940 og R tók arf í samræmi við erfðaskrána. Ágreiningur reis viðopinber skipti á dánarbúi R um framangreinda erfðaskrá og ráðstöfun [...]. Alltfrá þeim tíma hafa fjölmörg mál verið rekin fyrir dómstólum vegna ágreinings umerfðaskrána. Þá hefur L fjórum sinnum, árin 1992, 1998, 2000 og 2007, tekiðeignarnámi hluta af jörðinni [...] og greitt umsamdar eignarnámsbætur í fyrstutvö skiptin til T, elsta sonar R, í þriðja skiptið til dánarbús T og loks í þaðfjórða til varastefnda A, elsta sonarT.Ímáli því sem hér er til úrlausnar reisa stefnendur málssóknina á því aðaðalstefndi hafi ekki greitt lögbundnar eignarnámsbætur til réttmæts og lögmætshandhafa beins eignarréttar að jörðinni [...], dánarbús R. Stefnendur líta svoá að eignarnámsbætur geti aðeins runnið til eiganda hins beina eignarréttar ogað handhafi hins óbeina eignarréttar verði þá að sækja bætur til hans, eftiratvikum með málshöfðun. Málið höfða stefnendur til hagsbóta fyrir dánarbúið ágrundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Afhálfu aðalstefnda og varastefnda er á því byggt að hinn beini eignarréttur aðjörðinni sé verðlaus og að handhafi hins óbeina eignarréttar eigi tilkall tilallra eignarnámsbóta. Stefnendurlögðu fram matsbeiðni í þinghaldi 6. maí 2016 þar sem þess var óskað aðdómkvaddir matsmenn legðu mat á hvert væri í krónum talið markaðsvirði 20,5hektara lands jarðarinnar [...] sem matsþoli tók eignarnámi 8. maí 1992: a) Áverðlagi þess dags sem eignarnámið fór fram 8. maí 1992, b) framreiknað miðaðvið verðlagsbreytingar til 3. maí 2013, c) á verðlagi 3. maí 2013 erHæstiréttur kvað upp dóm í máli nr. 701/2012, d) á verðlagi þess dags sem matiðfer fram. Þá var farið fram á að matsmenn legðu mat sama efnis á eignarnám árið1998, 2000 og 2007, en vegna síðastgreinda eignarnámsins var einnig óskað eftirmati á nákvæmri stærð landsvæðisins sem var tekið eignarnámi og hver væruverðmæti landgæða þess lands sem tekið var eignarnámi, þ.e. vatnsréttinda,jarðefnaréttinda, veiðiréttinda, ef einhver væru, og náttúrufyrirbæra. Aðalstefndilagði einnig fram matsbeiðni, í þinghaldi 11. júlí 2016. Þar var í fyrsta lagióskað eftir því að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að meta hvort beinneignarréttur dánarbús R að landi jarðarinnar, sem tekið var eignarnámi árin1992, 1998, 2000 og 2007, hafi haft fjárhagslegt gildi að teknu tilliti tilþess að við eignarnámið hafi umráða- og afnotaréttur að landinu verið skilinnfrá hinum beina eignarrétti að landinu. Ef svar við fyrstu spurningu værijátandi var þess óskað að matsmenn legðu mat á það hvert hafi verið verðmætiþess beina eignarréttar að landi jarðarinnar [...] sem tekið var eignarnámiframangreind ár, að teknu tilliti til þess að við eignarnámið hafi umráða- ogafnotaréttur að landinu verið skilinn frá hinum beina eignarrétti. Í þriðjalagi var óskað eftir mati á því hvert hafi verið verðmæti þess umráða- ogafnotaréttar að landi [...] sem tekið var eignarnámi framangreind ár og voru áhendi rétthafa samkvæmt erfðaskrá S. Íþinghaldinu 11. júlí 2016 kvaddi dómsformaður til þá U, héraðsdómslögmann og löggiltanfasteignasala, og V hagfræðing, sem aðilar höfðu komið sér saman um sem hæfa ogóvilhalla matsmenn, til að framkvæma umbeðið mat samkvæmtmatsbeiðni stefnenda. Varastefndilagði fram matsbeiðni í þinghaldi 17. ágúst 2017. Þar var í fyrsta lagi óskaðeftir mati á því hvert væri söluvirði/markaðsvirði beins eignarréttar yfir864,4 ha lands úr landi jarðarinnar [...] sem tekið var eignarnámi 2007 efundan beinum eignarrétti hafi varanlega verið skilinn réttur til að nota alltlandið með því sem landinu fylgir og fylgja ber, réttur til að leigja alltlandið út undir hús, leikvelli og annað og réttur til allra bóta fyrirlandspjöll. Í öðru lagi var óskað eftir mati á því hvert væri söluvirði endurgjaldslaussog ótímabundins afnotaréttar yfir 274,4 ha landspildu úr landi jarðarinnarnorðan [...] sem tekin var eignarnámi 2007, ef afnotaréttur fæli í séreinkarétt til að nota landið og hagnýta sér allt það sem landinu fylgir ogfylgja ber, einkarétt til að leigja landið út undir hús, leikvelli og annað ogeinkarétt til allra bóta fyrir landspjöll. Í þriðja lagi hvert værisöluvirði/markaðsvirði endurgjaldslauss og ótímabundins afnotaréttar yfir 580ha landspildu úr landi jarðarinnar [...] sunnan [...] sem tekin var eignarnámi2007 ef afnotaréttur fæli í sér það sama og í spurningu 2. Í fjórða lagi varóskað mats á söluvirði/markaðsvirði réttinda samkvæmt leigusamningi millieinkahlutafélagsins [...] ehf. og matsbeiðanda frá 17. apríl 2002. Að lokum varfarið fram á, telji matsmenn notagildi leiða til hærri niðurstöðu í einhverjumtilvikum, að þeir byggi á því í svari sínu og rökstyðji það. Þá skuli matsmennmiða svör sín í krónum talið annars vegar við verðlag í janúar 2007 og hinsvegar á matsdegi. Hinn31. ágúst 2016 var sömu matsmönnum, U og V, faliðað framkvæma umbeðið mat samkvæmt matsbeiðni aðalstefnda og matsbeiðnivarastefnda. Íþinghaldi 6. september 2016 lögðu stefnendur fram viðbótarmatsbeiðni. Í hennivar óskað eftir því að matsspurningum um verðmæti nánar tilgreindra„takmarkaðra og kvaðabundinna afnotaréttinda“ jarðarinnar [...] yrði bætt viðfyrri matsbeiðni stefnenda. Í viðbótarmatsbeiðni er því haldið fram aðHæstiréttur hafi hinn 5. mars 2015 í máli nr. 751/2014 slegið því föstu aðvarastefndi væri réttmætur handhafi „kvaðabundinna og takmarkaðraafnotaréttinda“ jarðarinnar [...] og það væri óhjákvæmilegt að matsbeiðendurleggðu fram sérstakar matsspurningar þar sem meint tjón handhafa „kvaðabundinnaog takmarkaðra afnotaréttinda“ væri metið sérstaklega. Þá segir íviðbótarmatsbeiðninni að nauðsynlegt sé að tekið verði tillit til þess aðréttindi handhafa „kvaðabundinna og takmarkaðra afnotaréttinda“ væru tímabundinog gæti viðkomandi rétthafi aðeins verið réttmætur handhafi eignarnámsbótavegna sannanlegs tjóns á þeim tíma sem rétthafinn nýtur réttindanna. Þá er þvíhaldið fram í viðbótarmatsbeiðninni að varastefndi hafi aldrei notið„takmarkaðra og kvaðabundinna afnotaréttinda“ að því landi sem var tekiðeignarnámi árið 1992, 1998 og 2000. Síðan eru settar fram matsspurningar vegnahvers eignarnáms um sig, árið 1992, 1998, 2000 og 2007, þar sem óskað er eftirmati á því hvert var árlegt „afrakstursverðmæti (tekjur umfram gjöld ogkostnað) handhafa kvaðabundinna og takmarkaðra afnotaréttinda jarðarinnar“ afþví landi sem tekið var eignarnámi hverju sinni og hvert hafi verið heildartjónhandhafa „kvaðabundinna og takmarkaðra afnotaréttinda“ jarðarinnar vegna þesslands sem tekið var eignanámi: a) Á verðlagi þess dags sem eignarnámið fórfram, b) framreiknað miðað við verðlagsbreytingar til 3. maí 2013, c) áverðlagi 3. maí 2013 er Hæstiréttur kvað upp dóm í máli nr. 701/2012 og d) áverðlagi þess dags sem matið fer fram. Við svörin skuli taka tillit til skyldutjónþola til að takmarka tjón sitt og „þeirrar staðreyndar að handhafikvaðabundinna og takmarkaðra afnotaréttinda jarðarinnar hefur aðeinstímabundinn afnotarétt af eigninni.“ Varastefndimótmælti því að matsmenn yrðu dómkvaddir samkvæmt viðbótarmatsbeiðni. Málinuvar frestað til 18. október 2016 til að stefnendur og aðalstefndi gætu tekiðafstöðu til mótmælanna. Í þinghaldi þann dag kvaddi dómari til sem matsmenn,vegna matsbeiðni aðalstefnda, varastefnda og stefnenda Þ hrl., þar U hafði sagt sig frá verkinu, og V.Dómsformaður ákvað að svo stöddu að dómkveðja ekki matsmenn samkvæmtviðbótarmatsbeiðni stefnanda. Var málinu frestað ótiltekið eða þar tilmatsgerðir lægju fyrir. Dómsformaður boðaði til þinghalds 6. júlí 2017 vegnabréfs Valgeirs Kristinssonar hrl. ogSigmundar Hannessonar hrl., dags. 14. júní 2017, þar sem óskað var eftirfyrirtöku í málinu vegna viðbótarmatsbeiðni stefnenda. Í því þinghaldi kom fram að stefnendur C og B stæðu ekkilengur að viðbótarmatsbeiðni sem hafði verið lögð fram í málinu. Málinu varfrestað til 12. júlí 2017. Í þinghaldi þann dag mótmælti varastefndifyrirliggjandi viðbótarmatsbeiðni og krafðist þess að fram færi munnlegurmálflutningur í málinu og að dómsformaður úrskurðaði um ágreininginn. Munnlegurmálflutningur fór fram 22. september 2017 og var málið tekið til úrskurðar. II. Varastefndi byggir mótmæli sínvið því að dómkvaddir verði matsmenn samkvæmt viðbótarmatsbeiðni á því að í beiðninni séu matsmönnum gefnar forsendur sem þeim sé ætlaðað fara eftir en séu á valdi héraðsdóms að meta. Slíkur málatilbúnaður farigegn 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 og sé beiðnin ekki tæk til dómkvaðningar,sbr. fyrirmæli 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Matsbeiðninsé sett fram með þeim hætti að ætlun matsbeiðenda sé að matið verði einskorðaðvið ákveðnar forsendur sem matsbeiðendur telja fullnægjandi til styrktarsjónarmiðum sínum. Hæstiréttur hafi synjað dómkvaðningar sem byggist á slíkummálatilbúnaði. Loks sé spurt um atriði sem séu þýðingarlaus fyrir úrlausnmálsins og dómara sé því rétt að synja um dómkvaðningu með vísan til 3. mgr.46. gr. laga nr. 91/1991.Varastefnditelur að spurning um árlegt „afrakstursvirði“ óbeinna eignarréttinda fram tilþess dags er eignarnám átti sér stað hafi enga þýðingu fyrir úrlausn sakarefnismáls þessa og því beri að hafna dómkvaðningu með vísan til 3. mgr. 46. gr. laganr. 91/1991. Við mat á tjóni vegna eignarnáms beri að leggja markaðsvirði tilgrundvallar nema notagildi leiði til hærri niðurstöðu. Með notagildi sé átt viðþann arð sem eignin geti gefið af sér að teknu tilliti til endingartíma ogvaxta. Íeignaumráðum felist réttur eigandans til að geyma hagnýtingu eignar sinnar tilþess tíma sem honum þyki hentugast. Þá verði ekki gerð sú krafa á eigandaréttinda að öll eignarréttindi hans séu fullnýtt á hverjum tíma. Af því leiðiað söguleg skoðun á „afrakstursvirði“ eignarréttinda varastefnda og áður föðurhans, innan tímaramma sem matsbeiðendur velji að geðþótta, hafi enga þýðingufyrir úrlausn sakarefnis máls þessa. Í fyrsta lagi sé ómetið virði þeirraréttinda sem eigandinn kaus að geyma sér að hagnýta og í öðru lagi sé ómetiðframtíðar- eða væntingavirði. Varastefndikveðst eiga stjórnarskrárvarinn rétt til að fá fullt verð fyrir þau takmörkuðueignarréttindi sem hann hafi verið sviptur með eignarnámi matsþolansKópavogsbæjar árið 2007. Íviðbótarmatsbeiðni sé samkvæmt framansögðu ekki lagt fyrir matsmenn að metasannvirði hinna takmörkuðu eignarréttinda, heldur ætlist matsbeiðendur til þessað lagt verði fyrir matsmenn að telja saman mismun tekna og gjalda af hinueignarnumda á tímamarki eignarnáms, en ætlaða útkomu þess reiknings hafi þeir ímatsbeiðni skilgreint sem fullt verð fyrir hin eignarnumdu verðmæti matsþolansog þannig lagt óheimilar fyrirfram forsendur fyrir niðurstöðu matsgerðar. Þáséu í matsbeiðni hin takmörkuðu eignarréttindi ítrekað rangnefnd „takmörkuðafnotaréttindi“, þau sögð tímabundin og til þess ætlast að matsmenn bygginiðurstöður sínar á því. Einnig sé lagt fyrir matsmenn að í svörum viðmatsspurningum taki þeir tillit til „skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt“sem væri, ef við ætti, hlutverk dómsins en ekki matsmanna. Umlagarök vísar varastefndi til 3. mgr. 46. gr., 2. mgr. 60. gr. og 1. mgr. 61.gr. laga nr. 91/1991. III.Samkvæmt1. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eiga aðilar rétt á aðafla í einkamáli þeirra sönnunargagna sem þeir telja málstað sínum tilframdráttar. Það er hvorki á valdi gagnaðila né dómstóla að takmarka þann réttnema með stoð í lögum. Þannig ber dómara jafnan að verða við beiðni málsaðilaum að dómkveðja matsmann eða matsmenn nema matsbeiðni fullnægi ekki skilyrðum2. málsliðar 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, dómari telji sönnunarfærslutilgangslausa, sbr. 3. mgr. 46. gr. laganna, eða að matsbeiðni lúti einvörðunguað atriðum sem dómara ber að leggja sjálfur mat á, sbr. 2. mgr. 60. gr. og 1.málslið 1. mgr. 61. gr. laganna. Íviðbótarmatsbeiðni kemur skýrt fram hvað eigi að meta, hvar það er sem meta áog hvað matsbeiðendur vilja sanna með mati. Ágreiningur um það hvortafnotaréttindi varastefnda séu „takmörkuð og kvaðabundin“ eða tímabundin varðarefni máls, sem og ágreiningur um það hvort „afrakstursvirði“ óbeinnaeignarréttinda hafi þýðingu við mat á tjóni sem handhafar hinna óbeinueignarréttinda telja sig hafa orðið fyrir vegna eignarnáms á jörðinni [...].Efnislegur ágreiningur aðila getur ekki staðið í vegi fyrir því aðmatsbeiðendur afli umbeðins viðbótarmats og verður ekki fullyrt aðsönnunarfærslan sé tilgangslaus. Það er svo dómsins að leggja mat ásönnunargildi matsgerðar við efnismeðferð málsins og bera matsbeiðenduráhættuna af notagildi hennar og kostnað af henni. Samkvæmt framansögðu erhafnað mótmælum varastefnda gegn umbeðinni dómkvaðningu og skal hún fara fram,að því undanskildu að það getur ekki verið hlutverk matsmanna að meta og takatillit til skyldu tjónþola til að takmarka tjón sitt þar sem það er á valdidómsins að meta slíkt ef við á. Allirmálsaðilar gera kröfu um málskostnað í þessum þætti málsins. Rétt þykir aðákvörðun um málskostnað bíði efnisdóms. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð:Umbeðinviðbótarmatsbeiðni skal fram fara eins og í beiðninni greinir, að þvíundanskildu að hafnað er því að matsmenn skuli meta og taka tillit til skyldutjónþola til að takmarka tjón sitt. Ákvörðunmálskostnaðar bíður efnisdóms. |
Mál nr. 304/2010 | Ráðningarsamningur Kjarasamningur Tómlæti | H var ráðinn til starfa hjá forvera M hf. í ágústmánuði árið 2000, á skrifstofu hins síðarnefnda á Hvolsvelli. Með viðauka við ráðningarsamning H í september 2004 var samið um að hann myndi vinna á álverslóð Fjarðaáls á Reyðarfirði til maímánaðar 2007, en þar gegndi H jafnframt stöðu trúnaðarmanns starfsmanna. H höfðaði mál þetta gegn M hf. til heimtu vangoldinna launa einkum með vísan til greiðslu M hf. á launum fyrir dagvinnu og yfirvinnu, matartíma og ferðalög til og frá vinnu. Héraðsdómur taldi að tómlæti H, við að hafa uppi athugasemdir við M hf. um tilhögun og greiðslu launa og önnur kjaraatriði, hefði helgað framkvæmd M hf. á ákvæðum kjarasamnings og var félagið því sýknað af kröfum H. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með þeirri athugasemd að H hefði sem trúnaðarmaður starfsmanna haft uppi athugasemdir um hvað betur mætti fara á vinnustað við Reyðarfjörð og í aðbúnaði starfsmanna. Ekkert af framlögðum gögnum um slíkar athugasemdir varðaði hins vegar þau atriði sem kröfur hans í málinu væru reistar á. Þá lægi ekkert fyrir um að stéttarfélag hefði komið á framfæri mótmælum fyrir hönd H til M hf. um þessi atriði. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.818.337 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. nóvember 2004 til 1. júní 2007, en af framangreindri fjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki fyrir sitt leyti áfrýjað dómi héraðsdóms varðandi málskostnað og kemur þessi krafa hans því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áður en hinn áfrýjaði dómur var upp kveðinn. I Áfrýjandi, sem er tæknifræðingur að mennt, var ráðinn til starfa hjá stefnda 28. ágúst 2000. Fram er komið að gerður var viðauki við ráðningarsamning áfrýjanda 1. september 2004 þar sem samið var svo um að hann myndi vinna á álverslóð Fjarðaáls á Reyðarfirði til 31. maí 2007. Á starfstíma sínum gegndi áfrýjandi starfi trúnaðarmanns starfsmanna við Reyðarfjörð í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Áfrýjandi krefst greiðslu vangoldinna launa og reisir kröfu sína á því að stefnda hafi verið óheimilt að taka heildarfjölda unninna stunda yfir hvern mánuð og greiða yfirvinnukaup fyrir þann fjölda vinnustunda sem var umfram þær stundir sem talinn er til fullrar dagvinnu á mánuði. Þá gerir áfrýjandi kröfu um greiðslu fyrir matartíma þegar yfirvinna hans hafi farið fram úr 10 klukkustundum á sólarhring, sbr. grein 2.2.3 kjarasamnings milli annars vegar Félags ráðgjafarverkfræðinga og hins vegar Stéttarfélags verkfræðinga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands frá desember 2004. Áfrýjandi gerir ennfremur kröfu um greiðslu launa vegna ferðalaga hans á milli sumarhúss á Einarsnesi, sem hann bjó í, til Reyðarfjarðar, þar sem hann vann og vísar í því sambandi til greinar 3.4.5 fyrrnefnds kjarasamnings. Loks krefst hann 13,04% orlofs ofan á vangreidd laun með vísan til greinar 4.2.4 kjarasamningsins. Stefndi krefst sýknu og vísar á bug túlkun áfrýjanda á tilvitnuðum ákvæðum kjarasamningsins auk þess sem hann ber fyrir sig að áfrýjandi hafi sýnt af sér slíkt tómlæti að hann eigi þegar af þeirri ástæðu engar kröfur á hendur stefnda. II Fyrir héraðsdómi bar áfrýjandi að hann minntist þess ekki að hafa gert athugasemdir við tímaskýrslur eða launaútreikninga þegar hann fékk laun greidd. Áfrýjandi var einnig spurður um það hvort hann hefði kvartað yfir uppgjöri vegna ferðalaga hans á milli dvalarstaðar og vinnustaðar og svaraði hann því neitandi þótt það hefði komið til tals. Um önnur atriði bar hann að hann hefði gert ótal skriflegar athugasemdir en yfirleitt beint þeim til stéttarfélags svo það gæti leyst málin. Fyrir liggur að áfrýjandi hafði sem trúnaðarmaður starfsmanna uppi athugasemdir um hvað betur mætti fara á vinnustað við Reyðarfjörð og í aðbúnaði starfsmanna. Ekkert af framlögðum gögnum um slíkar athugasemdir varða hins vegar þau atriði sem kröfur hans í málinu eru reistar á. Þá liggur ekkert fyrir um að stéttarfélag hafi komið á framfæri mótmælum fyrir hönd áfrýjanda til stefnda um þessi atriði. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest. Samkvæmt úrslitum málsins verður áfrýjandi með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hrafn Jóhannsson, greiði stefnda, Mannviti hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 24. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hrafni Jóhannssyni, Öldubakka 1, Hvolsvelli, á hendur Mannviti hf., Grensásvegi 1, Reykjavík, með stefnu þingfestri fyrir dómi 7. apríl 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær að hið stefnda hlutafélag verði dæmt til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð kr. 4.818.337,00, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 89.559,00 frá 01.11.2004 til 01.12.2004, af kr. 163.160,00 frá 01.12.2004 til 01.01.2005, af kr. 226.625,00 frá 01.01.2005 til 01.02.2005, af kr. 316.081,00 frá 01.02.2005 til 01.03.2005, af kr. 406.315,00 frá 01.03.2005 til 01.04.2005, af kr. 521.769,00 frá 01.04.2005 til 01.05.2005, af kr. 616.489,00 frá 01.05.2005 til 01.06.2005, af kr. 732.469,00 frá 01.06.2005 til 01.07.2005, af kr. 816.474,00 frá 01.07.2005 til 01.08.2005, af kr. 915.863,00 frá 01.08.2005 til 01.09.2005, af kr. 1.003.296,00 frá 01.09.2005 til 01.10.2005, af kr. 1.136.830,00 frá 01.10.2005 til 01.11.2005, af kr. 1.250.327,00 frá 01.11.2005 til 01.12.2005, af kr. 1.369.131,00 frá 01.12.2005 til 01.01.2006, af kr. 1.480.170,00 frá 01.01.2006 til 01.02.2006, af kr. 1.610.228,00 frá 01.02.2006 til 01.03.2006, af kr. 1.708.639,00 frá 01.03.2006 til 01.04.2006, af kr. 1.879.321,00 frá 01.04.2006 til 01.05.2006, af kr. 1.963.101,00 frá 01.05.2006 til 01.06.2006, af kr. 2.054.157,00 frá 01.06.2006 til 01.07.2006, af kr. 2.247.671,00 frá 01.07.2006 til 01.08.2006, af kr. 2.463.162,00 frá 01.08.2006 til 01.09.2006, af kr. 2.553.025,00 frá 01.09.2006 til 01.10.2006, af kr. 2.661.368,00 frá 01.10.2006 til 01.11.2006, af kr. 2.819.582,00 frá 01.11.2006 til 01.12.2006, af kr. 2.921.654,00 frá 01.12.2006 til 01.01.2007, af kr. 3.008.527,00 frá 01.01.2007 til 01.02.2007, af kr. 3.118.434,00 frá 01.02.2007 til 01.03.2007, af kr. 3.390.438,00 frá 01.03.2007 til 01.04.2007, af kr. 3.718.950,00 frá 01.04.2007 til 01.05.2007, af kr. 3.979.126,00 frá 01.05.2007 til 01.06.2007, af kr. 4.818.337,00 frá 01.06.2007 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Auk þess er krafist virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru eftirfarandi: Aðalkrafa Aðallega krefst stefndi að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum stefnenda og að dráttarvaxtakröfu verði vísað frá dómi ex officio eða hún lækkuð. Dráttarvaxtakrafa stefnenda sé í heild vanreifuð þar eð einungis sé vísað ósundurgreint til III. kafla laga nr. 38/2001, og ekki sé getið vaxtafótar eða vísað til 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar þar um. Beri því að vísa henni ex officio frá dómi. Í báðum tilvikum, aðal- og varakröfu, krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Málsatvik Með ráðningarsamningi, dags. 28. ágúst 2000, var stefnandi ráðinn frá og með 1. september 2000 til Hönnunar hf. Var stefnandi ráðinn sem byggingatæknifræðingur og forsvarsmaður skrifstofu Hönnunar hf. á Hvolsvelli. Þann 1. september 2004 var gerður viðauki við ráðningarsamning stefnanda þar sem kveðið var á um að stefnandi myndi láta af stöfum sem forsvarsmaður Hönnunar hf. á Hvolsvelli og myndi vinna á álverslóð Fjarðaráls á Reyðarfirði til maíloka 2007. Í upphaflegum ráðningarsamningi stefnanda er vísað til kjarasamnings Félags Ráðgjafaverkfræðinga og Kjarafélags Tæknifræðingafélags Íslands eins og hann er hverju sinni. Í byrjun þess tímabils sem mál þetta snýst um var vinnuveitandi stefnanda Hönnun hf. Fyrirtækið sameinaðist Verkfræðistofu Guðmundar og Kristjáns hf. í VGK-hönnun árið 2007 en það sameinaða fyrirtæki ásamt fyrirtækinu Rafhönnun hf. sameinuðust öll undir einu nafni, Mannviti verkfræðistofu á árinu 2008. Því er stefnda nú stefnt vegna stefnanda. Frá 1. september 2004 allt til 31. maí 2007 starfaði stefnandi á álverslóð Fjarðaráls á Reyðarfirði. Vinnufyrirkomulag var með því móti að stefnandi starfaði í 10 daga á vinnusvæði en fékk svo 4 daga frí en þá fór hann til heimilis síns á Hvolsvelli. Í hverri vinnulotu stefnanda var hann því að jafnaði við vinnu sína í 100 klukkustundir. Laun vegna unninna stunda í hverjum mánuði voru greidd þannig að allar stundir sem unnar voru í upphafi mánaðar voru taldar til dagvinnuskyldu hvers mánaðar, sama hvort tímarnir væru unnir á dagvinnutímabili, yfirvinnutímabili, um helgar eða á öðrum frídögum. Unnar stundir umfram það voru taldar yfirvinnustundir og greitt fyrir þær samkvæmt því. Á stórhátíðum var bætt við aukatímum. Ekki var bætt við matartíma þótt unnar væru 10 stundir á dag. Meðan á starfstíma stóð, gegndi stefnandi embætti trúnaðarmanns á vinnustöðinni við álverslóð við Reyðarfjörð. Var einkum, af hans hálfu og annarra starfsmanna, lögð áhersla á að ráðningarsamningur yrði gerður við alla starfsmenn og að sérstakur vinnustaðasamningur yrði gerður vegna starfa þeirra á hinum tímabundna vinnustað að álverslóðinni Reyðarfirði. Heldur stefnandi því fram að fljótlega eftir að hann hóf þar störf hafi hann gert athugasemd vegna launagreiðslna sinna og annarra starfsmanna einnig. Stefnandi heldur því fram að auk þess sem hann hafi gert margítrekaðar athugasemdir við stefnda vegna greiðslu dagvinnu- og yfirvinnustunda, hafi hann gert athugasemdir vegna tímabilsins frá 1. janúar 30. apríl 2007 en á því tímabili bjó stefnandi í sumarhúsi á Einarsnesi og þurfti sjálfur að aka á milli sumarhússins og til Reyðarfjarðar í upphafi og lok hvers vinnudags. Á tímabilinu fékk stefnandi greidda dagpeninga enda var honum ekki séð fyrir mat í sumarhúsinu. Hins vegar fékk stefnandi ekki greitt sérstaklega fyrir þær stundir á degi hverjum sem það tók hann að aka á milli vinnustaðar og sumarhússins. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 21. janúar 2009, var gerð fjárkrafa á hendur fyrirtækinu vegna vangreiddra launa stefnanda. Gerð var krafa um greiðslu á mismun á launum sem greidd voru á tímabilinu frá október 2004 til maí 2007 og þeim launum sem stefnandi telur að honum hafi borið samkvæmt ákvæðum kjarasamnings auk þess sem gerð var krafa um orlof á mismun launa á tímabilinu. Með bréfi lögmanns stefnda til lögmanns stefnanda, dags. 13. febrúar 2009, var kröfum stefnanda hafnað. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til greiðslu launakröfu sinnar þar sem innheimtutilraunir hafa ekki borið árangur. Málsástæður og lagarök stefnanda Í ráðningarsamningi stefnanda sé ekki fjallað um skipulag vinnutíma innan vinnulotu. Þá sé óskilgreint í ráðningarsamningi hvernig greiða skuli fyrir unna tíma í vinnulotu en heimild til að semja um slíkt sé að finna í kjarasamningi, sbr. 2. kafla, auk þess sem slíkt sé heimilt samkvæmt lögum nr. 88/1971 um 40 stunda vinnuviku. Í starfsmannahandbók stefnda sé kveðið á um að starfsmaður vinni a.m.k. 100 klst. í hverri lotu, þ.e. a.m.k 10 tíma að meðaltali á dag en ekkert segi í starfsmannahandbók hvernig laun séu greidd fyrir vinnustundir í vinnulotu. Eftir standi að horfa verði til ákvæða kjarasamnings enda sé vísað til kjarasamnings í ráðningarsamningi. Í kafla 2.1.1 í kjarasamningi komi fram að vinnudagur merki sérhvern virkan dag annan en laugardag. Í kafla 2.1.2 segi að dagvinna sé 38 klst. á viku og samkvæmt kafla 2.1.3 í kjarasamningi skal dagvinna unnin á þeim tíma sem samkomulag sé um á hverjum vinnustað. Dagvinna skuli þó að jafnaði unnin á tímabilinu kl. 08.00 17.00. Í tilviki stefnanda hafi ekki verið samið sérstaklega um fyrirkomulag á launagreiðslu vegna þess sérstaka vinnutíma sem stefnandi vann hjá stefnda. Á grundvelli þess sé það mat stefnanda að stefnda hafi verið alls óheimilt að greiða laun hans með því móti sem gert var, þ.e. að taka heildarfjölda unninna stunda yfir hvern mánuði, og greiða yfirvinnukaup fyrir þann fjölda vinnustunda sem var umfram þær stundir sem telst vera full dagvinna á mánuði. Með vísan til framangreinds sé gerð krafa um að stefndi greiði stefnanda þau laun sem séu ógreidd á ofangreindu tímabili samkvæmt útreikningi launa hans í samræmi við ákvæði kjarasamnings. Kröfu sína um greiðslu matartíma byggir stefnandi á því að samkvæmt grein 2.2.3 í kjarasamningi sé stefnda skylt að greiða 1 klukkustund aukalega sé unnin meiri yfirvinna hvern dag en 3 klst. Fari slík yfirvinna fram úr 10 klst. á sólarhring skal til viðbótar veita einnar klukkustundar matarhlé, sem teljast skal til vinnutíma sbr. ákvæði 2.2.3 í kjarasamningi. Stefnandi hafi aldrei fengið greitt fyrir matarhlé þrátt fyrir að yfirvinnustundir hans hafi margsinnis farið umfram þann tíma sem kveðið sé á um í kjarasamningi. Á tímabilinu 1. janúar 30. apríl 2007 hafi stefndi dregið frá tímaskýrslu stefnanda 1,5 klst. vegna ferðalaga á milli sumarhúss á Einarsnesi og Reyðarfjarðar í upphafi vinnudags og frá Reyðarfirði til Einarsness í lok vinnudags. Stefnandi hafi fengið greidda “dagpeninga” kr. 7.000 á tímabilinu. Samkvæmt grein 3.4.5 í kjarasamningi teljist ferðatími til vinnutíma. Ferðatími utan dagvinnutíma teljist yfirvinna nema um annað hafi verið samið fyrir fram. Ekki hafi verið gerður sérstakur samningur vegna þess fyrirkomulags að stefnandi bjó á tímabilinu í umræddu sumarhúsi og beri því að fara eftir ákvæðum kjarasamnings um þetta atriði. Stefnandi byggir kröfu sína á grein 3.4.6 í kjarasamningi og gerir kröfu um greiðslu á 1,5 klst. yfirvinnutíma vegna ferðatíma á tímabilinu auk matartíma, fari yfirvinnustundir dag hvern umfram tiltekinn fjölda stunda, sbr. ákvæði 2.2.3 í kjarasamningi. Auk alls framangreinds gerir stefnandi kröfu um greiðslu orlofs, 13,04 %, sbr. ákvæði 4.2.4 í kjarasamningi á umkrafin laun. Til viðbótar öllu framangreindu sé vísað til ákvæða laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks, laga nr. 88/1971 um 40 stunda vinnuviku, laga um skyldutryggingu lífeyrisréttinda nr. 129/1997 og laga um orlof nr. 30/1987. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, með síðari breytingum. Krafan um málskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda Í stefnu gerir stefnandi þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 4.818,351 auk dráttarvaxta og málskostnaðar. Stefndi mótmælir alfarið öllum málsástæðum og lagarökum stefnanda. Hann mótmælir því að hann sjálfur eða menn sem hann beri ábyrgð á hafi á nokkurn hátt brotið gegn skyldum sínum sem vinnuveitandi samkvæmt ákvæðum kjarasamnings eða öðrum réttarreglum, eins og stefnandi heldur fram í stefnu. Stefndi byggir á eftirfarandi málsástæðum og lagarökum. Vinnufyrirkomulag stefnanda, vinnutími innan vinnulotu Því sé mótmælt sem fram komi í stefnu að ekki hafi verið samið sérstaklega um fyrirkomulag á launagreiðslu stefnanda innan vinnulotu og óljóst hafi verið af ráðningarsamningi og samkomulagi aðila um skipulag vinnutíma innan vinnulotu. Því sé einnig sérstaklega mótmælt sem röngu að dagvinnutímar samkvæmt kjarasamningi teljist einungis virka daga frá kl. 8-17, en krafa stefnanda og útreikningar virðast á því byggð (yfirvinnutímar virðast reiknaðir sem allir tímar utan dagvinnutímabils sem stefnandi skilgreinir frá kl. 8-17 virka daga). Í lögum nr. 71/1998 um 40 stunda vinnuviku komi fram í 2. mgr. 2. gr. að að jafnaði skuli unnar 8 klukkustundir í dagvinnu á degi hverjum, nema annar vinnutími henti betur af sérstökum ástæðum og um það sé samið af aðilum, og þá sé átt við aðila vinnumarkaðarins, sbr. og 2. mgr. 1. gr. laganna. Í 2. kafla kjarasamnings, er gilt hafi á ofangreindu ráðningartímabili, hafi verið mælt fyrir um vinnutíma. Í grein 2.1.1 hafi verið mælt fyrir um að vinnudagur merki í samningnum sérhvern virkan dag annan en laugardag. Í grein 2.1.2 komi fram að dagvinna væri 38 klst. á viku. Þá kom eftirfarandi fram í grein 2.1.3: „Dagvinna skal unnin á þeim tíma, sem samkomulag er um á hverjum vinnustað. Hún skal að jafnaði unnin á vinnudögum á tímabilinu kl. 8:00 17:00.“ (leturbr. stefnda) Með orðalaginu „sem samkomulag er um á hverjum vinnustað“ verði ekki talið að einungis sé átt við vinnustaðasamning eða ráðningarsamning, heldur eigi það einnig við um hvers konar samkomulag á milli vinnuveitanda og starfsmanna. Jafnframt sé gerður fyrirvarinn „að jafnaði“ í seinni málslið greinarinnar og megi segja að tilgreint tímabil sé til leiðbeiningar, en ekki samkomulag um annan dagvinnutíma. Í viðauka við ráðningarsamning stefnanda var mælt fyrir um að vinnufyrirkomulag yrði með þeim hætti að unnið væri að jafnaði í 10 daga samfelldu tímabili en að því loknu yrðu 4 frídagar. Óumdeilt sé að vinnufyrirkomulag stefnanda hafi verið á þann hátt í raun. Í viðauka við ráðningarsamning stefnanda hafi auk þess verið vísað til starfsmannahandbókar HRV. Þar sé nánar mælt fyrir um vinnufyrirkomulag þetta. Komi þar fram að í hverri lotu yrði vinna alla daga og vinnutími sá sami nema annað yrði ákveðið af yfirmanni. Í starfsmannahandbók HRV hafi enn fremur verið kveðið á um að starfsmenn ynnu a.m.k. í 100 tíma í hverri 10 daga lotu, þ.e. a.m.k. 10 tíma að meðaltali á dag. Í þessu 10/4 lotukerfi hafi fjöldi vinnudaga í mánuði verið að meðaltali 21,67 dagur og vinnutími hafi því verið að meðaltali 216,7 tímar á mánuði. Samkvæmt starfsmannahandbók HRV hafi vinnutími á álverslóðinni verið frá kl. 7.00 til 5.30, þ.e. 10 tíma vinnudagur. Með vísan til framangreinds hafnar stefndi því alfarið að ekkert samkomulag hafi verið til staðar varðandi skipulag á vinnutíma stefnanda. Af ráðningarsamningi, gögnum sem sá samningur hafi vísað til og sameiginlegum skilningi samningsaðila, hafi stefnanda verið augljóst hvernig vinnufyrirkomulagi og vinnutíma á álverslóð við Reyðarfjörð hafi átt að vera og hafi verið háttað. Aðrir starfsmenn hafi einnig fylgt viðkomandi vinnutíma. Stefndi áréttar að „vinnutími“ í framangreindum skilningi starfsmannahandbókar HRV hafi bæði falið í sér dagvinnu og yfirvinnu eins og reifað verði hér á eftir. Mánaðarlaun séu í 8.2.1 gr. kjarasamnings skilgreind sem jafnaðargreiðsla launa fyrir dagvinnu í einn mánuð. Í 8.2.3 gr. kjarasamningsins komi fram að um laun skuli semja í ráðningar- eða vinnustaðasamningi. Í grein 8.3.1 komi fram að yfirvinna skuli greidd með tímakaupi fyrir hverja vinnustund umfram dagvinnu. Ráðningarsamningur stefnanda kveði m.a. á um í 5. gr. að mánaðarlaun starfsmanns fyrir dagvinnu í fullu starfi skyldu vera samkvæmt flokki 533 í launataxta Hönnunar hf. Jafnframt sé þar mælt fyrir um endurskoðun launa stefnanda. Í viðauka við ráðningarsamning sé ákvæði um staðaruppbót bætt við 5. gr. ráðningarsamnings. Starfsmannahandbók HRV hafi vísað um launagreiðslur til ráðningarsamnings starfsmanns við sinn atvinnurekanda. Fyrirkomulag launagreiðslna hjá stefnda hafi verið þannig háttað að miðað var við 7,6 dagvinnustundir á dag að meðaltali í hverri vinnulotu (38 stunda dagvinnuskyldu á viku að meðaltali), sbr. ákvæði kjarasamnings þar að lútandi. Samtala dagvinnustunda hafi verið reiknuð mánaðarlega (dagvinnuskyldan) og unnar stundir umfram það greiddar sem yfirvinnustundir. Hvað varðar störf stefnanda fyrir stefnda vegna Sorpstöðvar Rangárvallasýslu sérstaklega hafi sú vinna, sem stefnandi var sjálfráður um, ávallt verið virt sem yfirvinnustundir að því gefnu að þær væru umfram mánaðarlegan dagvinnutíma samkvæmt kjarasamningi. Stefndi vekur athygli á að sama fyrirkomulag hafi verið á vinnulotum og greiðslum launa þau tæpu þrjú ár sem stefnandi starfaði á álverslóð á Reyðarfirði. Á þeim tíma hafi hann notið réttinda og borið skyldur samkvæmt ráðningarsamningnum og gögnum sem voru hluti hans. Hafi stefnanda verið fullljóst að um 10 daga dagvinnutímabil hafi verið að ræða, en allt umfram 7,6 tíma að meðaltali á dag yrði metið sem yfirvinna og samkomulag hafi verið með aðilum að hafa þann háttinn á. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi haft uppi athugasemdir við útreikning launa sinna og annarra starfsmanna sérstaklega hvað skilgreiningu á dagvinnutíma varðaði. Sé það ekki stutt neinum gögnum. Stefnandi hafi hvorki gert sérstakar athugasemdir við útreikning launa sinna né mótmælt en skilningi á dagvinnu- eða yfirvinnutíma fyrr en tæpum tveimur árum eftir starfslok hans hjá stefnda. Samkvæmt ofangreindu telur stefndi sig hafa farið að öllu leyti eftir ráðningarsamningi við stefnanda og gildandi kjarasamningi sem hafi falið í sér lágmarkskjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Mánaðarlaun hafi verið greidd fyrir 38 stunda dagvinnu á viku að meðaltali (7,6 tímar á dag í vinnulotu), og allir unnir tímar umfram það greiddir stefnanda sem yfirvinna. Greiðsla fyrir viðbótarmatarhlé Þá sé kröfu stefnanda, um greiðslu viðbótarmatarhlés samkvæmt 2.2.3 kjarasamningsins, mótmælt af hálfu stefnda. Samkvæmt grein 2.1.5 skal matartími vera hvern vinnudag 30-60 mínútur á tímabilinu 11.30-13.30 og teljist hann ekki til vinnutíma. Samkvæmt grein 2.1.6 skal kaffitími vera 15 mínútur hvern vinnudag síðdegis og teljist hann til vinnutíma. Í starfsmannahandbók HRV komi fram að matarhlé sé 30 mínútur og sé venjulega tekið milli 12.00 og 13.00. Kaffihlé sé ekki skilgreint sérstaklega í handbókinni en tekið sé fram að starfsmönnum sé ávallt frjálst að fá sér hlé fyrir kaffi- eða tesopa. Í grein 2.2.3 kjarasamningsins komi fram að mæli vinnuveitandi fyrir um yfirvinnu, sem nemi meiru en 3 klst. á sólarhring, skuli veita einnar klst. matarhlé. Fari slík yfirvinna fram úr 10 klst. á sólarhring skal til viðbótar veita einnar klukkustundar matarhlé. Slík matarhlé teljist til vinnutíma. Í síðustu málsgrein greinar 2.2.3 kjarasamningsins sé hins vegar mælt fyrir um að þetta gildi ekki ef ákvörðun um yfirvinnu sé einungis í höndum starfsmanns. Stefnandi hafi almennt heyrt undir Svein Jónsson byggingarstjóra á meðan hann starfaði á álverslóð á Reyðarfirði. Stefnandi hafi þó búið við mikið sjálfstæði varðandi verkefni sín. Störf hans á álverslóðinni hafi að meginstefnu til verið eftirlitsstörf sem að jafnaði hafi ekki verið tengd öðrum starfsmönnum og hafi honum verið í sjálfsvald sett hvenær hann annaðist þau störf. Samkvæmt framansögðu var miðað við 10 tíma vinnudag að jafnaði en þess hafi aldrei verið krafist af hálfu stefnda að stefnandi ynni meira en 10 tíma á sólarhring. Oftar en ekki hafi komið fyrir að vinnutímar stefnanda yrðu fleiri einhverja daga innan vinnulotu. Hafi slíkt alfarið verið í höndum stefnanda. Hafi það komið fyrir hjá starfsmönnum stefnda að þeir tækju þá ákvörðun að vinna færri vinnutíma einhverja daga innan vinnulotu, sem þeir bættu þá upp aðra daga lotunnar. Gat það komið til hjá starfsmönnum, t.d. til þess að fá lengra helgarfrí. Hvað varðar störf stefnanda fyrir stefnda vegna Sorpstöðvar Rangárvalla, hafi stefnandi sjálfur óskað eftir þeirri vinnu og ráðið alfarið sjálfur hvenær sú vinna var unnin. Greiðsla ferðatíma frá 1. janúar 30. apríl 2007 Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um greiðslu vegna ferðatíma tímabilið 1. janúar 2007 til 31. maí 2009. Styður stefnandi kröfu sína við grein 3.4.5 í kjarasamningi. Grein 3.4 kjarasamnings, og þar með grein 3.4.5, sem stefnandi vísar til, eigi við um vinnu starfsmanna á ferðalögum. Samkvæmt skilgreiningu kjarasamningsins teljist vinna starfsmanns, utan fasts eða tímabundins vinnustaðar, vinna á ferðalagi. Í viðauka við ráðningarsamning sé mælt fyrir um að stefnandi láti tímabundið af störfum á Hvolsvelli og fari að vinna á álverslóð. Í grein 3.3.1 kjarasamningsins komi fram að sé starfsmaður settur til vinnu á öðrum vinnustað en föstum vinnustað um stundarsakir, þó ekki skemur en 1 mánuð, teljist slíkur vinnustaður tímabundinn vinnustaður samkvæmt kjarasamningnum. Stefndi mótmælir þeim skilningi stefnanda að starf hans á álverslóð, til nokkurra ára, verði talið falla undir starf á ferðalagi. Slík skilgreining á vinnu stefnanda myndi einnig vera í ósamræmi við kröfu stefnanda sem trúnaðarmanns, er hann var í starfi hjá stefnda, um vinnustaðasamning, sbr. umfjöllun þar um hér á eftir. Í grein 3.3.2.1 kjarasamnings um tímabundinn vinnustað sé hins vegar að finna ákvæði um skyldur vinnuveitanda vegna starfs starfsmanns á tímabundnum vinnustað. Vinnuveitanda sé þannig t.d. skylt að greiða ákveðinn kostnað sem starfsmaður verði fyrir vegna vinnu á tímabundnum vinnustað. Í b-lið ákvæðisins sé nefnt að vinnuveitandi skuli leggja starfsmanni til endurgjaldslaust gistiaðstöðu að jafnaði í einstaklingsherbergi með aðgangi að viðunandi snyrtiaðstöðu, baði og sameiginlegri setustofu, greiði venjulegan fæðiskostnað starfsmannsins og sjái honum fyrir fríum ferðum í vinnutíma til og frá heimili minnst aðra hverja viku. Tekið var fram að ekki skyldi vera skemmra á milli ferða til og frá heimili en tveir (2) sólarhringar. Starfsmönnum (þ.á.m. stefnanda) sem bjuggu utan Fjarðarbyggðar og gátu ekki gist á heimili sínu í vinnulotu var séð fyrir fríum flutningi milli heimilis og álverslóð á fyrsta og síðasta degi vinnulotu á vinnutíma. Hvað varðar ferðir til og frá heimili stefnanda, hafi auk þess verið mælt fyrir um í ráðningarsamningi stefnanda að ferðatími til og frá vinnustað væri innan ofangreinds 10 daga vinnufyrirkomulags. Ferðast var heim á síðasta degi hverrar vinnulotu og til álverslóðar á fyrsta degi hverrar vinnulotu. Stefnandi hafi á ofangreindu tímabili fengið greiddan ferðatíma, allt að 4 tíma hvora leið, til og frá Reykjavík við lok hverrar vinnulotu, sbr. starfsmannahandbók HRV. Frá Reykjavíkurflugvelli hafði stefnandi einnig bifreið til umráða til þess að komast á heimili sitt á Hvolsvelli. Þannig hafði stefnandi fjóra heila daga í frí. Boðið hafi verið upp á gistingu og fæði í vinnulotum fyrir starfsmenn í starfsmannaþorpi (vinnuskálum) og komi fram í starfsmannahandbók HRV að miðað væri við að starfsmenn sem ekki höfðu heimili í Fjarðabyggð gistu þar. Frá 1. september 2004 hafi stefnandi dvalið í vinnuskálum HRV við Reyðarfjörð í vinnulotum. Í þeim vinnulotum bauð HRV upp á ferðir í upphafi og lok dags til og frá vinnuskálum og til álverslóðar, líkt og mælt sé fyrir um í starfsmannahandbók. Af stefnu virðist ekki ágreiningur milli aðila um að stefndi hafi uppfyllt skyldur sínar samkvæmt kjarasamningi hvað ferðatíma á tímabilinu 1. september 2004 til 1. janúar 2007 varðar. Þann 1. janúar 2007 hafi stefnandi hins vegar tekið þá ákvörðun að nýta sér þann möguleika, sem stefndi bauð upp á, að færa gististað sinn í vinnulotum frá vinnuskálum (starfsmannaþorpi) HRV við Reyðarfjörð og til sumarbústaðabyggðar í Einarsnesi við Egilsstaði. Á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til 30. apríl 2007 hafi stefnanda þó einnig boðist að dveljast áfram í vinnuskálum HRV. Ákvörðun stefnanda um að flytja að Einarsnesi hafi alfarið verið í höndum stefnanda sjálfs. Stefndi hafi auk þess ákveðið að koma til móts við þá starfsmenn, er kusu að dveljast að Einarsnesi, og hafi stefndi greitt stefnanda dagpeninga og veitt stefnanda og öðrum starfsmönnum aðgang og afnot af bifreið í vinnulotum til þess að komast til og frá vinnu. Stefnandi hafi ekki fengið greitt fyrir ferðir til og frá vinnustað en fékk áfram greidda staðaruppbót sem greidd var til þeirra sem voru fjarri heimili sínu vegna verkefnisins. Ekki sé unnt að fallast á að hann falli í flokk með þeim starfsmönnum sem gistu á heimili sínu í vinnulotu. Vakin sé athygli á að stefnandi hafi engar athugasemdir gert við ofangreint á starfstíma sínum, og ekki fyrr en tæpum tveimur árum eftir starfslok hans hjá stefnda. Staðhæfing stefnanda varðandi grein 3.3.2.3 kjarasamnings Í stefnu sé vísað til greinar 3.3.2.3 í kjarasamningi aðila og staðhæft að stefnandi hafi gert kröfu um að gerðir yrðu samningar við hvern og einn starfsmann eða vinnustaðasamningur samkvæmt framangreindri grein. Þá komi fram að þegar stefnandi lauk störfum fyrir fyrirtækið í maí 2007 hafði enginn samningur verið gerður við hann þrátt fyrri ítrekaðar kröfur þess efnis. Stefndi telur rétt að fara nokkrum orðum um ofangreinda staðhæfingu. Grein 3.3.2.3 kjarasamningsins hljóði svo: „Sé tímabundinn vinnustaður utan fastrar byggðar, s.s. við framkvæmdir á hálendi Íslands eða hliðstætt, ber vinnuveitanda og starfsmanni að gera skriflegan samning sín í milli um staðaruppbót o.fl. Í slíkum samningi skal að lágmarki kveðið á um eftirfarandi: a) Tímalengd verkefnis b) Vinnutilhögun starfsmanns c) Launaauka til starfsmanns (staðaruppbót) d) Tíðni ferða til og frá heimili starfsmanns.“ Í ofangreindu ákvæði sé ekki vísað til þess að gera beri vinnustaðasamning, heldur „[...] ber vinnuveitanda og starfsmanni að gera skriflegan samning sín í milli [...]“. Líkt og fram komi í stefnu, var þann 1. september 2004 gerður viðauki við ráðningarsamning stefnanda. Í viðaukasamningnum sé mælt fyrir um vinnutilhögun stefnanda og vísað í starfsmannahandbók HRV. Þá sé mælt fyrir um launaauka til stefnanda (staðaruppbót), sem fólst nánar tiltekið í 1% af launum hverja nótt sem stefnandi var fjarri heimili sínu. (Í starfsmannahandbók HRV hafi einnig verið mælt fyrir um rétt starfsmanna sem dvöldust fjarri heimili sínu í vinnulotum til 1% staðaruppbótar. Einnig sé mælt fyrir um að ferðatími til og frá vinnustað greiðist af hálfu vinnuveitanda og að stefnandi eigi rétt á bifreið til umráða við komu til Reykjavíkur og brottför. Sé þar átt við upphaf og lok fríhelgar. Loks sé kveðið á um tímalengd verkefnis, þ.e. að gert sé ráð fyrir viðveru stefnanda á Reyðarfirði til maíloka 2007. Af þessu megi ráða að nefndur viðauki við ráðningarsamning taki á þeim atriðum sem vísað sé til í grein 3.3.2.3. Stefndi telur því að ofangreind staðhæfing, um að þegar stefnandi lauk störfum fyrir fyrirtækið í maí 2007 hefði enginn samningur verið gerður við hann þrátt fyrir ítrekaðar kröfur þess efnis, eigi ekki við rök að styðjast. Af öllu ofangreindu sé því ljóst að hafna beri kröfu stefnanda.Að öðrum leyti sé málatilbúnaði stefnanda eins og hann komi fram í greinargerð stefnanda mótmælt í heild sinni. Varakrafa Stefndi krefst til vara lækkunar á kröfum stefnenda og að dráttarvaxtakröfu verði vísað frá dómi ex officio eða hún lækkuð. Almennt Stefnandi hafi sett fram einhliða túlkun á ákvæðum ráðningarsamnings og ráðningarsambands aðila sem sé mótmælt af hálfu stefnda. Ekki verði byggt á skilgreiningu stefnanda á dag- og yfirvinnutíma. Þá verði ekki byggt á því að stefnandi hafi átt rétt á viðbótarmatartíma, enda sé hann sjálfráður um störf sín. Loks verði ekki byggt á því að stefnandi hafi átt rétt á að fá ferðatíma til og frá vinnu í vinnulotum greiddan, hvorki samkvæmt kjarasamningi né ráðningarsamningi. Um málsástæður og lagarök vísast til málsástæðna sem þegar hafa verið raktar hér að framan. Að auki megi nefna að stefnandi haldi því fram að stefndi hafi dregið frá tímaskýrslu 1,5 klst. vegna ferðalaga á milli sumarhúss á Einarsnesi og til Reyðarfjarðar. Í þeim tímaskýrslum sem liggi fyrir í málinu sé ekkert tilgreint um ferðir til og frá vinnustað. Auk þess séu engin gögn lögð fram af hálfu stefnanda sem styðji að það hafi tekið hann 1,5 klst. að keyra til og frá vinnustað. Að því leyti sem dómurinn taki stefnukröfuna ekki til greina beri að lækka hana sem því nemi. Hluti kröfu stefnanda fyrndur Ljóst sé að hluti kröfu stefnanda sé fyrndur. Fyrningarfestur krafna teljist frá þeim degi sem krafa varð gjaldkræf, sbr. 5. gr. þágildandi laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Stefndi mótmælir meintri kröfu stefnanda að því leyti sem hún sé fyrnd að hluta þar til fyrningu var slitið með málssókn, þ.e. til og með mars 2005 samkvæmt 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 um 4 ára fyrningarfrest launakrafna. Dráttarvextir Dráttarvaxtakrafa stefnenda sé í heild vanreifuð þar sem einungis sé vísað ósundurgreint til III. kafla laga nr. 38/2001, og ekki er getið vaxtafótar eða vísað til 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. dómafordæmi Hæstaréttar þar um. Beri því að vísa henni ex officio frá dómi. Jafnframt sé ljóst að stefndi hafi ekki sett fram kröfu fyrr en með bréfi sínu til stefnda, dags. 21. janúar 2009. Því telur stefndi stefnanda ekki heimilt að krefjast dráttarvaxta af kröfu sinni fyrr en mánuði síðar, eða 21. febrúar 2009, sbr. 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Málskostnaður Stefndi styður kröfu sína um málskostnað við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í viðauka við ráðningarsamning stefnanda, dags. 1. september 2004, vegna vinnu við Fjarðarál á Reyðarfirði, er tekið fram að stefnandi sé ráðinn á því vinnufyrirkomulagi að unnið sé að jafnaði í 10 daga samfellt en að því loknu yrðu 4 frídagar. Um vinnufyrirkomulag þetta var auk þess vísað til starfsmannahandbókar HRV verkfræðisamsteypunnar á svæðinu. Þar kemur fram að í hverri lotu sé vinna alla daga og vinnutími sá sami nema annað yrði ákveðið af yfirmanni. Þar er enn fremur kveðið á um að starfsmenn ynnu a.m.k. í 100 tíma í hverri 10 daga lotu, þ.e. a.m.k. 10 tíma að meðaltali á dag. Sé unnið 10/4 lotukerfi sé fjöldi vinnudaga í mánuði að meðaltali 21,67 dagur. Hefðbundinn vinnutími sé því að meðaltali 216,7 tímar á mánuði. Samkvæmt starfsmannahandbók HRV var vinnutími á álverslóðinni frá kl. 7.00 til 5.30 og skilgreindur sem 10 tíma vinnudagur. Er óumdeilt í málinu að vinnufyrirkomulag stefnanda hafi verið með framangreindum hætti, enda þótt greindur ráðningarsamningur hafi ekki verið undirritaður af hans hálfu. Stefndi kveður fyrirkomulag launagreiðslna hafa verið þannig háttað að miðað var við 7,6 dagvinnustundir á dag að meðaltali í hverri vinnulotu (38 stunda dagvinnuskyldu á viku að meðaltali), sbr. ákvæði kjarasamnings þar að lútandi. Samtala dagvinnustunda hafi verið reiknuð mánaðarlega (dagvinnuskyldan) og unnar stundir umfram það greiddar sem yfirvinnustundir. Fyrir liggur samkvæmt framburði stefnanda sjálfs fyrir dómi að hann gerði ekki athugasemdir við stefnda um launagreiðslur til sín meðan hann var í starfi hjá stefnda og formleg krafa um vangoldin laun var fyrst sett fram af hans hálfu með bréfi lögmanns hans, dags. 21. janúar 2009. Hins vegar mun stefnandi sem trúnaðarmaður starfsmanna á vinnusvæðinu hafa lagt á það áherslu að ráðningarsamningur yrði gerður við alla starfsmenn og að sérstakur vinnustaðasamningur yrði gerður við þá í samræmi við ákvæði 3.3.2.3 í kjarasamningi. Vinnufyrirkomulag stefnanda var í samræmi við greindan ráðningarsamning og starfsmannahandbók, sem gilti um vinnu á svæðinu. Stefnandi hafði ekki uppi athugasemdir við stefnda um útreikning launa sinna á starfstímabili sínu við Fjarðarál á Reyðarfirði. Þótt sérstökum vinnustaðasamningi hafi ekki verið til að dreifa verður litið svo á að samkomulag hafi verið milli aðila um fyrirkomulag á launagreiðslum til stefnanda þar með talið hvernig háttað var skiptingu dagvinnu og yfirvinnu í hverri vinnulotu, sbr. ákvæði 2.1.3 í kjarasamningi. Ekki er talið að þetta fyrirkomulag launa hafi brotið gegn ákvæðum kjarasamnings um lágmarkskjör, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980. Verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda um launamismun vegna dag- og yfirvinnustunda fyrir tímabilið frá október 2004 til maí 2007. Kröfu sína um greiðslu matartíma byggir stefnandi á því að samkvæmt grein 2.2.3 í kjarasamningi sé stefnda skylt að greiða 1 klukkustund aukalega sé unnin meiri yfirvinna hvern dag en 3 klst. Fari slík yfirvinna fram úr 10 klst. á sólarhring skuli til viðbótar veita einnar klukkustundar matarhlé, sem teljast skal til vinnutíma. Stefnandi hafi aldrei fengið greitt fyrir matarhlé þrátt fyrir að yfirvinnustundir hans hafi margsinnis farið umfram þann tíma sem kveðið sé á um í kjarasamningi. Stefnandi hafði ekki uppi athugasemdir við stefnda um þetta kjaraatriði á starfstímabili sínu við Fjarðarál á Reyðarfirði. Eins og fyrr greinir er stefnandi talinn bundinn af því fyrirkomulagi sem haft var á um skiptingu dagvinnu og yfirvinnu á vinnusvæðinu. Verður stefndi því einnig sýknaður af þessari kröfu stefnanda. Þá gerir stefnandi kröfu um greiðslu yfirvinnu, 1,5 klst. á dag, á tímabilinu 1. janúar til 30. apríl 2007 vegna ferðalaga á milli sumarhúss á Einarsnesi og Reyðarfjarðar í upphafi og lok vinnudags. Samkvæmt grein 3.4.5 í kjarasamningi teljist ferðatími til vinnutíma. Ferðatími utan dagvinnutíma teljist yfirvinna nema um annað hafi verið samið fyrir fram. Stefndi mótmælir þessari kröfu stefnanda og bendir á að stefnandi hafi sjálfur tekið þá ákvörðun að nýta sér þann möguleika, sem stefndi bauð upp á, að færa gististað sinn í vinnulotum frá vinnuskálum (starfsmannaþorpi) HRV við Reyðarfjörð og til sumarbústaðabyggðar í Einarsnesi við Egilsstaði. Stefnandi og þeir starfsmenn stefnda sem kusu að dveljast að Einarsnesi fengu greidda umsamda dagpeninga og afnot af bifreið í vinnulotum til þess að komast til og frá vinnu. Ósannað er að stefnandi hafi gert athugasemdir við þetta fyrirkomulag á starfstíma sínum og verður stefndi einnig sýknaður af þessari kröfu stefnanda. Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda í málinu, þar með talinni kröfu um orlof. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Mannvit hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Hrafns Jóhannssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Eggert Óskarsson |
Mál nr. 91/2015 | Kærumál Innstæða Ábyrgð | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu sem T lýsti við slit G hf. var skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. G hf. hafði gefið út ábyrgðaryfirlýsingu 31. mars 2008 tilhanda T á grundvelli þágildandi 2. mgr. 6. gr. laga nr. 89/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að G hf. hefði ekki fært nein haldbær rök fyrir þeirri staðhæfingu að álit Fjármálaeftirlitsins 27. október 2008, um að L hf. hafi 6. október sama ár ekki verið fær um að endurgreiða eigendum andvirði tryggðra innstæðna þeirra hjá þeim banka, hafi verið áfátt þannig að ekki yrði á því byggt. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. janúar 2015 þar sem krafa varnaraðila að fjárhæð 1.140.771.545 krónur var viðurkennd við slit sóknaraðila í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, eins og lögin voru orðuð haustið 2008, sagði: „Nái heildareign deildarinnar samt ekki tilskildu lágmarki skal hver viðskiptabanki og sparisjóður leggja fram ábyrgðaryfirlýsingu. Í yfirlýsingunni skal hver viðskiptabanki og sparisjóður ábyrgjast að hann muni inna af hendi sérstaka greiðslu til deildarinnar þegar henni ber að endurgreiða innstæður skv. III. kafla í einhverjum viðskiptabanka eða sparisjóði sem aðild á að sjóðnum.“ Á þessum grundvelli gaf sóknaraðili út ábyrgðaryfirlýsingu þá sem um ræðir í málinu. Sóknaraðili hefur engin haldbær rök fært fram fyrir þeirri staðhæfingu að áliti Fjármálaeftirlitsins 27. október 2008, um að Landsbanki Íslands hf. hafi 6. október sama ár ekki verið fær um að endurgreiða eigendum andvirði tryggðra innstæðna þeirra hjá þeim banka, hafi verið áfátt þannig að ekki verði á því byggt. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Glitnir hf., greiði varnaraðila, Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta, 650.000 krónur í kærumálskostnað. |
Mál nr. 250/2017 | Kærumál Samaðild Lögvarðir hagsmunir Vanreifun Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur | L höfðaði mál á hendur G og krafðist ógildingar á tiltekinni ákvörðun sveitarstjórnar G frá 2015 og viðurkenningar á gildi fyrri ákvörðunar byggingarfulltrúa frá árinu 2005. Þá krafðist L viðurkenningar á bótaskyldu G allt að tilgreindri fjárhæð. Með hinum kærða úrskurði var fyrstu dómkröfu L vísað frá dómi vegna skorts á samaðild samkvæmt 18. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þá var annarri og þriðju dómkröfu L einnig vísað frá dómi á grundvelli þess að þær uppfylltu ekki skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt hin umþrætta ákvörðun hefði einnig beinst að sameigendum L og þar með stofnað til skyldna þeirra allra, þá þyrfti ekki sameiginlegan atbeina þeirra til að fullnægja skyldunum. Hefði samaðild L og sameigenda hans samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 því ekki verið nauðsynleg. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 myndi efnisdómur um afdrif þessara skyldna hins vegar aðeins hafa áhrif að lögum gagnvart þeim sem ættu aðild að málinu og yrði aðalkrafa L tekin til greina, myndu þær skyldur sem leiddu af hinni umþrættu ákvörðun því eftir sem áður hvíla á sameigendum L. Yrði ekkert ráðið af málatilbúnaði hans hvaða lögvarða hagsmuni hann gæti haft af því að afla dóms sem hefði ekki víðtækari áhrif en þessi. Þaðan af síður yrði ráðið af málatilbúnaði hans hvaða hagsmuni hann gæti haft af dómi um viðurkenningu á gildi ótilgreindrar ákvörðunar byggingarfulltrúa frá árinu 2005. Væri málið því ekki dómtækt um fyrstu og aðra dómkröfu L vegna vanreifunar. Þá væri umfangi viðurkenningarkröfu L um bótaskyldu G ekki nægilega lýst, auk þess sem hún væri háð þeirri forsendu að fyrsta dómkrafa hans yrði tekin til greina. Var hinn kærði úrskurður samkvæmt því staðfestur. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru18. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. apríl 2017 þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilavar vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefstþess einnig „að málskostnaður í héraði falli niður eða verði stórlega lækkaðurog kærumálskostnaður í Hæstarétti falli niður.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.ISamkvæmt gögnum málsins fékk sóknaraðili ásamtBirni Ragnari Lárussyni og Sævari Helga Lárussyni afsal 17. nóvember 2005 fyrirsumarhúsalóð í Grímsnes- og Grafningshreppi, sem auðkennt var sem Illagil 21. Íafsalinu kom fram að eignarhlutur sóknaraðila í lóðinni væri 80%, ensameigendur hans ættu hvor fyrir sitt leyti 10%. Sóknaraðili fékk 1. nóvember2010 afsal fyrir eignarhlut Björns Ragnars, en 20. febrúar 2016 afsalaðisóknaraðili þessum eignarhlut aftur til þess sama. Á tímabilinu milli þessaratveggja afsala var eignarhlutur sóknaraðila í lóðinni því 90% og hlutur SævarsHelga sem fyrr 10%.Sóknaraðili átti í framhaldi af afsalinu frá17. nóvember 2005 samskipti við byggingarfulltrúa uppsveita Árnessýslu, meðalannars með umsóknum 22. júní 2006 um tímabundið leyfi til að reisa svonefntaðstöðuhús á lóðinni og 10. september sama ár um heimild til að byggja kjallaraundir fyrirhugað sumarhús. Í síðarnefndu umsókninni tók sóknaraðili fram aðbúið væri „að grafa fyrir kjallaranum, þjappa undirlag og setja niður rotþró,eins og við töluðum um“ og vænti hann þess að „endanlegar teikningar“ bærustbyggingarfulltrúa fyrir lok ársins. Sóknaraðila var síðan veitt byggingarleyfi26. júní 2007 vegna sumarhúss á lóðinni í samræmi við uppdrætti sem lagðir hefðuverið fyrir.Í málatilbúnaði sóknaraðila er því lýst aðbyggingarfulltrúi hafi munnlega veitt honum þær heimildir, sem leitað var eftirmeð áðurnefndum umsóknum á árinu 2006. Einnig hafi byggingarfulltrúi lagt tilað jarðefnum, sem grafin yrðu upp vegna framkvæmda við sumarhúsið, yrði komiðsnyrtilega fyrir innan lóðarinnar í stað þess að flytja þau brott. Hafi orðiðað samkomulagi að uppgröfturinn yrði nýttur til að gera svonefnda jarðvegsmön ásvæði á lóðinni, sem hafi skemmst vegna umferðar í tengslum við framkvæmdirnar,og yrði hún grædd upp á tiltekinn hátt. Í málinu liggur fyrir bréf þáverandibyggingarfulltrúa til sóknaraðila 8. september 2015, þar sem þessi lýsing ásamskiptum þeirra er efnislega staðfest.Með bréfi 14. júní 2010 báru eigendurnærliggjandi sumarhúsalóðar fram kvörtun við sóknaraðila „vegna hóls (haugs) úruppgreftri ... á lóðinni Illagili 21 rétt við lóðarmörk“ milli landa þeirra. Íbréfi byggingarfulltrúa til sóknaraðila 23. nóvember 2010 var greint frá því aðþeir sömu hafi leitað atbeina hans af þessu tilefni, svo og að svofelld bókunhafi verið gerð á fundi skipulags- og bygginganefndar varnaraðila 18. samamánaðar: „Að mati nefndarinnar hefur mön á lóð nr. 21 áhrif á ásýnd og umhverfi.Eiganda lóðar er gert að fjarlægja mönina innan 90 daga frá staðfestingusveitarstjórnar á þessari samþykkt.“ Með þessu hófst ágreiningur millisóknaraðila og varnaraðila, sem lýst er í einstökum atriðum í hinum kærðaúrskurði. Svo fór að eftirfarandi bókun var gerð á fundi skipulagsnefndarvarnaraðila 11. júní 2015: „Með bréfi byggingarfulltrúa dags. 9. apríl 2015 varóskað eftir viðbrögðum eigenda lóðarinnar Illagils 21 ... um ákvörðunskipulagsnefndar um að fjarlægja þurfi jarðvegsmön á lóðinni vegna áhrifahennar á ásýnd og umhverfi ... Nefndin telur ekki að hægt sé að líta svo á aðþáverandi byggingarfulltrúi hafi heimilað að gengið yrði frá uppgreftri hússinsmeð þeim hætti sem gert var þó svo að hann hafi mælst til þess að uppgröfturinnyrði nýttur innan lóðar. Nefndin samþykkti á fundi þann 16. október 2014 aðfjarlægja bæri mönina þar sem hún hefði áhrif á ásýnd og umhverfi fráaðliggjandi lóðum. Skv. X. kafla laga um mannvirki nr. 160/2010 er lóðarhafagert að fjarlægja mönina fyrir 1. ágúst 2015 að viðlögðum dagsektum kr. 100.000fyrir hvern dag sem verkið dregst fram yfir þann tíma.“ Fyrir liggur í málinuað bréf frá 9. apríl 2015, sem vísað var til í framangreindri bókun, var sentbæði sóknaraðila og þáverandi sameiganda hans að lóðinni, Sævari HelgaLárussyni, en einungis hafði verið brugðist við því af hálfu sóknaraðila.Bókunin var samþykkt á fundi sveitarstjórnar varnaraðila 16. júní 2015, ensóknaraðila var ekki tilkynnt um það fyrr en með bréfi 26. ágúst sama ár og varþá tekið fram að frestur til að fjarlægja mönina að viðlögðum dagsektum hafiverið framlengdur til 10. október á því ári. Í samhljóða bréfum, sembyggingarfulltrúi sendi sóknaraðila og Sævari Helga 5. febrúar 2016, var meðalannars greint frá því að skipulagsnefnd hafi 28. september 2015 ogsveitarstjórn 7. október sama ár áréttað fyrrgreinda afstöðu, en enn værifrestur „lóðarhafa“ til aðgerða framlengdur til 1. júní 2016.Af gögnum málsins verður ráðið að hvorki hafisóknaraðili né sameigendur hans að sumarhúsalóðinni að Illagili 21 orðið viðþeirri skyldu, sem varnaraðili kvað á um með fyrrgreindum hætti. Þess í staðhöfðaði sóknaraðili mál þetta 12. maí 2016 og krafðist þess að ákvörðunsveitarstjórnar varnaraðila frá 16. júní 2015 yrði felld úr gildi, viðurkenntyrði „að fyrri ákvörðun byggingarfulltrúa haldi gildi sínu frá árinu 2005“ ogviðurkennd yrði bótaskylda varnaraðila „allt að fjárhæð kr. 784.350“. Með hinumkærða úrskurði var málinu sem fyrr segir vísað frá dómi.IIÁkvörðun sveitarstjórnar varnaraðila 16. júní2015, sem sóknaraðili krefst að felld verði úr gildi, beindist að „lóðarhafa“að Illagili 21. Þótt orðið lóðarhafi hafi þar verið haft í eintölu verður aðgæta að því að í aðdraganda ákvörðunarinnar var bæði sóknaraðila og SævariHelga Lárussyni, sameiganda hans að lóðinni, kynnt ákvörðun skipulagsnefndarvarnaraðila um að fjarlægja yrði jarðvegsmön af henni og þeim gefinn kostur áað láta uppi afstöðu sína. Að sama skapi var bréfum 5. febrúar 2016 um ákvörðunsveitarstjórnarinnar beint að þeim báðum. Eins og áður greinir voru sóknaraðiliog Sævar Helgi eigendur lóðarinnar fram til 20. febrúar 2016 þegar Björn RagnarLárusson eignaðist á ný hlut í henni. Verður því að leggja til grundvallar aðþessi ákvörðun hafi beinst að báðum sameigendunum í öndverðu og síðan þeimöllum eftir framsal eignarhluta, svo og að hún hafi stofnað til skyldna sem núhvíli á þeim öllum. Þær skyldur lúta samkvæmt áður sögðu að því annars vegar aðfjarlægja jarðvegsmönina fyrir tiltekinn tíma og hins vegar að greiða dagsektiref það yrði ekki gert í tæka tíð. Þótt sameigendurnir beri allir þessar skyldurþarf ekki sameiginlegan atbeina þeirra til að fullnægja þeim, annarri eðabáðum. Af 18. gr. laga nr. 91/1991 leiðir því ekki nauðsyn á að sameigendurnirhöfði sem samaðilar mál gegn varnaraðila til að hnekkja ákvörðun um þessarskyldur. Til þess verður á hinn bóginn að líta að samkvæmt 1. mgr. 116. gr.sömu laga hefði efnisdómur um afdrif þessara skyldna aðeins áhrif að lögumgagnvart þeim, sem ættu aðild að viðkomandi máli. Yrði dómkrafa sóknaraðila umógildingu ákvörðunar sveitarstjórnar varnaraðila tekin til greina fengi það afþessum sökum engu breytt um að skyldur samkvæmt þeirri ákvörðun myndu eftir semáður hvíla á sameigendum sóknaraðila. Af málatilbúnaði hans verður ekkert ráðiðum hvaða lögvarða hagsmuni hann gæti haft af því að afla dóms sem hefði ekkivíðtækari áhrif en þessi. Í þeim málatilbúnaði er enn síður að sjá skýringu áþví hvaða hagsmuni sóknaraðili geti haft af dómi um viðurkenningu á gildiótilgreindrar ákvörðunar byggingarfulltrúa á árinu 2005, en slík viðurkenninggæti hvorki varðað ein út af fyrir sig réttarstöðu sameigenda sóknaraðila néverður séð hvaða sjálfstæða tilgangi hún ætti að þjóna ef efnisdómur gengi umógildingu ákvörðunarinnar frá 16. júní 2015. Vegna þessa er málið sökum vanreifunarekki tækt til dóms um fyrstu tvær kröfur sóknaraðila.Með þriðju dómkröfu sinni leitar sóknaraðilisem áður segir dóms um viðurkenningu á bótaskyldu varnaraðila „allt að fjárhæðkr. 784.350“. Þótt sóknaraðili hljóti með þessu að ætlast til að dómur gengi umslíka skyldu varnaraðila gagnvart sér er umfangi hennar ekki lýst á nægilegaákveðinn hátt með því að tiltaka hverju hámark hennar gæti numið. Að aukiverður að skilja málatilbúnað sóknaraðila á þann veg að krafa þessi sé háðþeirri forsendu að fyrsta dómkrafa hans yrði tekin til greina, en samkvæmtáðursögðu getur ekki til þess komið í málinu.Á grundvelli alls þess, sem að framan segir,verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Verður sóknaraðila gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Lárus Helgason, greiðivarnaraðila, Grímsnes- og Grafningshreppi, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6.apríl 2017 Málþetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu stefnda þann 6. mars sl.,er höfðað með stefnu birtri 12. maí 2016. Stefnandier Lárus Helgason, kt. [...], Hlíðarhjalla 2, Kópavogi. Stefndier Grímsnes- og Grafningshreppur, kt. [...], Stjórnsýsluhúsinu Borg, Grímsnes-og Grafningshreppi, fyrirsvarsmaður er Gunnar Þorgeirsson, kt. [...], Ártanga,Selfossi. Dómkröfurstefnanda eru „að felld verði úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- ogGrafningshrepps frá 16. júní 2015 þar sem stefnanda var gert að fjarlægjajarðvegsmön af lóðinni Illagili 21 í landi Nesja, Grímsnes- og Grafningshreppifyrir 1. júní 2016, að viðlögðum dagsektum, og krafist viðurkenningar að fyrriákvörðun byggingarfulltrúa haldi gildi sínu frá árinu 2005. Þá er krafistviðurkenningar á bótaskyldu stefndu allt að fjárhæð kr. 784.350,- „ Þáer krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Dómkröfurstefnda eru aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara að stefndiverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til þrautavara að fjárkrafastefnanda verði stórlega lækkuð. Íöllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskattsaf málflutningsþóknun. Íþessum þætti verður leyst úr frávísunarkröfu stefnda. Fyriruppkvaðningu úrskurðar var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. MálavextirÞann 17. nóvember2005 var lóðinni Illagil nr. 21, landnúmer 202409, sem er sumarbústaðaland íGrímsnes- og Grafningshreppi, afsalað til stefnanda Lárusar Helgasonar, sem ogBjörns Ragnars Lárussonar og Sævars Helga Lárussonar. Segir í afsalinu aðstefnandi skuli eiga 80% lóðarinnar en hvor hinna 10%. Er eignarhald á lóðinniá þann veg skv. framlögðum gögnum frá Þjóðskrá Íslands.Þann 22. júní 2006sótti stefnandi um tímabundið leyfi til byggingarfulltrúa fyrir aðstöðuhúsiskv. teikningu á lóð sinni við Illagil 21. Stefnandi óskaði svo eftirbyggingarleyfi fyrir kjallara undir sumarhús á lóðinni þann 10. september 2006. Kveður stefnandi að á þeim tíma hafiverið búið að grafa fyrir kjallara, þjappa undirlag og setja niður rotþró ísamræmi við fyrirmæli byggingarfulltrúa. Kveðst stefnandi áþessum tíma hafa verið í framkvæmdum á lóð sinni í fullu samráði við HilmarEinarsson þáverandi byggingafulltrúa hreppsins. Hafi stefnandi t. d. lagt veg áslóða eftir þungavinnuvélar sem hafi skemmt svæðið verulega og skilið eftirdjúp för í lóðinni. Með munnlegu leyfiHilmars Einarssonar þáverandi byggingarfulltrúa kveðst stefnandi hafa hafisthanda við að grafa fyrir kjallara, en byggingafulltrúinn hafi lagt það til aðnýta uppgröftinn sem best og reyna að nýta hann með snyrtilegum hætti innanlóðarinnar, frekar en að flytja hann og keyra í burtu. Hafi byggingafulltrúinnbent á það að slíkt verklag væri í gangi í sveitarfélaginu og þannig væri þettagert og hafi rökin fyrir því verið að sveitarfélagið vildi forðast það aðlóðarhafar væru að keyra burt með uppgröft þar sem það ylli ónæði og jafnframtað vonlaust væri að fá eigendur jarðvegarins til að græða hann upp á ný. Hafiverið um það samið að gerð yrði skeifa (jarðvegmön) úr uppgreftrinum á lóðinniá þeim stað sem tæki og vélar hefðu áður skemmt. Í júlí 2007 gaf eigandilóðanna við Illagil 12 og 14, sem liggja nærri lóð nr. 21, út yfirlýsingu þarsem staðfest var að engar athugasemdir yrðu gerðar við frágang á uppgreftri álóðinni Illagil 21, enda yrði sáð grasfræi í hólinn og hann klæddur meðbirkitrjám að utanverðu.Þann 14. júní 2010barst stefnanda bréf frá eigendum Illagils 16, sem liggur upp að lóð nr. 21,þar sem skorað var á stefnanda að fjarlægja jarðvegsmönina, sem raunar var íbréfinu kölluð hóll eða haugur, innan 10 daga, ella yrði leitað aðstoðarbyggingarfulltrúa. Ekki varð stefnandi við því.Þann 23. nóvember2010 barst stefnanda bréf frá byggingarfulltrúa Grímsnes- og Grafningshreppsþar sem stefnanda var gert að fjarlægja jarðvegsmönina innan 90 daga frástaðfestingu sveitarstjórnar sem hafði bókað um málið 18. nóvember sama ár. Mun stefnandi hafafundað með oddvita og byggingafulltrúa stefnda þann 13. desember 2010 og var þájafnframt gengið á vettvang. Í bréfi byggingarfulltrúa, dags. 15. desember2010, áréttaði byggingarfulltrúi að jarðvegsmönin skyldi fjarlægð. Þann 3. nóvember 2011fékk stefnandi áskorun um fjarlægja jarðvegsmönina að viðlögum dagsektum.Þann 9. nóvember 2011sendi lögmaður stefnanda bréf til stefnda með tilkynningu um að ágreiningurhafi verið kærður til Úrskurðarnefndar skipulags- og byggingamála og var þanndag lögð fram kæra til nefndarinnar sem úrskurðaði þann 14. febrúar 2014 að„Felld er úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 1.desember 2010 um að kæranda beri að fjarlægja jarðvegsmön af lóðinni Illagili21 innan 90 daga“.Þann 9. apríl 2014sendi byggingafulltrúi uppveita Árnessýslu stefnanda bréf, þar sem fram kom aðfjallað hafi verið um málið á ný í skipulagsnefnd og að mati nefndarinnar hafimönin áhrif á ásýnd og umhverfi frá aðliggjandi lóðum og telji að hana þurfi aðfjarlægja. Áður en slík ákvörðun verði tekin sé hins vegar óskað eftirviðbrögðum stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 14. maí 2015, vorufyrri sjónarmið og mótmæli ítrekuðMeð bréfi skipulags-og byggingafulltrúa uppsveita Árnessýslu, dags. 26. ágúst 2015, var stefnandatilkynnt að bókun skipulagsnefndar á fundi 11. júní 2015, um að lóðarhafa ségert að fjarlægja mönina, fyrir 15. ágúst 2015, að viðlögðum dagsektum kr.100.000, hafi verið staðfest á fundi sveitarstjórnar stefnda þann 16. júní2015. Var gefinn framlengdur frestur til 10. október 2015 til að fjarlægjanefnda jarðvegsmön.Eftir þetta hafa áttsér stað bréfleg samskipti milli aðila, en ekki hefur stefndi fallið fráákvörðun sinni um að mönin skuli fjarlægð og ekki hefur stefnandi fjarlægtmönina.Stefnandi hefur lagtfram yfirlýsingu áður nefnds Hilmars Einarssonar, þar sem fram kemur að allarframkvæmdir við umrædda lóð hafi verið unnar samkvæmt fyrirmælumbyggingarfulltrúa og að jarðvegsmönin sé til nokkurrar fyrirmyndar og í fullusamræmi við svæðið í kring. Fram hefur komið aðumrædd lóð sé á skipulögðu svæði fyrir frístundabyggð í landi Nesja í Grímsnes-og Grafningshreppi. Samkvæmt deiliskipulagi er gert ráð fyrir 23 lóðum undirfrístundabyggð og munu lóðirnar frá 5.600 fm. til 11.000 fm. að stærð. Kveðurstefndi að eitt af markmiðum deiliskipulagsins sé að stemma stigu við skerðinguútsýnis og breytingu á ásýnd landsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir kröfur sínar í máli þessu á því að hann hafi uppfyllt öll formskilyrðiíslensks réttar til að öðlast leyfi til að nýta uppgröft á lóð sinni. Stefnandivísar til þess að samkvæmt lögmætisreglu stjórnsýsluréttar verði stjórnvöld aðhaga störfum sínum í samræmi við lög. Af reglunni leiði að stjórnvöld geti ekkitekið ákvarðanir, sem séu íþyngjandi fyrir borgarana nema hafa til þess heimildí lögum. Í málinu liggi fyrir að þáverandi byggingafulltrúi í Grímsnes- ogGrafningshreppi hafi verið upplýstur um stöðu stefnanda vegna framkvæmdanna fráfyrri tíð, og staðfest þær með yfirlýsingu sinni, dags. 8. september 2015. Íþessu sambandi verði að líta til réttmætra væntinga stefnanda, þeirrarstaðreyndar að hann hafi verið í góðri trú og að stefnandi hafi verið fyriralllöngu byrjaður að nýta sér fyrri ákvörðun byggingarfulltrúa um áætlaðanfrágang á uppgreftrinum. Því leiði réttmætar væntingar og góð trú stefnanda tilþess að síðari ákvörðun Grímsnes- og Grafningshrepps frá 16. júní 2015 séógildanleg. Líta verði svo á að byggingafulltrúinn í dag sé bundinn af ákvörðunfovera síns í starfi gagnvart stefnanda þessa máls. Þávísar stefnandi til þess að í ákvörðun sveitarstjórnar Grímsnes- ogGrafningshrepps frá 16. júní 2015, sé ekkert vikið að þýðingu þess aðframkvæmdir stefnanda hafi verið unnar með heimild frá þáverandibyggingarfulltrúa, og að allar framkvæmdir hafi verið unnar í góðri trú. Þvíverði að mótmæla því að ekki sé hægt að líta svo á, að þáverandibyggingarfulltrúi hafi heimilað að gengið yrði frá uppgreftri eins og rauninhafi verið, þar sem í gögnum málsins liggi fyrir yfirlýsing byggingarfulltrúaum að öll framkvæmd hafi verið unnin samkvæmt fyrirmælum og samþykki hans. Íljósi þessa sé ljóst að stefnandi hafi ekki sýnt af sér neina sök eða grandsemiog að samþykki byggingafulltrúa hafi legið fyrir vegna framkvæmdanna oguppfyllt hafi verið öll skilyrði þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr.73/1997 og byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnandibyggir einnig á því að málsmeðferð sveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshreppí sambandi við atvik þessa máls, hafi brotið gróflega gegn málsmeðferðarreglumstjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 20. gr. um kærurétt og kærufrest, og 13.gr. um andmælarétt. Þá liggi fyrir úrskurður skipulags- og byggingamála frá 14.febrúar 2014 þar sem felld hafi verið úr gildi ákvörðun sveitarstjórnarGrímsnes- og Grafningshrepps frá 1. desember 2010 um að stefnanda bæri aðfjarlægja jarðvegsmönina. Þábyggir stefnandi á því að stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, með því að leggja 100.000 kr. dagsektir ástefnanda frá 1. júní 2016, en hámarks dagsektir séu kr. 500.000. Í ákvörðunsveitarstjórnar stefnda frá 16. júní 2015 sé ekki að finna til hvaða sjónarmiðahafi verið litið við mat á fjárhæðum dagsekta. Meðalhófsreglan feli það í sérað stjórnvöld verði að gæta hófs við meðferð valds síns og sé þeim skylt aðlíta til þess markmiðs sem starf þeirra stefni að og taka tillit til hagsmunaog réttinda þeirra aðila sem athafnir og valdbeiting beinist gegn. Stjórnvaldiberi ætíð að líta til meðalhófsreglunnar þegar það standi frammi fyrir því aðtaka íþyngjandi ákvörðun, og skuli stjórnvöld aðeins taka íþyngjandi ákvörðunþegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verði ekki náð með öðru og vægaramóti. Að mati stefnanda séu dagsektir sem lagðar hafi verið á stefnanda ekki íneinu samræmi við þá hagsmuni sem um sé deilt í málinu og stefndi hafi þvíbrotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga við ákvörðun sína. Þákveðst stefnandi gera kröfu um skaðabætur á hendur stefnda sem reist sé ámeginreglum stjórnsýsluréttar um skaðabótaábyrgð stjórnvalda vegna ólögmætrastjórnvaldsákvarðana og meginreglum skaðabótaréttar um skilyrði skaðabótaskylduutan samninga. Þegar stjórnvaldsákvörðun hafi verið ógilt af dómstólum og þarmeð lýst ólögmæt, geti þeir, sem fyrir tjóni hafa orðið af þeim sökum, sóttbætur til þess stjórnvalds sem ákvörðunina tók, að uppfylltum öðrum skilyrðumalmennu skaðabótareglunnar. Ljóst sé að meðferð þessa máls sé verulega áfátt afhálfu stefnda og hafi stefndi jafnframt sýnt af sér mikið tómlæti, þ.e. aðhafast ekkert að allt að fimm árum eftir að stefnandi hafi komið jarðvegi fyrirí mön að fyrirmælum og leiðsögn þáverandi byggingafulltrúa. Kveðst stefnandibyggja á því að með þessari málsmeðferð hafi starfsmenn stefnda bakað stefndaskaðabótaskyldu. Þá hafi meðferð málsins af hálfu stefnda verið verulegaábótavant að formi til. Í málinu liggi fyrir úrskurður Úrskurðarnefndarskipulags og byggingarmála, frá 14. febrúar 2014, þar sem felld hafi verið úrgildi ákvörðun sveitastjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 1. desember2010, um að stefnanda bæri að fjarlægja jarðvegsmönina innan 90 daga. Íúrskurðinum komi fram að stefndi hafi brotið gegn leiðbeiningaskyldu sinni sbr.7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og þá hafi stefnandi ekki notiðandmælaréttar skv. 13. gr. laganna og því hafi verið verulegur annmarki ámeðferð málsins af hálfu stjórnvaldsins. Hinar ólögmætu og saknæmu ákvarðanirsem um ræði í þessu máli hafi valdið stefnanda miklu tjóni. Tjónið sé að rekjatil ákvarðana stefnda og sé sennileg afleiðing þeirra. Ef stefndi hefði tekiðlögmætar ákvarðanir, hagað málsmeðferð sinni og framkomu gagnvart stefnanda ísamræmi við lög þá hefði stefnandi ekki orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og ekkiþurft að ná fram rétti sínum fyrir Úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmálaog síðar dómstólum. Tjón stefnanda vegna hinna ólögmætu ákvarðana sé vegnagreiðslu á lögmannskostnaði að fjárhæð 784.350,- krónur frá fyrri tíð.Stefnandi vísar til þess að barátta hans gagnvart stefnda hafi ekki veriðþrautalaus enda stefndi hafnað kröfum hans og röksemdum. Um kröfuum ógildingu stjórnvaldsákvörðunar stefnda er vísað til almennra reglnastjórnsýsluréttarins, einkum lögmætisreglu stjórnsýsluréttarins um aðstjórnvöld verði að haga störfum sínum í samræmi við lög, auk skipulags- ogbyggingarlaga nr. 73/1997. Um kröfuum skaðabætur vísar stefnandi til meginreglna stjórnsýsluréttar umskaðabótaábyrgð hins opinbera, almennra reglna stjórnsýsluréttar,stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, aukreglna skaðabótaréttar um skaðabótaskyldu utan samninga. Krafastefnanda um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferðeinkamála. Krefst stefnandi þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekiðtillit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Umvarnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæðurog lagarök stefnda vegna frávísunarkröfuMálsástæður stefnda vegnafrávísunarkröfu eru tölusettar og verður þeirri greiningu haldið hér.. Aðild.Stefndi byggir á því að miðað viðkröfugerð stefnanda og eignarhald lóðar nr. 21 sé óhjákvæmilegt að allireigendur lóðarinnar hefðu þurft að standa að málssókn þessari, sbr. 2. mgr. 18.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þetta leiði óhjákvæmilega ogsjálfkrafa til frávísunar. Stefnandihafi komið fram sem umráðamaður lóðarinnar í samskiptum við stefnda, sem afþeim sökum hafi beint erindum sínum til hans fyrir hönd lóðarhafa. Það breytiþví hins vegar ekki að allir eigendur lóðarinnar þurfi að standa saman aðmálssókn sem þessari, enda sé lóðin í óskiptri sameign þeirra í skilgreindumeignarhlutföllum.2. Viðurkenningarkrafavegna „fyrri ákvörðunar“ byggingarfulltrúa.Vegna kröfu stefnanda um að viðurkenntverði að „fyrri ákvörðun byggingarfulltrúa haldi gildi sínu frá árinu 2005“bendir stefndi bendir í fyrsta lagi á að þessi krafa sé aðeins málsástæða fyrirþeirri kröfu stefnanda að fella úr gildi ákvörðun sveitarstjórnar stefnda frá1. júní 2016. Kveður stefndi að málsástæður verði ekki gerðar að sjálfstæðumkröfulið og að stefnandi hafi ekki sjálfstæða lögvarða hagsmuni af úrlausnþessarar kröfu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé í öðru lagi vanreifað hvaðameintu „ákvörðun“ sé vísað til í dómkröfum stefnanda, efni hennar, inntaki semog lagagrundvelli. Í engu sé vikið að því með hvaða hætti slík „ákvörðun“ eigiað geta talist bindandi fyrir stefnda.3. Viðurkenningarkrafavegna meintrar bótaskyldu að tiltekinni fjárhæð.Stefndi kveður að krafa stefnanda umviðurkenningu á meintri bótaskyldu stefnda allt að fjárhæð kr. 784.350 sévanreifuð. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 séheimilt að leita viðurkenningardóms um kröfu hafi aðili lögvarða hagsmuni afþví að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Afdómaframkvæmd leiði hins vegar að sá sem höfðar viðurkenningarmál verði aðleiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og gera jafnframt greinfyrir í hverju það felst og hver séu tengsl þess við atvik máls. Sé tjón ekkigert sennilegt samkvæmt þessu beri að vísa máli frá dómi ex officio. Stefndi byggir á því aðviðurkenningarkrafa stefnanda uppfylli í engu þær kröfur sem gerðar séu aðþessu leyti. Allsendis sé óljóst til hvers stefnandi vísi um að ólögmætarákvarðanir stefnda hafi valdið honum tjóni. Málið varði aðeins ákvörðunsveitarstjórnar stefnda frá 1. júní 2016 en stefnandi rökstyðji ekki með hvaðahætti sú ákvörðun hafi getað valdið honum tjóni eða brjóti gegn lögum. Súfjárhæð sem tilgreind er í kröfugerð sé fjárhæð reiknings vegna hagsmunagæslu fyrirstefnanda frá 9. nóvember 2011 til 18. febrúar 2014. Ekki sé hins vegar reifaðmeð hvaða hætti stefndi geti borið ábyrgð á þessum kostnaði eða á hvaðagrundvelli.Sé því meint tjón stefnanda með ölluvanreifað og geti ekki orðið grundvöllur viðurkenningarkröfu hans á hendurstefnda. Leiði það eitt og sér til frávísunar málsins.Varðandi frávísun málsins vísar stefnditil 2. mgr. 18. gr. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Þá er vísað til meginreglna einkamálaréttarfars um skýra og glögga kröfugerð,sbr. 80. gr. og 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafaum málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129., 130. og 131.gr. Um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.Forsendurog niðurstaða Efnislegardómkröfur stefnanda í málinu eru þrjár, auk kröfu um málskostnað. Ífyrsta lagi gerir stefnandi kröfu um að felld verði úr gildi ákvörðunsveitarstjórnar Grímsnes- og Grafningshrepps frá 16. júní 2015 þar semstefnanda var gert að fjarlægja jarðvegsmön af lóðinni Illagili 21 í landiNesja, Grímsnes- og Grafningshreppi fyrir 1. júní 2016, að viðlögðum dagsektum. Umræddákvörðun var send stefnanda með ábyrgðarbréfi skipulags- og byggingarfulltrúa,dags. 26. ágúst 2015, og var þar lýst bókun úr skipulagsnefnd sem staðfest hafiverið á fundi sveitarstjórnar stefnda 16. júní 2015. Í bókuninni er ekki vísaðsérstaklega til stefnanda, heldur til eigenda og til lóðarhafa, sem er meðákvörðuninni gert að fjarlægja mönina. Að mati dómsins breytir engu þó aðbréfið hafi sérstaklega verið sent á stefnanda en ekki aðra eigendurlóðarinnar. Líta verður svo á að skyldan til að fjarlægja mönina hvíli óskiptog sameiginlega á öllum þremur eigendum lóðarinnar, en ekki bara stefnandaeinum. Að þessu virtu verður að telja að allir eigendur lóðarinnar hefðu þurftað standa saman að málshöfðuninni til að fá fellda úr gildi framangreindaákvörðun, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Það gerðu þeir ekki og eróhjákvæmilegt af þeim sökum að vísa framangreindri kröfu frá dómi. Í öðrulagi gerir stefnandi kröfu um að „fyrri ákvörðun byggingarfulltrúa haldi gildisínu frá árinu 2005.“ Er þeirri ákvörðun ekki lýst frekar í dómkröfum. Það erálit dómsins að þessi framsetning fullnægi ekki skilyrðum d liðar 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 og að krafan sé ekki dómtæk í þessum búningi. Þá ermálatilbúnaður stefnanda að því er varðar þessa kröfu ekki í samræmi viðáskilnað e liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, en ekki er gerð nægileggrein fyrir ákvörðuninni í málatilbúnaði stefnanda s.s. hvers efnis ákvörðuninhafi verið. Þá verður jafnframt að telja að ef ákvörðunin varðar jarðvegsmöninaog heimild lóðarhafa til að hafa mönina á lóðinni, að þá hefðu allir eigendurlóðarinnar þurft að standa saman að málshöfðuninni, sbr. 2. mgr. 18. gr. laganr. 91/1991. Þriðjaefnislega dómkrafa stefnanda er að krafist er „viðurkenningar á bótaskyldustefndu allt að fjárhæð kr. 784.350“. Er ekki getið um það í dómkröfum gagnvarthverjum stefndi skuli vera talinn bótaskyldur. Það er álit dómsins að þessikrafa fullnægi ekki áskilnaði d liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, enjafnframt er ekki gerð nægileg grein fyrir því í málatilbúnaði stefnandahvernig umrædd bótaskylda á að hafa stofnast og hvernig hún tengist þeirriákvörðun sem krafist er að felld verði úr gildi, sbr. e lið 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991. Samkvæmtöllu framansögðu verður málinu öllu vísað frá dómi. Rétt erað stefnandi greiði stefnda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 1.212.968.Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máliþessu er vísað frá dómi. Stefnandi,Lárus Helgason, greiði stefnda, Grímsnes- og Grafningshreppi, kr. 1.212.968 ímálskostnað. |
Mál nr. 407/2003 | Ráðningarsamningur Vinnulaun Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi | E deildi við vinnuveitandann T um launaútreikning. Að málatilbúnaði E virtum þótti málið svo vanreifað af hans hálfu að óhjákvæmilegt var að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 276.082 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður falli niður. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, hóf áfrýjandi störf á árinu 1993 sem kennari hjá stefnda, sem þá hét Tækniskóli Íslands, og hafði meðal annars með höndum umsjón og kennslu í tveimur námsgreinum, sem nefndar voru upplýsingatækni I og II. Hann kveður laun sín vegna þessara starfa hafa verið ákveðin eftir sérstakri reiknireglu, þar sem lýst hafi verið hvernig umreikna ætti fjölda fyrirlestra og verklegra tíma eftir kennslumati til vinnustunda, sem greitt yrði fyrir. Vísar hann til þess að reiknireglan hafi komið fram í bréfi til hans 18. nóvember 1998 frá deildarstjóra rekstrardeildar stefnda. Upp frá því hafi átt að ákveða laun hans samkvæmt því, sem í bréfinu greindi, en þó með breytingu, sem tengdist því að vægi áðurnefndra kennslugreina í námi hafi verið aukið úr 2,5 einingum í 3 einingar haustið 1999. Af þeim sökum hafi honum borið að fá greitt 11,03% álag á laun, sem hann hafi og fengið á haustönn 1999. Þessi greiðsla hafi á hinn bóginn fallið niður á vorönn 2000. Í héraðsdómsstefnu greinir frá því að áfrýjandi reisi málsókn þessa á því að honum beri að fá laun úr hendi stefnda samkvæmt reiknireglunni, sem fram kom í áðurnefndu bréfi 18. nóvember 1998, með þeirri breytingu að við launin legðist 11,03% álag, sem áfrýjandi kveður hafa verið staðfest með bókun á deildarstjórnarfundi rekstrardeildar stefnda 8. maí 2000. Í stefnunni er sundurliðað hvernig áfrýjandi telur að reikna hefði átt laun hans vegna vorannar 2000 og haustannar á sama ári. Á fyrrnefndu önninni hafi reiknaðar vinnustundir hans átt réttilega að teljast 1.099,3, en umrætt 11,03% álag hafi svarað til 121,3 vinnustunda og heildarfjöldi þeirra því átt að vera 1.220,6. Hann hafi á hinn bóginn fengið greitt fyrir 1.078,4 vinnustundir eða 142,2 færri en rétt hefði verið. Á haustönn 2000 hafi hann verið í leyfi, en þó átt að fá nokkurn hluta launa eftir sérstöku samkomulagi við þann, sem leysti hann þá af í starfi. Í stefnunni er því lýst hvernig áfrýjandi telur að rétt hefði verið að reikna út laun sín samkvæmt samkomulaginu, en að meðtöldu 11,03% álagi hefði hann átt að fá greitt fyrir 157,7 vinnustundir. Á þessu tímabili hafi stefndi greitt honum fyrir 168,8 vinnustundir, sem hafi þannig verið ofreiknaðar um 11,1. Telur áfrýjandi sig samkvæmt þessu eiga ógreidd laun fyrir 131,1 vinnustund og sé fjárhæð þeirra sú, sem krafa hans í málinu hljóðar á. Í málatilbúnaði áfrýjanda er ekki að sjá aðrar skýringar á ágreiningi um útreikning launa hans en þær, sem varða rétt hans til að fá fyrrnefnt 11,03% álag reiknað ofan á vinnustundir. Samkvæmt framangreindri sundurliðun áfrýjanda á því hvernig rétt hefði verið að reikna út laun hans kemur álag þetta á hinn bóginn ekki heim og saman við þann fjölda vinnustunda, sem hann telur sig vanhaldinn um laun fyrir. Um önnur deiluatriði varðandi útreikning launanna liggja engar viðhlítandi skýringar fyrir af hendi áfrýjanda, en stefndi heldur því fram, svo sem í héraðsdómi greinir, að áfrýjandi hafi fengið vegna annarra orsaka meira greitt en honum hefði með réttu borið. Þegar þetta er virt er málið svo vanreifað af hálfu áfrýjanda að óhjákvæmilegt er að vísa því sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 10. apríl sl. er höfðað með stefnu birtri 6. maí 2002. Stefnandi er Eðvald Möller, Bæjargili 76, Garðabæ. Stefndi er Tækniháskóli Íslands, Höfðabakka 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld samtals að fjárhæð 276.082 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 61.350 krónum frá 1. febrúar 2000 til 1. mars 2000, af 122.700 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2000, af 184.050 krónum frá þeim degi til 1. maí 2000, af 245.400 krónum frá þeim degi til 1. júní 2000, af 276.082 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er krafist lækkunar á dómkröfum stefnanda. Í báðum tilvikum er krafist skuldajöfnunar vegna ofgreiðslu á haustmisseri 2000 á móti hugsanlegri greiðsluskyldu stefnda vegna vormisseris 2000. Þá er í báðum tilvikum krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda Stefnandi er lektor við Tækniskóla Íslands og hefur verið um nokkurra ára skeið. Hann var m.a. umsjónarmaður kennslu áfanganna Upplýsingatækni I og II í rekstrardeild skólans og sá að jafnaði um kennslu í þeim áföngum sem og aðra kennslu eftir því sem þörf var á. Laun stefnanda vegna kennslu í áföngunum voru ákvörðuð samkvæmt sérstakri reiknireglu sem kom m.a. fram í bréfi núverandi deildarstjóra stefnda, Sverris Arngrímssonar til stefnanda, dags. 18. nóvember 1998. Haustið 1999 hafi verið gerðar breytingar á kjörum stefnanda í kjölfar þess að vægi áfanga þeirra sem stefnandi kenndi var aukið úr 2,5 einingum í 3,0 einingar. Greiðslur til kennara skyldu samkvæmt þeirri breytingu hækka um 11,03%. Stefnandi hafi fengið greitt samkvæmt því fyrir haustönn 1999. Breyting þessi hafi ennfremur verið staðfest á deildarstjórnarfundi stefnda þann 8. maí 2000. Nánari skýringu á álaginu sé að finna í bréfi deildarstjóra stefnda til rektors frá 11. september 2000. Stefnandi hafi hins vegar ekki fengið greitt samkvæmt breytingunni fyrir vorönn 2000 og hafi hann strax gert athugasemd við það. Óskaði Sverrir eftir að stefnandi sendi inn skriflega beiðni um leiðréttingu launa sem stefnandi gerði þann 22. júní 2000. Stefnandi kveðst ekki hafa fengið nein svör þrátt fyrir margítrekaðar tilraunir með rafpóstsendingum. Stefnandi hafi á sama tíma fengið leyfi frá störfum skólaárið 2000 til 2001, en staðgengill í hans stað verið ráðinn Ásmundur R. Richardsson. Stefnandi hafi haft milligöngu um ráðningu Ásmundar og unnið jafnhliða undirbúningsvinnu vegna kennslu næstu annar. Stefnandi og Ásmundur hafi gert samkomulag sín á milli um hvernig greiðslu vegna kennslu haustannar yrði skipt á milli þeirra. Stefnandi hafi hins vegar ekki fengið leiðréttingu launa vegna vorannar 2000 þrátt fyrir tilraunir hans og kröfur þess efnis. Þannig hafi stefnandi haft af því fregnir að mati á áfanganum hefði verið breytt án atbeina hans eða staðgengils hans Ásmundar. Þvert á móti hefði Ásmundur haft uppi mótmæli við breytingunum og stefnandi tekið þátt í þeim mótmælum erlendis frá eftir bestu getu. Þannig hafi stefnandi sent rektor bréf, dags. 17. september 2000 þar sem breytingunum var mótmælt og rektor hvattur til að leiðrétta þau mistök sem hér hefðu orðið. Rektor hafi svarað stefnanda með bréfi 27. september 2000 þar sem hann lýsti þeirri afstöðu sinni að hann teldi stefnda „ekki bundin af gömlu samkomulagi milli stefnanda og fyrrverandi deildarstjóra" þrátt fyrir að hann hefði samþykkt það samkomulag á sínum tíma þar sem hann teldi það einungis hafa verið bráðabirgðaráðstöfun. Ekki hefði verið um það samið á sínum tíma og hafi það því komið stefnanda í opna skjöldu enda í fyrsta sinn sem hann hafi af því heyrt að umsamin laun hans hefðu einungis verið til bráðabirgða. Við það hafi stefnandi ekki getað unað og sent rektor mótmæli þegar í stað með rafpósti þann 3. október 2000. Þar hafi stefnandi ítrekað enn fremur kröfu um ógreidd laun frá því á vorönn 2000 sem enn ekki hefðu verið leiðrétt. Rektor hafi staðfest við stefnanda með rafpósti að ógreidd laun yrðu greidd honum. Ekki hafi þó verið staðið við greiðslu ógreiddra launa og sendi stefnandi deildarstjóra rafpóst þann 6. febrúar 2001 þar sem krafan var enn ítrekuð. Deildarstjóri stefnda hafi svarað erindinu þann 12. febrúar 2001 þar sem dregin hafi verið til baka viðurkenning á greiðslu vegna stækkunar áfangans úr 2,5 einingum í 3,0 einingar og var stefnanda bent á trúnaðarmann Félags Tækniskólakennara. Stefnandi sem á þessum tíma hafi verið í námsleyfi í Skotlandi hafi áttað sig á því þegar hér var komið sögu að mál þetta væri þess eðlis að ekki væri unnt að sinna því erlendis frá. Stefnandi hefði á sama tíma átt mikil og góð samskipti við Ásmund Richardsson og vitað af því að Ásmundur hafi staðið í sömu deilu við stefnda vegna kjaraskerðingar. Þá hafi stefnandi vitað af því að Ásmundur hefði leitað atbeina Félags Tækniskólakennara vegna þess ágreinings sem var uppi og að stefndi hefði hunsað tilmæli félagsins um að mat áfangans yrði óbreytt miðað við það sem verið hefði. Þá hefði stefnandi enn ekki fengið svör við beiðnum um þann samanburð sem rektor hefði vísað í til rökstuðnings breyttu vinnumati. Hafi stefnandi því tekið ákvörðun um að bíða með frekari aðgerðir þar til heim væri komið. Eftir að stefnandi hafi komið til landsins hafi hann farið á fund rektors en Sigurjón Valdimarsson lektor í Tækniskólanum hafi einnig tekið þátt í fundinum. Á fundinum hafi rektor óskað eftir frekari rökstuðningi fyrir þessum kröfum en þrátt fyrir að stefnandi hafi orðið við þeirri ósk rektors hafi ekkert verið gert til að leiðrétta kjör stefnanda. Af því tilefni leitaði stefnandi til lögmanns síns sem sendi stefnda bréf, dags. 7. nóvember 2001. Krafa stefnanda grundvallist á að hann eigi rétt til að njóta launa til samræmis við gildandi reiknireglu sem komi fram í bréfi deildarstjóra stefnda til stefnanda 18. nóvember 1998 þó þannig að tekið sé tillit til breytinga vegna aukins álags sem staðfest hafi verið á deildarfundi 8. maí 2000. Eins og þar komi fram skyldi miða útreikning við að fyrir hverja kennslustund skyldi greiða fjórar vinnustundir. Við endurtekningu en þá er átt við ef hóparnir eru fleiri en einn skyldi síðari kennslan greiðast að 90 hundraðshlutum. Sérstakt álag skyldi greiðast vegna sífelldra breytinga á áfanga en upprunalega hafði verið miðað við 2,5 einingar. Því hafi hins vegar verið breytt yfir í 3 einingar á deildarstjórafundi 8. maí 2000. Sé það sem nemi 11,03 hundraðshlutum af útreiknuðum vinnustundum. Vegna prófa skyldi greiða tæplega 20 stundir á hvern nemanda, þannig að 20 stundir voru margfaldaðar með 95 hundraðshlutum nemenda. Kennt hafi verið á hvorri önn í 13 vikur. Þá hafi að hámarki verið greiddar 1.031 vinnustund vegna hverrar annar en þær stundir sem umfram voru hafi verið geymdar til næstu annar vegna reglna um hámarksfjölda vinnustunda sem greiða hafi mátt á hverri önn. Á vorönn 2000 hafi 118 nemendur verið skráðir í áfangann og nemendunum skipt upp í 14 manna verkefnahópa. Eigi stefnandi 142,2 vinnustundir ógreiddar vegna þessa tímabils. Á Haustönn 2000 hafi 102 nemendur verið skráðir í áfangann en ofgreidd yfirvinna til stefnanda næmi 11,10 vinnustundum. Ef stefnandi hefði fengið launagreiðslur til samræmis við réttan útreikning þá hefðu tímarnir vegna hvorrar annar fyrir sig dreifst jafnt yfir tímabilið en tímagjald er miðað við launaseðla stefnanda. Auk þess er gerð krafa um orlof 13,03%. Samkvæmt framansögðu er krafa stefnanda um greiðslu fyrir 142,2 yfirvinnustundir á vorönn 2000 en ofgreidd yfirvinna vegna haustannar sögð 11,10 stundir. Samtals geri þetta stefnufjárhæð máls þessa auk vaxta og kostnaðar. Gerð er krafa um dráttarvexti frá gjalddaga launakrafnanna sem var fyrsti dagur næsta mánaðar. Gert er ráð fyrir því að ofgreidd laun komi öll til frádráttar vangreiddum launum í maí mánuði 2000. Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að honum beri að fá laun sín greidd samkvæmt gildandi samningum og reglum sem skólinn hafi sett sér en stefndi hafi einhliða breytt launakjörum stefnanda honum í óhag. Kjaraskerðingin hafi þannig verið ólögmæt og beri stefnanda að fá leiðréttingu launa sinna fyrir störf sín. Hann hafi innt af hendi vinnuframlag sitt miðað við þær forsendur sem legið hafi fyrir þegar samið hafi verið um kjör hans. Stefnanda hafi verið rétt að byggja á þeim launaútreikningi sem stuðst hefði verið við árin áður en hann tók við kennslu áfanganna. Sé sá útreikningur grundvöllur kröfu stefnanda um vangoldin laun. Þá hafi stefnda verið óheimilt að breyta reikniformúlu þeirri sem lá til grundvallar launaútreikningi hans með þeim hætti sem gert var. Á því sé byggt að stefnandi eigi rétt til launa miðað við sama útreikning og stuðst hafði verið við þegar hann fyrst hóf kennslu í áföngunum, þó með þeirri breytingu að áfangarnir hafi stækkað úr 2,5 einingum í 3,0 einingar frá og með haustinu 1999. Stefnandi hafði ennfremur fengið greitt samkvæmt stækkuninni fyrir það tímabil. Sú breyting hafi síðan jafnframt verið kynnt á deildarstjórnarfundi stefnda þann 8.maí 2000. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefndi verið skuldbundinn til að greiða stefnanda laun samkvæmt framansögðu. Ástæða þess að sérstök reikniregla sé lögð til grundvallar launum stefnanda sé að laun hans taka m.a tillit til fjölda prófa sem og fjölda nemenda í áfanganum. Kennsla þessara áfanga byggist m.a. á dæmatímum þar sem einungis sé hægt að hafa tiltekinn fjölda nemenda. Vinnuálag sé samkvæmt framansögðu mjög háð því hversu margir nemar sæki áfangana og á þeim forsendum hafi þótt sanngjarnt að launin tækju mið af fjölda nemenda. Laun allra kennara í skólanum byggist á áþekkum reikareglum. Þá sé vinnuveitanda skylt að skýra starfsmönnum frá samningsskilmálum og ráðningarfyrirkomulagi skv. tilskipun Evrópuráðsins frá 14.október 1991 um skyldu vinnuveitanda að skýra starfsmönnum frá samningsskilmálum eða ráðningarfyrirkomulagi (91/533/EBE). Þessu til staðfestingar hafi aðilar vinnumarkaðarins ennfremur gert með sér samkomulag dags. 10. apríl 1996 um skipulega ráðningarsamninga eða staðfestingu ráðningar og er skylda stefnda ótvíræð skv. 2. gr. samningsins. Þá hafi verið greitt samkvæmt reiknireglunni til lengri tíma auk þess sem breyting um stækkun áfanganna úr 2,5 einingum í 3 einingar hafði verið greidd á haustönn 1999. Umsamin kjör stefnanda hafi því verið skýr og stefndi viðurkennt greiðsluskyldu sína með launagreiðslum. Hafi stefnda þegar af þeirri ástæðu verið óheimilt að skerða kjör stefnanda einhliða enda ekkert sem hafi getað réttlætt slíka breytingu hvorki breyttir kjarasamningar né nýir samningar við stefnanda beint. Ennfremur er á því byggt að staðið hafi verið að breytingu á mati á áfanganum með ólögmætum hætti. Með einhliða ákvörðun hafi laun stefnanda verið lækkuð og hafi það verið gert á þeim tíma sem stefnandi var í leyfi frá störfum og staðgengill stefnanda tekið við kennslu á áföngunum í hans stað. Hafi breytingarnar þannig falið í sér lækkun launa meðan vinnuframlagið og álagið hafi verið óbreytt. Þá sé við það miðað að breyting á útreikningsstuðli á greiðslu launa stefnanda hafi verið óheimill enda teljist öll atriði sem áhrif hafa á laun starfsmanns hluti af samningi þeirra samkvæmt almennum reglum vinnuréttarins. Þannig hafi breytingarnar verið háðar samþykki stefnanda. Hygðist stefndi breyta ráðningarkjörum stefnanda hafi honum borið að semja um slíkar breytingar við stefnanda sjálfan eða með breytingum á kjarasamningum. Stefndi sé háskóli og hafi starfað skv. sérstökum lögum nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands. Skv. 3. gr. laganna hafi rektor skólans farið með yfirstjórn á rekstri hans. Ennfremur hafi verið sett reglugerð nr. 278/1977 sem markaði grundvöll fyrir starfsemi skólans. Skv. 26. gr. reglugerðarinnar, þá er það hlutverk kennslunefndar að meta vinnu kennara við kennslu. Kennslunefnd sé nánar tiltekið þriggja manna nefnd en í nefndinni eigi sæti, fyrir utan rektor skólans, einn fulltrúi tilnefndur af menntamálaráðuneyti en sá þriðji komi úr röðum deildarstjóra eða kennara stefnda. Sé skemmst frá því að segja að nefndin hafi ekki komið saman og Menntamálaráðuneytið ekki tilnefnt sinn fulltrúa. Af þessum sökum og eins og sjá megi af framferði rektors og deildarstjóra rekstrarsviðs hafi þeir, sökum þessa, hegðað sér eins og þeir séu einráðir um kjör kennara. Þannig hafi stefndi einnig orðið uppvís að ósannindum. En eins og sjá má af svari hans við fyrirspurnum stefnanda þá láti hann að því liggja að Félag tækniskólakennara hafi komið að og hlutast til um samningu nýs vinnumats. Hið rétta sé hins vegar að félagið hafi neitað aðild að gerð nýs vinnumats en tekið þá afstöðu að leggjast ekki gegn breyttu vinnumati. Hafi því ekki verið réttilega staðið að breytingum þessum og séu þær þegar af þeirri ástæðu ógildar. Stefndi sé opinber stofnun og lúti yfirstjórn menntamálaráðherra. Samkvæmt því beri stefnda að fylgja eftir reglum stjórnsýsluréttar við ákvarðanatöku. Eins og sjá megi af málavaxtalýsingu stefnu þessarar hafi stefnandi aldrei fengið tækifæri til að koma að samningu nýs vinnumats eða koma að athugasemdum áður en ákvarðanir voru teknar. Fáist því ekki séð að stefndi hafi sinnt þeirri skyldu sinni að rannsaka málið til hlítar auk þess sem brotið hafi verið á andmælarétti stefnanda. Ein meginforsenda þess að mál hljóti rétta og sanngjarna afgreiðslu sé að það sé nægilega undirbúið og rannsakað. Hluti af nægjanlegri rannsókn hljóti að vera að afla upplýsinga hjá þeim sem málið varða. Enn fremur verði að gæta andmælaréttar þegar málefni varði svo mikilsverða hagsmuni sem mál þetta snertir, þ.e. afkomu fólks. Með framferði sínu telur stefnandi því að afgreiðsla stefnda á málinu brjóti í bága við 10. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um breytingarnar fyrr en eftir að undirbúningur kennslu hafi verið hafinn og nýr staðgengill tekið við á því tímabili. Hann hefði því lokið sínum þætti vinnunnar. Þá hafi ákvörðun um að hverfa frá breytingu á stækkun áfanganna úr 2,5 einingu í 3 einingar verið tekin eftir lok annarinnar og í berhöggi við fyrri ákvörðun sem hefði verið staðfest á deildarstjórnarfundi. Þegar af þeirri ástæðu hafi breytingarnar ekki haft réttaráhrif eins og stefndi hafi haldið fram. Í þessu sambandi vísar stefnandi til 20. gr. stjórnsýslulaga sem og þau almennu sjónarmið sem eigi við um einhliða kjarabreytingar en þær séu ígildi uppsagnar og hafa réttaráhrif eins og um uppsögn væri að ræða. Samkvæmt framansögðu sé alveg ljóst að laun stefnanda hafi verið ranglega reiknuð sem leitt hafi til þess að kjör stefnanda voru lakari en um var samið. Beri stefnanda samkvæmt því að fá leiðréttingu launa sinna á því tímabili sem hann starfaði í þágu stefnda. Krafa stefnanda byggi á rétti hans til endurgjalds vegna vinnu hans í þágu stefnda. Um greiðsluskyldu stefndu vísast til meginreglna vinnuréttar um greiðslu verkkaups og meginreglna samningaréttar um skyldu til efnda samninga auk laga nr. 30/1987 um orlof Um upplýsingaskyldu stefnda vísast til tilskipunar nr. 91/533/EBE sem og samkomulag aðila vinnumarkaðarins dags. 10. apríl 1996 um skipulega ráðningarsamninga eða staðfestingu ráðningar. Þá vísast ennfremur til laga um Tækniskóla Íslands nr. 66/1972 sem og reglugerðar nr. 278/1977 sem sett er með heimild í 13. gr. laganna. Um stjórnarhætti skólans vísast til almennra reglna stjórnsýsluréttar sem og laga nr. 37/1993. Krafa um vexti styðst við vaxtalög nr. 25/1987 sem og gildandi vaxtalög nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og ber því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er á það bent að stefnandi hafi stundað kennslu hjá stefnda um nokkurra ára skeið, eða allt frá árinu 1993. Á vormisseri 2000 hafi hann kennt áfanga um upplýsingatækni eins og hann hefði gert áður. Greiðsla fyrir áfangann hafi verið með hefðbundnum hætti í samræmi við kjarasamning og þær matsreglur vegna vinnunnar sem beitt hefði verið fram að því. Í upphafi vorannarinnar hafi hann fengið senda greiðslutilkynningu, og fengið launagreiðslur til samræmis við það út alla önnina, sbr. framlagðir launaseðlar. Stefnandi hafi ekki hreyft formlegum andmælum við þeim útreikningi fyrr en með bréfi dags. 22. júní 2000. Þar hafi hann talið sig vera vanhaldinn í launum annars vegar vegna meints aukahóps vegna meints auka fjölda nemenda og svo hins vegar hafi hann talið sig eiga rétt á uppbót um 11,03% vegna meintrar "stækkunar áfanga úr 2,5 í 3 einingar". Að mati stefnda eigi hvorugt við þar sem nemendur hafi reynst færri en gert hefði verið ráð fyrir, eða 112 í stað 118 og svo hitt að umrætt álag hafi alls ekki átt við eins og mati á vinnuframlagi stefnanda hafi verið háttað. Stefnandi hafi síðan farið í námsleyfi til Skotlands seinni hluta ársins 2000. Eðlilega hafi annar kennari fenginn til að kenna áfangann á meðan. Stefnandi hefði gert eitthvert samkomulag við þann aðila, Ásmund Richardsson, sem einnig sé í máli við stefnda, um að tiltekið hlutfall af greiðslu vegna kennslunnar rynni til sín þar sem hann hefði tekið þátt í undirbúningi námskeiðsins. Samkomulag þeirra muni hafa hljóða uppá 14,34% sem rynnu til stefnanda. Miðað við ýtrustu kröfur stefnanda um greiðslur fyrir haustönn, eða þær sömu og Ásmundur geri í því máli sem hann hafi höfðað gegn stefnda og þingfest var þann 19. mars 2002 í héraðsdómi Reykjavíkur, hafi stefnandi fengið ofgreiddar 11,10 stundir vegna haustmisseris. Að öðru leyti er það um möt þau að segja sem liggja til grundvallar launagreiðslum þeirra stefnanda og Ásmundar Richardssonar að þau séu unnin fyllilega í samræmi við mat á öðrum áföngum við skólann og þær matsreglur sem liggi til grundvallar, sbr. reglur menntamálaráðuneytisins um mat á kennslu á háskólastigi frá 1975, sbr. og námsmatsreglur frá 13. mars 1979. Stefndi telur misskilnings gæta hjá stefnanda vegna álagsstuðuls sem hann telur sig eiga rétt á vegna hækkunar á mati áfanga. Hið rétta sé að umrædd hækkun taki einungis til svokallaðra "bútamatsáfanga", en ekki annarra eins og þeirra þar sem miðað sé við hefðbundið mat. Áfangar stefnanda, upplýsingatækni, hafi tilheyrt seinna kerfinu. Þá sé um að ræða reikni- og forsenduvillur sem felist í því að reiknað sé með of mörgum próftökum, fjöldi nemendahópa sé ranglega oftalinn og gildi verklegra tíma sé ofmetið. Gera verði athugasemd við útreikning stefnanda á tímum til greiðslu. 118 nemendur muni hafa verið skráðir en 112 tekið próf. Miðað við venjulegan fjölda í æfingatímum hefði fjöldi hópa átt að vera 7. Gengið sé út frá því að fjöldi kennslustunda sem tilgreindur sé í kröfu stefnanda sé réttur. Matsstuðlar fyrir einstakar kennslustundir séu: Fyrirlestur: 4 Dæmatími 3 Hver endurtekning dæmatíma 2 Æfingatími, verklegt, fyrsta yfirferð 2 Æfingatími, hver endurtekning 1,33 Fyrir próf sé greitt 20 + 0,95n vinnustundir, þar sem n er fjöldi nemenda. Ef miðað er við að reikna fyrsta æfingatíma þrígildan, sem þó er ekki í takt við það sem tíðkanlegt er um verklegar æfingar, þar sem venja stendur til að reikna slíka tíma tvígilda og endurtekningu sem 2/3 þar af má reikna hvað stefnandi hefði átt að fá í sinn hlut fyrir áfangann á vorönn 2000. Að mati stefnda er fráleitt að stefnandi hafi ekki fengið greitt vegna vorannar það sem honum bar samkvæmt viðteknum matsreglum. Þvert á móti telur stefndi að um verulega ofgreiðslu hafi verið að ræða. Með því að bera haustönn 2000 saman við útreikning í stefnu fáist eftirfarandi: Stefnandi heldur því fram að 102 nemendur hafi verið skráðir í áfangann og þeim verið skipt í 14 manna hópa í verklegum tímum. Samkvæmt upplýsingum skólans gengust 77 undir próf. Í verklegri kennslu í tölvuverum er að jafnaði gert ráð fyrir að fullnýta tölvukost viðkomandi vers, að jafnaði á bilinu 16 - 20 vélar. Hafi verið um annað fyrirkomulag að ræða eða smærri og fleiri hópa er það á ábyrgð stefnanda. Í útreikningi stefnanda séu tvær alvarlegar villur. Í fyrsta lagi sé fyrsti verklegur tími reiknaður fjórgildur en eigi í hæsta lagi að vera þrígildur og sé þar um sömu rangfærslur að ræða og á vorönn. Í öðru lagi sé endurtekin yfirferð reiknuð þrígild en eigi í hæsta lagi að vera tvígild. Þetta beri að leiðrétta enda beinlínis rangt. Sé hins vegar fallist á reikningsaðferð stefnanda að öðru leyti leiði útreikningur vinnustunda haustannar til þess sem stefnandi segi sjálfur þ.e. að hann hafi fengið greiddar 168,8 stundir vegna haustáfangans. Samkvæmt þessum samanburði hafi stefnandi því fengið 30,21 vinnustundum meira greitt en honum ber með réttu. Miðað við reiknað tímagjald í stefnu væri því 65.169 krónur ofgreddar vegna haustannar. Sé kennsluárið 2000 gert þannig upp í heild verði niðurstaðan sú að stefnandi hafi fengið samtals 359,21 yfirvinnustundum meira greitt en efni hafi staðið til. Í meginatriðum sé notað tvenns konar mat á vinnu kennara í rekstrardeild. Annars vegar svokallað bútamat þar sem vinnumagn tiltekins áfanga er reiknað samkvæmt formúlunni: V=(4,3+n 0,5)b+(8,75+0,75n)e þar sem V sé fjöldi vinnustunda til greiðslu, b fjöldi kennslubúta, e einingafjöldi áfangans og n fjöldi nemenda. Kennslubútur sé 70 mínútna fyrirlestur og 105 mínútna verkefnavinna með leiðsögn. Þetta kennslufyrirkomulag henti ekki í upplýsingatækni og sé því notast við mat samkvæmt almennum reglum um mat kennslu á háskólastigi. Vinna við samningu og yfirferð prófa sé reiknuð með eftirfarandi aðfellu að matstöflu menntamálaráðuneytisins frá október 1974 um vinnu kennara við skrifleg próf á háskólastigi: Vinnumagn = 20 + 0,95*nemendafjöldi(= fjöldi úrlausna) Vinna vegna framlagningar og yfirferða verkefna nemenda reiknist þannig að kennara reiknast 1 vinnustund fyrir samningu hvers verkefnis og 0,25 vinnustundir fyrir að yfirfara hverja úrlausn. Eins og fram sé komið áður eigi álag á vinnumat einungis við um þá áfanga sem kenndir séu samkvæmt svokölluðu bútakerfi. Athygli veki að stefnandi byggi sjálfur kröfugerð sína í stefnu á hinu hefðbundna mati sem gildi almennt um kennslu á háskólastigi, en ekki bútamati, þó hann vilji nú taka til sín það besta úr báðum kerfum. Kjarni þessa máls hljóti að vera sá, að mati stefnda, að því sé hvergi haldið fram að mat skólans á viðkomandi áföngum hafi verið rangt. Því virðist málssóknin hvíla á því að stefnandi hafi samið með bindandi hætti um eitthvað annað og meira en honum bar. Því er mótmælt. Stefndi telur að sýkna beri alfarið af kröfum stefnanda þar sem hann geti hvorki byggt kröfu sína á kjarasamningi aðila né á lagaheimildum né heldur á bindandi samningum aðila. Ekkert það sé að finna í kjarasamningi sem tryggi kennara greiðslur umfram föst laun og þær lágmarks aukagreiðslur sem fylgi föstum grunnlaunum eftir samsetningu og magni kennslunnar hverju sinni. Kennslumagnið og nánari samsetning kennslunnar sé fyrst og fremst ákvörðunaratriði skólans á hverjum tíma, enda fallist kennari á þá tilhögun fyrir sitt leyti, þ.e. ef um einhverja vinnu er að ræða umfram þá vinnuskyldu sem fylgir ráðningarhlutfalli viðkomandi kennara, auk lögskyldrar aukavinnu. Slík regla eigi sér samsvörun á almennum vinnumarkaði þar sem launþegar geti almennt ekki gengið að annarri eða aukinni vinnu en fastri dagvinnu með sama hætti og vinnuveitendur geti almennt ekki krafist aukins vinnuframlags af hálfu launþega til lengri tíma nema innan þröngra marka. Öll frávik frá þessari grunnreglu vinnuréttarins verði að skýra þröngt. Eigi það raunar alveg sérstaklega við um kennslu á framhalds- og háskólastigi, þar sem óvissuþættir hljóti eðli málsins samkvæmt ávallt að vera margir. Þannig sé aldrei vitað fyrr en síðsumars og í sumum tilvikum ekki fyrr en að hausti hvaða fjöldi skrái sig í hvert námskeið, uppbygging námskeiða geti tekið breytingum, kennslumagn á hvern og einn kennara geti m. a. tekið breytingum eftir því hvernig gangi að koma saman stundatöflu, manna stundakennslu o.s.fv. Þá þurfi stöðugt að meta vægi einstakra námskeiða út á við gagnvart nemendum, en ekki síður inn á við gagnvart kennurum til þess m.a. að gæta samræmis. Þar þurfi m.a. að hafa í heiðri hina gullvægu jafnræðisreglu. Breytingar á einu námskeiði geti þannig t.a.m. kallað á breytingar á mati á öðru námskeiði o.s.frv. Þannig sé starfsumhverfi kennarans síbreytilegt og hljóti alltaf að verða það. Aldrei hafi verið á vísan að róa með aukagreiðslur, ekki einu sinni í hópi elstu og reyndustu kennara skólans. Þar geti sveifla milli einstakra ára verið talsverð vegna fyrrgreindra þátta. Stefndi telur þannig að fullkomlega hlutlæg rök hafi verið fyrir því mati sem lá til grundvallar þeim launagreiðslum sem stefnandi þáði úr hans hendi í samræmi við gildandi kjarasamning, en að auki hafi hann haft fulla heimild til þess að framkvæma og staðfesta þau möt sem þar lágu til grundvallar. Það geti því aldrei skapað stefnanda neinn bótarétt þótt eftirtekja hans af störfum í þágu stefnda hafi ekki verið í samræmi við hans persónulegu væntingar. Ef breytingar á mati einstakra námsáfanga gætu einungis orðið til hækkunar, nema af því leiddi bótaskylda gagnvart einstökum kennurum, hlyti það að skapa kyrking í skólastarfinu og hindra alla eðlilega framþróun. Fallist dómurinn ekki á ofangreind sjónarmið styður stefndi varakröfu sína um lækkun krafna þeim rökum sem fram koma hér að framan til lækkunar eftir því sem við á. Skuldajöfnunarkrafa skýri sig sjálf. Undirstrikað sé að forsenda þess að hægt væri að dæma stefnanda bætur yfir höfuð er að mati stefnda sú að sannað teldist að stefndi eða lögmætur umboðsmaður hans hefði gert bindandi samning um tiltekin launakjör og óumbreytanleika þeirra í einhvern tíma, en um það hafi stefnandi sönnunarbyrði. Stefndi vísar m.a. til meginreglna vinnuréttarins og samningaréttarins, laga nr. 66/1972 um Tækniskóla Íslands, sbr. nú lög nr. 53/2002 um Tækniháskóla Íslands og reglugerðar nr. 278/1977 m.s.b., einkum 21., 23., 25., 26. og 28. gr. reglugerðarinnar. Auk þess vísar stefndi til starfsmannalaga nr. 70/1996, einkum 9., 17., 19., 41., 42. og 49. gr. og til stjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum l., l., 26. og 27. gr. Um vexti er vísað til vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. nú lög nr. 38/2001, en um málskostnað er vísað til 130. gr., laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 en stefndi, sem er ekki virðisaukaskattskyldur, þarf auk málflutningslauna að fá dóm fyrir virðisaukaskattinum til þess að sleppa skaðlaus frá málssókn þessari. Loks er vísað til kjarasamninga aðila, upphaflega frá 1. febrúar 1987, breytt 4. júlí 1997 og loks nýr samningur frá maí 2001, með gildistíma frá l. apríl 2001. Stefnandi ber fyrir sig, að samkvæmt bréfi, dagsettu 18. nóvember 1998 frá deildarstjóra rekstrardeildar Tækniskóla Íslands til sín, beri að reikna laun til hans samkvæmt reiknireglu sem komi fram í 2. tölulið bréfsins. Þá heldur hann því fram að honum beri greiðslur fyrir yfirferð prófa. Þá er fram komið í málinu að stefnandi hafi á þessu tímabili átt að fá viðbótargreiðslu sem næmi 10,77% af metnum tímafjölda til að vega upp á móti því að einingamat áfangans hækkaði úr 2,5 í 3 einingar. Ekki verður fallist á það með stefnanda að samningar aðila hafi falið í sér að greiða bæri sérstaklega fyrir yfirferð prófúrlausna enda slíkt ekki nefnt í fyrrgreindu bréfi frá 18. nóvember 1998 sem stefnandi vill byggja á um útreikning launa sinna auk annars. Þykir skorta sönnun um að stefnanda hafi borið sérstök greiðsla fyrir yfirferð prófúrlausna enda kemur fram í gögnum málsins að greiðslumat fyrir áfanga þann sem stefnandi kenndi og greiðslur til hans voru byggðar á var umtalsvert hagfelldara honum en almennt gilti um kennslu hjá stefnda. Krafa stefnanda um greiðslu vegna vorannar 2000 er m.a. á því reist að honum hafi borið sérstök greiðsla fyrir yfirferð prófa og gerir hann kröfu um greiðslu 132.10 stunda vegna þess liðar en samkvæmt framansögðu er ekki fallist á þann kröfulið. Kemur einnig fram í stefnu að hann telur sig hafa fengið 11.10 ofgreiddar vinnustundir á haustönn 2000. Samtals nemur þetta 143.2 vinnustundum. Hins vegar gerir stefnandi kröfu um greiðslu fyrir 131.10 stundir auk orlofs en með því að ofgreidd yfirvinna vegna haustannar 2000 og kröfuliður sá sem hafnað er nema fleiri tímum verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir úrslitum málsins verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnanda 150.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Tækniháskóli Íslands, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda, Eðvalds Möller. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 6/2022 | Kærumál Frávísun frá Hæstarétti Endurupptaka máls í héraði Þingmál | Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að hafna beiðni V um endurupptöku á máli H ehf. á hendur henni sem lauk með áritun á stefnu um aðfararhæfi dómkrafna. Hæstiréttur vísaði til þess að í 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 væru tæmandi taldar þær dómsathafnir Landsréttar sem sæta kæru til Hæstaréttar. Meðal þeirra væri ekki úrskurður um hvort dómsúrlausn í héraði verði endurupptekin. Þá væri kæra málsins rituð á ensku en slíkt skjal bæri að rita á íslensku í samræmi við 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991. Var málinu vísað frá Hæstarétti. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2022 en kærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 4. janúar 2022 þar sem staðfestur var úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 2021 um að hafna beiðni sóknaraðila um endurupptöku á máli varnaraðila á hendur henni sem lauk 20. apríl 2021 með áritun á stefnu um aðfararhæfi dómkrafna. Um kæruheimild vísar sóknaraðili meðal annars til 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að endurupptaka málsins verði heimiluð.4. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.5. Í 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 eru tæmandi taldar þær dómsathafnir Landsréttar sem sæta kæru til Hæstaréttar. Meðal þeirra er ekki úrskurður um hvort dómsúrlausn í héraði verði endurupptekin. Auk þess er ekki fyrir hendi lagaheimild til þess að veita leyfi til að slíkur úrskurður verði kærður til réttarins. Þá er kæra málsins rituð á ensku en slíkt skjal ber að rita á íslensku í samræmi við 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 um að þingmálið sé íslenska. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti en hvor þessara ástæðna um sig stendur til þeirrar niðurstöðu.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=fa36ac46-3d23-4881-b758-a28034ad191b&verdictid=07c72955-d4d4-4104-8f1c-21c42ca0da75 |
Mál nr. 604/2010 | Kærumál Samningur Lán Gengistrygging Vextir Kröfugerð Sérálit | Hjónin S og M tóku fimm lán hjá F hf. til húsnæðiskaupa á árunum 2004 og 2006. F hf. var skipuð slitastjórn í júní 2009. S og M töldu sig hafa ofgreitt af lánum sínum hjá F hf. og lýstu kröfum þar að lútandi við slit F hf., sem slitastjórn F hf. hafnaði. S og M höfðuðu mál þetta á hendur F hf. til viðurkenningar á kröfum sínum við slit F hf. Ágreiningur aðila laut einkum að tvennu. Annars vegar því hvort skuldbinding S og M samkvæmt lánssamningum hafi verið ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum. Hins vegar hvaða vexti skuldin bæri yrði niðurstaðan sú að höfuðstóllinn væri í íslenskum krónum og að óheimilt hefði verið að binda fjárhæð hans við breytingar á gengi krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Um hið fyrrnefnda taldi Hæstiréttur að um ræddi lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, og vísaði í því samhengi til dóma Hæstaréttar frá 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010. F hf. bar sérstaklega fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu hefði verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hefði það verið til hagsbóta fyrir skuldara. Hæstiréttur vísaði til þess að umrætt lagaákvæði hefði að geyma undantekningu frá meginreglu laga nr. 38/2001 um að óheimilt væri að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki væri stoð fyrir í lögum, og að F hf. bæri sönnunarbyrði fyrir því að hagstæðari kosturinn fyrir skuldara hefði orðið ofan á. Við mat á því hvort lánskjör hefðu verið S og M til hagsbóta í samanburði við annan kost sem þeim stóð til boða, gæti engum úrslitum ráðið hvort svo kynni að hafa verið á því tímamarki sem lánin voru tekin. Var F hf. talið óheimilt að verðtryggja lán S og M með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Um hið síðarnefnda vísaði Hæstiréttur til dóms réttarins frá 16. september 2010 í máli nr. 471/2010, sem hann taldi að væri fordæmi fyrir úrlausn um vexti í málinu að því marki sem atvik væru sambærileg og málsástæður féllu saman við það sem var í málinu. Hæstiréttur taldi að lengd lánstíma, ólík veð eða heimild til að breyta vöxtum hefðu ekki þýðingu í þessum efnum. Í málinu byggðu S og M sérstaklega á ákvæðum laga nr. 121/1994 um neytendalán, einkum 14. gr. þeirra, sem þau töldu eiga að leiða til annarrar niðurstöðu um vexti. Niðurstaða Hæstaréttar var á hinn bóginn sú að umrætt ákvæði haggaði ekki fordæmisgildi dóms réttarins frá 16. september 2010. Um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum S og M færi því eftir 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 og skyldu þeir vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laganna. Loks segir í dómi Hæstaréttar að kröfur S og M væru í mörgum liðum og bæði hafðar uppi sem fjárkröfur og viðurkenningarkröfur. Fjárhæðir næmu því sem væri umfram greiðsluáætlanir og væru meðal annars fundnar á grundvelli forsendna um vexti, sem hefði verið hafnað. Samkvæmt þessum forsendum fyrir útreikningum hefðu sóknaraðilar ekki ofgreitt af lánum sínum heldur skorti þvert á móti upp á að full skil teldust hafa verið gerð. Kröfum um viðurkenningu á tilgreindum fjárhæðum við slit F hf. var því hafnað. Fyrir Hæstarétti héldu S og M því fram að þau teldu ekki fá staðist að vaxtaskilmálum lánanna yrði breytt aftur í tímann og að fyrirvaralaus móttaka greiðslu fyrir hverri afborgun væri fullnaðargreiðsla. Í dómi Hæstaréttar er vísað til þess að kröfur S og M lytu ekki að uppgjöri á vaxtaskuld þeirra vegna liðins tíma, né heldur væri nokkuð í kröfugerð F hf. sem varðaði viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi S og M vegna liðins tíma. Vegna þessa taldi Hæstiréttur að framangreind umfjöllun S og M fæli í sér lögspurningu sem kæmi ekki til álita í málinu. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2010, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í fyrsta lagi krefjast sóknaraðilar aðallega viðurkenningar á því að krafa þeirra að fjárhæð 1.625.952 krónur njóti stöðu í réttindaröð við slit varnaraðila sem búskrafa samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991, en til vara að henni verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laganna. Í öðru lagi krefjast sóknaraðilar viðurkenningar á því að kröfu þeirra að fjárhæð 13.698.797 krónur verði skipað í réttindaröð sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í þriðja lagi krefjast sóknaraðilar aðallega viðurkenningar á því að þeim verði að hámarki gert að greiða varnaraðila 10.106.216 krónur vegna láns nr. 000033, 24.525.304 krónur vegna láns nr. 712986, 8.779.350 krónur vegna láns nr. 713011 og 16.144.530 krónur vegna láns nr. 713020, í öllum tilvikum að teknu tilliti til niðurgreiðslna á höfuðstól. Til vara krefjast þau að ákvæði 2. gr. í skilmálum veðskuldabréfa, sem útgefin voru af sóknaraðilum fyrir framangreindum fjórum lánum, verði hvert fyrir sig ógilt með dómi og viðurkennt að skuldir sóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfunum séu í íslenskum krónum en haldi að öðru leyti gildi sínu. Til þrautavara krefjast þau að ákvæði 2. gr. í skilmálum veðskuldabréfanna verði hvert fyrir sig ógilt með dómi og viðurkennt að skuldir sóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfunum séu í íslenskum krónum og að ákvæðum þeirra, hvers um sig, verði breytt á þá leið að lánsfjárhæðin beri 5% ársvexti. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 12. október 2010. Endanleg krafa hans er sú að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um að hafna kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009 var varnaraðila skipuð slitastjórn samkvæmt 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið munnlega flutt fyrir réttinum 19. janúar 2011. I Svo sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði eru sóknaraðilar hjón sem tóku fimm lán hjá varnaraðila til húsnæðiskaupa, hið fyrsta síðla árs 2004 en hin fjögur á fyrstu tveimur mánuðum ársins 2006. Veðskuldabréf, sem gefin voru út í tilefni af hverri lánveitingu, eru eins hvað texta og skilmála varðar að undanskilinni lánsfjárhæð, lánstíma, gengisviðmiðun og vöxtum. Skuldabréfin bera öll fyrirsögnina „Veðskuldabréf: Fasteignalán í erlendri mynt“ og áritunina „Skuldabréfið er gengistryggt, með breytilegum LIBOR vöxtum og jöfnum afborgunum.“ Lánsfjárhæð skuldabréfanna er tiltekin fjárhæð í íslenskum krónum, en tekið fram að hún sé „jafnvirði“ nánar tilgreindra erlendra mynta í hlutföllum sem þar greinir. Í 2. gr. skuldabréfanna er meðal annars kveðið á um að lánið sé „bundið sölugengi Seðlabanka Íslands á ofangreindum myntum. Höfuðstóll skuldarinnar breytist í hlutfalli við breytingar á sölugengi hverrar myntar eins og það er á útborgunardegi til fyrsta gjalddaga, og síðan í hlutfalli við breytingar á sölugengi myntanna milli gjalddaga. Afborganir eru reiknaðar þannig, að á hverjum gjalddaga er deilt í höfuðstól hverrar myntar með þeim fjölda gjalddaga sem þá eru eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga sem er í það sinn.“ Skuldabréfin fimm eru þannig: Við útgáfu hvers skuldabréfs var sóknaraðilum afhent fylgiskjal, sem var eins konar greiðsluáætlun. Í fylgiskjalinu var yfirlit yfir greiðslur á hverjum hinna nánar tilgreindu gjalddaga, þar sem fram kom við hvern þeirra hvernig hverri greiðslu yrði skipt í afborgun, vexti og kostnað, allt í íslenskum krónum. Við sama tækifæri undirrituðu sóknaraðilar skjal með yfirskriftinni „YFIRLÝSING: Fylgiskjal með láni í erlendri mynt“. Þar lýsa sóknaraðilar því yfir að þeir geri sér grein fyrir því að lántaka með þessum hætti sé áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum, eins og bankinn hafi kynnt þeim sérstaklega. Þá segir þar meðal annars: „Um er að ræða gengisáhættu, sem lýsir sér m.a. í því, að samkvæmt tölfræðilegu mati sem byggir á sögulegum sveiflum á áhættu lána með ofangreindum hætti, getur höfuðstóll láns sem tekið er í framangreindri mynt hækkað umtalsvert á lánstímanum. Jafnframt er um að ræða vaxtaáhættu sem felst m.a. í því, að lánið er með breytilegum vaxtagrunni, 3 mánaða LIBOR/EURIBOR vöxtum, með föstu álagi.“ Svo sem þegar er rakið greiddu sóknaraðilar upp lán samkvæmt skuldabréfi nr. 712990 í októbermánuði 2008. Ekki er annað komið fram en að sóknaraðilar hafi staðið í skilum við varnaraðila hvað hin fjögur lánin varðar. II Ágreiningur málsaðila lýtur í meginatriðum að tvennu. Í fyrsta lagi greinir þá á um hvort skuldbinding sóknaraðila samkvæmt öllum veðskuldabréfunum hafi verið ákveðin í íslenskum krónum eða erlendum myntum, þar sem varnaraðili heldur hinu síðarnefnda fram, en til vara byggir hann á því að höfuðstóllinn hafi með lögmætum hætti verið ákveðinn í íslenskum krónum og að hann skuli jafnframt breytast á lánstímanum í takt við breytingar á gengi krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum sem við sé miðað í skuldabréfunum. Í öðru lagi snýst deila aðilanna um hvaða vexti skuldin beri verði niðurstaðan sú að höfuðstóllinn sé í íslenskum krónum og að óheimilt hafi verið að binda fjárhæð hans við breytingar á gengi krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Sóknaraðilar halda fram að þá eigi ákvæði lánssamninganna að standa óhögguð um annað en gengisviðmiðun þannig að greiða skuli LIBOR vexti með álagi eins og skuldabréfin kveði á um. Varnaraðili heldur á hinn bóginn fram að við þær aðstæður beri að greiða þá vexti, sem eru á hverjum tíma jafnháir vöxtum sem Seðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir eru samkvæmt 10. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá halda sóknaraðilar fram að áðurnefndar greiðsluáætlanir hafi verið hluti af lánssamningunum og þeim sé óskylt að greiða hærri fjárhæðir á einstökum gjalddögum en þar komi fram. Varnaraðili mótmælir að þær hafi verið hluti af samningum aðila heldur aðeins kynning á fjárhæð afborgana að öllum forsendum óbreyttum. Með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og 153/2010 var skorið úr ágreiningi lánveitenda og lántaka þar sem deiluefnið var um höfuðstól skulda svonefndra bílalána og atvik voru að öðru leyti um margt áþekk og er í þessu máli og lýst var að framan. Niðurstaðan varð þar sú að um væri að ræða lán í íslenskum krónum og að tenging höfuðstóls skuldabréfanna við gengi tiltekinna erlendra gjaldmiðla hafi verið ólögmæt. Sóknaraðilar byggja á því að ágreiningsefnið nú sé að þessu leyti í raun hið sama og í áðurnefndum málum og að niðurstaðan í þeim feli í sér skýrt fordæmi fyrir úrlausnarefnið. Varnaraðili heldur á hinn bóginn fram að sitthvað sé með öðru móti nú, sem ætti að leiða til gagnstæðrar niðurstöðu. Kröfugerð málsaðila í fyrrnefndum málum gaf á hinn bóginn ekki tilefni til að í þeim yrði leyst úr hvernig færi um vexti að fenginni niðurstöðu um að tenging lána í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla væri ólögmæt. Úrlausn um það álitaefni fékkst 16. september 2010 með dómi Hæstaréttar í máli nr. 471/2010 þar sem um var að ræða sams konar bílalán og í fyrrnefndu málunum, en samkvæmt dóminum skulu þá greiddir vextir jafnháir þeim, sem Seðlabanki Íslands ákveður af nýjum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum. Varnaraðili byggir á því að verði niðurstaðan sú að skuldin sé í íslenskum krónum og án þess að vera tengd gengi erlendra gjaldmiðla, beri að ákveða vexti á sama veg og gert var í áðurnefndum dómi Hæstaréttar, sem eigi þá beint við. Sóknaraðilar halda á hinn bóginn fram að staðan sé ólík nú þannig að greiða beri þá vexti, sem samið hafi verið um og skuldabréfin beri með sér eins og fram er komið. III Eins og að framan greinir heldur varnaraðili fram að lánin hafi verið ákveðin í erlendri mynt, gagnstætt því sem var í málunum sem skorið var úr með dómum Hæstaréttar 16. júní 2010, en lánveiting í erlendri mynt sé lögmæt. Úrlausn um það hvort lán teljist vera í íslenskum krónum eða erlendri mynt ráðist af atvikum hverju sinni, en hér sé margt með öðru móti en í áðurnefndum málum. Þar beri einkum að nefna að í fyrirsögn veðskuldabréfanna sé tekið fram að um sé að ræða lán í erlendri mynt. Hið sama eigi við um skjöl vegna skilmálabreytinga, þar sem í fyrirsögn sé vísað til slíkra lána. Við útborgun lánanna hafi sóknaraðilar jafnframt fengið sendar kaupnótur, þar sem tekið sé fram að lánin séu veitt í erlendri mynt, sem seld hafi verið sama dag fyrir íslenskar krónur. Á öllum greiðsluseðlum og kvittunum, sem varnaraðili hafi sent sóknaraðilum, hafi komið fram fjárhæð afborgunar í erlendri mynt, hvert gengi hennar væri gagnvart krónu og greiðslufjárhæð í íslenskum krónum. Sóknaraðilar hafi sótt um að fá lán í erlendri mynt og síðan undirritað yfirlýsingu um að þeim væri ljóst að lántaka með þessum hætti væri áhættumeiri en í íslenskum krónum. Um þetta og annað hafi sérhæfðir starfsmenn varnaraðila leiðbeint sóknaraðilum. Þá hafi þeim verið fullljóst að varnaraðili væri að endurlána þeim fé, sem hann hafi fengið frá erlendum lánastofnunum og bæri áhættu af í samræmi við það. Fyrirkomulag á útborgunum til sóknaraðila skipti ekki máli, en það sé í samræmi við nútíma bankaviðskipti. Engin skuldbinding eða loforð hafi falist í greiðsluáætlun, sem útbúin var samhliða lánsskjölum hverju sinni. Sóknaraðilum hafi verið frjálst að endurgreiða í erlendum myntum hefðu þau kosið svo. Að öllu virtu sé um erlent lán að ræða sem niðurstaða dóms hljóti að taka mið af. Verði á hinn bóginn talið að um sé að ræða lán í íslenskum krónum eigi lokamálsliður 2. gr. laga nr. 38/2001 við og tenging lánsfjárhæðar við gengi erlendra gjaldmiðla þá ekki andstæð ákvæðum VI. kafla laganna, en samkvæmt ákvæðinu sé ávallt heimilt að víkja frá lögunum til hagsbóta fyrir skuldara. Þegar sóknaraðilar tóku lánin hafi gengi íslensku krónunnar verið stöðugt gagnvart erlendum myntum og þau talið hag sínum best borgið með því að taka slík lán með tiltölulega lágum LIBOR vöxtum. Á þetta hafi ekki reynt í dómum Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, en lánastofnanir sem áttu aðild að þeim hafi ekki borið umrætt lagaákvæði fyrir sig. Sóknaraðilar byggja á því að ekki sé um að ræða lán í erlendri mynt heldur íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Slík lán séu ólögmæt og niðurstaða Hæstaréttar um það í áðurnefndum dómum 16. júní 2010 eigi með sama hætti við í þessu máli. Breyti engu þótt orðalag samninga sé ekki hið sama í öllum atriðum. Helstu einkenni lánssamninganna séu þau að höfuðstóll lána sé einungis tilgreindur í íslenskum krónum og útborgun þeirra hafi verið í sömu mynt. Lánin hafi þegar verið endurgreidd að hluta með vöxtum í íslenskum krónum. Þá skuli endurgreiðslur og höfuðstóll lána breytast í samræmi við gengi erlendra gjaldmiðla gagnvart íslenskri krónu. Þetta komi ítrekað fyrir í texta skuldabréfanna, orðað með ýmsu móti, svo sem að skuldabréf sé gengistryggt, lán sé bundið sölugengi Seðlabanka Íslands á umræddum gjaldmiðlum og að höfuðstóll skuldar breytist í hlutfalli við breytingar á sölugengi hverrar myntar eins og það sé á útborgunardegi til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfalli við breytingar á sölugengi þeirra milli gjalddaga. Sóknaraðilar hafi ekki fengið neinar erlendar myntir að láni og líta beri til efnis lánssamninganna frekar en forms. Þá hafi þeim heldur ekki verið gefinn kostur á að endurgreiða með erlendum gjaldmiðlum. Líkindi við úrlausnarefnið í málum, sem dæmd voru 16. júní 2010, séu augljós. Þá mótmæla sóknaraðilar að þau lánakjör, sem um var samið, hafi verið þeim hagfelld. Í málinu reynir á hvort um sé að ræða erlend lán eða lán í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Sama álitaefni var til úrlausnar í áðurnefndum málum nr. 92/2010 og 153/2010, þar sem hið síðarnefnda var talið felast í efni lánssamninga. Niðurstaðan var jafnframt sú að lög nr. 38/2001 heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla, en reglur 13. gr. og 14. gr. laganna séu ófrávíkjanlegar, sbr. 2. gr. þeirra, og verði ekki samið um grundvöll verðtryggingar sem ekki sé stoð fyrir í lögum. Að framan var gerð grein fyrir lánssamningum aðilanna, en þar skiptir mestu það efni þeirra að lánsfjárhæð var í öllum tilvikum ákveðin í íslenskum krónum og hana bar að endurgreiða í sama gjaldmiðli. Þá voru lánin bundin við sölugengi Seðlabanka Íslands á tilteknum erlendum gjaldmiðlum eins og áður er lýst, sem einnig bendir ótvírætt til að þau séu í íslenskum krónum, enda engin þörf á að kveða á um gengistryggingu ef lán væri í raun í erlendri mynt, svo sem varnaraðili heldur fram að samningarnir kveði á um. Slík verðtrygging skuldbindinga í íslenskum krónum er ólögmæt samkvæmt áðurnefndum ákvæðum laga nr. 38/2001. Að þessu virtu skiptir hvorki máli þótt staðhæfing um erlent lán komi fram í fyrirsögn lánssamninga né yfirlýsing sóknaraðila um að skulda í erlendum gjaldmiðlum „jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum. Aðrar fram bornar málsástæður varnaraðila fá heldur ekki hnekkt því að lánin voru ákveðin í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Varnaraðili ber sérstaklega fyrir sig að samkvæmt lokamálslið 2. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið heimilt að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, enda hafi það verið til hagsbóta fyrir skuldara. Sá eini kostur annar, sem sóknaraðilum hafi staðið til boða hjá varnaraðila, hafi verið að taka lán í íslenskum krónum, bundin við innlenda verðvísitölu með vöxtum, sem slík lán beri. Það hefði á hinn bóginn verið mun óhagstæðara, enda hafi gengi íslenskrar krónu þá verið stöðugt gagnvart erlendum gjaldmiðlum og höfuðstóll lána sóknaraðila ekki hækkað. Varðandi þetta er þess að gæta að umrætt lagaákvæði hefur að geyma undantekningu frá þeirri meginreglu laga nr. 38/2001 að óheimilt er að semja um grundvöll verðtryggingar, sem ekki er stoð fyrir í lögum, og varnaraðili ber sönnunarbyrði fyrir því að hagstæðari kosturinn fyrir skuldara hafi orðið ofan á. Áður var getið sérstakrar yfirlýsingar, sem varnaraðili lét sóknaraðila undirrita samhliða lánsskjölum, um að þeim væri ljóst að meiri áhætta fylgdi slíkri lántöku en láni í íslenskum krónum. Sóknaraðilar tóku fyrsta lán sitt hjá varnaraðila á árinu 2004, en þá hafði gengi íslenskrar krónu verið stöðugt um skeið gagnvart erlendum gjaldmiðlum. Hin fjögur lánin voru öll tekin 2006, en á því ári tók að gæta óstöðugleika á gengi íslensku krónunnar gagnvart erlendum gjaldmiðlum og tveimur árum síðar féll gengi krónunnar mjög mikið. Lán sóknaraðila voru ýmist til 20, 25 eða 30 ára og óvissu háð hvernig höfuðstóll og greiðslur kynnu að þróast á löngum tíma. Við mat á því hvort lánskjör hafi verið sóknaraðilum til hagsbóta í samanburði við annan kost sem þeim stóð til boða, getur engum úrslitum ráðið hvort svo kunni að hafa verið á því tímamarki sem lánin voru tekin. Svo unnt sé að slá föstu að gengisbundin lán væru til hagsbóta fyrir sóknaraðila varð að líta til þess hvað ætla mætti um það þegar upp væri staðið að lánstíma loknum. Það varð á hinn bóginn ekki gert nema með samanburði lánskjara samkvæmt leiðum, sem val stóð um, í ljósi reynslu á löngu tímabili til samræmis við lánstíma. Varnaraðili átti þess kost að afla matsgerðar til stuðnings áðurnefndri staðhæfingu sinni, en engin slík sönnunarfærsla hefur verið viðhöfð í málinu. Að öllu virtu er þessi málsástæða varnaraðila haldlaus. Er fallist á með sóknaraðilum að varnaraðila hafi verið óheimilt að verðtryggja lán þeirra fyrrnefndu með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla. Niðurstaða héraðsdóms í þessum þætti málsins verður samkvæmt því staðfest. IV Deila málsaðila lýtur í annan stað að því hvaða áhrif ógilding gengistryggingar hafi á vexti af lánum sóknaraðila, sem samkvæmt skuldabréfum áttu að ráðast af millibankavöxtum í London af þeim myntum sem hin ólögmæta gengistrygging tók mið af. Sóknaraðilar telja að ógildi gengisviðmiðunar höfuðstóls lánanna hafi engin áhrif á vexti af þeim. Varnaraðili telur á hinn bóginn að ógildi gengisviðmiðunar valdi því að líta verði framhjá ákvæðum samninganna um vexti. Hann heldur fram að dómur Hæstaréttar 16. september 2010 sé skýrt fordæmi um þetta, en að framan var greint frá niðurstöðu dómsins um það hvaða vexti skyldi greiða af láni, sem kvað á um gengistryggingu skuldbindingar í íslenskum krónum og LIBOR vexti. Í forsendum dómsins sagði meðal annars að fullljóst væri að slík vaxtakjör af láni hefðu aldrei komið til álita nema í tengslum við gengistryggingu þess, sem nú lægi fyrir að óheimilt hafi verið að kveða á um. Í því ljósi og að bein og órjúfanleg tengsl væru milli ákvæða um gengistryggingu og vaxta væri hvorki unnt að styðjast við fyrirmæli um vexti óbreytt eftir orðanna hljóðan né gefa þeim með skýringu annað inntak, enda lægi fyrir að á millibankamarkaði í London hafi aldrei verið skráðir LIBOR vextir af lánum í íslenskum krónum. Í lánssamningi hafi verið ákveðið að skuldin bæri vexti. Með því að áðurnefndum ákvæðum um hæð þeirra yrði ekki beitt væri óhjákvæmilegt að líta svo á að atvik í málinu svari til þess að samið hafi verið um að greiða vexti af peningakröfu án þess að tiltaka hverjir þeir skyldu vera. Þegar svo stæði á skyldu vextir samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 vera á hverjum tíma jafnháir vöxtum, sem Seðlabanki Íslands ákveði með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum almennum óverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum og birtir séu samkvæmt 10. gr. laganna. Áðurnefndur dómur Hæstaréttar er fordæmi fyrir úrlausn um vexti í þessu máli að því marki sem atvik eru sambærileg og málsástæður falla saman við það, sem var í fyrra málinu. Málsástæður þá til stuðnings því að vextir skyldu vera óbreyttir svara um flest til þess sem sóknaraðilar tefla nú fram. Frávik felast helst í því að sóknaraðilar byggja nú jafnframt á ákvæðum laga nr. 121/1994 um neytendalán og vísa einkum til 14. gr. þeirra, sem þau telja að leiði til annarrar niðurstöðu um vexti. Óumdeilt er að ekki var byggt á þessari málsástæðu í eldra málinu. Þá telja sóknaraðilar atvik nú ólík að því leyti að lán þeirra séu til langs tíma, gagnstætt því sem eigi við um bílalán, og veð sem veitt séu vegna fasteignakaupa haldbetri en þegar bifreið sé veðandlag. Þá er því hreyft að í lánssamningum séu ákvæði um að vaxtastig geti tekið breytingum á lánstímanum. Ekki verður fallist á að lengd lánstíma, ólík veð eða heimild til að breyta vöxtum skipti máli um það hvaða vextir skuli gilda við þær aðstæður, sem hér reynir á. Varnaraðili andmælir því að lög nr. 121/1994 komi til álita í málinu nema að því er varðar eitt lána sóknaraðila, enda uppfylli þau að öðru leyti ekki skilyrði a. liðar 4. gr. laganna um það að geta talist vera neytendur. Samkvæmt ákvæðinu sé neytandi einstaklingur sem eigi lánsviðskipti sem lögin taki til, enda séu þau ekki gerð í atvinnuskyni af hans hálfu. Þetta geti ekki átt við um sóknaraðila, en þau hafi veitt veð fyrir lánum í þremur fasteignum sínum við Sogaveg, Mjóstræti og Suðurgötu í Reykjavík. Þau búi ekki í neinni þessara íbúða og eignin við Suðurgötu sé leigð út. Lántökurnar hafi því verið liður í atvinnustarfsemi að undanskildu láni með veði í Mjóstræti. Sóknaraðilinn Sigurður hefur gefið skýringar á þessu í skýrslutöku fyrir dómi, þar sem fram kom að lán með veði í fasteign við Sogaveg hafi verið tekið til að greiða upp eldra lán í íslenskum krónum, sem hvíldi með veði í þessari eign, sem nú hafi verið seld. Sóknaraðilar hafi til skamms tíma búið í Mjóstræti og ætli sér að flytja í Suðurgötu, en þrjú lánanna hafi verið tekin til kaupa á þeirri íbúð. Breyttar fjárhagslegar aðstæður og stórhækkun lánanna hafi hins vegar valdið því að þau hafi ekki enn flutt í íbúð sína við Suðurgötu, heldur leigt hana út. Að virtum skýringum sóknaraðilans og því að ekkert er fram komið um atvinnustarfsemi sóknaraðila líkt og varnaraðili heldur fram er hafnað þeirri mótbáru hans að sóknaraðilar séu ekki neytendur í merkingu laga nr. 121/1994. Í 1. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 segir að séu vextir eða annar lántökukostnaður ekki tilgreindur í lánssamningi sé lánveitanda ekki heimilt að krefja neytanda um greiðslu þeirra, en að öðru leyti fari um vexti samkvæmt ákvæðum vaxtalaga. Þegar lögin voru sett giltu enn vaxtalög nr. 25/1987, sem lög nr. 38/2001 leystu af hólmi, en 4. og 5. gr. eldri laganna voru efnislega eins og 3. og 4. gr. þeirra yngri að því leyti sem hér skiptir máli. Þá var þess getið að framan að í dómi Hæstaréttar 16. september 2010 var vísað til 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 um það hvað skuli gilda þegar samningur kveði á um vexti, en hæð þeirra ekki tiltekin að öðru leyti. Samkvæmt lánssamningum aðilanna skyldu sóknaraðilar greiða vexti af lánunum. Kemur því til úrlausnar hvort 14. gr. laga nr. 121/1994 hafi að geyma sérreglu, sem leiði til þess að 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001 verði hér ekki talin eiga við gagnstætt því sem var í fyrrgreindu dómsmáli. Samkvæmt orðum 14. gr. laga nr. 121/1994 verður neytandi ekki krafinn um vexti af skuld ef vextir eru ekki tilgreindir í lánssamningi. Ákvæðið í núverandi mynd var lögfest með 8. gr. laga nr. 101/1994, sem breyttu þágildandi lögum nr. 30/1993 um neytendalán. Í athugasemdum sem fylgdu þessari grein í frumvarpi er varð að lögum nr. 101/1994 segir meðal annars að lagt sé til að sú breyting verði gerð á 14. gr. laganna að ef ekki sé kveðið á um vaxtatöku í lánssamningi þá skuli vextir ekki reiknaðir af láninu. Í athugasemdunum kemur jafnframt fram að í þágildandi 14. gr. laganna fælist að ef ekki væri getið um vexti í lánsamningi skyldu þeir engu að síður greiddir og þá hinir sömu og af almennum skuldabréfum samkvæmt auglýsingum Seðlabanka Íslands, en það stríði bæði gegn meginreglu vaxtalaga um að vextir skyldu einungis greiddir ef um þá væri samið og almennum reglum kröfuréttar. Af þessu er ljóst að réttur neytenda var fram til 1994 að þessu leyti lakari en leiddi af vaxtalögum. Breytingin fólst í því að rétta hlut neytenda varðandi þetta atriði, en um leið var kveðið á um að reglur vaxtalaga skyldu gilda um neytendalán að öðru leyti. Að því gættu, sem að framan er rakið, haggar 14. gr. laga nr. 121/1994 ekki fordæmisgildi dóms Hæstaréttar 16. september 2010 við úrlausn ágreinings aðilanna um vexti af skuldbindingum samkvæmt lánssamningum þeirra. Þá er haldlaus sú málsástæða sóknaraðila að greiðsluáætlun, sem fylgdi hverjum lánssamningi, hafi verið hluti af samningnum eða að í henni hafi falist loforð varnaraðila um að fjárhæð einstakra afborgana yrði sú sem þar kom fram óháð forsendum um lánskjör, sem að framan er lýst. Niðurstaða hins kærða úrskurðar í þessum þætti málsins verður samkvæmt því staðfest. Einn dómenda, Ólafur Börkur Þorvaldsson, tekur fram að hann telur að rétt hefði verið við meðferð málsins fyrir Hæstarétti að fallast á beiðni sóknaraðila þannig að leitað yrði álits EFTA-dómstólsins um skýringar á þeim tilskipunum sem þau vísa til í málatilbúnaði sínum. V Við munnlegan flutning málsins lagði varnaraðili fyrir Hæstarétt skjal, sem sýnir stöðu lána sóknaraðila 17. janúar 2011 miðað við mismunandi forsendur, en sóknaraðilar gera ekki tölulegar athugasemdir við þessar skýringar varnaraðila. Í skjalinu kemur í fyrsta lagi fram hvaða heildarfjárhæð greiðslur sóknaraðila námu af hverju fjögurra lána þeirra hjá varnaraðila frá upphafi til áðurnefnds dags og hverju eftirstöðvar höfuðstóls þeirra námu miðað við gengistryggingu lánanna. Í öðru lagi koma þar fram upplýsingar um þessi fjögur lán miðað við að höfuðstóll þeirra væri óverðtryggður frá upphafi, en þau borið vexti frá sama tíma samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, og sýnt miðað við þær forsendur hverjar greiðslur hefðu átt að vera til 17. janúar 2011 og hver höfuðstóll lánanna væri þá miðað við sömu forsendur. Loks greinir í skjalinu frá greiðslum af fimmta láninu, sem var greitt upp í október 2008. Samanlagður upphaflegur höfuðstóll lánanna fjögurra nam 46.627.105 krónum, en samtala höfuðstóls þeirra 17. janúar 2011 miðað við umsamin lánskjör 93.148.684 krónum. Í skjali varnaraðila er höfuðstóll lánanna samkvæmt þessari aðferð talinn vera samtals 94.641.893 krónur, en ekki er ljóst í hverju munurinn liggur. Sama dag nemur samtala höfuðstóls þessara fjögurra lána 57.444.570 krónum miðað við að þau sé óverðtryggð og beri vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Í skjali varnaraðila er hún talin vera 50.161.431 króna eftir að dregin er frá ofgreiðsla vegna uppgreidds láns, 7.283.139 krónur. Höfuðstóll lánanna er þannig til muna lægri nú samkvæmt síðarnefndu útreikningsaðferðinni, sem samkvæmt áðursögðu er sú, sem miða ber við. Þótt sú niðurstaða sé sóknaraðilum til hags er engu að síður einnig sá munur á, þeim í óhag, að greiðslubyrði á fyrstu árum lánstímans hefði með þessari aðferð verið þyngri vegna hærri vaxta en leiddi af umsömdum lánskjörum og greiðslur sóknaraðila tóku í raun mið af. Í áðurnefndu skjali varnaraðila er þannig talið vanta verulega upp á að lánin fjögur væru í skilum miðað við forsendur um óverðtryggðan höfuðstól og vexti samkvæmt lögum nr. 38/2001, en samtals vanti 13.487.566 krónur upp á að fullgreitt væri. Á móti komi ofgreiðsla vegna uppgreidds láns, 7.283.139 krónur. Kröfur sóknaraðila eru í mörgum liðum, eins og greinir í upphafi dómsins, og eru bæði hafðar uppi sem fjárkröfur og viðurkenningarkröfur. Fjárhæðir nema því, sem er umfram greiðsluáætlanir, og eru meðal annars fundnar á grundvelli forsendna um vexti, sem hefur verið hafnað eins og fram er komið. Samkvæmt þessum forsendum fyrir útreikningum hafa sóknaraðilar ekki ofgreitt af lánum sínum, heldur skortir þvert á móti upp á að full skil teljist hafa verið gerð. Kröfum um viðurkenningu á tilgreindum fjárhæðum við slit varnaraðila er því hafnað. Allar viðurkenningarkröfur sóknaraðila að undanskilinni þrautavarakröfu hafa að geyma þá forsendu að greiða beri LIBOR vexti á óverðtryggðan höfuðstól og koma því ekki til álita. Þrautavarakrafa þeirra er sú að skuldirnar skuli bera 5% ársvexti, en um hana er vísað til eðlis máls og sanngirnissjónarmiða. Krafan telst hvorki vera rökstudd né er vísað til heimilda fyrir dómstóla til að kveða á um vexti af peningakröfum án tillits til lagafyrirmæla. Krafan kemur því ekki til álita. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar segir að þau telji ekki fá staðist að vaxtaskilmálum lánanna sé breytt aftur í tímann. Hljóti að þurfa að túlka niðurstöðu héraðsdóms með þeim hætti að umrædda vexti samkvæmt lögum nr. 38/2001 skuli greiða af lánunum frá dómsuppsögu, en lánið verði ekki endurreiknað frá upphafi miðað við þá vexti. Þar segir einnig: „Óhjákvæmilegt er að Hæstiréttur taki afstöðu til þessa atriðis og skýri, óháð því hver niðurstaða málsins verður.“ Þessu var fylgt eftir við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti og því haldið fram að fyrirvaralaus móttaka greiðslu fyrir hverri afborgun væri fullnaðargreiðsla. Varnaraðili mótmælir því að í málinu geti reynt á álitamál, sem snúi að því hvernig skuli standa að uppreikningi lána sóknaraðila, en lögmenn aðila hafi við munnlegan flutning málsins fyrir héraðsdómi verið sammála um þennan skilning á sakarefninu. Viðurkenningarkrafa sóknaraðila um að þeim sé að hámarki skylt að greiða tilteknar fjárhæðir samkvæmt lánssamningunum horfir til framtíðar samkvæmt yfirlýsingu þeirra í greinargerð til héraðsdóms. Þegar af þeirri ástæða verður ekki tekin afstaða til þess hvernig fari um uppgjör þeirra fjárhæða sem á skortir svo sóknaraðilar hafi gert skil samkvæmt framangreindum forsendum varnaraðila. Varakrafa felur í sér að greiða beri LIBOR vexti og þrautavarakrafa 5% vexti, sem samkvæmt framansögðu er hafnað. Þær fela ekki frekar en fyrsta viðurkenningarkrafa sóknaraðila í sér að afstaða verði tekin vegna hugsanlegrar kröfu varnaraðila um þann mismun, sem að framan var getið. Kröfur sóknaraðila lúta þannig á engan hátt að uppgjöri á vaxtaskuld þeirra vegna liðins tíma. Í hinum kærða úrskurði var hafnað kröfum sóknaraðila við slit varnaraðila, en að auki var tekin til greina þrautavarakrafa varnaraðila og viðurkennt að skuldbindingar sóknaraðila beri á hverjum tíma vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001. Fyrir Hæstarétti krefst varnaraðili nú einungis staðfestingar á að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila, en féll við munnlegan flutning málsins frá síðarnefndu kröfunni. Þar með er ekkert í kröfugerð hans sem lýtur að viðurkenningu á rétti til greiðslu úr hendi sóknaraðila vegna liðins tíma. Að þessu virtu felur áðurnefnd umfjöllun í kæru sóknaraðila í sér lögspurningu, sem ekki kemur til neinna álita í málinu. Niðurstaða málsins verður samkvæmt framansögðu sú að öllum kröfum sóknaraðila um annað en málskostnað er hafnað. Við ákvörðun um málskostnað verður litið til þess að í héraði var fallist á kröfu sóknaraðila um að skuldbindingar þeirra séu í íslenskum krónum og að ólögmætt hafi verið að binda þær við gengi erlendra gjaldmiðla, sem staðfest er með þessum dómi. Öðrum kröfum þeirra er hins vegar hafnað. Verður varnaraðili dæmdur til að greiða þeim málskostnað í héraði eins og nánar greinir í dómsorði, en rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Kröfum sóknaraðila, Sigurðar Hreins Sigurðssonar og MariuElviru Mendez Pinedo, er hafnað. Varnaraðili, Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., greiði sóknaraðilum samtals 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Kærumálskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 291/2003 | Fiskveiðibrot Vigtun sjávarafla | J og Á voru sakfelldir fyrir brot gegn 9., sbr. 23. gr., laga nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, en brot þeirra leiddu til þess að 2.180 kíló af þorski voru við löndun vigtuð sem hlýri. Að virtu umfangi brotanna og atvikum að öðru leyti voru J og Á hvor um sig dæmdir til að greiða í ríkissjóð 800.000 krónur í sekt. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. júlí 2003 að fengnu áfrýjunarleyfi í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds. Krefst ákæruvaldið þess að staðfest verði sakfelling ákærðu samkvæmt 1. og 3. tölulið ákæru og að refsing þeirra verði þyngd. Ákærðu krefjast aðallega sýknu, en til vara að refsing verði eins væg og lög leyfa. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er ákærðu gefið að sök að hafa við löndun úr fiskiskipinu Kristjáni ÓF 51 þann 1. október 1999 brotið gegn lögum nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og reglugerðum, sem settar hafa verið meðal annars með stoð í þeim lögum. Með héraðsdómi voru þeir sakfelldir fyrir hluta þeirra brota, sem þeim voru gefin að sök. Þriðji maðurinn, sem einnig var sakfelldur í umrætt sinn, unir héraðsdómi. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu staðfest með vísan til forsendna hans. Brot ákærðu leiddu til þess að 2.180 kíló af þorski voru við löndun úr skipinu vigtuð sem hlýri. Var þannig um að ræða verulegt magn af fiski, sem brot ákærðu lutu að. Enda þótt nokkur dráttur hafi orðið á meðferð málsins eru ekki efni til að það hafi áhrif á ákvörðun refsingar ákærðu. Að virtu umfangi brotanna og atvikum að öðru leyti verða ákærðu hvor um sig dæmdir til að greiða í ríkissjóð 800.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en ella skulu þeir hvor um sig sæta fangelsi í 75 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Jónas Kristjánsson og Ásgeir Ásgeirsson, greiði hvor um sig í ríkissjóð 800.000 króna sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 75 daga. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gunnars Sólnes hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 25. september s.l., hefur sýslumaðurinn í Ólafsfirði höfðað með ákæruskjali, útgefnu 14. febrúar 2002, á hendur Jónasi Kristjánssyni, kt. 151259-3839, Seljabraut 72, Reykjavík, Ásgeiri Ásgeirssyni, kt. 050137-3849, Hlíðarvegi 51, Ólafsfirði og J. Í ákæruskjalinu er sakargiftum lýst með eftirfarandi hætti: „1. Á hendur ákærða Jónasi fyrir að hafa þann 1. október 1999, við löndun úr Kristjáni ÓF-51 (skipaskr.nr. 76) á Ólafsfirði, á 15 kg. á djúpkarfa, 5.942 kg. á slægðum hlýra, 650 kg. á slægðri keilu, 800 kg. á slægðum steinbít og 38.538 kg. á slægðum þorsk, ekki sinnt þeirri skyldu sinni að tryggja að réttar og fullnægjandi upplýsingar um aflann bærist vigtarmanni en með vanrækslu þessari voru 2.180 kg. af þorski vigtuð sem hlýri og stuðlaði ákærði þannig að því að umræddur þorskur var ekki dreginn frá þorskaflamarki skipsins hjá Fiskistofu. Telst þetta varða við 9. gr. sbr. 23. gr. laga nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar, 2. og 43. gr. sbr. 44. gr. rgl. nr. 522, 1998 um vigtun sjávarafla svo og 12. sbr. 15. gr. rgl. nr. 516, 1999 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1999/2000. 2. Fyrir að hafa ekki tryggt að réttar og fullnægjandi upplýsingar voru gefnar upp á hafnarvog við löndun og vigtun í ofangreint sinn og þannig stuðlað að því að 1.526 kg. af þorski voru gefin upp við vigtun sem undirmálsþorskur án þess að hafa verið með undirmálsþorsk í umræddri veiðiferð og þannig átt aðild að því að fá ofangreint magn dreginn frá þorskaflamarki skipsins hjá Fiskistofu. Telst þetta varða við 9. sbr. 23. gr. laga nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og 5. mgr. 7. gr. sbr. 15. gr. rgl. nr. 516, 1999 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1999/2000. 3. Á hendur ákærða, Ásgeiri Ásgeirssyni sem framkvæmdastjóra útgerðarfyrirtækisins A ehf., er gerði út Kristján ÓF-51 og ökumanni fisksins við löndun úr Kristjáni ÓF-51 (skipaskr.nr.76) þann 1. október 1999, fyrir fiskveiðibrot með því að hafa í umrætt sinn tekið við körum við löndun upp úr Kristjáni ÓF-51 á Ólafsfirði, raðað þeim þannig að kar með hlýra var efst á stæðu með þremur körum í ferð og látið flytja þau þannig á hafnarvogina til vigtunar í nokkrum ferðum, í þeim tilgangi að vigta þorsk sem hlýra og með því komið 2.180 kg. af þorski fram hjá vigt, í þeim tilgangi að þorskurinn drægist ekki frá þorskaflamarki skipsins hjá Fiskistofu. Telst þetta varða við 10. sbr. 23. gr. laga um umgengni um nytjastofna sjávar nr. 57, 1996, 2. mgr. 5. gr. sbr. 44. gr. rgl. nr. 522, 1998 um vigtun sjávarafla. 4. Á hendur Ásgeiri fyrir að hafa gefið upp á hafnarvog undirmálsþorsk þann 1. október 1999, án þess að hafa verið með undirmálsþorsk í körum og þannig reynt að fá 1.526 kg. af þorski dreginn frá þorskaflamarki skipsins hjá Fiskistofu við ofangreinda löndun. Telst þetta varða við 9. og 10. gr. sbr. 23. gr. laga nr. 57, 1996 og 5. mgr. 7. gr. rgl. sbr. 15. gr. nr. 515, 1999. 5. [ . . . ] 6. [ . . . ] Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ I. Á dómþingi þann 20. ágúst s.l., líkt og við aðalmeðferð málsins 25. september s.l., leiðrétti sækjandi misritanir í ákæruskjali. Að því er varðaði 4. og 6. tl. ákærunnar var vísað til 10. gr. sbr. 23. gr. laga nr. 57, 1996, um umgengni um nytjastofna sjávar og var því fallið frá tilvísun til 9. gr. laganna. Þá var leiðrétt misritun á númeri reglugerðar um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1999/2000 til samræmis við 6. tl. ákærunnar, þ.e. nr. 516/1999. Af hálfu skipaðs verjanda ákærðu, Jónasar Kristjánssonar og Ásgeirs Ásgeirssonar, voru hafðar uppi þær dómkröfur að þeir yrðu sýknaðir af öllum kröfum ákæruvalds. Til vara var þess kafist að ákærðu yrðu dæmdir til vægustu refsingar sem lög leyfa. Loks var þess krafist að allur sakarkostnaður, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun, yrði greiddur úr ríkissjóði. [ . . . ] Ofangreind leiðrétting ákæruvalds á sakarefni 6. tl ákæruskjals að því er varðar heimfærslu til lagaákvæða er í samræmi við heimfærslu í 5. tl. Að mati dómsins er um augljósa ritvillu að ræða, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19, 1991 um meðferð opinberra mála og raskaði á engan hátt grundvelli málsins. Að mati dómsins gildir hið sama um aðrar þær ritvillur sem sækjandi leiðrétti við meðferð málsins. Þá er verknaðarlýsing að mati dómsins á ætluðu broti ákærða, J samkvæmt 6. tl. ákæruskjals nægjanlega ljós þegar litið er til þeirra laga- og reglugerðaákvæða sem vísað er til. Að framangreindu virtu er að mati dómsins skilyrði til að taka þátt ákærða J, til efnisdóms, og er frávísunarkröfu hans því hafnað. II. Málavextir. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum eru málsatvik þau að aðfaranótt 1. október 1999, um kl. 02:00 kom línubátur A ehf., Kristján ÓF-51, til hafnar í Ólafsfirði. Hófst löndun aflans sem var ísaður í kör þá um morguninn. Ágreiningslaust er að skipstjórinn, ákærði Jónas Kristjánsson, fór frá borði um það leyti er löndunin hófst, á milli klukkan 06:00-07:00. Fyrir liggur í málinu að landað var úr bátnum þannig að tvö til fjögur fiskkör voru hífð úr lestinni í einu og tóku tveir starfsmenn fyrirtækisins, ákærðu Ásgeir Ásgeirsson framkvæmdastjóri og [ . . . ], við aflanum á bryggjunni. Var verkaskipting með þeim hætti að ákærði Ásgeir færði fiskkörin frá skipshliðinni í opnum gaffallyftara fáeina metra, en ákærði J tók þar við þeim og ók tveimur til þremur körum í einu yfir hafnarvog og síðan inn í fiskmóttöku fyrirtækisins, þar sem vitnið S raðaði þeim í stæður eftir fisktegundum. Var þorskur hafður aðskilinn frá steinbít, hlýra og keilu. Samkvæmt staðfestri vigtunarnótu Ólafsfjarðarhafnar var landað 122 körum úr Kristjáni ÓF-51 í umræddri löndun, því síðasta kl. 09:01. Var samsetning aflans sem hér segir: Þorskur-slægt 39.135 kíló (86 kör), þorskur-slægt/undirmál 4.465 kíló (11 kör), keila-slægt 1.440 kíló (3 kör), hlýri-slægt 7.000 kíló (17 kör), steinbítur-slægt 1.875 kíló (4 kör), djúpkarfi-óslægt 15 kíló. Samkvæmt skýrslu Matthíasar Sigurpálssonar veiðieftirlitsmanns, sem send var Fiskistofu þann 4. október 1999, tilkynnti hafnarvörður Ólafsfjarðarhafnar Ólafur Sæmundsson þann 1. október að hann hefði við vigtun úr Kristjáni ÓF-51, um klukkan 8:00 „staðreynt að ranglega hefði verið sagt til um fisktegundir, þar sem að komið hefði í ljós að í þremur fiskkörum þar sem tilkynnt hafði verið á hafnarvog að væri hlýri hefði komið í ljós að tvö karanna voru með þorski og ofan á þeim eitt kar með hlýra“. Vegna þessa hafi endurvigtun verið ákveðin þennan sama dag klukkan 13:00. Í skýrslu eftirlitsmannsins er aðstæðum á vettvangi lýst nánar þannig: „Undirritaður kom í móttöku A hf. um klukkan 11:45 og sá þá að í áðurgreindum stæðum, sem í átti að vera steinbítur, hlýri og keila, voru a.m.k. 3 kör af þorski. Löndun og brúttóvigtun var þá lokið og skipstjóri skipsins farinn frá staðnum. Allur þorskur sem að tilkynntur var með brúttóvigtun á hafnarvog var hafður sér í stæðum í móttökunni. Við endurvigtunina sem undirritaður var viðstaddur og framkvæmd var af Ólafi Sæmundssyni hafnarverði kom í ljós að fimm 660 lítra kör og eitt 200 lítra kar voru með þorski í innan um kör þar sem vera átti annað en þorskur. Áðurgreindur þorskur var þá endurvigtaður sérstaklega og reyndist samtals vera 2.180 kg. Ákveðið var af hálfu Ólafsfjarðarhafnar að bæta nettóvigt þess þorsks sem ranglega var tilkynntur á hafnarvog við nettóvigt þess þorsks sem réttilega var tilkynntur.“ Reyndist endanleg vigtun aflans samkvæmt framlagðri vigtunarnótu það magn sem tilgreint er í ákæruskjali. Í skýrslu eftirlitsmannsins er greint frá því að við endurvigtun á þorski hafi komið í ljós að undirmál í þorski sem tilkynnt hafði verið á hafnarvog fannst ekki og er haft eftir starfsmanni í móttöku, vitninu S að sá afli hafi ekki verið aðgreindur frá öðrum þorski. Síðan segir í skýrslunni: „Þess má geta að vinnsla á þorski úr áðurgreindri löndun hófst á vinnutíma og gæti því hluti undirmáls hafa farið í vinnslu áður en til endurvigtunar á því kom“. Samkvæmt bréfi Fiskistofu sem dagsett er 3. nóvember 1999 var ákærðu Jónasi Kristjánssyni og J svo og fyrirtækinu A ehf. gerð grein fyrir málavöxtum og veittur andmælaréttur til 11. nóvember s.á., áður en að ákvörðun yrði tekin um frekari framvindu málsins svo sem „hvort mál þetta verði kært til lögreglu og/eða hvort og þá til hversu langs tíma Kristján ÓF-51 verði sviptur rétti til að veiða í atvinnuskyni “. Ákærðu Ásgeir Ásgeirsson og J nýttu sér rétt sinn og svöruðu með bréfum dagsettu 8. og 11. nóvember s.á. Með bréfi dagsettu 8. desember s.á. til áðurgreindra aðila tilkynnir Fiskistofa þá ákvörðun að málið yrði afhent sýslumanninum í Ólafsfirði „til opinberrar rannsóknar og til ákvörðunar um saksókn“. Jafnframt var tilkynnt að línubáturinn Kristján ÓF-51 yrði sviptur veiðileyfi í 3 vikur frá 15. desember 1999. Samkvæmt gögnum málsins var A ehf. úrskurðað gjaldþrota þann 7. desember 1999. Þann 29. mars 2000 sendi Fiskistofa kæru á hendur ákærðu til sýslumannsins í Ólafsfirði vegna rangrar tilkynningar á afla við vigtun á hafnarvog. Í tilefni kærunnar voru ákærðu kallaðir til skýrslutöku hjá lögreglu, ákærði J þann 14. maí 2000 en þann sama dag var einnig tekin skýrsla af eiginkonu hans áðurnefndri S og var gætt undanþáguréttar samkvæmt 50. gr. laga nr. 19, 1991. Ákærði Ásgeir var yfirheyrður af lögreglu þann 27. júlí 2001 og ákærði Jónas 6. nóvember s.á. 2. Framburður ákærðu og vitna. Ákærði Jónas Kristjánsson skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði í starfi sínu sem skipstjóri þekkt til þeirra lagareglna sem í gildi voru er mál þetta kom til, þ.á.m. um meðferð afla og skráningu hans. Kvaðst ákærði þannig hafa skráð í afladagbók áætlaðan afla línubátsins Kristjáns ÓF-51 í veiðiferð er stóð frá 22. september til 29. september 1999 svo og áætlaðan heildarafla sem landað var í Ólafsfirði þann 1. október 1999, þ.e. 37.500 kílóum af þorski, 3.350 kílóum af hlýra, 1.650 af steinbít og 1.200 af keilu. Ákærði bar að það hefði ekki tíðkast að skrá undirmálþorsk sérstaklega í afladagbók, einungis áætlaðan heildarkílóafjölda. Fyrir dómi vísaði ákærði til þess að langt væri um liðið frá framangreindum atburði, en sérstaklega aðspurður kvað hann ávallt einhvern undirmálsþorsk hafa verið í veiðiferðum skipsins. Hann treysti sér hins vegar ekki til að fullyrða um magn smáþorsks í veiðiferðinni, en vísaði til þess að hann hefði jafnan sent útgerðinni tilkynningu um aflabrögð sundurliðað eftir tegundum. Ákærði bar að í veiðiferðum bátsins hefði fisktegundum verið haldið aðskildum í körum. Hins vegar hefði ekki verið unnt að halda fiskkörunum aðskildum eftir tegundum. Við löndum kvað ákærði þrjú til fjögur fiskkör hafa verið hífð í einu úr lestinni og lýsti hann því nánar þannig: „Það verður síðan að vera starfsmaður á bryggju sem að sér um að aðgreina tegundir áður en körin fara á vigtina.“ Fyrir dómi staðhæfði ákærði að löndun úr Kristjáni ÓF-51 þann 1. október 1999 hefði hafist um klukkan 06-07:00. Ákærði minntist þess að þá hefði verið vont veður en hann kvaðst hafa farið frá borði um það leyti er löndunin hófst sökum þess að hann hafi átt bókað flug til Reykjavíkur. Ákærði kvaðst því ekki hafa haft umsjón með lönduninni og staðhæfði að það hefði í raun ekki verið hefð fyrir því hjá fyrirtækinu. Ákærði kvaðst ekki hafa falið öðrum aðila umsjón með lönduninni. Þá minntist ákærði þess ekki að hafa haft samskipti við meðákærðu áður en hann hvarf frá Ólafsfirði umræddan morgun. Ákærði Ásgeir Ásgeirsson skýrði frá því fyrir dómi að hann hefði sem framkvæmdastjóri A ehf. oft gripið í tilfallandi verkefni og bar að sú hefði verið raunin er hann hóf löndun úr línubát fyrirtækisins, Kristjáni ÓF-51, ásamt meðákærða J að morgni 1. október 1999. Ákærði bar að löndun úr bátnum hefði gengið vel og á hefðbundinn hátt þrátt fyrir að aðstæður hefðu verið erfiðar, kalsaveður og rigning. Fyrir dómi vísaði ákærði til þess að langt væri um liðið frá þessum atburði og bar við minnisleysi af þeim sökum, en einnig vegna höfuðhöggs er hann hefði orðið fyrir í slysi árið 1996. Ákærði kvaðst við löndunina hafi verið á opnum gaffallyftara og haft þann starfa að færa karastæður sem hífðar voru úr lest skipsins frá skipshliðinni u.þ.b. 20 metra þannig að löndunin gæti gengið sem greiðast fyrir sig. Ákærði kvað ákærða J hafa tekið við körunum eftir nefnda tilfærslu og ekið þeim á lokuðum lyftara yfir hafnarvog og síðan inn í fiskmóttöku fyrirtækisins. Nánar lýsti ákærði lönduninni þannig að yfirleitt hefðu þrjú kör verið hífð í einu úr lestinni og staðfesti hann jafnframt þá frásögn skipstjórans hér að framan að ekki hefðu verið aðstæður í lestinni til að flokka körin eftir fisktegundum og orðaði hann það þannig: „ þess vegna hefðu getað komið upp hlýri í efstu stæðunni og maður sá ekki vel til og ég man ekki eftir því að ég hafi farið út úr lyftaranum og gætt að því hvað var í hverju keri fyrir sig.“ Ákærði staðhæfði að í raun hefði hann ekki haft „sérstakt skipulag á hlutunum þegar að hann ók kerjunum frá skipshliðinni og í flestum tilfellum ekki raðað kerjunum á bryggjuna eftir fisktegundum“. Í nokkrum tilfellum kvaðst ákærði hins vegar hafa séð hverskyns var m.a. á sporðum er stóðu upp úr ísnum í körunum. Ákærði kvað körin ekki hafa verið merkt eftir fisktegundum. Ákærði staðhæfði að löndun úr bátnum hefði í raun farið fram með hefðbundnum hætti og bar að samskipti þeirra J hefðu aðallega farið fram með handabendingum. Kvaðst ákærði fyrst hafa heyrt að mistök hefðu verið gerð við löndun og vigtun aflans eftir að eftirlistmenn Fiskistofu voru komnir á vettvang og höfðu komið auga á að þorskur var innan um aðrar fisktegundir í fiskverkunarhúsinu. Fyrir dómi staðhæfði ákærði að í afla Kristjáns ÓF-51 hefði verið undirmálsþorskur líkt og skráð hefði verið á vigtunarnótu hafnarvogarinnar. Í því samhengi vísaði ákærði m.a. til þess að báturinn hefði verið að koma af veiðislóð fyrir Norðurlandi, að vinnsla í fiskverkun fyrirtækisins hefði verið í fullum gangi er veiðieftirlitsmennirnir gættu að aflanum í móttökunni og að skýrsla um pökkun þess afla sem unninn hefði verið úr veiðiferðinni, og fylgt hefði áðurgreindu bréfi hans til Fiskistofu þann 8. nóvember 1999, hefði verið í samræmi við að slíkur afli hefði verið unninn þar sem þar hefði komið fram að hlutfall smæstu flakanna hefði verið nokkuð nærri því sem um hefði getið í löndunarskýrslu (vigtunarnótu Ólafsfjarðarhafnar). Ákærði J kvaðst hafa verið verkstjóri hjá A ehf. þann 1. október 1999 þegar framangreind löndun á afla línubátsins Kristjáns ÓF-51 fór fram. Greindi ákærði frá því að þetta hefði gerst á síðustu starfsdögum hans hjá fyrirtækinu þar sem að hann hefði nokkru áður sagt upp starfi sínu. Ákærði kvað samstarfsmann við löndunina hafa verið framkvæmdastjóra fyrirtækisins, ákærða Ásgeir Ásgeirsson, og staðhæfði að verkaskipting með þeim hefði verið með heðfbundnum hætti. Þannig kvað hann Ásgeir hafa tekið á móti þeim fiskkörum sem hífð voru upp úr lestinni og raðað þeim með gaffallyftara eftir fisktegundum til hliðar á bryggjunni. Í framhaldi af því kvaðst ákærði hafa tekið körin með öðrum lyftara, ekið þeim yfir hafnarvogina og síðan inn í fiskmóttöku fyrirtækisins þar sem „lyftaramanneskja tók við þeim og raðaði þeim í kæliklefann eins og hann bað um og ætlunin var að vinna aflann“. Ákærði kvað löndunina hafa gengið vel þrátt fyrir slæmt veður, og var það álit hans að veðrið hefði einkum komið sér illa fyrir Ásgeir þar sem hann hefði verið á opnum gaffallyftara. Ákærði lýsti atvikum máls nánar þannig að við hverja löndun hefði verið viðhaft ákveðið vinnulag og hafi hann treyst því að svo hefði einnig verið þann 1. október 1999. Ákærði kvað þrjú kör hafa verið hífð í einu upp úr lest skipsins og vegna áðurgreindrar verkaskiptingar hefði það verið hlutverk meðákærða Ásgeirs að gæta að því að sama fisktegund væri í hverri stæðu, og ef svo hafi ekki verið hefði hann átt að taka stæðurnar í sundur og raða körunum eftir fisktegundum. Fyrir dómi lýsti ákærði verklaginu nánar þannig: „Annars var þetta yfirleitt mjög óljóst, þorskurinn var hérna og svo voru bara undirtegundir við hliðina og maður gekk að þessu sem vísu, en við flokkum þetta alltaf eins og ég gat ekki séð vel í neðri körin úr lyftaranum, hvaða fiskur var í þeim, ekki nema að hafa fyrir því og stundum gerði ég það, en ekki t.d. þegar þrjú kör komu í stæðu upp úr skipinu og hann (Ásgeir) setur þau vinstra megin, þá bara fer ég, ég veit að það er þorskur þannig er ákveðið verklag haft við hverja löndun“. Ákærði kvaðst enga ástæðu hafa haft til að rengja meðákærða, Ásgeir, en að auki kvaðst hann hverju sinni hafa séð úr lyftaranum ofan í efsta karið. Þá vísaði ákærði til þess að hann hefði haft spurn af því skömmu eftir að löndunin hófst að von væri á eftirlitsmanni frá Fiskistofu er tæki úrtaksvigtun. Loks kvaðst hann hafa þekkt skyldur ökumanna við löndun og vigtun afla „það hvarflaði því ekki að okkur að taka nokkurn skapaðan hlut fram hjá“. Kvaðst ákærði í hverri ökuferð hafa tilkynnt vigtunarmanni á hafnarvoginni hvaða fisktegund hann var með í kerjunum og þ.á.m. þegar hann var með svonefndan undirmálsþorsk. Við meðferð málsins staðfesti ákærði að við athugun veiðieftirlitsmanns Fiskistofu í fiskverkunarhúsi A ehf. hefði komið í ljós að þorskkör voru undir körum sem í var hlýri. Þá staðfesti ákærði fyrir dómi eftirfarandi niðurlagsorð í skýrslu sem að hann gaf hjá lögreglu þann 14. maí 2000: „Mætti vill taka það fram að ef að hann átti að vera gulltryggður sjálfur með það það hvaða fisktegundir hann væri að flytja til vigtunar þá hefði hann þurft að losa körin til að athuga hvort undir hlýrunum væri þorskur í hverju kari fyrir sig. Að öðrum kosti hefði hann orðið að treysta því sem að Ásgeir sagði að í körunum væri eins og hann segist hafa gert. Mætti vill einnig taka það fram að við frekari skoðun í fiskhúsinu hafi komið í ljós að þorskkörin voru enn undir hlýrakörunum þar sem hlýrinn var geymdur og því sé ljóst að lyftaramaðurinn í húsinu hafi talið að hlýri væri í öllum körunum eins og mætti segist hafa talið að væri.“ Vitnið S, eiginkona ákærða [J], kvaðst hafa verið við störf í fiskhúsi A ehf. er nefnd löndun úr Kristjáni ÓF-51 fór fram. Kvaðst vitnið hafa verið á gaffallyftara og tekið við þeim fiskkörum sem ákærði [J] kom með af hafnarvoginni, en í framhaldi af því kvaðst hún hafa raðað þeim í stæður eftir fisktegundum. Vitnið bar að yfirleitt hefðu tvö til þrjú kör komið í hverri ferð og kvaðst hún hafa treyst fyrirmælum ákærða J hvaða fisktegund var um að ræða. Vitnið bar að það hefði tíðkast í fyrirtækinu að raða körum með undirmálsþorski í sérstakar stæður, en minntist þess ekki að það hafi verið gert í nefndri löndun. Vitnið minntist þess hins vegar að vinnsla í fyrirtækinu hefði hafist u.þ.b. tveimur til þremur klukkustundum áður en eftirlitsmaður Fiskistofu kom á vettvang. Vitnið minntist þess ekki hvort að fiskur hefði verið fyrir í húsinu áður en löndunin hófst úr Kristjáni ÓF-51,, en staðfesti hins vegar eftirfarandi niðurlagsorð í skýrslu er hún gaf hjá lögreglu þann 14. maí 2000: „Mætta segir aðspurð að hún hafi matað vinnsluna þennan morgun en segist ekki getað sagt til um hvort að einhver kör með undirmálsfiski hafi farið í vinnsluna. Hún segir að mikið hafi verið að gera og því hafi verið erfitt að fylgjast með því hvort að smáþorskur fór í vinnsluna, þó hafi yfirleitt verið byrjað að vinna hann. Mætta segist þó ekki muna til þess að sérstaklega hafi verið talað um að smáþorskur færi í vinnsluna.“ Vitnið Ólafur Sæmundsson hafnarvörður, kvaðst hafa hafið störf um klukkan 08:00 að morgni 1. október 1999. Við komu á hafnarvogina kvaðst hann hafa veitt því eftirtekt að ákærði J ók lyftara yfir vigtina og nefndi við vigtunarmann að hann væri með hlýra. Kvaðst vitnið hafa fylgst með þessu úr 1 ½ meters fjarlægð og ekki séð betur en að þorskur væri í tveimur neðstu körunum. Vegna þessa kvaðst vitnið hafa farið í fiskmóttöku A ehf., þangað sem að körunum hafði verið ekið, og samkvæmt leiðbeiningum vitnisins S séð að í karastæðu með hlýra voru tvö kör með þorski. Af þessum sökum kvaðst vitnið hafa talið sér skylt að tilkynna eftirlitsmanni Fiskistofu, Matthíasi Sigurpálssyni um málsatvik. Vitnið kvaðst hafa fylgst með móttöku aflans í fyrirtækinu eftir þetta allt þar til eftirlitsmaðurinn kom á vettvang, en eftir það verið viðstaddur endurvigtun. Við endurvigtunina kvaðst vitnið ekki hafa séð undirmálsþorsk þrátt fyrir að það hafi í raun verið hagur fyrirtækisins að tína hann fram þar sem annars hefði hann reiknast með þorskkvótanum. Vitnið lýsti að öðru leyti atvikum máls í samræmi við áðurgreinda skýrslu eftirlitsmanns Fiskistofu. Vitnið Matthías Sigurpálsson eftirlitsmaður Fiskistofu lýsti atvikum máls fyrir dómi í öllum aðalatriðum með sama hætti og áður er rakið úr skýrslu hans frá 1. október 1999 og staðfesti hann efni hennar. Niðurstaða. Í III. kafla laga nr. 57, 1996 um umgengni um nytjastofna sjávar og í reglugerðum nr. 522, 1998 um vigtun sjávarafla og reglugerð nr. 516, 1999 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1999/2000 eru skýrar og nákvæmar reglur um vigtun sjávarafla. Í 9. gr. laganna er þannig mælt fyrir um ábyrgð skipstjóra að halda afla um borð í skipi sínu aðgreindum eftir tegundum, og verði slíku ekki við komið vegna smæðar báts, ber honum við löndun að halda aflanum aðgreindum. Þá er mælt fyrir um að skipstjóra sé skylt að láta vigta hverja fisktegund sérstaklega. Í 10. gr. laganna og 2. mgr. 5. gr. reglugerðar um vigtun sjávarafla er mælt fyrir um að ökumaður, sem flytur óveginn afla skuli kynna sér samsetningu farmsins eins og kostur er, aka rakleiðis frá skipshlið að hafnarvog og gefa vigtarmanni upplýsingar um farminn. Fyrir liggur í málinu að ákærði, Jónas Kristjánsson, sem var skipstjóri á Kristjáni ÓF-51 sinnti ekki skýlausum skyldum sínum að þessu leyti, heldur hvarf frá borði um það leyti er löndun úr bátnum hófst. Þá liggur það fyrir í málinu að ákærðu, Ásgeir Ásgeirsson framkvæmdastjóri og J verkstjóri, tóku við afla bátsins á bryggjunni í Ólafsfirði og viðhöfðu ákveðið vinnulag við löndun aflans, þ.á.m. með tilfærslu á þeim fiskkörum sem hífð höfðu verið úr lestinni. Var þetta gert áður en aflanum var ekið á hafnarvog. Er þannig upplýst að ákærðu óku ekki aflanum rakleiðis frá skipshlið á hafnarvogina. Samkvæmt frásögn þeirra fyrir dómi kynntu þeir sér heldur ekki í öllum tilvikum eða með fullnægjandi hætti samsetningu aflans, en samkvæmt framburði þeirra gekk löndunin hratt fyrir sig þrátt fyrir óhagstætt veður. Með afdráttarlausum og trúverðugum skýrslum Matthíasar Sigurpálssonar veiðieftirlitsmanns og Ólafs Sæmundssonar hafnarvarðar fyrir dómi, er stoð hefir í frásögn ákærða, J og vitnisins S, er að mati dómsins upplýst að við löndun úr línubátnum Kristjáni ÓF-51 voru 2180 kg. af þorski vigtuð sem hlýri, líkt og nánar er rakið í 1., 3. og 5. tl. ákæruskjalsins. Þegar ofangreint er virt í heild er að áliti dómsins nægjanlega sannað að við löndun úr Kristjáni ÓF-51 hafi við vigtun afla eigi verið nægjanlega tryggt að réttar og fullnægjandi upplýsingar bærust til vigtunarmanns Ólafsfjarðarhafnar. Gegn neitun ákærðu, Ásgeirs og J, þykir á hinn bóginn ekki nægjanlega sannað af hálfu ákæruvalds að háttsemi þeirra hafi verið unnin af ásetningi. Brot ákærðu, Jónasar, Ásgeirs og J, samkvæmt 1., 3. og 5. tl ákæru, þykja að öllu ofangreindu virtu nægjanlega sönnuð og er háttsemi þeirra rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæruskjali. Brot ákærðu eru ekki fyrnd samkvæmt lX. kafla almennra hegningarlaga. Sakarefni 2., 4., og 6. tl. ákæruskjals lýtur að því að ákærðu hafi ranglega gefið upp á hafnarvog undirmálsþorsk þar sem að slíkur afli hafi alls ekki veiðst eða verið til staðar í áðurgreindri veiðiferð Kristjáns ÓF-51, og að tilgangur þeirra með athæfinu hafi verið að hafa áhrif á þorskaflamark bátsins hjá Fiskistofu. Er í ákæruskjali vísað til ákvæða 5. mgr. 7. gr. reglugerðar um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 1999/2000, sbr. 9. gr. laga nr. 57, 1996. Er um að ræða heimildarákvæði sem er bundið þeim skilyrðum að afla undir tiltekinni stærð sé haldið aðgreindum frá öðrum afla um borð í veiðiskipi og hann veginn sérstaklega af löggiltum vigtarmanni, sem annast endanlega vigtun aflans. Samkvæmt brúttóvigtunarnótu Ólafsfjarðarhafnar voru við löndun úr Kristjáni ÓF-51 þann 1. október 1999 gefin upp 4465 kg. af undirmálsþorski. Var þessi afli í 11 fiskkörum og var hann samkvæmt vigtunarnótunni færður yfir vigtina í fjórum ökuferðum. Er þetta í samræmi við eindreginn framburð ákærða J fyrir dómi, en hefur auk þess stoð í frásögn meðákærðu Jónasar Kristjánssonar og Ásgeirs Ásgeirssonar. Samkvæmt skýrslum veiðieftirlitsmanns og hafnarvarðar við meðferð málsins var undirmálsþorski ekki framvísað við endurvigtun aflans. Verður og ráðið af gögnum að körum með undirmálsfiski hafi ekki verið haldið aðskildum frá öðrum þorskafla. Hins vegar liggur það í málinu að þegar veiðieftirlitsmaðurinn kom á vettvang í fiskvinnsu A ehf skömmu fyrir hádegi þann 1. október var vinnsla á þeim afla sem landað hafði verið úr bátnum Kristjáni ÓF-51 fyrr um morguninn þegar hafin. Þegar framangreint er virt þykir ákæruvaldið ekki hafa lagt fram fullnægjandi rannsóknargögn sem hnekkt hafi áðurgreindri frásögn ákærðu, að undirmálsþorski hafi í raun verið landað úr Kristjáni ÓF-51 umræddan morgun og að sá afli hafi verið færður á hafnarvog og síðan í fiskhús. Á sama hátt er að mati dómsins ósannað að ætlan ákærðu hafi staðið til þess að fá tilgreint magn af undirmálsþorski dregið frá þorskaflamarki bátsins hjá Fiskistofu. Ber því að sýkna ákærðu af sakarefni 2., 4. og 6. töluliðar ákærunnar. III. Samkvæmt vottorði sakaskrá ríkisins hafa ákærðu ekki áður hlotið refsingu sem áhrif hefur í máli þessu. Samkvæmt 23. gr. laga nr. 57, 1996 varða brot gegna ákvæðum laganna og reglum settum samkvæmt þeim sektum, hvort sem þau eru framin af ásetningi eða gáleysi. Sé um stórfelld eða ítrekuð ásetningsbrot að ræða skulu þau að auki varða fangelsi allt 6 árum. Við fyrsta brot skal sekt eigi nema lægri fjárhæð en 400.000 kr. og eigi hærri fjárhæð en 4.000.000 eftir eðli og umfangi brots. Við ákvörðun refsingar í máli þessu verður ekki fram hjá því litið að allnokkur dráttur varð á allri málsmeðferð rannsóknaraðila, sem ákærðu verður ekki kennt um. Ber að taka tillit til þessa, sbr. 70. gr. Stjórnarskrárinnar svo sem henni var breytt með 8. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995. Að ofangreindu virtu og þegar litið er til starfsstöðu ákærða J er hann vanrækti áðurgreindar skyldur sínar við löndun á afla úr Kristjáni ÓF-51 þykir að mati dómsins rétt, eins og hér stendur á, að fresta ákvörðun refsingar hans og láta hana niður falla að liðnum 2 árum haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Refsing ákærðu, Jónasar Kristjánssonar og Ásgeirs Ásgeirssonar, þykir að öllu framangreindu virtu hæfilega ákveðin 400.000 kr. sekt til ríkissjóðs sem ákærðu greiði hvor fyrir sig. Ákærðu greiði sektina innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en ella sæti þeir hvor fyrir sig 40 daga fangelsi. Með vísan til ofangreindra málsúrslita ber að dæma ákærðu til að greiða helming sakarkostnaðar óskipt, þ.m.t. helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda. Greiði ákærðu Ásgeir Ásgeirsson og Jónas Kristjánsson, óskipt helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns Jóns Kr. Sólnes hrl. sem ákveðast 150.000 kr. Ákærði J greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda sín Kristins Bjarnasonar hrl. sem ákveðast 125.000 kr. Helmingur sakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómsuppsaga í máli þessu hefur dregist vegna embættisanna dómara. Að höfðu samráði við sakflytjendur var ekki talin þörf á því að endurflytja málið. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákvörðun refsingar ákærða J skal fresta og hún falla niður að liðnum 2 árum frá dómsuppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði, Jónas Kristjánsson greiði 400.000 kr. sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærði, Ásgeir Ásgeirsson, greiði 400.000 kr sekt til ríkissjóðs sem greiðist innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins, en sæti ella fangelsi í 40 daga. Ákærðu greiði helming sakarkostnaðar óskipt, þ.m.t. helming málsvarnarlauna skipaðra verjenda sinna. Ákærðu Ásgeir Ásgeirsson og Jónas Kristjánsson greiði óskipt helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns Jóns Kr. Sólnes hrl. 150.000 kr., en ákærði J greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns Kristins Bjarnasonar hrl. 125.000 kr. Helmingur sakarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 113/2017 | Kærumál Afhending gagna Skjal Réttlát málsmeðferð | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X, Y, Ý , Z, Þ, Æ, Ö og S um að þau fengju afrit af mynd- og hljóðdiskum með skýrslutökum yfir ákærðu og vitnum í máli ákæruvaldsins á hendur þeim. Í dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til þess að diskarnir teldust ekki til skjala í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá ættu verjendur og sakborningar rétt á að hlýða eða horfa á geisladiska sem væru meðal gagna málsins fyrir og eftir málshöfðun, auk þess sem samantektir byggðar á upptökunum eða því sem næst orðrétt endurrit hefðu verið lögð fram í málinu, sbr. a. og c. lið 12. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinna manna. Var talið að þessi tilhögun færi því hvorki í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar né 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og DavíðÞór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Varnaraðilar skutu málinu tilHæstaréttar með kæru 15. febrúar 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2017 þarsem hafnað var kröfu varnaraðila um afhendingu geisladiska með mynd- oghljóðupptökum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að sóknaraðila verði gert skylt aðafhenda sér nánar tilgreinda mynd- og hljóðdiska með skýrslutökum af ákærðu ogvitnum. Þá krefjast varnaraðilarnir Æ og S kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefurítrekað verið komist að þeirri niðurstöðu að hljóð- eða mynddiskar, sem hafa aðgeyma skýrslu lögreglu af sakborningum og vitnum, teljist ekki til skjala ískilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, sbr. dóma réttarins 12. apríl 2012í máli nr. 205/2012 og 6. september 2012 í máli nr. 584/2012, auk annarra dómasem þar er vísað til. Af þeim sökum var synjað um afhendingu þeirra árannsóknarstigi máls. Þá leiðir af dómi Hæstaréttar 1. nóvember 2010 í máli nr.614/2010, þar sem fjallað var um synjun lögreglu á afhendingu gagna samkvæmt 3.mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, að sama gildir um aðgang verjenda sakaðra mannaað slíkum upptökum eftir að mál hefur verið höfðað.Af 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008og fyrri málslið 18. gr. reglugerðar nr. 651/2009 um réttarstöðu handtekinnamanna, yfirheyrslur hjá lögreglu o.fl. leiðir að verjandi og sakborningur eiga réttá að hlýða eða horfa á geisladiska sem eru meðal gagna málsins. Eðli málssamkvæmt á þetta bæði við fyrir og eftir málshöfðun. Þá er komið fram aðskýrslur af ákærðu og vitnum hafa annað hvort verið skráðar sem samantekt,byggð á upptökunni, eða ritaðar upp því sem næst orðrétt, sbr. a. og c. lið 12.gr. reglugerðarinnar, og hafa þessi gögn verið lögð fram í málinu og afhentverjendum. Þessi tilhögun málsmeðferðarinnar fer ekki í bága við 1. mgr. 70.gr. stjórnarskrárinnar eða 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2017.Málið er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, dagsettri21. október 2016, á hendur ofangreindum aðilum einkum fyrir fíkniefnalagabrot. Við fyrirtöku málsins 7. þ.m. gerði Guðmundur St.Ragnarsson héraðsdómslögmaður, verjandi Þ, kröfu um að fá afhenta geisladiskameð mynd- og hljóðupptökum er varða ákærðu og vitni í ákæruliðum II og III.Verjendur annarra ákærðu tóku undir kröfugerðina og gerðu kröfu til þess að fáafhent sams konar gögn er varða þeirra skjólstæðinga. Endaleg kröfugerð er súað verjendur hvers og eins hinna ákærðu fái afhenta geisladiska með mynd- oghljóðupptökum af ákærðu og vitnum að því er varðar sakarefni á hendurviðkomandi. Til stuðnings kröfugerðinni vísa verjendur til 1. mgr. 37.gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála, meginreglunnar um réttláta málsmeðferð ogjafnræði málsaðila og er í því sambandi vísað til 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannrétttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Vísað er til þess að geisladiskar í málinu væru 77 talsins, aðallegahljóð- og myndupptökudiskar af ákærðu og vitnum. Það geti, er svona standi á,ekki talist réttlát málsmeðferð í skilningi 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnarog 1. mgr. 6. gr. mannrétttindasáttmála Evrópu að gera verjendum að flytjastarfstöð sína dögum saman á lögreglustöð til að kynna sér þessi gögn málsins.Við þá framkvæmd væri ekki gætt jafnræðis að mati verjenda. Sækjandinn hafnaði kröfu verjanda um að afhendaumbeðin gögn og vísaði til dómaframkvæmdar um sambærileg álitaefni. NiðurstaðaÍdómaframkvæmd Hæstaréttar hefur því verið hafnað að afhenda verjendum hljóð- ogmynddiska eins og krafist er. Kjósi verjendur að kynna sér þessi gögn hafa þeirþurft að gera það hjá ákæruvaldinu. Nú má heita regla að skýrslur afsakborningum og vitnum hjá lögreglu séu teknar upp á geisladiska. Í máli þessuhafa skýrslutökurnar verið endurritaðar að hluta og í sumum tilvikum hefurverið gerður útdráttur af skýrslum. Þá liggur fyrir að hluti símhlustana hefurverið endurritaður en ekki liggur fyrir hvað vantar mikið þar upp á.Geisladiskar í máli þessu eru 77 talsins. Augljóst óhagræði er fyrir verjendurað þurfa að sæta því að kynna sér þessi gögn á skrifstofutíma hjá lögreglu. Þátekur dómurinn undir þau sjónarmið verjanda að það að fá diskana ekki tilskoðunar eins og skjöl málsins eftir að ákæra hefur verið gefin út á hendurákærðu stappi nærri því að geta talist fara í bága við 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttlátamálsmeðferð. Með nýrri tækni og vinnulagi lögreglu undanfarin ár má heita aðhryggjarstykkið í sakamálum séu gögn á mynd- og hljóðdiskum. Það er reyndin ímáli þessu þar sem fyrir liggja 77 slíkir diskar, m.a. skýrslur af sakborningumog vitnum. Aðgengi verjanda að þessum gögnum miðað við núverandiréttarframkvæmd er að mati flestra óviðunandi og hefur iðulega verið brugðistvið því í framkvæmd með því að afhenda verjendum diska í málum, öðrum enkynferðisbrotamálum. Er þessa m.a. getið í greinargerð sóknaraðila en dómaramálsins eru kunn önnur sambærileg tilvik. Samkvæmt þessu væri að mati dómsinsréttast að verða við kröfu verjanda með breyttri skýringu á efni 1. mgr. 37.gr. sakamálalaga og þá til samræmis við þá breytingu sem orðin er á samsetningugagna sem lögð eru fram í sakamálum þar sem mynd- og hljóðdiskar eruhryggjarstykki í þeim gögnum sem mestu varða eins og rakið var. Hins vegarverður ekki litið fram hjá dómaframkvæmd Hæstaréttar í sambærilegum málum ogleiðir hún til þess að hafna ber kröfu verjendanna í málinu. Málskostnaðurvegna þessa hluta málsins bíður efnisdóms. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður uppúrskurðinn.Úrskurðarorð:Kröfum verjanda í málinu um að fá afhenta geisladiskameð mynd- og hljóðupptökum er hafnað. |
Mál nr. 464/2014 | Vinnuslys Veikindalaun Tómlæti | J höfðaði mál gegn I ehf. og krafðist greiðslu launa í fjóra mánuði á grundvelli kjarasamnings vegna slyss sem hann varð fyrir á síðasta degi sínum í starfi hjá I ehf. í desember 2011. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ráðningarsamningur J við I ehf. hefði verið enn í gildi þegar slysið varð og því gæti hann að öðrum skilyrðum uppfylltum krafist launa samkvæmt ákvæðum kjarasamnings vegna óvinnufærni af völdum slyssins þótt tímabil hennar félli utan ráðningartíma hans hjá I ehf. Með vísan til fjölda læknisvottorða og matsgerðar var talið að J hefði nægilega sýnt fram á óvinnufærni sína á því tímabili sem krafa hans í málinu tók til. Þá var ekki fallist á með I ehf. að J hefði með athafnaleysi fyrirgert rétti til launa með því að félaginu hefði ekki verið tilkynnt um óvinnufærni hans fyrr en með bréfi í júlí 2012. Að lokum var talið að ekkert hefði komið fram í málinu sem benti til annars en að J hefði eftir lok ráðningartíma síns hjá I ehf. ætlað að verða sér úti um annað starf. Var því fallist á kröfu J. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júlí 2014. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. apríl 2014. Mál þetta var þingfest 11. september 2013 og tekið til dóms 13. mars sl. Stefnandi er Jóhann Atli Jóhannsson, Frostafold 21, Reykjavík, en stefndi er ISS Ísland ehf., Austurhrauni 7, Garðabæ. Stefnandi gerir þær kröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 911.696 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 227.924 krónum frá 1. febrúar 2012 til 1. mars 2012, af 455.848 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2012, af 683.772 krónum frá þeim degi til 1. maí 2012, af 911.696 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar. I Stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda 21. september 2010 sem var fyrsti starfsdagur hans. Hann starfaði við þrif í rækjuvinnslunni Kampa ehf. á Ísafirði. Þann 19. desember 2011 lenti stefnandi í vinnuslysi hjá stefnda er hann festi hönd sína í færibandi sem var í gangi. Stefnandi gat ekki losað sig og varð að taka færibandið í sundur til þess að losa hann. Í kjölfarið var stefnandi fluttur með sjúkrabifreið á heilsugæslustöðina á Ísafirði þar sem í ljós komu áverkar á vinstri hendi. Lögregla kom á vettvang og tók ljósmyndir af vettvangi og gerði skýrslu um atvikið. Slysið var tilkynnt Vinnueftirliti. Slysið gerðist síðasta dag stefnanda í vinnu hjá stefnda en hann hafði sagt upp starfi sínu vegna þess að hann var að flytja suður. Sagði hann í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði verið búinn að fá vilyrði fyrir annarri vinnu fyrir sunnan. Aðilar höfðu áður gert samkomulag um að stefnandi léti af störfum þennan dag er slysið varð. Stefnandi kveðst hafa verið óvinnufær frá því að slysið varð og fram á mitt sumar 2013. Hann leitaði til stéttarfélags síns, Eflingar-stéttarfélags, sem sendi stefnda bréf 25. júlí 2012 með áskorun um að greiða stefnanda laun í slysaforföllum í samræmi við ákvæði laga og kjarasamnings. Engin viðbrögð urðu við bréfinu og sendi stéttarfélagið því formlega launakröfu 15. ágúst 2012 þar sem gerð var krafa um greiðslu vangreiddra slysalauna vegna tímabilsins 20. desember 2011 til 20. apríl 2012. Fyrir liggur að stefnandi tilkynnti ekki veikindi sín til fyrirtækisins eða Heilsuverndar eins og áskilið er í ráðningarsamningi aðila. Engar athugasemdir komu til stefnda vegna vangreiddra launa fyrr en með bréfi Eflingar-stéttarfélags 25. júlí 2012. Stefnandi kveðst ekki hafa gert sér grein fyrir að hann ætti rétt á launum í slysa- og veikindaforföllum. Lögfræðingur stefnda svaraði bréfinu með netpósti 21. ágúst 2012 og benti á ósamræmi í áverkalýsingu og að stefndi gæti ekki tekið afstöðu til kröfunnar fyrr en aflað hefði verið nánari læknisfræðilegra gagna um þetta misræmi. Þá vantaði ennfremur upplýsingar um hvort slysið hefði breytt áformum stefnanda og leitt til tekjutaps. Trúnaðarlæknir stefnda skoðaði málið og er álit hans dagsett 26. nóvember 2012. Segir þar m.a. að vottorð í málinu séu ófullnægjandi og efast mætti um að slysið hafi leitt til algerrar óvinnufærni. Erfitt væri að ímynda sér að áverki á fingri stefnda hafi leitt til algerrar óvinnufærni um margra mánaða skeið. Í málinu liggja frammi nokkur læknisvottorð varðandi stefnanda. Í samskiptaseðli Úlfs Gunnarssonar hjá Heilsugæslu Ísafjarðar, dags. 19. desember 2011, kemur fram að stefnandi festi vinstri hönd í flökunarvél og hlaut kramningsáverka lófamegin yfir löngutöng og hefði verki þar. Hann beygði og rétti fingurinn en var svolítið dofinn yfir fjærkjúku fingursins. Sinar voru því í lagi en spurning um mar á skyntaug í fingri. Röntgenrannsókn sýndi engin brot á fingrum eða handarbeinum. Búið var um sárið á löngutönginni. Stefnanda var ráðlagt að láta lækni líta á þetta þann 23. desember. Í læknabréfi Jóns Magnúsar Kristjánssonar, læknis í bráðalækningum á Landspítala, dags. 23. desember 2011, kemur fram að ástæður fyrir komu stefnanda hafi verið sár á löngutöng á hægri hendi. Við skoðun var töluverð bólga á fingrinum. Það sást sár lófamegin á fingrinum en var ekki sýkingarlegt. Stefnandi gat ekki rétt að fullu úr fingrinum. Vægur dofi en þó með snertiskyn alls staðar. Greining var tognun og ofreynsla á fingur og opið sár á fingri. Stefnandi fékk nýjar umbúðir og áframhaldandi sýkla- og verkjalyf. Í vottorði Önnu Björnsdóttur læknis 16. janúar 2012 segir að stefnandi sé óvinnufær með öllu frá 2. janúar 2012 til 20. janúar 2012. Í vottorði Karls Gauta Guðlaugssonar læknis 13. apríl 2012 segir að stefnandi sé óvinnufær frá 19. desember 2011 til 2. janúar 2012. Í vottorði Gísla Þórarnar Júlíussonar, læknis á Heilsugæslunni í Grafarvogi, dags. 14. ágúst 2012, kemur fram að stefnandi hafi lent í vinnuslysi þann 19. desember 2011 og slasast á tveimur fingrum, mest á löngutöng vinstri handar en minna á baugfingri vinstri handar. Hann hafi einnig slasast á vinstri framhandlegg. Hann hafi verið óvinnufær frá slysdegi. Hann hafi verið til rannsóknar og meðferðar hjá tveimur taugasjúkdómalæknum. Sé hann enn óvinnufær og horfur á fullum bata óvissar. Í vottorði sama læknis 11. október 2012 kemur m.a. fram að stefnandi sé kominn með beygjukreppu í fjærkjúkuliðinn og mikilvægt að hann fari að hreyfa fingurinn almennilega og nota höndina. Aðeins bólga ofan við liðinn. Engin sýkingarmerki og ætti að geta farið að vinna fljótlega. Í vottorði Gísla 14. ágúst 2012 segir m.a. að stefnandi hafi verið í gúmmíhönskum þegar slysið varð og fests með vinstri hendi á milli tannhjóla í vinnsluvél. Tveir fingur hafi farið milli tannhjóla, langatöng og baugfingur. Einnig hafi komið járnstykki á móti framhandleggnum og þrýst þar inn í án þess að sár kæmi. Hann hafi hlotið tætt sár lófamegin á löngutöng og minna sár á baugfingri. Hann hafi verið hjá John Benedikz og Marinó Hafsteini taugasjúkdómalæknum. Í dag hafi hann óþægindi í löngutöng lófamegin. Hann fái mikinn sviða á áverkastað í kulda og hita. Hann nái ekki að beygja löngutöngina að fullu. Ef hann lyfti einhverju þungu fái hann ertingu í fingur. Þar sem hann hafi fengið járnstöngina í framhandlegg finni hann fyrir greinilegri holu og óþægindum við þrýsting á framhandlegg. Í örorkumati Sigurðar Thorlaciusar læknis segir í niðurstöðukafla að í slysinu 19. desember 2011 hafi stefnandi hlotið áverka á vinstri löngutöng og baugfingri og vinstri framhandlegg þegar vinstri hönd hafi fest í færibandi sem hann var að þrífa. Hann hafi jafnað sig alveg í baugfingri en fái áfram sviðaverki og dofatilfinningu í löngutöng við álag og hitabreytingar og hafi dálitla eyðu og nokkur eymsli í vöðva þar sem járnstöngin þrýsti á í slysinu. Læknirinn metur tímabundna örorku stefnanda 100% frá slysdegi 19. desember 2011 til 16. apríl 2013 og varanlega örorku 5% frá þeim degi. Í læknisvottorði Teits Guðmundssonar, trúnaðarlæknis stefnda, dags. 27. nóvember 2012, segir m.a. að læknisvottorð í málinu séu misvísandi og ferill málsins sérstakur. Hægt sé að efast um tengingu algerrar óvinnufærni stefnanda við þann áverka sem lýst er. Heimsóknir hans hafi verið stopular til læknis og ekki hafi verið markvisst brugðist við með frekara mati. II Stefnandi byggir á því að hann hafi slasast síðasta dag sinn í vinnu hjá stefnda. Í ljósi þeirra áverka sem stefnandi hlaut og atvika í kjölfar slyssins hafi stefnda ekki getað dulist að slysið hafði afleiðingar fyrir stefnanda. Samkvæmt gr. 8.2. í aðalkjarasamningi Eflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins skuli starfsmaður, sem forfallast af völdum slyss við vinnu, halda dagvinnulaunum sínum í þrjá mánuði auk réttar til launa í veikindum. Samkvæmt gr. 8.1.2. hafi stefnandi átt eins mánaðar veikindarétt hjá stefnda í ljósi starfstíma hans. Samtals hafi stefnandi því átt rétt á að halda launum í fjóra mánuði í kjölfar slyssins. Samkvæmt framlögðum læknisvottorðum hafi stefnandi verið óvinnufær allan þann tíma. Vottorðin hafi öll verið afhent stefnda sem í kjölfarið hafi óskað eftir áliti trúnaðarlæknis síns. Með bréfi trúnaðarlæknis stefnda, dags. 26. nóvember 2012, hafi læknirinn talið að mat handarskurðlæknis ætti að liggja til grundvallar þeim áverkum sem stefnandi hlaut. Samkvæmt vottorði Gísla Þórarnar Júlíussonar heimilislæknis, dags. 11. október 2012, hafi stefnandi leitað til nokkurra lækna vegna slyssins, þar á meðal til John Benedikz og Marinós Hafsteins, sem báðir séu taugasjúkdómalæknar. Einnig hafi stefnandi leitað til Björns Péturs Sigurðssonar, sérfræðings í bæklunar- og handarskurðlækningum. Með vísan til framlagðra vottorða verði að telja að stefnandi hafi sannað óvinnufærni sína á því tímabili sem slysaforföll hans vörðu. Gerð sé krafa um greiðslu vangreiddra slysalauna frá 20. desember 2011 til 20. apríl 2012. Samkvæmt launaseðlum stefnanda hafi umsamin mánaðarlaun hans verið 206.884 krónur. Miðað við fjögurra mánaða tímabil sé krafa stefnanda samtals að fjárhæð 827.536 krónur. Þess beri að geta að launatímabil stefnda hafi verið frá 21. degi hvers mánaðar til 20. dags þess næsta. Þrátt fyrir að slysið yrði á síðasta degi stefnanda í vinnu hafi það haft fjárhagslegar afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda. Stefnandi hafi fengið vilyrði um vinnu á skyndibitastað í Reykjavík og hafi þannig haft í hyggju að afla sér atvinnutekna á því tímabili sem krafa hans nær til. Sökum afleiðinga slyssins hafi hann ekki getað hafið störf í nýrri vinnu. Að gefnu tilefni sé meintu tómlæti stefnanda vísað á bug. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda sé réttur stefnanda til greiðslu launa í slysaforföllum lög- og kjarasamningsbundinn lágmarksréttur hans. Gerð er krafa um greiðslu orlofs á vangreidd slysalaun. Byggist krafan á ákvæðum laga nr. 30/1987 um orlof og 4. kafla gildandi kjarasamnings. Samkvæmt 1. gr. orlofslaganna eigi allir þeir sem starfa í þjónustu annarra gegn launum rétt á orlofi og orlofslaunum samkvæmt reglum laganna. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna og ákvæði 4.1.1. í gildandi kjarasamningi skuli orlofslaun vera 10,17% af öllu kaupi. Samtals sé gerð krafa um greiðslu 84.160 króna vegna orlofs. Krafa stefnanda sundurliðast þannig: Vangreidd laun vegna slysaforfalla Janúar 2012 kr. 206.884,- Febrúar 2012 kr. 206.884,- Mars 2012 kr. 206.884,- Apríl 2012 kr. 206.884,- Samtals kr. 827.536,- Orlof 827.536 kr. * 10,17% kr. 84.160,- Samtals kr. 911.696,- Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Stefnandi hafi verið félagsmaður í Eflingu-stéttarfélagi á því tímabili er krafa hans stofnaðist. Vísað sé til meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttar um að laun beri að greiða í samræmi við umsamda launataxta samkvæmt gildandi ráðningar- og kjarasamningi. Vísist um réttindi hans aðallega til 1., 2., 3., 4. og 12. kafla kjarasamnings félagsins. Jafnframt sé vísað til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks o.fl., aðallega 1. gr., laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 um orlof, aðallega 1., 7., og 8. gr. og laga nr. 19/1979 um rétt launafólks til uppsagnarfrests o.fl. Byggt er á því að stefndi hafi vanefnt bindandi ráðningarsamning við stefnanda með því að greiða ekki umsamin laun og uppfylla aðrar samningsskyldur sínar. Samkvæmt framangreindum réttarheimildum og samningum sé greiðsluskylda stefnda ótvíræð. Um sönnun er jafnframt vísað til stjórnunarréttar stefnda og þess að hann er bókhaldsskyldur að lögum. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. og V. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Krafan um málskostnað styðst við XXl. kafla laga 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að stefndi skuldi stefnanda ekki stefnufjárhæðina, enda hafi stefnandi þegar fengið greidd laun í samræmi við unninn starfstíma hjá stefnda. Óumdeilt sé að stefnandi slasaðist á síðasta starfsdegi í vinnu þann 19. desember 2011. Stefnandi hafi gert samkomulag við stefnda um að fá að hætta þennan dag án þess að vinna uppsagnarfrest sinn. Enginn ráðningarsamningur hafi þannig verið í gildi milli aðila eftir 19. desember 2011. Almennt gildi sú regla að sé ráðningarsamningi slitið með samkomulagi eða uppsögn áður en veikindi eða slys verða losni báðir aðilar, atvinnurekandinn og starfsmaðurinn, undan skyldum sínum að loknum uppsagnarfresti. Ráðningarslitin höggvi á öll réttindi og skyldur aðila, þ.m.t. veikinda- og slysaréttindi. Vinnu- eða ráðningarsamningurinn hafi runnið sitt skeið sem sé forsenda réttinda og skyldna milli aðila. Laga- og kjarasamningsákvæði um slysa- og veikindalaun séu bundin því ófrávíkjanlega skilyrði að starfsmaður hafi forfallast frá vinnu og hafi orðið fyrir tekjutapi vegna slyssins. Ljóst sé af atvikalýsingu stefnanda sjálfs að stefnandi hafði ekki ráðið sig í aðra vinnu þegar hann slasaðist. Sú fullyrðing að hann hafi ætlað að hefja störf fljótlega eftir áramót komi fyrst fram í stefnu og í læknisvottorði sem stefndi hafi fyrst séð við þingfestingu málsins. Ekkert hafi verið minnst á vinnutap stefnanda í bréfum Eflingar-stéttarfélags sumarið 2012. Í nýju læknisvottorð, dags. 14. ágúst 2012, segi að hann hafi fengið vilyrði fyrir vinnu hjá Hlöllabátum fljótlega eftir áramót. Af framangreindu sé ljóst að stefnandi hafi ekki haft í hyggju að vinna neitt seinni hluta desember, eftir 19. desember eða fyrstu daga í janúar 2012. Stefnandi hafi ekki fengið loforð um vinnu og virðist ekki hafa skráð sig hjá vinnumiðlun í atvinnuleit. Stefnandi hafi einfaldlega ekki ætlað að vera á vinnumarkaði á þessu tímabili. Veikindalaunakrafa stefnanda, sem sé fyrir tímabilið janúar, febrúar, mars og apríl 2012, staðfestir þetta. Stefnandi hafi ekki samið um launalaust leyfi seinni hluta desember 2011, heldur hafi hann einfaldlega hætt störfum og ekki ætlað strax í aðra vinnu. Af málatilbúnaði stefnanda sé jafnframt ljóst að stefnandi hafi ekki skuldbundið sig til að hefja störf neins staðar þegar hann slasaðist. Krafa vegna veikindalauna frá og með janúar 2102 og næstu 3 mánuði fái því ekki staðist. Það sé jafnframt forsenda fyrir kröfu um veikindalauna að óvinnufærni vegna slyss sé án tafar tilkynnt til fyrirtækisins og læknisvottorðum skilað, sjá 8. grein laga nr. 19/1979 og gr. 8.4.3. í kjarasamningi Eflingar-stéttarfélags. Skylda til greiðslu veikindalauna sé háð því að tilkynning um veikindi hafi borist með réttum hætti og án tafar. Samkvæmt ráðningarsamningi hafi stefnanda borið að tilkynna strax öll veikindi, bæði til fyrirtækisins og til Heilsuverndar. Fyrirtækið hafi enga vitneskju fengið um óvinnufærni stefnanda vegna afleiðinga slyssins þann 19. desember 2012 fyrr en með bréfi Eflingar-stéttarfélags 25. júlí 2012. Engar skýringar hafi verið gefnar á því af hverju stefnandi hafði ekkert samband við stefnanda og af hverju hann tilkynnti ekki meinta óvinnufærni sína vegna slyssins. Stefnanda hafi verið skylt að tilkynna án tafar veikindi sín ef hann ætlaði að virkja veikindalaunarétt sinn. Formleg og tafarlaus tilkynning um veikindi eða óvinnufærni sé sönnunargagn um að starfsmaður sé í raun veikur, óvinnufær vegna slyss. Slík tilkynning gefi um leið móttakanda hennar, fyrirtækinu, tækifæri til að ganga úr skugga um raunverulega óvinnufærni og setja trúnaðarlækni sinn inn í málið. Fyrirtækið geti þá kannað hagi starfsmanns nánar. Stefndi hafi verið sviptur þessum rétti til að kanna hagi stefnanda nánar og sannreyna óvinnufærni stefnanda á tímabilinu janúar til aprílloka 2012 vegna vanrækslu stefnanda á að tilkynna óvinnufærni sína á þessu tímabili. Stefnandi hafi aðeins orðið fyrir minni háttar áverka þann 19. desember 2011. Hann hafi ekki verið í læknismeðferð á því tímabili sem veikindalaunakrafan tekur til og heimsóknir hans á þessum tímabili til lækna verið stopullar. Hann hafi aðeins mætt tvisvar til læknis á þessu tíma. Næsta heimsókn stefnanda til læknis sé síðan ekki fyrr en 14. ágúst 2012. Þá séu afleiðingar slyssins allt í einu orðnar allt aðrar og meiri en áður hafði verið lýst. Heimsóknir hans til læknis í janúar til aprílloka 2012 séu undarlega fáar miðað við alvarleika slyssins eins og þeim sé síðar lýst af stefnanda. Engin læknisheimsókn sé í febrúar og mars 2012. Á þessu sé engin skýring gefin. Ósannað sé með öllu að stefnandi hafi verið óvinnufær í janúar 2012 til aprílloka 2012 en til þess tímabils taki veikindalaunakrafan. Það sé ávallt forsenda sérstaks þriggja mánaða vinnuslysaréttar að starfsmaður hafi orðið óvinnufær vegna afleiðinga vinnuslyss. Það sé með öllu ósannað í þessu máli. Atvik málsins og aðgerða- og athafnaleysi stefnanda um að láta stefnda vita af afleiðingum vinnuslyssins á heilsu hans séu undarlegar í ljósi þess hversu alvarlegar þær eru nú orðnar. Stefnandi beri sjálfur alla ábyrgð á vinnuslysinu eins og hann hafi sjálfur greint frá í lögregluskýrslu. Ekkert hafi verið að vélbúnaði á vinnustaðnum og öryggisbúnaður virkað fullkomlega eftir að stefnandi festi sig í færibandinu þegar hann fór að fikta í því. Slysið megi rekja til áhættutöku stefnanda og eigin sakar stefnanda sjálfs. Þegar af þessari ástæðu beri stefnda ekki skylda til að greiða stefnanda veikindalaun. Hvað varðar varakröfu sína um lækkun stefnukröfunnar vísar stefndi til sömu málsástæðna og fram koma í aðalkröfu. Sérstakur réttur í kjarasamningum, gr. 8.2. og lögum nr. 19/1979 vegna vinnuslysa, sé réttur til „dagvinnulauna“ í þrjá mánuði en veiti stefnanda engan rétt til „yfirvinnulauna“ þeirra sem hann fékk greidd hjá stefnda. Hugtakið dagvinnulaun sé skilgreint í kjarasamningi Eflingar, gr. 8.3.3. Stefnandi hafi ekki fengið greitt dagvinnukaup fyrir vinnu sína heldur hafi hann verið á ákvæðisvinnutaxta, með 21% álagi. Stefnandi hafi ekki reiknað út raunveruleg dagvinnulaun stefnanda eins og honum hafi verið skylt að gera. Ósannað sé með öllu að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna starfsloka sinna hjá stefnda. Þess sé krafist að laun eða tekjur, þ.m.t. bætur og styrkir, sem stefnandi aflaði eða hefði getað aflað í desember 2011 og í janúar, febrúar, mars og apríl 2012 komi til frádráttar kröfu hans. Ljóst sé að stefnandi tilkynnti vinnuslysið til sjúkratrygginga og aflaði læknisvottorðs til að fá sjúkradagpeninga frá sjúkrasjóði og sótti um styrk frá sjúkrasjóði Eflingar-stéttarfélags. Þegar launamaður eigi ekki rétt til veikindalauna, t.d. á hendur fyrrverandi atvinnurekanda sínum vegna starfsloka, eins og í þessu tilviki, eigi hann skýlausa kröfu til bóta eða styrkja úr sjúkrasjóði stéttarfélags síns. Tilgangur sjúkrasjóða sé beinlínis að greiða veikinda- og slysalaun til launafólks þegar veikindaréttur launamanns er ekki lengur til staðar, m.a. vegna starfsloka eða af öðrum ástæðum. Atvinnurekendur fjármagni sjúkrasjóðina með sérstöku gjaldi sem nemi 1% af öllum launagreiðslum. IV Sem áður sagði slasaðist stefnandi í vinnu sinni hjá stefnda 19. desember 2011 er hann festi hönd sína í færibandi. Þetta var síðasti dagur stefnanda í vinnu hjá stefnda en aðilar höfðu áður samið um starfslok stefnanda þennan dag. Stefnandi telur að hann eigi samkvæmt kjarasamningi rétt á eins mánaðar veikindalaunum og þriggja mánaða launum vegna slyssins. Af hálfu stefnda er því haldið fram að enginn ráðningarsamningur hafi verið í gildi og að stefnandi hafi ekki verið á leið í aðra vinnu og því ekki orðið fyrir tekjutapi. Þá byggir stefndi á því að kröfu um veikindalaun verði að tilkynna án tafar til vinnuveitanda og jafnframt á því að veikindi stefnanda séu ósönnuð. Hér að framan eru rakin læknisvottorð sem lögð hafa verið fram í málinu. Í vottorði Kára Gauta Guðlaugssonar læknis 13. apríl 2012 segir að stefnandi hafi verið óvinnufær með öllu vegna slyssins frá 19. desember 2012 til 2. janúar 2013 og í læknisvottorði Önnu Geirsdóttur læknis 16. janúar 2012 segir að stefnandi hafi verið óvinnufær með öllu frá 2. janúar 2012 til 20. janúar 2012. Í vottorði Gísla Þórarnar Júlíussonar læknis 14. ágúst 2012 segir að stefnandi sé enn að glíma við afleiðingar slyssins, sé óvinnufær og horfur á fullum bata óvissar. Í örorkumati Sigurðar Thorlaciusar læknis 28. október 2013 segir að afleiðingar slyssins hafi verið 100% tímabundin örorka frá slysdegi 19. desember 2011 til 16. apríl 2012 en frá þeim degi 5% varanleg örorka. Með framangreindum vottorðum lækna, sem skoðuðu stefnanda og önnuðust hann, er komin fram fullkomin sönnun fyrir veikindum stefnanda vegna slyss hans í vinnu hjá stefnda á því tímabili sem krafa stefnanda í málinu tekur til. Efasemdir trúnaðarlæknis stefnda, sem ekki skoðaði stefnanda, um algera óvinnufærni stefnanda breyta ekki þessari niðurstöðu. Ekki verður fallist á með stefnda að ráðningarsamningi aðila hafi verið slitið og réttindi og skyldur aðila hafi fallið niður. Stefnandi var enn að störfum hjá stefnda er slysið varð og voru því réttindi og skyldur aðila samkvæmt samningnum enn í fullu gildi. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að til hafi staðið hjá stefnanda að hætta að stunda vinnu og afla sér tekna eins og stefndi heldur fram. Hefur ekkert komið fram í málinu sem styður þá staðhæfingu stefnda. Gegn andmælum stefnanda telst því þessi fullyrðing stefnda ósönnuð. Fyrir liggur í málinu að stefnda var ekki tilkynnt um kröfur stefnanda í málinu fyrr en með bréfi stéttarfélags stefnanda 25. júlí 2012. Telur stefndi að stefnandi hafi með því fyrirgert rétti sínum sökum tómlætis við að halda honum fram. Fyrir dómi hefur stefnandi borið að hann hafi ekki gert sér grein fyrir réttarstöðu sinni fyrr en hann leitaði til stéttarfélagsins. Fyrirsvarsmönnum stefnda gat hins vegar ekki dulist er slysið varð að stefnandi yrði frá vinnu um tíma en upplýstu hann ekki um rétt hans til launa samkvæmt kjarasamningi aðila og lögum nr. 19/1979 um rétt verkafólks til uppsagnarfrests frá störfum og til launa vegna sjúkdóms og slysaforfalla. Því verður það ekki talið stefnanda til réttarspjalla að hafa ekki tilkynnt stefnda fyrr um óvinnufærni sína. Samkvæmt öllu framansögðu verður fallist á með stefnanda að hann eigi rétt á launum í slysaforföllum sínum. Samkvæmt gr. 8.2. í aðalkjarasamningi Eflingar-stéttarfélags og Samtaka atvinnulífsins skal starfsmaður sem forfallast af völdum slyss við vinnu halda dagvinnulaunum sínum í þrjá mánuði auk réttar til launa í veikindum. Samkvæmt gr. 8.1.2. átti stefnandi eins mánaðar veikindarétt í ljósi starfstíma síns. Samtals átti stefnandi því rétt á launum í fjóra mánuði í kjölfar slyssins. Í kjarasamningi málsaðila, grein 8.2.1., segir að í slysaforföllum skuli starfsmaður halda dagvinnulaunum sínum í þrjá mánuði. Í grein 8.3.3. eru dagvinnulaun skilgreind sem föst laun miðað við dagvinnu án hvers konar álagsgreiðslna. Stefnandi fékk hins vegar ekki greitt dagvinnukaup fyrir vinnu sína heldur var hann á ákvæðisvinnutaxta með 21% álagi. Stefnandi átti því rétt á staðgengislaunum í einn mánuð, 206.884 krónum, en síðan rétt á dagvinnulaunum í næstu þrjá mánuði. Miðað við uppfærða kaupgjaldsskrá 1. febrúar 2012 átti stefnandi rétt á 176.306 krónum á mánuði í þrjá mánuði (151,55 yfirvinnutíma x 1.163,35 krónur). Krafa stefnanda verður því samkvæmt framansögðu tekin til greina með þessum breytingum. Stefndi verður því dæmdur til þess að greiða stefnanda 735.802 krónur (206.884+176.306+176.306+176.306) að viðbættu 10,17% orlofi að fjárhæð 74.831 króna eða samtals 810.633 krónur. Krafan ber dráttarvexti frá 25. ágúst 2012 en innheimtubréf er dagsett 25. júlí 2012. Eftir þessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og hefur þá ekki verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndi, ISS Ísland ehf., greiði stefnanda, Jóhanni Atla Jóhannssyni, 810.633 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. ágúst 2012 til greiðsludags og 350.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 412/2012 | Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldisæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir ogEiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2012sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldiuns dómur gengur í málum hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 10. júlí2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. og b. lið 2. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðúrskurðurinn verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími og að honum „verði gert að sæta geðrannsókn ágæsluvarðhaldstíma.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í varakröfu sinni krefst varnaraðili þess að honum verði gertað sæta geðrannsókn á gæsluvarðhaldstíma. Héraðsdómur hefur ekki tekið afstöðutil þeirrar kröfu og kemur hún því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 39/2008 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Í greinargerð lögreglu kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu rannsaki ætlað fíkniefnalagabrot X, kt. [...]. Þann 23. janúar sl. hafi lögreglan gert húsleit á dvalarstað kærða að Y í Hafnarfirði, að undangengnum úrskurði héraðsdóms þess efnis sama dag. Um forsendur fyrir húsleitinni er vísað til húsleitarkröfu sem lögð var fyrir héraðsdómara sama dag, sbr. mál héraðsdóms Reykjaness nr. R-45/2008. Við húsleitina hafi verið lagt hald á nokkurt magn fíkniefna, eða um 600 g af kókaíni sem kærði hafi afhent lögreglu. Auk þess hafi fundist um 800 þúsund krónur í peningum. Við handtöku hafi kærði viðurkennt sölu fíkniefna og aftur við skýrslutökur í dag en neiti alfarið að tjá sig frekar um innflutning efnanna og samverkamenn. Rannsókn lögreglu beinist á þessu stigi máls að mögulegum samverkamönnum hans og að innflutningsleið fíkniefnanna til landsins, þ.e. fjármögnun og skipulagningu. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. janúar 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 31. janúar 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn við húsleit sem fram fór á heimili hans 23. janúar 2008. Mun hann hjá lögreglu hafa viðurkennt sölu fíkniefna. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 174/2006 | Veðsetning Handveð Ógilding samnings | J undirritaði handveðsyfirlýsingu 29. janúar 2002 að beiðni Á. Yfirlýsingin var síðan afhent bankanum S ásamt tilteknum verðbréfum J sem þá voru í vörslu Á, en S skráði jafnframt tiltekin rafræn hlutabréf í eigu J sem handveðsett. J og Á bar saman um að J hefði ekki vitað undir hvers konar skjal hann hefði ritað í umrætt sinn. J krafðist þess að handveðsyfirlýsingin yrði ógilt með dómi og að honum yrðu afhent umrædd verðbréf og hlutabréf. Ekki var fallist á að handveðsyfirlýsingin væri ógild þar sem hún fullnægði ekki skilyrðum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þá var ekki talið að yfirlýsingin væri ógild með vísan til 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, enda væri ekki unnt að ætla að starfsmenn S hefðu haft vitneskju um með hvaða hætti Á hefði aflað undirskriftar J þegar hún var móttekin. J byggði jafnframt á því að ógilda bæri handveðsyfirlýsinguna á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Ekki var talið að efni yfirlýsingarinnar væri svo óvenjulegt eða íþyngjandi að skilyrðum ákvæðisins væri fullnægt. Þá var ekki talið að stöðumunur J og Á við útgáfu yfirlýsingarinnar hefði verið þess eðlis að leitt gæti til ógildingar hennar eða að aðstæður við undirritun hefðu verið þeim hætti að ósanngjarnt væri fyrir S að bera hana fyrir sig. Ekki var heldur fallist á að hugsanleg vanræksla S á að gefa J viðtökukvittun gæti leitt til ógildingar yfirlýsingarinnar. Loks var ekki talið að ógilda bæri yfirlýsinguna á þeim grundvelli að hún gengi gegn samkomulagi frá 1. nóvember 2002 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, enda tæki samkomulagið ekki til tilvika þar sem lausafé væri sett að handveði til tryggingar skuldum annars manns. Var S því sýknaður af kröfum J. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. mars 2006. Hann krefst þess að handveðsyfirlýsing, undirrituð og útgefin af honum 29. janúar 2002 í þágu stefnda, verði ógilt með dómi, að stefnda verði gert að afhenda honum innlend spariskírteini í flokki nr. 100115 að nafnvirði 1.300.000 krónur og innlausnarverð hlutabréfa í Samherja hf. að nafnvirði 7.215 krónur, og að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda gagnvart honum vegna tjóns, sem hann hafi orðið fyrir vegna sölu stefnda á hlutabréfum í eigu hans í Auðlind hf. að nafnvirði 598.645 krónur og í Delta hf. að nafnvirði 3.100 krónur. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað málsástæðum áfrýjanda, sem reistar eru á 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð og 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Áfrýjandi styður kröfur sínar að öðru leyti við það að á grundvelli 36. gr. síðastnefndra laga beri að ógilda handveðsyfirlýsingu 29. janúar 2002, meðal annars vegna þess að með henni hafi verið gengið gegn samkomulagi, sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, Samband íslenskra sparisjóða, Neytendasamtökin og viðskiptaráðherra gerðu 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, en við það sé stefndi bundinn. Í 2. gr. samkomulagsins er fjallað um gildissvið þess. Segir þar að það taki til „allra skuldaábyrgða, þ.e. sjálfskuldarábyrgða og einfaldra ábyrgða“ á skuldaskjölum, yfirdráttarheimildum á tékkareikningum og úttektum með kreditkortum, en einnig til þess er „einstaklingur hefur gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingar skuldum annars einstaklings.“ Ljóst er af ákvæðum þessum að þar er um tæmandi talningu að ræða og að samkomulagið taki ekki til tilvika, þar sem lausafé er sett að handveði til tryggingar skuldum annars manns. Samkvæmt þessu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 12. maí 2005 og dómtekið 16. desember sl. Stefnandi er Jóhann L. Jóhannsson, Hofteigi 8, Reykjavík. Stefndi er Sparisjóðabanki Íslands hf., Rauðarárstíg 27, Reykjavík. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að handveðsyfirlýsing undirrituð og útgefin af honum 29. janúar 2002 til handa stefnda verði ógilt með dómi. Í öðru lagi krefst hann þess að stefnda verði gert að afhenda stefnanda spariskírteini nr. 10-0115 (áður 89/2A10) að nafnvirði 1.300.000 krónur og innlausnarverð hlutabréfa í Samherja hf. að nafnvirði 7215 krónur. Í þriðja lagi krefst hann þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir vegna ólögmætrar sölu stefnda á hlutabréfum í eigu stefnanda í Auðlind hf. að nafnvirði 598.645 krónur og í Delta hf. að nafnvirði 3100 krónur. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu auk málskostnaðar. I. Málsatvik Mál þetta lýtur að gildi handveðsyfirlýsingar sem stefnandi undirritaði 29. janúar 2002 að beiðni bróður síns, Áka Jóhannssonar, en hann afhenti yfirlýsinguna svo starfsmönnum stefnda ásamt tilteknum verðbréfum stefnanda sem þá voru í vörslu Áka. Í kjölfarið voru einnig rafræn verðbréf í eigu stefnanda færð til stefnda sem handveð stefnda. Ágreiningslaust er að umrædd handveðsyfirlýsing var samin af starfsmönnum stefnda. Í haus yfirlýsingarinnar er ritað „HANDVEÐSYFIRLÝSING“. Í upphafi meginmáls yfirlýsingarinnar segir eftirfarandi: „Undirritaður, Jóhann Lárus Jóhannsson (veðsali), kt. [...], Bólstaðarhlíð 31, 105 Reykjavík gerir kunnugt: Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum Áka Jóhannssonar (skuldara), kt. [...], Huldubraut 20, 200 Kópavogi, við Sparisjóðabanka Íslands hf. (bankinn), kt. [...], nú eða síðar, á hvaða tíma sem er, í hvaða formi sem skuldbindingarnar eru eða verða á hverjum tíma, allt að vali bankans og hvort sem um er að ræða höfuðstól, vexti verðbætur, gengismun, dráttarvexti eða kostnað, hverju nafni sem nefnist, þ.m.t. innheimtu- og lögmannskostnaður, í hvaða gjaldmiðli sem er, er bankanum hér með sett að handveði: Öll verðbréf og rafbréf veðsala sem eru vörslu bankans og skráð hjá bankanum og/eða Verðbréfaskráningu Íslands hf. á hverjum tíma. [...] “ Því næst eru í yfirlýsingunni ákvæði um til hvers veðsetningin tekur, hvaða heimildir bankinn hafi yfir hinu veðsetta og hverjar séu afleiðingar vanefnda skuldara sem ekki er ástæða til að rekja sérstaklega. Undir miðja yfirlýsinguna, á línu sem auðkennd er með textanum „Undirskrift veðsala“ er handritað nafn stefnanda. Neðst á yfirlýsingunni til vinstri er að finna textann „Vottar að réttri dagsetningu og undirskrift veðsala“ og eru þar handrituð nöfnin Atli Sturluson og Guðlaug J. Sturludóttir. Ágreiningslaust er að haustið 1999 komu Áki Jóhannsson og faðir hans og stefnanda, Jóhann Lárus Jónasson, á fund Friðriks Halldórssonar, starfsmanns stefnda. Í kjölfar fundarins hóf Jóhann Lárus verðbréfaviðskipti hjá stefnda og aðstoðaði Áki Jóhannsson föður sinn í þessum viðskiptum, m.a. með því að annast ýmis samskipti við starfsmenn stefnda. Samkvæmt skýrslu Jóhanns Lárusar fyrir dómi hætti hann verðbréfaviðskiptum hjá stefnda í mars 2000, en bréf í hans eigu voru þó áfram vistuð hjá stefnda. Stuttu síðar, þ.e. sumarið 2000, hóf Áki sonur hans verðbréfaviðskipti í eigin nafni hjá stefnda. Var þar bæði um að ræða kaup og sölu á verðbréfum í eigu Áka og einnig svokallaða afleiðusamninga, öðru nafni framvirka samninga, sem fólu það í sér að stefndi fjármagnaði kaup Áka á hlutabréfum og skyldi kaupverðið greiðast síðar á ákveðnum degi. Gögnum málsins ber saman um að verðbréfaviðskipti Áka hafi gengið illa og hann hafi tapað fé á umræddum samningum, en ekki liggur fyrir skuld Áka hjá stefnda, sundurliðuð eftir tímabilum. Skýrslum fyrir dómi bar saman um að þegar komið var fram á árið 2001 hafi tap Áka verið orðið svo mikið að frekari samningar Áka hafi verið stöðvaðir og starfsmenn stefnda reynt að beina viðskiptum Áka í áhættuminni farveg með það að markmiði að minnka tap hans. Samkvæmt framburði Áka Jóhannssonar fyrir dómi var það um haustið 2001 sem starfsmenn stefnda fóru að kalla eftir auknum tryggingum af hans hálfu. Fyrir liggur að á tímabilinu 30. apríl 2001 til 30. desember 2002 falsaði Áki svo nafnritun föður síns og tveggja bræðra, þ.á m. stefnanda, á ýmis skjöl sem hann notaði í blekkingarskyni gagnvart fjármálastofnunum, þar á meðal gagnvart starfsmönnum stefnda. Áki var ákærður fyrir alls 10 brot gegn 155. gr. hegningarlaga með ákæru 22. ágúst 2003. Þrír liðir ákærunnar vörðuðu viðskipti Áka við stefnda og var Áki þar sakaður um skjalafals samkvæmt 155. gr. hegningarlaga með eftirfarandi háttsemi: „3. Með því að falsa nafnritun föður síns Jóhanns Lárusar Jónassonar, undir handveðsyfirlýsingu dags. 29. janúar 2002 sem bar með sér að Jóhanns Lárus setti að handveði til Sparisjóðabanka Íslands hf. öll verðbréf og rafbréf sín í vörslu bankans og skráð hjá bankanum og/eða Verðbréfaskráningu Íslands hf. á hverjum tíma, sem námu að markaðsverði 16. janúar 2003 kr. 2.884.187, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu ákærða á öllum skuldbindingum hans gagnvart bankanum. 4. Með því að falsa nafnritun bróður síns Jónasar Jóhannssonar, kt. 071162-5089, undir handveðsyfirlýsingu dags. 29. janúar 2002 sem bar með sér að Jónas setti að handveði til Sparisjóðabanka Íslands hf. öll verðbréf og rafbréf sín í vörslu bankans og skráð hjá bankanum og/eða Verðbréfaskráningu Íslands hf. á hverjum tíma, sem námu að markaðsverði 14. janúar 2003 kr. 2.687.760, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu ákærða á öllum skuldbindingum hans gagnvart bankanum. [...] 6. Með því að falsa nafnritun bróður síns Jóhanns L. Jóhannssonar á tryggingarbréf nr. 18124 til staðfestingar á samþykki Jóhanns L. fyrir veðsetningu á fasteign hans að Bólstaðarhlíð 31, Eh.1 í húsi:16,67 (M-0001), öðrum veðrétti, en tryggingarbréfið sem var að fjárhæð allt að kr. 12.000.000 gaf ákærði út 30. júní 2002 til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum allra skuldbindinga ákærða gagnvart Sparisjóðabanka Íslands hf.“ Þá var Áki ákærður fyrir að hafa í blekkingarskyni notað tvö umboð til verðbréfaviðskipta í nafni stefnanda sem hann afhenti starfsmönnum stefnda eftir að hafa falsað nafnritanir stefnanda undir þau, svo sem hér segir: „1. Umboð dags. september 2002 sem ákærði falsaði nafnritun bróður síns Jóhanns L. Jóhannssonar, undir og bar með sér að veita ákærða umboð til að kaupa og selja skuldabréf og hlutabréf í nafni Jóhanns L. sem voru í vörslu Sparisjóðabanka Íslands hf. 2. Umboð dags. 1. desember 2002 sem ákærði falsaði nafnritun Jóhanns L. undir og bar með sér að veita ákærða fullt og óskorað umboð til að kaupa og selja verðbréf fyrir hönd Jóhanns L., taka við greiðslum, koma fram fyrir hans hönd varðandi slík viðskipti, og til að ráðstafa framangreindum greiðslum til greiðslu skulda Jóhanns L. við Sparisjóðabanka Íslands hf.“ Áki játaði brot sín skýlaust fyrir dómi. Var hann með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2003 dæmdur til að sæta fangelsi í 15 mánuði, þar af voru 12 mánuðir skilorðsbundnir. Um þá handveðsyfirlýsingu sem stefnandi undirritaði 29. janúar 2002 er ekki fjallað í framangreindri ákæru eða dómi héraðsdóms. Í málinu er þó ágreiningslaust að í kjölfar útgáfu handveðsyfirlýsingarinnar afhenti Áki stefnda spariskírteini í eigu stefnanda að nafnvirði 1.300.000 krónur og hlutabréf í Samherja hf. að nafnvirði 7.215 krónur, en þessi bréf var Áki með í vörslum sínum, eins og nánar verður rakið síðar. Þá skráðu starfsmenn stefnda rafræn hlutabréf í eigu stefnanda sem handveðsett og mun þar hafa verið um að ræða bréf í Auðlind hf. að nafnvirði 598.645 krónur og hlutabréf í Delta hf. að nafnvirði 3100 krónur. Fyrir dómi bar stefnandi að hann kannaðist við undirritun sína undir handveðsyfirlýsinguna 29. janúar 2002. Hins vegar hefði hann fyrst í mars 2003 við skýrslugjöf hjá lögreglu áttað sig á því að hann hefði í raun og veru undirritað yfirlýsingu um handveð á verðbréfum í sinni eigu. Taldi stefnandi að Áki hefði hugsanlega blekkt sig með því að segja honum að um væri að ræða vottun skjals. Hann hefði því alls ekki gert sér grein fyrir því hvers konar gerning hann hafi undirritað. Útilokaði hann ekki að meginefni skjalsins hefði verið hulið eða Áki hefði villt um fyrir honum með einhverjum hætti án þess að hann gæti rifjað það upp nákvæmlega. Áki Jóhannsson gaf skýrslu fyrir lögreglu 27. febrúar 2003 og var þá meðal annars borin undir hann handveðsyfirlýsingin 29. janúar 2002. Í skýrslu Áka segir eftirfarandi: „Áki segist ekki muna eftir að Jóhann L. Jóhannsson, bróðir hans hafi skrifað undir þessa handveðsyfirlýsingu. Áki segist ekki hafa skrifað sjálfur undir þessa handveðsyfirlýsingu. Hann segir að vel geti verið að Jóhann, bróðir hans, hafi skrifað undir þessa handveðsyfirlýsingu án þess að vita hvað hann var að skrifa undir. [/] Áki er spurður hvers vegna hann hafi verið með fjögur spariskírteini ríkissjóðs útgefin 1989 2.fl.A samtals að nafnvirði kr. 1.300.000,00, í eigu bróður hans Jóhanns L. Jóhannssonar, sem Áki fékk starfsmanni Sparisjóðabanka Íslands hf. með handveðsyfirlýsingunni, til tryggingar fyrir skilvísum greiðslum á skuldum Áka við bankann. [/] Áki segir að öll þessi bréf hafi verið geymd í bankahólfi föður síns. Hann segist ekki vita í hvaða banka faðir hans sé með bankahólf, en telur líklegt að það sé í BÍ þar sem hann er með sín viðskipti. Áki segir að faðir hans hafi afhent sér þessi bréf í þeim tilgangi að skipta þeim út fyrir bréf til lengri tíma til að tryggja þeim betri vexti til lengri tíma. hann segist hins vegar hafa tekið þessi bréf og farið með þau beint í Sparisjóðabanka Íslands og lagt þau fram til tryggingar fyrir skuldum sínum þar, er sköpuðust af tapi hans á verðbréfaviðskiptum við bankann.“ Í skýrslu sinni fyrir dómi bar Áki að stefnandi hefði verið í heimsókn heima hjá honum þegar hann skrifaði undir handveðsyfirlýsinguna. Hann hafi líklega sagt bróður sínum að um hafi verið að ræða vottun. Stefnandi hafi ekki vitað undir hvers konar skjal hann var að skrifa. Aðspurður um hvort hann hefði blekkt bróður sinn til að rita undir skjalið svaraði Áki því játandi og sagðist hafa undirbúið það vel. Hann hefði þó ekki leynt texta skjalsins með nokkrum hætti. Lýsing hefði verið góð í herberginu og stefnandi hefði ekki verið undir áhrifum áfengis eða í andlegu ójafnvægi. Hann bar að vottar á skjalinu hefðu ekki verið viðstaddir. Var sá framburður síðar staðfestur í skýrslu Guðlaugar Júlíu Sturludóttur, fyrrverandi eiginkonu Áka, annars vottanna á skjalinu, en í gögnum málsins kemur einnig fram að hinn votturinn, Atli Sturluson, hafi sagt frá atburðum með sama hætti við yfirheyrslur hjá lögreglu. Áki bar að hann hefði verið með tiltekin verðbréf í eigu stefnanda í sínum vörslum, en önnur bréf hefðu verið rafræn. Aðspurður um hvernig hin bréflegu verðbréf hefðu komist í vörslur hans svaraði hann því fyrst til að hann hefði tekið þau í heimildarleysi frá föður sínum. Nánar aðspurður sagði hann hins vegar að faðir hans hefði afhent honum bréfin nokkru fyrr, líklega einhvern tímann í janúar 2002, í þeim tilgangi að ræða við Búnaðarbanka Íslands hf. um hvort rétt væri að selja bréfin. Í framburði Jóhanns Lárusar Jónassonar, föður Áka Jóhannssonar og stefnanda, kom fram að hann hefði afhent Áka spariskírteini í eigu stefnanda einhverjum mánuðum fyrir janúar 2002 í þeim tilgangi að þau yrðu notuð sem trygging í verðbréfaviðskiptum hjá Búnaðarbanka Íslands hf. Ekkert hafi orðið af þessum viðskiptum. Hafi hann beðið Áka um að skila bréfunum en hann hafi ekki gert það. Honum hafi svo ekki orðið ljóst hvað varð um bréfin fyrr en svik Áka komu í ljós á árinu 2003. Jóhann staðfesti að umrædd bréf hefðu verið raunveruleg eign stefnanda. Hefði hann séð um að kaupa þessi bréf fyrir stefnanda, aðallega í tengslum við skattaafslátt á sínum tíma, og geyma þau fyrir hann. Í stefnu segir að á grundvelli umræddrar handveðsyfirlýsingar hafi stefndi átt ýmis viðskipti með hlutabréfaeign stefnanda og valdið honum verulegu tjóni. Hlutabréfaeign stefnanda í vörslu stefnda miðað við 1. desember 2004 sé eftirfarandi: Hlutabréf í Samherja hf. að nafnvirði 7.215 krónur og innlend spariskírteini nr.10-0115 (áður 89/2A10) að nafnvirði 1.300.000 krónur. Auk þess hafi stefnandi átt hlutabréf í Auðlind hf. að nafnvirði 598.645 krónur og hlutabréf í Delta hf. að nafnvirði 3.100 krónur sem stefndi móttók 29. janúar 2001 og seldi síðar á grundvelli handveðsyfirlýsingarinnar. Andvirðinu hafi svo verið ráðstafað í þágu stefnda. Stefnanda hafi aldrei verið tilkynnt um fyrirhugaða sölu eða hvernig söluverðinu yrði ráðstafað. Hann hafi því enga hugmynd haft um að hann væri ekki lengur eigandi að umræddum hlutabréfum. Við aðalmeðferð málsins var upplýst að stefndi hefði selt hlutabréf stefnanda í Samherja hf. Breytti stefnandi kröfugerð sinni á þá leið að í stað þess að krefjast afhendingar hlutabréfa stefnanda í Samherja hf. að nafnvirði 7.215 krónur krefst hann nú innlausnarverðs þessara bréfa. Var ekki gerð athugasemd við þessa breytingu á kröfugerð af hálfu stefnda. Í stefnu segir að stefnandi hafi enga þekkingu á verðbréfum eða verðbréfaviðskiptum. Kom fram í aðilaskýrslu hans fyrir dómi að hann hafi litla þekkingu á viðskiptum og noti t.d. ekki debet-kort. Hann hafi ekki heyrt um starfsemi stefnda fyrr en í skýrslutöku hjá lögreglu þann 24. mars 2003. Hann hafi ekki vitað að stefndi væri með í vörslum sínum verðbréf í hans eigu, enda hafi faðir hans alfarið séð um öll slík viðskipti fyrir hans hönd án þess að stefnandi kæmi þar nærri. Í aðilaskýrslu stefnanda kom þó fram að hann hafi á tímabilum leigt íbúðarhúsnæði sem hann á í Bólstaðarhlíð og einnig hafi hann einu sinni undirritað veðleyfi vegna fasteignakaupa fyrir barn sitt í samráði við föður sinn. Stefnandi hefur skorað á stefnda að leggja fram gögn sem sýna skuldastöðu Áka á þeim tíma þegar umrædd handveðsyfirlýsing var útbúin. Af hálfu stefnda hafa verið lögð fram ýmis gögn um skuldastöðu Áka Jóhannssonar við stefnda á mismunandi tímum og yfirlit yfir verðbréfaeign hans. Ekki er ástæða til að rekja þessi gögn sérstaklega. Ágreiningslaust er að núverandi skuldastaða Áka Jóhannssonar við stefnda er umfram verðmæti þeirra verðbréfa stefnanda sem stefndi hefur í vörslum sínum. Eins og síðar greinir í lýsingu málsástæðna stefnanda er því hins vegar haldið fram að stefndi hafi leyft Áka Jóhannssyni að halda áfram verðbréfaviðskiptum jafnvel þótt fram væri í upphafi ársins 2003 að Áki hefði falsað skjöl og framvísað þeim til stefnda. Við aðalmeðferð málsins gaf stefnandi aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn sem vitni Friðrik Halldórsson, fyrrverandi starfsmaður stefnda, Áki Jóhannsson, Jóhann Lárus Jóhannsson, Ásgerður Hafstein, fyrrverandi starfsmaður stefnda, Bryndís Sigurðardóttir, starfsmaður stefnda, og Guðlaug Júlí Sturludóttir. Ekki er ástæða til að rekja þessar skýrslur frekar en þegar hefur verið gert. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að handveðsyfirlýsing stefnanda sé ógild þar sem hún hafi ekki lagastoð. Þannig fullnægi yfirlýsingin ekki skilyrði 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Í yfirlýsingunni sé hvergi tilgreind fjárhæð veðkröfu eða hámark þeirrar skuldar sem hún á að tryggja. Þannig segir í handveðssetningunni að stefnandi: „ábyrgist greiðslu á öllum skuldum Áka Jóhannssonar (skuldara) við útgáfu yfirlýsingarinnar og síðar á hvaða tíma sem er í hvaða formi sem skuldbindingarnar eru eða verða á hverjum tíma allt að vali bankans og hvort sem um er að ræða höfuðstól, vexti, verðbætur, gengismun, dráttarvexti eða kostnað, hverju nafni sem nefnist, þ.m.t. innheimtu- og lögmannskostnaður, í hvaða gjaldmiðli sem er, er bankanum hér með ...“ Hvorki sé getið um hámarksfjárhæð sem yfirlýsingunni er ætlað að tryggja eins og áskilið er í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 né er skuldinni sem bréfinu er ætla að tryggja lýst á fullnægjandi hátt. Stefndi sé fjármálafyrirtæki og hafi samkvæmt þágildandi lögum um viðskiptabanka og sparisjóði nr. 113/1996, sbr. núgildandi lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 borið víðtækar skyldur um fagleg vinnubrögð, þar með talið aðgæslu- og upplýsingaskyldu. Stefnandi telur að stefndi hafi ekki sinnt þeim skyldum eins og lög áskilja og því beri að ógilda handveðsyfirlýsinguna með vísan til 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997. Í annan stað byggir stefnandi á því að ógilda beri handveðsyfirlýsinguna á grundvelli 33. gr. nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, þar sem Áki hafi viðurkennt að hafa beitt stefnanda blekkingum til þess að fá undirskrift hans. Eins og áður hafi verið rakið þá hafi stefnandi hvorki haft hugmynd um tilvist stefnda né að hann ætti verðbréf í vörslum stefnda. Þá hafi stefnandi enga þekkingu á verðbréfaviðskiptum og hafi ekki gert sér grein fyrir því hvað undirritun hans þýddi. Yfirlýsingin hafi að mati stefnanda verið fengin með óheiðarlegum hætti sem heiðvirð fjármálastofnun á borð við stefnda geti ekki borið fyrir sig í samræmi við 33. gr. laga nr. 7/1936. Í þessu sambandi vísar stefnandi til þess að Áki hafi síðar falsað umboð frá stefnanda til handa sér þess efnis að honum væri heimilt að ráðstafa eignum stefnanda til greiðslu sinna skulda hjá stefnda. Fyrir það brot hafi Áki þegar verið dæmdur. Handveðsyfirlýsinguna verði að skoða í beinu samhengi við hin fölsuðu umboð sem Áki hafi verið dæmdur fyrir. Gefi þau vísbendingu um að stefndi hafi talið þörf á frekari umboðum frá stefnanda eftir að hafa fengið handveðsyfirlýsingu stefnanda. Þá beri líta til þess að vottar hafi ekki verið viðstaddir undirritun stefnanda. Við umfjöllun sína um 33. gr. nr. 7/1936 vísar stefnandi einnig til þess að hann hafi aldrei gert sér grein fyrir því hvers konar ábyrgð hann væri að taka á sig, eins og áskilið er í samkomulagi milli fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda frá 1. nóvember 2001. Hafi það verið sérstaklega mikilvægt þar sem um hafi verið að ræða allsherjarveðsyfirlýsingu útgefna af stefnanda í þágu þriðja aðila. Jafnframt hafi stefndi ekki framkvæmt greiðslumat vegna viðskipta Áka Jóhannssonar, eins og áskilið sé í 3. gr. samkomulagsins. Þá telur stefnandi ljóst að stefndi sjálfur hafi heldur ekki framkvæmt mat á greiðslugetu Áka, eins og þó sé áskilið í 6. gr. laga um neytendakaup nr. 121/1994. Telur stefnandi að á þeim tíma þegar stefndi krafðist viðbótartryggingar fyrir viðskiptum Áka hafi fjárhagsleg staða hans verið svo slæm að stefnandi hefði aldrei samþykkt að gangast í ábyrgð með þeim hætti sem handveðsyfirlýsingin gerir ráð fyrir. Stefnandi telur að ef stefndi hefði sinnt skyldu sinni til að framkvæma greiðslumat vegna skuldastöðu Áka áður en handveðsyfirlýsingin var gefin út, þá hefði athygli stefnanda verið vakin á því að hann væri raunverulega að skrifa undir sem veðsali. Ljóst sé að vanræksla stefnda á því að leita eftir samþykki stefnanda fyrir því að greiðslumat hafi ekki verið gert verði að skýra stefnda í óhag. Að lokum byggir stefnandi á því að verði ekki fallist á ofangreind sjónarmið þá beri að beita 36. gr. laga nr. 7/1936 og ógilda handveðsyfirlýsinguna þar sem bersýnilega sé ósanngjarnt að stefndi beri hana fyrir sig vegna þeirra aðstæðna sem uppi voru er stefnandi undirritaði yfirlýsinguna eins og áður hefur verið rakið. Þá sé það að mati stefnanda andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera hana fyrir sig þar sem stefndi beri einhliða ábyrgð á því að efni yfirlýsingarinnar sé ólögmætt og ósanngjarnt. Krafa stefnanda um skil á verðbréfum í hans eigu, sem stefndi hefur enn í vörslu sínum og hefur neitað að afhenda stefnda á grundvelli handveðsyfirlýsingarinnar, er byggð á því að ljóst sé að stefndi geti ekki haldið verðmætum í eigu stefnanda á grundvelli ógildrar handveðsyfirlýsingar og því eigi stefnandi rétt á að fá eftirtalin verðbréf afhent, þ.e. annars vegar hlutabréf í Samherja hf. að nafnvirði 7215 krónur og hins vegar spariskírteini nr. 10-0115 (áður 89/2A10) að nafnvirði 1.300.000 krónur. Við aðalmeðferð málsins var upplýst að stefndi hefði selt hlutabréf stefnanda í Samherja hf. Breytti stefnandi kröfugerð sinni á þá leið að í stað þess að krefjast afhendingar hlutabréfa stefnanda í Samherja hf. að nafnvirði 7215 krónur krefst hann innlausnarverðs þessara bréfa. Að því er varðar viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna þeirra viðskipta sem áttu sér stað á grundvelli handveðsyfirlýsingar og falsaðs umboðs þá telur stefnandi ljóst að hann hafi orðið fyrir verulegu tjóni vegna þeirra gerninga sem stefndi framkvæmdi á grundvelli handveðsyfirlýsingarinnar. Skaðabótaskylda stefnda sé byggð á því að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti valdið stefnanda verulegu tjóni þar sem hlutabréf hans í Auðlind hf. að nafnvirði 598.645 krónur og hlutabréf í Delta hf. að nafnvirði 3100 krónur voru seld á grundvelli ógildrar eða ógildanlegrar allsherjaryfirlýsingar. Sú háttsemi stefnda sé alfarið á hans ábyrgð, þar sem ljóst sé að stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um fyrirhugaða sölu á hlutabréfunum né á hvaða verði þau skyldu seld. Þá er ljóst að hlutabréfin sem stefnandi átti hafi margfaldast að verðmæti á þeim tíma sem liðinn er auk þess sem í einhverjum tilvikum kunni að vera að stefnandi hafi misst af tækifærum til þess að kaupa frekari hlutabréf á kjörum sem hluthöfum í félögunum stóðu einungis til boða. Jafnframt liggi fyrir að frá þeim tíma sem stefndi tók hlutabréf stefnanda í sínar vörslur og seldi þau, hafi stefnandi verið sviptur umráða- og eignarrétti yfir þeim bréfum og hafi hann sömuleiðis orðið fyrir tjóni vegna þess. Tjón stefnanda vegna sölu stefnda á hlutabréfum í eigu stefnanda sé bein afleiðing af réttarbroti stefnda sem áður er gerð grein fyrir. Hafi stefndi með saknæmum og ólögmætum starfsháttum bakað stefnanda tjón sem hann beri ótvírætt skaðabótaábyrgð á. Þar sem enn sé óvissa um endanlegt tjón stefnanda kjósi stefnandi að krefjast aðeins viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandi vísar til laga nr. 75/1997 um samningsveð og laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá er vísað til meginreglna skaðabótaréttar um skaðabótaskyldu, þá sérstaklega sakarreglunnar sem og reglna um sérfræðiábyrgð. Auk þess vísar stefnandi til meginreglna kröfuréttar um forsendur efnda fjárskuldbindinga og meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og ógildingarreglur samningalaga. Að sama skapi er vísað til laga nr. 121/1994 um neytendalán og lög nr. 113/1996 um viðskiptabanka og sparisjóði, sbr. núgildandi lög nr. 161/2002. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi vekur athygli á því að þótt því sé ítrekað haldið fram af stefnanda að hann hafi verið blekktur til að undirrita umrædda handveðsyfirlýsingu sé þrátt fyrir það ekki byggt á svikum sem sjálfstæðri málsástæðu eða vísað til laga því til stuðnings, sbr. 30. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi hafnar því að umrædd handveðsyfirlýsing fullnægi ekki skilyrðum 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997. Af orðalagi ákvæðisins og greinargerð með frumvarpi að lögunum megi sjá að kveðið sé á með skýrum hætti að ákvæðið nái ekki til handveða. Ákvæðið hafi auk þess eingöngu að geyma reglu sem varði formskilyrði samningsveða til að þau öðlist réttarvernd gagnvart þriðja manni við þinglýsingu en hefur engin áhrif á skuldbindingargildi handveðsyfirlýsingar milli veðhafa og veðsala. Jafnvel þótt talið yrði að ákvæðið ætti við um handveð væri samningurinn því gildur milli málsaðila. Lög um samningsveð geri hvergi þá kröfu til handveðsyfirlýsingar að tilgreind sé fjárhæð veðkröfunnar eða þeirrar skuldar sem hún á að tryggja. Kröfu stefnanda á þessum grundvelli er því alfarið hafnað. Stefndi hafnar því einnig að stefndi hafi ekki sinnt þeim faglegu skyldum sem lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 leggja á hann, þ.m.t. aðgæslu- og upplýsingaskyldu. Stefndi hafnar því að skilyrði 33. gr. laga nr. 7/1936 séu uppfyllt í máli þessu. Hann bendir á að ekkert liggi fyrir um að Áki Jóhannsson hafi blekkt stefnanda til að skrifa undir yfirlýsinguna 29. janúar 2002. Fyrir liggi að Áki hafi ekki verið ákærður vegna yfirlýsingarinnar. Stefndi hafnar því alfarið að stefnandi hafi ekki vitað undir hvað hann var að skrifa þegar hann gaf út handveðsyfirlýsinguna. Á yfirlýsingunni, fyrir neðan undirritun stefnanda, standi skýrum stöfum „Undirskrift veðsala“. Þá beri yfirlýsingin heitið „Handveðsyfirlýsing“ sem ritað sé stórum hástöfum efst á blaðinu sem fyrirsögn. Sú krafa sé gerð til einstaklinga í viðskiptum að þeir lesi yfir þau skjöl sem þeir undirrita og bera þeir sjálfir ábyrgð á þeim skuldbindingum sem þeir taka sér á hendur. Yfirlýsing stefnanda í stefnu um að hann hafi talið sig vera að skrifa undir sem „vottur að einhverjum pappírum“ sé ekki studd neinum gögnum öðrum en yfirlýsingu stefnanda sjálfs. Hvað sem líði vottun yfirlýsingarinnar liggi fyrir að stefnandi hafi sjálfur viðurkennt að hafa undirritað handveðsyfirlýsinguna á tilgreindum degi. Undirritun vottanna varði því, svo sem hér stendur á, engu öðru en ábyrgð þeirra sjálfra gagnvart stefnda. Stefndi hafnar því að skoða beri handveðsyfirlýsinguna í beinu samhengi við hin fölsuðu umboð og yfirlýsingar sem Áki Jóhannsson var sakfelldur fyrir að hafa gert, en um þessi afbrot Áka sé ekki deilt. Um það sé heldur ekki deilt í málinu að Áki hafi átt í fjárhagserfiðleikum þegar hann leitaði til stefnanda og bað hann um að skrifa undir yfirlýsinguna. Fjárhagserfiðleikar Áka geti hins vegar ekki orðið þess valdandi að handveðsyfirlýsing stefnanda sé ógild eða að óheiðarlegt hafi verið fyrir stefnda að reisa rétt sinn á henni. Stefnanda hafi verið fullljóst eða hefði mátt vera ljóst af orðalagi yfirlýsingarinnar hvers vegna Áki leitaði til hans. Stefndi hafi hins vegar allan tímann verið í góðri trú um að handveðsyfirlýsing stefnanda væri rétt og lögleg. Stefndi hafnar því algjörlega að honum hafi borið að gera stefnanda grein fyrir því hvers konar ábyrgð hann væri að taka með yfirlýsingu sinni. Hann telur að samkomulag milli banka, verðbréfafyrirtækja, Neytendasamtakanna, Sambands íslenskra sparisjóða og viðskiptaráðherra frá 1. nóvember 2001, eigi ekki við um handveðsyfirlýsingar heldur eingöngu sjálfskuldaábyrgðir. Stefnda hafi því engin skylda borið til þess að greiðslumeta Áka vegna viðskipta hans við stefnda eða gera stefnanda grein fyrir því hvers konar ábyrgð hann væri að taka á sig. Stefnanda hafi mátt vera ábyrgð sín ljós af lestri yfirlýsingarinnar sem hann undirritaði og gaf út. Þá bendir stefndi jafnframt á að framangreint samkomulag hafi ekkert lagagildi og verði eingöngu skoðað sem stefnu- og/eða viljayfirlýsing aðila þess. Stefndi telur tilvísun í stefnu til 6. gr. laga um neytendalán nr. 141/1994 fráleita og telur enga reglu þar að finna sem átt geti við í málinu. Stefndi bendir á að 33. gr. laga nr. 7/1936 beri að skýra þröngt með hliðsjón af meginreglunni um skuldbindingargildi samninga. Hann leggur áherslu á að stefndi hafi verið í góðri trú þegar hann tók við handveðsyfirlýsingu stefnanda og hafi enga ástæðu haft til að ætla að hún væri ekki í samræmi við vilja stefnanda og beri stefnandi sönnunarbyrðina um annað. Samkvæmt orðalagi 33. gr. laga nr. 7/1936 beri að miða við þann tímapunkt þegar yfirlýsingin kom til vitundar stefnda. Það sé ekki næg ástæða til ógildingar samkvæmt greininni að stefnandi hafi lítið vit á verðbréfaviðskiptum. Stefnandi hefði þurft að vera andlega vanheill og samningurinn litaður af slíkri andlegri truflun til að fallist yrði á ógildingu af þessum ástæðum, en ekki sé byggt á slíkum grundvelli í stefnu. Samkvæmt öllu þessu sé skilyrðum 33. gr. laga nr. 7/1936 ekki fullnægt í málinu. Stefndi telur að stefnandi rökstyðji með engum hætti hvaða atvik hafi verið uppi við gerð yfirlýsingarinnar, með hvaða hætti mismunandi staða samningsaðila geti valdið ógildingu yfirlýsingarinnar eða að hvaða leyti ósanngjarnt sé fyrir stefnda að bera hana fyrir sig samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Sé tilvísun stefnanda til greinarinnar því vanreifuð og órökstudd. Stefndi hafnar því að öðru leyti að ósanngjarnt sé fyrir hann að bera fyrir sig yfirlýsingu stefnanda vegna þeirra ástæðna sem uppi voru þegar yfirlýsingin var gefin út og vísar hann um þetta til sömu atriða og áður greinir í umfjöllun um 33. gr. laga nr. 7/1936. Þá bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að nein atvik hafi komið síðar til sem heimilað geti ógildingu yfirlýsingarinnar á grundvelli 36. gr. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda vegna sölu stefnda á verðbréfum í eigu stefnanda. Vísar hann til þess að umrædd handveðsyfirlýsing sé skuldbindandi fyrir stefnanda eins og þegar hafi verið rökstutt. Af sömu ástæðum sé einnig kröfu um skil á bréfum sem stefndi hafi enn í vörslum sínum mótmælt. Stefndi gerir alvarlega athugasemd við framsetningu viðurkenningarkröfu stefnanda og mótmælir áskilnaði hans um að auka við kröfur sínar á síðari stigum málsins vegna skaðabóta sem hann telur sig eiga tilkall til úr hendi stefnda. Það sé grundvallarskilyrði fyrir heimild stefnanda til að auka við kröfur sínar með þessum hætti að það verði ekki metið honum til vanrækslu. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að afla upplýsinga hjá stefnda um viðskipti með hlutabréfin áður en hann höfðaði mál þetta. Hefði hann því getað gert ákveðna kröfu um greiðslu skaðabóta úr hendi stefnda í stefnu. IV. Niðurstaða Í máli þessu liggur fyrir yfirlýsing stefnanda 29. janúar 2002, þar sem kveðið er á um að hann setji stefnda að handveði öll verðbréf og rafbréf sín sem séu í vörslu stefnda og skráð hjá stefnda og/eða Verðbréfaskráningu Íslands hf. á hverjum tíma, til tryggingar hvers konar skuldum Áka Jóhannssonar við stefnda. Upplýst er í málinu að á þeim tíma þegar yfirlýsingin var gefin út voru engin verðbréf í eigu stefnanda í vörslum stefnda. Í málinu er hins vegar komið fram að Áki Jóhannsson afhenti stefnda spariskírteini stefnanda og hlutabréf hans í Samherja hf., hvort tveggja á bréflegu formi, ásamt handveðsyfirlýsingunni 29. janúar 2002. Í framhaldinu munu starfsmenn stefnda hafa sótt rafbréf í eigu stefnanda á svokallað „hlutlaust“ svæði hjá Verðbréfaskráningu Íslands hf., skráð þau sem veðsett og þannig svipt stefnanda ráðstöfunarheimildum yfir þeim. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvort eða með hvaða hætti þessi „handveðsetning“ rafbréfanna var tilkynnt Verðbréfaskráningu Íslands hf. eða hvort og þá hvenær stefnanda voru sendar tilkynningar frá Verðbréfaskráningu Íslands hf. um rafbréfaeign hans. Eins og málið liggur fyrir verður því við það að miða að um engar slíkar tilkynningar til stefnanda hafi verið að ræða. Víkur þá að málsástæðum stefnanda fyrir kröfu hans um ógildingu handveðsyfirlýsingarinnar 29. janúar 2002. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð er fjallað um nánari skilyrði þess að samningsveð öðlist réttarvernd gagnvart þriðja manni við þinglýsingu. Samkvæmt 2. mgr. 22. gr. laganna öðlast handveð ekki réttarvernd við þinglýsingu heldur við það að hið veðsetta er afhent veðhafa eða aðila sem tekið hefur að sér að hafa umráð veðsins fyrir veðhafa þannig að eigandinn sé sviptur möguleikanum á því að hafa veðið undir höndum. Eðli málsins samkvæmt geta ákvæði 4. gr. laga nr. 75/1997 því ekki átt við um handveð og handveðsígildi, svo sem um ræðir í máli þessu. Hafa ákvæði 4. gr. laganna þar að auki ekki þýðingu um gildi veðsetningar milli veðsala og veðhafa, heldur lúta að réttarvernd veðhafa gagnvart þriðja manni, sem fyrr segir. Eru því haldlausar málsástæður stefnanda sem byggðar eru á umræddri grein laga nr. 75/1997. Ekkert í málinu bendir til þess að starfsmenn stefnda hafi vitað eða mátt vita um með hvaða hætti Áki Jóhannsson aflaði undirskriftar stefnanda undir yfirlýsinguna 29. janúar 2002 þegar hún var móttekin í starfstöð stefnda. Var starfsmönnum stefnda afhent handveðsyfirlýsing, sem venjuleg var að formi og efni, undirrituð af stefnanda og vottfest. Samkvæmt þessu er ekki unnt að ætla að starfsmenn stefndu hafi á umræddu tímamarki haft vitneskju um atvik sem leitt geta til þess að óheiðarlegt sé fyrir stefnda að bera löggerninginn fyrir sig. Verður umrædd yfirlýsing því fráleitt talin ógild á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Koma þá að síðustu til skoðunar málsástæður stefnanda byggðar á 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986. Af hálfu stefnanda hefur verið lögð á það áhersla að hann hafi verið blekktur og aldrei verið ljóst hvað yfirlýsingin 29. janúar 2002 fól í sér. Í tilefni af þessari málsástæðu stefnanda telur dómari rétt að vekja athygli á því að samkvæmt íslenskum rétti er meginreglan sú að viljaskortur löggerningsgjafa leiðir því aðeins til ógildis að móttakandi gerningsins sé grandvís um viljaskortinn, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1936. Ranghugmyndir stefnanda um efni yfirlýsingarinnar 29. janúar 2002 geta því, einar og sér, ekki leitt til þess að yfirlýsingin teljist ógild, enda er því ekki haldið fram í málinu að stefnanda skorti almennt hæfi til þess að skuldbinda sig fjárhagslega með löggerningum. Verður því að kanna heildstætt hvort atvik séu með þeim hætti að það teljist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju fyrir stefnda að bera fyrir sig umrædda yfirlýsingu. Verður við mat á þessu að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Eins og áður greinir er ekki annað komið fram en að handveðsyfirlýsingin 29. janúar 2002 sé venjuleg að formi og efni með hliðsjón af þeim viðskiptum sem hér um ræðir. Það verður ekki talið ósanngjarnt af hálfu stefnda, eða andstætt góðri viðskiptavenju, að fallast á að taka verðmæti náins skyldmennis Áka Jóhannssonar að handveði vegna viðskipta hans við stefnda. Máttu starfsmenn stefnda með réttu gera ráð fyrir að stefnandi hefði sinnt þeirri lágmarksskyldu að kynna sér efni þeirra yfirlýsingar sem hann undirritaði og að raunverulegur vilji hans kæmi þannig fram í yfirlýsingunni. Myndi niðurstaða í aðra átt vera ósamþýðanleg þeirri meginreglu íslensks réttar að fjárráða menn hafi heimild til að ráðstafa fjárhagslegum hagsmunum sínum að vild með löggerningum. Það er því álit dómara, að til að efni handveðsyfirlýsingarinnar 29. janúar 2002 geti talist ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, verði að liggja fyrir að skuldastaða Áka Jóhannssonar við stefnda á þessum tíma hafi verið slík, að starfsmönnum stefnda hafi mátt vera ljóst að útilokað var í reynd að Áki gæti greitt skuldir sínar við stefnda. Gögn málsins um skuldastöðu Áka Jóhannssonar hjá stefnda 29. janúar 2002 og þróun þessarar stöðu eftir þann dag, eru ekki eins og skýr og æskilegt væri. Með hliðsjón af umfangi viðskipta Áka og fyrirliggjandi upplýsingum um skuldir hans telur dómari þó ekki að legið hafi fyrir í janúar 2002 að skuldastaða Áka væri svo vonlaus að handveð stefnanda væri í reynd aðeins innborgun skyldmennis inn á botnlausar skuldir hans við stefnda. Eins og málið liggur fyrir verður því ekki talið að sýnt hafi verið fram á að efni yfirlýsingarinnar 29. janúar 2002 sé svo óvenjulegt eða íþyngjandi að skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 fyrir ógildi sé fullnægt. Ekki verður séð að stöðumunur stefnanda og Áka við útgáfu yfirlýsingarinnar 29. janúar 2002 hafi verið þess eðlis að leitt geti til ógildingar hennar. Þá verður ekki talið að aðstæður við undirritun yfirlýsingarinnar hafi verið með þeim hætti að ósanngjarnt sé fyrir stefnda að bera hana fyrir sig. Koma þá til skoðunar atvik sem til komu eftir að yfirlýsingin var gefin út. Í málinu er ekki komið fram að stefnanda hafi verið send kvittun fyrir móttöku þeirra verðbréfa sem stefndi tók að handveði. Á það ber að líta að kvittun handveðshafa fyrir móttöku hefur það að meginmarkmiði að taka af tvímæli um hvert sé andlag veðréttar. Í málinu er því ekki haldið fram að sérgreiningu veðandlagsins hafi verið ábótavant eða að stefndi hafi með einhverjum hætti farið út fyrir heimildir sínar samkvæmt handveðsyfirlýsingunni. Þýðing hugsanlegrar vanrækslu á því að gefa út viðtökukvittun fyrir sakarefni málsins er því eingöngu sú að tilkynning sem þessi kynni að hafa vakið athygli stefnanda á skuldbindingu hans og verið honum tilefni til viðbragða sem ekkert liggur þó fyrir um hver hefðu átt að vera. Þótt útgáfa viðtökukvittunar verði almennt talin til vandaðra viðskiptahátta þegar sett er að handveði og móttekið heildarsafn verðbréfa, svo sem um ræðir í máli þessu, verður að líta til þess að handveðssali verður að afsala sér umráðum og ráðstöfunarheimildum yfir andlagi handveðs til þess að handveðið öðlist réttarvernd, sbr. fyrrgreind ákvæði 2. mgr. 22. gr. laga nr. 75/1997. Getur handveðssala því almennt ekki dulist hvaða verðmæti hann lætur af hendi hverju sinni enda þótt engin viðtökukvittun sé gefin út. Í því tilviki sem um ræðir í máli þessu voru þau verðbréf, sem sett voru að handveði, hins vegar ekki í vörslum stefnanda heldur undir höndum Áka Jóhannssonar, sem hafði fengið þau frá föður sínum og stefnanda, Jóhanni Lárusi Jónassyni, að því er virðist án samþykkis eða vitneskju stefnanda. Meginástæða þess að stefnanda gat dulist að stefndi hafði móttekið tiltekin verðbréf í hans eigu 29. janúar 2002, var þannig fyrst og fremst sú að umrædd bréf voru í vörslum annars manns og kom aldrei til þess að stefnandi þyrfti að sjá á eftir bréfunum. Að þessu virtu verður ekki séð að hugsanleg vanræksla stefnda á því að gefa stefnanda viðtökukvittun geti leitt til þess að umrædd handveðsyfirlýsing stefnanda sé, að hluta eða í heild, ógild samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936. Af hálfu stefnanda hefur verið vísað til þess að stefnda hafi borið að fylgja ákvæðum í samkomulagi fjármálafyrirtækja, Neytendasamtakanna og stjórnvalda 1. nóvember 2001 um notkun sjálfskuldarábyrgða. „Sjálfskuldarábyrgð“ merkir, andstætt „einfaldri ábyrgð“, að maður ábyrgist greiðslu á tiltekinni skuld á gjalddaga, án tillits til þess hvort tilraunir hafi verið gerðar til þess að fá skuld greidda hjá skuldara. Fer sjálfskuldarábyrgð oft þannig fram að ábyrgðarmaður ritar einfaldlega nafn sitt á skuldaskjal, t.d. skuldabréf, eða „skrifar upp á“ eins og það er stundum nefnt í töluðu máli. Yfirlýsing um handveð felur hins vegar ekki í sér sjálfskuldarábyrgð í þessum skilningi, eins og stefnandi virðist ganga út frá, heldur það að ákveðin verðmæti eru afhent handveðshafa til tryggingar fullnustu á tiltekinni skuld. Yfirlýsing um handveð fer og fram með öðrum hætti en áritun sjálfskuldarábyrgðarmanns á skuldaskjal. Umrætt samkomulag 1. nóvember 2001 tekur samkvæmt orðum sínum til sjálfskuldarábyrgða í framangreindum skilningi auk ábyrgða á víxlum og veðsetningar á fasteign til tryggingar skuldum annars manns. Er því ljóst að samkomulagið hefur ekki þýðingu fyrir sakarefni málsins. Dómari telur ósannað að viðskiptavenja gangi í þá átt að fjármálastofnanir kynni handveðssölum sérstaklega skuldastöðu skuldara þegar þeir gefa út handveðsyfirlýsingar í þeirra þágu. Stendur það handveðsölum næst að kanna sjálfir hver sé skuldastaða þess skuldara sem þeir ljá veð með þessum hætti. Þá telur dómari ósannað að stefndi hafi vanrækt þá skyldu sína að senda stefnanda tilkynningar um ráðstafanir stefnda á verðbréfum í hans eigu sem gerðar voru á grundvelli handveðsyfirlýsingarinnar 29. janúar 2002. Samkvæmt öllu framangreindu verður hafnað þeim málsástæðum stefnanda sem grundvallaðar eru á 36. gr. laga nr. 7/1936. Fellst dómari því ekki á að umrædd handveðsyfirlýsing sé ógild og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Með hliðsjón af þeim vafaatriðum sem uppi eru í máli þessu, einkum þeim sem lúta að upplýsingum um skuldastöðu Áka Jóhannssonar við stefnda, og hversu seint gögn um þessi atriði hafa verið lögð fram í málinu af hálfu stefnda, verður málskostnaður látinn falla niður með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda flutti málið Guðrún B. Birgisdóttir hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Karl Axelsson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Sparisjóðabanki Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóhanns L. Jóhannssonar. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 495/2003 | Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Í greinargerð lögreglustjóra segir að þann 15. desember sl. hafi kærði verið úrskurðaður af Héraðsdómi Reykjavíkur til að sæta gæsluvarðhaldi til kl. 16:00 í dag á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 að kröfu lögreglustjórans í Reykjavík. Hafi úrskurðurinn verið kærður til Hæstaréttar sem staðfesti hann með dómi nr. 480, 2003. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2003, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 3. febrúar 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fallist er á með héraðsdómara að skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um gæsluvarðhald sé fullnægt. Eru því ekki efni til að vísa jafnframt til a. liðar sama lagaákvæðis. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 495/2010 | Ávana- og fíkniefni Peningaþvætti Upptaka Sératkvæði | D, G og P voru ásamt Þ og Æ sakfelldir í héraði fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa staðið saman að innflutningi á samtals 1.594,43 g af kókaíni til Íslands frá Spáni ætluðu til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. G var jafnframt sakfelldur fyrir peningaþvætti. P játaði aðild sína í málinu en gerði kröfu fyrir Hæstarétti um mildun refsingar sem tekin var til greina og hann dæmdur í tveggja ára fangelsi. D neitaði sök en í málinu lágu meðal annars fyrir skýrslur um efni hljóðritaðra símtala milli hans og P og var talið að sekt hans í málinu væri sönnuð. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu D og fangelsisrefsingu í fjögur ár og sex mánuði, en í henni voru meðtaldar eftirstöðvar refsingar samkvæmt fyrri dómi, sem D hafði fengið reynslulausn af. G neitaði sök, á öllum stigum málsins. Í upphafi beindist rannsókn málsins að honum einum og var sími hans hlustaður í nokkurn tíma. Þá lá fyrir að þau fíkniefni sem um ræddi í málinu höfðu verið flutt með bifreið sem G hafði haft afnot af. Í framburði Æ hjá lögreglu bar hann því við að G hafi beðið hann um fá mann til að flytja fíkniefnin hingað til lands sem Æ hafi gert. Fyrir dómi lýsti Æ atvikum á annan veg og bar því við að hann og P hafi staðið saman að skipulagi innflutningsins. Í dómi Hæstaréttar var talið að þó fullt tilefni væri til að draga þessa frásögn í efa yrði ekki fram hjá því horft að fyrir dómi hefði enginn borið um hlut G að innflutningnum, sem Æ hafi einn lýst í lögregluskýrslu. Samkvæmt þessu væri ekki hafið yfir skynsamlegan vafa að G hafi átt þátt að innflutningi fíkniefnanna og var hann sýknaður af þeim sökum. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans fyrir peningaþvætti var hins vegar staðfest og refsing hans ákveðin fangelsi í tvö ár. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. ágúst 2010 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu, Davíðs Garðarssonar, Guðlaugs Agnars Guðmundssonar og Péturs Jökuls Jónassonar, um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu Davíðs og Guðlaugs Agnars, sem verði þyngd. Ákærðu Davíð og Guðlaugur Agnar krefjast aðallega ómerkingar héraðsdóms, til vara sýknu en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst ákærði Guðlaugur Agnar þess einnig að „hafnað verði kröfu ákæruvaldsins um eignaupptöku.“ Ákærði Pétur Jökull krefst þess að refsing verði milduð. Með hinum áfrýjaða dómi voru auk ákærðu þeir Þ og Æ sakfelldir í málinu og þeim gerð fangelsisrefsing, en þeir una dómi. I Ákærði Davíð reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms meðal annars á því að í niðurstöðu dómsins um sakfellingu hans sé lagt til grundvallar að hann hafi verið í reglulegu sambandi við ákærða Guðlaug Agnar, en skýrt hafi komið fram í gögnum málsins og undir rekstri þess að þeir hafi hvorki þekkst né talað saman. Telur ákærði Davíð héraðsdóm hafa villst á sér og M, sem nefndur hafi verið í skýrslum og ákærði Guðlaugur Agnar hafi verið í reglulegu sambandi við. Fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákæruvaldsins verið tekið undir þessa ábendingu og vísað í framburð lögreglumanna fyrir héraðsdómi um að ákærði Davíð hafi á þeim tíma sem rannsókn málsins stóð yfir verið í sambandi við áðurnefndan Æ og ákærða Pétur Jökul en ekki ákærða Guðlaug Agnar. Rannsóknin, sem staðið hafi yfir í langan tíma, hafi ekki beinst að ákærða Davíð fyrr en þann dag sem sakborningar voru handteknir. Samkvæmt þessu er óumdeilt að ákærði Davíð hafi ekki verið í sambandi við ákærða Guðlaug Agnar meðan á rannsókn lögreglu stóð í máli þessu. Til þessa verður að líta við mat á því hvort sakir á hendur ákærða Davíð séu sannaðar, en ekki eru efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af þessari ástæðu. Ákærði Guðlaugur Agnar reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á því að dómurinn hefði átt að vera fjölskipaður með vísan til 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ennfremur að mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar hans og Æ sé rangt, sbr. 3. mgr. 208. gr. laganna. Um þetta er þess að gæta að í fyrrnefnda lagaákvæðinu felst heimild en ekki skylda til að þrír héraðsdómarar skipi dóm í máli þegar svo stendur á sem þar greinir. Eins og atvikum er hér háttað verður ekki litið svo á að niðurstaða þess geti að verulegu leyti ráðist af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar og getur skipan héraðsdóms því ekki leitt til ómerkingar dómsins. Um mat héraðsdóms á sönnunargildi munnlegs framburðar verður fjallað í niðurstöðu um sakfellingu. II Samkvæmt skýrslum ávana- og fíkniefnadeildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu 11. ágúst og 11. og 18. september 2009 höfðu henni á þrjá vegu borist upplýsingar um að til stæði að flytja til landsins allt að 40 kg af sterku kókaíni frá Suður-Ameríku. Ákærði Guðlaugur Agnar hefði með höndum skipulag og stjórn á þessu hér á landi í samstarfi við hóp manna, en hann hefði ítrekað komið við sögu við rannsókn fíkniefnabrota og stæði í tengslum við marga, sem eins væri ástatt um. Ekki væri ljóst hvernig fíkniefnin ættu að berast til landsins, en upplýsingar bentu til að þau væru jafnvel þegar á leið hingað. Í skýrslunni 11. ágúst 2009 var ákærði Guðlaugur Agnar sagður vera staddur erlendis í tengslum við væntanlegan innflutning. Lögregla teldi því nauðsynlegt að símar í notkun hans yrðu tengdir til hlustunar, en í því skyni mun hafa verið aflað dómsúrskurðar 13. sama mánaðar. Í skýrslunni frá 18. september 2009 var greint frá því að komnar væru fram upplýsingar, meðal annars með símhlustunum, um að Æ tengdist fyrirhuguðum innflutningi og væri í miklum samskiptum við ákærða Guðlaug Agnar, en líklega ætti Æ að geyma fíkniefnin eftir að þau væru komin til landsins og dreifa þeim. Í héraðsdómi er nánar rakið hvernig lögreglu voru heimilaðar frekari hleranir, myndatökur og notkun eftirfararbúnaðar fram til vors 2010. Þar á meðal fékk hún heimild í mars til að hlera síma Þ, sem talið var að myndi flytja fíkniefnin til landsins, og í apríl til að koma fyrir búnaði til hlustunar og eftirfarar í farangri Þ, sem kom til landsins í flugi frá Alicante á Spáni 10. þess mánaðar. Í héraðsdómi er jafnframt greint frá því að lögregla hafi fylgst með komu Þ til landsins fyrrnefndan dag, farangri hans og för að [...] í Reykjavík, svo og að hún hafi hlustað á símtal hans nokkrum mínútum eftir komuna þangað við ákærða Pétur Jökul, sem þá hafi haft samband við ákærða Davíð og þeir mælt sér mót. Lögregla hafi síðan fylgst með því þegar ákærðu Pétur Jökull og Davíð fóru á bifreið þess síðarnefnda B að heimili Þ við [...], ákærði Pétur Jökull hafi farið inn til Þ og komið þaðan út stuttu síðar með ferðatösku, sem hann hafi sett í farangursgeymslu bifreiðarinnar. Þaðan hafi ákærði Davíð ekið þessari bifreið og ákærði Pétur Jökull bifreiðinni C að [...] í Reykjavík, þar sem ferðataskan hafi verið færð yfir í síðarnefndu bifreiðina, sem ákærði Davíð hafi síðan ekið að [...] og skilið þar eftir. Þaðan hafi ákærði Davíð ekið bifreiðinni B að [...], þar sem hann hafi hitt Æ. Þeir hafi síðan farið saman á bifreiðinni A að [...], þar sem þeir hafi opnað farangursgeymslu bifreiðarinnar C, hreyft við töskunni án þess að taka hana og lokað geymslunni á ný. Við svo búið hafi þeir haldið brott á bifreiðinni A, sem lögregla hafi stöðvað skammt frá mótum Kringlumýrarbrautar og Miklubrautar, þar sem þeir hafi verið handteknir. Ákærði Davíð hafi þá verið með umslag á sér, sem í hafi verið 1.000.000 krónur í seðlum, og 108.000 krónur í reiðufé í veski sínu. Í framhaldi af þessu hafi Þ og ákærði Pétur Jökull verið handteknir á heimilum sínum, en í farangursgeymslu bifreiðarinnar C, sem þá hafi enn verið við [...], hafi lögregla fundið ferðatösku, sem í voru tvær minni, og í þeim falið verulegt magn af kókaíni. Ákærði Guðlaugur Agnar mun á þessum tíma hafa verið erlendis, en var handtekinn við komu til landsins 15. apríl 2010. Í kjölfar handtöku var þeim öllum gert að sæta gæsluvarðhaldi. III Í skýrslu, sem Æ gaf hjá lögreglu 5. maí 2010, kom meðal annars fram að ákærði Guðlaugur Agnar hafi beðið hann um að fá mann til að flytja fíkniefni hingað til lands, en ákærði Davíð hafi þá þegar verið búinn að greina Æ frá því að Þ væri reiðubúinn til slíks. Á nánar tiltekinn hátt hafi síðan Æ haft milligöngu milli þessara tveggja ákærðu til að hrinda þessu í framkvæmd. Í skýrslum hjá lögreglu 13. og 20. apríl 2010 greindi ákærði Pétur Jökull meðal annars frá því að maður, sem hafi farið með honum að heimili Þ að kvöldi 10. sama mánaðar í því skyni að sækja fíkniefni, hafi verið sá, sem hafi beðið sig um að útvega burðardýr, afhent sér peninga ásamt miða með upplýsingum og símkorti fyrir burðardýrið og tekið svo við fíkniefnunum. Þennan mann vildi ákærði Pétur Jökull ekki nafngreina. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi skýrðu Æ og ákærði Pétur Jökull á annan veg frá að þessu leyti við aðalmeðferð málsins, þar sem hvorugur kannaðist við að ákærði Davíð hefði átt slíkan hlut að máli. Án tillits til þess verður að gæta að því að fyrir liggja í málinu skýrslur um efni hljóðritaðra símtala milli ákærðu Davíðs og Péturs Jökuls 10. apríl 2010, þar sem þeir mæltu sér mót í beinu framhaldi af samtali þess síðarnefnda við Þ, svo og af símtali, sem ákærði Pétur Jökull átti síðan við annan mann, þar sem hann ræddi greinilega um ákærða Davíð sem „gaurinn sem ég er að vinna fyrir“. Hér að framan er lýst hvernig lögregla fylgdist með því þegar þessir tveir ákærðu fóru að kvöldi 10. apríl 2010 saman í bifreið að heimili Þ, ákærði Pétur Jökull kom þaðan út með ferðatösku og setti í bifreiðina, ákærði Davíð ók henni þaðan og ákærði Pétur Jökull annarri bifreið að [...], þar sem taskan var flutt milli bifreiðanna, en þaðan hélt ákærði Davíð brott á bifreiðinni, sem taskan var þá komin í. Þá bifreið skildi ákærði Davíð eftir við [...], kom síðan á [...] einn síns liðs heim til Æ, en þaðan fóru þeir saman á enn annarri bifreið að [...], þar sem þeir gættu að töskunni og héldu síðan brott án þess að taka hana. Þegar þetta er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði Davíð hafi átt þann hlut að máli, sem honum er gefinn að sök í 3. lið I. kafla ákæru. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur ákærði Davíð gengist við þeim sökum, sem hann er borinn í V. kafla ákæru. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans. IV Eins og áður kom fram beindist rannsókn lögreglu upphaflega að ákærða Guðlaugi Agnari einum, en á grundvelli þess, sem greindi í skýrslu hennar 11. ágúst 2009, mun hafa fengist úrskurður héraðsdóms um heimild til að hlusta síma hans. Þegar rannsókn hafði síðan staðið yfir í rúman mánuð til viðbótar mun grunur hafa verið kominn upp um að Æ ætti hlut að málinu, en í áðurnefndri skýrslu lögreglu 18. september 2009 var þess getið að um þetta væru komnar fram upplýsingar, meðal annars með símhlustunum. Fyrir Hæstarétti liggja ekki gögn, sem styðja þetta frekar. Tveir lögreglumenn, sem unnu að rannsókn málsins, báru fyrir héraðsdómi að maður að nafni E hafi verið grunaður um aðild að því, meðal annars með því að hafa afhent Þ fíkniefnin, sem um ræðir, í Alicante á Spáni. Í málinu liggur fyrir skýrsla lögreglu 6. apríl 2010 um fjögur símtöl, sem Þ hafi átt við ónafngreindan íslenskan mann meðan sá fyrrnefndi var í umrætt sinn staddur á Spáni. Kemur þar fram að sex lögreglumenn, sem hafi hlýtt á þessi símtöl, hafi talið sig þekkja rödd E sem viðmælanda Þ og var þess getið að lögreglumennirnir hafi „allir unnið að eða komið að rannsóknum mála þar sem E hefur átt hlut að máli og við vinnu þeirra mála hlustað á fjölda samtala þar sem E ræðir í síma við hina ýmsu aðila.“ Endurrit af hljóðupptökum af þessum símtölum eru meðal gagna málsins, en í þeim kemur fram að Þ mælti sér mót við viðmælanda sinn. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst Þ hafa fengið fé hjá ákærða Pétri Jökli til að afhenda manni í Alicante, sem hann hafi gert og fengið tösku frá þeim manni í staðinn, en áður hafi þeir ræðst við í síma og mælt sér mót. Þ vildi ekki tjá sig frekar um þennan mann, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að á árinu 2009 voru samtals 3.299.900 krónur færðar af bankareikningum ákærða Guðlaugs Agnars til E, þar af tæpur helmingur á síðustu dögum ársins, en fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði þekkja E vel og hafa gert það lengi, auk þess að hafa verið í miklum samskiptum við Æ í mars og apríl 2010. Um þetta er þess að gæta að ekkert liggur frekar fyrir um hugsanlega aðild E að innflutningi fíkniefnanna, sem um ræðir í málinu, og getur hún því ekki talist sönnuð. Samskipti ákærða Guðlaugs Agnars við hann og tengsl þeirra á milli geta því ekki staðið til þess að sanna að ákærði sé sekur um þá háttsemi, sem 1. liður I. kafla ákæru tekur til. Við rannsókn lögreglu kom einnig fram að ákærði Guðlaugur Agnar hafi notað bifreiðina C frá 1. til 8. apríl 2010. Fíkniefnin, sem um ræðir í málinu, voru sem fyrr segir flutt í þeirri bifreið 10. sama mánaðar og fundust að endingu í henni. Til þess verður þó að líta að óumdeilt er að ákærði hafi á þeim tíma verið erlendis og virðist Æ þá hafa haft bifreiðina til afnota. Við húsleit í geymslu á heimili föður ákærða Guðlaugs Agnars fannst sams konar ferðataska og notuð var við innflutning fíkniefnanna. Innviðir þeirrar tösku höfðu verið brotnir upp og fundust þar leifar af kókaíni, en eins hafði verið búið um fíkniefnin í þessu máli. Þótt fyrir liggi að ákærði Guðlaugur Agnar hafi haft aðgang að þessari geymslu verður ekki ályktað svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að það varpi á hann sök í máli þessu. Svo sem fyrr segir kom meðal annars fram í skýrslu sem Æ gaf hjá lögreglu 5. maí 2010 að ákærði Guðlaugur Agnar hafi beðið sig um að fá mann til að flytja fíkniefni hingað til lands og hafi sá fyrrnefndi útvegað Þ til þess fyrir milligöngu ákærða Davíðs, en viðstaddur þessa skýrslugjöf var verjandi Æ. Þá greindi ákærði Pétur Jökull frá því fyrir lögreglu 13. og 20. apríl 2010 að ónafngreindur maður, sem slegið er föstu hér að framan að hafi verið ákærði Davíð, hafi beðið sig um að útvega burðardýr, afhent sér peninga og fleira fyrir burðardýrið og tekið svo við fíkniefnunum. Eins og áður segir lýstu Æ og ákærði Pétur Jökull atvikum á annan veg við aðalmeðferð málsins, sá fyrrnefndi meðal annars með því kveða ákærða Guðlaug Agnar ekki hafa átt hlut að máli. Aðspurður um skýringar á frásögn sinni um þetta hjá lögreglu sagði Æ: „Já ég hérna, ég er 2 vikur í einangrun og hérna, síðan er ég í lausagæslu og þá er kominn framburður á mig í öðru sambærilegu máli sem er hérna bara lygi og hérna lögreglumenn koma og tala við mig án lögmanns og eru að pressa mikið á mig en hérna, ég á, ég hef ekkert meira um málið að segja. Síðan er ég settur aftur í einangrun og hérna, sem ég skil nú ekki alveg af hverju og hérna, það er bara pressað rosa á mig og hérna. Þú veist ég var bara ein taugahrúga þarna og hérna ég bara gerði mér ekki grein fyrir hvað ég var að segja í rauninni.“ Í skýrslum sínum við aðalmeðferð málsins kváðust Æ og ákærði Pétur Jökull hafa tveir saman lagt á ráðin um innflutning fíkniefnanna. Gagnstætt því höfðu þeir í skýrslum, sem þeir gáfu lögreglu meðan þeir sættu einangrun í gæsluvarðhaldsvist, sagst ekki þekkjast og mun ekkert hafa komið fram við undanfarandi rannsóknaraðgerðir lögreglu um tengsl þeirra á milli. Þótt fullt tilefni sé til að draga í efa frásögn Æ og ákærða Péturs Jökuls um að þeir hafi staðið saman að skipulagi innflutningsins verður ekki fram hjá því horft að fyrir dómi hefur enginn borið um hlut ákærða Guðlaugs Agnars að þessum innflutningi, sem Æ var einn um að lýsa í lögregluskýrslu. Þegar allt framangreint er virt er ekki unnt að telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði Guðlaugur Agnar hafi átt þann hlut að máli, sem lýst er í 1. lið I. kafla ákæru. Hann verður því sýknaður af þeim sökum. V Í IV. kafla ákæru er ákærða Guðlaugi Agnari gefið að sök peningaþvætti eins og þar er lýst. Gögn þau sem lágu til grundvallar greiningu á fjármálum ákærða, sem lýst er í héraðsdómi, hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Ákvæði 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 10/1997, eins og það hljóðandi fyrir breytingu með 7. gr. laga nr. 149/2009, var skýrt svo að þótt áskilið væri að um ávinning væri að ræða af broti samkvæmt almennum hegningarlögum yrði með tilliti til eðlis og tilgangs ákvæðisins ekki gerð sú krafa að nákvæmlega lægi fyrir hvert brotið væri, heldur yrði að meta í ljósi atvika hverju sinni hvort sýnt væri nægilega fram á að ávinningur væri ekki af lögmætum toga, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 8. nóvember 2001 í máli nr. 200/2001. Í athugasemdum með frumvarpi, sem leiddi til breytinga á 264. gr. almennra hegningarlaga með lögum nr. 149/2009, sagði að þær raski í engu þeirri skýringu á 1. mgr. 264. gr. sem fram kæmi í nefndum dómi Hæstaréttar, en með rýmkun á gildissviði ákvæðisins væri á því byggt að sömu sjónarmið skyldu lögð til grundvallar þegar metið væri hvort ávinningur stafaði af broti samkvæmt öðrum refsilögum en almennum hegningarlögum. Ákærði Guðlaugur Agnar hefur engar skýringar gefið á þeim verulega mun sem leiddur hefur verið í ljós á ráðstöfunartekjum hans og skráðum tekjum árið 2009 og fram í mars 2010. Að þessu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um sakfellingu ákærða Guðlaugs Agnars í þessum kafla ákæru staðfest og er háttsemin þar rétt færð til refsiákvæða. VI Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um refsingu ákærða Davíðs, en refsing ákærða Péturs Jökuls ákveðin fangelsi í tvö ár. Með dómi þessum er ákærði Guðlaugur Agnar sýknaður af sökum samkvæmt 1. lið I. kafla ákæru, en á hinn bóginn sakfelldur samkvæmt IV. kafla hennar. Refsing hans fyrir þá háttsemi, sem þar greinir, er hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um upptöku á samtals 1.629,12 g af kókaíni, 6,23 g af kannabisefni og 3 millilítrum af stungulyfi sem hefur að geyma anabólíska stera. Samkvæmt 1. mgr. og 3. mgr. 69. gr. b. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, má gera upptæk verðmæti í eigu einstaklings, sem gerst hefur sekur um brot sem fallið er til að hafa í för með sér verulegan ávinning og varðar að minnsta kosti sex ára fangelsi, enda sýni hann ekki fram á að verðmætanna hafi verið aflað á lögmætan hátt. Með vísan til þeirra atriða, sem greinir í forsendum hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða Guðlaugs Agnars fyrir brot samkvæmt IV. kafla ákæru, telst þessum skilyrðum fullnægt fyrir upptöku á 4.675.370 krónum og skartgripum að verðmæti 2.000.000 krónur, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, og verður héraðsdómur því staðfestur að þessu leyti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða óröskuð að því er varðar aðra en ákærða Guðlaug Agnar, en honum verður gert að greiða helming þóknunar verjenda sinna með þeim fjárhæðum, sem þar greinir. Af framlögðu yfirliti verður ekki annað ráðið en að sakarkostnaður, sem lagður var með héraðsdómi óskipt á ákærðu, tengist sakargiftum í I. kafla ákæru. Með því að ákærði Guðlaugur Agnar er sýkn af þeim sakargiftum verður honum ekki gert að greiða hlut í þeim kostnaði. Um áfrýjunarkostnað fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir, en málsvarnarlaun verjenda ákærðu eru ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða Davíðs Garðarssonar, en þó þannig að til frádráttar henni kemur gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 11. apríl 2010. Ákærði Guðlaugur Agnar Guðmundsson sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist hans frá 16. apríl 2010. Ákærði Pétur Jökull Jónasson sæti fangelsi í 2 ár, en til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhald, sem hann hefur sætt frá 11. apríl 2010. Ákvæði héraðsdóms um upptöku eru staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð að öðru leyti en varðandi ákærða Guðlaug Agnar, sem greiði helming málsvarnarlauna verjenda sinna eins og þau voru ákveðin með hinum áfrýjaða dómi. Ákærði Davíð greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Ákærði Guðlaugur Agnar greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, sem alls eru ákveðin 502.000 krónur, en að öðru leyti greiðist þau úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Péturs Jökuls fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Ákærði Davíð greiði annan áfrýjunarkostnað málsins, 102.548 krónur, þar af 51.274 krónur óskipt með ákærða Guðlaugi Agnari. Við erum sammála meiri hluta dómara fram að kafla IV, sem fjallar um sakir á hendur ákærða Guðlaugi Agnari Guðmundssyni í 1. lið I. kafla ákæru. Við teljum að IV. kafli dómsins ætti að vera þannig: IV Tveir lögreglumenn, sem unnu að rannsókn málsins og hlustuðu á símtöl þeirra sem grunaðir voru, báru fyrir héraðsdómi að maður að nafni E hafi verið grunaður um aðild að því, meðal annars með því að hafa afhent Þ fíkniefnin, sem um ræðir, í Alicante á Spáni. Í málinu liggur fyrir skýrsla lögreglu 6. apríl 2010 um fjögur símtöl, sem Þ hafi átt við ónafngreindan íslenskan mann meðan sá fyrrnefndi var í umrætt sinn staddur á Spáni, og kemur þar fram að sex lögreglumenn, sem hafi hlýtt á þessi símtöl, hafi talið sig þekkja rödd E sem viðmælanda Þ. Endurrit af hljóðupptökum af þessum símtölum eru meðal gagna málsins, en í þeim kemur fram að Þ mælti sér mót við þennan mann. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst Þ hafa fengið fé hjá ákærða Pétri Jökli til að afhenda manni í Alicante, sem hann hafi gert og fengið tösku frá þeim manni í staðinn, en áður hafi þeir ræðst við í síma og mælt sér mót. Þ vildi ekki tjá sig frekar um þennan mann, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að á árinu 2009 voru samtals 3.299.900 krónur færðar af bankareikningum ákærða Guðlaugs Agnars til E, þar af tæpur helmingur á síðustu dögum ársins, en fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði þekkja E vel og hafa gert það lengi, auk þess að hafa verið í miklum samskiptum við Æ í mars og apríl 2010. Við rannsóknina kom einnig fram að ákærði Guðlaugur Agnar og Æ hafi notað bifreiðina C í félagi frá 1. til 8. apríl 2010, en sem fyrr segir voru fíkniefnin, sem um ræðir í málinu, flutt í þeirri bifreið og fundust í henni. Við húsleit í geymslu á heimili föður ákærða Guðlaugs Agnars fannst sams konar ferðataska og notuð var við innflutning fíkniefnanna. Innviðir þeirrar tösku höfðu verið brotnir upp og fundust þar leifar af kókaíni, en eins hafði verið búið um fíkniefnin í þessu máli. Fyrir liggur að ákærði Guðlaugur Agnar hafði aðgang að þessari geymslu. Svo sem fyrr segir kom meðal annars fram í skýrslu sem Æ gaf hjá lögreglu 5. maí 2010 að ákærði Guðlaugur Agnar hafi beðið sig um að fá mann til að flytja fíkniefni hingað til lands og hafi sá fyrrnefndi útvegað Þ til þess fyrir milligöngu ákærða Davíðs, en viðstaddur þessa skýrslugjöf var verjandi Æ. Þá greindi ákærði Pétur Jökull frá því fyrir lögreglu 13. og 20. apríl 2010 að ónafngreindur maður, sem slegið er föstu hér að framan að hafi verið ákærði Davíð, hafi beðið sig um að útvega burðardýr, afhent sér peninga og fleira fyrir burðardýrið og tekið svo við fíkniefnunum. Eins og áður segir lýstu Æ og ákærði Pétur Jökull atvikum á annan veg við aðalmeðferð málsins, sá fyrrnefndi meðal annars með því að kveða ákærða Guðlaug Agnar ekki hafa átt hlut að máli. Aðspurður um skýringar á frásögn sinni um þetta hjá lögreglu sagði Æ: „Já ég hérna, ég er 2 vikur í einangrun og hérna, síðan er ég í lausagæslu og þá er kominn framburður á mig í öðru sambærilegu máli sem er hérna bara lygi og hérna lögreglumenn koma og tala við mig án lögmanns og eru að pressa mikið á mig en hérna, ég á, ég hef ekkert meira um málið að segja. Síðan er ég settur aftur í einangrun og hérna, sem ég skil nú ekki alveg af hverju og hérna, það er bara pressað rosa á mig og hérna. Þú veist ég var bara ein taugahrúga þarna og hérna ég bara gerði mér ekki grein fyrir hvað ég var að segja í rauninni.“ Í skýrslum sínum við aðalmeðferð málsins kváðust Æ og ákærði Pétur Jökull hafa tveir saman lagt á ráðin um innflutning fíkniefnanna. Gagnstætt því höfðu þeir í skýrslum, sem þeir gáfu hjá lögreglu meðan þeir sættu einangrun í gæsluvarðhaldsvist, sagst ekki þekkjast og mun ekkert hafa komið fram við undanfarandi rannsóknaraðgerðir lögreglu um tengsl þeirra á milli. Af þessum sökum verður ekki aðeins dregin í efa frásögn Æ og ákærða Péturs Jökuls um að þeir hafi staðið saman að skipulagi innflutningsins, heldur jafnframt útilokað að Æ hafi einn átt þar í hlut án þess að annar hefði milligöngu milli hans og þess, sem lagði fíkniefnin til erlendis. Þegar allt framangreint er virt verður að telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði Guðlaugur Agnar hafi átt þann hlut að máli, sem lýst er í 1. lið I. kafla ákæru. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu hans fyrir þá háttsemi verður því staðfest og er hún rétt heimfærð til refsiákvæða. Við erum sammála meiri hluta dómara um kafla V. Í kafla VI teljum við að staðfesta beri refsingu ákærða Guðlaugs, sem ákveðin var í héraðsdómi, með vísan til forsendna hans, en erum að öðru leyti sammála meiri hluta dómara um ákvörðun refsingar ákærðu, upptöku og sakarkostnað nema um sakarkostnað að því er varðar ákærða Guðlaug Agnar, sem hann beri eins og í héraðsdómi greinir og að fullu fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júlí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 15. júlí sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 2. júlí 2010 á hendur Davíð Garðarssyni, kt. 190869-5399, [...], Reykjavík, Guðlaugi Agnari Guðmundssyni, kt. 231086-3159, Holtsgötu 12, Hafnarfirði, Þ, kt. [...], [...], Reykjavík, Pétri Jökli Jónassyni, kt. 020279-5089, Hverfisgötu 59, Reykjavík og Æ, kt. [...], [...], Reykjavík. Fyrir hegningar- og fíkniefnalagabrot framin í Reykjavík á árinu 2010 nema annað sé tekið fram: I. Gegn ákærðu öllum fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot með því að hafa í mars og apríl, staðið saman að innflutningi á samtals 1.594,43 g af kókaíni til Íslands frá Spáni ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni. Fíkniefnin voru falin í þremur ferðatöskum sem ákærði Þ flutti til landsins með farþegaflugi. Allt eins og nánar er lýst í ákæruliðum I/1 I/5: 1. Ákærði Guðlaugur Agnar lagði á ráðin um og fjármagnaði að hluta innflutning fíkniefnanna ásamt meðákærða Æ og öðrum vitorðsmanni. Ákærði setti sig í samband við meðákærða Æ í því skyni að finna einstakling til að flytja fíkniefni til landsins, afhenti honum 5.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin og lagði til bifreiðina [...] sem fíkniefnin voru síðar sett í, sbr. ákæruliði I/2-I/4. Þá fékk ákærði meðákærða Æ til að setja sig í samband við vitorðsmanninn, sem staddur var á Spáni, og gefa honum upp símanúmer meðákærða Þ. 2. Ákærði Æ lagði á ráðin um og fjármagnaði að hluta innflutning fíkniefnanna ásamt meðákærða Guðlaugi Agnari. Ákærði setti sig í samband við meðákærða Davíð og fékk hann til að finna mann til að flytja fíkniefni til landsins. Ákærði afhenti meðákærða Davíð 269.000 krónur til greiðslu á flugmiða og uppihaldi meðákærða Þ og 17.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin. Ákærði hafði samband við vitorðsmanninn á Spáni í gegnum tölvu og gaf honum upp símanúmer meðákærða Þ. Að kvöldi laugardagsins 10. apríl ók ákærði, ásamt meðákærða Davíð, á bifreiðinni A að [...] og móttók þar fíkniefnin sem falin voru í ferðatöskum í farangursrými bifreiðarinnar C, ákærði fjarlægði fíkniefnin ekki úr bifreiðinni en ók frá [...] á bifreiðinni A og afhenti þar meðákærða Davíð 1.000.000 króna sem voru greiðsla fyrir meðákærða Þen lögregla stöðvaði för þeirra stuttu síðar. 3. Ákærði Davíð tók að sér að beiðni meðákærða Æ að finna vitorðsmann til að flytja fíkniefni til landsins og í því skyni setti hann sig í samband við meðákærða Pétur Jökul. Ákærði tók við 269.000 krónum og 17.000 evrum úr hendi meðákærða Æ, sbr. ákærulið I/2 og afhenti það meðákærða Pétri Jökli. Að kvöldi laugardagsins 10. apríl ók ákærði, ásamt meðákærða Pétri Jökli, bifreiðinni B að heimili meðákærða Þ að [...]. Meðákærði Pétur Jökull sótti fíkniefnin, sbr. ákærulið I/4 og setti þau í bifreiðina. Ákærði ók bifreiðinni B og meðákærði Pétur Jökull bifreiðinni C að [...] þar sem þeir skiptu um bifreið og fluttu fíkniefnin yfir í farangursrými bifreiðarinnar C. Ákærði ók þeirri bifreið að [...] og skildi hana þar eftir. Því næst sótti hann meðákærða Æ að [...] og saman óku þeir aftur að [...] sbr. ákærulið I/2 þar sem ákærði afhenti meðákærða Æ fíkniefnin. Loks tók ákærði við 1.000.000 úr hendi ákærða Æ sbr. ákærulið I/2. 4. Ákærði Pétur Jökull tók að sér að beiðni meðákærða Davíðs að finna vitorðsmann til að flytja fíkniefni til landsins og í mars setti hann sig í samband við meðákærða Þ í því skyni. Miðvikudaginn 31.mars afhenti ákærði meðákærða Þ104.000 krónur til kaupa á flugmiða til Alicante á Spáni og ók honum að skrifstofu Iceland Express að Efstalandi 26 í því skyni. Föstudaginn 2. apríl, að [...], afhenti ákærði meðákærða Þ 165.000 krónur til uppihalds á Spáni og 17.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin en fjármunina hafið ákærði fengið frá meðákærða Davíð. Að kvöldi laugardagsins 10. apríl móttók ákærði fíkniefnin úr hendi meðákærða Þ að [...] og setti þau í bifreiðina B, hann ók því næst bifreiðinni C að [...] en þar skipti hann um bifreið við meðákærða Davíð og voru fíkniefnin flutt í bifreiðina C sbr. ákærulið I/3. 5. Ákærði Þ tók að sér að beiðni meðákærða Péturs Jökuls miðvikudaginn 31. mars að flytja fíkniefnin til landsins og móttók þann dag 104.000 krónur frá meðákærða Pétri Jökli sem ákærði notaði til að greiða fargjaldið til Spánar. Föstudaginn 2. apríl að [...] móttók ákærði frá meðákærða Pétri Jökli 165.000 krónur til að nota til uppihalds á Spáni og 17.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin. Ákærði fór með farþegaflugi til Alicante á Spáni laugardaginn 3.apríl. Miðvikudaginn 7. apríl móttók ákærði úr hendi vitorðsmannsins þrjár ferðatöskur sem fíkniefnin voru falin í og afhenti ákærði vitorðsmanninum 17.000 evrur. Ákærði hafði fíkniefnin í vörslum sínum á Alicante á Spáni þar til hann flutti ferðatöskurnar til Íslands með flugi AEU-182 laugardaginn 10. apríl. Eftir komuna til landsins fór ákærði með ferðatöskurnar að [...] þar sem hann afhenti meðákærða Pétri Jökli þær að kvöldi sama dags sbr. ákærulið I/4. Er þetta talið varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001. II. Gegn ákærða Æ fyrir peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til laugardagsins 10. apríl, á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 2.880.500 krónum með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. Er þetta talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. og 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 149/2009, sbr. áður 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 141. gr. laga nr. 82/1998, 2.gr. laga nr. 32/2001 og 4. gr. laga nr. 10/1997. III. Gegn ákærða Æ fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 15. apríl, í geymslurými að [...] í Hafnarfirði, haft í vörslum sínum 34,69 g af kókaíni, ætluðu til sölu og dreifingar, sem lögreglan fann við leit. Er þetta talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 og auglýsingu nr. 232/2001. IV. Gegn ákærða Guðlaugi Agnari fyrir peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 15. apríl, á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 4.675.370 króna og skartgripa að verðmæti 2.000.000 króna með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. Er þetta talið varða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. og 3. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 149/2009, sbr. áður 1. mgr., sbr. 2. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 141. gr. laga nr. 82/1998, 2.gr. laga nr. 32/2001 og 4. gr. laga nr. 10/1997. V. Gegn ákærða Davíð fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa sunnudaginn 11. apríl, að [...], haft í vörslum sínum 6,23 g af hassi sem lögregla fann við leit. Er þetta talið varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. VI. Er þess krafist: 1. Að ákærðu verði dæmdir til refsingar. 2. Að ákærðu verði dæmdir til greiðslu alls sakarkostnaðar. 3. Að framangreind 1.629,12g af kókaíni og 6,23 g af kannabisefni, sem hald var lagt á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14.gr. reglugerðar nr. 233/2001 um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni. Þá er þess krafist að gerðir verði upptækir 3 millilítrar af stungulyfi er innihélt anabólíska stera sem hald var lagt í húsleit hjá ákærða Davíð hinn 11. apríl 2010, samkvæmt 2. mgr. 68. gr. lyfsölulaga nr. 30/1963 og 3. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994. 4. Að samtals 8.555.870 krónur og skartgripir að verðmæti 2.000.000 krónur verði gert upptækt samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 69. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 149/2009, og 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974, sbr. 1. gr. laga nr. 60/1980, og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001. Ákærði Davíð Garðarsson neitar sök samkvæmt I. kafla ákæru en játar sök samkvæmt V. kafla ákæru. Ákærði Guðlaugur Agnar Guðmundsson neitar sök samkvæmt I. og IV. kafla ákæru. Ákærðu Þ og Pétur Jökull játa sök samkvæmt I. kafla ákæru. Ákærði Æ játar sök samkvæmt I. og III. kafla ákæru en neitar sök samkvæmt II. kafla ákæru. Verjandi ákærða Davíðs Garðarssonar krefst þess að ákærði verði sýknaður af sakargiftum samkvæmt I. kafla ákæru og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði felldur á ríkissjóð. Að öðru leyti krefst hann vægustu refsingar. Verjandi ákærða Guðlaugs Agnars Guðmundssonar krefst sýknu og þess að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verðu lagður á ríkissjóð. Verjendur ákærðu Þ, Péturs Jökuls og Æ krefjast þess að ákærðu verði dæmdir í vægustu refsingu er lög leyfa. Þá krefjast þeir greiðslu málsvarnarlauna. Verjandi ákærða Æ krefst að auki sýknu af sakarefnum samkvæmt II. kafla ákæru. I.-II. og IV. kafli ákæru. Samkvæmt gögnum málsins hafði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu, frá því í byrjun september 2009, til rannsóknar hóp einstaklinga þar sem grunur lék á um að viðkomandi einstaklingar væru viðriðnir innflutning á ólöglegum fíkniefnum til landsins og að þeir fengju svokölluð ,,burðardýr“ til að flytja efnin til landsins. Með úrskurðum dómstóla 13. ágúst 2009 var lögreglu fyrst heimilað að hlusta og hljóðrita símtöl í og úr símanúmeri sem ákærði, Guðlaugur Agnar, var skráður fyrir. Þá var lögreglu heimilað að fá upplýsingar um símtöl við síma ákærða. Með úrskurðum 18. september 2009 voru lögreglu veittar sömu heimildir gagnvart ákærða, Æ. Fleiri aðilar komu við sögu og aflaði lögregla sambærilegra heimilda gagnvart þeim. Heimildir þessar voru framlengdar með síðari úrskurðum héraðsdóms. Þá var lögreglu heimilað með úrskurði 21. október 2009 að koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í bifreið ákærða, Æ, og fylgjast þannig með staðsetningu hennar. Heimild þessi var framlengd nokkrum sinnum. Samskonar heimild var veitt gagnvart ákærða, Guðlaugi Agnari, í fyrsta sinn 18. nóvember 2009. Sú heimild var einnig framlengd. Þá var lögreglu heimilað að hlera íbúð er ákærði, Guðlaugur Agnar, hafði til umráða í [...]. Einnig var lögreglu heimilað í þágu rannsóknar málsins að taka myndir og setja upp hreyfimyndavélar við tiltekin heimili án þess að þeir sem myndir væru teknar af myndu vita af því. Umræddar myndatökur tengdust ákærðu, Guðlaugi Agnari og Æ. Í rökstuðningi fyrir rannsóknaraðgerðum er jafnan vísað til þess að ákærðu, Guðlaugur Agnar og Æ, væru undir rökstuddum grun um skipulagningu á innflutningi fíkniefna og að ákærði, Guðlaugur, hefði með höndum skipulagninguna. Væri ákærði, Æ, í miklum samskiptum við ákærða, Guðlaug, en grunur lék á um að ákærði, Guðlaugur, væri í samstarfi við hóp manna sem með einum eða öðrum hætti kæmu að innflutningnum. Var um nokkurn fjölda rannsóknarúrskurða að ræða á tímabilinu frá í ágúst 2009 til apríl 2010.Með úrskurði héraðsdóms 24. mars 2009 var lögreglu síðan heimilað að fá upplýsingar um símtöl í og úr síma ákærða, Þ, en talið var að ákærði myndi hugsanlega á vegum meðákærða, Guðlaugs Agnars, flytja fíkniefni til landsins. Með úrskurði héraðsdóms 9. apríl 2009 var lögreglu heimilað að koma fyrir hljóðupptökubúnaði og eftirfararbúnaði í farangri ákærða, Þ, sem hann hefði meðferðis í flugi frá Alicante á Spáni til Íslands laugardaginn 10. apríl 2010. Einnig var lögreglu heimilað að koma samskonar búnaði fyrir í bifreiðum sem ákærði hefði til umráða eða væri farþegi í. Þá var lögreglu heimilað eftir afhendingu farangurs að hlusta á og taka upp samtöl og fylgjast með staðsetningu farangursins án þess að hlutaðeigandi vissu af því. Samkvæmt gögnum málsins kom ákærði, Þ, til landsins frá Alicante á Spáni laugardaginn 10. apríl 2010. Hafði hann í fórum sínum þrjár ferðatöskur. Fylgdist lögregla með komu hans og hefur ritað lögregluskýrslu um eftirlitið 10. apríl 2010. Er skjalið merkt 1.1, bls. 5 í rannsóknargögnum málsins. Eftir komuna til landsins fór ákærði að heimili sínu að [...] í Reykjavík og var kominn þangað kl. 19.07. Kl. 19.13 hefur ákærði samband við meðákærða, Pétur Jökul, og gerir honum grein fyrir því að hann sé kominn til landsins. Kl. 19.19 hafði ákærði, Pétur Jökull, samband við meðákærða, Davíð, og mæla þeir sér mót. Að kvöldi laugardagsins 10. apríl 2010, kl. 22.16 fóru ákærðu, Pétur Jökull og Davíð, á bifreið með skráningarnúmeri B að heimili meðákærða, Þ, að [...]. Ákærði, Pétur Jökull, fór úr bifreiðinni og inn á heimili meðákærða, Þ. Kom hann þaðan út kl. 22.21 með þrjár ferðatöskur sem hann setti í farangursrými bifreiðarinnar B. Ákærði, Davíð, ók þeirri bifreið frá [...] en ákærði, Pétur Jökull, bifreið með skráningarnúmerið C. Óku þeir sitt hvorri bifreiðinni að [...] í Reykjavík og voru þar kl. 22.26. Við [...] voru ferðatöskurnar fluttar yfir í bifreiðina með skráningarnúmerið C. Ákærði, Davíð, ók því næst bifreiðinni með skráningarnúmerið C að [...] í Reykjavík þar sem hann skildi bifreiðina eftir kl. 22.37. Þaðan hélt ákærði, Davíð, á eigin bifreið með skráningarnúmerið B að [...] í Reykjavík þar sem ákærði náði í meðákærða, Æ. Þangað var ákærði, Davíð, kominn kl. 22.45. Saman óku þeir að [...] á bifreið með skráningarnúmerið A. Samkvæmt skýrslu lögreglu fóru ákærðu, Davíð og Æ, að bifreiðinni C og opnuðu farangurshólf bifreiðarinnar kl. 22.55. Áttu þeir við töskur í farangurshólfinu en fjarlægðu þær ekki. Lokuðu þeir því næst hólfinu. Frá [...] óku ákærði, Æ og Davíð, kl. 22.57 á bifreið með skráningarnúmerið A og var ákærði, Æ, ökumaður bifreiðarinnar. Stöðvaði lögregla för ákærðu á Kringlumýrarbraut rétt sunnan við Miklubraut kl. 22.59, en ákærðu óku Kringlumýrarbraut til norðurs. Í lögregluskýrslu kemur fram að við handtöku hafi ákærði, Davíð, verið með umslag á sér sem í hafi verið 1.000.000 krónur í seðlum. Þá hafi hann verið með 108.000 krónur í reiðufé í veski sínu. Ákærði, Þ, var handtekinn á heimili sínu að [...] kl. 23.29 aðfaranótt sunnudagsins 11. apríl 2010. Ákærði, Pétur Jökull, var handtekinn vegna málsins á heimili sínu að Hverfisgötu 59 í Reykjavík kl. 23.30 aðfaranótt sunnudagsins 11. apríl 2010. Ákærði, Guðlaugur Agnar, var handtekinn vegna málsins í komusal Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar við komu frá útlöndum fimmtudaginn 15. apríl 2010 kl. 18.11. Ákærðu voru allir úrskurðaðir í gæsluvarðhald vegna málsins. Ákærðu, Davíð, Æ, Þ og Pétur Jökull, sunnudaginn 11. apríl 2010. Ákærði, Guðlaugur Agnar, var úrskurðaður í gæsluvarðhald föstudaginn 16. apríl 2010. Ákærðu hafa allir setið óslitið í gæsluvarðhaldi vegna málsins fyrir utan ákærða, Þ, en með dómi Hæstaréttar Íslands frá þriðjudeginum 22. júní 2010 í máli nr. 397/2010 var ákærði leystur úr gæsluvarðhaldi. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá 12.apríl 2010 á skjali merkt 2.1, bls. 5 framkvæmdi lögregla leit í bifreiðinni A þann dag. Á gólfi í bifreiðinni fundust kveikjuláslyklar að bifreið með skráningarnúmerið C en lyklarnir fundust á gólfi vinstra megin við ökumannssætið. Að undangengnum úrskurði héraðsdóms Reykjaness framkvæmdi lögregla 15. apríl 2010 húsleit á heimili ákærða, Guðlaugs Agnars, að [...] 10 í Garðabæ. Samkvæmt skýrslu lögreglu var við húsleitina lagt hald á mikið magn skjala í eldhúsi og svefnherbergi. Minnismiðar sem fundust við húsleitina koma fram í rannsóknargögnum á skjölum merkt 2.2, bls. 49-54 og 2.2, bls. 73-105. Í eldhúsi fundust 158.000 krónur í reiðufé og 100 evrur. Í svefnherbergi fundust 150 evrur og 5.000 krónur í reiðufé. Með úrskurðum 12. apríl 2009 var lögreglu heimilað að fá upplýsingar frá fjármálafyrirtækjum um alla bankareikninga ákærða, Guðlaugs Agnars, greiðslukortaupplýsingar, gjaldeyriskaup og peningasendingar. Á skjali í rannsóknargögnum merkt 2.2, bls. 162-164 hefur lögregla tekið saman yfirlit um fjármál ákærða, Guðlaugs Agnars. Fram kemur að greiningin taki til tímabilsins janúar 2009 til og með mars 2010. Aflað hafi verið upplýsinga varðandi bankareikninga og gjaldeyriskaup. Þá hafi verið fengnar upplýsingar um tekjuskráningu, ökutækjaeign og fasteignir frá þar til bærum opinberum aðilum. Engar fasteignir hafi verið skráðar á ákærða. Á hann hafi verið skráð bifreið með skráningarnúmerið D, sem sé gömul bifreið af gerðinni [...]. Innistæður á bankareikningum hafi verið 1.125.370 krónur. Í bankahólfi skráð á föður ákærða hafi verið 3.550.000 krónur í reiðufé og skartgripir að verðmæti 2.000.000 króna. Á tímabilinu hafi skráðar tekjur ákærða verið 3.770.786 krónur, sem hafi verið í formi slysabóta. Aflað hafi verið upplýsinga um hreyfingarlista af bankareikningum, um gjaldeyriskaup og notkun greiðslukorta. Við skoðun hafi komið í ljós mikill munur á ráðstöfunartekjum ákærða og skráðum tekjum. Útgjöld ákærða fyrir tímabilið hafi numið 21.099.419 krónum á meðan skráðar tekjur hans hafi verið 3.770.786 krónur.Mismunurinn sé 17.328.633 krónur. Lögregla aflaði sams konar dómsúrskurða um heimild til að afla upplýsinga um fjármál ákærða, Æ. Á skjali í rannsóknargögnum málsins merkt 2.1, bls. 84-86 hefur lögregla tekið saman yfirlit um fjármál ákærða. Fram kemur að greiningin taki til tímabilsins janúar 2009 til og með mars 2010. Aflað hafi verið upplýsinga varðandi bankareikninga og gjaldeyriskaup. Þá hafi verið fengnar upplýsingar um tekjuskráningu, ökutækjaeign og fasteignir frá þar til bærum opinberum aðilum. Íbúð að [...] í Reykjavík að fasteignamati 13.550.000 krónur hafi verið skráðar á ákærða.Á eigninni hafi hvílt 12.379.700 krónur. Ekkert ökutæki hafi verið skráð á hann. Engar bankainnistæður hafi verið skráðar á ákærða. Í bankahólfi hafi verið 2.880.550 krónur. Á tímabilinu hafi skráðar tekjur ákærða verið 1.656.724 krónur fyrir árið 2009 og 272.280 krónur fyrir janúar til mars 2010. Um hafi verið að ræða atvinnuleysisbætur. Aflað hafi verið upplýsinga um hreyfingalista af bankareikningum, um gjaldeyriskaup og notkun greiðslukorta. Við skoðun hafi komið í ljós mikill munur á ráðstöfunartekjum ákærða og skráðum tekjum. Útgjöld ákærða fyrir tímabilið hafi numið 10.525.906 krónur á meðan skráðar atvinnuleysistekjur hans hafi verið 1.929.004 krónur. Mismunurinn sé 8.596.902 krónur. Ákærðu voru allir yfirheyrðir hjá lögreglu vegna málsins. Ákærði, Davíð, var fyrst yfirheyrður 11. apríl 2010. Næstu yfirheyrslur áttu sér stað 16., 20. og 29. apríl og 18. maí 2010. Ákærði, Guðlaugur Agnar, var fyrst yfirheyrður 16. apríl 2010. Næstu yfirheyrslur áttu sér stað 19. og 29. apríl og 11. og 14. maí 2010. Ákærði, Þ, var fyrst yfirheyrður 11. apríl 2010. Næstu yfirheyrslur áttu sér stað 13., 19. og 30. apríl og 7. maí 2010. Ákærði, Pétur Jökull, var fyrst yfirheyrður af lögreglu 11. apríl 2010. Næstu yfirheyrslur áttu sér stað 13. og 20. apríl og 18. maí 2010. Ákærði, Æ, var fyrst yfirheyrður 11. apríl 2010. Næstu yfirheyrslur áttu sér stað 15., 20. og 28. apríl og 5. og 19. maí 2010. Ákærði, Davíð Garðarsson, kvað meðákærða, Pétur Jökul, í einhverjum mæli hafa haft samband við sig áður en þeir atburðir gerðust sem væru sakarefni málsins. Laugardaginn 10. apríl 2010 hafi meðákærði, Æ, haft samband og þeir mælt sér mót í verslunarmiðstöðinni Kringlunni. Hafi meðákærði farið þess á leit við ákærða að hann hjálpaði sér við að flytja fyrir ákærða bifreið frá Garðabæ upp í Breiðholt að versluninni [...]. Það hafi ákærði gert og skilið bifreiðina, sem hafi verið með skráningarnúmerið C, þar eftir. Meðákærði hafi skutlað ákærða til baka til síns heima og meðákærði beðið ákærða um að geyma lyklana að bifreiðinni. Um hafi verið að ræða vinargreiða og ákærða ekki fundist neitt óeðlilegt við það. Hafi meðákærði sagt að félagi ákærða myndi síðan hafa samband við hann vegna bifreiðarinnar.Málið hafi ekki verið útskýrt neitt frekar. Síðar þennan sama dag hafi meðákærði, Pétur Jökull, hringt í ákærða nokkru sinnum og sagt að áríðandi væri að hann næði að hitta á ákærða. Hafi ákærði sagt að hann gæti hitt meðákærða að loknum knattspyrnuleik sem væri í sjónvarpinu. Það hafi gengið eftir, en ákærði hafi reiknað með að meðákærði þyrfti að láta skutla sér eitthvert. Þá hafi komið í ljós að meðákærði, Pétur Jökull, hafi verið sá sem meðákærði, Æ, hafi verið að vísa til varðandi bifreiðina. Hafi ákærði ekið meðákærða, Pétri Jökli, upp í Breiðholt á bifreið sinni, sem sé af gerðinni [...] með skráningarnúmerið B. Hafi þeir ekið að versluninni [...]. Hafi ákærði látið meðákærða hafa lykla að bifreiðinni C þar sem hann hafi verið með þá frá því fyrr um daginn. Hafi meðákærði gengið að bifreiðinni C en síðan farið inn í hús í nágrenninu. Hafi ákærði hringt í meðákærða og beðið hann um að flýta sér. Eftir nokkrar mínútur hafi meðákærði komið út og þá verið með töskur meðferðis er hann hafi sett í bifreið ákærða. Hafi meðákærði sagt að hann vissi ekki hvar meðákærði, Æ, ætti heima og ákærði því ákveðið að aka á undan honum að heimili meðákærða, Æ. Kvaðst ákærða hafa grunað að ekki væri allt með felldu er hann hafi séð meðákærða, Pétur Jökul, með töskurnar. Ekki hafi hann hins vegar vitað hvað það hafi getað verið, en grunað að um þýfi gæti verið að ræða. Eftir að þeir hafi ekið af stað á bifreiðunum hafi ákærði stöðvað bifreið sína í nærliggjandi götu sem hafi verið [...]. Þar hafi hann ætlað að spyrja meðákærða nánar út í málið. Meðákærði hafi verið ölvaður og ruglaður. Af þeim ástæðum hafi ákærði ákveðið að fara ekki með bifreiðina til meðákærða, Æ, heldur skilja hann eftir á miðri leið. Þar sem bifreið ákærða hafi verið ,,ódýrari“ en sú bifreið er meðákærði hafi ekið hafi ákærði ákveðið að láta meðákærða aka sinni bifreið en ákærði ekið hinni bifreiðinni, með skráningarnúmerið C. Bifreiðin C hafi síðan verið skilin eftir eins og ákærði hafi verið búinn að ákveða. Að því loknu hafi verið ætlun ákærða að fara heim til meðákærða, Æ, og inna hann eftir því hvað væri í gangi. Hafi það verið vegna þess að ákærða hafi grunað að eitthvað óeðlilegt hafi verið í gangi í tengslum við nefndar töskur. Hafi ákærði því næst farið á bifreiðinni B og náð í meðákærða, Æ, sem fullyrt hafi að ekkert væri í töskunum. Hafi þeir farið saman upp í [...] á bifreið meðákærða, Æ, með skráningarnúmerið A. Þar hafi meðákærði sýnt ákærða töskurnar. Komið hafi í ljós að ekkert var í töskunum.Fyrir dómi greindi ákærði frá því að frá [...] hafi þeir farið en meðákærði hafi ætlað að skutla ákærða heim til sín. Við yfirheyrslur hjá lögreglu bar ákærði að frá [...] hafi ákærðu farið aftur því bifreið ákærða hafi verið heima hjá meðákærða Æ. Á leiðinni hafi meðákærði látið ákærða fá umslag í hendi og óskað eftir því að ákærði léti meðákærða, Pétur Jökul, fá umslagið. Í því hafi lögreglu borið að og ákærðu verið handteknir. Hafi ákærði einfaldlega ákveðið að setja umslagið inn á sig frekar en að láta það frá sér á einhvern óvissan stað. Hafi hann talið að lögregla væri í reglulegu umferðareftirliti og þeir verið stöðvaðir af þeim sökum. Hafi ákærði verið grunlaus um fíkniefni sem síðar hafi fundist í þeim töskum er fluttar hafi verið í bifreiðinni og ekkert komið nálagt innflutningi á þeim fíkniefnum. Væri rangt sem fram kæmi í ákæru að ákærði hafi tekið að sér fyrir meðákærða, Æ, að finna vitorðsmann til að flytja umrædd fíkniefni til landsins. Þá hafi ákærði ekki tekið við neinum fjármunum úr hendi meðákærða, Æ, til að afhenda meðákærða, Pétri Jökli, svo sem ákæra miðar við. Áður en þessir atburðir áttu sér stað hafi ákærði þekkt vel meðákærða, Æ, en aðeins kannast við meðákærða, Pétur Jökul. Aðra meðákærðu hafi hann ekki þekkt. Ákærði, Guðlaugur Agnar Guðmundsson, kvaðst hafa farið til Amsterdam í Hollandi 10. apríl 2010. Tilgangur með ferðinni hafi verið að slappa af. Hafi hann komið aftur til landsins 15. apríl 2010. Ákærði kvaðst ekkert þekkja til þeirra atvika sem væru sakarefni málsins. Kvaðst hann ekki með neinu móti hafa tengst innflutningi á fíkniefnum sem meðákærði, Þ, hafi flutt til landsins 10. apríl 2010. Ákærði kvaðst um tíma hafa haft afnot af bifreið með skráningarnúmerið C, en þeirri bifreið hafi hann hins vegar skilað af sér á sínum tíma. Ákærði kvaðst í gegnum tíðina hafa verið í góðum tengslum við meðákærða, Æ, en þeir hafi þekkst í nokkur ár. Hafi verið töluverð samskipti á milli þeirra á árunum 2008 og 2009 og allt fram til í apríl 2010. Eftir að mál þetta kom upp hafi samskipti þeirra eðli málsins samkvæmt orðið minni.Væru þeir ekki góðir vinir í dag. Ákærði kvaðst í gegnum tíðina hafa lánað meðákærða, Æ, peninga, auk þess sem ákærði hafi fengið lánaða peninga frá meðákærða. Hafi verið um vinargreiða að ræða. Þá kvaðst ákærði þekkja E. Hafi þeir verið ágætis vinir í um 4 ár. Ekki hafi ákærði velt fyrir sér hugsanlegum tengslum E við fíkniefnaviðskipti. Kvaðst ákærði kannast við að hafa lagt fjármuni inn á E, alls ríflega 3.000.000 króna. Hafi síðasta innborgunin verið í desember 2009. E hafi þá verið blankur.E hafi endurgreitt ákærða fjárhæðina í reiðufé. Ákærði kvaðst sjálfur hafa fengið peninga í gegnum slysabætur. Hafi hann af þeim sökum átt peninga til að lána E. Ákærði kvaðst ekki kannast við tösku sem lögregla hafi haft til athugunar á heimili föður ákærða að [...] í Reykjavík. Hljóti tilviljun að ráða því að um samskonar tösku væri að ræða og meðákærði, Þ, hafi notað við innflutning fíkniefna. Ákærði kvaðst ekki þekkja meðákærðu, Davíð Garðarsson og Þ. Ákærði kvaðst ekki kannast við að hafa fram til 15. apríl 2010 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 4.675.370 krónur og skartgripa að verðmæti 2.000.000 krónur með sölu og dreifingu ávana- og fíkniefna, svo sem honum væri gefið að sök í IV. kafla ákæru. Að því er varði fjármál ákærða þá hafi hann fengið greiddar út slysabætur. Önnur greiðslan hafi verið innt af hendi á árinu 2007 og hin á árinu 2009. Fyrri greiðslan hafi verið tæpar 3.000.000 króna en sú síðari 3.800.000 krónur. Þá hafi ákærði fengið greitt fyrir málningarvinnu sem hann hafi ekki gefið upp til skatts. Þá hafi hann stundað það að kaupa og selja mótorhjól og báta og hagnast af þeim viðskiptum. Einnig hafi hann lánað einstaklingum fjármuni með háum vöxtum. Þá hafi hann unnið einhverja fjármuni í Póker. Að því er varðar málningarvinnuna þá gæti ákærði bent á verk sem hann hafi unnið fyrir móður sína. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki eiga peninga er lögregla hafi lagt hald á og fundist hafi í bankahólfi sem skráð væri á föður ákærða. Faðir ákærða ætti umrædda fjármuni. Hafi ákærði sagt við yfirheyrslur hjá lögreglu að ákærði ætti fjármunina. Það hafi hann gert til að vernda föður sinn, sem þá sat í gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að málinu. Faðir ákærða hafi lánað ákærða 1.250.000 krónur og ákærði látið föður sinn fá þá skartgripi sem fundist hafi í bankahólfinu að veði fyrir láninu. Er ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 19. apríl 2010 kvaðst hann eiga verðmæti í bankahólfi sem skráð væri á föður ákærða. Í svörtum kassa merktur ,,Prada“ hafi verið 3-4.000.000 króna er ákærði ætti. Þá hafi hann fengið hring og ermahnappa með demöntum í sennilega að verðmæti 1.000.000 krónur. Umrædda muni hafi ákærið fengið í viðskiptum. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 29. apríl 2010 kvað ákærði þá fjármuni er lögregla hafði lagt hald á í peningahólfi sem skráð væri á föður ákærða vera þannig til komna að hluti væri tryggingabætur sem hann hafi fengið greiddar. Þá hafi hann fengið söluhagnað við sölu á bát, en hann hafi keypt bát af gerðinni Jet í félagi við vin sinn. Bátinn hafi þeir selt með hagnaði og skipt hagnaðinum á milli sín. Ákærði kvaðst kannast við að hafa ritað flesta þá minnismiða sem fundist hafi við húsleit á heimili ákærða. Er borið var undir ákærða þýðing einstaka miða kvaðst ákærði ekki vita hvað einstaka færslur stæðu fyrir. Við skýrslutöku hjá lögreglu 19. apríl 2010 skýrði ákærði miðana með þeim hætti að hann væri að setja saman hugsanir á miðunum. Að öðru leyti vildi hann ekki tjá sig um miðana eða þýðingu þeirra.Við yfirheyrslur hjá lögreglu 29. apríl 2010 kvaðst ákærði kannast við að hafa ritað minnismiða sem lögregla fann við leit í bifreiðinni C. Ákærði, Þ, kvað meðákærða, Pétur Jökul Jónasson, hafa komið að máli við sig og fengið sig til að flytja fíkniefni til landsins gegn greiðslu þóknunar. Þessi mál hafi borið á góma á milli þeirra nokkru áður en ákærði hafi farið í ferðina í apríl 2010. Þegar að ferðinni í apríl kom hafi hana borið brátt að. Meðákærði, Pétur Jökull, hafi komið til ákærða og beðið hann um að fara í ferðina. Ákvörðun hafi ákærði tekið á nokkrum klukkustundum. Meðákærði hafi látið ákærða fá fjármuni til að kaupa flugmiða til Spánar, fjármuni fyrir uppihaldi, auk þess sem hann hafi látið hann fá fjármuni til að greiða fyrir fíkniefnin. Ákærði hafi að kvöldi miðvikudagsins 31. mars 2010 fengið 104.000 krónur til greiðslu fargjalds. Þann 2. apríl 2010 hafi meðákærði, Pétur Jökull, látið ákærða fá 165.000 krónur til uppihalds og greiðslu fyrir fíkniefnin. Um hafi verið að ræða peningabúnt sem hafi verið í plastpoka. Á Spáni hafi ákærði hitt mann sem átt hafi að afhenda honum efnin. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 13. apríl 2010 bar ákærði að um hafi verið að ræða íslending, sem afhent hafi honum efnin. Efnin hafi verið falin í þrem ferðatöskum sem ákærði hafi fengið í hendur. Í staðinn hafi ákærði látið manninn fá peningana. Ákærði hafi átt að fá á bilinu 500.000 til 1.000.000 króna fyrir verkið. Hafi ákærði ekki leitt hugann að því hvort efnin væru ætluð til dreifingar á Íslandi. Þá hafi hann ekki vitað um hversu mikið magn væri að ræða né tegund efna. Hafi hann helst talið að um væri að ræða fíkniefnið hass sem hann væri að flytja til landsins. Ákærði kvaðst aldrei hafa komið nærri neinu viðlíka áður. Hafi ákæri glímt við fjárhagslegan vanda og ætlað að slá á skuldir með verkinu. Ákærði kvaðst ekki þekkja neina aðra meðákærðu heldur en meðákærða, Pétur Jökul. Ekki kvaðst ákærði hafa kannast við þann mann á Spáni er látið hafi hann hafa fíkniefnin. Ákærði, Pétur Jökull Jónasson, kvaðst hafa farið þess á leit við meðákærða, Þ, að hann flytti fíkniefni til landsins gegn greiðslu þóknunar. Hafi ákærði í tengslum við það 31. mars 2010 látið meðákærða, Þ, fá 104.000 krónur til að kaupa flugmiða til Spánar. Föstudaginn 2. apríl 2010 hafi ákærði látið meðákærða fá 165.000 krónur til uppihalds á Spáni og 17.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin. Fyrir dómi kvað ákærði meðákærða, Æ, hafa farið þess á leit við sig að ákærði fengi einhvern til að flytja efnin. Ekki myndi ákærði dagsetningar í því sambandi en hann hafi verið í mikilli óreglu á þessum tíma. Ekki hafi verið langur aðdragandi að því að meðákærði færi út að beiðni ákærða. Hafi ákærði sennilega hitt meðákærða, Þ, í mars 2010 þar sem þetta hafi fyrst borið á góma. Meðákærði, Davíð Garðarsson, hafi aldrei komið nærri málinu. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 20. apríl 2010 greindi ákærði ítarlega frá atvikum málsins. Bar hann þá að stuttu fyrir páska 2010 hafi ákærði fengið símtal þar sem hann hafi verið beðinn um að ræða við meðákærða, Þ, um að fara til Spánar og flytja efnin heim. Atburðarásin hafi verið hröð og hafi ákærði tekið pening út af eigin reikningi til að láta meðákærða fá. Hafi ákærði lagt úr fyrir miðakaupum. Um 1 2 dögum síðar hafi ákærði hitt meðákærða, Þ, aftur og þá á heimili meðákærða þar sem hann hafi látið hann hafa peninga fyrir uppihaldi úti. Evrum hafi verið pakkað inn í sellofan og ákærði látið meðákærða, Þ, fá þá til að greiða fyrir efnin. Þá hafi ákærði afhent meðákærða upplýsingar um hótel og hvernig hann ætti að hafa samband úti ef hann lenti í vandræðum. Sá hinn sami aðili hafi fengið ákærða til að tala við meðákærða og látið hafi ákærða fá peninga, miða um upplýsingar úti og símakort. Ákærði kvaðst hafa heyrt í meðákærða, Þ, eftir að meðákærði kom til landsins 10. apríl 2010. Hafi ákærði látið þann sem fengið hafi ákærða til verksins vita um það. Sá maður sem fengið hafi ákærða til verksins hafi sótt ákærða niður í bæ. Hafi ákærði farið upp í Breiðholt með þeim manni, en sá maður hafi látið ákærða fá lyklana að bifreið sem staðið hafi á stæði nærri heimili meðákærða, Þ. Hafi þeir sótt töskurnar til meðákærða, Þ, og farið með þær í bifreið sem staðið hafi á bifreiðastæði nærri dvalarstað meðákærða. Hafi ákærði sett töskurnar í aftursætið. Því næst hafi ákærði ekið á eftir þeim manni sem fengið hafi hann til verksins og þeir ekið í götu rétt fyrir neðan. Þar hafi þeir skipt um bifreiðar og ákærði ekið á eftir niður í [...]. Hinn maðurinn hafi þá ekið bifreiðinni með töskunum í. Í [...] hafi viðkomandi aðili komið yfir í bifreið ákærða og ákærða verið ekið niður í bæ. Ákærði kvaðst hjá lögreglu ekki vilja nafngreina þann mann sem fengið hafi hann til verksins og ekið með ákærða í Breiðholtið til að ná í töskurnar. Er ákærði var inntur eftir því fyrir dómi af hverju hann hefði greint frá því hjá lögreglu að sá maður sem farið hafi með honum að ná í nefndar töskur hafi verið sá sem fengið hafi hann til verksins kvaðst ákærði hafa sagt lögreglu ósatt. Hafi hann ekki verið í ástandi til að segja satt og rétt frá. Hafi hann á þessum tíma verið í tómu rugli. Við aðalmeðferð málsins sá ákærði í réttinum skjal í rannsóknargögnum merkt 2.4, bls. 9 sem er útprentun á hljóðritun á samtali milli ákærða og nafngreindrar konu og ákærða og meðákærða, Davíðs. Í samtalinu við konuna biður ákærði um að fá að svara símtali við ,,gaurinn sem ég er að vinna fyrir“. Í framhaldi svarar ákærði símtali við meðákærða, Davíð. Ákærði kvaðst ekki muna eftir umræddu símtali. Hafi ákærði verið með marga síma á þessum tíma og það verið ,,bull“ sem hann hafi sagt í símann. Meðákærði, Æ, hafi verið sá sem hafi beðið ákærða um að útvega ,,burðardýrið“ og ná síðan í bifreiðina C upp í Breiðholt. Bifreiðin hafi síðan átt að fara að heimili meðákærða, Æ. Þá hafi það verið meðákærði, Æ, sem hafi afhent ákærða peninga til að láta meðákærða, Þ, fá. Ákærði kvaðst ekki geta gefið skýringar á því af hverju lögregla hafi ekki orðið þess vör við skyggingu eða símahleranir að ákærði væri í sambandi við meðákærða, Æ, þar sem þeir hafi þekkst. Ákærði, Æ, kvaðst ásamt meðákærða, Pétri Jökli, hafa lagt á ráðin um að meðákærði, Þ, flytti fíkniefni til landsins í samræmi við ákæru. Hafi ákærði einhverju sinni hitt meðákærða, Pétur Jökul, sem greint hafi ákærða frá meðákærða, Þ. Atburðarásin hafi síðan verið hröð og meðákærði, Þ, verið sendur út. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 15. apríl 2010 bar ákærði að laugardaginn 10. apríl 2010 hafi ákærði hitt meðákærða, Davíð Garðarsson, í verslunarmiðstöðunni Kringlunni. Frá Kringlunni hafi þeir farið saman að í Garðabæ og sótt þangað bifreið sem ákærði hafi lánað meðákærða, Davíð. Um hafi verið að ræða bifreið af gerðinni [...], en ákærði kvaðst hafa verið með bifreiðina að láni. Meðákærði, Guðlaugur Agnar, hafi verið með bifreiðina. Lykla að bifreiðinni hafi ákærði fengið hjá meðákærða, Guðlaugi, á fimmtu- eða föstudeginum. Ákærði og meðákærði, Davíð, hafi farið á bifreiðinni og bifreið meðákærða upp í Breiðholt. Þar hafi bifreiðin verið skilin eftir og ákærði orðið meðákærða samferða. Síðar þetta saman kvöld hafi meðákærði, Davíð, haft samband og sótt ákærða. Þeir hafi farið saman upp í [...]. Þangað hafi þeir farið á bifreið meðákærða, Æ. Í [...] hafi [...] verið og þeir ,,tékkað“ á bifreiðinni. Hafi ákærði opnað farangursrými bifreiðarinnar til að athuga hvað þar væri. Þar hafi verið töskur sem hann hafi opnað til að aðgæta hvaða töskur þetta væru. Ekki hafi hann kannast við þær. Í framhaldi hafi ákærði farið niður í bæ þar sem hann hafi ætlað að skemmta sér. Aðspurður kvaðst ákærði ekki geta sagt til um hver hafi beðið hann um að athuga með töskurnar. Hafi hann ætlað að sækja þær á sunnudeginum. Ákærði var á ný yfirheyrður af lögreglu 20. apríl 2010. Kvaðst ákærði þá vera ,,millimaður“ og væri hann að vinna fyrir aðra. Að því er varðaði minnisbók sem fundist hafi í bifreiðinni C og fram kemur í rannsóknargögnum sem skjal 2.1, bls. 45-55 þá væru á minnismiðana ritaðar fjárhæðir og kæmi fram um fíkniefni. Geti vel passað að athugasemdir hafi verið ritaðar niður sem skuldamiðar vegna fíkniefnaskulda og peningasendinga. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 5. maí 2010 greindi ákærði svo frá að meðákærði, Guðlaugur, hafi komið að máli við ákærða og innt hann eftir því hvort ákærði vissi um einhvern til að fara til útlanda. Hafi meðákærði, Davíð, greint frá því að hann væri með mann, meðákærða Þ, sem væri tilbúinn að koma með eitt kg. Hafi ákærði greint meðákærða, Guðlaugi, frá því. Hafi ákærði mátt kaupa í þeirri sendingu 300 g. Atburðarásin hafi farið af stað og ákærði látið meðákærða, Davíð, fá peninga handa meðákærða, Þ, til kaupa á flugmiða og gjaldeyri. Þá hafi ákærði látið meðákærða, Davíð, fá 17.000 evrur til kaupa efnin. Atburðarásin hafi verið hröð og verið ákveðin um viku áður en meðákærði, Þ, hafi farið utan. Eftir því sem ákærði vissi hafi meðákærði, Pétur Jökull, komið á tengslum við meðákærða, Þ, en meðákærði, Pétur Jökull, væri vinur meðákærða, Davíðs. Ekki kvaðst ákærði þekkja meðákærða, Pétur Jökul. Meðákærði, Þ, hafi átt að fá 1.000.000 krónur í þóknun fyrir förina. Þeir fjármunir sem meðákærði, Davíð, hafi verið með í fórum sínum við handtöku hafi verið fjármunir sem ákærði hafi látið meðákærða, Davíð, fá sem átt hafi að skila sér til meðákærða, Þ, sem þóknunin. Sendingunni sem kom að utan hafi átt að skipta í hlutföllunum að ákærði fengi ¼ hluta, meðákærði, Guðlaugur, ¼ hluta, meðákærði, Davíð, hafi átt að fá 50 g. E hafi átt að fá restina. Á meðan meðákærði, Þ, hafi verið í ferðinni hafi meðákærði, Guðlaugur, verið í útlöndum. Hafi meðákærði, Guðlaugur, beðið ákærða um að vera í sambandi við E og ákærði gefið E upp símanúmer meðákærða, Þ. Það númer er hann hafi gefið E hafi verið númer sem meðákærði, Þ, hafi notað daglega, en númerið hafi meðákærði, Davíð, gefið upplýsingar um. Fyrir dómi var ákærði inntur eftir breyttum framburði sínum í málinu. Ákærði kvað lögreglu hafa beitt sig þrýstingi og hafi hann verið settur í einangrun. Pressan hafi verið það mikil að ákærði hafi látið undan. Hafi lögregla við yfirheyrslur lagt ríka áherslu á þátt meðákærða, Guðlaugs, og gefið í skyn að tekið yrði tillit til samstarfsvilja ákærða með mildari refsidómi í væntanlegu sakamáli. Hafi ákærði verið í taugaáfalli í vistinni. Ákærða hafi nánast verið lögð orð í munn. Ákærði kvað það rétt að hann hafi látið meðákærða, Davíð, fá í hendur 1.000.000 króna í bifreiðinni á ferð þeirra félaga frá [...]. Hafi ákærði talið öruggara að gera það þó svo meðákærði hafi ekki vitað hvað væri í gangi. Hafi meðákærði einfaldlega átt að láta meðákærða, Pétur Jökul, fá peningana. Ákærði kvaðst hafna því að hafa gerst sekur um peningaþvætti samkvæmt II. kafla ákæru. Ákærði kvaðst viðurkenna að hafa selt fíkniefni en það hafi verið gert til að fjármagna eigin neyslu. Þær 2.880.500 krónur er fundist hafi í peningahólfi í Byr sparisjóði sem skráð væri á ákærða hafi verið sparifé er ákærði hafi safnað saman. Umræddir fjármunir hafi verið í hólfinu frá árinu 2008. Ákærði hafi unnið talsvert og m.a. verið hjá málarameistara á árunum 2000 til 2008. Þá hafi ákærði farið til sjós. Þeir fjármunir sem geymdir hafi verið í hólfinu hafi ákærði áður geymt heima hjá sér. Þjónustufulltrúi í banka hafi hins vegar bent ákærða á að skynsamlegra væri að geyma þá í bankahólfi. Ekkert af þessum fjármunum hafi komið til vegna sölu ólöglegra fíkniefna. Við skýrslutöku hjá lögreglu 28. apríl 2010 var ákærði inntur eftir því hvort eitthvað af tekjuöflun hans væri vegna fíkniefnasölu. Kvað hann einhvern hluta vera þannig til kominn en ákærði hefði enga yfirsýn yfir hversu mikið það væri. F, faðir ákærða Guðlaugs Agnars, kvaðst vera eigandi að bankahólfi í Íslandsbanka í Mjódd í Reykjavík. Hafi F tekið hólfið á leigu í júlí 2009. Öll þau verðmæti sem verið hafi í hólfinu við leit lögreglu í því hafi verið í eigu F. Um hafi verið að ræða peninga og skartgripi. Í hólfið hafi F farið 2 til 3 sinnum, síðast 29.desember 2009. G lögreglufulltrúi og rannsóknarlögreglumennirnir H og I staðfestu þátt sinn í rannsókn málsins og gerðu grein fyrir einstökum þáttum í henni. G kvaðst hafa unnið að fjármálagreiningu gagnvart ákærðu, Æ og Guðlaugi Agnari. Tilgangur með þeirri greiningu hafi verið að sýna fram á hvort ákærðu væru að eyða meiri fjármunum yfir tiltekið tímabil heldur en þeir öfluðu. Aflað hafi verið upplýsinga um allar skráðar tekjur ákærðu og upplýsinga um fjárútstreymi. Komið hafi í ljós misræmi hjá ákærðu og hafi verið leitað skýringa hjá þeim um þau atriði. Ekki hafi ákærðu tekist að skýra þann mismun, jafnvel þó svo tekið hafi verið tillit til þeirra skýringa að þeir hafi unnið ákveðna vinnu ,,svart“. Þau gögn sem stuðst hafi verið við væru til hjá lögreglu í tengslum við rannsókn málsins, þó svo þau hefðu ekki verið lögð fram við rannsókn málsins. Við rannsóknina hafi komið fram tengsl ákærða, Guðlaugs Agnars, og E. Hafi ákærði millifært á E samtals um 3.000.000 krónur. H gerði grein fyrir upphafi rannsóknarinnar haustið 2009 og hvernig símar ákærðu, Guðlaugs Agnars og Æ, hefðu verið hleraðir, auk þess sem fylgst hafi verið með ferðum þeirra. Stuðst hafi verið við skyggingar og eftirfararbúnað lögreglu. Á þessu tímabili hafi ákærði, Pétur Jökull, aldrei sett sig í samband við ákærða, Æ, og hafi lögregla aldrei séð þá tvo hittast. Samskipti ákærðu, Æ og Davíðs Garðarssonar, hafi hins vegar verið töluverð. Hafi þeir bæði rætt saman í síma og hist. E hafi verið grunaður í málinu. Hafi hann komið inn í málið þegar hann hafi haft samband við ákærða, Þ, á Spáni. Í rannsókn málsins hafi komið fram að ákærði, Æ, hafi haft samband við E og hafi hann látið E hafa símanúmer ákærða, Þ. Hafi það verið gert að ósk ákærða, Guðlaugs Agnars. Reynt hafi verið að hafa uppi á E en það ekki tekist. Væri hann nú eftirlýstur í útlöndum. H staðfesti að ákærði, Æ, hafi við upphaf rannsóknarinnar verið í einangrun.Hann hafi verið leystur úr henni síðar en settur aftur í einangrun. Hafi það tengst öðru máli sem verið hafi til rannsóknar hjá lögreglu. I staðfesti að þrátt fyrir að símar ákærða, Æ, hafi verið hleraðir og fylgst hafi verið með ferðum hans hafi leiðir hans og ákærða, Péturs Jökuls, aldrei skarast. Ákærði, Pétur Jökull, hafi fyrst komið inn í rannsókn málsins þegar hann hafi verið í símasamskiptum við ákærða, Þ, í tengslum við för hans út. E hafi komið inn í rannsókn málsins og hafi lögregla haft staðfestar upplýsingar um að hann hafi afhent ákærða, Þ, efnin ytra. Ekki hafi verið vitað um þátt ákærða, Davíðs, í þessu máli fyrr en ákærðu, Davíð og Pétur Jökull, hafi farið saman að heimili ákærða, Þ, þar sem ákærði, Pétur, hafi náð í töskur með fíkniefnum inn á heimili ákærða, Þ. Niðurstaða: Í I. kafla ákæru er ákærðu öllum gefið að sök hegningar- og fíkniefnalagabrot, með því að hafa í mars og apríl 2010 staðið saman að innflutningi á samtals 1.594,43 g af kókaíni til Íslands frá Spáni, en efnið hafi verið ætlað til söludreifingar í ágóðaskyni. Upphaf málsins má rekja til þess að síðla sumars 2009 bárust lögregluyfirvöldum upplýsingar um að ákærðu, Guðlaugur Agnar og Æ, væru að undirbúa innflutning á fíkniefnum til landsins og að þeir myndu nota til þess svokölluð ,,burðardýr“. Í framhaldinu aflaði lögregla heimilda dómstóla til að koma fyrir hlerunarbúnaði í símum ákærðu, auk þess sem eftirfararbúnaði var komið fyrir og svokölluðum skyggingum lögreglu beitt. Samfelld rannsókn var í gangi gagnvart ákærðu, sem leiddi til þess að lögregla komst á snoðir um að ákærði, Þ, myndi fara til Spánar til að sækja efnin. Á þeim tíma hafði nafn ákærða, Péturs Jökuls, komið við sögu, en samkvæmt upplýsingum lögreglu virtist hann vera tengiliður við ákærða, Þ. Kom lögregla fyrir eftirfarar- og hljóðupptökubúnaði í töskum sem ákærði, Þ, flutti til landsins, auk þess sem símar ákærða voru þá hleraðir. Fylgdist lögregla með komu ákærða til landsins með fíkniefnin laugardaginn 10. apríl 2010. Í kjölfarið voru ákærðu allir handteknir, fyrir utan ákærða, Guðlaug Agnar, sem var handtekinn við kom til landsins frá útlöndum 16. apríl 2010. Ákærði, Þ, hefur frá því í yfirheyrslum hjá lögreglu 11. og 13. apríl 2010 viðurkennt þátt sinn í málinu. Hefur hann lýst því að ákærði, Pétur Jökull, hafi fengið sig til verksins og hann átt að fá á bilinu 500.000 til 1.000.000 króna fyrir það. Hafi ákærði tekið við fíkniefnunum á Spáni úr hendi Íslendings. Eftir að hafa flutt efnin til landsins hafi ákærði sett sig í samband við meðákærða, Pétur Jökul, sem sótt hafi efnin á heimili ákærða að [...] í Reykjavík. Ákærði kveðst ekki þekkja til þátta annarra meðákærðu í málinu en ákærði hafi einungis verið í sambandi við meðákærða, Pétur Jökul, vegna málsins. Ákærðu, Pétur Jökull og Æ, hafa einnig viðurkennt þátt sinn í málinu. Framburðir ákærðu hafa hins vegar breyst í grundvallaratriðum undir rannsókn og meðferð málsins varðandi þátt meðákærðu, Davíðs og Guðlaugs Agnars. Fyrir dómi hafa þeir lýst því að þeir tveir hafi lagt á ráðin um innflutning efnanna og ákærði, Pétur Jökull, fengið meðákærða, Þ, í innflutninginn. Meðákærðu, Davíð og Guðlaugur Agnar, hafi ekki tengst málinu með neinu móti. Ákærðu sættu einangrun á fyrstu stigum rannsóknar málsins. Á þeim tíma greindi ákærði, Æ, frá því að meðákærðu, Davíð og Guðlaugur Agnar, hafi einnig tengst málinu. Var framburður ákærða þá á þann veg að ákærði væri nokkurs konar millimaður í fíkniefnaviðskiptum. Meðákærði, Guðlaugur Agnar, hafi komið að máli við ákærða og beðið hann um að finna mann til að flytja fíkniefni til landsins. Ákærði hafi í kjölfarið sett sig í samband við meðákærða, Davíð, sem útvegað hafi mann til verksins. Við þessar yfirheyrslur greindi ákærði einnig frá því með nákvæmum hætti hvernig afhending fjármuna hafi verið af hálfu ákærðu og hvernig ákærðu hafi ætlað að skipta með sér ágóða af innflutningnum. Kom fram að meðákærði, Guðlaugur, hafi átt að fá ¼ hluta efnanna, ákærði sjálfur sama hluta og meðákærði, Davíð, 50 g. Afgang hafi E átt að fá. Við yfirheyrslur hjá lögreglu kvaðst ákærði ekki þekkja meðákærða, Pétur Jökul. Ákærði, Pétur Jökull, greindi frá því hjá lögreglu að ónafngreindur maður, sem ekki fer á milli mála að var meðákærði, Davíð, hafi fengið ákærða til að útvega mann til fararinnar. Í símtali sem ákærði á við nafngreinda konu vísar hann til meðákærða, Davíðs, sem þess manns sem hann sé ,,að vinna fyrir“. Saman fóru ákærðu síðan að heimili meðákærða, Þ, við komu hans til landsins og sóttu umrædd fíkniefni. Við mat á sök ákærða, Davíðs, er til þess að líta að ákærði var í reglulegu sambandi við meðákærðu, Guðlaug Agnar, Pétur Jökul og Æ, í aðdraganda innflutnings fíkniefnanna. Verður för ákærða að [...] í Reykjavík að kvöldi laugardagsins 10.apríl 2010 og framferði ákærða í kjölfarið ekki skýrð með öðrum hætti en þeim að honum hafi verið ljóst að fíkniefni voru í þeim töskum er komu til landsins. Háttsemi ákærða þetta kvöld bendir eindregið til þess að hann hafi haft það hlutverk með höndum að sjá til þess að fíkniefnin kæmust úr höndum meðákærða, Þ, með aðstoð meðákærða, Péturs Jökuls, í hendur meðákærða, Æ. Þá er til þess að líta að framburður ákærða, Æ, hjá lögreglu er afdráttarlaus um þátt meðákærða, Davíðs, í málinu, sem er í samræmi við atvikalýsingu í ákæruskjali. Eru skýringar hans á breyttum framburði ósennilegar, en ákærði naut aðstoðar verjanda við skýrslugjöfina.Einnig liggur fyrir framburður ákærða, Péturs Jökuls, hjá lögreglu um þátt meðákærða, Davíð. Að sama skapi eru skýringar hans á breyttum framburði ótrúverðugar, en ákærði naut aðstoðar verjanda við skýrslugjöfina. Eins og áður greinir bar ákærði, Æ, hjá lögreglu að hann þekkti ekki meðákærða, Pétur Jökul. Það sem styður þann framburð ákærða er að lögregla varð þess aldrei vör, þrátt fyrir margra mánaða samfelldar símahleranir, eftirför og skyggingar, að ákærðu, Æ og Pétur Jökull, settu sig í samband við hvorn annan. Varpar það þannig rýrð á þann framburð ákærðu fyrir dóminum að þeir tveir hafi lagt á ráðin um innflutninginn. Þegar litið er til þessara atriða telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði, Davíð, hafi tekið að sér að beiðni meðákærða, Æ, að finna vitorðsmann til að flytja fíkniefnin til landsins og í því skyni sett sig í samband við meðákærða, Pétur Jökul. Eftir að fíkniefnin voru komin til landsins afhenti hann meðákærða, Æ, efnin. Að mati dómsins er óhætt að leggja til grundvallar þann framburð meðákærða, Æ, hjá lögreglu að hann hafi afhent ákærða, Davíð, 269.000 krónur og 17.000 evrur til að afhenda meðákærða, Pétri Jökli. Þá fjármuni hafi átt að nota til að greiða fyrir fíkniefnin úti og fyrir uppihald meðákærða, Þ. Verður ákærði, Davíð, sakfelldur samkvæmt 3. tl. I. kafla ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæruskjali. Að því er þátt ákærða, Guðlaugs Agnars, varðar liggur fyrir að hjá lögreglu greindi meðákærði, Æ, frá þætti ákærða, Guðlaugs Agnars, með greinargóðum hætti. Lýsti hann því að meðákærði hafi sett sig í samband við sig í því skyni að finna einstakling til að flytja fíkniefni til landsins. Hafi meðákærði afhent sér 5.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin. Þá lýsti hann því hvaða hlut meðákærði, Guðlaugur, hafi átt að fá sem afrakstur innflutningsins. Ákærði, Guðlaugur Agnar, var á þessum tíma í reglulegu sambandi við meðákærðu, Davíð og Æ. Einnig var ákærði í reglulegu sambandi við E, sem grunaður hefur verið um að hafa verið sá Íslendingur sem afhent hafi ákærða, Þ, efnin á Spáni. Símtöl í rannsóknargögnum málsins leiða þetta í ljós, en símar ákærða, Þ, voru á þeim tíma hleraðir. Þá leiðir rannsóknin í ljós peningalegar millifærslur af reikningum ákærða til E á árinu 2009 og nemur fjárhæðin ríflega 3.000.000 króna. Ákærði tengist bifreiðinni C sem fíkniefnin voru flutt í. Eftirfararbúnaður lögreglu leiðir þetta í ljós en lögregla hefur tekið saman yfirlit um akstur bifreiðarinnar á skjali í rannsóknargögnum merkt. 2.2, bls. 21. Hafa ákærðu, Guðlaugur Agnar og Æ, notað bifreiðina í félagi á tímabilinu 1. 9. apríl 2010. Ýmiskonar minnismiðar fundust við leit á heimili ákærða að [...] í Garðabæ. Hefur ákærði ekki getað gefið fullnægjandi skýringar á eðli þeirra minnismiða, en þeir benda ótvírætt til þess að vera minnismiðar vegna fíkniefnaviðskipta. Fannst einn slíkur miði í bifreiðinni C sem ákærði hefur viðurkennt að stafi frá sér. Loks er til þess að líta, svo sem fyrr var rakið, að undir rannsókn málsins urðu lögreglumenn þess aldrei varir að meðákærðu, Pétur Jökull og Æ, þekktu til hvors annars. Skortir þar með tengilið milli ákærðu, sem styrkir þann framburð meðákærða, Æ, hjá lögreglu, að ákærði, Guðlaugur Agnar, hafi lagt á ráðin og fjármagnað að hluta innflutning efnanna. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu að hann hafi afhent meðákærða, Æ, 5.000 evrur til að greiða fyrir fíkniefnin. Þá verður lagt til grundvallar að hann hafi fengið meðákærða, Æ, til að setja sig í samband við vitorðsmanninn, sem staddur var á Spáni, og gefa honum upp símanúmer meðákærða, Þ. Með vísan til þessa verður ákærði, Guðlaugur Agnar, sakfelldur samkvæmt 1. tl. I. kafla ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæruskjali. Svo sem áður greinir hafa ákærðu, Þ, Pétur Jökull og Æ, játað sök að því gættu að þeir hafa synjað fyrir þátt meðákærðu, Davíðs og Guðlaugs Agnars. Hér að framan hafa ákærðu, Davíð og Guðlaugur Agnar, verið sakfelldir samkvæmt ákæru. Með hliðsjón af því verða ákærðu, Þ, Pétur Jökull og Æ, einnig sakfelldir samkvæmt 2., 4. og 5. tl. I. kafla ákæru og er háttsemi ákærðu réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Í II. kafla ákæru er ákærða, Æ, gefið að sök peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til laugardagsins 10. apríl 2010 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 2.880.500 krónur með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. Ákærði neitar sök. Ákærði viðurkenndi hjá lögreglu að hafa um nokkurt skeið fyrir handtökuna 10. apríl 2010 selt og dreift ávana- og fíkniefnum. Hafi hann með því fjármagnað eigin neyslu. Við yfirheyrslu hjá lögreglu 28. apríl 2010 kvaðst ákærði ekki hafa yfirsýn yfir hvort eitthvað af tekjuöflun hans væri vegna fíkniefnasölu en einhver hluti væri þannig til kominn. Lögregla hefur ritað greinargerð um fjármál ákærða. Samkvæmt henni er mikill munur á útgjöldum ákærða og skráðum tekjum. Nemur sá munur liðlega 8.500.000 krónum fyrir tímabilið 2009 til mars 2010. Þá liggur fyrir að lögregla lagði hald á 2.880.500 krónur sem geymdar voru í bankahólfi sem skráð var á ákærða. Ákærði hefur skýrt tilvist þessara fjármuna þannig að um sé að ræða sparifé ákærða.Samkvæmt 1. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 149/2009, varðar það fangelsi allt að 6 árum að taka við, nýta eða afla sér eða öðrum ávinnings af broti á almennum hegningarlögum eða af refsiverðu broti á öðrum lögum, eða meðal annars umbreyta slíkum ávinningi, flytja hann, senda, geyma, aðstoða við afhendingu hans, leyna honum eða upplýsingum um uppruna hans, eðli, staðsetningu eða ráðstöfun ávinnings. Ákærði viðurkenndi hjá lögreglu að hafa aflað sér tekna með sölu og dreifingu ólöglegra ávana- og fíkniefna. Hefur lögregla lagt hald á 2.880.500 krónur í peningahólfi sem ákærði var skráður fyrir. Telur dómurinn, í ljósi framburðar ákærða hjá lögreglu og greiningar lögreglu á fjármálum hans, sannað að ákærði hafi um nokkurt skeið fram til apríl 2010 aflað sér ávinnings af ólöglegri sölu og dreifingu ávana- og fíkniefna. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt II. kafla ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Í IV. kafla ákæru er ákærða, Guðlaugi Agnari, gefið að sök peningaþvætti, með því að hafa um nokkurt skeið fram til fimmtudagsins 15. apríl 2010 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 4.675.370 króna og skartgripa að verðmæti 2.000.000 króna með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. Ákærði neitar sök. Við rannsókn málsins var framkvæmd leit í bankahólfi sem staðsett var í Íslandsbanka við Þarabakka í Mjódd. Skráður umráðamaður hólfsins var F, faðir ákærða. Í bankahólfinu fundust 3.550.000 krónur. Voru fjármunirnir annars vegar í kassa merktum ,,Prada“ og hins vegar í gulu plastveski. Þá lagði lögregla hald á skartgripi í hólfinu sem metnir hafa verið að verðmæti 2.000.000 krónur. Var um að ræða tvo ermahnappa með demöntum í og demantshring. Loks lagði lögregla 21. apríl 2010 hald á samtals 1.125.370 krónur, sem voru inni á tveim bankareikningum skráðum á ákærða í Byr sparisjóði. Við fyrstu yfirheyrslur lögreglu yfir F 14. apríl 2010, sem á þeim tíma hafði réttarstöðu sakbornings, kvaðst hann vera eigandi þeirra muna sem lögregla lagði hald á í bankahólfinu. Ekki kvaðst F vilja gera lögreglu grein fyrir innihaldi hólfsins fyrir utan að í því væri eitthvað smáræði af peningum. Neitaði hann að tjá sig um eignarhald á skartgripunum. Ákærði, Guðlaugur Agnar, var inntur eftir verðmætum í bankahólfi föður síns við yfirheyrslur hjá lögreglu 19. apríl 2010. Kvaðst ákærði þá eiga verðmæti í bankahólfinu. Væri hann eigandi peninga í svörtum kassa, merktum ,,Prada“. Í kassanum hafi verið á bilinu 2-3.000.000 króna. Síðan hafi hann geymt í hólfinu skartgripi, hring og ermahnappa með demöntum í. Umrædda skartgripi hafi hann fengið fyrir ,,slikk“ í viðskiptum. Við aðra yfirheyrslu hjá lögreglu 29. apríl 2010 staðhæfði ákærði að peningarnir í bankahólfinu væru eign ákærða. Væri þeir hluti af tryggingabótum er ákærði hefði fengið og hluti af söluhagnaði af bát sem ákærði hafi selt. Fyrir dómi lýsti ákærði því að hann væri ekki eigandi þeirra fjármuna sem fundist hafi í hólfinu. Hafi hann lýsti því yfir að hann væri eigandi verðmætanna hjá lögreglu í því skyni að vernda föður sinn, sem þá hafði réttarstöðu sakbornings í málinu. Þá kom faðir ákærða, F, fyrir dóminn og lýsti því yfir að hann væri eigandi fjármunanna í hólfinu. Lögregla lagði hald á fjölda minnismiða á heimili ákærða við húsleit þar. Var ákærði m.a. yfirheyrður um þessa miða hjá lögreglu 29. apríl 2010. Gat ákærði litlar skýringar gefið á efni miðanna. Ákærði gat lýst með nokkuð greinargóðum hætti þeim munum sem lögregla lagði hald á í bankahólfinu í Íslandsbanka. Lýsti hann því yfir í tvígang hjá lögreglu að hann væri eigandi munanna. Faðir ákærða gat á hinn bóginn ekki gert grein fyrir innihaldi í bankahólfinu. Þegar þessi atriði eru virt telur dómurinn sannað að ákærði, Guðlaugur Agnar, hafi verið eigandi þeirra muna sem fundust í hólfinu. Lögregla hefur ritað greinargerð um fjármál ákærða. Samkvæmt því yfirliti nemur munur á ráðstöfunartekjum ákærða og skráðum tekjum hans á árinu 2009 og fram til mars 2010 ríflega 17.000.000 króna. Ákærði hefur ekki getað útskýrt þennan mismun nema með þeim hætti að um hafi verið að ræða svarta atvinnustarfsemi og önnur óskráð viðskipti. Engin gögn hefur hann getað lagt fram fullyrðingum sínum til stuðnings. Í málflutningi vék verjandi ákærða að því að gögn að baki greiningu lögreglu á fjármálum ákærða lægju ekki frammi í málinu. Því var lýst yfir við aðalmeðferð málsins af hálfu lögreglu að þessi gögn væru til staðar hjá lögreglu. Hefði verjandinn því getað óskað eftir framlagningu þeirra við aðalmeðferð málsins. Hefur greinargerð lögreglu um fjármálin því fullt gildi. Ákærði hefur í þessu máli verið sakfelldur fyrir að hafa, í félagi við meðákærðu, staðið að innflutningi til landsins á umtalsvert miklu magni af kókaíni frá Spáni. Hann á að baki sakaferil frá árinu 2003 og hefur frá því ári samtals 5 sinnum verið dæmdur eða gengist undir sáttir vegna brota gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Hefur hann því í nokkur ár verið viðriðinn ólögleg ávana- og fíkniefni. Þegar þau atriði málsins eru virt að dómurinn telur sannað að ákærði hafi verið eigandi fjármunanna í bankahólfinu, að hann hefur haft mjög miklar ráðstöfunartekjur umfram skráðar tekjur sem hann hefur ekki getað gefið trúverðugar skýringar á, að á heimili ákærða fundust minnismiðar sem augljóslega tengjast viðskiptum með ávana- og fíkniefni og að ákærði hefur ítrekað áður gerst sekur um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, telur dómurinn hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi um nokkurt skeið fram til 15. apríl 2010 á höfuðborgarsvæðinu aflað sér ávinnings að fjárhæð 4.675.370 krónur og skartgripa að verðmæti 2.000.000 króna með sölu og dreifingu ótiltekins magns ávana- og fíkniefna. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt IV. kafla ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. III. og V. kafli ákæru. Ákærðu, Æ og Davíð, játa sök samkvæmt III. og V. kafla ákæru. Með vísan til þeirrar játningar ákærðu, sem samrýmist gögnum málsins, er sekt þeirra sönnuð og verða þeir sakfelldur samkvæmt þessum köflum ákæru. Er háttsemi ákærðu rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði, Davíð Garðarsson, er fæddur í ágúst 1969. Hann á að baki sakaferil allt frá árinu 1985. Eru dómarnir nú orðnir 14 alls og eru þeir vegna brota á almennum hegningarlögum, umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Ákærði var síðast dæmdur 1. desember 2005 en þá var hann dæmdur í 2 ára og 6 mánaða fangelsi fyrir nauðgun. Var honum veitt reynslulausn 11. desember 2008 í tvö ár á eftirstöðvum refsingar 310 dögum. Ákærði, Guðlaugur Agnar, er fæddur í október 1986. Hann á að baki sakaferil frá árinu 2003. Eru refsidómarnir orðnir 5 talsins, en sáttir og viðurlagaákvarðanir 6 talsins. Síðast gekkst ákærði undir viðurlagaákvörðun 2008 fyrir brot gegn umferðarlögum. Ákærði, Þ, er fæddur í júlí 1958. Hann á að baki umferðarlagabrot frá árinu 2006. Ákærði, Pétur Jökull, er fæddur í febrúar 1979. Hann á að baki tvo dóma, frá árunum 2007 og 2009. Fyrra brotið var gegn lögum um ávana- og fíkniefni en það síðar vegna brota gegn 1. mgr. 257. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði, Æ, er fæddur í mars 1980. Hann á að baki tvo refsidóma og 3 sáttir og eina viðurlagaákvörðun. Síðast var ákærði dæmdur á árinu 2010 en þá var hann dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir brot gegn umferðarlögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Við ákvörðun refsingar ákærðu er til þess að líta að hlutur þeirra er mismikill. Þannig lögðu ákærðu, Guðlaugur Agnar og Æ, á ráðin og fjármögnuðu í sameiningu innflutning fíkniefnanna. Er þáttur þeirra alvarlegastur. Ákærði, Davíð, tók að sér að finna vitorðsmann til að flytja efnin og sá til þess að þau kæmust í hendur ákærða, Æ, eftir að þau voru komin til landsins. Ákærði, Pétur Jökull, tók að sér að finna vitorðsmann til að flytja efnin og aðstoðaði við að koma þeim í hendur ákærða, Æ, eftir að efnin komu til landsins. Loks fólst þáttur ákærða, Þ, einungis í því að flytja efnin til landsins, en ekkert er fram komið um að hann hafi átt að njóta annars afraksturs en að fá fyrir verkið 1.000.000 króna. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að ákærðu, Þ, Pétur Jökull og Æ, játuðu sök. Refsing ákærða, Davíðs, er ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði, en við ákvörðun refsingar er til þess litið að ákærði hefur með brotum sínum rofið skilyrði reynslulausnar sem honum var veitt 11. desember 2008 í tvö ár á eftirstöðvum refsingar 310 dögum. Verður reynslulausnin dæmd hér með. Refsing ákærða, Guðlaugs Agnars, er ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði, en ákærða, Æ, fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Refsing ákærða, Péturs Jökuls, er ákveðin fangelsi í 3 ár og ákærða, Þ, 2 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærðu, svo sem í dómsorði greinir. Haldlögð fíkniefni og stungulyf eru gerð upptæk svo sem nánar greinir í dómsorði. Krafa um að 8.555.870 krónur og skartgripir að verðmæti 2.000.000 króna verði gert upptækt byggir á 1. tl. 1. mgr. 69. gr. b laga nr. 19/1940. Samkvæmt þeirri grein má gera upptæk verðmæti, að hluta eða í heild, sem tilheyra einstaklingi sem gerst hefur sekur um brot, þegar það er til þess fallið að hafa í för með sér verulegan ávinning og það getur varðað að minnsta kosti 6 ára fangelsi. Skilyrðum þessa ákvæðis er fullnægt í málinu og verða greindir fjármunir því gerðir upptækir svo sem nánar greinir í dómsorði. Sakarkostnaður samkvæmt sakakostnaðaryfirliti nemur 2.395.405 krónum. Því var lýst yfir af hálfu ákæruvalds í munnlegum málflutningi að ákærðu bæri ekki að greiða fjóra síðustu reikninga á yfirlitinu, samtals að fjárhæð 340.682 krónur. Samtals nemur sakarkostnaður því 2.054.723 krónum.Verða ákærðu dæmdir til að greiða sakarkostnaðinn óskipt. Ákærðu verða dæmdir til að greiða verjendum sínum málavarnarlaun svo sem nánar greinir í dómsorði. Hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Karl Ingi Vilbergsson aðstoðarsaksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Davíð Garðarsson, sæti fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 11. apríl 2010 til dómsuppsögudags. Ákærði, Guðlaugur Agnar Guðmundsson, sæti fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 16. apríl 2010 til dómsuppsögudags. Ákærði, Þ, sæti fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 11. apríl 2010 til 22. júní 2010. Ákærði, Pétur Jökull Jónasson, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 11. apríl 2010 til dómsuppsögudags. Ákærði, Æ, sæti fangelsi í 3 ár og 6 mánuði. Til frádráttar refsingu komi gæsluvarðhald ákærða frá 11. apríl 2010 til dómsuppsögudags. Upptæk eru gerð til ríkissjóðs 1.629,12 g af kókaíni, 6,23 g af kannabisefni og 3 millilítrar af stungulyfi er inniheldur anabólíska stera, sem lagt var hald á við rannsókn málsins. Þá eru upptæk gerð til ríkissjóðs 8.555.870 krónur og skartgripir að verðmæti 2.000.000 króna, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærðu greiði óskipt 2.054.723 krónur í sakarkostnað. Ákærði, Þ, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hauks Arnar Birgissonar héraðsdómslögmanns, 903.600 krónur. Ákærði, Pétur Jökull, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur og þóknun verjanda á rannsóknarstigi Hjálmars Blöndal héraðsdómslögmanns, 514.550 krónur. Ákærði, Æ, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóhanns Hafstein héraðsdómslögmanns, 903.600 krónur. |
Mál nr. 17/2020 | Málefni aldraðra Fjárlög Jafnræðisregla Eignarréttur Stjórnarskrá Aðildarhæfi | HL og HH, sem reka hjúkrunar- og dvalarheimili, kröfðust þess að Í yrði gert að greiða þeim nánar tilgreinda fjárhæð í endurgjald fyrir fasteignir sem þeir lögðu til undir starfsemina á árunum 2013 til og með 2016. Kröfurnar reistu HL og HH einkum á því að þeir veittu öldruðum þjónustu sem Í væri skylt að leggja þeim til samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og því bæri Í að greiða allan kostnað af starfseminni. Þá gætti Í ekki jafnræðis við greiðslu húsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila þar sem sumum rekstraraðilum væru látin í té endurgjaldslaust húsnæði undir starfsemina eða fengju greidda húsaleigu auk þess sem brotið væri gegn eignarrétti þeirra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að réttur til þeirrar aðstoðar sem getið væri í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar væri bundinn við menn en tæki ekki til lögaðila. Þá var ekki talið að um skerðingu á eignarrétti HL og HH hefði verið að ræða þannig að í bága færi við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá kom fram að bygging á húsnæði þeirra sem samið hefðu við Í um rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila hefði verið fjármögnuð með mismunandi hætti á ólíkum tímum eftir lagafyrirmælum sem hefðu gilt á hverjum tíma. Yrði að ætla löggjafanum heimild og svigrúm til að kveða í lögum á um nýjar leiðir við aðkomu Í að uppbyggingu hjúkrunar- og dvalarheimila aldraðra, án þess að það teldist ólögmæt mismunun gagnvart rétti rekstraraðila sem fyrir væru og hefðu hafið rekstur að undangenginni annars konar fjármögnun bygginga. Hefðu HL og HH ekki sýnt fram á að sá greinarmunur sem gerður væri á greiðslum Í til rekstraraðila hvíldi á ólögmætum sjónarmiðum með þeim hætti að brotið hefði verið gegn rétti þeirra samkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Var Í því sýknað af kröfum HL og HH. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, ÁsaÓlafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður TómasMagnússon.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 28. apríl 2020. Áfrýjandi Hrafnista Laugarási krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér1.437.559.534 krónur „auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags“ entil vara 1.375.699.410 krónur með sömu vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum. Áfrýjandi Hrafnista Hraunvangi krefst þess aðallega að stefndaverði gert að greiða sér 1.217.453.803 krónur „auk dráttarvaxta frá 17. október2017 til greiðsludags“ en til vara 1.183.857.803 krónur með sömu vöxtum. Þá krefst hann málskostnaðará öllum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IÁfrýjendur eru rekstrarfélögí eigu Sjómannadagsráðs og annast rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila annarsvegar að Laugarási í Reykjavík og hins vegar að Hraunvangi í Hafnarfirði. Ímálinu krefur hvor áfrýjenda um sig stefnda um endurgjald fyrir notkunfasteigna sem þeir lögðu til undir starfsemina á árunum 2013 til og með 2016.Áfrýjendur reisa kröfur sínar á matsgerð dómkvadds manns 3. september 2017 umeðlilegt leigugjald fyrir fasteignirnar væru þær leigðar stefnda. Áfrýjendurvoru eigendur þeirra fasteigna sem málið varðar til ársloka 2014 en frá árinu2015 hefur Sjómannadagsráð verið eigandi þeirra og leigir áfrýjendum þær undirstarfsemina. Í aðalkröfum áfrýjenda eru húsnæðisgjöld sem þeir fengu greidd frástefnda á kröfutímabilinu dregin frá leigugjaldinu en í varakröfum eru tilviðbótar dregin frá framlög til áfrýjenda úr Framkvæmdasjóði aldraðra á samatímabili.2Ágreiningur aðila snýst umhvort stefnda hafi borið að greiða áfrýjendum endurgjald fyrir notkunfasteignanna í starfsemi þeirra sem svari til stofnkostnaðar húsnæðis,afskrifta og meiri háttar breytinga og endurbóta á því. Áfrýjendur telja niðurstöðumatsgerðar endurspegla hæfilegt endurgjald fyrir afnot fasteignanna. Þeir reisakröfur sínar á því að þeir veiti öldruðum þjónustu sem stefnda beri lagaskyldatil að veita samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar og lögum nr. 125/1999 ummálefni aldraðra og beri því að greiða allan kostnað af starfseminni. Um skyldustefnda vísa áfrýjendur jafnframt til laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar,einkum 39. gr. um samningsgerð um veitingu heilbrigðisþjónustu svo og 43. gr.um endurgjald fyrir slíka þjónustu og 32. gr. laga nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu. Þá halda áfrýjendur því fram að brotið sé gegneignarréttindum þeirra sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar með því aðstefndi krefji þá um að leggja fasteignir til starfseminnar, í gegnummóðurfélag sitt, án endurgjalds. Loks byggja áfrýjendur á því að brotið sé gegnjafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar með því að tiltekin hjúkrunar- ogdvalarheimili fái fasteignir undir starfsemi sína endurgjaldslaust frá stefnda eðafái greidda leigu en önnur, líkt og áfrýjendur, leggi sjálf til eða leigifasteignir frá þriðja aðila án þess að fá greiðslur frá stefnda vegna þesskostnaðar.Samkvæmt framansögðu byggjaáfrýjendur á því að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart þeim þar sem hann hafimeð ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínum en ella á almennum reglum kröfu-og samningaréttar um að greiða beri sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þærfasteignir sem áfrýjendur leggi til á grundvelli samninga þeirra viðSjúkratryggingar Íslands um að veita þjónustu á hjúkrunar- og dvalarheimilum. Með héraðsdómi var stefndisýknaður af kröfum áfrýjenda og staðfesti Landsréttur þá niðurstöðu með hinumáfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt 27. apríl 2020.IIEins og nánar er rakið íhinum áfrýjaða dómi mæla lög nr. 112/2008 meðal annars fyrir um samningsgerð umheilbrigðisþjónustu og um endurgjald ríkisins fyrir þjónustuna. Samkvæmt 5.gr., sbr. IV. kafla laganna, annast sjúkratryggingastofnun, sem síðar varðSjúkratryggingar Íslands, samningsgerðina fyrir hönd stefnda. Lögin tóku gildi1. október 2008 en ákvæði IV. kafla laganna komu ekki til framkvæmda fyrr en 1.janúar 2015 að því er varðar gerð samninga við sveitarfélög og aðra er rekahjúkrunarheimili, sbr. 2. málslið 2. mgr. 56. gr. laganna. Samkvæmtbráðabirgðaákvæði IV með lögunum var ráðherra fram til þess tíma heimilt aðákveða með reglugerð daggjöld vegna heilbrigðisþjónustu sem veitt var íhjúkrunarrýmum sjúkrahúsa, öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila. Daggjöldskyldu ákveðin með hliðsjón af mati á hjúkrunarþyngd, sbr. 4. mgr. 43 gr.laganna. Á þeim grundvelli kvað ráðherra á um daggjöld fyrir hjúkrunar-,dvalar- og dagdvalarrými sem ekki voru á föstum fjárlögum í reglugerð nr.1217/2012 fyrir árið 2013, reglugerð nr. 99/2014 fyrir árið 2014 og reglugerð nr.1185/2014 fyrir árið 2015. Þar kom fram að daggjöldum væri ætlað að mætaeðlilegum rekstrarkostnaði án viðhalds húsnæðis. Að auki var kveðið á umgreiðslu húsnæðisgjalds sem ætlað væri að mæta kostnaði vegna fasteignagjalda,trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis sem nýtt væri til rekstrarhjúkrunarrýma. Viðhaldshluta húsnæðisgjaldsins var ætlað að standa undir öllualmennu viðhaldi en ekki stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttar breytingumog endurbótum á húsnæði.Rammasamningur milliSjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila um þjónustu hjúkrunarheimila varundirritaður 21. október 2016, með gildistíma frá 1. janúar sama árs tilársloka 2018. Ákvæði um húsnæðisgjald var að finna í 8. gr. samningsins og varþað hliðstætt ákvæðum framangreindra reglugerða. Áfrýjendur staðfestu aðild aðsamningnum 25. október 2016. Samningnum fylgdi bókun þess efnis að einstökhjúkrunar- og dvalarheimili teldu aðild að honum ekki fela í sér viðurkenningu þeirraá því að endurgjaldið fyrir þjónustuna væri að einhverju leyti fullnægjandi ogtakmarkaði ekki heimildir þeirra til málssóknar eða kröfugerðar gagnvartstefnda.Með beiðni til héraðsdóms8. nóvember 2016 óskuðu áfrýjendur, ásamt Sjómannadagsráði, Grund ogDvalarheimilinu Ási eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta eðlilegtleigugjald fasteigna. Matsgerð lá fyrir 3. september 2017 og höfðuðu áfrýjendurmál þetta 13. október sama ár. Í hinum áfrýjaða dómi ernánari grein gerð fyrir lagagrundvelli dag- og húsnæðisgjalda. Í málinu eróumdeilt að greiðslur til áfrýjenda voru í samræmi við áðurgreindar reglugerðirum daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar- og dagdvalarrými sem ekki voru á föstumfjárlögum og við rammasamning eftir að hann tók gildi. Lýtur mál þetta þannigeingöngu að því hvort áfrýjendur eiga á grundvelli þeirra réttarheimilda semmálssóknin er reist á rétt til frekara endurgjalds úr hendi stefnda sem takimið af stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttar breytingum og endurbótum áfasteignum.2 Stefndi byggir sýknukröfu ífyrsta lagi á aðildarskorti áfrýjenda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Vísar hann einkum til þess að frá ársbyrjun 2015 hafiSjómannadagsráð verið eigandi þeirra fasteigna sem nýttar séu í rekstriáfrýjenda og samkvæmt grein 13 í lögum þess fari ráðið með öll réttindi ogskyldur varðandi eignir þess. Þá sé í gögnum málsins hvergi vikið að samningumSjómannadagsráðs og áfrýjenda um fasteignirnar eða leigugreiðslur fyrir þær. Áfrýjendur voru eigendurþeirra fasteigna sem málið varðar til ársloka 2014 en frá þeim tíma munu þeirhafa haft þær á leigu undir starfsemina. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð greinfyrir samstæðuársreikningi Sjómannadagsráðs fyrir árið 2015. Þar kemur fram aðSjómannadagsráð hafi tekið yfir rekstur fasteigna áfrýjenda og hafi tekjur ámóti í formi leigu. Leigufjárhæðin samanstandi af húsnæðisgjaldi sem áfrýjendurfái greitt frá stefnda og tilgreindri fjárhæð sem taki mið af stofnkostnaði,afskriftum og meiri háttar breytingum og endurbótum. Áfrýjendur hafi gert kröfuá hendur stefnda um frekari greiðslur vegna nýtingar fasteignanna í þágustarfsemi sinnar. Vegna óvissu um það hvort krafan innheimtist hafi hún ekkiverið færð til tekna í rekstrarreikningi hjúkrunarheimilanna. Af sömu ástæðuhafi skuld hjúkrunarheimilanna við Sjómannadagsráð vegna stofnkostnaðarhlutaleigunnar ekki verið færð í ársreikning þeirra og heldur ekki krafa áhjúkrunarheimilin í ársreikningi Sjómannadagsráðs. Áfrýjendur eru aðilar aðrammasamningi milli Sjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila og fá samkvæmthonum meðal annars greiðslur í formi húsnæðisgjalda frá stefnda fyrir að leggjahúsnæði til rekstursins. Að framangreindu virtu enað öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á aðáfrýjendur teljist rétthafar þeirra hagsmuna sem fjárkröfur þeirra lúta að. 3 Í 54. gr. laga nr. 112/2008er kveðið á um að kostnaður við sjúkratryggingar greiðist úr ríkissjóði, að þvímarki sem ákveðið er samkvæmt lögunum eða sérlögum og reglugerðum settum meðstoð í þeim. Árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skuli vera í samræmi viðákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs. Fyrir liggurað hlutdeild einstakra hjúkrunarheimila í fjárveitingu hvers árs er ákveðin meðreiknilíkani, svokölluðu daggjaldalíkani. Með því er leitast við að skipta þeimfjármunum sem stjórnvöld ráðstafa hverju sinni til málaflokksins milliheimilanna á málefnalegan og gagnsæjan hátt og að gætt sé jafnræðis. Líkaninuer aftur á móti ekki ætlað að ákvarða raunkostnað við reksturhjúkrunarheimilis. Á grundvelli 1. mgr. 39. gr. laga nr. 112/2008 semja SjúkratryggingarÍslands, sem fyrr segir, um veitingu heilbrigðisþjónustu við þá sem reka hjúkrunarheimiliog um endurgjald stefnda vegna hennar. Kom ákvæðið til framkvæmda 1. janúar2015 og er rammasamningur milli Sjúkratrygginga Íslands og áfrýjenda umþjónustu hjúkrunarheimila gerður með stoð í því. Fallist er á þá niðurstöðuhins áfrýjaða dóms að lög nr. 112/2008 hafi ekki að geyma ákvæði sem mæla fyrirum skyldu stefnda til að standa áfrýjendum skil á endurgjaldi vegna notkunar á fasteignumí rekstri hjúkrunar- og dvalarheimila umfram það sem stefndi hefur greitt íformi húsnæðisgjalds. Þá verður þeirri skyldu heldur ekki fundin stoð íreglugerðum, og síðar rammasamningi, sem giltu um greiðslur til áfrýjenda á árunum2013 til 2016. Auk þess verður slík skuldbinding hvorki byggð á ákvæðum laganr. 125/1999 né laga nr. 40/2007.Einsog áður greinir hafa áfrýjendur reist kröfur sínar á því að þar sem þeir veitiöldruðum þjónustu sem stefnda sé skylt að leggja þeim til samkvæmt 76. gr.stjórnarskrárinnar beri stefnda að greiða allan kostnað af starfseminni. Samkvæmt1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 14. gr. stjórnarskipunarlaga nr.97/1995, skal öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegnasjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Íathugasemdum sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 97/1995 kemur fram að í ákvæðinu séu taldar ástæður sem getaorðið til þess að maður þarfnist opinberraraðstoðar af þessum toga. Jafnframt segir að gengið sé út frá því aðnánari reglur um félagslega aðstoð af þessum meiði verði settar með lögum enmeð ákvæðinu sé markaður sá rammi að til þurfi að vera reglur sem tryggi þessaaðstoð. Af þessum orðum um verndarandlag og skyldur stefnda samkvæmt 1. mgr.76. gr. er ljóst að réttur til þeirrar aðstoðar sem þar er getið er bundinn viðmenn en tekur ekki til lögaðila, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 16. júní 2020 ímáli nr. 3/2020. Af hálfu áfrýjenda hefur veriðvísað til þess að þeir væru jafnframt að sækja rétt þeirra einstaklinga semnytu vistar á heimilum þeirra og tryggður væri með þessu stjórnarskrárákvæði. Áfrýjendurhafa hvorki fært fram gögn né haldbær rök fyrir þessari staðhæfingu sinni. Verðurekki fallist á að áfrýjendur séu með málssókn sinni að sækja persónubundinnrétt vistmanna á hjúkrunarheimilum sem þeir reka. Samkvæmt framangreindu erljóst að áfrýjendur geta ekki reist kröfur sínar um endurgjald frá stefndavegna leigugreiðslna á 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar og er þeirri kröfuþví hafnað.4Afhálfu áfrýjenda er jafnframt á því byggt að sú afstaða stefnda að greiða þeim ekkiendurgjald fyrir notkun fasteigna sem þeir útvegi undir hjúkrunar- ogdvalarheimili feli í sér brot á eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt ákvæðinu ereignarrétturinn friðhelgur og má engan skylda til að láta af hendi eign sínanema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og skal fullt verð komafyrir. Hluta þess tímabils sem dómkröfur áfrýjenda taka til voru þeir eigendurumræddra fasteigna sem þeir hafa nýtt við rekstur öldrunarþjónustu. Frá árinu2015, þegar eignarhald á fasteignunum var fært yfir til Sjómannadagsráðs, hafaþeir ekki verið eigendur fasteignanna heldur haft umráð þeirra til rekstrarinsog skuldbundið sig til að greiða eiganda þeirra, Sjómannadagsráði,leigugreiðslur. Leigugreiðslurnar áttu annars vegar að taka mið af þvíhúsnæðisgjaldi sem áfrýjendur njóta frá stefnda og hins vegar af stofnkostnaði húsnæðis,afskriftum og kostnaði við meiri háttar breytingar og endurbætur á því. Samkvæmtgögnum málsins hafa þessar leigugreiðslur þó ekki verið inntar af hendi tilSjómannadagsráðs eða bókfærðar. Samkvæmt grein 13 í lögum Sjómannadagsráðs ferráðið með öll réttindi og skyldur varðandi eignir þessar. Á því tímabili semdómkröfur áfrýjenda taka til hafa þeir samkvæmt framansögðu rekiðöldrunarþjónustu í húsnæði sem í upphafi tímabilsins var í þeirra eigu enSjómannadagsráð tók yfir árið 2015. Stefndi hefur greittáfrýjendum fyrir þessa þjónustu, fyrst á grundvelli reglugerða en síðan ágrundvelli rammasamnings. Þótt áfrýjendur telji að stefnda beri að greiða hærraendurgjald fyrir þjónustuna en hann hefur samkvæmt framansögðu gert verður ekkifallist á að í samningssambandi áfrýjenda og stefnda hafi falist þvingun hvaðvarðar nýtingu fasteignanna sem jafnað verði til skerðingar á eignarrétti sem íbága fari við 72. gr. stjórnarskrárinnar. 5Málatilbúnaður áfrýjendalýtur loks að því að ólögmæt mismunun sé fólgin í að stefndi neiti kröfum þeirraen láti á hinn bóginn tilteknum aðilum, sem veiti öldruðum sambærilega þjónustuog áfrýjendur, í té endurgjaldslaust húsnæði undir starfsemina eða greiði þeimhúsaleigu. Vísa áfrýjendur í því sambandi einkum til svokallaðrar leiguleiðar,sbr. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999. Áfrýjendur byggja á því að stefndi gætiekki jafnræðis hvað varðar greiðslu húsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila.Samkvæmt1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir vera jafnir fyrir lögum. Í þvíbanni við mismunun sem í ákvæðinu felst er meðal annars gerð sú krafa að viðlagasetningu og framkvæmd laga sé farið með sambærilegum hætti með sambærilegtilvik og að ólík meðferð sambærilegra tilvika verði aðeins réttlætt með vísantil hlutlægra og málefnalegra sjónarmiða. Þeir aðilarsem áfrýjendur hafa borið sig saman við eru í sambærilegum rekstri ogáfrýjendur. Í hinum áfrýjaða dómier rakið að bygging á húsnæði þeirra sem hafa samið við stefnda um reksturhjúkrunar- og dvalarheimila hefur verið fjármögnuð með mismunandi hætti áólíkum tímum eftir lagafyrirmælum sem hafa gilt á hverjum tíma.Með 2. gr. laga nr. 38/2004 kom inn þaðnýmæli í 4. mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999 að Framkvæmdasjóði aldraðra var heimilað að greiða þannhluta húsaleigu sem telst stofnkostnaður vegna leigu á hjúkrunarheimili fyriraldraða sem samþykkt hefur verið að byggja eftir 1. janúar 2005, að undangengnuútboði, á kostnað annarra aðila en ríkisins. Frumvarp að lögum nr. 38/2004 tókmið af tillögum samráðshóps um málefni eldri borgara frá nóvember 2002 ogtillögum vinnuhóps heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra frá maí 2003. Skilyrðifyrir greiðslu á húsaleigu er að ekki hafi verið veittur styrkur úrFramkvæmdasjóði aldraðra eða annar styrkur frá ríkinu til að byggjahjúkrunarheimilið eða til viðhalds fasteignarinnar. Rekstraraðilar sembyggt hafa hjúkrunarheimili eftir 1. janúar 2005 og uppfylla skilyrði umgreiðslu húsaleigu njóta ekki réttar til framlaga úr Framkvæmdasjóði aldraðra,sbr. 3. mgr. 9. gr. laganna, né heldur fá þeir greidd húsnæðisgjöld eins ogáfrýjendur samkvæmt rammasamningnum við stefnda. Forsenda fyrirhúsaleigugreiðslum er samkvæmt áðursögðu að samþykkt hafi verið að reisabyggingar eftir 1. janúar 2005 og að rekstraraðili hafi fjármagnað bygginguhjúkrunarheimilis að öllu leyti án þátttöku hins opinbera og ekki þegiðfjármagn til viðhalds húsnæðisins. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi háttaðiekki svo til um fasteignir þær sem áfrýjendur nota til rekstrarins. Þær vorureistar á sjötta og áttunda áratug síðustu aldar meðal annars með þeimfjárstuðningi opinberra aðila sem stóð til boða samkvæmt heimildum á þeim tíma.Auk þess hefur stefndi veitt fjárstuðning vegna endurbóta þeirra og viðhalds.Að þessu leyti verður stöðu áfrýjenda og rekstraraðila sem uppfylla skilyrðitil leigugreiðslna samkvæmt 4. mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999 ekki jafnað saman.Sama gildir um aðrar leiðir sem farnar hafa verið eins og þá er stefndi og sveitarfélög reisa húsnæðifyrir hjúkrunarheimili, sbr. 5. mgr. 9. gr. sömu laga, sem með samningi hefur verið lagt undirrekstur dvalar- og hjúkrunarheimila á hendi einkaaðila. Verður að ætlalöggjafanum heimild og svigrúm til að kveða í lögum á umnýjar leiðir við aðkomu stefnda að uppbyggingu dvalar- og hjúkrunarheimilaaldraðra, án þess að það teljist ólögmæt mismunun gagnvart rétti rekstraraðilasem fyrir eru og hófu rekstur að undangenginni annars konar fjármögnun bygginga.Áfrýjendur hafa ekki sýnt fram á að sá greinarmunur sem gerður er á greiðslumstefnda til rekstraraðila dvalar- og hjúkrunarheimila samkvæmt framansögðuhvíli á ólögmætum sjónarmiðum með þeim hætti að brotið sé gegn rétti þeirrasamkvæmt 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt öllu framangreinduverður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hver aðilagreiði sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður. DómurLandréttar 28. febrúar 2020Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Jóhannes Sigurðsson,Kristbjörg Stephensen ogÞorgeir Ingi Njálsson.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 23. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2019 ímálinu nr. E-3246/2017.2Áfrýjandi Hrafnistadvalarheimili aldraðra í Reykjavík krefst þess aðallega að stefnda verði gertað greiða honum 1.437.559.534 krónur með dráttarvöxtum frá 17. október 2017 tilgreiðsludags og til vara 1.375.699.410 krónur með dráttarvöxtum frá 17. október2017 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti.3Áfrýjandi Hrafnistadvalarheimili aldraðra í Hafnarfirði krefst þess aðallega að stefnda verði gertað greiða honum 1.217.453.803 krónur auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 tilgreiðsludags og til vara 1.183.857.803 krónur auk dráttarvaxta frá 17. október2017 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti.4Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur.Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi áfrýjenda.Málsatvik 5Áfrýjendur eru fyrirtæki í eigu Sjómannadagsráðs sem hafa umáratuga skeið rekið hjúkrunar- og dvalarrými fyrir aldraða. Sjómannadagsráð er samkvæmt1. gr. samþykkta þess, 29. maí 2012, fulltrúaráð félaga sjómanna áhöfuðborgarsvæðinu. Í héraðsdómsstefnu er Sjómannadagsráði lýst sem sambandieða samtökum stéttarfélaga. Áfrýjendur byggja á því að þeir séu sérstökrekstrarfélög í eigu Sjómannadagsráðs sem fari með rekstur hjúkrunar- ogdvalarrýma. Áfrýjendur áttu þær fasteignir, sem nýttar eru í rekstri hjúkrunar-og dvalarrýma þeirra, fram til ársins 2015 er þær voru færðar tilSjómannadagsráðs.6Áfrýjendur hafa um langt skeið fengið greiðslur í formidaggjalda frá stefnda til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma. Í þeim greiðslumhefur ekki verið tekið tillit til stofnkostnaðar, afskrifta og meiri háttarviðhalds fasteigna sem fylgt hefur rekstri áfrýjenda. Áfrýjendur lýsa því aðþeir hafi í kjölfar setningar laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar bundiðvonir við að þeir næðu samningum við stefnda um að greiðslur sem þeir fengjutil rekstursins tækju einnig til stofnkostnaðar, afskrifta og meiri háttarviðhalds.7Fyrir setningu laga nr. 112/2008 var í 2. mgr. 44. gr. laganr. 100/2007 um almannatryggingar, sem var í þeim kafla laganna sem þá tók tilsjúkratrygginga, kveðið á um að ráðherra skyldi með reglugerð ákveða daggjöld vegnareksturs dvalarheimila aldraðra, hjúkrunarrýma á öldrunarstofnunum oghjúkrunarheimila sem ekki væru á föstum fjárlögum. Ráðherra skyldi áður endaggjöld væru ákveðin óska eftir tillögum viðkomandi stofnana. Daggjöldhjúkrunarheimila og hjúkrunarrýma skyldu ákveðin með hliðsjón af mati áhjúkrunarþyngd. Samanlagðar tekjur stofnunar skyldu standa undir eðlilegumrekstrarkostnaði á hverjum tíma miðað við þá þjónustu sem kveðið væri á um í lögumum málefni aldraðra og reglugerðum með stoð í þeim lögum. Í 47. gr. sömu lagasagði að kostnaður við sjúkratryggingu greiddist úr ríkissjóði, að því markisem ákveðið væri samkvæmt lögunum eða sérlögum og reglugerðum settum með stoð íþeim. Árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skyldu vera í samræmi við ákvörðunAlþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs. 8Þegar lög nr. 112/2008 voru sett var gert ráð fyrir því að sérstöksjúkratryggingastofnun tæki yfir það hlutverk sem Tryggingastofnun ríkisinshafði áður haft gagnvart hjúkrunar- og dvalarheimilum. Nefnist stofnunin SjúkratryggingarÍslands. Í 24. gr. laganna er kveðið á um að sjúkratrygging taki til þjónustusem veitt sé í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum og í dagdvöl, sem samið hefði veriðum samkvæmt IV. kafla laganna. Gildistöku umrædds IV. kafla, sem fjallar meðalannars um samninga við sveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarrými, dvalarrýmiog dagdvöl, var þó ítrekað frestað og tók hann ekki gildi að því leyti fyrr en1. janúar 2015, sbr. 2. málslið 2. mgr. 56. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 131/2012.Í ákvæði IV til bráðabirgða með lögunum, eftir breytingu sem gerð var á því með3. gr. laga nr. 131/2012, var kveðið á um að fram til 1. janúar 2015 væriráðherra heimilt að ákveða með reglugerð daggjöld vegna heilbrigðisþjónustu semveitt væri í hjúkrunarrýmum sjúkrahúsa, öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila. 9Í 54. gr. laga nr. 112/2008 er kveðið á um að kostnaður viðsjúkratryggingar greiðist úr ríkissjóði, að því marki sem ákveðið er samkvæmtlögunum eða sérlögum og reglugerðum settum með stoð í þeim. Þá segir að árlegheildarútgjöld sjúkratrygginga skuli vera í samræmi við ákvörðun Alþingissamkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs.0 Á grundvelli framangreindrarreglugerðarheimildar í bráðabirgðaákvæði IV með lögum nr. 112/2008 settivelferðarráðherra reglugerð nr. 1217/2012 um daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar-og dagdvalarrými sem ekki eru á föstum fjárlögum, fyrir árið 2013, og reglugerðnr. 99/2014, með sama heiti, fyrir árið 2014. Í 1. gr. reglugerðanna sagði aðdaggjöldum á stofnunum sem ekki væru á föstum fjárlögum væri ætlað að mætaeðlilegum rekstrarkostnaði, án húsnæðisgjalds. Í ákvæðinu var kveðið á um fjárhæðdaggjalda til áfrýjenda. Í 4. gr. reglugerðanna var að auki mælt fyrir um aðTryggingastofnun ríkisins skyldi greiða húsnæðisgjald til þeirra sem rekahjúkrunar- og dvalarheimili en því gjaldi var ætlað að mæta kostnaði vegnafasteignagjalda, trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis. Í ákvæðinuvar sérstaklega tekið fram að húsnæðisgjaldinu væri ætlað að standa undiralmennu viðhaldi húsnæðis en ekki stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttarbreytingum og endurbótum á húsnæði.1 Lagagrundvöllur daggjaldannabreyttist nokkuð þegar fyrrnefnt bráðabirgðaákvæði með lögum nr. 112/2008 rannsitt skeið í árslok 2014 og lögin komu að fullu til framkvæmda. Daggjöld fyrirdvalarrými, dagdvalarrými og hjúkrunarrými voru á árinu 2015 greidd ágrundvelli gjaldskrár Sjúkratrygginga Íslands og reglugerðar nr. 1185/2014, sbr.heimild í 1. og 2. mgr. 38. gr. laga nr. 112/2008. Í reglugerðinni var mæltfyrir um fjárhæð almenns daggjalds vegna dvalarrýma fyrir aldraða og vegnadagdvalar aldraðra sem ætlað var að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði án viðhaldshúsnæðis. Einnig var þar að finna sambærilegt ákvæði um húsnæðisgjald og ífyrri reglugerðum. Þá voru í reglugerðinni ákveðnar fjárhæðir daggjalda tileinstakra aðila, þar með talið áfrýjenda, vegna sérhæfðrar dvalar. Ígjaldskránni var á hinn bóginn mælt fyrir um daggjöld tiltekinna aðila fyrirhjúkrunarþjónustu og voru daggjöld til áfrýjenda þar sérstaklega tilgreind.2 Ákvæði IV. kafla laga nr.112/2008 um heimild Sjúkratrygginga Íslands til að gera samninga viðsveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili komu eins og áður sagði tilframkvæmda 1. janúar 2015. Á grundvelli þessarar heimildar undirrituðuSjúkratryggingar Íslands, velferðarráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneytið,Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélagasamkomulag 6. september 2016 um gerð rammasamnings milli SjúkratryggingaÍslands og hjúkrunarheimila vegna þjónustu í hjúkrunar- og dvalarrýmumhjúkrunarheimila. Rammasamningurinn sem gerður var í framhaldinu er dagsettur21. október 2016. Áfrýjendur samþykktu aðild að honum með tölvuskeyti 25. október2016 og var hún staðfest með tölvuskeyti daginn eftir. Samtök fyrirtækja ívelferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga gerðu bókun viðrammasamninginn þar sem fram kom að aðild að honum fæli ekki í sérviðurkenningu einstakra hjúkrunar- og dvalarheimila á því að endurgjaldið semgreitt væri fyrir þjónustuna væri fullnægjandi og að áskilinn væri réttur tilað gera frekari kröfur eftir atvikum með málsókn. Þá kemur fram í bókun 2 viðrammasamninginn að aðilar séu sammála um að skoða nánar húsnæðismálhjúkrunarheimila, meðal annars eignarhald á húsnæði, kostnað við eignarhald ogframlög opinberra aðila. 3 Í 1. mgr. 32. gr. laga nr.40/2007 um heilbrigðisþjónustu kemur fram að kostnaður við byggingu sjúkrahúsaog heilsugæslustöðva greiðist úr ríkissjóði. Þátttaka sveitarfélaga í kostnaðivið byggingu og búnað hjúkrunarheimila skuli vera 15% af stofnkostnaði ogteljist meiri háttar viðhald og tækjakaup til stofnkostnaðar. Þá kemur fram í2. mgr. að sveitarfélög leggi til lóðir undir byggingarnar án endurgjalds. 4 Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganr. 125/1999 um málefni aldraðra skal Framkvæmdasjóður aldraðra stuðla aðuppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um allt land. Í 3. mgr. ákvæðisins kemurmeðal annars fram að sjóðurinn veiti fjármunum til byggingar stofnana fyriraldraða, viðhalds þeirra, breytinga og endurbóta. Þá er að finna heimild fyrirsjóðinn í 4. mgr. sömu greinar til að greiða þann hluta húsaleigu sem teljisttil stofnkostnaðar vegna leigu á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða. Heimildin erbundin við hjúkrunarheimili sem samþykkt hefur verið að byggja eftir 1. janúar2005. Skilyrðið fyrir greiðslu húsaleigu er að ekki hafi verið veittur styrkurúr sjóðnum eða frá stefnda til byggingar hjúkrunarheimilisins. Þá kemur fram í5. mgr. að þegar ríki og sveitarfélög standa saman að uppbygginguhjúkrunarheimila skuli þátttaka sveitarfélaga ekki vera minni en 15% afstofnkostnaðinum eða leigunni. 5 Í svari heilbrigðisráðherravið fyrirspurn um byggingarkostnað hjúkrunarheimila á 128. löggjafarþingi 2002-2003kemur fram að um fjármögnun annarra hjúkrunarrýma og stofnana fyrir aldraða,sem ekki er stofnað til á grundvelli laga nr. 40/2007, gildi lög nr. 125/1999.Í svarinu kemur fram að styrkir úr Framkvæmdasjóði aldraðra hafi á árunum 1980til 2002 numið á bilinu 35-40% af byggingarkostnaði. Í yfirliti um þessakostnaðarskiptingu kemur meðal annars fram að áfrýjandi Hrafnista dvalarheimilialdraðra í Hafnarfirði hafi á árunum 1982 og 2000 fengið styrk úr sjóðnum semnam 40% af byggingarkostnaði en 60% byggingarkostnaðar höfðu verið greidd afsjálfsaflafé.6 Áfrýjendur hafa lagt fram ímálinu upplýsingar um samninga sem stefndi hefur gert við nokkra aðila umuppbyggingu og fjármögnun hjúkrunarheimila. Fyrsti samningurinn er á millifélags- og tryggingamálaráðuneytisins við Seltjarnarneskaupstað 30. desember2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða. Ísamningnum kemur fram að stefndi muni greiða hluta af leigu fyrir húsnæðið semteljist ígildi stofnkostnaðar og jafngildi leigugreiðsla stefnda 85% afreiknaðri leigu. Samningstíminn er til 40 ára. Annar samningurinn er samningurtil sex ára milli félags- og tryggingamálaráðuneytisins og Grundarhjúkrunarheimilis um þjónustu og rekstur Markar hjúkrunarheimilis 18. júní2010. Áfrýjendur hafa upplýst að í þessu tilviki hafi Grund hjúkrunarheimilifengið endurgjaldslaus afnot af fasteignum í eigu stefnda til rekstursins.Hefur stefndi ekki mótmælt því. Þriðji samningurinn er á milli heilbrigðis- ogtryggingamálaráðuneytisins og Öldungs ehf. 28. apríl 2000 um uppbyggingu ogrekstur hjúkrunarheimilisins Sóltúns. Samkvæmt samningnum sem grundvallaður vará útboði er gert ráð fyrir endurgjaldi frá stefnda sem svari til leigu eðafjármögnunar stofnkostnaðar. Samningstíminn er til 27 ára.7 Áfrýjendur óskuðu eftirdómkvaðningu matsmanna 8. nóvember 2016 til þess að meta hvert væri eðlilegtleigugjald fyrir fasteignirnar, sem þeir nota til að veita þjónustu sína, efstefndi væri leigutaki. Matsmenn skiluðu matsgerð 3. september 2017 og byggjastfjárkröfur áfrýjenda á niðurstöðum hennar um hæfilegt leigugjald. Fráleigugjaldi samkvæmt matsgerð er dregið húsnæðisgjald sem áfrýjendur fengugreitt á árunum 2013 til 2016. Í málinu liggur fyrir yfirlit sem sýnir aðáfrýjendur hafa fengið greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra á árunum 2011 til2016, sbr. III. kafla laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra, vegna viðhalds,endurbóta og breytinga á húsnæði sem þeir nota í starfsemi sinni. Á þessutímabili fékk áfrýjandinn Hrafnista dvalarheimili aldraðra í Reykjavík greiddarúr sjóðnum 204.450.000 krónur og áfrýjandinn Hrafnista dvalarheimili aldraðra íHafnarfirði 66.750.000 krónur. Varakröfur áfrýjenda eru byggðar á því aðnúvirtar greiðslur frá Framkvæmdasjóði aldraðra á árunum 2013 til 2016 dragistfrá leigugjaldinu.Niðurstaða 8 Í málinu er deilt um hvortáfrýjendur eigi rétt á greiðslum úr hendi stefnda sem svari til eðlilegsleigugjalds á árunum 2013 til 2016 fyrir þær fasteignir sem þeir nota viðrekstur á hjúkrunar- og dvalarrýmum fyrir aldraða. Svo sem áður er komið framhafa áfrýjendur um árabil fengið greiðslur úr sjúkratryggingum samkvæmt lögumnr. 112/2008 um sjúkratryggingar vegna starfsemi sinnar en í þeim greiðslumfelst ekki endurgjald vegna stofnkostnaðar við fasteignir, afskriftir eða meiriháttar viðhald. 9 Áfrýjendur byggja kröfursínar á því að Sjúkratryggingum Íslands sé skylt samkvæmt lögum nr. 112/2008 aðgreiða allan rekstrarkostnað við hjúkrunar- og dvalarheimili áfrýjenda, þar meðtalið endurgjald eða leigugjald sem endurspegli stofnkostnað, afskriftir ogmeiri háttar viðhald fasteignanna. Þessi skylda byggi einnig á ákvæði 76. gr.stjórnarskrárinnar um rétt aldraðra til aðstoðar, 21. gr. laga nr. 125/1999 og32. gr. laga nr. 40/2007. Þar sem lagaskyldunni hafi ekki verið sinnt afSjúkratryggingum Íslands hafi starfsmenn stefnda sýnt af sér saknæma ogólögmæta háttsemi sem leitt hafi til tjóns fyrir áfrýjendur. Einnig byggjaáfrýjendur kröfur sínar á því að þeir eigi rétt á eðlilegu endurgjaldi vegnahúsnæðiskostnaðar á grundvelli samninga þeirra við Sjúkratryggingar Íslands umað veita þjónustu á hjúkrunar- og dvalarheimilum. Framangreindar málsástæðureru einnig reistar á þeim grunni að áfrýjendum hafi verið mismunað þar semaðrir rekstraraðilar hjúkrunar- og dvalarheimila hafi ýmist fengið greiddanstofnkostnað við fasteignir með sérstökum samningum við stefnda eða fengiðendurgjaldslaus afnot af húsnæði undir starfsemi sína. Með þessari háttsemihafi verið brotið gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar.Aðildarhæfi20 Fyrir héraðsdómi krafðiststefndi frávísunar á öllum kröfum áfrýjenda. Byggði stefndi meðal annars á þvíað aðild áfrýjenda í málinu væri ekki nægjanlega skýrð í stefnu þar semSjómannadagsráð væri nú eigandi þeirra fasteigna sem krafist væri leigugjaldsfyrir. Héraðsdómur hafnaði frávísunarkröfum stefnda með úrskurði 14. júní 2018að öðru leyti en því að þrautavarakröfu áfrýjenda um viðurkenningu á því aðþeir ættu rétt til endurgjalds vegna fasteigna var vísað frá dómi. Eftir standaþær fjárkröfur sem áfrýjendur gera í málinu.21 Stefndi gerir ekki kröfu umfrávísun fyrir Landsrétti en vekur athygli á því að það geti komið til álita aðvísa málinu frá dómi án kröfu. Við flutning málsins fyrir Landsrétti mátti ráðaað stefndi teldi að áfrýjendur hefðu ekki aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og því bæri að vísa málinu frá dómi. 22 Í 12. gr. samþykktaSjómannadagsráðs kemur fram að stjórn ráðsins fari með yfirstjórn allraHrafnistuheimilanna og annarra fyrirtækja þess. Stjórnin ákveði fjölda stjórnarmannaí fyrirtækjum ráðsins. Þá kemur fram í 14. gr. samþykktanna að stjórnarmenn fáistjórnarlaun greidd frá Hrafnistuheimilunum. Upplýst er í málinu að ekki erutil neinar samþykktir fyrir áfrýjendur. Þá liggja ekki fyrir nánari upplýsingarum stofnun þeirra og skipulag. Í ársreikningi Sjómannadagsráðs fyrir árið 2015sem liggur fyrir í málinu kemur þó fram að áfrýjendur séu eignSjómannadagsráðs. Ársreikningurinn inniheldur móðurfélagsreikning fyrirSjómannadagsráð svo og samstæðureikning þar sem teknar eru saman niðurstöður úrársreikningum dótturfélaga Sjómannadagsráðs. Í skýrslu stjórnar sem er í ársreikningnumkemur fram að fasteignir og rekstur þeirra hafi verið færður frá áfrýjendum tilSjómannadagsráðs á árinu 2015 og að Sjómannadagsráð innheimti leigutekjur afáfrýjendum. Af ársreikningnum má ráða að rekstrartekjur vegna daggjalda erufærðar sem tekjur hjá dótturfélögum en ekki Sjómannadagsráði.23 Fyrir liggur að áfrýjendurhafa um árabil fengið daggjöld greidd frá stefnda vegna reksturs hjúkrunar- ogdvalarrýma fyrir aldraða. Þá eru áfrýjendur aðilar að rammasamningi milliSjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila frá 21. október 2016 en samkvæmtþeim samningi hafa áfrýjendur fengið greiðslur til reksturs hjúkrunar- ogdvalarrýma frá ársbyrjun 2016. Svo sem að framan er rakið eru áfrýjendurfyrirtæki í eigu Sjómannadagsráðs og hafa sérstaka stjórn. Þá verður ráðið afgögnum málsins að áfrýjendur hafi um langt skeið haft með höndum umtalsverðanrekstur, sjálfstæðan fjárhag og geri sérgreindan ársreikning fyrir starfsemisína. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands má sjá að áfrýjandinn Hrafnistadvalarheimili aldraðra í Reykjavík hefur átt aðild að dómsmálum vegnaskaðabótakröfu fyrir vinnuslys, sbr. dóm 13. október 2011 í máli nr. 663/2010,skaðabótakröfu sökum ólögmætrar uppsagnar, sbr. dóm 7. febrúar 2013 í máli nr.384/2012 og ágreinings um skyldu til greiðslu söluskatts, sbr. dóm 26. mars1971 í máli nr. 202/1970. Þá voru áfrýjendur aðilar í máli Félagsdóms 30. júní2003 nr. 3/2003.24 Kröfur áfrýjenda eru reistará því að þeir eigi rétt á hærri greiðslum frá Sjúkratryggingum Íslands vegnaþeirra fasteigna sem þeir leggja til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma fyriraldraða. Þar sem áfrýjendur hafi verið samningsaðilar sjúkratryggingastofnunar samkvæmtlögum nr. 112/2008 um langan tíma er ljóst að þeir eru rétthafar þeirrahagsmuna sem fjárkröfur þeirra lúta að. Samkvæmt þessu og með vísan til þesssem að framan er rakið hafa þeir aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991. Skylda til greiðslu allskostnaðar af veittri þjónustu25 Áfrýjendur byggja mál sitt áþví að Sjúkratryggingum Íslands beri lögum samkvæmt að greiða allan kostnað viðþá þjónustu sem þeir láta í té við rekstur hjúkrunar- og dvalarrýma, þar meðtalinn stofnkostnað fasteigna, afskriftir og meiri háttar viðhald. Eins og áðurer rakið telja þeir þessa skyldu koma fram í ákvæði 76. gr. stjórnarskrárinnarum rétt aldraðra til aðstoðar, 21. gr. laga nr. 125/1999 og 32. gr. laga nr.40/2007 svo og lögum nr. 112/2008, einkum IV. kafla þeirra laga.26 Í 40. og 41. gr.stjórnarskrárinnar kemur fram að stefndi verður ekki skuldbundinn til greiðslufjármuna nema samkvæmt heimild í almennum lögum eða fjárlögum. Í 54. gr. laganr. 112/2008 kemur skýrt fram að heildarútgjöld sjúkratrygginga skuli vera ísamræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum eða fjáraukalögum hvers árs.Áfrýjendur hafa ekki lagt fram gögn sem sýna að heimilt hafi verið samkvæmtfjárlögum fyrir árin 2013 til 2016 eða fjáraukalögum að greiða leigu fyrirhúsnæði umfram húsnæðisgjald.27 Svo sem áður er rakið vorugreiðslur daggjalda til áfrýjenda á árunum 2013 til 2016 annars vegar reistar áákvæðum reglugerða og gjaldskrár á grundvelli 38. gr. og bráðabirgðaákvæðis IVí lögum nr. 112/2008 og hins vegar á rammasamningi sem gerður var á grundvelli38. gr. laganna. Hvorki í lögunum né reglugerðunum er að finna ákvæði semskyldar stefnda til greiðslu á leigu, stofnkostnaði, afskriftum eða meiri háttarviðhaldi vegna fasteigna sem notaðar eru í rekstri á hjúkrunar- ogdvalarheimilum. Þvert á móti kemur fram í reglugerðunum að þessi kostnaður séekki greiddur og í rammasamningnum er ekki að finna ákvæði sem heimilar slíkargreiðslur. Breytir í þessu sambandi engu þótt í ákvæði 3. mgr. 43. gr. lagannakomi fram að við kostnaðargreiningu heilbrigðisstofnana eigi að taka mið aföllum hagrænum kostnaði við þjónustuna, þar með töldum kostnaði vegna húsnæðis.Lýtur ákvæðið að tiltekinni aðferð við kostnaðargreiningu en mælir ekki fyrirum rétt til greiðslu alls húsnæðiskostnaðar. Þá er ekki mælt fyrir um slíkaskuldbindingu í tilvitnuðum ákvæðum laga nr. 125/1999 eða lögum nr. 40/2007.Loks er tekið undir það með héraðsdómi að réttindi samkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnarverða eingöngu sótt af einstaklingum en ekki lögpersónum og verður rétturáfrýjenda til leigugreiðslna þegar af þeirri ástæðu ekki byggður á því ákvæði. 28 Samkvæmt því sem að framaner rakið hafa áfrýjendur ekki sýnt fram á að þeir eigi, á grundvelliáðurnefndra laga eða samninga, lögvarða kröfu á hendur stefnda um greiðslu áleigu fyrir notkun á umræddum fasteignum í starfsemi sinni.Brot á jafnræðisreglu29 Áður er rakið að áfrýjendurbyggja kröfur sínar einnig á því að þeim hafi verið mismunað af stefnda þar semþeir hafi ekki fengið sömu meðferð og aðrir sem veita þjónustu á þessu sviði.Brjóti það gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Vísa áfrýjendur tilþess að aðilar sem veita sambærilega þjónustu hafi í gegnum tíðina fengið greiddaleigu eða kostnað vegna byggingar húsnæðis, afskrifta og meiri háttar viðhaldsmeð samningum við stefnda og eftir atvikum endurgjaldslaus afnot af húsnæði íeigu stefnda.30 Frá jafnræðisreglustjórnarskrár, sem tekur bæði til einstaklinga og lögpersóna, verður ekki vikiðnema hlutlægar og málefnalegar ástæður réttlæti það. Eiga dómstólarúrskurðarvald um hvort löggjafinn hafi að þessu leyti gætt réttra sjónarmiðavið lagasetningu og einnig hvort framkvæmdavaldið hafi afgreitt mál innan þessramma sem jafnræðisreglur setja.31 Fyrir liggur í gögnummálsins, og er því ekki andmælt, að stefndi hefur gert samninga við ýmsa aðilaum fjármögnun og uppbyggingu á húsnæði til reksturs hjúkrunar- og dvalarrýma.Fyrirkomulagið hefur verið með ýmsum hætti en leggja má til grundvallar viðúrlausn málsins að stefndi hafi í ýmsum tilvikum greitt fyrir kostnað viðbyggingu fasteigna í formi þess að gerður er samningur um greiðslu á leigufyrir húsnæðið. Þessir samningar hafi gengið lengra í því að greiða fyrirstofnkostnað fasteigna en venja var til með framlögum úr Framkvæmdasjóðialdraðra, að minnsta kosti á árunum 1980 til 2002. Þá eru dæmi um aðrekstraraðilar hjúkrunar- og dvalarrýma hafi fengið endurgjaldslaus afnot affasteignum í eigu stefnda til notkunar í starfseminni.32 Áfrýjendur reka hjúkrunar-og dvalarrými fyrir aldraða. Þótt ekki liggi fyrir í málinu heildstæðarupplýsingar um hvernig fjármögnun á byggingu hjúkrunar- og dvalarrýma hefurverið háttað í gegnum tíðina og hver aðkoma stefnda hafi verið liggur fyrir aðhún hefur verið með mismunandi hætti. Eins og áður hefur verið gerð grein fyrirhefur í framkvæmd og á grundvelli laga verið gerður greinarmunur á milli annarsvegar fjármögnunar sjúkrahúsa og heilsugæslustöðva sem felst í greiðslum úrríkissjóði og hins vegar fjármögnunar hjúkrunar- og dvalarrýma fyrir aldraðasem felst í framlögum frá stefnda, sveitarfélögum, Framkvæmdasjóði aldraðra ogmeð sjálfsaflafé. 33 Áfrýjendur hafa upplýst aðþeir hafi með fjáröflunum og styrkjum fjármagnað uppbyggingu á fasteignum tilreksturs hjúkrunar- og dvalarrýma, allt frá árinu 1957 í tilviki áfrýjandansHrafnistu dvalarheimilis aldraðra í Reykjavík og frá árinu 1977 í tilvikiáfrýjandans Hrafnistu dvalarheimilis aldraðra í Hafnarfirði. Með lögum nr.71/1954 um happdrætti dvalarheimilis aldraðra sjómanna, sbr. nú lög nr.16/1973, var Dvalarheimili aldraðra sjómanna sem var í eigu Sjómannadagsráðsveitt leyfi til að stofnsetja og reka happdrætti í því skyni að fjármagnarekstur dvalarheimila. Allur ágóði af happdrættinu skyldi renna tiluppbyggingar á Dvalarheimili aldraðra sjómanna. Með lögum nr. 52/1963 varáðurgreindum lögum breytt á þann veg að 60% af ágóða happdrættisins skyldurenna til uppbyggingar á Dvalarheimili aldraðra sjómanna en afgangurinn tilbyggingarsjóðs aldraðra. Í 3. gr. núgildandi laga nr. 16/1973 er mælt fyrir umað ágóði happdrættisins skuli renna til byggingarframkvæmda fyrir aldraða ávegum Sjómannadagssamtakanna í Reykjavík og Hafnarfirði. Þá liggur fyrir ímálinu að áfrýjendur hafa um árabil notið greiðslna úr Framkvæmdasjóðialdraðra, sbr. 9. gr. laga nr. 125/1999, en hlutverk þess sjóðs er að fjármagnabyggingu húsnæðis fyrir aldraða, nauðsynlegar breytingar á því húsnæði ogviðhald þess. Stefndi hefur bent á að þeir aðilar sem hafa, með beinumsamningnum við stefnda, fengið greiddan stofnkostnað í formi leigugreiðslna fáiekki greiðslur úr Framkvæmdasjóði aldraðra, sbr. 4. mgr. 9. gr. laga nr.125/1999. 34 Af framangreindumupplýsingum, sem gefa þó takmarkað yfirlit yfir aðkomu stefnda að fjármögnun oguppbyggingu hjúkrunar- og dvalarrýma, er ljóst að aðstaða þeirra sem hafa veriðað byggja upp og reka hjúkrunar- og dvalarrými er og hefur í gegnum tíðinaverið með mismunandi hætti. Í þessu samhengi er rétt að hafa í huga að með 4.mgr. 9. gr. laga nr. 125/1999, eins og henni var breytt með lögum nr. 38/2004,voru settar reglur sem heimila Framkvæmdasjóði aldraðra að greiða húsaleigu tilað mæta stofnkostnaði við byggingu á hjúkrunarheimilum fyrir aldraða að þvítilskildu að þau hafi verið byggð eftir 1. janúar 2005. Reglur um fjármögnunhúsnæðis fyrir þessa þjónustu hafa því tekið breytingum í áranna rás. Í málinuliggur ekki fyrir hvenær þær fasteignir voru byggðar sem málsókn áfrýjandalýtur að. Ljóst er þó að stærstur hluti þeirra hefur verið byggður fyrir 1.janúar 2005 og að hluta verið fjármagnaður með greiðslum úr Framkvæmdasjóðialdraðra samkvæmt eldri reglum. 35 Samkvæmt því sem að framaner rakið liggur fyrir að áfrýjendur hafa að nokkru leyti fengið aðstöðu ogfjármuni til að afla fjár til uppbyggingar á húsnæði til starfseminnar semviðmiðunaraðilum hefur ekki staðið til boða. Áfrýjendur hafa ekki sýnt fram ámeð samanburðargögnum að þeim hafi í gegnum tíðina verið mismunað viðuppbyggingu og viðhald á þeim fasteignum sem þeir hafa byggt og notað í starfsemisinni. Þá er einnig ósannað að þeir séu í meginatriðum í sömu stöðu og þeiraðilar sem hafa gert sérstaka samninga um leigugreiðslur til þess að fjármagnauppbyggingu hjúkrunar- og dvalarrýma.36 Í 76. gr. stjórnarskrárinnarer mælt fyrir um að með lögum skuli tryggja rétt einstaklinga til aðstoðarvegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika.Ákvæðið felur í sér að á stefnda hvíla ákveðnar lágmarksskyldur til þess aðtryggja réttindi einstaklinga og ráðstafa fjármagni til þessara málaflokka.Nánar um það hvernig útgjöldum stefnda er ráðstafað til uppbyggingar á þessummálaflokkum fer eftir ákvæðum laga hverju sinni og þá einkum fjárlaga hversárs. Ljóst er að stefndi hefur nokkurt svigrúm við forgangsröðun fjármuna tiluppbyggingar og þjónustu við mismunandi málaflokka umfram lágmarksskyldurnar.Fyrir liggur að með lögum nr. 112/2008 hefur stefndi markað þá stefnu aðSjúkratryggingar Íslands skuli greiða viðurkenndum þjónustuaðilum, sem eruháðir fjárlögum á hverjum tíma, nánar skilgreinda fjármuni til almenns rekstrará hjúkrunar- og dvalarheimilum. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að þar ségætt jafnræðis að teknu tilliti til eðlis og umfangs þjónustunnar sem veitt er.37 Í framangreindum ákvæðumlaga nr. 112/2008 er ekki gert ráð fyrir því að greitt sé fyrir stofnkostnaðvið byggingu hjúkrunar- og dvalarrýma, afskriftir eða meiri háttar viðhald. Svosem fram hefur komið í málinu hefur stefndi með ýmsum hætti reynt að byggja uppþjónustu á sviði hjúkrunar- og dvalarrýma í gegnum árin. Með samningi um hjúkrunarheimiliðSóltún sem áfrýjendur vísa til var gerð tilraun með einkaframkvæmd á þessusviði og fór það verkefni fram með útboði. Fram hefur komið hjá stefnda aðsvokölluð leiguleið, þar sem ríkið greiðir 85% af húsaleigu og sveitarfélög15%, hafi einkum verið notuð til þess að fjármagna uppbyggingu hjúkrunar- ogdvalarrýma eftir fall bankakerfisins á árinu 2008 og þá efnahagskreppu semfylgdi í kjölfarið. Þá liggur fyrir að ýmis fyrirtæki og samtök hafa í gegnumtíðina með frjálsum framlögum lagt fram umtalsverða fjármuni til uppbyggingareins og sést best á framlögum áfrýjenda til þessarar starfsemi. Aðstaða ogaðgangur aðila að fjármagni til uppbyggingar hefur verið misjafn samkvæmt lögumfrá einum tíma til annars. Sama hefur gilt um forgangsröðun stefnda og kröfursem gerðar hafa verið til umfangs og gæða þjónustunnar. Játa verður stefndavisst svigrúm til að bregðast við nýjum þörfum með nýjum úrræðum ogþjónustuleiðum. Þótt stefndi hafi kosið að fjármagna uppbyggingu á sviðihjúkrunar- og dvalarrýma með ýmsum hætti í gegnum tíðina eiga einstakir aðilarsem starfa á því sviði ekki kröfur á að fá í öllum atriðum sömu greiðslur frástefnda. Ekki verður ráðið af þeim upplýsingum sem liggja fyrir í málinu aðákvarðanir stefnda um uppbyggingu og fjármögnun hjúkrunar- og dvalarrýma hafiverið ómálefnalegar gagnvart áfrýjendum í gegnum tíðina og að þar hafi ekkiverið gætt meðalhófs, sem leitt hafi til mismununar í andstöðu við grunnreglu 65.gr. stjórnarskrárinnar um jafnræði.38 Með vísan til þess sem aðframan er rakið og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms erniðurstaða hans um sýknu stefnda staðfest. 39 Ákvæði héraðsdóms ummálskostnað er staðfest.40 Rétt þykir að málskostnaðurfyrir Landsrétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skalvera óraskaður.Málskostnaður fyrirLandsrétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur27. mars 2019IMál þetta, sem tekið var til dóms að lokinniaðalmeðferð 31. janúar 2019, er höfðað af Hrafnistu dvalarheimili aldraðra íReykjavík og Hrafnistu dvalarheimili aldraðra í Hafnarfirði, á hendur íslenskaríkinu, með stefnu birtri 13. október 2017.Dómkröfur stefnanda, Hrafnistu dvalarheimilis aldraðraí Reykjavík, eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða 1.437.559.534krónur, auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags, og til vara1.375.699.410 krónur, auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags.Dómkröfur stefnanda, Hrafnistu dvalarheimilis aldraðraí Hafnarfirði, eru þær aðallega að stefnda verði gert að greiða 1.217.453.803krónur, auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags, og til vara1.183.857.203 krónur, auk dráttarvaxta frá 17. október 2017 til greiðsludags.Þá gera stefnendur hvor um sig sjálfstæða kröfu tilmálskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins.Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður afkröfum stefnenda og að stefnendur verði dæmdir til að greiða honum málskostnaðað mati dómsins. Til vara gerir stefndi kröfu um stórfellda lækkun kröfugerðarstefnenda og að málskostnaður verði þá felldur niður.Með úrskurði héraðsdóms 14. júní 2018 varþrautavarakröfum stefnenda vísað frá dómi.IIMálavextir og yfirlit ágreiningsefnaStefnendur reka hjúkrunar- og dvalarheimilinHrafnistu í Laugarási og Hrafnistu í Hafnarfirði. Ágreiningsefni máls þessa árætur sínar að rekja til þess að stefnendur telja að aðstæður rekstraraðilahjúkrunar- og dvalarheimila séu mismunandi þar sem sum rekstrarfélög slíkraheimila fái fasteignir undir starfsemi sína endurgjaldslaust frá stefnda ámeðan önnur leggi sjálf til fasteignir eða leigi frá þriðja aðila án þess að fágreiðslur frá stefnda vegna þess kostnaðarliðar. Þeir byggja á því að á stefndahafi hvílt sú skylda að semja um greiðslur til stefnenda fyrir þá þjónustu semstefnda bar að sinna en stefnendur tóku að sér, sbr. IV. kafla laga nr.112/2008 um sjúkratryggingar. Það hafi dregist og hafi þá farið um greiðslurtil stefnenda eftir reglugerðum settum af stefnda og gjaldskrá SjúkratryggingaÍslands, sbr. 38. gr. laga nr. 112/2008, hvorar tveggja settar án aðkomustefnenda. Þann 21. október 2016 tók gildi rammasamningur milli SjúkratryggingaÍslands og hjúkrunarheimila um þjónustu hjúkrunarheimila, hér eftir nefndurrammasamningur, og gerðust stefnendur aðilar að samningnum með tilkynningu 25.sama mánaðar. Í málatilbúnaði stefnenda kemur fram aðSjómannadagsráð sé samband stéttarfélaga sjómanna á höfuðborgarsvæðinu og hafiráðið sett sér lög/samþykktir um starfsemi sína. Sjómannadagsráð hafiupphaflega reist fasteignir sínar til að tryggja öldruðum sjómönnum ogsjómannsekkjum vistun á elliheimili, Dvalarheimili aldraðra sjómanna. Samkvæmtstefnu eru stefnendur sérstök rekstrarfélög í eigu Sjómannadagsráðs sem stofnuðvoru fyrst og fremst til að sinna rekstri hjúkrunar- og dvalarheimila. Engarsérstakar samþykktir gildi fyrir stefnendur og sé þeim stýrt afSjómannadagsráði bæði í gegnum eignarhald og skipun stjórnar þar semSjómannadagsráð skipi stjórn stefnenda. Þá leggi ráðið stefnendum tilfasteignir undir hjúkrunar- og dvalarheimili Hrafnistu, að Laugarási og íHafnarfirði. Þar dvelji nú einungis einstaklingar sem ekki hafi getu til að búaá eigin heimili samkvæmt færnimati. Í stefnu er það rakið að stefnendum beri aðgreiða leigu til Sjómannadagsráðs vegna afnota af fasteignum. Þar semstefnendur fái ekki greitt frá stefnda fyrir húsnæðisþátt þeirrar þjónustu semmál þetta varðar geti þeir ekki greitt leigu til Sjómannadagsráðs. Stefnendur lýsa því svo í stefnu, og er þaðóumdeilt, að Sjómannadagsráð hafi fyrst og fremst fjármagnað það húsnæði semráðið leggur stefnendum til. Það hafi verið gert með frjálsum framlögum, fyrirlánsfé og annarri fjáröflun. Einnig hafi það fengið framlög frá hinu opinberaúr Framkvæmdasjóði aldraðra en það hafi verið mjög lítill hluti af kostnaði.Þrátt fyrir að uppbygging húsnæðis hafi verið fjármögnuð með beinum hætti úrframkvæmdasjóði eigi ríkið ekki rétt á endurgjaldslausum afnotum húsnæðis eðalægra endurgjaldi en ella. Þá kom fram við meðferð málsins að stefnendur hafiáður verið eigendur þeirra fasteigna sem notaðar eru undir starfsemina eneignarhald á þeim hafi verið fært til Sjómannadagsráðs árið 2015.Samkvæmt 39. gr. laga nr. 112/2008 skalsjúkratryggingastofnun gera samninga um veitingu þjónustu í rýmum fyriraldraða, þ.m.t. á dvalar- og hjúkrunarheimilum, og greiða endurgjald til þeirraaðila sem taka það að sér. Séu samningar ekki til staðar fer um greiðslursamkvæmt reglugerðum og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands sem settar hafa veriðá grundvelli 38. gr. sömu laga. Samkvæmt þeim greiði Sjúkratryggingarrekstraraðilum gjald fyrir þjónustu í hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum ogdagdvalarrýmum sem ætlað er að mæta hvers konar þjónustu við notendur og ereinnig ætlað að mæta rekstrarútgjöldum. Þá sé greitt sérstakt húsnæðisgjald tilrekstraraðila vegna tiltekinna kostnaðarliða, þ.e. vegna fasteignagjalda,trygginga, viðhalds, eftirlits og umsýslu húsnæðis. Sérstaklega sé tekið framað húsnæðisgjaldi sé ætlað að standa undir almennu viðhaldi húsnæðis en ekkistofnkostnaði húsnæðis, afskriftum og meiriháttar breytingum og endurbótum áhúsnæði. Byggja stefnendur málatilbúnað sinn á því að endurgjald stefnda fyrirþjónustuna sé ófullnægjandi að þessu leyti.Ágreiningur aðila varðar það hvort stefndaberi að greiða endurgjald vegna afnota stefnenda af húsnæði Sjómannadagsráðs íþágu reksturs hjúkrunarheimila. Stefnendur telja að sú staða að stefndi leggiendurgjaldslaust til fasteignir undir starfsemi sumra rekstrarfélaga hjúkrunar-og dvalarheimila staðfesti það fyrirkomulag að stefndi eigi að greiða fyrirhúsnæði undir hjúkrunarheimilin. Þá sé hægt að líta á endurgjaldslaus afnothúsnæðis frá stefnda sem ígildi húsaleigu. Stefnendur krefjast þess að stefndibæti þeim þann kostnað sem þeir hafa haft á árunum 2013 til 2016 af því aðleggja til fasteignir undir rekstur hjúkrunarheimila. Byggja þeir annars vegará því að stefndi verði dæmdur skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum þar sem hannhafi með ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínum gagnvart þeim og hins vegará því að á grundvelli almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar beristefnda að greiða sanngjarnt og eðlilegt leigugjald fyrir fasteignir þær semstefnendur hafi lagt til. Taka kröfur stefnenda til áranna 2013 til 2016 ogbyggir fjárhæð kröfu stefnenda á niðurstöðu dómkvadds matsmanns.Við rammasamninginn frá 21. október 2016 varm.a. gerð bókun SFV og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þar kemur m.a. fram: Einstökhjúkrunar- og dvalarheimili hafa þegar hafið eða eru með í undirbúningi málsókná hendur ríkinu vegna vangoldinna greiðslna vegna reksturs heimilanna.Samningsaðilar eru meðvitaðir um þetta. Aðild að rammasamningi felur ekki í sérviðurkenningu á því að endurgjaldið fyrir þjónustuna sé að einhverju leytifullnægjandi og takmarkar ekki heimildir einstaka heimilis til málssóknar eðakröfugerðar gagnvart ríkinu. Þá er það skilningur okkar að aðild aðrammasamningi verði ekki skilyrt með þeim hætti að heimilin verði að falla fráslíkum kröfum á hendur ríkinu til að fá aðild að samningnum.Þá gerðu SÍ og ráðuneytin, í tilefni af framangreindribókun, einnig bókun við samninginn. Segir þar:Meðundirritun á samkomulagi þessu er á engan hátt viðurkennt að um vangoldnargreiðslur sé að ræða af hálfu ríkisins og því ekki fallist á kröfur einstakrahjúkrunar- og dvalarheimila um greiðslur.Nefndingengur út frá að við gerð samkomulags þessa að kröfugerð heimilanna nái tiltímabils fyrir gildistöku fyrirhugaðs rammasamnings og eigi þ.a.l. ekki við umgreiðslur á grundvelli rammasamnings.Í 6. mgr. 23. gr.rammasamningsins er kveðið á um að samstarfsnefnd aðila skuli skipa fulltrúa ístarfshóp í samræmi við lýsingu og verkefnaáætlun starfshópa í fylgiskjali X.Er þar m.a. kveðið á um að verkefni starfshópsins verði að skoða eignarhald á húsnæðihjúkrunarheimila, kostnað við eignarhald, framlög opinberra aðila til byggingarog viðhalds hjúkrunarheimila og uppsafnaða þörf fyrir viðhald- og endurbætureldri heimila. Þá séu aðilar sammála um að leggja mat á eðlilegan kostnað viðrekstur húsnæðis hjúkrunarheimila. Viðaðalmeðferð málsins gaf skýrslu Haukur Óskarsson, vélaverkfræðingur ogdómkvaddur matsmaður. IIIMálsástæður og lagarök stefnendaStefnendur byggja dómkröfur sínar á því aðsamkvæmt 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, með síðaribreytingum, skuli öllum sem þess þurfa tryggður í lögum réttur til aðstoðarvegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegratilvika. Um þessi málefni hafa verið sett lög nr. 125/1999 um málefni aldraðra.Af ákvæðum laganna verður nánar ráðið um skyldur ríkisins gagnvart öldruðum,tilhögun og fyrirkomulag öldrunarmála, gæðaviðmið o.fl. Megi vera ljóst aðstefnda beri að annast um og greiða allan kostnað sem af starfseminni hlýst ísamræmi við ákvæði laganna. Til að inna verkefni og skyldur af hendi hafistefndi samið við nokkur hjúkrunar- og dvalarheimili, sem ekki eru starfrækt afstefnda, um að annast þjónustu við aldraða og falla stefnendur þar undir.Samkvæmt 39. gr. laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar skulu greiðslur tilhjúkrunar- og dvalarheimila fara samkvæmt samningum sjúkratrygginga ogrekstraraðila hjúkrunar- og dvalarheimila. Þar kemur jafnframt fram að séusamningar ekki til staðar fari um greiðslur samkvæmt reglugerðum og gjaldskrámsjúkratrygginga Íslands, sbr. 38. gr. laganna. Stefnendur byggja á því að ástefnda hafi óumdeilanlega hvílt sú skylda að greiða fullt endurgjald tilhjúkrunar- og dvalarheimila sem annist þjónustu við aldraða og aðhúsnæðiskostnaður slíkra stofnana sé þar ekki undanskilinn. Í því tilviki semhér er til umfjöllunar liggi fyrir að stefndi hefur ekki greitt stefnendumfullt og eðlilegt endurgjald vegna húsnæðis sem stefnendur hafa lagt tilrekstrar heilbrigðisþjónustunnar en tilvist húsnæðisins er grundvallarforsendaþess að unnt sé að veita öldruðum þjónustuna. Í því sambandi ber að hafa í hugaað margvíslegar skyldur hvíla á stefnendum að því er aðbúnað húsnæðis varðar,þ.e. stefnendur þurfa að uppfylla kröfur um gæðaviðmið samkvæmt lögum nr.40/2007 um heilbrigðisþjónustu og reglugerð nr. 786/2007 um eftirlit landlæknismeð rekstri heilbrigðisþjónustu og faglegar lágmarkskröfur um húsnæði, tæki,búnað, mönnun og annað sem tengist rekstri á heilbrigðisþjónustu. Stefnendurberi því umtalsverðan kostnað af húsnæðinu sem nýtt er í þjónustuna sem stefndiber ábyrgð á og ber að kosta lögum samkvæmt.Stefnendur vísa til þess að stefndi hafi,þrátt fyrir framangreint, bæði við gerð rammasamnings og áður við setningureglugerða og gjaldskráa, undanskilið greiðslu fyrir fasteignir öldrunarstofnana.Vísa þeir hvað þetta varðar til m.a. 3. mgr. 4. gr. reglugerðar, áður enrammasamningur var undirritaður, og til 8. gr. rammasamnings, sbr. lið 4.00.Það sem er innfalið í húsnæðisgjaldi samkvæmt nefndum ákvæðum reglugerða ogrammasamnings séu aðeins fasteignagjöld, tryggingar, almennt viðhald, eftirlitog umsýsla húsnæðis en undanskilið er stofnkostnaður húsnæðis, afskriftir,meiriháttar viðhald og endurbætur húsnæðis. Stefnendur telja að engin rök hnígitil þess að slíkur greinarmunur sé gerður á einstökum kostnaðarliðum vegnahúsnæðis sem nýtt er til rekstrarins og hann stríði beinlínis gegn þeirriskyldu sem á stefnda hvílir til að standa straum af kostnaði viðöldrunarþjónustu. Benda stefnendur á að útilokað sé að litið verði svo á aðstefnendur beri að leggja til húsnæði til starfseminnar án sanngjarns ogeðlilegs endurgjalds úr hendi stefnda. Stefnendur byggja aðalkröfu á því að stefndisé skaðabótaskyldur gagnvart stefnendum þar sem stefndi hafi með ólögmætumhætti brotið gegn skyldum sínum gagnvart stefnendum og hins vegar á almennumreglum kröfu- og samningaréttar um að greiða beri sanngjarnt og eðlilegtleigugjald fyrir fasteignir sem stefnendur leggi til. Útreikningurkröfufjárhæðar byggir á matsgerð þar sem leigufjárhæð er reiknuð út fyrir tímabiliðfrá janúar 2013 og út desember 2016 en áskilinn réttur til að krefjast síðargreiðslu fyrir tímabilið eftir desember 2016.Hvað varðar skaðabótakröfu þá byggjastefnendur á því að sú skylda hafi hvílt á stefnda að semja um greiðslur við þáfyrir þá þjónustu sem stefnda bar að sinna en stefnendur tóku að sér, sbr. IV.kafli laga nr. 112/2008. Gildistöku kaflans var frestað til 1. janúar 2015 ogfór á sama tímabili um greiðslur samkvæmt reglugerðum settum af stefnda oggjaldskrá sjúkratrygginga Íslands, sbr. 38. gr. laga nr. 112/2008 enrammasamningur um þjónustuna öðlaðist síðan ekki gildi fyrr en 21. október2016. Reglugerðirnar og gjaldskrárnar voru settar einhliða af stefnda án allraraðkomu stefnenda eða annarra sem slíka þjónustu veittu. Byggja stefnendur á þvíað við slíkar kringumstæður komi stefndi fram sem stjórnvald og ákvarðanir semþannig eru til komnar þurfi að uppfylla ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ogmeginreglur íslensks stjórnsýsluréttar, þ.m.t. ólögfestar grundvallarreglur. Byggirsú afstaða á því að reglugerðir og gjaldskrár tóku til og beindust að fáum enþekktum aðilum og vísast um sjónarmið því tengdu m.a. til álits umboðsmannsAlþingis í máli nr. 4340/2005 og 4341/2005. Stefnendur telji sýnt að setningreglugerða og gjaldskráa hafi ekki uppfyllt nauðsynleg skilyrði t.d. að því ervarðar rannsóknarreglur, jafnræðisreglu, meðalhófsreglu, andmælareglu, ákvæðium undirbúning ákvarðana sem og ólögfestar meginreglur stjórnsýsluréttarins,eins og t.d. þær er varða réttmætar væntingar. Þá hafi annmarkar verið á efnireglugerða og gjaldskráa þannig að skilyrðum laga nr. 112/2008 hafi ekki veriðfullnægt þar sem ekki hafi verið tekið tillit til alls kostnaðar sem greiðaátti fyrir þjónustuna. Vegna þessa hafi ákvarðanir sem fólust í setningureglugerða og gjaldskráa verið ólögmætar.Þá byggja stefnendur á því að þeim hafi veriðþröngvað til að ganga að samningi sjúkratrygginga Íslands annars hefðugreiðslur til þeirra verið óbreyttar. Gerðust stefnendur aðilar aðrammasamningnum með fyrirvara sem kom fram í bókun með samningnum. Stefnendurtelja að samningurinn byggi á sömu grundvallarsjónarmiðum og reglugerðir oggjaldskrár gerðu áður, þ.e. ekki er gert ráð fyrir greiðslu kostnaðar vegnafasteigna undir rekstur hjúkrunar- og dvalarheimila. Stefnda beri að greiðaallan kostnað sem hlýst af málaflokknum og er húsnæðiskostnaður þar ekkiundanskilinn. Ákvæði samningsins um greiðslur án þess að tekið sé tillit tilhúsnæðiskostnaðar gangi gegn lögum nr. 112/2008. Bent er á að samkvæmt 3. mgr.43. gr. laganna þurfi þeir sem veita heilbrigðisþjónustu að kostnaðargreinaþjónustu sína samkvæmt alþjóðlega viðurkenndum aðferðum. Við þá greiningu skulitaka mið af öllum hagrænum kostnaði, þ.m.t. kostnaði vegna húsnæðis, fjármagnsog afskrifta. Verður það ekki skilið öðruvísi en svo að slík kostnaðargreiningskuli fara fram varðandi þann kostnað sem stefndi á að taka tillit til viðákvörðun greiðslna og/eða sem fjalla á um í rammasamningi um slíka þjónustu. Ígreinargerð sem fylgdi frumvarpi til laga nr. 112/2008 segi m.a. um þettaatriði:Sjúkratryggingastofnuninákveður í samráði við veitendur heilbrigðisþjónustu þær aðferðir sem notaðarskulu við kostnaðargreininguna. Samræmdar aðferðir eru forsenda þess að unnt séað bera saman kostnað ólíkra aðila. Í þessu sambandi er gert ráð fyrir því aðkostnaðargreiningin taki mið af öllum hagrænum kostnaði, þ.m.t. kostnað vegnahúsnæðis, fjármagns og afskrifta. Hluti kostnaðar opinberra aðila kemur ekkifram í reikningsskilum þeirra en taka verður tillit til hans til að hægt sé aðbera kostnað opinberra aðila saman við kostnað einkaaðila.Stefnendur byggja á því að sú afstaða stefndaað greiða ekki fyrir húsnæði undir starfsemi hjúkrunar- og dvalarheimila feli ísér brot á stjórnarskrárvörðum réttindum, þ.m.t. jafnræðisreglu. Þannig mæli65. gr. stjórnarskrárinnar svo fyrir að allir skuli vera jafnir fyrir lögum ognjóta mannréttinda án tillits til kynferðis, trúarbragða, skoðana,þjóðernisuppruna, kynþáttar, efnahags, ætternis og stöðu að öðru leyti. Ákvæðiðberi að skýra svo að mismunun, sem ekki felst í málefnalegum og hlutlægumsjónarmiðum sé óheimil. Í jafnræðisreglunni felist að allir skuli vera jafnirfyrir lögum og eigi að njóta jafnra og hliðsettra réttinda. Þá leiði afreglunni að stjórnvöld geti ekki mismunað með því að afgreiða sambærileg málmeð ólíkum hætti. Stefnendur benda í þessu sambandi á að ólík afstaða stefndatil greiðslna vegna húsnæðiskostnaðar þeirra sem taka að sér að sinna þjónustuhjúkrunar- og dvalarheimila í þágu ríkis brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr.stjórnarskrárinnar og sé því ólögmæt.Þá benda stefnendur á að þeir, í gegnummóðurfélag sitt Sjómannadagsráð, útvegi þær fasteignir sem nýttar eru undirhjúkrunar- og dvalarheimili í þágu stefnda og stefndi eigi ekkert tilkall tilhagnýtingar umræddra eigna. Sú afstaða stefnda að greiða ekki fyrir húsnæðiðfeli í sér brot á stjórnarskrárvörðum réttindum, þ. á m. eignaréttarákvæðum.Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar er eignarréttur friðhelgur og þar kemurfram að engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema að almenningsþörfkrefji og þá þurfi lagafyrirmæli til og komi fullt verð fyrir. Stefnendur teljaað sú afstaða stefnda að greiða ekki gjald vegna húsnæðisins sé brot gegn 72.gr. stjórnarskrárinnar og geri stefndi með því kröfu um að stefnendur leggi tilhúsnæði undir starfsemi í þágu stefnda án endurgjalds og brjóti slík tilhögungegn ákvæðinu og sé því ólögmæt.Stefnendur telja að með framangreindritilhögun sé verið að haga greiðslum til stefnenda með þeim hætti að ekki er tekiðtillit til kostnaðar stefnenda af öflun og rekstri húsnæðis, afskrifta,meiriháttar endurbóta og viðhalds. Sé þannig með ólögmætum hætti brotið gegnþeim skyldum sem á stefnda hvíli samkvæmt lögum nr. 112/2008 til að standastraum af kostnaði við starfsemina, til að haga endurgreiðslu til stefnendavegna starfseminnar þannig að tekið sé tillit til alls hagræns kostnaðar afþjónustunni og til að gæta að því að jafnræði sé með stefnendum og öðrum aðilumsem sinna sömu þjónustu. Með því hafi stefndi gerst sekur um saknæma háttsemigagnvart stefnendum sem valdið hafi þeim fjártjóni sem stefnda beri að bæta. Þáhafi stefndi með því að taka ekki tillit til kostnaðar stefnenda af öflun ogrekstri húsnæðis brotið gegn þessum skyldum sínum gagnvart lögunum auk þess semþá hafi ekki verið gætt jafnræðis með stefnendum og öðrum sem slíka þjónustureka. Byggja stefnendur á því að umfangfjártjónsins nemi því hæfilega endurgjaldi sem stefnda hefði borið að greiðastefnendum að teknu tilliti til alls hagræns kostnaðar stefnenda af húsnæðinu,að frádregnu því húsnæðisgjaldi sem þeir hafa fengið greitt á sama tímabili ágrundvelli reglugerða og ákvæða rammasamnings eins og áður var rakið.Stefnendur telja að hæfilegt endurgjald stefnda vegna húsnæðisins megi jafnatil niðurstöðu matsgerðar um eðlilegt leigugjald til stefnenda vegna leigu áþeim fasteignum sem stefnendur leggja sjálfir til og notaðar eru undir reksturá hjúkrunar- og dvalarheimilum fyrir tímabilið nóvember 2013 til 31. desember2016. Stefnendur reisa dómkröfu á niðurstöðu matsgerðar að frádregnuhúsnæðisgjaldi. Ástæðan fyrir því að húsnæðisgjald er dregið frá er að ímatsgerð er metið eðlilegt leigugjald ef stefndi væri að leigja þessarfasteignir af stefnendum. Þegar slíkt leigugjald er metið innifelur þaðkostnaðarliði sem myndu falla undir leigusala samkvæmt húsaleigulögum og er þarm.a. um að ræða tiltekna kostnaðarþætti, s.s. fasteignagjöld og tryggingar.Stefnendur draga frá allt húsnæðisgjald þrátt fyrir að nokkrir liðir þess séuþess eðlis að leigutaki að húsnæði myndi almennt greiða slíkan kostnað, s.s.almennt viðhald innandyra. Sú aðferð að draga frá allt húsnæðisgjaldið gerirkröfu stefnenda lægri en ella en er sett fram með þeim hætti til einföldunar.Stefnendur byggja kröfu sína um hæfilegt endurgjaldfyrir þjónustu á því að það leiði af meginreglum kröfu- og samningaréttar aðstefndu beri að greiða þeim sérstaklega vegna húsnæðisþáttar enda verði súkrafa aldrei gerð að stefnendur leggi fram húsnæði til starfseminnar ánendurgjalds. Þar sem ekki hafi verið samið um það beri að greiða sanngjarnt ogeðlilegt endurgjald. Stefnendur hafi óskað eftir greiðslu fyrir húsnæðið enstefndi neitað að greiða en haldið áfram að beina öldruðum einstaklingum tilstefnenda. Stefndi verði að bera hallann af því að halda áfram að nýta sérþjónustu stefnenda án þess að semja fyrir fram um slíka þjónustu. Aðilar getiekki haft réttmætar væntingar um annað en að stefndi greiði eðlilegt endurgjaldfyrir fasteignirnar. Stefnendur byggja á því að hæfilegtendurgjald vegna leigu á fasteignunum fyrir tímabilið nóvember 2013 til 31.desember 2016 megi jafna til niðurstöðu matsgerðar um eðlilegt leigugjald tilstefnenda og reisa aðalkröfu sína á niðurstöðinni að frádreginni greiðslustefnda vegna húsnæðisgjalds eins og það er ákveðið í rammasamningi ogreglugerðum. Húsnæðisgjaldið sé dregið frá þar sem í matsgerð er verið að metaeðlilegt leigugjald ef stefndi leigði eignirnar af stefnendum. Þegar það ermetið innifelur það kostnaðarþætti sem mundu falla undir leigusala samkvæmthúsaleigulögum og er þar um að ræða tiltekna kostnaðarþætti, s.s.fasteignagjöld og tryggingar. Stefnendur fá allt húsnæðisgjald þrátt fyrir aðnokkrir liðir séu þess eðlis að leigutaki að húsnæði mundi almennt greiðaslíkan kostnað, s.s. almennt viðhald innandyra. Það sé almennt á kostnaðleigutaka ef um er að ræða hefðbundna leigu á húsnæði. Sú aðferð að draga fráallt húsnæðisgjaldið gerir kröfu stefnenda gagnvart stefnda lægri en ella og erkrafan sett fram með þeim hætti til einföldunar. Stefnendur krefjast þess til vara að stefndaverði gert að inna af hendi aðra og lægri greiðslu. Er þá við það miðað aðtalið verði að draga beri frá framlög vegna endurgjalds fyrir húsnæði semstefnendur hafi fengið úr Framkvæmdasjóði aldraðra vegna stofnkostnaðarhúsnæðis fyrir þann tíma sem stefnukrafa tekur til. Þrátt fyrir að framlöginhafi ekki verið veitt með skilyrðum setja stefnendur fram varakröfu sem tekurmið af umræddum framlögum. Þeir aðilar sem taka við greiðslum frá ríkinu vegnafasteigna undir hjúkrunar- og dvalarheimili, s.s. í tilvikihjúkrunarheimilisins Sóltúns, geti ekki sótt um styrki úr Framkvæmdasjóðialdraðra, sbr. 7. gr. samningsins. Þar sem krafa þessi byggir á skaðabótaréttiásamt almennum reglum kröfu- og samningaréttar og jafnræðisreglustjórnsýslulaga er varakrafan sett upp með þeim hætti að stefnendur séu jafnsettir og aðrir. Nefna stefnendur sem dæmi að Sóltún sem taki viðleigugreiðslum vegna fasteigna geti ekki sótt um styrki úr Framkvæmdasjóðialdraðra. Hvað þetta varðar vísa stefnendur til framlagðra gagna þar sem samanhafa verið tekin gögn um framlög frá stefnda fyrir sama tímabil og dómkrafatekur til og sú fjárhæð dregin frá kröfufjárhæð.Loks vísa stefnendur til þess að þrátt fyrirítrekaðar kröfur þeirra og réttmætar væntingar hafi kröfur þeirra ekki fengistgreiddar. Hafi einungis verið færðar fram þær röksemdir fyrir höfnun að hvorkihafi verið samið um eða ákveðnar fjárhæðir í þessu skyni. Lagafyrirmæli umrekstur hjúkrunar- og dvalarheimila hljóti að byggja á því að ríkið útvegihúsnæði til rekstrarins. Reglugerð um endurgjald fyrir þennan rekstur eðarammasamningur verður því að ákveða hæfilegt endurgjald í þessu skyni ográðherrann að útvega nægilegt endurgjald til greiðslu þess náist ekki samningarvið Sjúkratryggingar Íslands um þetta.Stefnendur byggja kröfu sína á meginreglumkröfu- og samningaréttar auk almennra skaðabótareglna, bæði utan og innansamninga. Um jafnræði er vísað til 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 65.gr. stjórnarskrárinnar. Um málsmeðferð er jafnframt vísað til ákvæðastjórnsýslulaga, þ.m.t. 10., 12. og 13. gr. sem og ólögfestra meginreglnastjórnsýsluréttar, eins og t.d. reglunnar um réttmætar væntingar. Umeignarréttindi er vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hvað varðar skyldustefnda til að sinna öldruðum, sem og aðrar skyldur stefnda í því sambandi,vísast til 76. gr. stjórnarskrárinnar og laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra.Um varnarþing vísast til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sérstaklega 3.mgr. 33. gr. og krafa um málskostnað er reist á 129. og 130. gr. sömu laga.Krafa um virðisaukaskatt byggir á ákvæðum laga nr. 50/1998 um virðisaukaskatten stefnendur eru ekki virðisaukaskattskyldir aðilar.IVMálsástæður og lagarök stefndaStefndi krefst þessað verða sýknaður af öllum kröfum stefnenda og byggir þá kröfu sína í fyrstalagi á aðildarskorti, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, þar sem í stefnu komi fram að stefnendur eru ekki eigendur þesshúsnæðis sem kröfugerðin snýr að heldur Sjómannadagsráð. Vísar hann sérstaklegatil þess að í 13. gr. laga Sjómannadagsráðs komi fram að eignir þess séu allteignir sem skráðar hafa verið á sjómannadaginn og Fulltrúaráð sjómannadagsráðsí Reykjavík og Hafnarfirði. Fari ráðið með öll réttindi og skyldur varðandi þessareignir. Einnig byggir stefndiá því að stefnendur geti ekki stutt kröfu sína við 76. gr. stjórnarskrárinnarþar sem ákvæðið snúi ekki að vernd lögaðila auk þess sem lög hafi verið sett ísamræmi við ákvæðið. Stefndibyggir á því að tilvísun stefnenda til 72. gr. stjórnarskrárinnar sé haldlaus.Sjómannadagsráð byggði viðkomandi fasteignir og tók ákvörðun um nýtingu þeirra.Hrafnista í Laugarási virðist hafa hafið sína starfsemi 2. júní 1957 ogHrafnista í Hafnarfirði 19. nóvember 1977. Er algjörlega látið vera aðrökstyðja eða gera grein fyrir því í stefnu hvenær það gerðist aðeignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar hafi verið brotið. Hvort það hafi veriðstrax í upphafi og hafi svo verið sé um stórfellt tómlæti að ræða af hálfuSjómannadagsráðs að hafa ekki gert athugasemdir fyrr. Þá komi ekki fram hvorteinhverjar forsendur milli stefnanda og Sjómannadagsráðs hafi breyst. Það séekki rökstutt með neinum hætti í stefnu og erfitt að átta sig á tilvísun til72. gr. stjórnarskrárinnar og er því mótmælt harðlega að sú grein geti átt viðí máli þessu. Það komi einnig fram í stefnu að stefnendum beri engin skylda tilað reka hjúkrunar- og dvalarheimili og þeir geti hvenær sem er ákveðið að hættaþeirri starfsemi og nota eignir með öðrum hætti. Sú ályktum stefnenda, sem erureyndar leigutakar, fari illa saman við tilvísun þeirra til 72. gr.stjórnarskrárinnar. Hvaðvarðar tilvísun stefnenda til 39. gr. laga nr. 112/2008, sem þeir byggja á aðskapi þá greiðsluskyldu sem hér er fjallað um, þá byggir stefndi á því að svosé ekki né heldur hvað varðar 38. gr. sömu laga. Stefnendur virðast telja aðmeð setningu þessara laga hafi stofnast sú greiðsluskylda sem stefnendur byggiá. Stefndi telur það vera fráleitt og bendir á að ekkert í lögskýringargögnumstyðji þá skoðun stefnenda og er þessari túlkun því mótmælt. Stefndimótmælir því einnig að ekki hafi verið greitt fullt og eðlilegt endurgjaldvegna húsnæðis. Stefndi hafi staðið við sínar samningsskuldbindingar ogkröfugerð stefnenda nú sé umfram bæði samninga og lagalegar skyldur stefnda.Því megi ekki gleyma að stefndi verði að fara að gildandi lögum frá Alþingi oger þar hvergi getið um þá greiðsluskyldu sem nú er gerð krafa um. Er íkröfugerð stefnenda þannig farið fram á að í dómsorði verði kveðið á um skylduumfram almenn lög og fjárlög. Stefndibendir á að þegar farið er yfir rökstuðning stefnenda fyrir kröfugerð vegnaskaðabótakröfu þá sé þar hvergi minnst á skilyrði skaðabóta. Ekkert komi framum orsakasamhengi né heldur saknæmi og tjón. Vísað er til þess að tjón sé þaðsem stefnendur telji vera hæfilegt endurgjald. Í skaðabótarétti sé tjón hinsvegar skilgreint sem skerðing eða eyðilegging lögvarinna hagsmuna, oftastfjárhagslegra. Þegar af þessari ástæðu sé krafa um skaðabætur röng auk þess semstefnendur hvorki sanna né reyna að sanna tjón sem sé skilyrði skaðabóta.Virðist skaðabótakrafan helst byggjast á því að á stefnda hafi hvílt sú skyldaað semja við stefnda um greiðslur fyrir þá þjónustu sem stefnda bar að sinna enstefnendur tóku að sér, sbr. ákvæði IV. kafla laga nr. 112/2008. Engu að síðurhefur stefndi ávallt greitt stefnendum í samræmi við gildandi lög og reglur ogsamninga milli aðila. Það að stefnendur setji nú fram nýjar kröfur getur ekkigert stefnda skaðabótaskyldan gagnvart stefnendum. Hvað þetta varðar er afhálfu stefnda vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 547/2011.Einnig bendir stefndiá að reglugerðir og gjaldskrár byggi á þeim fjárhagslegu viðmiðunum sem setteru í fjárlögum og beri hverju ráðuneyti og stofnun að halda sig innan þessramma, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar í máli nr. 464/2017, um þær skorður semfjárlög setji þjónustu á hverjum tíma. Þá vísar hann til 41. gr.stjórnarskrárinnar en samkvæmt ákvæðinu er það ekki á valdi dómstóla að auka viðfjárheimildir þær sem Alþingi hefur ákveðið.Einnig vísar stefnditil þess að stefnendur byggi á því að fara verði að stjórnsýslulögum nr.37/1993 við setningu reglugerða og gjaldskráa. Þetta fullyrði þeir þrátt fyrirþað sem fram komi í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1993 og sé þessu því hafnað semröngu. Einnig sé því hafnað að stefnendum hafi verið þröngvað til að ganga aðrammasamningi. Er vísað til þess sem báðir aðilar hafi látið bóka við gerðsamningsins. Þá sé því mótmælt að brotið sé gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar meðþví að haga greiðslum til stefnenda eins og gert er. Mismunandi leiðir séufarnar á mismunandi tímum í þessum efnum líkt og öðrum án þess að um sé að ræðabrot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Rétt sé að hafa í huga að Sjómannadagsráðbyggði að eigin frumkvæði það húsnæði sem stefnendur gera nú kröfu um aðstefndi greiði fullt verð fyrir. Þessi krafa sé gerð án þess að fyrir liggineinn samningur um slíkt eða lagafyrirmæli, hvað þá heldur fjárheimild fráAlþingi. Það að stefndi fari að gildandi lögum geti aldrei verið saknæmt þannigað valdi skaðabótaskyldu. Þá geti það heldur ekki verið fjártjón að telja sigeiga kröfu á annan um greiðslu vegna notkunar húsnæðis samkvæmt þeim samningumog lögum sem um það gilda hverju sinni. Jafnvel þó að stefnendur telji sig eigakröfu vegna þess þá geti það ekki verið fjártjón. Þó að stefnendur teldust eigakröfu um leigugjald gæti slík krafa aldrei talist vera skaðabótakrafa í samræmivið almennu skaðabótaregluna. Vert sé að benda á að stefnendur undirgengustrammasamning eins og fram kemur í gögnum málsins en gera engu að síður kröfursem ná yfir gildistíma rammasamningsins. Slík kröfugerð hlýtur að vera íandstöðu við skuldbindingargildi samningsins. Þá sé hún andstæð meginreglumkröfu- og samningaréttar. Verði því að sýkna stefndu af kröfu byggðri á því aðum skaðabótaskyldu stefnda sé að ræða gagnvart stefnendum.Hvað varðar kröfustefnenda um hæfilegt endurgjald fyrir þjónustu þá byggir hún á því að þaðleiði af meginreglum kröfu- og samningaréttar að stefnda beri að greiða þeimsérstaklega vegna húsnæðisþáttar enda verði sú krafa aldrei gerð að stefnendurleggi fram húsnæði til slíkrar starfsemi án sanngjarns og eðlilegs endurgjalds.Stefndi mótmælir því að slík meginregla, ef til er, gildi í samskiptumstefnenda og stefnda þar sem stefndi greiði öll gjöld sem kveðið er á um ílögum og reglum. Stefnendur reistu húsnæðið á eigin vegum en samkvæmt síðargerðum samningum við stefnda hefur það verið nýtt til ákveðinnar þjónustu.Þannig sé því mótmælt og hafnað sem röngu að einhvers konar greiðsluskylda hafistofnast umfram það sem þegar er samið um og greitt samkvæmt lögum ogreglugerðum.Auk þess sem aðframan hefur verið rakið vísar stefndi til þess að kröfugerðin sé einhliðaþrátt fyrir mat en þá niðurstöðu hefði stefndi alltaf þurft að fallast á efhann vildi undirgangast greiðsluskyldu. Auk þess þurfi fjárlagaheimild fráAlþingi að liggja fyrir.Stefndi mótmælireinnig varakröfum stefnenda og vísar til sömu málsástæðna og í aðalkröfu. Þáséu engin rök sem mæli með greiðsluskyldu stefnda í þeim samanburði semstefnendur geri í kafla í stefnu um varakröfur. Beri því einnig að sýknastefnda af varakröfum.Loks mótmælir stefndidráttarvaxtakröfu enda sé hún órökstudd og án lagaraka. Hvað varðar málskostnaðarkröfustefnda þá er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr.Þá gerir stefndi tilvara kröfu um að kröfur stefnenda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður þáfelldur niður. Stefndi byggir þessa kröfu sína á því sem að framan hefur veriðrakið varðandi sýknukröfu svo og á því að stefnendur hafi ekki sannað tjón négert líklegt að einhver meginregla kröfu- og samningaréttar eigi hér við. Þaðsé ekki nóg að vísa til slíkrar reglu án þess að gera grein fyrir henni nánar.Þá nái kröfugerðin fyrir hluta þess tímabils sem rammasamningurinn gildi um.Stefnendur gerðust aðilar að þeim rammasamningi og geti ekki gert sérstakafjárkröfu vegna sama tímabils. Verði því alltaf að lækka kröfuna sem nemur þeimgreiðslum á samningstíma auk þeirra greiðslna sem borist hafa úrFramkvæmdasjóði aldraða.Loks vísi stefndi tilþess að krafan sé sett fram sem skaðabótakrafa og það geti ekki komið tilskoðunar. Einnig er hún sett fram sem krafa vegna þess að stefnendur leggi framhúsnæði og fyrir það beri að greiða leigugjald. Slíkt leigugjald hljóti alltafað vera samkomulagsatriði og ekki unnt að komast að niðurstöðu um það meðdómkvöddum matsmanni.VForsendur og niðurstaðaSamkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnarskal öllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegnasjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Í 1.gr. laga um málefni aldraðra nr. 125/1999 kemur fram að markmið laganna sé aðaldraðir eigi völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa áað halda og að hún sé veitt á því þjónustustigi sem er eðlilegast miðað viðþörf og ástand hins aldraða. Samkvæmt 14. gr. laganna eru stofnanir fyriraldraða dvalarheimili og hjúkrunarheimili eða hjúkrunarrými áöldrunarstofnunum. Óumdeilt er að stefnendur annast slíkan rekstur. Stefnendurgera í máli þessu kröfur um greiðslu vegna húsnæðiskostnaðar vegna þeirradvalar- og hjúkrunarheimila sem þeir reka. Stefnendur sækja mál þetta í félagi ágrundvelli 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Þeir setja kröfur sínar framannars vegar sem skaðabótakröfu og vísa bæði tilskaðabótareglna utan og innan samninga og hins vegar sem kröfu umsanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir þjónustu og byggja þá kröfu ámeginreglum kröfu- og samningaréttar. Þá eru kröfur stefnenda útskýrðar svo ístefnu að umfang fjártjónsins nemi því hæfilega endurgjaldi sem stefnda hefðiborið að greiða stefnendum að teknu tilliti til alls hagræns kostnaðarstefnenda af húsnæðinu, að frádregnu því húsnæðisgjaldi sem þeir hafa fengiðgreitt á sama tímabili á grundvelli reglugerða og ákvæða rammasamnings.Stefnendur byggja á því að hæfilegt endurgjald stefnda vegna húsnæðisins megijafna til niðurstöðu matsgerðar um eðlilegt leigugjald til stefnenda vegnaleigu á þeim fasteignum sem stefnendur leggja sjálfir til og notaðar eru undirrekstur á hjúkrunar- og dvalarheimilum fyrir tímabilið nóvember 2013 til 31.desember 2016. Í málatilbúnaði stefnenda kemur fram að upphafstími kröfuafmarkast af fyrningarreglum. Í matsgerð er húsnæðisgjald dregið frá þegarmetið er eðlilegt leigugjald ef stefndi væri að leigja þessar fasteignir afstefnendum. Þegar slíkt leigugjald er metið innifelur það kostnaðarliði sem myndufalla undir leigusala samkvæmt húsaleigulögum og er þar m.a. um að ræðatiltekna kostnaðarþætti, s.s. fasteignagjöld og tryggingar. Stefnendur dragafrá allt húsnæðisgjald þrátt fyrir að nokkrir liðir þess séu þess eðlis aðleigutaki að húsnæði myndi almennt greiða slíkan kostnað, s.s. almennt viðhaldinnanhúss.Samningssamband aðila nú um rekstur dvalar-og hjúkrunarheimila byggir á rammasamningi sem stefnendur gerðust aðilar að 25.október 2016 og taki því kröfur stefnenda til þess tímabils að hluta til. Áðuren samningurinn tók gildi fengu stefnendur greiðslur vegna starfseminnar ágrundvelli þágildandi reglugerða og gjaldskráa. Samkvæmt 8. gr. lið 4.0 í rammasamningnum erhúsnæðisgjald breytilegt eftir stærð og fjölda rýma á hjúkrunarheimili. Takigjaldið til viðhalds, umsjónar, umsýslu, fasteignagjalda og trygginga vegnahúsnæðis. Segir í ákvæðinu að gjaldinu sé þannig ætlað að standa undir öllualmennu viðhaldi húsnæðis en ekki stofnkostnaði, afskriftum og meiri háttarbreytingum og endurbótum á húsnæði. Sambærilegt ákvæði var í þeim reglugerðumsem giltu um greiðslur til stefnenda áður en þeir gengust undirrammasamninginn. Þá er sérstaklega tekið fram í þessu ákvæði samningsins aðþessi gjaldliður taki ekki til hjúkrunarheimila sem fái greiðslur á grundvellisamninga um byggingu og þátttöku í leigu, svokallaðri leiguleið.Af hálfu stefnda er krafist sýknu ágrundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 19/1991 á grundvelli aðildarskorts eðaóglöggrar aðildar. Í málatilbúnaði stefnenda komi fram að þeir eru ekkieigendur þeirra fasteigna sem nýttar eru til reksturs dvalar- oghjúkrunarheimilanna og krafa um húsnæðiskostnað varðar, heldur Sjómannadagsráð.Stefnendur séu því ekki réttir aðilar að málinu eða a.m.k. sé aðild þeirravanreifuð. Málatilbúnaður stefnenda byggir á því samningssambandi sem er ámilli aðila á grundvelli rammasamningsins. Verður málatilbúnaður stefnenda ekkiskilinn öðruvísi en svo að ekki sé verið að gera kröfu um greiðslur semSjómannadagsráð eigi kröfu um á hendur stefnda vegna leigu á húsnæði heldurhúsnæðiskostnað vegna starfseminnar þó að það viðmið sé notað við kröfugerð aðbyggja á því hvað teljist vera hæfilegt gjald fyrir leigu á húsnæðinu samkvæmtniðurstöðu matsgerðar. Þá kom fram við meðferð málsins að stefnendur hafi áðurverið eigendur þeirra fasteignar sem notaðar eru undir starfsemina eneignarhald á þeim hafi verið fært til Sjómannadagsráðs árið 2015 og hefur þvíekki verið mótmælt að hálfu stefnda. Þegar með hliðsjón af því er ekki fallistá að sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts.Hvað varðar skaðabótakröfu þá byggjastefnendur á því að stefndi hafi með ólögmætum hætti brotið gegn skyldum sínumgagnvart stefnendum. Stefndi hafi vanrækt þá skyldu sína að semja viðstefnendur um greiðslur fyrir þjónustu og vísa hvað það varðar til IV. kaflalaga nr. 112/2008 en gildistöku kaflans hafi verið frestað til 2016 þegarrammasamningurinn öðlaðist gildi. Þá hafi eldra fyrirkomulag, þar sem greiðslurvoru ákvarðaðar á grundvelli reglugerða og gjaldskráa, verið ólögmætt m.a. meðhliðsjón af reglum stjórnsýsluréttar. Einnig byggja stefnendur á því að þeimhafi verið þröngvað til að ganga að rammasamningi og á því að stefndi hafibrotið m.a. gegn 65., 72. og 76. gr. stjórnarskrárinnar. Fyrir liggur að stefnendur völdu að gangastundir rammasamninginn á árinu 2016 og er ekkert fram komið sem styður þámálsástæðu þeirra að þeir hafi verið þvingaðir til þess en ljóst er af bókunumvið samninginn að þá þegar var uppi ágreiningur milli aðila um húsnæðiskostnað.Fram kemur í málatilbúnaði þeirra að þeir töldu þann kost hagstæðarirekstrarlega en að fá greiðslur frá stefnda á grundvelli reglugerða oggjaldskráa en sú hagkvæmni sneri þó ekki að húsnæðiskostnaði. Þá er súmálsástæða að vanræksla stefnda á að fresta gildistöku rammasamnings leiði tilbótaskyldu ekki rökstudd með fullnægjandi hætti og kemur því ekki til frekariskoðunar. Á það sama við um málsástæðu byggða á því að á stefnda hafi hvíltskylda til að semja við stefnendur um kostnað vegna öflunar húsnæðis en ekki erannað fram komið en að stefndi hafi greitt stefnendum í samræmi viðrammasamning og áður á grundvelli reglugerða og gjaldskráa.Stefnendur telja að setning reglugerða oggjaldskráa hafi ekki uppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ogmeginreglur íslensks stjórnsýsluréttar auk þess sem annmarkar hafi verið ágjaldskrám hvað það varðar að þar hafi ekki verið tekið tillit til allskostnaðar sem greiða átti fyrir þjónustuna. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1993gilda þau ekki um samningu reglugerða né annarra almennra stjórnvaldsfyrirmæla.Í greinargerð með frumvarpi til stjórnsýslulaga er sérstaklega tekið fram aðþau taki einungis til einstaklegra ákvarðana, þ.e. ákvarðana sem varða ákveðnaeinstaklinga eða lögaðila, einn eða fleiri. Af hálfu stefnenda hefur ekki veriðnægilega leitt í ljós til hverra reglugerðirnar og gjaldskrárnar taka og þarmeð hefur ekki með fullnægjandi hætti verið sýnt fram á að ákvörðunin varðiréttindi eða skyldur tiltekinna aðila. Eru því ekki forsendur til að fallast áað um stjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða skilningi stjórnsýslulaga. Afhálfu dómsins er þessari málsástæðu stefnenda þegar af þessari ástæðu hafnað.Þá byggja stefnendur á því að stefnda beri aðgreiða allan kostnað sem af þessum málaflokki hlýst, þ.m.t. húsnæðiskostnað oggangi annað gegn megininntaki og ákvæðum laga nr. 112/2008. Vísa þeirsérstaklega til 3. mgr. 43. gr. laganna þar sem fram komi aðheilbrigðisstofnanir og aðrir veitendur heilbrigðisþjónustu skulikostnaðargreina þjónustu sína samkvæmt alþjóðlega viðurkenndum aðferðum. Þáskuli við kostnaðargreiningu taka mið af öllum hagrænum kostnaði, þ.m.t.kostnaði vegna húsnæðis, fjármagns og afskrifta. Telja stefnendur að þettaverði að skilja svo að um þennan kostnað beri að fjalla í rammasamningi og að ígreinargerð sem fylgdi frumvarpi sem varð að lögum nr. 112/2008 komi framstuðningur við þetta sjónarmið. Þá hafi stefndi með því að taka ekki tillit tilkostnaðar stefnenda af öflun og rekstri húsnæðis brotið gegn þessum skyldumsínum gagnvart lögunum auk þess sem þá hafi ekki verið gætt jafnræðis meðstefnendum og öðrum sem slíka þjónustu reka. Af hálfu stefnda er því hafnað aðmeð lögum nr. 112/2008 hafi stofnast sú greiðsluskylda sem stefnendur byggja áeða að orð greinargerðar styðji það.Í lögum nr. 112/2008 og greinargerð sem þeimfylgdu er gert ráð fyrir kostnaðargreiningu, m.a. vegna húsnæðis. Sú staða eruppi í máli þessu að stefnendur krefjast húsnæðiskostnaðar þar sem þeir aflihúsnæðis frá öðrum aðila undir starfsemina sem þeir þurfi að greiða fyrir envirðist þó ekki hafa gert það samkvæmt málatilbúnaði þeirra. Þá hafa þeir ekkilagt fram samninga eða önnur gögn sem skýra frekar samband þeirra viðSjómannadagsráð og skyldur þessara aðila gagnvart hvor öðrum vegna notkunarstefnenda á húsnæðinu. Ætla verður að stofnkostnaður vegna þeirra fasteigna semhér eru til umfjöllunar hafi fallið til fyrir það tímabil er krafa stefnendatekur til. Af málsgögnum má ráða að öflun húsnæðisins hafi verið fjármögnuð meðm.a. frjálsum framlögum, lánsfé, annarri fjáröflun og greiðslum úrFramkvæmdasjóði aldraðra. Þá liggur fyrir að mismunandi leiðir hafa veriðfarnar í gegnum tíðina til að afla húsnæðis fyrir hjúkrunarheimili. Síðartilkomnar leiðir, eins og t.d. leiguleið, eiga ekki við um starfsemi stefnendasem þegar var hafin þegar stjórnvöld ákváðu fyrst að fara þá leið. Þá erukröfur stefnenda ekki grundvallaðar á þeim leiðum. Einnig verður að líta tilþess að stefnendur hafa ekki gert grein fyrir því hver raunverulegur kostnaðurþeirra er vegna öflunar húsnæðis undir starfsemina eða notkunar eigin húsnæðisog þá til hvaða niðurstöðu kostnaðargreining eins og sú sem fjallað er um ílögunum gæti leitt yrði sérstaklega fjallað um þeirra stöðu. Samkvæmtmálsgögnum var ætlunin að stofna starfshóp til að rýna m.a. kostnað vegnahúsnæðismála hjúkrunarheimila, sbr. fylgiskjal X með rammasamningi, en ekkertliggur fyrir um framvindu þeirrar vinnu. Þrátt fyrir það og með vísan tilframangreinds verður ekki talið að dráttur á að ljúka þeirri vinnu, jafnvel þóhann teldist fara í bága við skyldur stefnda samkvæmt samningnum, styðjiskaðabótaskyldu stefnda.Málatilbúnaður stefnenda hvað varðar 65. gr.stjórnarskrárinnar byggir á því að ekki sé gætt jafnræðis þegar fjárhæðhúsnæðiskostnaðar til hjúkrunarheimila sé ákveðin af stefnda. Afstaða stefndatil greiðslu hans sé mismunandi eftir stofnunum. Vísa stefnendur m.a. til þessað önnur hjúkrunarheimili Hrafnistu en þau sem mál þetta varðar séu rekin ífasteignum í eigu stefnda og/eða sveitarfélaga. Í 32. gr. laga nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu er gert ráð fyrir áðurnefndri leiguleið. Þar kemur fram aðríkið skuli greiða kostnað við byggingu og búnað hjúkrunarheimila og aðþátttaka sveitarfélaga í kostnaði við byggingu og búnað hjúkrunarheimila skulivera 15% af stofnkostnaði. Stefnendur leggja hins vegar sjálfir til fasteignirog vísa m.a. til leiguleiðarinnar til samanburðar. Þá vísa þau einnig tilfleiri stofnana, t.d. SÁÁ, og telja að hún fái greitt gjald frá stefnda fyrirað leggja til húsnæði undir reksturinn. Fyrir liggur að þær stofnanir semstefnendur vísa til eru í annarri stöðu en stefnendur, t.d. hvað varðargreiðslur úr framkvæmdasjóði, greiðslur vegna húsnæðisgjalds eða hvortviðkomandi hafi lagt til eign eða fengið hana undir reksturinn frá stefnda. Íljósi framangreinds og þess sem fyrir liggur um aðstæður stefnenda verður ekkiá það fallist að jafnræðis með rekstraraðilum sé ekki gætt þannig að taliðverði að um brot gegn ákvæðinu sé að ræða.Hvað varðar málsástæðu stefnenda byggða á 76.gr stjórnarskrárinnar þá kom fram við meðferð málsins af hálfu stefnenda aðframsetning málsástæðunnar sé að einhverju leyti misvísandi. Voru af þeirrahálfu settar fram frekari skýringar. Vísuðu stefnendur til þess að um málefniþeirra einstaklinga sem ákvæðið tekur til hefðu verið sett lög nr. 125/1999 ummálefni aldraðra. Af þeim verði nánar ráðið um skyldur ríkisins gagnvartöldruðum, tilhögun og fyrirkomulag öldrunarmála, gæðaviðmið o.fl. Í samræmi viðákvæði laganna megi vera ljóst að stefnda beri að annast um og greiða allankostnað sem af starfsemi hlýst. Stefndi hafi, til að inna verkefnin og skyldursínar af hendi, samið við nokkur hjúkrunar- og dvalarheimili, m.a. stefnendur.Þannig byggi stefnendur á því að á þessum grundvelli hafi hvílt sú skylda ástefnda að greiða fullt endurgjald til heimilanna og að húsnæðiskostnaðurþeirra verði þar ekki undanskilinn. Það er mat dómsins að ákvæði 76. gr. séætlað að tryggja einstaklingum þann rétt sem þar er tilgreindur og í því skynivoru m.a. lög nr. 125/1999 sett. Verður sá réttur einungis sóttur af eða í þáguviðkomandi einstaklinga gegn stefnda á grundvelli aðstæðna þess sem í hlut á.Verður ekki á það fallist með stefnendum að þeir geti leitt rétt sinn tilgreiðslu af rétti þeirra einstaklinga sem ákvæðið tekur til.Þá byggja stefnendur á því að stefndi hafibrotið gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt ákvæðinu megi engan skylda tilað láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji og þá þurfi lagafyrirmælitil og komi fullt verð fyrir. Stefnendur leggi fram fasteignir í gegnummóðurfélag sitt til starfseminnar. Telja stefnendur að sú afstaða stefnda aðgreiða ekki gjald fyrir þær sé brot gegn 72. gr. og sé þessi tilhögun þvíólögmæt. Stefndi hefur mótmælt þessari túlkun stefnda. Það er mat dómsins aðaðstæðum stefnenda verði ekki jafnað til þeirra tilvika sem 72. gr. tekur tilenda er ekki annað komið fram en það hafi verið ákvörðun þeirra að leggjafasteignirnar til rekstrarins og kemur málsástæða þessi því ekki til frekariskoðunar.Þá er ekki fallist á það með stefnendum aðtaka beri kröfu þeirra til greina á þeim forsendum að stefndi haldi áfram aðvísa öldruðum einstaklingum til þeirra þrátt fyrir að neita að greiðahúsnæðiskostnað enda er ekki annað fram komið en að stefnendur séu enn aðilarað rammasamningnum. Loks verður ekki á það fallist að stefnendurhafi fært fram aðrar málsástæður er leiða eigi til þess að til skaðabótaskylduhafi stofnast á hendur stefnda vegna krafna þeirra. Í samræmi við framangreint er það mat dómsinsað af hálfu stefndu hafi ekki verið sýnt fram á að háttsemi stefnda hafi veriðsaknæm og ólögmæt eða að slík háttsemi hafi leitt til tjóns. Verður, í ljósiframangreinds, ekki fallist á að skilyrði séu til að dæma stefnda til greiðsluskaðabóta. Þá byggja stefnendur á þeirri málsástæðu,byggðri á almennum reglum kröfu- og samningaréttar um sanngjarnt og eðlilegtendurgjald, að þar sem ekki hafi verið samið um endurgjald beri stefnda aðgreiða sanngjarnt og eðlilegt endurgjald og vísa hvað þetta til þeirrameginreglna sem koma fram í lögum um þjónustukaup og lögum um lausafjárkaup.Þessari málsástæðu hefur stefndi alfarið mótmælt. Fyrir liggur að við byggingu þeirra fasteignasem stefnendur nota undir dvalarheimilin fengust að einhverju leyti styrkir fráFramkvæmdasjóði aldraðra og að stefndi fær reglulega greitt húsnæðisgjald vegnastarfseminnar. Þá verður að ætla að á því tímabili sem krafa stefnenda tekurtil hafi ekki fallið á stofnkostnaður vegna þeirra fasteigna sem þeir nýta ístarfsemi sína. Eins og rakið hefur verið var fjárveiting til starfsemistefnenda ákvörðuð á grundvelli tveggja ólíkra aðferða á því tímabili sem hérer til umfjöllunar, annars vegar á grundvelli reglugerða og gjaldskráa og hinsvegar á grundvelli rammasamnings. Byggja stefnendur á því að hvorug aðferðinhafi tekið til þess að greiða þeim kostnað vegna öflunar húsnæðis undirstarfsemina án þess að greina sérstaklega á milli þeirra eða þeirra tímabilaþegar eignirnar voru í eigu annars vegar þeirra og hins vegar Sjómannadagsráðs.Stefndu byggja á því að hvorki sé lagaheimildné fjárheimild til greiðslu þeirra gjalda sem krafist er. Það sé hlutverkAlþingis að ákveða í fjárlögum fjárveitingar til reksturs hjúkrunarheimila árhvert og er þar tiltekið hvaða fjárhæð hvert og eitt heimili fær. Þar verða ekkisettir fram frekari gjaldaliðir en fram koma í rammasamningi, reglugerðum oggjaldskrám og ekki er þar heimild fyrir þeim greiðslum sem stefnendur krefjastí máli þessu. Þá taka þessar heimildir ekki til stofnkostnaðar eða öflunarhúsnæðis. Í ljósi framangreinds verður að ætla að þaðhafi ekki verið ætlunin að greiða leigu eða annað gjald vegna húsnæðis semrekstraraðilar leggja sjálfir til, utan húsnæðisgjalds. Stefnendur vísasérstaklega til þess að Alþingi hafi aldrei tekið afstöðu til þeirrakostnaðarliða sem hér eru tilgreindir en stefndi telur að það hafi verið gertmeð hverri reglugerð og hverjum fjárlögum. Greiðslur til hjúkrunarheimila vegnaeinstakra gjaldliða eru ákvarðaðar af stefnda á ákveðnum forsendum. Sákostnaður sem krafa stefnenda varðar byggir ekki á ófyrirséðum útgjöldum. Má afbókun stefnenda við rammasamninginn ráða að þegar stefnendur gengust undir hanntöldu þeir hann ekki, frekar en skipan mála áður, taka á þessum kostnaðiþeirra. Í samningnum er rakið fyrir hvaða kostnaðarliði stefndi greiðir og erekkert fram komið um að hann hafi skuldbundið sig til frekari greiðslna tilstefnenda vegna húsnæðiskostnaðar eða óskað sérstaklega eftir að tilteknarfasteignir yrðu notaðar í hans þágu þannig að greiðsluskylda stofnaðist áhendur honum sérstaklega vegna þess. Þá er það ekki á valdi dómstóla að mælafyrir um frekari fjárheimildir en Alþingi hefur gert, sbr. 2., 41. og 42. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944. Með vísan til framangreinds erþessari málsástæðu stefnenda hafnað og verður því ekki á það fallist að stefndaberi, án þess að um það hafi verið samið milli aðila, að greiða stefnendumkostnað vegna öflunar húsnæðis. Samkvæmt framangreindu er stefndi sýknaður afaðalkröfum stefnenda. Með sömu rökum og að framan eru rakin eru ekki forsendurtil að fallast á varakröfu stefnenda.Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milliaðila falli niður.Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, enaðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.Dóm þennan kveður uppSigríður Elsa Kjartansdóttir héraðsdómari.D Ó M SO R Ð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnenda, Hrafnistudvalarheimilis aldraðra í Reykjavík, og Hrafnistu dvalarheimilis aldraðra íHafnarfirði. Málskostnaðurfellur niður. |
Mál nr. 123/2007 | Kærumál Fjöleignarhús Lóðarréttindi Aðför Útburðargerð | V ehf. leigði tvo séreignarhluta í iðnaðarhúsnæðinu D. Félagið kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist hafði verið á kröfu B ehf. um að fjarlægja skyldi með beinni aðfarargerð ýmsa hluti í eigu V ehf. af sameiginlegri lóð húsnæðisins. Í dómi Hæstaréttar var ekki talið unnt að fullyrða að umgengni V ehf. á lóðinni væri með þeim hætti að brotið væri gegn þeim ákvæðum laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, sem aðfararbeiðnin var reist á. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 um aðför bar því að hafna kröfu B ehf. um að aðfarargerðin færi fram. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2007, sem barst réttinum 2. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2007, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fjarlægja skyldi með beinni aðfarargerð af sameiginlegri lóð fjöleignarhússins Dvergshöfða 27 í Reykjavík fleka, kerrur og vagna, samsetta og ósamsetta, í eigu sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið og kröfu um aðfarargerð hafnað. Til vara krefst hann að úrskurðurinn nái ekki til hluta í eigu sóknaraðila, sem eru staðsettir á sex merktum bifreiðastæðum fyrir framan fimm iðnaðarhurðir á fyrstu hæð umræddrar fasteignar, sem er merkt sem eignarhluti nr. 0102. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er fasteignin Dvergshöfði 27 steinsteypt iðnaðarhúsnæði með fimm séreignarhlutum. Samkvæmt eignarskiptayfirlýsingu 18. september 1999 er fjórum þessara séreignarhluta lýst sem iðnaðarhúsnæði en þeir eru á fyrstu og annarri hæð húsnæðisins. Einn séreignarhluti er á þriðju hæð og er hann skilgreindur sem skrifstofur. Varnaraðili er eigandi tveggja séreignarhluta á annarri og þriðju hæð og er hlutdeild þeirra í sameign samtals 36,24%. Sóknaraðili leigir tvo séreignarhluta, sem eru báðir á fyrstu hæð, og er hlutdeild þeirra í sameign 47,18%. Fimmti séreignarhlutinn er í eigu annarra en aðila þessa máls. Er hlutdeild þeirra í sameigninni 16,58%. Samkvæmt áðurnefndri eignarskiptayfirlýsingu er lóðin, sem húseignin stendur á, í óskiptri sameign eigenda hennar. Gert er ráð fyrir 41 bílastæði á lóðinni ásamt akstursleið um hana. Aðfararbeiðni varnaraðila er reist á því að sóknaraðili noti stóran hluta hinna sameiginlegu bílastæða undir geymslusvæði fyrir kerrur og vagna, sem sóknaraðili framleiðir. Þá sé rusl, flekar, bílhræ og ósamsettar kerrur og vagnar á víð og dreif um lóðina. Takmarki þetta verulega afnot varnaraðila, leigjenda hans og viðskiptavina af sameiginlegum bílastæðum, auk þess sem lóðin sé orðin „óþrifa- og ruslaraleg.“ Lagði varnaraðili fram nokkrar ljósmyndir máli sínu til stuðnings. Telur varnaraðili að með þessu hafi sóknaraðili brotið gegn 33. gr., 1. mgr., 3. mgr. og 4. mgr. 35. gr. og 36. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús og helgað sér til einkanota hin sameiginlegu bílastæði. Ekki er hins vegar á því byggt að með ofangreindri nýtingu sameignarinnar hafi sóknaraðili brotið gegn 2. mgr. 35. gr. sömu laga, þar sem lagt er bann við því að eigendur og afnotahafar noti húsrými eða lóð til annars en það er ætlað. Í samræmi við 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem hér á við, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, kemur því ekki til álita sú málsástæða, sem niðurstaða hins kærða úrskurðar virðist reist á, að sóknaraðila sé óheimilt að nota bílastæðin til annars en að þjóna umferð til og frá húsinu nema að fengnu samþykki allra eigenda þess. Í greinargerð sóknaraðila í héraði mótmælir hann því að það ástand sé til staðar sem lýst er í aðfararbeiðninni. Hafi aðilar náð samkomulagi um tiltekt á lóðinni og sóknaraðili staðið við það samkomulag. Ekkert rusl, bílhræ eða flekar séu á lóðinni á hans vegum. Hlutum, sem sóknaraðila séu nauðsynlegir vegna þeirrar starfsemi sem hann reki og eðlilegt sé að hafa á lóðinni til skemmri tíma, hafi verið komið haganlega fyrir þannig að þeir hindri ekki umferð annarra um lóðina. Er þar lögð áhersla á að húseignin sé í iðnaðarhverfi og nýting sóknaraðila sé eðlileg í ljósi þeirrar starfsemi, sem hann sé með í húsnæðinu. Lagði hann fram ljósmyndir staðhæfingum sínum til stuðnings svo og yfirlýsingu 18. janúar 2007, sem er undirrituð af öðrum eiganda þess séreignarhluta, sem ekki er í eigu málsaðila. Kemur fram í yfirlýsingunni að á húsfundi 26. nóvember 2006 hafi verið munnlega samþykkt að sóknaraðili myndi laga til á lóðinni og að hann hafi staðið við það. Gerir eigandinn engar athugasemdir við núverandi nýtingu sóknaraðila á lóðinni. Óumdeilt er að samkomulag varð í húsfélaginu í október 2005 um að leigjendur varnaraðila mættu merkja sér 13 bílastæði. Lög nr. 26/1994 gilda um umrætt húsnæði, sbr. 3. tölulið 2. mgr. 1. gr. laganna. Eigendum er þó heimilt að víkja frá fyrirmælum þeirra með samningum sín á milli, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 33. gr. laganna verður óskiptum bílastæðum ekki skipt nema eigendur samþykki og skulu þá gerðar nauðsynlegar breytingar á eignaskiptayfirlýsingu og þeim þinglýst. Í III. kafla laganna er mælt nánar fyrir um réttindi og skyldur eigenda og afnotahafa í tengslum við hagnýtingu sameignar. Í 34. gr. laganna er kveðið á um að séreignareigandi hafi ásamt og í félagi með öðrum eigendum rétt til hagnýtingar þess hluta fjöleignarhúss sem er sameiginlegur, svo og sameiginlegrar lóðar og búnaðar. Nær réttur þessi til sameignarinnar í heild og takmarkast eingöngu af hagsmunum og jafnríkum rétti annarra eigenda. Fer þessi hagnýtingarréttur ekki eftir hlutfallstölum og hafa allir eigendur jafnan hagnýtingarrétt þótt hlutfallstölur séu misháar. Með 1. mgr. 35. gr. laga nr. 26/1994 er lögð sú skylda á eigendur og afnotahafa af séreignum í fjöleignarhúsum að taka sanngjarnt og eðlilegt tillit til annarra eigenda og afnotahafa við hagnýtingu sameignar og fara í hvívetna eftir löglegum reglum og ákvörðunum húsfélagsins varðandi afnot hennar. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar er eigendum og afnotahöfum skylt að ganga vel og þrifalega um sameiginlegt húsrými og lóð og gæta þess sérstaklega í umgengni sinni að valda ekki öðrum í húsinu óþægindum eða ónæði. Þá er í 4. mgr. ákvæðisins kveðið á um að einstökum eigendum verði ekki fenginn aukinn og sérstakur réttur til hagnýtingar sameignar umfram aðra eigendur nema allir eigendur ljái því samþykki. Í 36. gr. sömu laga segir ennfremur að eiganda sé á eigin spýtur óheimilt að framkvæma nokkrar breytingar á sameign eða helga sér til einkanota tiltekna hluta hennar. Getur hann ekki öðlast sérstakan rétt til sameignar á grundvelli hefðar, hvorki eignarrétt né aukinn afnotarétt. Í ljósi samkomulags aðila um nýtingu lóðarinnar og framkvæmdir þar frá október 2005 og 26. nóvember 2006 og þeirra takmörkuðu gagna sem liggja fyrir um hvernig sóknaraðili hagar núna hagnýtingu sinni á hinum sameiginlegu bílastæðum við umrætt iðnaðarhúsnæði verður ekki fullyrt að umgengni hans sé með þeim hætti að brotið sé gegn ofangreindum ákvæðum laga nr. 26/1994. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989 ber því að hafna kröfu varnaraðila um að hin umbeðna aðfargerð fari fram. Rétt er í ljósi atvika, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins í héraði og af kærumáli þessu. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Borgartúns 20 ehf., um að fjarlægja skuli með beinni aðfarargerð af sameiginlegri lóð fjöleignarhússins Dvergshöfða 27 í Reykjavík, fleka, kerrur og vagna, samsetta og ósamsetta, í eigu sóknaraðila, Víkurvagna ehf. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaðar fellur niður. |
Mál nr. 192/2000 | Kærumál Fjárslit milli hjóna Fjármál hjóna | Við opinber skipti til fjárslita milli I og G krafðist I þess að vikið yrði frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 með vísan til 2. mgr. 104. gr. sömu laga. Reisti I kröfu sína á því að frá arfi eftir K, sem hún hlaut samkvæmt erfðaskrá, þar sem mælt hafði verið fyrir um að arfurinn skyldi vera séreign hennar, hefði verið dregin skuld hennar við K að fjárhæð 8.000.000 krónur, en fyrir eignir, sem kæmu til skipta I og G, hefði verið greitt af fénu. Talið var að þótt gögn málsins styrktu staðhæfingu I um að lánsfénu frá K hefði verið varið til kaupa á fasteign á samvistartíma I og G, skorti mjög á að viðhlítandi upplýsingar lægju að öðru leyti fyrir um fjármál aðilanna meðan þau voru samvistum og núverandi efnahag þeirra, en án slíkra upplýsinga væri ófært að leggja mat á hvort skilyrði væru til að beita ákvæði 2. mgr. 104. gr. laga nr. 31/1993. Var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna kröfu I. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. apríl 2000, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að vikið yrði á þann hátt frá helmingaskiptareglu 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 við opinber skipti til fjárslita milli málsaðilanna að hún fengi greiddar 4.000.000 krónur af skýrri hjúskapareign varnaraðila. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Fyrir Hæstarétti gerir sóknaraðili sömu kröfu og áður er getið, auk þess að krefjast málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða sér ásamt kærumálskostnaði. Málið dómtekið í héraði 17. mars 2000. Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 25. apríl sama árs var gætt ákvæða síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eins og nánar greinir í úrskurði héraðsdómara reisir sóknaraðili dómkröfu sína á því að hún hafi staðið í skuld að fjárhæð 8.000.000 krónur við ömmu sína, Kristjönu Þorkelsdóttur, sem hafi látist 2. júlí 1998. Sóknaraðili hafi verið annar tveggja erfingja samkvæmt erfðaskrá Kristjönu, þar sem mælt hafi verið fyrir um að arfur sóknaraðila yrði séreign hennar. Við lok skipta á dánarbúi Kristjönu 30. desember 1998 hafi skuld sóknaraðila verið dregin frá arfshluta hennar. Málsaðilar hafi þá verið í hjúskap, en komið fyrir sýslumanninn í Reykjavík 5. júlí 1999 og leitað skilnaðar að borði og sæng. Opinber skipti fari nú fram til fjárslita milli aðilanna, en fyrrgreinda kröfu um að vikið verði þar frá helmingaskiptareglu reisir sóknaraðili á ákvæði 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga. Í málinu liggur fyrir skattframtal sóknaraðila 1991, auk sameiginlegra framtala aðilanna á árunum frá 1992 til 1995. Í málatilbúnaði þeirra er greint frá fasteignaviðskiptum, sem þau stóðu að á samvistartíma sínum. Hafa að auki verið lögð fram nokkur gögn um þau viðskipti, en til þeirra telur sóknaraðili að rekja megi áðurnefnda skuld við Kristjönu Þorkelsdóttur. Þótt gögn málsins styrki þá staðhæfingu sóknaraðila skortir mjög á að viðhlítandi upplýsingar liggi að öðru leyti fyrir um fjármál aðilanna meðan þau voru samvistum og núverandi efnahag þeirra, en án slíkra upplýsinga er ófært að leggja mat á hvort skilyrði séu til að beita fyrrnefndu lagaákvæði, sem sóknaraðili skírskotar til. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans, að öðru leyti en um málskostnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 4. febrúar sl. Sóknaraðili er Ingifríður Skúladóttir, kt. 041067-3659, Suðurmýri 30, Seltjarnarnesi. Varnaraðili er Guðmundur Gunnarsson, kt. 240767-4819, Garðsenda 19, Reykjavík. Félagsbú málsaðila var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 1. október 1999. Mál þetta barst Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 29. desember 1999 með bréfi Steinunnar Guðbjartsdóttur hdl., skipaðs skiptastjóra í búi málsaðila, sem dagsett er sama dag. Málið var tekið til úrskurðar hinn 17. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Dómkröfur sóknaraðila eru þær að vikið verði frá helmingaskiptareglu 103. gr. laga nr. 31/1993 og sóknaraðilinn Ingifríður Ragna Skúladóttir fái greiddar 4.000.000 kr. af skírri hjúskapareign Guðmundar Gunnarssonar. Þá er þess krafist að varnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila málskostnað að mati réttarins. Dómkröfur varnaraðila eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum sóknaraðila í málinu. Til vara er þess krafist að dómkröfur sóknaraðila verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati réttarins. Málavextir: Aðilar málsins gengu í hjónaband 18. júlí 1992 og eiga saman synina Guðmund Dór og Einar Kristján, fædda 16.09.1991 og Hrafnkel Skúla fæddan 09.09.1995. Þau slitu samvistum 16. maí 1999 og var beiðni um skilnað að borði og sæng lögð fram hjá sýslumanninum í Reykjavík þann 5. júlí 1999. Hinn 1. október 1999 var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur um opinber skipti til fjárslita milli aðila og var Steinunn Guðbjartsdóttir hdl. skipuð skiptastjóri. Á skattskýrslu sóknaraðila frá árinu 1991 er getið skuldar við dánarbú afa sóknaraðila, Einars J. Skúlasonar að fjárhæð 1.500.000 krónur. Á sameiginlegu skattframtali málsaðila frá árinu 1993 er skuld við dánarbú Einars J. Skúlasonar talin 1.000.000 krónur, en við ömmu sóknaraðila, Kristjönu Þorkelsdóttur, 2.000.000 krónur. Á skattframtali ársins 1994 er getið skuldar gagnvart sömu aðilum að fjárhæð 4.500.000 krónur. Á skattframtali ársins 1995 hækkar skuldin í 8.000.000 krónur og er óbreytt eftir það, eða allt þar til að Kristjana Þorkelsdóttir fellur frá 2. júlí 1998. Sóknaraðili erfði til jafns við föður sinn allar eignir ömmu sinnar, er sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn. Sóknaraðili tók arf samkvæmt erfðaskrá og var arfurinn bundinn þeirri kvöð að hann væri séreign í hjónabandi hennar. Skiptum á dánarbúi Kristjönu lauk hinn 30. desember 1998. Í erfðafjárskýrslu er getið framangreindrar skuldar sóknaraðila við dánarbúið, þar talin nema 11.000.000 krónum. Við skiptin var skuld þessi dregin frá arfshluta sóknaraðila. Við skipti á félagsbúi málsaðila reis ágreiningur um það, hvort taka bæri tillit til greiðslu þessarar skuldar við skiptin. Með bréfi dagsettu 29. desember 1999, sendi skiptastjóri félagsbúsins Héraðsdómi Reykjavíkur ágreiningsefnið til úrlausnar í samræmi við 122. gr. laga nr. 20/1991. Málsástæður og lagarök: Málsástæður og lagarök sóknaraðila: Sóknaraðili kveður skuld þá sem tilgreind er í skattframtali aðila og í erfðafjárskýrslu dánarbús Kristjönu Þorkelsdóttur vera þannig tilkomna að þau hjónin Guðmundur og Ingifríður hafi fengið lán hjá Einari J. Skúlasyni og síðar Kristjönu, ekkju hans, til kaupa á íbúðarhúsnæði. Hækkun skuldarinnar tengist fasteignakaupum þeirra og framkvæmdum við innréttingar íbúðarhúsnæðis. Sóknaraðili kveðst byggja kröfu sína aðallega á 2. mgr. 104. gr. laga nr. 31/1993, en þar segi, að frávik frá helmingaskiptareglu 103. gr. laganna geti átt sér stað, þegar annað hjóna hafi með vinnu, framlögum til framfærslu fjölskyldunnar eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu á þeirri fjáreign, sem falla ætti hinu hjóna í skaut eða hafi átt hlut að því að bæta fjáreign hins að öðru leyti. Sóknaraðili kveður það augljóst, að hún hafi átt hlut að því að bæta fjáreign varnaraðila með því að skuld þeirra við Kristjönu Þorkelsdóttur hafi verið gerð upp við skiptin á dánarbúi hennar. Ef skuldin hefði verið enn við lýði við skilnað aðilanna, hefði varnaraðili orðið að greiða helming skuldarinnar eða 4.000.000 krónur. Staða varnaraðila hafi þannig styrkst um fjórar milljónir króna við uppgjör á dánarbúi Kristjönu. Til þessa hafi sóknaraðili varið fjármunum sem voru hennar séreign, samkvæmt erfðaskrá ömmu hennar. Raðhúsið að Suðurmýri 30 sé u.þ.b. 20 milljóna króna virði. Áhvílandi veðskuld við Íbúðarlánasjóð sé u.þ.b. 3.800.000 krónur og sé því nettó verðmæti eignarinnar u.þ.b. 16.200.000 krónur. Ljóst sé, að tekjur málsaðila á hjúskaparárum þeirra hafi vart nægt til framfærslu fjölskyldunnar. Því hafi eignarmyndunin stafað af fé, sem komi frá sóknaraðila. Til vara byggir sóknaraðili á þeirri meginreglu að erfingi öðlist við dánarbússkipti sama rétt og arfláti átti. Óumdeilt sé að skuldin við dánarbú Kristjönu Þorkelsdóttur hafi verið gerð upp við skiptin á búi hennar. Sóknaraðili hafi við það fengið stöðu kröfuhafa gagnvart Guðmundi Gunnarssyni til greiðslu helmings skuldarinnar. Málsástæður og lagarök varnaraðila: Varnaraðili byggir á því, að ósannað sé og rangt, að allt það fé, sem sóknaraðili hafi fengið að láni hjá ömmu sinni, Kristjönu Þorkelsdóttur, hafi runnið til íbúðar- eða húsakaupa hjónanna, heldur hafi hluti fjármunanna runnið jöfnum höndum til að greiða nauðþurftir fyrir fjölskylduna alla og til kaupa á lausafjármunum. Þá sé einnig mótmælt þeirri fullyrðingu sóknaraðila að allt það fé, sem bundið sé í sameiginlegri fasteign hjónanna að Suðurmýri 30, hafi komið frá sóknaraðila. Rétt sé að fram komi, að framlag varnaraðila til sameiginlegs húsnæðis aðila hafi ekki aðeins verið í formi beinna fjárframlaga, heldur ekki síður í formi vinnuframlags. Eignarhlutföll aðila í fasteigninni Suðurmýri 30 séu enda jöfn, þ.e. hvort um sig eigi helming eignarinnar, sem hljóti að segja sína sögu. Þá sé einnig rétt að fram komi, að tekjur fjölskyldunnar hafi ekki aðeins verið launatekjur, heldur verði einnig að taka tillit til framfærslulána Lánasjóðs íslenskra námsmann, barnabóta, vaxtabóta o.s.frv. Varnaraðili kveðst mótmæla kröfu sóknaraðila í máli þessu og öllum málsástæðum fyrir þeirri kröfu. Dregið sé í efa að um hafi verið að ræða raunverulega skuld við Kristjönu Þorkelsdóttur, heldur hafi verið litið svo á, að framlög Kristjönu til heimilis aðila væri öðrum þræði hugsuð sem fjárhagsaðstoð hennar við heimilið, sem ekki væri gert ráð fyrir að endurgoldin yrði síðar. Varnaraðili telji, að allt eins megi líta á framlög Kristjönu til heimilisins sem gjöf hennar til aðila, en ekki sem raunverulega skuld. Varnaraðili byggir mál sitt í öðru lagi á því, verði ekki fallist á framangreind rök hans, að umrædd skuld hafi verið greidd fyrir það tímamark sem greinir í 1. mgr. 104. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Skuldin við dánarbú Kristjönu hafi verið greidd upp af arfshluta Ingifríðar við skipti dánarbúsins, en skiptum hafi lokið þann 30. desember 1998. Samkvæmt 1. mgr i.f. 104. gr. laga nr. 20/1991 skuli við uppgjör milli hjóna aðeins tekið tillit til skulda þeirra, sem stofnast hafi en ekki hafi verið greiddar við það tímamark. M.ö.o kröfur, sem efndar hafi verið fyrir það tímamark, sem nefnt sé í 1. mgr. 104. gr. skiptalaga, komi ekki til skoðunar við fjárhagslegt uppgjör milli hjóna. Þegar af þeim sökum telji varnaraðili þessa skuld ekki eiga undir hin opinberu skipti. Í þriðja lagi byggir varnaraðili á því, að óumdeilt sé, að skuldin við dánarbú Kristjönu Þorkelsdóttur hafi tilheyrt sóknaraðila, enda hafi verið um að ræða fé, sem sóknaraðili hafi fengið lánað hjá ömmu sinni, enda hafi skuldin verið greidd upp af sóknaraðila, þ.e. af arfshluta hennar í dánarbúi ömmu hennar. Með vísan til þessa taki varnaraðili undir þá skoðun, sem skiptastjóri hafi þegar látið í ljós, að um samruna réttar og skyldu hafi verið að ræða, er sóknaraðila féll arfur eftir ömmu hennar og að ekki sé hægt að fallast á það með sóknaraðila, að hún hafi erft stöðu arfláta sem kröfuhafi gegn hjónunum sameiginlega. Í fjórða lagi byggir varnaraðili mál sitt á því, að hvort hjóna beri ábyrgð á þeim skuldbindingum sem á því hvíli, samkvæmt 67. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, hvort sem þær hafi stofnast fyrir hjúskapinn eða síðar. Hjón beri hins vegar ekki ábyrgð á skuldum hvors annars samkvæmt íslenskum rétti. Varnaraðili beri því ekki ábyrgð á skuldum sóknaraðila, óháð því, hvort þær hafi orðið til fyrir hjúskapinn eða síðar. Samkvæmt þessu sé það beinlínis rangt, sem fram hafi komið í greinargerð sóknaraðila, þ.e. að “ef skuldin hefði enn verið við lýði við skilnað aðilanna hefði varnaraðili orðið að greiða helming skuldarinnar eða kr. 4.000.000,00.” Í fimmta lagi sé á því byggt, að sóknaraðila hafi verið í sjálfs vald sett, hvernig hún ráðstafaði séreignafé sínu. Henni hafi þannig verið það frjálst að nýta hluta fjármuna sinna til að greiða skuldir sínar, þ.m.t. skuld sína við dánarbú ömmu sinnar. Ákvörðun sóknaraðila þar að lútandi skapi henni hins vegar engan rétt til að ganga að varnaraðila í tengslum við skilnað aðilanna. Sóknaraðila hefði einnig verið það í sjálfsvald sett að gefa hluta fjármuna sinna, maka sínum eða öðrum. Í sjötta lagi styðjist afstaða varnaraðila við þau rök, að ákvæði 2. mgr. 104. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eigi alls ekki við í máli þessu eins og atvikum þess sé háttað. Engin efnisleg rök séu til þess að víkja frá almennum reglum um fjárskipti hjóna, með þeim hætti sem sóknaraðili krefjist í máli þessu, með hliðsjón af atvikum öllum. Það sé meginregla við fjárskipti milli hjóna, að hvor maki um sig eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins, nema annað leiði af ákvæðum laga, sbr. 103. gr. laga nr. 31/1993. Undantekningar frá þessari meginreglu beri að skýra þröngt, samkvæmt viðurkenndum lögskýringarreglum, sbr. einnig orðalag í 1. mgr. 104. gr. sl., þar sem heimilað sé að víkja frá almennum reglum um helmingaskipti og skipti á séreign, ef skipti yrðu að öðrum kosti “bersýnilega ósanngjörn” fyrir annað hjóna. Þannig þurfi mikið til að koma, svo að heimilt sé að víkja frá almennum reglum um helmingaskipti. Því fari víðs fjarri, að skiptin milli málsaðila yrðu “bersýnilega ósanngjörn”, ef meginreglu 103. gr. laga nr. 31/1993 yrði fylgt. Rétt sé að taka fram að aðilar hafi gengið í hjúskap hinn 18. júlí 1992. Hjónin hafi því verið í hjúskap í um sex og hálft ár, er skuld sóknaraðila við ömmu hennar hafi fallið niður við lok skipta á dánarbúi hennar. Upplýst sé, að hluti þeirrar skuldar, sem sóknaraðili krefjist að varnaraðila verði gert að greiða að hálfu, hafi verið til kominn fyrir hjúskap aðila. Samkvæmt skattframtali sóknaraðila 1991 vegna ársins 1990 hafi skuld hennar við dánarbú Einars J. Skúlasonar numið 1.500.000 krónum í árslok 1990. Ekkert liggi fyrir um þróun skuldarinnar á árinu 1991, en í árslok 1992 nemi skuldin 3.000.000 krónum, samkvæmt skattframtali hjónanna árið 1993. Þá sé ennfremur upplýst, að tilurð allrar skuldarinnar virðist mega rekja til atvika, sem urðu fyrir árslok 1995. Varnaraðili byggir ennfremur á því, að ekki sé rétt að líta einungis á greiðslu skuldar sóknaraðila við dánarbú ömmu hennar, ef leggja eigi efnislegt mat á það, hvort undantekningarákvæði 104. gr. laga nr. 31/1993 kunni að eiga við í máli þessu, með hliðsjón af atvikum þess, heldur verði að meta aðstæður aðila heildstætt, þ.e. líta einnig til annarra atriða sem þýðingu kunni að hafa, svo sem tímalengd hjúskapar, skuldir aðila í upphafi hjúskapar, t.a.m. skuldir sóknaraðila við ömmu sína og LÍN, hverju nafni sem þær nefnast, annars konar framlaga aðila til sameiginlegrar eignarmyndunar o.s.frv. Varnaraðili byggir mál sitt í sjöunda lagi á því, að virða beri sóknaraðila í óhag skort á upplýsingum og óskýrleika í kröfugerð, enda hafi sóknaraðili séð um öll fjármál heimilisins og séu þau varnaraðila að miklu leyti ókunn. Það standi því sóknaraðila nær að upplýsa um ráðstöfun umræddra fjármuna og um önnur atriði sem varði fjármál heimilisins. Taki þetta til allra atriða, sem þýðingu kunni að hafa við mat á því, hvort aðstæður séu með þeim hætti í máli þessu, að réttlætanlegt væri að víkja frá almennum reglum um fjárskipti milli hjóna. Varnaraðili byggir varakröfu sína á því, auk þess sem að framan er rakið, að hvað sem öðru líði þá séu engin rök til þess, að hann verði látinn bera helming þeirrar skuldar, sem til var orðin, er hann stofnaði til hjúskapar með sóknaraðila. Þá sé einnig á því byggt, að aðrar skuldir sóknaraðila, svo sem skuld við LÍN, eigi að koma til lækkunar á dómkröfum hennar í máli þessu. Forsendur og niðurstaða: Við opinber skipti til fjárslita milli hjóna skal miða við þær eignir og skuldbindingar sem eru fyrir hendi, þegar yfirvald tekur fyrst fyrir umsókn um leyfi til skilnaðar, samkvæmt 104. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Skuld sú, sem sóknaraðili gerir kröfu til, að varnaraðili greiði að hálfu var fullgreidd við skipti á dánarbúi Kristjönu Þorkelsdóttur, sem lauk þann 30. desember 1998, eins og áður segir. Skuldin var því ekki fyrir hendi þegar hjónaskilnaðarmál málsaðila var fyrst tekið fyrir hjá Sýslumanninum í Reykjavík hinn 5. júlí 1999. Því verður að líta svo á, að umrædd skuld falli ekki undir skipti til fjárslita með málsaðilum. Sóknaraðili hefur krafist þess að vikið verði frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga við opinber skipti á félagsbúi hennar og varnaraðila. Byggt er á því m.a. að sóknaraðili hafi átt hlut að því að bæta fjáreign maka síns með því að greiða upp skuld þeirra hjóna við dánarbú ömmu hennar. Af erfðafjárskýrslu má ráða að aðeins sóknaraðili og faðir hennar Skúli Einarsson voru erfingjar dánarbús Kristjönu Þorkelsdóttur. Útistandandi skuldir dánarbúsins eru taldar samtals 19.000.000 krónur, þar af skuldaði Skúli Einarsson 8.000.000 krónur, en sóknaraðili 11.000.000 krónur. Þar sem skuldararnir eru jafnframt einkaerfingjar þessa sama dánarbús má ljóst vera að arfshluti sóknaraðila hefur í engu skerts við samruna þann á réttindum og skyldum, sem átti sér stað við skiptin, enda er ljóst, að greiðsla sóknaraðila á skuld sinni við búið hvorki jók eða skerti eignir þess. Sú meginregla er lögfest í 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, að “hvor maki um sig eigi tilkall til helmings úr skírri hjúskapareign hins nema annað leiði af ákvæðum laga.” Í 104. gr. sömu laga er mælt fyrir um frávik frá helmingaskiptareglunni. Segir þar í upphafsorðum 1. mgr., að víkja megi frá reglum um helmingaskipti, ef skipti yrðu að öðrum kosti bersýnilega ósanngjörn fyrir annað hjóna. Sóknaraðili vísar til 2. mgr. 104. gr. og færir fyrir því rök, að hún hafi átt hlut að því að bæta fjáreign varnaraðila með því að greiða skuld þeirra við dánarbú Kristjönu Þorkelsdóttur. Þá er því ennfremur haldið fram af hálfu sóknaraðila, að eignarmyndun á hjúskapartímanum hafi stafað af fé, sem hún hafi lagt til. Að mati dómsins ber að skýra þröngt heimildir 104. gr. hjúskaparlaga um frávik frá meginreglu 103. gr. s.l. Því aðeins verður vikið frá 103. gr., ef ljóst er að skipti samkvæmt henni yrðu bersýnilega ósanngjörn. Við könnun á eignamyndun málsaðila á hjúskapartíma þeirra, verður að líta til fleiri atriða en hreinna fjárframlaga hvors um sig, svo sem til vinnuframlags í beggja þágu, tekna hvors um sig og margra annarra þátta. Þegar það er virt að hjónaband málsaðila stóð í sjö ár, þeim fæddust þrjú börn á þeim tíma, og að teknu tilliti til fjárhagsstöðu aðila að svo miklu leyti sem upplýst hefur verið um hana fyrir dómi, þykir ekki ástæða til að víkja frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga. Kröfu sóknaraðila um frávík frá helmingaskiptareglu hjúskaparlaga er því hafnað. Einnig er hafnað þeirri málsástæðu sóknaraðila, að hún hafi öðlast sama rétt og arfláti átti við greiðslu skuldar hennar við dánarbú Kristjönu Þorkelsdóttur. Yrði fallist á þessa málsástæðu hennar, myndi það opna leið framhjá ákvæði 104 gr. skiptalaga. Ákvæðið yrði því næsta haldlítið, ef sá makinn, sem greitt hefði kröfu hinum makanum tilheyrandi eða báðum, gæti á grundvelli kröfuréttar krafið hinn um greiðslu skuldar, sem hann hefði greitt fyrir tímamark það, sem tilvitnað ákvæði skiptalaga tilgreinir að miða skuli fjárskiptin við. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið, að sóknaraðili greiði varnaraðila málskostnað, sem ákveðst 74.700 krónur, að teknu tilliti til lögmælts virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Skúli J. Pálmason héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Ingifríðar R. Skúladóttur, um að vikið verði frá helmingaskiptareglu 103. gr. laga nr. 31/1993 og hún fái greiddar 4.000.000 krónur af skírri hjúskapareign Guðmundar Gunnarssonar. Sóknaraðili greiði varnaraðila 74.700 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 143/2004 | Líkamsárás Skilorð Miskabætur | S var dæmdur til tveggja mánaða skilorðsbundinnar fangelsisvistar fyrir líkamsárás, með því að hafa veist að J og slegið hann í andlitið og sparkað í hann í átökum sem urðu milli þeirra. Við ákvörðun refsingar var litið til ákvæðis 3. mgr. 218. gr. a almennra hegningarlaga. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 2. apríl 2004 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um sakfellingu ákærða og þyngingar refsingar. Þá krefst hann þess, að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 240.767 krónur með dráttarvöxtum frá 27. júlí 2003 til greiðsludags. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en dráttarvexti af bótakröfu, sem dæmdir verða frá 10. október 2003, er mánuður var liðinn frá því að ákærða var birt krafan. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en dráttarvexti af bótakröfu, sem dæmdir verða frá 10. október 2003 til greiðsludags. Ákærði, Sverrir Þór Skaftason, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Benedikts Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 5. mars 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 20. febrúar s.l., hefur sýslumaðurinn á Akureyri höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra með ákæru útgefinni 30. september 2003, á hendur Sverri Þór Skaftasyni, kt. 120383-3299, Lækjarstíg 7, Dalvíkurbyggð: „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 26. janúar 2003 við Nætursöluna Strandgötu 6 Akureyri, veist að J og slegið hann a.m.k. tveimur höggum í andlitið og sparkað í hann í átökum sem urðu milli þeirra, með þeim afleiðingum að hann hlaut glóðarauga á báðum augum, áberandi roða og mar undir vinstra auga, mar á vinstra brjóstvöðva, ca 2-3 cm á stærð og eymsli, þreifieymsli yfir miðjum brjósthrygg, auk þess sem lítið gat kom á miðhluta hljóðhimnu hægra eyra Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. laga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Þorsteinn Hjaltason hdl. fyrir hönd J kröfu á hendur ákærða til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 240.767, með dráttarvöxtum frá 27. júlí 2003 til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst skipaður verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna úr ríkissjóði sér til handa. I. Samkvæmt lögregluskýrslum eru málsatvik þau að sunnudaginn 26. janúar 2003 kl. 04:03 voru þrír lögreglumenn staddir í lögreglubifreiðinni 24-119 á Strandgötu, er þeir sáu hvar tveir menn voru í ryskingum austan við Nætursöluna að Strandgötu 6. Þegar þeir nálguðust mennina sáu þeir ákærða lemja tveimur hnefahöggum í andlit J sem stóð þá gegnt honum, er lögreglumennirnir komu út úr bifreiðinni höfðu þeir J og ákærði farið í sitt hvora áttina. Höfðu lögreglumenn tal af þeim og voru þeir beðnir að koma inn í lögreglubifreiðina þar sem rætt var við þá. Fólk sem var á staðnum virtist ekki hafa áhuga á að skipta sér af málinu og hvarf allt á braut. Samkvæmt lögregluskýrslu var ákærði spurður um tildrög slagsmálanna og var hann mjög kokhraustur og upptekinn af því að gera lítið úr frammistöðu J í slagsmálunum og þá um leið að upphefja sjálfan sig í þeim efnum. Gat hann litlar skýringar gefið á tilefni áfloganna eða hvernig þau hófust. Sagðist hann hafa verið við Nætursöluna þegar hann hafi gengið fram á J, sem þá hafði verið fyrir honum, hann hafið þá sagt honum að færa sig og ýtt við honum í leiðinni. Sagði ákærði að J hefði þá ráðist á sig og kýlt sig. Aðspurður um það hvort það hafi verið eitthvað þröngt um hann við Nætursöluna og því ástæða til að ýta við J, sagði ákærð það ekki hafa verið. J hefði bara verið fyrir honum á þeirri leið sem hann var að fara. Samkvæmt skýrslunni var ákærði undir áhrifum áfengis en jafnvægi stöðugt og málfar skýrt. Engin sýnilegir áverkar voru á ákærða. Lögreglumenn ræddu einnig við J í lögreglubifreiðinni. Samkvæmt lögregluskýrslunni sagði J ákærða hafa verið að abbast eitthvað upp á sig og hafi hann þá spurt ákærða hvort hann ætti að þekkja hann. Þá hafi ákærði ráðist á hann og hafi orðið átök á milli þeirra þar sem J kvaðst hafa reynt að verja sig. J var með áverka í andliti og blæddi lítillega úr nefinu á honum. J kvaðst hafa meir áhyggjum af bakmeiðslum sem hefðu verið að hrjá hann í kjölfar vinnuslyss sem hann lenti í. Aðspurður taldi J ekki ástæðu til að fara á slysadeild FSA vegna áverkanna að svo komnu máli. Þriðjudaginn 28. janúar 2003 kom J til rannsóknardeildar lögreglunnar á Akureyri og kærði ákærða fyrir líkamsárás. II. Ákærði skýrir svo frá að hann hafi í greint sinn verið að koma út úr Nætursölunni, nokkuð drukkinn. J hafi verið fyrir utan ásamt kærustu sinni. Kveðst ákærði hafa beðið hann að færa sig og komið hafi til orðaskipta þeirra á milli. Segir ákærði að J hafi látið kærustuna hafa jakka sinn og beðið hann að bíða aðeins, hann hafi síðan ráðist á ákærða og tekið hann júdóbragði. J hafi síðan sleppt honum, svo hafi þeir hafið slagsmál. Kveður ákærði J hafa kýlt sig og kveðst sjálfur hafa kýlt J einu sinni eða tvisvar. Segir ákærði J hafa tekið sig aftur hálstaki, en sleppt honum aftur og þá hafist slagsmál á milli þeirra, sem hafi endað er lögreglan kom á staðinn. Viðurkennir ákærði að hafa veitt J áverka þá er hann hlaut. Hann neitar hins vegar að hafa sparkað í hann. Vitnið J skýrir svo frá að hann hafi verið staddur ásamt unnustu sinni, G, inni á Nætursölunni við Strandagötu á Akureyri í greint sinn. Þau hafi verið að fá sér að borða og hafi verið nýkomin af dansleik. Kveður vitnið mann hafa farið að kalla til sín, en hann ekki tekið köllin til sín þar sem hann hafi ekki kannast við manninn. Kveðst vitnið ásamt unnustu sinni hafa farið út og maðurinn elt þau. Maðurinn hafi ávarpað hann og spurt hann hvort hann þekkti sig ekki. Kveðst vitnið hafa sagt að hann kannaðist ekkert við hann. Maðurinn hafi brugðist ókvæða við og spurt hann hvort hann væri svo merkilegur með sig að hann heilsaði honum ekki. Kveðst vitnið hafa útskýrt fyrir manninum að hann vissi ekki hver hann væri og hefði ekki vitað að hann væri að ávarpa sig og því ekki svarað honum. Kveður vitnið manninn þá hafa gengið í átt til sín, hann hafi hrasað og dottið í járntröppunni við hliðina á Nætursölunni. Segir vitnið að fallið hafi greinilega farið í skapi á manninum. Maðurinn hafi sparkað í átt til sín og risið á fætur og ráðist á sig. Í upphafi hafi maðurinn hrint sér, en síðan hlaupið að sér og slegið sig hnefahögg í andlitið. Kveðst vitnið kunna sjálfsvörn og hafi hann tekið manninn byrjandataki í júdó og haldið honum föstum liggjandi á jörðinni. Önnur hendi mannsins hafi verið laus og hana hafi maðurinn notað til að rífa í hár vitnisins. Þá hafi vinur mannsins komið að þeim og sagt vitninu að sleppa honum. Kveðst vitnið hafa haldið að maðurinn væri hættur og því sleppt. Vitnið kveðst hafa verið seinn á fætur bæði vegna þess að hann sé meiddur í baki eftir vinnuslys og vegna þess að hann hafi ekki búist við frekari árásum. Maðurinn hafi verið fljótur á fætur og hann strax sparkað nokkrum spörkum í maga og bak og brjóstkassa vitnisins. Kveðst vitnið hafa varið sig með því að snúa manninn aftur niður, líkt og í fyrra skiptið, enda hafi hann haft áhyggjur af því að árás mannsins kynni að valda honum heilsutjóni. Kveðst vitnið hafa haldið manninum aftur í sama taki á jörðinni. Maðurinn hafi þá bitið í geirvörtur vitnisins og vitnið þá tekið „axlarlás“ á honum til að verjast bitum. Vinur mannsins hafi komið og kallað aftur og aftur til hans að sleppa manninum. Kveðst vitnið hafa sleppt manninum, hafi þá verið gripið í hendur hans og úlpa hans dregin yfir höfuð hans. Kveðst vitnið hafa fengið spark í andlitið og um leið hafi úlpan fallið frá andliti hans þannig að hann hafi séð að það var maðurinn sem hafði ráðist á hann sem hafði sparkað í hann. Maðurinn hafi svo sparkað nokkrum sinnum til viðbótar, þau spörk hafi komið í kvið vitnisins og eitt í læri. Kveðst vitnið ekki hafa talið spörkin, en þau hafi verið nokkur. Vitnið kveðst síðan hafa risið á fætur og ýtt manninum frá sér, kveðst hann hafa snúið sér að unnustu sinni og ætlað að labba heim með henni. Þá hafi lögreglubifreið komið framan að honum. Vitnið segir að maðurinn, sá sami og hafi ráðist á hann upphaflega, hafi þá ráðist að honum aftan frá og slegið hann einu hnefahöggi í andlitið. Síðan hafi þeir verið teknir inn í lögreglubifreiðina. Vitnið kveðst strax næsta morgun farið á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og gengið undir læknisskoðun. Kveðst vitnið hafa verið með glóðaraugu á báðum augum, skerta heyrn á vinstri eyra og með bitsár við hægri geirvörtu, auk þess kveðst hann hafa verið illa þjáður í baki og hálsi. Hann hafi verið meiddur í hryggsúlunni fyrir árásina vegna slyss sem hann hafi lent í undir lok október 2002, en árás þessi hafi orðið til þess að honum hafi stórversnað. Vitnið neitar því að hafa farið úr jakkanum áður en átökin hófust, svo sem ákærði heldur fram. Vitnið G skýrir svo frá að hún hafi í greint sinn verið í Nætursölunni ásamt unnusta sínum, J, er einhver maður hefði heilsað þeim, en þau ekki tekið undir, enda ekki talið að væri verið að ávarpa þau. Þau hafi síðan farið út og maðurinn elt þau. Maðurinn hafi spurt J hvort hann þættist ekki þekkja sig. J hafi svarað því til að hann þekkti manninn alls ekki. Maðurinn hafi svo dottið í stiganum við norð-austurinngang Nætursölunnar, maðurinn hafi síðan ýtt við J og slegið hann hnefahögg. Kveðst vitnið hafa séð greinilega hvar á líkama J höggið kom. J hafi brugðist við þessu með því að taka manninn taki og snúa hann niður í jörðina. Vinur mannsins hafi beðið J að sleppa manninum og hafi J gert það. Maðurinn hafi staðið upp og sparkað í J, þar sem J lá í jörðinni. Kveður vitnið manninn hafa sparkað oftar en einu sinni í J þar sem hann lá, það gæti hafa verið tvisvar jafnvel oftar. Spörkin hafi lent á búk J á svæði milli axla og mjaðma. J hafi staðið á fætur og tekið manninn aftur tökum til að halda honum. Vinur mannsins hafi aftur beðið J að sleppa honum, J hafi gert það, þá hafi þeir verið liggjandi í jörðinni. Strax og maðurinn hafi verið laus hafi hann gripið í jakka J og tekið hann upp fyrir höfuð hans. J hafi verið staðinn upp en verið boginn vegna þess að maðurinn hafði gripið í jakka hans aftan í hálsmáli og dregið hann fram yfir höfuð J og hafi maðurinn, meðan hann hélt jakkanum yfir höfuðið, sparkað í andlit J. J hafi svo gengið í átt til hennar og þau hafi ætlað að labba burtu, lögreglan hafi þá verið að koma akandi til þeirra, greinilega búin að veita árásinni athygli, þau hafi snúið frá árásarmanninum og að lögreglunni. Árásarmaðurinn hafi þá komið hlaupandi að J aftan frá og slegið hann hnefahögg í andlitið, eftir þetta hafi lögreglan komið út úr lögreglubifreiðinni og tekið bæði J og árásarmanninn til viðtals. Vitnið B skýrir svo frá að hann hafi verið með ákærða inni í Nætursölunni í greint sinn, en síðan hafi þeir farið út þar sem strætisvagnarnir stoppa. Segir vitnið að ákærði hafi lent í einhverju rifrildi við einhvern aðila sem hann hafi ekki kannast við. Kveður vitnið það hafa verið farið að fjúka í þá báða og þessi aðili hafi farið úr jakkanum og rétt stelpu sem með honum var. Vitnið segir að þessi aðili hafi svo tekið á ákærða júdóbragð og við það hafi báðir dottið í götuna og maðurinn lent undir ákærða. Kveður vitnið andlit mannsins hafa skollið í götuna. Vitnið segir að þessi aðili hafi þá ýtt ákærða ofan af sér og hafi báðir staðið upp og hafi haldið áfram slagsmálum og lent einu sinni í götunni eftir það. Kveður vitnið lögregluna síðan hafa komið að og tekið þá og fært inn í lögreglubifreiðina. Vitnið telur að upphaf átakanna hafi verið það að ákærði hafi verið að fara niður stigann í Nætursölunni og beðið manninn að færa sig frá. Kvaðst vitnið ekki muna til þess að ákærði ýtti við manninum og kveður vitnið ákærða ekki hafa kýlt manninn áður en til átakanna kom. Þá kannaðist vitnið ekki við að ákærði hefði tekið jakka mannsins upp fyrir höfuð honum og sparkað í andlit hans. Vitnið kveðst halda að ákærði hefði slegið manninn hnefahöggi skömmu áður en lögreglan kom, en kveðst ekki vita hvort höggið hitti. Vitnið F kveðst hafa verið að aka fyrir ákærða og B. Vitnið kveðst hafa verið að sækja þá ákærða og B við Nætursöluna þegar atburðurinn átti sér stað. Kveðst vitnið hafa ekið austur fyrir Nætursöluna og stöðvað þar sem strætisvagnarnir leggja. Kveðst vitnið hafa séð B og ákærða ganga upp að eystri innganginum í Nætursölunni. Vitnið kveður einhvern strák hafa staðið fyrir þeim, en kveðst ekki muna hvort strákurinn snéri baki í þá eða ekki. Kveðst vitnið hafa séð ákærða ýta við stráknum og ætlað að reyna að komast fram hjá honum. Kveður vitnið strákinn hafa ýtt til baka í ákærða. Síðan hafi komið til átaka milli ákærða og þessa stráks. Í átökunum hafi báðir dottið í götuna við hliðina á bílnum sem vitnið var í og kveðst vitnið því ekki hafa séð hvað gerðist. Vitnið kveður mennina hafa staðið upp og átökin hafi borist fram fyrir bifreiðina. Kveður vitnið þá hafa slegið hvorn annan, en B hafi síðan reynt að skilja þá að, en þá hafi átökin færst aftur fyrir bílinn. Kveðst vitnið lítið hafa séð eftir það, en lögreglan hafi komið fljótlega og tekið ákærða og þennan strák inn í lögreglubifreiðina. Vitnið kveðst ekki hafa séð hvort ákærði sparkaði í strákinn. Lögreglumennirnir, Geir Baldursson, María Jespersen og Logi Geir Harðarson, voru í eftirlitsferð á lögreglubifreiðinni í Strandgötu í greint sinn. Skýrir vitnið Geir svo frá að þau hafi verið stödd við gatnamót Strandgötu og Geislagötu er þau hafi séð tvo aðila í átökum á pallinum við vestur inngang að Nætursölunni. Kveðst vitnið hafa séð annan aðilann slá hinn hnefahögg í andlitið. Kveður vitnið þau hafa farið að þeim og hafi átökunum þá lokið og mennirnir gengið á brott. Lögreglumennirnir hafi síðan fært báða mennina í lögreglubifreiðina og ekið með þá í burtu af svæðinu. Kveður vitnið Loga Geir hafa rætt við mennina. Kveðst vitnið hafa verið ökumaður, en Logi Geir og María hafi setið með þessum mönnum afturí lögreglubifreiðinni. Vitnið kveðst ekki hafa veitt því nána athygli hvað fór fram á milli Loga og mannanna og því ekki geta sagt til um hvað mennirnir sögðu. Vitnið mundi ekki hvort hann hefði séð áverka á mönnunum. Vitnið María Jespersen skýrir svo frá að þau hafi verið að aka vestur Strandgötuna og verið komin að mótum Geislagötu er hún hafi séð nokkra menn standa við tröppurnar austan við Nætursöluna. Kveðst vitnið svo hafa tekið eftir því að ákærði hafi komið út úr Nætursölunni og gengið að J og slegið hann í andlitið. Kveður vitnið að sér hafi virst þetta vera þungt högg, en eftir þetta hafi ákærði gengið á brott. Vitnið segir þau lögreglumennina hafa farið þarna að og tekið ákærða upp í lögreglubifreiðina. Kveður vitnið ákærða hafa verið með leiðindi og dólgsskap inni í lögreglubifreiðinni og hafi verið að stæra sig af því að hafa verið meiri slagsmálamaður en J. Vitnið kveður ákærða hafa sagt ástæðuna fyrir því að hann hafi slegið J vera þá að J hefði verið fyrir sér. Vitnið segir að eftir viðtal við ákærða hafi hann verið látinn laus. Vitnið segir að í viðtali við J hafi komið fram að hann hefði spurt ákærða um hvort hann ætti að þekkja hann og staðinn hefði hann fengið hnefahögg í andlitið frá ákærða. Vitnið kveður J hafa verið blóðugan í framan,en kveðst ekki muna hvort hann hafi verið með blóðnasir eða sprungna vör. Vitnið Logi Geir Harðarson kveðst lítið muna eftir málinu, það staðfestir frumskýrslu þá er frammi liggur í málinu og áður er rakinn. III. Af framburði aðila og vitna virðist mega ráða að í upphafi hafi farið fram einhver orðaskipti milli ákærða og J, sem síðan leiddu til hnippinga þeirra á milli og að lokum til slagsmála. Með eigin framburði ákærða, sem studdur er framburði vitna, er ljóst að ákærði veitti J a.m.k. nokkur hnefahögg. Með framburði vitnanna J og G þykir einnig nægjanlega fram komið að ákærði sparkaði í J eins og í ákæru greinir. Afleiðingar urðu þær er í ákæru greinir, en þær eru raktar í læknisvottorði er fram er lagt í málinu. Þykir brot ákærða því nægjanlega sannað eins og því er í ákæru lýst. Sakarferill ákærða hefur ekki áhrif á refsiákvörðun í þessu máli. Rétt þykir að taka nokkuð mið af 3. mgr. 218. gr. a hegningarlaga við ákvörðun refsingar. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 2 mánaða fangelsi, en rétt þykir að fresta fullnustu refsinga og hún falli niður að 3 árum liðnum frá birtingu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði hefur viðurkennt bótaskyldu sína á tjóni J, en hann sundurliðar kröfur sínar svo: Útlagður kostnaður samkvæmt kvittunum 15.767, miskabætur kr. 200.000 og lögmannskostnaður kr. 25.000, alls kr. 240.767. Ákærði mótmælir ekki 1. lið kröfunnar, þ.e. útlögðum kostnaði, en krefst lækkunar á miskabótum og lögmannskostnaði. Hæfilegt er að mati dómsins að dæma ákærða til greiðslu kr. 50.000 í miskabætur og lögmannskostnaðinn að fullu, 25.000 kr. Samtals ber því að dæma ákærða til að greiða J kr. 90.767 ásamt vöxtum eins og krafist er. Að lokum ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Benedikts Ólafssonar hdl. sem þykja hæfilega ákvarðaðar kr. 70.000. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. Ákærði, Sverrir Þór Skaftason, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og hún niður falla að 3 árum liðnum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Benedikts Ólafssonar hdl., kr. 70.000. Ákærði greiði J kr. 90.767 ásamt dráttarvöxtum frá 27. júlí 2003 til greiðsludags. |
Mál nr. 123/2012 | Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ökuréttarsvipting Ítrekun | A var sakfelldur fyrir akstur undir áhrifum fíkniefna, fyrir að vera ekki með ökuskírteini sitt meðferðis og fyrir að vera með fíkniefni í vörslum sínum. Var brotið meðal annars talið varða við 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Fyrir Hæstarétti kom einkum til skoðunar hvort sektargerðir lögreglustjóra vegna fyrri brota gegn 45. gr. a umferðarlaga hefðu ítrekunaráhrif á tímalengd ökuréttarsviptingar A. Hæstiréttur vísaði til þess að í 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga væri mælt fyrir um áhrif ítrekunar brots hvað þetta varðaði. Samkvæmt því ákvæði hefðu sektargerðirnar ítrekunaráhrif og breytti engu þar um þótt A hefði ekki áður verið sviptur ökurétti. Var A gert að greiða 225.000 krónur í sekt og hann sviptur ökurétti í tvö ár. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2012 af hálfu ákæruvaldsins að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og upptöku fíkniefna, en að refsing hans verði þyngd og hann sviptur ökurétti til lengri tíma. Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Í héraði var málið dæmt að ákærða fjarstöddum samkvæmt heimild í 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu háttseminnar til refsilaga. Svo sem greinir í héraðsdómi var ákærða gert að greiða fésekt með sektargerð lögreglustjóra 12. ágúst 2010 fyrir brot framið 20. júní sama ár gegn 45. gr. a umferðarlaga nr. 50/1987. Ákærða var aftur gert að greiða fésekt með sektargerð lögreglustjóra 18. nóvember 2010 meðal annars fyrir sams konar brot framið 1. október sama ár. Í hvorugt sinn var ákærða gert að sæta sviptingu ökuréttar en ávana- og fíkniefni mældust ekki í blóði hans heldur fannst tedrahýdrókannabínólsýra í þvagi. Brot þau sem ákærði er sakfelldur fyrir í þessu máli voru framin 22. júlí 2011. Í 100. gr. umferðarlaga er ekki kveðið á um ítrekunaráhrif að því er varðar refsingu. Í samræmi við dómvenju hafa fyrri brot ákærða áhrif við ákvörðun refsingar en hún verður ákveðin 225.000 króna sekt og komi 16 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa. Í 6. mgr. 102. gr. umferðarlaga er aftur á móti mælt fyrir um áhrif ítrekunar brots á tímalengd sviptingar ökuréttar. Samkvæmt því ákvæði hafa þær sektargerðir lögreglustjóra sem ákærði gekkst undir ítrekunaráhrif og breytir engu í því tilliti þótt ákærði hafi ekki áður verið sviptur ökurétti. Samkvæmt þessu verður ákærði sviptur ökurétti í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins. Til frádráttar kemur þriggja mánaða svipting sem ákærði hefur þegar sætt samkvæmt héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Með þessari dómsniðurstöðu er leiðrétt ákvörðun hins áfrýjaða dóms um refsingu og ökuréttarsviptingu og er því rétt að greiddur verði úr ríkissjóði áfrýjunarkostnaður málsins, að meðtöldum málsvarnarlaunum verjanda ákærða sem ákveðinn eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Andri Smárason, greiði 225.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 16 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá uppkvaðningu dómsins. Til frádráttar kemur þriggja mánaða svipting ökuréttar sem ákærði hefur þegar sætt. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 22. nóvember 2011. Mál þetta, sem var dómtekið í dag, höfðaði sýslumaðurinn á Akureyri hér fyrir dómi þann 8. nóvember sl., með ákæru á hendur Andra Smárasyni, kt. 211089-3189, Lækjargötu 14, Akureyri, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa föstudagskvöldið 22. júlí 2011, ekið bifreiðinni SX-836, undir áhrifum fíkniefna (í þvagi mældist tetrahýdrókannabínólsýra), norður Aðaldalsveg með allt að 132 kílómetra hraða miðað við klukkustund, eftir vegarkafla á móts við Aðaldalsflugvöll, en þar er leyfilegur hámarshraði 90 kílómetrar og vera ekki með ökuskírteini sitt meðferðis við aksturinn og fyrir að vera með í vörslum sínum í bifreiðinni, þar sem lögreglan stöðvaði akstur hans 0,14 grömm af maríhúana. Telst þetta varða við 2. mgr. 37. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. A og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 66, 2006 og 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, með síðari breytingum og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233, 2001, með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar, til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 18. gr. laga nr. 66, 2006 og til að sæta upptöku á efnum þeim, sem lögreglan lagði hald á og tilgreind eru í efnaskrá nr. 20.801, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ Ákærði sótti ekki þing, þrátt fyrir að hafa verið birt fyrirkall. Þar var þess getið að málið kynni að verða dæmt að honum fjarstöddum, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008. Er því heimilt samkvæmt 1. mgr. 161. gr. sömu laga að leggja dóm á málið að ákærða fjarverandi, enda varðar meint brot ekki þyngri viðurlögum en þar er áskilið í a-lið og framlögð gögn verða talin nægjanleg til sakfellingar. Verður ákærði sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þar er rétt heimfærð til laga. Samkvæmt sakavottorði sætti ákærði 108.000 króna sekt þann 18. nóvember 2010, samkvæmt sátt við sýslumanninn á Akureyri, fyrir brot framið 1. október 2010 gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga og 2. mgr., sbr. 5. og 6. gr. laga nr. 65/1974. Ákærði sætti ekki sviptingu ökuréttar samkvæmt þessari sátt. Þá hefur verið lagt fyrir dóminn ljósrit sektargerðar frá 12. ágúst 2010, þar sem ákærði sættist á greiðslu 70.000 króna sektar fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Hann var ekki sviptur ökurétti samkvæmt sáttinni. Ekki er annað vitað en að málalok í báðum tilvikum hafi orðið endanleg, sbr. til hliðsjónar ákvæði 4. mgr. 149. gr. laga nr. 88/2008. Í 102. gr. umferðarlaga með áorðnum breytingum er að finna fyrirmæli um þyngri viðurlög en ella, að því er varðar sviptingu ökuréttar, hafi sakborningur áður brotið gegn ákvæðum 45. gr. a. umferðarlaga. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal ekki beita slíkum ákvæðum, nema sökunautur hafi, áður en hann framdi síðara brotið, verið dæmdur sekur um brot eða gengist undir refsingu hér á landi fyrir brot, sem ítrekunaráhrif hefur á síðara brotið. Ákærði hefur að vísu gengist undir refsingu í formi sektar, en honum hafa ekki verið áður verið gerð þau viðurlög, sem 102. gr. umferðarlaga tekur til. Að þessu athuguðu og samkvæmt reglum 8. mgr. 100. gr. umferðarlaga með áorðnum breytingum og 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ákærði dæmdur til að greiða 190.000 krónur í sekt, að viðlagðri vararefsingu eins og greinir í dómsorði, og sviptur ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dómsins að telja. Þá ber að dæma hann til greiðslu sakarkostnaðar samkvæmt framlögðu yfirliti, sem nemur 76.546 krónum. Gera ber efni upptækt eins og krafist er í ákæru og nánar er rakið í dómsorði. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Andri Smárason, greiði 190.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í þrjá mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 76.546 krónur í sakarkostnað. Gerð eru upptæk 0,14 grömm af maríhúana, með nr. 20.801 í efnaskrá lögreglu. |
Mál nr. 617/2013 | Kærumál Afhending sakaðs manns | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem skilyrði til afhendingar X til danskra yfirvalda, á grundvelli laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun), voru talin uppfyllt. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er sá hluti úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 17. september 2013, þar sem skilyrði fyrir afhendingu varnaraðila til danskra yfirvalda voru talin uppfyllt. Kæruheimild er í 3. mgr. 13. gr. laga nr. 12/2010 um handtöku og afhendingu manna milli Norðurlandanna vegna refsiverðra verknaða (norræn handtökuskipun). Varnaraðili krefst þess að áðurnefndur hluti hins kærða úrskurðar verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar á þeim þætti hins kærða úrskurðar er lýtur að því að skilyrði fyrir afhendingu varnaraðila til danskra yfirvalda séu uppfyllt. Varnaraðili er grunaður um að stórfellt fíkniefnalagabrot og tilraun til slíks brots 15. nóvember 2012 í Kaupmannahöfn. Að varnaraðila fjarstöddum var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna ætlaðra framangreindra brota með úrskurði Köbenhavns Byret 29. ágúst 2013. Lögreglan í Kaupmannahöfn gaf út norræna handtökuskipun á hendur varnaraðila 13. september 2013 vegna meðferðar sakamálsins þar í landi, sbr. 1. gr. laga nr. 12/2010, en þar segir meðal annars að norræn handtökuskipun sé ákvörðun sem tekin er í Danmörku, Finnlandi, Íslandi, Noregi og Svíþjóð um að biðja eitthvert þessara ríkja að handtaka og afhenda eftirlýstan mann vegna meðferðar á sakamáli sem geti varðað fangelsisrefsingu eða annars konar frjálsræðissviptingu í ríkinu sem gefið hefur út handtökuskipunina. Ríkissaksóknari tók ákvörðun 17. september 2013 um að verða við beiðni danskra yfirvalda um afhendingu varnaraðila, sbr. 1. mgr. 13. gr. laga nr. 12/2010. Varnaraðili andmælti því að verða afhentur til Danmerkur til meðferðar sakamálsins og var málið því lagt fyrir héraðsdóm í samræmi við 3. mgr. þeirrar lagagreinar. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að skilyrði laga nr. 12/2010 væru uppfyllt til afhendingar varnaraðila til danskra yfirvalda. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar um þann hluta málsins verður niðurstaða hans staðfest. Dómsorð: Staðfestur er sá hluti hins kærða úrskurðar að skilyrði til afhendingar varnaraðila, X, til danskra yfirvalda séu uppfyllt. |
Mál nr. 310/2000 | Höfundarréttur Útgáfusamningur Sératkvæði | B, sem unnið hafði að gerð ættfræðirits, náði samkomulagi við félagið M um að það myndi annast útgáfu ritsins. Þegar ritið kom út í ágúst 1998 hafði ekki verið gengið endanlega frá samningi um útgáfuna, en samkomulag var um að höfundarlaun tækju mið af stöðluðum samningi Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambandsins. Samkvæmt þeim samningi getur höfundir valið milli tveggja kosta við útreikning höfundarlauna, annars vegar að þau séu reiknuð sem hlutfall af seldum eintökum, 23%, og hins vegar sem hlutfall af framleiddum eintökum, 16,5%. Upp kom ágreiningur um greiðslur B fyrir verkið og hvort þær skyldu skertar vegna ljósmynda og ítarefnis og vinnu S, sem ráðinn var af M til starfa við fullvinnslu handritsins. Höfðaði B mál í héraði til heimtu höfundarlauna á grundvelli tilgreinds hlutfalls af seldum eintökum og miskabóta. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var með vísan til forsendna um annað en miskabætur, en málinu var ekki áfrýjað varðandi miskabótakröfu, var ekki talið að M hefði sannað að samkomulag hefði verið um að B tæki þátt í greiðslum til S og var kröfu M þar um því hafnað. Þá var ekki talið að S gæti gert tilkall til höfundarlauna sem meðhöfundur. Einnig var talið upplýst að meðan á vinnslu ritsins stóð hafi aldrei verið rætt við B um skerðingu greiðslna til hans vegna mynd- og ítarefnis og var ekki talið að M gæti fyrst gert um það kröfu við lokauppgjör og var kröfu þar um því hafnað. Var M því gert að greiða B höfundarlaun vegna ritsins. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 10. ágúst 2000. Þeir krefjast þess aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnda, en til vara að kröfur hans verði stórlega lækkaðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki gagnáfrýjað málinu og verður því ekki fjallað um miskabótakröfu hans í héraði. Með vísun til forsendna héraðsdóms er hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Steingrímur Steinþórsson og Ívar Gissurarson vegna sín og Máls og Myndar sf., greiði in solidum stefnda, Birni Péturssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Hjartar Torfasonar Ég er sammála því, að áfrýjendur hafi ekki fært sönnur á samkomulag við stefnda þess efnis, að hann tæki þátt í greiðslum til Sigurðar Hermundarsonar, sem starfaði á þeirra vegum að gerð ritsins um Krossaætt, þegar líða tók á verkið, og þá gegn endurgjaldi, sem ákveðið var án samráðs við hann. Einnig er ég sammála því, að áfrýjendur hafi ekki getað gert kröfu um það við verklok, að höfundarlaun stefnda yrðu skert vegna ljósmynda og ítarefnis í ritinu. Má vísa um hvorttveggja til forsendna hins áfrýjaða dóms. Á hinn bóginn virðist framlag áfrýjenda og þessa starfsmanns þeirra eða verktaka til ritsins í endanlegri gerð hafa verið þannig vaxið, að það tilheyri ekki aðeins útgáfustarfi, heldur einnig höfundarverki, og kom það að hluta í stað vinnu, sem stefndi hefði annars leyst af hendi. Virðist stefndi hafa afráðið að hlíta þeirri tilhögun, sem höfð var á verkinu, þótt staðfestingar á samþykki hans við henni væri ekki aflað. Af þessum sökum má fallast á það með áfrýjendum, að þeir eigi tilkall til nokkurar hlutdeildar í höfundarlaunum stefnda, en þó mjög takmarkaðrar. Virðist hæfilegt, að launin verði skert að álitum um 300.000 krónur, þegar atvik eru virt í heild. Samkvæmt þessu er það niðurstaða mín, að dæma beri áfrýjendur til að greiða stefnda 1.222.818 krónur, með dráttarvöxtum eins og um er mælt í héraðsdómi, auk hæfilegs málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2000. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 27. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Birni Péturssyni, kt. 200737-4749, Reykjavíkurvegi 40; Hafnarfirði, með stefnu birtri 9. desember 1998 á hendur Steingrími Steinþórssyni, kt. 150151-3339, Framnesvegi 23, Reykjavík, og Ívari Gissurarsyni, kt. 230453-3229, Eskihlíð 18, Reykjavík, persónulega og fyrir hönd sameignarfélags þeirra, Máls og myndar sf., kt. 630395-2839, Bræðraborgarstíg 9, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum gert að greiða stefnanda kr. 2.422.818, ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 1.851.793 frá 01.09.1998 til 01.10. s.á., en af kr. 1.973.673 frá þeim degi til 01.11. s.á., en af kr. 2.001.194 frá þeim degi til 01.12. s.á., en af kr. 2.022.818 frá þeim degi til 15.12. s.á., en af kr. 2.422.818 frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning, allt að frádregnum kr. 500.000, sem greiddar voru inn á kröfuna þann 27. apríl 2000. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að stefnukröfur verði lækkaðar. Þá gera stefndu kröfu um málskostnað úr hendi stefnanda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. II. Málavextir: Málavextir eru þeir að á árinu 1996 leitaði stefnandi til stefnda um útgáfu ættfræðirits um svonefnda Krossaætt, sem hann hafði unnið að undangengin ár. Náðist um það samkomulag, að stefndu myndu annast útgáfu ritsins. Ritið kom út í ágúst 1998, en þá hafði ekki verið gengið endanlega frá samningi um útgáfuna og enginn skriflegur samningur til milli aðila þar að lútandi. Aðilar voru þó sammála um, að höfundarlaun myndu taka mið af stöðluðum samningi Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambandsins. Samkvæmt 13. gr., sbr. 14. gr., samningsins getur höfundur valið milli tveggja kosta við útreikning höfundarlauna. Annars vegar að þau séu reiknuð sem hlutfall af seldum eintökum, 23%, og hins vegar sem hlutfall af framleiddum eintökum, 16,5%. Í báðum tilvikum er miðað við verðlistaverð bókmenntaverksins. Seld eintök voru 1029 og verðlistaverð kr. 8.547. Ágreiningur er um greiðslur til stefnanda fyrir verkið og m.a. um það, hvort greiðslur til stefnanda skuli skertar vegna vinnu Sigurðar Hermundarsonar, kt. 260544-2419, sem ráðinn var af stefnda til að starfa við fullvinnslu handritsins, og enn fremur, hvort skerðingarákvæði í lokamálslið 13. gr. hins staðlaða útgáfusamnings megi leggja til grundvallar uppgjöri á höfundarlaunum. Jafnframt er ágreiningur um miskabótakröfu stefnanda. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveður stefndu hafa gert sér tilboð, sbr. bréf lögmanns, dags. 14. september 1998, þar sem kveðið hafi verið á um höfundarlaun, kr. 626.090, miðað við seld eintök, sem þá hafi verið tæplega eitt þúsund, eða kr. 681.433, miðað við framleidd eintök. Hafi stefnanda verið boðið að velja á milli þessara tveggja uppgjörsleiða. Í tilboðinu sé gert ráð fyrir 30% skerðingu á höfundarlaunum stefnanda, reiknuðum samkvæmt ákvæðum hins staðlaða samnings. Af hálfu stefnda hafi tvær meginröksemdir verið færðar fyrir skerðingunni: Annars vegar byggi stefndu tilboð sitt á því, að stór hluti ritsins sé myndefni og ítarefni, en í 13. gr. hins staðlaða samnings sé að finna ákvæði, sem taki til slíkra tilvika. Stefnandi telji engar forsendur fyrir því að skerða höfundarlaun sín á grundvelli þessa ákvæðis. Þegar samkomulag tókst með aðilum, um að stefndu tækju að sér útgáfu umrædds rits, og rætt hafi verið um, hvort leggja ætti til grundvallar staðlaðan samning Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambandsins, hafi stefndu engan fyrirvara gert um, að niðurlag 13. gr. yrði lagt til grundvallar. Hafi því jafnframt verið lýst yfir af hálfu stefndu, að ekki yrði byggt á skerðingarákvæði 13. gr. Í umræddu ákvæði segi, að þegar um sé að ræða myndskreytta útgáfu fyrir fullorðna, sé heimilt að lækka höfundarlaun í sama hlutfalli og nemi umfangi af prentfleti bókarinnar, allt að 50%. Þetta ákvæði mæli fyrir um heimild til skerðingar og um hámarksskerðingu. Ef ákveðið sé að byggja á því, hljóti að þurfa að taka tillit til allra aðstæðna, þegar metið sé, hvort skerðing skuli eiga sér stað, og hve mikil hún skuli vera. Í ýmsum tilvikum komi skerðing á þessum forsendum, eðli málsins samkvæmt, tæpast til greina, t.d. ef um sé að ræða myndskreytingar eða ljósmyndir höfundar sjálfs, eða þegar ljósmyndirnar eigi rætur að rekja til rannsókna höfundarins. Ein meginástæða þess, að slíkt skerðingarákvæði sé að finna í útgáfusamningum, sé sú, að ljósmyndir og annað myndefni lúti höfundarréttarreglum. Efni ritsins, sem gefið sé út, lúti því höfundarrétti annars manns, sem iðulega þurfi að greiða fé fyrir birtingarréttinn. Sjónarmið af þessum toga eigi ekki við um myndefni þess rits, sem hér sé fjallað um. Að mestu leyti sé um að ræða myndir, sem einstaklingar úr Krossaættinni hafi sjálfir lagt fram, birtar séu endurgjaldslaust, og stefndu hafi litla vinnu lagt í að útvega. Verði því að líta svo á, að 30% skerðing vegna myndskreytinga sé óhófleg og óeðlileg. Hin forsenda skerðingar höfundarlauna stefnanda, samkvæmt tilboði stefndu, sé sú, að aðilar hafi komizt að samkomulagi um, að þeir myndu skipta að jöfnu milli sín kostnaði við vinnu Sigurðar Hermundarsonar við útgáfu bókarinnar, en hann muni hafa starfað við ættfræðirannsóknir á vegum bókaútgáfunnar. Stefnandi mótmæli því, að nokkur samningur þessa efnis hafi náðst. Þvert á móti telji hann, að alltaf hafi legið ljóst fyrir, að stefndu bæru kostnaðinn af störfum Sigurðar, enda hafi stefndu ráðið hann til starfa. Krafa af hálfu stefndu, um að stefnandi skyldi bera kostnað af störfum starfsmanna stefndu, komi fyrst fram í ágúst 1998. Því hafi umsvifalaust verið hafnað af stefnanda hálfu, sbr. bréf lögmanns stefnanda, dags. 17. ágúst 1998. Stefndu hljóti að bera sönnunarbyrðina fyrir því, að slíkt samkomulag hafi tekizt með aðilum. Engin gögn styðji fullyrðingar stefndu og í reynd sé farið út fyrir ramma hinna stöðluðu samningsákvæða, því þar sé ekki gert ráð fyrir skerðingu af þessum toga. Um sé að ræða fyrsta skipti, sem gefið sé út rit eftir stefnanda, en stefndu hafi atvinnu af bókaútgáfu og því eðlilegt að gera ríkari kröfur til þeirra um að tryggja hagsmuni sína með sannanlegum hætti. Ekki sé hægt að líta svo á, að Sigurður Hermundarson hafi, með störfum sínum og framlagi til ritsins, orðið meðhöfundur stefnanda. Samkvæmt l. gr. laga nr. 73/1972 um höfundarétt eigi höfundur að bókmenntaverki eignarrétt á því. Þrátt fyrir að stefnandi hafi gefið útgefendum leyfi til þess að bæta og breyta texta handrits síns að nokkru leyti, bendi ekkert til þess, að hann hafi afsalað nokkru af fullkomnum eignarrétti sínum yfir verkinu. Megi í þessu samhengi enn fremur benda á 28. gr. höfundalaganna, en af henni megi ráða, að sönnunarbyrði um rétt útgefenda, eða annarra framsalshafa höfundarréttar, til að breyta höfundarverki, hvíli á útgefandanum. Jafnframt sé hér bent á, að í 13. gr. hinna stöðluðu samningsákvæða segi, að þegar um sé að ræða tvo eða fleiri, sem eigi rétt til þóknunar, skuli kveða á um það í samningnum við báða (alla) aðila. Það hafi ekki verið gert og bendi í raun ekkert til þess, að samkomulag hafi náðst með aðilum um þetta atriði. Þar eð stefnandi hafi ekki viljað ganga til uppgjörs samkvæmt tilboði stefndu frá september 1998, hafi stefndi sett fram nýtt greiðslutilboð, sem þó hafi verið bundið því skilyrði, að ágreiningi um höfundarlaun skyldi þar með lokið. Tilboðið hafi gert ráð fyrir, að höfundarlaun stefnanda skyldu vera kr. 1.200.000 og greiðast með þremur jöfnum greiðslum; 1. nóvember 1998, l. febrúar 1999 og 1. marz 1999. Forsendur tilboðsins hafi ekki verið skýrðar sérstaklega, en ljóst sé, að um allt of lága fjárhæð sé að ræða fyrir útgáfurétt á verki höfundar, sem og miðað við uppgjörsgrundvöll hins staðlaða samnings, sem aðilar hafi byggt á í viðræðum sínum. Endanleg dómkrafa sé reiknuð samkvæmt reikniaðferð hins staðlaða samnings Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambandsins. Miðað sé við forlagsverð, kr. 8.547 fyrir hvert eintak. Reiknað sé út frá seldum eintökum bókarinnar og þess vegna miðað við 23% höfundarlaun, sbr. 14. gr. hins staðlaða samnings. Miðað sé við, að 1.029 eintök hafi selzt, þ.e. 942 eintök í ágúst 1998, 62 í september s.á., 14 í október s.á. og 11 í nóvember s.á. Samkvæmt þessu krefjist stefnandi kr. 2.022.818 í þóknun fyrir útgáfuréttinn að bókmenntaverki sínu. Auk höfundarlauna krefjist stefnandi miskabóta samkvæmt 2. mgr. 56. gr. laga nr. 73/1972. Í 3. mgr. 8. gr. hins staðlaða samnings rithöfunda og bókaútgefenda segi: "Útgefandinn ákveður uppsetningu og útlit bókarinnar í samráði við höfundinn." Sé ákvæði þetta í samræmi við almennar meginreglur höfundaréttarins. Stefnanda hafi leynt og ljóst verið haldið frá vinnu við verkið, þegar komið var að lokafrágangi, og hafi sala verið hafin á bókunum, þrátt fyrir ósk stefnanda, um að það yrði ekki gert, fyrr en gengið hefði verið frá skriflegum útgáfusamningi. Þar eð þessi ólögmæta háttsemi hafi óneitanlega raskað rétti stefnanda, setji hann fram kröfu um kr. 400.000 í miskabætur. Verði sú krafa að teljast hófleg í ljósi allra atvika. Krafizt sé dráttarvaxta frá fyrsta degi næsta mánaðar vegna seldra eintaka, en dráttarvaxta af miskabótum sé krafizt frá þingfestingardegi, 15. desember 1998. Sé skilyrðum 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 þá án efa fullnægt. Stefnandi vísar, máli sínu til stuðnings, fyrst og fremst til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Þá vísar stefnandi til höfundalaga nr. 73/1972. Krafa um dráttarvexti byggir á III. kafla laga nr. 25/1987. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla l. nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður stefnda: Stefndi kveður hafa verið þörf á mikilli samræmingarvinnu, áður en handritsbútar voru sendir til niðja, þar sem höfundurinn hafi skráð upplýsingar með mjög handahófskenndum hætti. Starfsmaður stefndu hafi unnið við það fram á haustið 1996. Snemma árs 1997 hafi gögn verið send til niðja með beiðni um athugasemdir og leiðréttingar. Strax eftir útsendingu gagnanna hafi komið í ljós, að miklar veilur væru í handritinu og fjöldi niðja hafi hringt til stefndu til að gera athugasemdir við það. Við gerð handrits síns hafi stefnandi ekki vandað til vinnu við upplýsingaleit. Í ljós hafi komið, að stefnandi hafi einkum aflað upplýsinga úr þjóðskrá og með samtölum við ættingja, en ekki unnið upp úr frumheimildum, manntölum og kirkjubókum. Þegar aðilar hafi gert sér grein fyrir hinum miklu veilum í handriti stefnanda, hafi verið ljóst að leggja þyrfti fram mikla vinnu til að fullbúa handrit af Krossaætt, ef útgáfa ætti að takast vel. Stefnandi hafi lýst sig reiðubúinn til að halda áfram verki sínu, en fljótlega hafi komið í ljós, að það verk hafi ekki unnizt vel. Stefndu hafi séð fram á, að útgáfa verksins myndi dragast mjög á langinn, ef ekki yrði settur aukinn kraftur í handritavinnu. Ef útgáfa drægist á langinn, myndi handritið úreldast vegna breytinga á stöðu og högum niðja. Í framhaldi hafi aðilar orðið ásáttir um, að stefndu fengju Sigurð Hermundarson, kt. 260544-2419, til að starfa við fullvinnslu handritsins. Upphaflega hafi verið áætlað, að þessi vinna Sigurðar myndi taka um 2 - 3 mánuði, en fljótlega hafi komið í ljós, að verkið yrði töluvert umfangsmeira. Við vinnu Sigurðar hafi fundizt nýir ættliðir, sem áður hafi ekki verið taldir vera fyrir hendi. Töluvert hafi vantað af tengdafólki í handritið, og einnig hafi vantað nokkuð af yngstu börnum í Krossaætt. Nauðsynlegt hafi verið að yfirfara handrit stefnanda mjög nákvæmlega og við þá yfirferð hafi fundizt ýmsar meinlegar villur. Starfi Sigurðar við fullvinnslu handritsins hafi ekki lokið fyrr en um miðjan júlí 1998. Þá hafði handritið vaxið að umfangi um 50% frá því að stefndu sendu handritsbúta til niðja með beiðni um athugasemdir og leiðréttingar. Í því handriti, sem stefnandi afhenti stefndu til útgáfu, hafi einstakir niðjar verið um 8700, en eftir fullvinnslu handrits á vegum stefndu hafði einstökum niðjum fjölgað í um 13000. Þegar upp var staðið, hafi ættfræðingur á vegum stefnanda og stefndu verið búinn að vinna að frumvinnslu og úrvinnslu handrits Krossaættar í 9 mánuði, eða frá október 1997 til júlí 1998. Frá upphafi samskipta aðila hafi verið ráð fyrir því gert, að höfundarlaun tækju mið af stöðluðum samningi Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambandsins, sbr. dskj. nr. 3. Samningsdrög hafi verið lögð fyrir stefnanda málsins til undirritunar, en hann hafi færzt undan því að rita undir hinn skriflega samning. Framan af samskiptum aðila hafi stefnandi ekki mótmælt samningsdrögum, en af einhverjum óljósum ástæðum hafi hann ekki ritað undir. Vegna vinnu Sigurðar Hermundarsonar við handrit Krossaættar hafi stefndu greitt alls kr. 1.500.000. Stefndu hafi haldið því fram, að frá upphafi hafi verið ráð fyrir því gert, að kostnaður þessi skiptist að jöfnu. Um það sé vísað til 29. gr. samningsdraganna. Stefndu hafi aflað allra ljósmynda í Krossaætt. Enn fremur hafi þeir aflað og ritað ítarefni í ritið. Stefnandi hafi skilað af sér próförkum og formála að ritinu, og þegar Krossaætt fór í prentun, hafi enginn ágreiningur verið með aðilum um útgáfu eða dreifingu. Stefndu hafi verið í þeirri trú, að samningur samkvæmt samningsdrögum á dskj. nr. 12 lægi fyrir. Krossaætt 1- 2 hafi komið út hjá stefndu þann 20. ágúst 1998. Þegar hefja hafi átt dreifingu bókarinnar, hafi stefnandi óskað eftir því, að ofangreind drög að útgáfusamningi yrðu send lögmanni hans til athugunar, og hafi stefndi orðið við því. Í framhaldinu hafi komið upp ágreiningur milli aðila um uppgjör höfundarlauna af Krossaætt, eins og bréf á dsk. nr. 4-9 beri með sér. Stefndu haldi því fram, að Sigurði Hermundarsyni hafi verið falið, af aðilum sameiginlega, að vinna að handriti Krossaættar með þeim skilmálum, að kostnaður vegna þess framlags við handritið greiddist af aðilum að jöfnu. Með þeim samningi hafi stefndu talið, að óþarft væri að geta um sérstakt þóknunarhlutfall samkvæmt 13. gr. hins staðlaða samnings. Þáttur stefnanda í þeim kostnaði, kr. 750.000, skyldi dragast frá höfundarlaunum stefnanda. Öllum fullyrðingum stefnanda um, að stefndu hafi ætlað að bera allan kostnað vegna handritavinnu Sigurðar Hermundarsonar sé mótmælt sem röngum. Stefnandi hafi ekki mótmælt því, að Sigurði hafi verið greiddar kr. 1.500.000 vegna framlags hans til handritsins. Samkvæmt 13. gr. hins staðlaða útgáfusamnings á dskj. nr. 3 skuli ákveða höfundarlaun sem hundraðshluta af verðlistaverði útgefanda. Með verðlistaverði sé átt við það verð, án virðisaukaskatts, sem útgefandi tilkynni viðskiptamönnum sínum á útgáfutíma bókar. Samkvæmt 2. mgr. 13. gr. geti verðlistaverð verið með tvennum hætti, eftir því hvort bækur séu seldar í bókabúðum eða hjá öðrum hefðbundnum söluaðilum bóka, eða seldar í farandsölu eða símsölu á vegum útgefanda. Krossaætt hafi verið seld hjá útgefanda í samræmi við 2. mgr. b-lið 13. gr. útgáfusamningsins, og skuli verðlistaverð þá reiknast sem smásöluverð, án vsk., að frádregnum 30% sölulaunum. Samkvæmt útreikningi stefndu hafi ættfræðitexti Krossaættar reynzt vera um 580 blaðsíður, eða um 52% bókarinnar. Sé hins vegar titilsíðum, framættum og nafnaskrá sleppt í þessum útreikningi, sé ættfræðitextinn tæplega 60% af bókinni. Annað séu myndir og ítarefni, sem lagt hafi verið til bókarinnar á kostnað og ábyrgð stefndu. Í samræmi við lokamálsgrein 13. gr. hins staðlaða útgáfusamnings á dskj. nr. 3 og 12 hafi stefndu krafizt lækkunar á höfundarlaunum í sama hlutfalli og nemi umfangi af prentfleti bókarinnar. Í bréfi á dskj. nr. 7 hafi verið gerð krafa um lækkun höfundarlauna í samræmi við lokamálsgrein 13. gr., og hafi þar verið talið eðlilegt og sanngjarnt, að skerðingin væri 30%. Fullyrðingum stefnanda í stefnu, um að stefndu hafi lýst því yfir, að þeir myndu ekki beita skerðingarákvæði 13. gr., sé mótmælt sem röngum. Í nefndu riti séu um 4000 ljósmyndir, og séu þær, ásamt ítarefni, um 40% af prentfleti bókarinnar. Án þessa framlags stefndu væri ritið innan við 600 bls., auk nafnaskrár, í stað rúmlega 1100 bls. Nafnaskráin sé einnig unnin af stefndu. Mikið verk hafi verið innt af hendi af hálfu stefndu við útvegun á hinum 4000 myndum. Starfsmenn stefndu hafi lagt til um 6 mánaða vinnu í söfnun, skráningu og varðveizlu mynda og skil á myndum. Í ritinu sé mikið af landslags- og bæjarmyndum úr safni Páls Jónssonar, ljósmyndara, en stefndu þurfi að endurgjalda fyrir þær myndbirtingar. Stefndu hafi innt af hendi allt vinnuframlag og kostnað við að koma myndum og ítarefni á tölvutækt form. Stefndu beri alla ábyrgð á myndbirtingum og ítarefni gagnvart höfundum þess efnis. Skerðing á höfundarlaunum, samkvæmt lokamálsgrein 13. gr. í hinum staðlaða samningi á dskj. nr. 3 að kröfu stefndu, hljóti að teljast eðlileg og réttmæt. Skerðingin fari eftir skilmálum, sem aðilar leggi til grundvallar í lögskiptum sínum. Í samræmi við ofangreint og hina stöðluðu samningsskilmála hafi stefndu lagt til, að höfundarlaun stefnanda tækju mið af kr. 5.983 pr. eintak af bókinni, m.v. að útsöluverð fyrir einstaka bók sé kr. 13.920. Með bréfi á dskj. nr. 8 hafi stefnandi mótmælt þessum hugmyndum að uppgjöri. Stefnandi hafi valið að byggja stefnukröfur sínar á því, að uppgjör á höfundarlaunum skuli fara fram samkvæmt 14. gr. hinna stöðluðu samningsskilmála á dskj. nr. 3, samkvæmt seldum eintökum. Stefnukröfurnar séu í ósamræmi við 14. gr. samningsskilmálanna, sem stefnandi byggi þó á. Stefndu byggi kröfur sínar á því, að fara eigi eftir hinum stöðluðu samningsskilmálum um uppgjör höfundarlauna til stefnanda, þar sem skerða eigi höfundarlaun samkvæmt lokamálsgrein 13. gr. samningsins í samræmi við ofangreint. Þá eigi að draga frá höfundarlaunum helming af þeirri greiðslu, sem stefndu hafi innt af hendi til Sigurðar Hermundarsonar, vegna vinnu hans við handrit Krossaættar. Þá byggi stefndu á því, að við uppgjör á höfundarlaunum eigi að fara eftir 14. gr. og 21. gr. hinna stöðluðu samningsskilmála. Stefnukrafan byggi á því, að seld eintök af Krossaætt hjá stefndu hafi verið 1450 þann 1. október 1998. Framleidd eintök af Krossaætt 1-2 hafi verið 1539 eintök. Gölluð eintök í framleiðslu hafi verið 9, og 25 eintök séu í starfsstöð stefndu, sem ætluð séu höfundi. Af framleiddum eintökum séu 120 ætluð útgefanda í samræmi við 18. gr. hins staðlaða útgáfusamnings. Seld eintök af bókinni þann 1. október 1998 hafi verið 1004, og hafi þá verið til á lager, sem ætlað hafi verið til sölu, alls 381 eintak. Upplag útgáfunnar, sem ætlað hafi verið til sölu, hafi verið 1385 bækur. Áætluð höfundarlaun fyrir allt upplag frumútgáfu geti ekki tekið mið af öðru en eintökum, sem ætluð séu til sölu. Samkvæmt 14. gr. samnings á dskj. nr. 3 skyldu stefndu vera búnir að greiða helming áætlaðra höfundarlauna fyrir útgáfuna innan þriggja mánaða frá útgáfudegi. Útgáfudagur ritsins hafi verið 20. ágúst 1998. Að mati stefndu hafi helmingur áætlaðra höfundarlauna fyrir allt upplagið, skv. 14. gr., sbr. 13. gr. á dskj. nr. 3, aldrei getað verið meira en kr. 952.943. Frá því hafi borið að draga helming af kostnaði, sem stefndu höfðu lagt út fyrir til vinnslu handrits í samráði við stefnanda, kr. 750.000. Þann 1. október 1998 hafi stefndu ekki verið skuldbundnir til að greiða til stefnanda meira en kr. 202.943. Í framhaldinu hafi stefndu borið að haga uppgjöri í samræmi við 21. gr. hinna stöðluðu samningsskilmála á dskj. nr. 3. Stefnandi hafi haft allar upplýsingar um framleidd og seld eintök bókarinnar þegar í október 1998. Greiðsla til stefnanda í samræmi við ákvæði 14. gr., sbr. 13. gr. samningsskilmálanna, hafi verið til reiðu hjá stefndu og verið boðin fram til stefnanda. Stefnandi hafi neitað viðtöku þeirrar greiðslu og einnig neitað viðtöku á greiðslum í samræmi við greiðslutilboð á grundvelli heildaruppgjörs höfundarlauna, sem fram komi á dskj. nr. 7 og 9. Af þessum sökum beri að sýkna stefndu, en til vara að lækka stefnukröfur hans verulega. Ef talið verði, að samningur hafi ekki legið fyrir milli aðila um skiptingu kostnaðar vegna vinnu Sigurðar Hermundarsonar við handrit Krossaættar 1-2, hljóti að verða að leggja það til grundvallar, að höfundarréttur að ættfræðitexta bókarinnar skiptist milli aðila. Í bréfi á dskj. nr. 6 sé lagt til, að höfundarrétti að ættfræðitextanum verði skipt þannig, að stefnandi teljist höfundur að 2/3 hluta textans, en stefndu, vegna framlags þeirra og Sigurðar Hermundarsonar, höfundar að 1/3 hluta. Ef slík skipting verði lögð til grundvallar, geti stefndu ekki talizt hafa verið greiðsluskyldir gagnvart stefnanda á meira en kr. 635.295 þann l. október 1998, sbr. 13. gr. hinna stöðluðu samningsskilmála. Sú greiðsla hafi staðið til reiðu fyrir stefnanda í starfsstöð stefndu, en stefnandi hafi einnig neitað uppgjöri á þeim forsendum. Ef talið verði, að samningur hafi ekki legið fyrir milli aðila um skiptingu kostnaðar vegna vinnu Sigurðar Hermundarsonar við handrit Krossaættar 1-2, og ef ekki verði lagt til grundvallar, að ættfræðitexta bókarinnar verði skipt, sé á því byggt, að stefnandi sé engu að síður greiðsluskyldur á helmingi kostnaðarins, kr. 750.000. Stefnandi hafi samþykkt, að Sigurður Hermundarson yrði fenginn til að vinna við ættfræðitexta bókarinnar, og stefnandi hafi fylgzt með hinni miklu vinnu, sem Sigurður og stefndu lögðu til handritsins. Stefnandi hafi aldrei gert fyrirvara um, að vinna Sigurðar ætti að vera á kostnað stefndu. Þegar stefnandi samþykkti, að Sigurður yrði fenginn til vinnu við handritið, hafi stefndu áskilið sér rétt til að krefja stefnanda um helming kostnaðarins, enda slík krafa eðlileg og sanngjörn. Í tilefni af málsókn stefnanda hafi stefndu lagt fram matsbeiðni þar sem farið sé fram á dómkvaðningu matsmanna skv. IX. kafla 1. nr. 91/1991 til að meta annars vegar umfang ættfræðitexta í hundraðshlutum af prentfleti bókarinnar Krossaætt og hins vegar til að meta framlag stefnanda í hundraðshlutum til ættfræðitexta bókarinnar í hlutfalli við framlag stefndu og Sigurðar Hermundarsonar. Stefndu áskilji sér rétt til að byggja á niðurstöðu matsins, að því er varði skerðingu á höfundarlaunum vegna myndflatar og ítarefnis og að því er varði framlag stefnanda til handritsins í hlutfalli við framlag Sigurðar Hermundarsonar og stefndu. Áskilinn sé réttur til að byggja þóknunarhlutfall stefnanda, sbr. 13. gr. í hinum stöðluðu samningsskilmálum á dskj. nr. 3 og 12, í samræmi við niðurstöðu matsins. Ef áðurgreindar málsástæður stefndu varðandi kostnaðarskiptingu vegna framlags Sigurðar Hermundarsonar til handritsins eða skiptingu á höfundarrétti á ættfræðitexta vegna vinnuframlags hans og stefndu verði ekki teknar til greina, sé gerð krafa til þess, að stefnandi greiði stefndu kr. 750.000, með dráttarvöxtum frá 1. október 1998, og sé sú krafa höfð uppi til skuldajafnaðar í málinu skv. 28. gr. l. nr. 91/1991. Miskabótakröfu stefnanda, að fjárhæð kr. 400.000, sé mótmælt. Stefnandi byggi þessa kröfu sína á því, að stefndu hafi raskað rétti hans með ólögmætum hætti með því, leynt og ljóst, að halda stefnanda frá vinnu við verkið, þegar komið hafi verið að lokafrágangi. Þá haldi stefnandi því fram, að sala hafi verið hafin á bókinni, þrátt fyrir ósk stefnanda um, að það yrði ekki gert, fyrr en gengið hafi verið frá skriflegum útgáfusamningi. Þessum málsástæðum stefnanda sé mótmælt sem röngum. Eins og áður greini, hafi aðilar lagt hina stöðluðu samningsskilmála til grundvallar í lögskiptum sínum. Samningsskilmálarnir hafi verið afhentir stefnanda í frumvinnslu útgáfunnar. Stefndu hafi mátt vera í þeirri trú, að samningur hefði tekizt milli aðila um kostnaðarskiptingu vegna framlags Sigurðar Hermundarsonar til handritsins, en ráðning hans til þeirrar vinnu hafi verið í samráði aðila. Stefnandi hafi fylgzt með allri vinnu við útgáfuna og lesið yfir prófarkir. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við verkframvindu. Er handrit Krossaættar 1-2 var fullbúið til prentunar, hafi stefnandi ritað formála að bókinni á miðju sumri 1998, þar sem hann hafi lýst yfir góðum samskiptum og samstarfi við stefndu. Stefndu hafi boðið fram uppgjör, sem sé í samræmi við samkomulag aðila og hina stöðluðu samningsskilmála, sem stefnandi byggi á. Greiðsla vegna höfundarlauna, í samræmi við hina stöðluðu samningsskilmála, hafi verið stefnanda til reiðu á starfsstöð stefndu. Stefnandi hafi kosið að beina óréttmætum og ósanngjörnum kröfum um höfundarþóknun gagnvart stefndu og neitað viðtöku á greiðslum í samræmi við tillögur stefndu að uppgjöri. Ef stefnukröfur verði teknar til greina, muni stefndu tapa fjármunum á útgáfu Krossaættar 1-2. Dráttarvaxtakröfum í stefnu sé mótmælt. Ef dæmt verði, skuli ekki telja upphafstíma dráttarvaxta byrja fyrr en frá dómsuppsögu. Gjalddagi á höfundarréttarkröfu geti ekki talizt vera fyrr en 20. nóvember, eða þremur mánuðum eftir útgáfu Krossaættar 1-2, sbr. 14. gr. hinna stöðluðu samningsskilmála. Því sé mótmælt, að stefndu hafi sýnt af sér vanefndir gagnvart stefnanda, og að þær vanefndir eigi að leiða til annars upphafstíma dráttarvaxta en ella. Í samræmi við framangreint beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Til vara sé þess krafizt, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Í málskostnaðarkröfu sé ekki krafizt virðisaukaskatts á málskostnað, en starfsemi stefndu við bókaútgáfu sé virðisaukaskattskyld. Um málatilbúnað sinn vísi stefndu til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Vísað sé til höfundalaga nr. 73/1972 og til 28. gr. l. nr. 91/1991, að því er varði gagnkröfu til skuldajafnaðar. Krafa um dráttarvexti á gagnkröfu styðjist við III. kafla l. nr. 25/1987, og krafa um málskostnað styðjist við XXI. kafla 1. nr. 91/1991. IV. Forsendur og niðurstaða: Aðilar og matsmenn gáfu skýrslu fyrir dómi. Af hálfu stefndu hafði verið boðað, að vitnið Sigurður Hermundarson myndi einnig koma til skýrslugjafar, en við aðalmeðferð málsins tilkynnti lögmaður stefndu, að vitnisburður hans teldist óþarfur í málinu. Ágreiningslaust er, að aðilar gerðu með sér samning, um að stefnandi sæi um gerð ættfræðirits Krossaættar gegn greiðslu höfundarlauna. Skyldi staðlaður samningur Félags bókaútgefenda og Rithöfundasambands Íslands lagður til grundvallar samningum aðila, en aldrei var gengið frá endanlegum, skriflegum samningi. Óumdeilt er, að stefnandi gat valið um uppgjörsaðferð samkvæmt 14. gr. hins staðlaða samnings. Stefnandi byggir kröfur sínar um uppgjör á tilgreindu hlutfalli af seldum eintökum, og er ekki ágreiningur um fjölda þeirra eða verðlistaverð. Samkvæmt því reiknast höfundarlaun stefnanda kr. 2.022.818, svo sem hann gerir kröfu um. Af hálfu stefndu er því hins vegar haldið fram, að fjárhæð þessa beri að skerða, annars vegar vegna þátttöku stefnanda í kostnaði við vinnu Sigurðar Hermundarsonar að ættfræðiritinu, og hins vegar vegna ljósmynda og ítarefnis, sbr. 13. gr. hins staðlaða samnings. Til vara gerir stefndi tilkall til hluta höfundarréttargreiðslna vegna aðildar að höfundarrétti. Verður nú fjallað um hvert atriði fyrir sig og jafnframt um miskabótakröfu stefnanda. Þáttur Sigurðar Hermundarsonar: Í framburði stefndu fyrir dómi kom fram, að þeir réðu Sigurð Hermundarson til verksins, þar sem það reyndist mun umfangsmeira en upphaflega hafði verið talið. Sigurður Hermundarson hafði áður starfað fyrir stefndu að ýmsum verkefnum og hafði þar vinnuaðstöðu. Mun hann hafa starfað þar sem verktaki. Stefnandi kveðst hafa litið svo á, að Sigurður Hermundarson væri starfsmaður stefndu og launþegi hjá þeim. Hann bar fyrir dómi, að Sigurður hefði komið inn á fyrsta fund sinn með stefndu vorið 1996 og tekið þátt í kaffiborðsumræðu. Stefndi, Steingrímur, skýrði svo frá, að það kunni að vera, að Sigurður hafi verið á þessum fundi, en útilokað, að honum hafi verið lofuð vinna á þessu stigi. Hann staðhæfði enn fremur, að hann hefði ekkert verið á vegum fyrirtækisins á árinu 1996. Í bréfi stefndu til stefnanda á dskj. nr. 6, sem og í drögum að samningi á dskj. nr. 12, 6. og 29. gr., er talað um Sigurð sem starfsmann stefnda. Eins og fram er komið hafði Sigurður starfsaðstöðu í starfsstöð stefndu, og greiddu þeir honum laun. Báru stefndu, að þeir hefðu ekki haft samráð við stefnanda um launagreiðslur til Sigurðar vegna vinnu hans við Krossaætt, hvorki um fjárhæðir né hversu hátt hlutfall launa hans þeir ætluðu stefnanda að greiða. Þá bar stefndi, Steingrímur, að stefndu hefðu fyrst krafið stefnanda um greiðslu vegna vinnu Sigurðar við ritið, þegar komið var að lokauppgjöri við stefnanda. Eins og vinnusamband stefndu og Sigurðar Hermundarsonar blasti við stefnanda er sá framburður hans trúverðugur, að hann hafi mátt ætla, að Sigurður væri starfsmaður stefndu og á launum hjá þeim. Að þessu öllu virtu þykja stefndu ekki hafa fært sönnur að því eða gert sennilegt, gegn andmælum stefnanda, að samkomulag hafi verið með aðilum um, að stefnandi tæki þátt í greiðslum til Sigurðar Hermundarsonar og ber því að hafna þeim. 30% skerðing höfundarlauna vegna ljósmynda og ítarefnis: Lokamálsliður 13. gr. hins staðlaða samnings hljóðar svo: Stefnandi heldur því fram, að stefndu hafi lýst því yfir, að þeir myndu ekki beita ofangreindu skerðingarákvæði. Af hálfu stefndu er því mótmælt, og gera stefndu kröfu um að greiðslur til stefnanda verði skertar um 30% vegna mynd- og ítarefnis. Stefndu halda því hvergi fram í málatilbúnaði sínum, að þeir hafi í upphafi samningssambands aðila áskilið sér rétt til framangreindrar skerðingar, og kemur skerðingin fyrst fram í skjölum málsins í bréfi stefndu til lögmanns stefnanda, dags. 14. september 1998, eða eftir útgáfudag ritsins. Þá skýrði stefndi, Ívar, svo frá fyrir dómi, að rangt væri, að stefnandi hefði spurt, hvort stefndu myndu skerða höfundarlaun með tilliti til mynda. Stefndu hefðu alltaf gengið út frá því, að svo yrði gert. Það komi fram í hinum staðlaða samningi, og þetta hefði ekki verið rætt neitt frekar. 30% skerðing miði við myndflöt í ritinu og hafi hún einfaldlega verið ákveðin með því að mæla það út. Samkvæmt framansögðu þykir upplýst, að meðan ritið var í vinnslu var aldrei rætt við stefnanda um skerðingu greiðslna til hans vegna mynd- og ítarefnis, og er ekki fallizt á, að stefndu geti fyrst gert um það kröfu við lokauppgjör til stefnanda. Ber því að hafna þessari kröfu þeirra. Tilkall stefndu til höfundarréttar: Ekki liggur annað fyrir, en að upphaflega hafi verið gengið út frá því, að stefnandi yrði einn höfundur ritsins. Svo sem að framan er rakið, er ósannað, að höfundarréttargreiðslur til hans hafi átt að skerðast vegna vinnu Sigurðar Hermundarsonar eða annarra starfsmanna stefndu. Tilgreining stefnda, Máls og Myndar, á innanverðri titilsíðu, sem meðhöfundar, var ekki gerð með samþykki eða vitund stefnanda, svo sem fram kom við skýrslugjöf aðila fyrir dómi. Að þessu virtu er ekki fallizt á, að stefndi geti gert kröfur til hluta höfundarlauna sem meðhöfundur að ritinu. Miskabætur: Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á því, að stefndu hafi raskað rétti hans með ólögmætum hætti, þar sem samráð var ekki haft við hann um uppsetningu og útlit bókarinnar, sbr. 3. mgr. 8. gr. hins staðlaða samnings. 2. mgr. 56. gr. höfundalaga nr, 73/1972, sbr. 7. gr. l. nr. 78/1984, sem stefnandi styður miskabótakröfu sína við, hljóðar svo: |
Mál nr. 136/2003 | Samkeppni Stjórnsýsla Stjórnvaldssekt | Talið var að með ófullnægjandi verðmerkingum í verslun H ehf. hafi félagið brotið gegn 31. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. einnig 5. gr. reglna um verðmerkingar nr. 580/1993. Staðfest var niðurstaða áfrýjunarnefndar samkeppnismála um sektargreiðslu H ehf. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2003. Hann krefst þess aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála 1. ágúst 2002 í málinu nr. 13/2002: Heilsa ehf. gegn samkeppnisráði. Til vara krefst áfrýjandi þess að úrskurðinum verði breytt þannig að felld verði úr gildi stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000 krónur, sem áfrýjanda var gert að sæta með honum. Að því frágengnu er þess krafist að úrskurðinum verði breytt þannig að sektin verði lækkuð. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með ákvörðun samkeppnisráðs 31. maí 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að með ófullnægjandi verðmerkingum í verslun áfrýjanda að Skólavörðustíg 12 í Reykjavík hafi verið brotið gegn 31. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. einnig 5. gr. reglna um verðmerkingar nr. 580/1993. Var áfrýjanda jafnframt gert að greiða stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000 krónur. Áfrýjandi kærði þessa ákvörðun samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála, sem staðfesti hana með úrskurði sínum 1. ágúst 2002. Höfðaði áfrýjandi síðan málið með stefnu 24. september 2002 til að fá úrskurðinn felldan úr gildi, en að öðrum kosti breytt þannig að sektin yrði felld niður eða lækkuð. Málavextir eru nánar raktir í héraðsdómi, sem og málsástæður aðilanna. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti gaf Kristín Færseth, starfsmaður hjá samkeppnisstofnun, skýrslu fyrir héraðsdómi, en hún hafði einnig gefið skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði. Hefur endurrit skýrslutökunnar verið lagt fyrir Hæstarétt.æstaHHHHHHæstskjfjkeikjjdjkjkjiekjiek Taldi áfrýjandi nauðsyn bera til að spyrja vitnið nánar um atriði, sem kom fram hjá því við fyrri skýrslugjöf, og laut að óformlegri undanþágu, sem veitt hafi verið um 1990 þess efnis að verð vöru mætti merkja á hillur í stað þess að varan sjálf væri verðmerkt. Verður ekki séð að þessi gagnaöflun áfrýjanda skipti máli við úrlausn um ágreining aðilanna. II. Samkvæmt 31. gr. samkeppnislaga skal fyrirtæki, sem selur vörur til neytenda, merkja vöru sína með söluverði eða sýna það á svo áberandi hátt á sölustaðnum að auðvelt sé fyrir neytendur að sjá það. Er samkeppnisstofnun jafnframt veitt heimild í lagagreininni til að setja nánari ákvæði um verðmerkingar með opinberri tilkynningu. Það hefur stofnunin gert með reglum um verðmerkingar nr. 580/1998. Er tekið fram í 3. mgr. 5. gr. þeirra að verðið skuli setja á vöruna sjálfa, á viðfestan miða eða á umbúðirnar. Ef ekki sé unnt að gera þetta megi verðmerkja með hillumerki, skilti eða verðlista, enda sé ávallt tryggt að neytendur eigi auðvelt með að sjá merkið. Efni reglnanna er nánar rakið í héraðsdómi. Áfrýjandi verðmerkti hluta söluvarnings síns ekki með þeim hætti, sem mælt er fyrir um í samkeppnislögum og áðurnefndum reglum. Þess í stað kom hann fyrir í verslun sinni svokölluðum verðskanna, en með því að bera strikamerkingu á söluhlut að skannanum kom söluverð hlutarins fram á honum. Þessi aðferð áfrýjanda gat ekki komið í stað þeirra aðferða við verðmerkingar, sem lög og reglur mæla fyrir um, þar sem grundvallaratriði er að verð hverrar vöru sé sýnilegt. Ekki er heldur hald í þeirri málsvörn áfrýjanda að skanninn sé ígildi verðlista, sem getið sé um í reglum nr. 580/1998. Ekki er í ljós leitt að meðferð á máli áfrýjanda hafi verið áfátt hjá stjórnvöldum. Þá gaf samkeppnisstofnun áfrýjanda ítrekað kost á að bæta úr því, sem úrskeiðis fór hjá honum áður en málinu var vísað til samkeppnisráðs, án þess að því væri sinnt á nokkurn hátt. Að því virtu, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, verður niðurstaða hans staðfest um annað en málskostnað. Verður áfrýjandi jafnframt dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Heilsa ehf., greiði stefnda, samkeppnisráði, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2003. Mál þetta var höfðað 25. september 2002 og dómtekið 10. þ.m. Stefnandi er Heilsa ehf., Sundaborg 1, Reykjavík. Stefndi er samkeppnisráð, Rauðarárstíg 10, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að úrskurður áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 1. ágúst 2002 í máli nr. 13/2002; Heilsa ehf. gegn samkeppnisráði, verði felldur úr gildi. Varakrafa stefnanda er að úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 1. ágúst 2002 í máli nr. 13/2002; Heilsa ehf. gegn samkeppnisráði, verði breytt þannig að felld verði úr gildi stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000 krónur. Til þrautavara krefst stefnandi þess að úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála frá 1. ágúst 2002 í máli nr. 22(svo)/2002; Heilsa ehf. gegn samkeppnisráði, verði breytt þannig að stjórnvaldssekt að fjárhæð 400.000 krónur verði lækkuð. Í öllum tilvikum er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Samkeppnisstofnun sendi stefnanda bréf, dags. 18. apríl 2002, þar sem segir að ábendingar hafi borist um ófullnægjandi verðmerkingar í verslun hans, Heilsuhúsinu, Skólavörðustíg 12, Reykjavík. Stofnunin hafi kannað hvernig staðið væri að verðmerkingum í versluninni og í ljós hafi komið að verulega hafi skort á að allar vörur væru verðmerktar. Í bréfinu er bent á að samkvæmt 31. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 séu fyrirtæki skylduð að lögum til að verðmerkja vörur eða þjónustu, sem seld sé til neytenda, þannig að auðvelt sé fyrir þá að sjá verðmerkinguna. Jafnframt er bent á að viðurlög við brotum á nefndri grein hafi verið hert til muna með breytingu sem hafi tekið gildi 6. desember 2000, sbr. 51. gr. laganna. Var stefnanda gefinn frestur til 6. maí s.á. til þess að koma verðmerkingum í verslun sinni í rétt horf. Stefnandi sendi framangreint bréf til Samtaka verslunarinnar með bréfi, dags. 19. apríl 2002. Þar segir m.a. að hjá Samkeppnisstofnun “virðast menn ekki líta svo á að skanninn dugi, gagnstætt því sem við höfðum lesið út úr reglugerðinni.” Þess er síðan farið á leit að Samtök verslunarinnar sendi erindi til Samkeppnisstofnunar og skýri sjónarmið sín á reglugerðarákvæðinu. Samtök verslunarinnar sendi Samkeppnisstofnun símbréf, dags. 17. maí 2002, þar sem segir að stefnandi hafi valið þá leið varðandi verðmerkingar í Heilsuhúsinu að setja upp strikamerkjaskanna í stað beinna verðmerkinga í hillum. Þeim tilmælum er beint til stefnda að reglur um verðmerkingar vara verði túlkaðar rúmt en ekki verði séð að reglur um verðmerkingar komi í veg fyrir ofangreinda aðferð. Í stefnu er aðstæðum lýst á þessa leið: “Um var að ræða 3 rekka þar sem aðallega voru vörur í flöskum, glösum og pakkamatur s.s. þurrkaðir ávextir og pasta. Lengd rekkanna var á bilinu 2,7 4,5 metrar og heildarbreidd þeirra var ca. 3,7 metrar og því var um að ræða vörur í rekkum á samtals um eða innan við 12 fermetra svæði. Allar aðrar vörur voru verðmerktar með merkimiðum á hillum eins og gert er nánast allsstaðar annars staðar þar sem matvörur eru seldar í smásölu.” Í bréfi Samkeppnisstofnunar til stefnanda 8. maí 2002 er vísað til framangreinds bréfs, dags. 18. apríl s.á. Síðan segir að samkvæmt athugun 7. maí hafi ekki verið farið að tilmælum stofnunarinnar um að koma verðmerkingum í rétt horf. Virðist verðmerkingarnar brjóta í bága við 31. gr. samkeppnislaga og sbr. 5. gr. reglna um verðmerkingar nr. 580/1998. Stefnanda er að lokum gefinn kostur á að koma að athugasemdum eða skýringum fyrir kl. 16 þ. 15 maí en að þeim tíma liðnum verði málið lagt fyrir samkeppnisráð (stefnda í máli þessu) til ákvörðunar og megi búast við að viðurlögum samkvæmt 51. gr. samkeppnislaga verði beitt. Í greinargerð stefnda segir að starfsmenn Samkeppnisstofnunar hafi farið í þriðja sinn á vettvang í verslun stefnanda þann 17. maí. Þrátt fyrir ítrekuð tilmæli til stefnanda um úrbætur hafi ekki enn verið búið að koma verðmerkingum í rétt horf. Málið hafi því verið sent til samkeppnisráðs. Ákvörðun stefnda nr. 22/2002 frá 31. maí 2002 ber fyrirsögnina “Ófullnægjandi verðmerkingar Heilsuhússins.” Ákvörðunarorð eru svohljóðandi: “Verðmerkingar í versluninni Heilsuhúsinu við Skólavörðustíg 12, Reykjavík brjóta gegn 31. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993, sbr. 5. gr. reglna um verðmerkingar nr. 580/1998. Með heimild í 51. gr. samkeppnislaga skal Heilsa ehf. greiða stjórnvaldssekt að upphæð kr. 400.000. Sektin skal greiðast ríkissjóði eigi síðar en þremur mánuðum eftir dagsetningu þessarar ákvörðunar.” Samtök verslunarinnar kærðu framangreinda ákvörðun samkeppnisráðs til áfrýjunarnefndar samkeppnismála með bréfi 27. júní 2002. Samkeppnisráð skilaði greinargerð og stefnanda var gefinn frestur til að koma að athugasemdum sem Samtök verslunarinnar gerðu f.h. stefnanda með bréfi 29. júlí 2002. Áfrýjunarnefnd samkeppnismála kvað upp úrskurð 1. ágúst 2002 (mál nr. 13/2002). Í úrskurðinum segir m.a. að áfrýjunarnefnd samkeppnismála fallist á rök samkeppnisráðs í hinn áfrýjuðu ákvörðun fyrir því að verðmerkingar með svonefndum skönnum fullnægi ekki 31. gr. samkeppnislaga sbr. 5. gr. reglna nr. 580/1998. Beri því að staðfesta hina áfrýjuðu ákvörðun um þetta atriði. Þá telji nefndi ákvörðun sektarfjárhæðar vera í hóf stillt miðað við atvik málsins og er hún staðfest svo og gjalddagi hennar. Örn Svavarsson, aðaleigandi stefnanda, bar fyrir dóminum að strikamerkjaskönnun, sem um ræðir, hafi tekið til varnings í þremur frístandandi rekkum með tveimur göngum á milli þeirra. Áberandi skanni hafi verið á gafli miðhillu, rækilega merktur og blasað við viðskiptavinum. Varan hafi verið sett undir skannann sem hafi lesið verðið á einni vöru í einu. Þetta hafi verið skemmtileg nýjung sem hafi verið komið á við opnun verslunarinnar 1. september 2001 og yfirleitt mælst vel fyrir. Hann kvað skannann hafa átt að þjóna sem verðlisti, þ.e. rafrænn verðlisti, beintengdur við vörulagerskerfi verslunarinnar og kvaðst hann hafa talið sig ekki þurfa undanþágu. Hann kvaðst ekki hafa verið í vafa um hvaða vörur átt var við í bréfi stefnda 18. apríl 2002. Eftir móttöku síðara bréfsins, 8. maí 2002, hafi hann beðið verslunarstjórann um að verðmerkt yrði á venjulegan hátt. Þrír starfsmenn Samkeppnisstofnunar báru vætti við aðalmeðferð málsins; Kristín Færseth deildarstjóri, sem ritaði framangreind bréf til stefnanda, og fulltrúarnir Kristín Margrét Hafsteinsdóttir og Steinunn Friðriksdóttir. Kristín Færseth kvað sér hafa borist tvær kvartanir í byrjun mars 2002 varðandi verðmerkingar í verslun stefnanda og hafi verið farið á staðinn. Í ljós hafi komið að allar vörur, sem hafi verið á járnhillum, hafi verið óverðmerktar. Kristín Margrét Hafsteinsdóttir kvað Kristínu Færseth hafa sent sig að athuga verðmerkingar í verslun stefnanda Skólavörðustíg 12 vegna kvörtunar. Hún kvaðst hafa farið fimm sinnum í verslunina. Verðmerkingar hafi ekki verið í lagi í járnhillum á gólfinu en hins vegar hafi allar vörur verið verðmerktar á tréhillum á veggjum. Hún kvaðst hafa látið vita hvaða vörur um var að ræða og skilið eftir reglur. Hún kvað umræddan verðskanna hafa verið áberandi, beint á móti þegar inn var komið, og hafi hann sýnt verð vöru. Steinunn Friðriksdóttir kvaðst hafa farið a.m.k. tvisvar með Kristínu Margréti Hafsteinsdóttur í verslun stefnanda. Á járnhillum (- rekkum) hafi allar vörur verið ómerktar. Um hafi verið að ræða meira en helming af hilluplássi í versluninni og sennilega allt að því helming alls varnings. Hún kvað starfsmönnum verslunarinnar hafa verið gert kunnugt hvaða vörur um var að ræða og þeim afhentar reglur um verðmerkingar. Hún kvað verðskannann hafa verið áberandi þegar bent var á hann en slíkir skannar séu ekki notaðir hér á landi og fólk þekki þá ekki. Samkvæmt 31. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 skal fyrirtæki, sem selur vörur eða þjónustu til neytenda, merkja vöru sína og þjónustu með söluverði eða sýna það á svo áberandi hátt á sölustaðnum að auðvelt sé fyrir neytendur að sjá það. Samkeppnisstofnun getur sett nánari ákvæði um verðmerkingar með opinberri tilkynningu. Í 2. gr. reglna um verðmerkingar nr. 580/1998 segir m.a.: “Skylt er að verðmerkja vöru og þjónustu með söluverði. Veðmerking skal vera skýr svo greinilegt sé til hvaða vöru verðmerkingin vísar. Auðvelt á að vera að sjá verð vöru og þjónustu á sölustað. Ef fleiri en ein verðmerking er á vöru skal koma skýrt fram hvaða verð neytendur eiga að greiða.” Í 5. gr. segir m.a.: “Verðið skal setja á vöruna sjálfa, á viðfestan miða eða á umbúðirnar. Ef framangreint er ekki hægt má verðmerkja með hillumerki, skilti eða verðlista enda sé ávallt tryggt að neytendur eigi auðvelt með að sjá verðið. Auk söluverðs er skylt að gefa upp mælieiningarverð samkvæmt reglum sem gilda þar um.” Samkvæmt 7. gr. getur Samkeppnisstofnun veitt undanþágu frá reglum þessum ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Aðalkrafa stefnanda er í fyrsta lagi byggð á því að ákvörðun stefnda, dags. 31. maí 2002, hafi verið haldin svo miklum ágöllum að ekki verði við unað af stjórnvaldi sem hafi alla möguleika á að rannsaka og tilgreina málsatvik með nákvæmum hætti. Beri að taka kröfuna til greina þegar af þeirri ástæðu að verulega skorti á tilgreiningu málsatvika, ætlaðs brot stefnanda og rökstuðning. Í stefnu segir síðan að stefnandi viti ekki betur en að ákvörðun stefnda hafi einvörðungu lotið að merkingu á söluvörum í hinum þremur frístandandi rekkum í versluninni Heilsuhúsinu sem hafi verið verðmerktar þannig að bera þurfti þær undir skanna, sem áfastur var miðjurekkanum, til að sjá verð þeirra. Aðalkrafa stefnanda er einnig reist á því, annars vegar að vörurnar hafi verið merktar söluverði, hið eina sem þurft hafi að gera hafi verið verið að bera þær undir skannann, og hins vegar að skanninn sé ekkert annað en rafrænn verðlisti og falli hvað sem öðru líður undir hugtakið “verðlisti” í skilningi 5. gr. reglna nr. 580/1998. Þá er á því byggt að óhjákvæmilegt sé að skýra hinar framangreindu “sérstöku reglur um tilgreiningu verðs” með hliðsjón af 4. gr. tilskipunar nr. 79/581/EB (“Söluverð, sem birt er á sölustað, verður að vera einfalt að átta sig á og skýrlega læsilegt. Sérhver samkeppnisyfirvöld geta sett sérstakar reglur um tilgreiningu verðs”) svo og tilskipun 98/6/EB, sem hafi leyst hina fyrri af hólmi, um tilslakanir varðandi kröfur til verðmerkinga í smáum fyrirtækjum. Varakrafa og þrautavarakrafa stefnanda eru á því byggðar að augljóst sé að sektarákvörðunin brjóti gegn 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 enda hefði Samkeppnisstofnun eða eftir atvikum stefndi augljóslega getað náð sama markmiði með öðru og vægara móti. Kröfurnar verða einnig taldar byggjast á því að stefnda hefði verið í lófa lagið að eyða óvissu með því að gera breytingu á reglum nr. 580/1998 sem kvæði skýrt og greinilega á um að verðmerkingar af því tagi, sem stefnandi viðhafði, væri ekki nægileg. Af hálfu stefnda er því mótmælt að ákvörðun hans hafi verið haldin ágöllum. Þá verði með engu móti séð á hvern hátt rannsókn Samkeppnisstofnunar hafi verið ábótavant. Bæði stefndi og áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafi komist að þeirri niðurstöðu að notkun verðskanna á borð við þann, sem stefnandi hafi notað, brjóti í bága við 31. gr. samkeppnislaga og 5. gr. reglna um verðmerkingar. Verðskanni, eins og hér um ræðir, teljist ekki miði eða umbúðir í skilningi reglugerðarinnar og ekki heldur hillumerki eða skilti. Einnig sé ljóst að hann geti ekki fallið undir hugtakið verðlisti í skilningi reglna um verðmerkingar. Stefndi kveður tilskipun nr. 79/58/EB ekki hafa þýðingu í máli þessu þar sem reglur nr. 580/1998 hafi verið settar í september 1998 með stoð í samkeppnislögum og með hliðsjón af tilskipun nr. 98/6/EB frá 16. febrúar 1998. Þá er því haldið fram að jafnvel þótt talið yrði að verðskanninn félli undir hugtakið verðlisti sé engu að síður um brot að ræða þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að ómögulegt hafi verið að nota viðfestan miða á vöruna sjálfa eða umbúðir hennar. Varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda er mótmælt af hálfu stefnda sem og þeim sjónarmiðum sem kröfurnar byggjast á og verði ekki séð hvernig sektarákvæði samkeppnisyfirvalda hafi getað brotið í bága við meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Forsvarsmönnum stefnanda var ljóst umfang og eðli þeirrar háttsemi sem honum var gefin að sök af Samkeppnisstofnun þegar við upphaf afskipta hennar. Grein var gerð fyrir sjónarmiðum og skýringum stefnanda áður en ákvörðun stefnda (nr. 22/2002) var tekin 31. maí 2002 og enn frekar áður en kom til úrskurðar áfrýjunarnefndar samkeppnismála (nr. 13/2002) 1. ágúst 2002. Málsatvik eru ljós og óumdeild. Þau eru rakin og niðurstöður rökstuddar á fullnægjandi hátt í framangreindri ákvörðun og úrskurði. Enginn vafi, sem þörf hafi verið að eyða, leikur á því að verðskanni telst ekki merking á miða eða umbúðir, hillumerki eða skilti í skilningi reglna nr. 580/1998. Ekki þarf að leysa úr því hvort verðskanninn geti talist “verðlisti” þar sem ekki hefur verið sýnt fram á að ógerlegt hafi verið nota viðfestan miða á vöruna sjálfa eða umbúðir hennar. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið bent á neitt ákvæði í tilskipunum nr. 79/581/EB og 98/6/EB, sem hugsanlega þýðingu gætu haft við úrlausn málsins, en um “tilslakanir varðandi kröfur til verðmerkinga í smáum fyrirtækjum” virðist skírskotað til 6. gr. hinnar síðargreindu tilskipunar. Þar er kveðið á um að aðildarríki geti kveðið á um að ekki sé skylt að tilgreina einingarverð vara, sem eru seldar í litlum smásölufyrirtækjum, ef það skapar óhóflegt álag. Eigi er fallist á að það brjóti gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 að lögð var stjórnvaldssekt á stefnanda samkvæmt 51. gr. samkeppnislaga, sem kveður á um sektir allt að 10 millj. kr., eða að hún skyldi ekki vera ákvörðuð lægri upphæð en 400.000 krónur. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 400.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, samkeppnisráð, er sýknaður af kröfum stefnanda, Heilsu ehf. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 206/2014 | Kærumál Ákæra Frávísunarúrskurður felldur úr gildi | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem ákæru á hendur X, Y, Z og Þ var vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Talið var að ákæran uppfyllti skilyrði c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verknaðarlýsing hennar væri fullnægjandi enda yrði ekki gerð sú krafa að lýst væri sérstaklega samkynja eða eðlislíkum brotum í framhaldandi röð þegar um væri að ræða framhaldsbrot. Yrði heldur ekki að lýsa sérstaklega þætti hvers varnaraðila þegar byggt væri á því að þeir hefðu haft með sér samverknað. | Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst héraðsdómi 17. mars 2014 og réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. mars 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Af hálfu sóknaraðila er þess krafist að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá er krafist kærumálskostnaðar. I Mál þetta höfðaði sérstakur saksóknari gegn varnaraðilum með ákæru 22. mars 2013. Í upphafi hennar segir að málið sé höfðað á hendur varnaraðilum fyrir brot gegn lögum og reglum um gjaldeyrismál og almennum hegningarlögum með því að hafa í sameiningu á tímabilinu 25. mars 2009 til 2. nóvember sama ár haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi án lögmæltrar heimildar eða leyfis frá Seðlabanka Íslands og um leið staðið að ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum í fjármálafyrirtækjum hér á landi, hvort tveggja með nánar tilgreindum hætti sem lýst er í ákærunni. Verknaðarlýsing ákærunnar og heimfærsla til refsiheimilda er í heild sinni tekin orðrétt upp í hinum kærða úrskurði. Einnig hefur ákæran að geyma röksemdir sem saksóknin er reist á, sbr. d. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestingu málsins 26. apríl 2013 mótmæltu verjendur því að sóknaraðila yrði heimilað að leggja fram nánar tilgreind skjöl svo og að leiða tiltekið vitni fyrir dóm til skýrslugjafar. Með dómi Hæstaréttar 8. október 2013 í máli nr. 408/2013 var sóknaraðila synjað um að leggja fram hluta af þessum gögnum og að leiða vitnið fyrir dóminn. Í þinghaldi í héraði 8. janúar 2014 lögðu verjendur fram sameiginlega bókun þar sem krafist var frávísunar málsins. Var sú krafa í fyrsta lagi reist á því að brotið hefði verið á rétti ákærðu til að fella ekki á sig sök. Í öðru lagi að rannsókn málsins hefði verið byggð á röngum lagagrundvelli og ákæruna skort lagastoð. Í þriðja lagi að rannsakendur hefðu verið vanhæfir til að fara með málið og í fjórða lagi að ákæran fullnægði ekki lagaskilyrðum um skýrleika en afleiðingin að því væri að varnaraðilum væri ókleift að taka til varna. Loks var í fimmta lagi byggt á því að ekki væri samræmi á milli verknaðarlýsingar í ákæru og þess brotaheitis og refsiákvæðis sem háttsemin væri færð undir. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi með þeim rökum á það skorti í ákæru að brotin sem varnaraðilum væru gefin að sök væru nægjanlega sundurgreind og hverju þeirra lýst sérstaklega. Einnig var í úrskurðinum komist að þeirri niðurstöðu að ákæran væri svo óskýr að það varðaði frávísun málsins. Þá taldi héraðsdómur ófullnægjandi að lýsa ekki stöðu hvers varnaraðila hjá sænska félaginu A og tengslum við félagið en gjaldeyrisviðskiptin fóru fram á vegum þess. Í staðinn væri látið við það sitja að tilgreina það eitt að varnaraðilar hefðu ráðið yfir félaginu. Allt þetta taldi héraðsdómur fara í bága við 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Aftur á móti var með hinum kærða úrskurði hafnað öðrum þeim röksemdum sem varnaraðilar tefldu fram til stuðnings kröfu sinni um frávísun málsins. II Með bréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins 7. mars 2014 fékk sóknaraðili staðfest að Seðlabanki Íslands hefði ekki fengið lögskilið samþykki ráðherra eftir lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál fyrir útgáfu reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að fyrirhugað hafi verið af þeim sökum að falla frá heimfærslu brotsins til þeirra reglna með því að leggja fram bókun þess efnis en til þess hafi ekki komið þar sem hinn kærði úrskurður gekk áður en færi gafst til þess. Fyrir Hæstarétti hefur því verið lýst yfir að sóknaraðili byggi nú eingöngu á heimfærslu brotsins til 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, svo sem nánar er rakið í fyrri málsgrein þess hluta ákærunnar sem hefur að geyma vísun til refsilaga. Varnaraðilar reisa kröfu sína um frávísun frá Hæstarétti á því að sóknaraðili hafi enga lögvarða hagsmuni af því að fá hinn kærða úrskurð endurskoðaðan eftir að fallið hefur verið frá heimfærslu brotsins til reglna nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál og síðari reglna nr. 880/2009 um sama efni. Kæra sóknaraðila feli því í sér lögspurningu enda taki sóknaraðili ekkert tillit til þess í kröfugerð sinni að fallið hafi verið frá sakargiftum að hluta. Í þessu sambandi benda varnaraðilar á að enginn greinarmunur sé gerður í verknaðarlýsingu ákæru þótt sakargiftir séu eðlisólíkar. Því hafi ekki verið gerðar breytingar á ákæru sem svari til saksóknarinnar. Þessi málatilbúnaður sé óskýr og feli í sér að sóknaraðili geri kröfu um að Hæstiréttur fjalli um aðra ákæru en þá sem lá til grundvallar þegar hinn kærði úrskurður gekk. Svo sem áður greinir er varnaraðilum gefið að sök að hafa á tilteknu tímabili stundað gjaldeyrisviðskipti og eru þau nánar rakin í ákærunni. Þannig er í verknaðarlýsingunni greint frá því hvernig þessi viðskipti eru talin hafa farið fram með kaupum á gjaldeyri sem síðan hafi verið notaður til kaupa á íslenskum krónum. Að lokinni þeirri lýsingu á atvikum og umfangi viðskiptanna sem sóknaraðili leggur til grundvallar og ætluðum afrakstri ákærðu af þeim er að finna heimfærslu til refsilaga. Var á því byggt að varnaraðilar hefðu í senn gerst brotlegir annars vegar við 1. mgr. 8. gr. laga nr. 87/1992, þar sem þeir hefðu ekki haft leyfi frá Seðlabanka Íslands til að stunda viðskiptin, og hins vegar reglur nr. 1130/2008 og reglur nr. 880/2009 sem leystu þær fyrrnefndu af hólmi. Þannig er saksóknin reist á því að öll verknaðarlýsingin í heild sinni varði við þessi ákvæði og breytir því engu þótt sóknaraðili hafi fallið frá heimfærslu brota að hluta, eins og honum er heimilt allt þar til dómur gengur, sbr. 2. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt þessu verður hafnað kröfu varnaraðila um frávísun málsins frá Hæstarétti. III Í sameiginlegri greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar er byggt á öllum sömu röksemdum og haldið var fram til stuðnings kröfu um frávísun málsins fyrir héraðsdómi. Til viðbótar þeim er teflt fram frekari röksemdum fyrir frávísun málsins. Lúta þær einkum að því að verknaðarlýsing í ákæru sé óljós eftir að sóknaraðili hefur að hluta til fallið frá heimfærslu ætlaðs brots til refsilaga eins og áður getur. Jafnframt telja varnaraðilar að sá dráttur sem orðið hefur á meðferð málsins fari í bága við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það hljóti að varða frávísun málsins enda verði ekki með öðru móti komið í veg fyrir „áframhaldandi brot“ gegn þessum reglum. Samkvæmt t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 sætir kæru til Hæstaréttar úrskurður héraðsdóms um að máli sé vísað frá dómi. Samkvæmt gagnályktun frá þessu ákvæði verður ekki skotið til réttarins með kæru úrlausn héraðsdóms þar sem kröfu um frávísun er hrundið. Af þessu leiðir að hér fyrir dómi koma til endurskoðunar þær ástæður sem héraðsdómur taldi varða frávísun málsins. Aðrar ástæður koma því ekki til úrlausnar nema því aðeins að þær leiði til frávísunar málsins án kröfu. IV Samkvæmt c. lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Þá segir í d. lið sömu málsgreinar að í ákæru skuli, ef þörf krefur, greina röksemdir sem málsóknin er byggð á, svo sem ef mál er flókið eða umfangsmikið, en röksemdafærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir séu. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa þessi fyrirmæli verið skýrð þannig að lýsing á þeirri háttsemi sem ákærða er gefin að sök í ákæru verði að vera svo greinargóð og skýr að hann geti ráðið af henni hvaða háttsemi hann er sakaður um og hvaða ákvæði refsilaga hann er talinn hafa gerst brotlegur við. Mega ekki vera slík tvímæli um hverjar sakargiftir eru að með réttu verði ákærða talið torvelt að taka afstöðu til þeirra og halda uppi vörnum. Að þessu leyti verður ákæra að vera svo skýr að dómara sé kleift af henni einni að gera sér grein fyrir hvað ákærði er sakaður um og hvernig sú háttsemi verði talin refsiverð. Samkvæmt þessu verður ákæran að leggja viðhlítandi grundvöll að saksókninni svo dómur verði lagður á málið í samræmi við ákæru, enda verður ákærði ekki sakfelldur fyrir aðra hegðun en þar greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Það veltur á atvikum máls og eðli brots hvaða kröfur verða gerðar samkvæmt framansögðu til skýrleika ákæru. Í sumum tilvikum er unnt að greina í ákæru ítarlega frá stað og stund brots og hvernig það er talið framið. Í öðrum tilvikum verður þessu ekki komið við með sama móti og á það meðal annars við þegar sú refsiverða háttsemi sem ákærða er gefin að sök er álitin felast í fleiri hliðstæðum athöfnum í nánum tengslum í tíma og rúmi eða þegar samverknaður er um brot. Í slíkum tilvikum er óhjákvæmilegt að sakargiftum sé í ákæru lýst með almennari hætti en í öðrum tilvikum. Þótt þetta eigi sér trausta stoð í dómaframkvæmd verður allt að einu að gera svo ríka kröfu til skýrleika verknaðarlýsingarinnar að ákærða sé kleift að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi viðhlítandi vörnum, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008 og a. lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í ákærunni á hendur varnaraðilum er þeim gefið að sök að hafa í sameiningu á tilgreindu tímabili haft milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Þetta er nánar skýrt í þeim kafla ákærunnar er hefur að geyma röksemdir sem ákæran er byggð á. Þar segir að lagt sé til grundvallar í verknaðarlýsingunni að háttsemi varnaraðila teljist samverknaður þeirra allra sem aðalmanna með verkskiptri aðild. Þetta er síðan rakið nánar og talið að sakargögn bendi til að varnaraðilar hafi staðið saman að undirbúningi og skipulagningu þeirrar háttsemi sem verknaðarlýsingin tekur til í aðdraganda og upphafi starfseminnar. Einnig er staðhæft að sakargögn veiti bæði beinar og óbeinar upplýsingar um með hvaða hætti ávinningur af brotastarfsemi hafi verið skipt eða átt að skiptast með varnaraðilum. Þá segir að varnaraðilar hafi framkvæmt í sameiningu þær athafnir sem lýst sé í ákæru en háttsemin hafi greinst í tengda verkþætti sem hver um sig hafi verið nauðsynlegur liður í framkvæmd hennar. Þetta hafi einkum skipst í þrjá þætti en þeir séu í fyrsta lagi að sinna samskiptum við mótaðila í gjaldeyrisviðskiptum, ákveða kjör og koma á viðskiptum, í öðru lagi að sinna samskiptum við erlend fjármálafyrirtæki og í þriðja lagi flytja íslenskar krónur á milli bankareikninga innan íslenska bankakerfisins, meðal annars með greiðslum inn á innlenda reikninga mótaðila til að ljúka gjaldeyrisviðskiptum. Þá segir að sakargögn sýni, þegar horft sé til þessara verknaðarþátta, að hver og einn varnaraðila hafi átt hlut í sérhverjum þeirra en mismikinn. Þeir hafi skipt að tilteknu marki með sér verkum við framkvæmdina enda þótt verkaskiptingin hafi hvorki verið algild né skýrlega afmörkuð. Um verknaðarlýsingu ákærunnar segir í umræddum kafla hennar, sem hefur að geyma röksemdir fyrir saksókninni, að miðað sé við að háttsemi varnaraðila teljist framhaldsbrot sem varað hafi í rúmlega sjö mánaði. Fjöldi viðskiptatilvika er síðan rakinn og tekið fram að viðskiptin og tengdir fjármagnsflutningar hafi átt sér stað samkvæmt föstu og ákveðnu skipulagi í starfsemi varnaraðila í framhaldandi og þéttri röð með sama hætti í meginatriðum, eins og nánar sé lýst í verknaðarlýsingu ákærunnar. Öll tilvik háttseminnar séu þannig sama eðlis í skilningi verknaðarlýsinga refsiheimilda sem við eigi í málinu og feli hvert og eitt þeirra í sér sjálfstætt brot gegn sömu refsiákvæðum. Svo sem áður er rakið hafa atvik máls og eðli ætlaðs brots áhrif á þá kröfu sem gera verður til skýrleika ákæru samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Í málinu er af hálfu sóknaraðila byggt á því að varnaraðilar hafi haft með sér samverknað auk þess sem framsetning ákærunnar hefur að geyma lýsingu á framhaldsbroti. Að þessu gættu þykir verknaðarlýsing ákærunnar fullnægjandi, enda verður ekki gerð sú krafa þegar um er að ræða brot af því tagi að lýst sé sérstaklega samkynja eða eðlislíkum brotum í framhaldandi röð. Verður heldur ekki gerð sú krafa að þætti hvers varnaraðila sé lýst sérstaklega þegar byggt er á því að þeir hafi haft með sér samverknað sem aðalmenn með verkskiptri aðild. Þá breytir engu sú verknaðarlýsing í ákæru að varnaraðilar hafi ráðið yfir því erlenda félagi sem þar greinir, enda getur sakfelling ekki ráðist af formlegum tengslum þeirra við það félag. Samkvæmt þessu fullnægir ákæran skilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Það athugast að eftir að sóknaraðili og varnaraðilar höfðu lagt fram greinargerðir fyrir Hæstarétti lagði sóknaraðili fram svonefndar athugasemdir ákæruvalds við greinargerð verjenda. Fyrir þessum skriflega málflutningi sóknaraðila er engin lagaheimild og er hann aðfinnsluverður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Ekki liggur fyrir í málinu að ákærðu hafi leitað eftir því að skrá starfsemi sína, og fengið leyfi fyrir henni, hvorki hjá Seðlabanka Íslands né hjá Fjármálaeftirlitinu, þrátt fyrir að þeir telji nú sjálfir að starfsemi þeirra falli undir lög nr. 64/2006. Ákærðu bar sjálfum að hafa frumkvæði að skráningu, eins og 25. gr. a þeirra sömu laga kveður á um. Það gerðu ákærðu hins vegar ekki og verða þeir því ekki formlega taldir hafa rekið gjaldeyrisskiptastöð eða haft með höndum peninga- og verðmætaþjónustu í framangreindum skilningi laga nr. 64/2006. Ákærðu geta þar af leiðandi ekki borið fyrir sig að ekki hafi verið gætt að formskilyrðum í ákvæðum laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi sem kveður á um eftirlit með skráningarskyldum aðilum. Dómur Hæstaréttar frá 10. maí 2012 í máli nr. 359/2011 verður ekki talinn hafa fordæmisgildi um það álitaefni sem hér er uppi. Komi það í ljós við efnismeðferð málsins að hegðun ákærðu samrýmist ekki hegðun þeirri sem í ákæru greinir, þá leiðir það til sýknu, sbr. 180. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til framangreinds er hafnað kröfu um frávísun á þessum forsendum. 3. Vanhæfi rannsakenda. Sóknaraðilar telja að allir þeir einstaklingar sem um getur í lið 3 hafi verið vanhæfir til meðferðar málsins. Verði málinu fram haldið felist í því brot á stjórnarskrárvörðum rétti þeirra, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og beri því að vísa máli þessu frá dómi. 3.1 Vanhæfi F. Sóknaraðilar telja að aðkoma F gefi tilefni til að draga óhlutdrægni hennar sem rannsakanda í efa. Á grundvelli trúnaðarskyldna sinna gagnvart ákærðu hafi F verið vanhæf til að annast rannsókn málsins, sbr. einkum 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en einnig megi jafna stöðu F til þeirra tilvika sem nefnd eru í 1. tl. ákvæðisins. F hafi auk þess verið náin samstarfsmaður þriggja ákærðu áður en hún hafi hafið störf hjá Seðlabanka Íslands. Það eitt og sér eigi að leiða til þess að F hafi verið vanhæf til að rannsaka málið. F hafi borið ábyrgð á rannsókn málsins hjá Seðlabankanum sem forstöðumaður gjaldeyriseftirlits og undirritað tilkynningu bankans til Fjármálaeftirlitsins, sem hafi leitt til kæru þess til lögreglu. Í þeirri tilkynningu hafi þáttur F í rannsókn málsins ekki verið léttvægur, enda hafi kæra fjármálaeftirlitsins til lögreglu í raun og veru ekki verið annað en framsending niðurstaðna rannsóknar F. Einnig hafi hún sett upp viðskiptamódelið sem hún síðar tilkynnti sem lögbrot. Þá hafi F haft hagsmuni af því að málið fengi framgang, enda hafi verið eftirspurn eftir svona málum í þjóðfélaginu og aðkoma hennar að málinu hafi haft áhrif á framgang hennar og stöðu hjá Seðlabankanum. Sóknaraðilar telja að um hæfi F eigi við ákvæði um sérstakt hæfi í II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda leiði það af gagnályktun á 15. gr. a nr. 87/1992 um gjaldeyrismál eins og lögin voru á þeim tíma. Í nefndri 15. gr. a kemur fram að ákvæði IV.-VII. kafla stjórnsýslulaga eigi ekki við ákvörðun Seðlabanka Íslands um að tilkynna málið til Fjármálaeftirlitsins. Varnaraðili telur að tilkynning F til Fjármálaeftirlitsins hafi ekki verið stjórnvaldsákvörðun og megi það einfaldlega sjá þegar skilgreining á stjórnvaldsákvörðun sé skoðuð. Tilkynningin uppfylli þannig ekki hugtaksskilyrði stjórnvaldsákvörðunar, t.d. að binda enda á stjórnsýslumál og að vera beint út á við að borgurum. Tilkynningin falli hins vegar undir svokallað form- eða málsmeðferðarákvæði. Varnaraðili benti einnig á að þó svo að 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ætti við, þá yrði, eins og ákvæðið kveður á um, að vera hægt að draga óhlutdrægni F í efa með réttu. Vanhæfisreglum sé ekki ætlað að grípa inn í hvers konar óvenjulegar eða óheppilegar aðstæður og eigi þetta sérstaklega við um matskenndu hæfisregluna í 6. tl. Í frumvarpi til stjórnsýslulaga komi fram að hagsmunir þurfi að vera einstaklegir, svo sem ágóði, tap eða óhagræði. Einnig beri með tilliti til 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga að meta eðli hvers máls fyrir sig. Varnaraðili taldi ekki vera neina þá einstaklegu hagsmuni til staðar, sérstaka eða verulega, í samskiptum ákærðu og F sem valdið gætu vanhæfi hennar þó svo að þeir hafi verið óheppilegir. Þannig hefðu sóknaraðilar málsins ekki bent á neitt því samfara, svo sem tap eða óhagræði og þá væri ekkert komið fram í málinu um að óvinátta hafi verið með aðilum. Sú aðstaða að ákærðu og F hafi verið samstarfsmenn eða vinir skipti engu máli í þessu sambandi og ætti, ef eitthvað væri, að hafa verið þeim til hagsbóta. Varnaraðili telur að ákvæði II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eigi ekki við um málsmeðferð hjá Seðlabanka Íslands. Þess í stað hafi gilt ólögfestar meginreglur stjórnsýsluréttarins um sérstakt hæfi og gagnályktun sé ekki tæk í þeim tilvikum sem hér eigi við. Varnaraðili vísaði til athugasemda með 3. gr. laga nr. 134/2008 um breytingu á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál þar sem það komi skýrt fram að kæra Fjármálaeftirlitsins til lögreglu sé ekki stjórnsýsluákvörðun. Með vísan til þessa sé ekki hægt að gagnálykta út frá ákvæðum 15. gr. a og 16. gr. b í lögum nr. 87/1992 á þann veg að II. kafli stjórnsýslulaga eigi við, enda sé gagnályktun ekki tæk í þeim tilfellum þegar upptalning í ákvæði sé ekki tæmandi en svo eigi við um efni nefndra lagaákvæða að ekki sé tekin afstaða til allra ákvæða stjórnsýslulaganna. Afleiðing þessa er að mati varnaraðila sú að við eigi óskráðar meginreglur sem geri mun vægari kröfur til hæfisskilyrða en hæfisreglur stjórnsýslulaga og vitnaði hann þar til hæfisreglna í bók Páls Hreinssonar, Hæfisreglur stjórnsýslulaga, bls. 292. Niðurstaða: Í lögum um Seðlabanka Íslands nr. 36/2001 er ekki að finna ítarleg ákvæði um sérstakt hæfi starfsmanna hans. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eiga lögin því aðeins við að stjórnvald hafi tekið stjórnvaldsákvörðun í skilningi laganna. Í athugasemdum með 3. gr. laga nr. 134/2008 um breytingu á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál kom fram að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um að kæra mál til lögreglu teljist ekki til stjórnsýsluákvörðunar. Í núgildandi 16. gr. b laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál er það Seðlabanki Íslands sem gegnir því hlutverki sem áður var falið Fjármálaeftirlitinu að kæra mál til lögreglu. Tilkynning Seðlabanka Íslands sem F undirritaði þann 11. nóvember 2009 til Fjármálaeftirlitsins og send var með vísan til þágildandi 15. gr. a í lögum nr. 7/1992 var í raun sama efnis og nú er að finna í nefndri 16. gr. b í lögum nr. 87/1992 um kæru Seðlabankans til lögreglu. Aðkoma F að málinu hjá Seðlabanka Íslands verður því ekki talin stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varnaraðili taldi því að óskráðar reglur stjórnsýsluréttarins ættu við um aðkomu F að málinu og í þeim efnum yrði ekki hjá því komist að horfa til ákvæða II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sérstaklega 6. tl. 3. gr. þeirra laga. Við mat á því hvort F hafi verið vanhæf eiga við sjónarmið þau sem varnaraðili rakti. Ekki hefur annað komið fram í málinu en það sem fram kom í bókun sóknaraðila að vinskapur hafi verið með aðilum og ekki fæst séð hvernig sá vinskapur hafi haft áhrif á meðferð F á málinu ákærðu til tjóns. Þá hafa ekki komið fram þær upplýsingar að aðkoma F að málinu hafi haft áhrif á stöðu eða framgang hennar hjá Seðlabanka Íslands. Með vísan til þessa verður því ekki séð hvernig hætta var á því að ómálefnaleg sjónarmið hafi haft áhrif á meðferð hennar á málinu og er kröfu sóknaraðila um frávísun því hafnað. 3.2 Vanhæfi G Sóknaraðilar telja á sama hátt að um ákvörðun Fjármálaeftirlitsins að kæra málið til lögreglu verði gagnályktað frá ákvæðum 3. mgr. 16. gr. b laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og því eigi við hæfisreglur II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. og 5. mgr. 6. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Í máli þeirra kom fram að á því tímabili sem ákært er fyrir í málinu hafi G átt í viðskiptum við A í gegnum félag sitt, K., og hafi fengið greiðslur fyrir öflun viðskipta í þágu A. G hafi á sama tíma verið starfsmaður Fjármálaeftirlitsins og sé tilgreindur sem einn ábyrgðarmanna kærunnar til lögreglu. Ljóst sé að slík tengsl séu til þess fallin að draga óhlutdrægni hans verulega í efa, sbr. 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varnaraðili benti á að kæra Fjármálaeftirlitsins til lögreglu væri ekki stjórnsýsluákvörðun eins og að framan greindi. Jafnvel þó svo væri, þá væri aðkoma G á engan hátt veruleg. Hann væri einn af fjórum ábyrgðarmönnum kæru Fjármálaeftirlitsins til lögreglu. Fjármálaeftirlitið hefði í raun ekkert lagt til rannsóknar málsins auk þess sem G undirriti ekki kæruna Niðurstaða Eins og rakið var hér að framan um aðkomu F var það niðurstaða að kæra Fjármálaeftirlitsins til lögreglu væri ekki stjórnvaldsákvörðun. Það er hins vegar niðurstaða dómsins að Fjármálaeftirlitið sé stjórnvald. Sömu sjónarmið um óskráðar reglur stjórnsýsluréttar eiga við um aðkomu G að málinu. Það má færa að því rök að G hafi átt sérstakra hagsmuna að gæta. Hins vegar verða þeir hagsmunir, með hliðsjón af 2. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ekki taldir verulegir og ekki verður séð að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið för við aðkomu hans að málinu vegna þeirra hagsmuna. Þessi niðurstaða fær stoð í 6. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi en þar kemur fram að stjórnarmenn, forstjóri og starfsmenn skuli ekki taka þátt í meðferð máls er varðar viðskipti þeirra sjálfra eða fyrirtækja sem þeir eiga hlut í, sitja í stjórn hjá, eru fyrirsvarsmenn fyrir eða eiga að öðru leyti verulegra hagsmuna að gæta í og snerta hina eftirlitsskyldu aðila og sama gildi um þátttöku í meðferð máls er varðar aðila sem eru þeim tengdir persónulega eða fjárhagslega. Í athugasemdum um þetta ákvæði segir í frumvarpi með lögum nr. 87/1998: „Ekki verður hjá því komist að stjórnendur og starfsmenn geti á einhvern hátt átt hagsmuna að gæta af afgreiðslu tiltekinna mála“. Ljóst er af framangreindu að hagsmunir þurfa að vera verulegir svo að tilgreind vanhæfisákvæði eigi við í þessu máli. Með vísan til framangreinds er kröfum ákærðu um frávísun í þessum kröfulið hafnað. 3.3 Vanhæfi H. Í máli sóknaraðila er bent á að H hafi verið forstjóri Fjármálaeftirlitsins og vanhæfi hans valdi vanhæfi allra annarra starfsmanna eftirlitsins, sbr. 5. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ástæða vanhæfis hans sé rakin til blaðamannafundar sem boðað hafi verið til vegna rannsóknar málsins hinn 29. janúar 2010. Hafi H viðhaft ummæli sem eigi að leiða til þess að hann hafi verið vanhæfur til meðferðar málsins. Ummæli H eru eftirfarandi: „En ástæðan fyrir því að við gerum þetta er í og með sú að við viljum koma á framfæri ákveðnum skilaboðum um það að það sé verið að taka á þessum málum. Ég vil koma á framfæri skilaboðum að þetta sé litið alvarlegum augum og fá fólk til þess að hugsa sinn gang og í von um að það verði þá kannski til þess að fæla einhverja frá því að stunda þessi brot“. Ákærðu telja að þarna sé staðhæft fullum fetum af hálfu forstjóra Fjármálaeftirlits að um „brot“ hafi verið að ræða áður en lögreglurannsókn hefur farið fram, ákæra gefin út og dómur gengið. Hafi þetta gefið ákærðu réttmætt tilefni til að draga óhlutdrægni forstjórans í efa, sbr. 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga, og að yfirlýsingar forstjórans hafi falið í sér brot á 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í máli varnaraðila kom fram að H væri að tala almennt um brot gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál þegar hann nefndi „þessi brot“ og gæti yfirlýsing hans því ekki náð til þessa máls. Niðurstaða: Enn eiga við sömu forsendur og að framan greinir að aðkoma H með undirritun hans á kæru til lögreglu er ekki stjórnvaldsákvörðun. Með sama hætti þarf hins vegar að meta aðkomu hans að málinu með tilliti til óskráðra reglna stjórnsýsluréttarins. Það er mat dómsins að yfirlýsing H á blaðamannafundi þann 29. janúar 2010 gat verið þess valdandi gagnvart öðrum starfsmönnum Fjármálaeftirlitsins að hún myndi leiða til ómálefnalegra sjónarmiða við úrlausn þeirra á málinu. Hins vegar verður að horfa til þess hvenær ummælin voru viðhöfð. Fjármálaeftirlitið sendi málið til ríkislögreglustjóra með bréfi dags. 19. nóvember 2009 eða rúmum tveimur mánuðum áður. Það má því ljóst vera að meint vanhæfi H á sér stað löngu eftir að undirbúningur, meðferð og úrslausn Fjármálaeftirlitsins fór fram og gat því eðli málsins samkvæmt ekki haft ómálefnaleg áhrif á starfsmenn þeirrar stofnunar eða niðurstöðu þeirrar vinnu. Meint vanhæfi H hefur engin áhrif á þátt rannsóknar lögreglu eða saksóknara málsins. Með vísan til framangreinds er kröfum ákærðu í þessum kröfulið hafnað. 3.4 Vanhæfi I Sóknaraðilar telja að upphafsaðgerðir af hálfu I, saksóknara efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, hafi gert hann vanhæfan til að hafa yfirumsjón með rannsókn lögreglu á málinu, sbr. 26. gr. og 6. gr. laga nr. 88/2008. Þá hafi saksóknarinn brotið gegn meginreglu sakamálalaga um hlutlægnisskyldu á rannsóknarstigi, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og annarra lögmæltra sjónarmiða og aðferða við rannsókn og meðferð málsins hjá ákæruvaldi. Sóknaraðilar telja að afstaða saksóknara efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra um sök ákærðu hafi legið fyrir strax við upphaf rannsóknar málsins. Hafi það komið bersýnilega í ljós á blaðamannafundi sem saksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra hafi boðað til hinn 29. janúar 2010, þar sem vísað var til þess að rannsókn málsins væri nýhafin. Sérstaklega var bent á eftirfarandi ummæli sem komu fram í ræðu saksóknara efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra: „Brot þessi teljast vera að okkar áliti allavega teljast þau sönnuð en ég vil hafa alltaf þennan fyrirvara að við erum að tala um mál í rannsókn og grunsemdir og annað slíkt“. Jafnframt var vísað til eftirfarandi ummæla saksóknara: „... hér er um gríðarlega hagsmuni að ræða og það er verið að ræða um það á hverjum degi að gengisvísitala og verðbólga sé á uppleið og við séum að reyna að verja gengið hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og víðar til að verja gengið og sporna gegn verðbólgu og þetta vinnur gegn öllu slíku. Og í þeim mæli sem við höfum nefnt hér og önnur slík starfsemi hjá öðrum aðilum sem er samanlagt ekki minni. Þetta hefur gríðarlega neikvæð áhrif fyrir okkur öll og mikilvægt að við reynum að taka á þessu ...“. Ennfremur var vísað til eftirfarandi ummæla hans: „En ef við sjáum engin rök fyrir gæsluvarðhaldi þá sleppum við. Það er bara þannig. Þá hefur það ekkert með okkar viðhorf gagnvart brotinu sem slíku heldur gagnvart rannsóknarhagsmununum sem slíkum“. Ákærðu telja ljóst af þessum ummælum, að saksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra hafi verið búinn að mynda sér skýra afstöðu til ætlaðra brota strax við upphaf rannsóknar málsins hjá lögreglu. Hafi þetta gefið ákærðu réttmætt tilefni til að draga í efa óhlutdrægni hans við meðferð málsins. Þá hafi hann brotið með þessu gegn hlutlægnisreglu opinbers réttarfars og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Varnaraðili telur það ekki rétt að úr þessum orðum megi lesa að I hafi slegið því föstu að sekt ákærðu væri sönnuð. Ummælin hafi þó vissulega verið „glannaleg og líklega gagnrýniverð“. Þau hafi þó ekki falið í sér vanhæfi eða brot gegn hlutlægnisreglu sakamálalaga, enda hafi hann gert skýran fyrirvara á málinu að um væri að ræða mál í rannsókn. Hér verði að viðhafa sanngirni, það verði að taka tillit til þess að um sé að ræða endurrit af mæltu máli og oftast sé það þannig að menn orði hlutina ekki eins vel þegar þeir tala og þegar þeir skrifa þá. Ummæli I snúi að öðru leyti almennt að brotum gegn lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál en ekki máli ákærðu. Niðurstaða: Endurrit blaðamannafundar 29. janúar 2010 var lagt fram í dómskjali nr. 15. Til fundarins var boðað að hálfu I, H og F fyrir hönd þeirra stofnana sem þau unnu hjá. Í upphafi fundarins var rætt um kæru Fjármálaeftirlitsins til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra og upplýst að það mál snérist um félagið A, skrásett í Svíþjóð, og fjóra einstaklinga hér á landi. Síðar á fundinum kom fram að þessir fjórir einstaklingar væru íslenskir karlmenn á fertugsaldri. Þá kom fram að búið væri að framkvæma leitir vegna málsins hjá þessum aðilum og kyrrsetja eignir þeirra hér á landi. Einnig kom fram að fleiri mál væru til skoðunar og búið væri að kæra átta mál. Í máli H kom fram að ástæðan fyrir fundinum væri sú að verið væri að koma á framfæri skilaboðum um að þetta væri litið alvarlegum augum og til að fá fólk til þess að hugsa sinn gang í von um að fæla einhverja frá því að stunda þessi brot. Þegar F var spurð hvernig viðskiptavinir þessa félags væru að brjóta af sér, var svar hennar: „Þeir eru að brjóta af sér já bæði náttúrulega með því að nýta sér milligöngumann til að kaupa krónur á aflandsmarkaði“. Svör I eru að nokkru leyti rakin að framan í máli sóknaraðila. Ef skoðuð er sú sviðsmynd sem sett var upp á nefndum blaðamannafundi, þá var ástæða fundarins sennilega sú sem fram kom í máli H að fæla aðra frá því að stunda þá háttsemi að versla með aflandskrónur og flytja til landsins. Háttsemi aðila þessa máls er máluð dökkum litum á fundinum, og hugsanlega í áherslutilgangi að hafa sem mestan fælingarmátt almennt séð, enda töldu fundarmenn að háttsemi sem þessi hefði gríðarlega neikvæða hagsmuni í för með sér fyrir íslenska þjóðarbúið. Spurning er hins vegar hvort rétt var staðið að málum og hagsmunum ákærðu í máli þessu fórnað fyrir almannahagsmuni. Mál A og fjögurra íslenskra karlmanna á fertugsaldri er sett í forgrunn og gert að meginefni fundarins og ljóst að mál þeirra var sérstaklega sett upp sem fordæmi um „brot“ af þessu tagi, þrátt fyrir að á fundinum sjálfum hafi verið upplýst að mál kærðu væri ekki komið langt í rannsókn. Fundarmenn nota allir orðið „brot“ oftar en einu sinni án þess að tilgreina sérstaklega að um sé að ræða grun um brot eða meint brot í umræðu sinni. Varnaraðili sagði í málflutningsræðu sinni að sumt af því sem fram kom á fundinum hafi verið glannalegt og líklega gagnrýnisvert. Ákærðu í þessu máli voru ekki nefndir á nafn þótt margt annað hafi verið komið fram sem gat hugsanlega tengt þá við málið. Einfalt væri líka að gefa sér þá niðurstöðu að afstaða I hafi legið ljós fyrir á fundinum um sekt ákærðu. Hins vegar verður að horfa á sviðsmyndina í víðara samhengi. Tilgangur fundarins var sá að hafa almenn varnaðaráhrif en væntanlega ekki sá að upplýsa sérstaklega um mál A. Í því samhengi verður ekki fullyrt að afstaða I um sekt ákærðu í máli þessu hafi legið fyrir við upphaf lögreglurannsóknar auk þess sem hann gerði fyrirvara um að málið væri í rannsókn. Það verður þó að telja, eins og málum var háttað, að vegið hafi verið nærri ákvæðum 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að hafi ákæra verið gefin út skuli dómari, annaðhvort að eigin frumkvæði eða samkvæmt kröfu aðila, vísa máli frá dómi ef hann telur að ákærandi eða lögreglustjóri hafi verið vanhæfur til að rannsaka það. Hliðsjón má hafa af 6. gr. sömu laga um vanhæfi dómara um þær vanhæfisástæður sem koma til greina. I var handhafi ákæruvalds hjá embætti ríkislögreglustjóra og stýrði rannsókn þess í upphafi. Verða nefnd ákvæði 26. gr. laga nr. 88/2008 talin eiga við hann þann tíma sem hafði með málið að gera. Dómari málsins telur með vísan til framangreinds að ekki hafi verið sýnt fram vanhæfi I við upphaf rannsóknar málsins. Þá verður horft til þess að I hætti hjá embætti ríkislögreglustjóra í ágúst 2011 og skömmu síðar var efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra sameinuð embætti sérstaks saksóknara. Hafi yfirleitt verið um vanhæfi að ræða þá átti það ekki lengur við eftir þá sameiningu, enda I þá farinn frá málinu og við tók nýr ákærandi sem stýrði rannsókn og gaf út ákæru í málinu í mars 2013, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðilar bentu jafnframt á að I saksóknari hafi brotið gegn meginreglu sakamálalaga um hlutlægnisskyldu á rannsóknarstigi, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, og annarra lögmæltra sjónarmiða og aðferða við rannsókn og meðferð málsins hjá ákæruvaldi, og hafi með því brotið gegn 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í 53. gr. laga nr. 88/2008 er fjallað um hlutlægnisskyldu rannsakenda og í 18. gr. sömu laga er fjallað um hlutlægnisskyldu ákærenda. Þar kemur eftir atvikum fram að rannsakendur eða ákærendur skuli við vinnu sína gæta jafnt að atriðum sem horfa til sýknu og til sektar. Í málflutningi var ekki skýrt nánar en að framan greinir, á hvaða forsendum hlutlægnisskyldan hafi verið brotin við rannsókn málsins. Þannig var ekki bent á nein atriði sem ákæruvaldið rannsakaði illa eða rannsakaði ekki og hefðu horft til sýknu að mati ákærðu. Með vísan til alls framangreinds verður málinu ekki vísað frá á grundvelli vanhæfis I. 4. Ákæra fullnægir ekki kröfum 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. 4.1 Engin sundurgreining á háttsemi ákærðu. Að hálfu sóknaraðila er það talið varða frávísun að ekki komi fram hver á að hafa verið þáttur hvers ákærða fyrir sig í hinum ætluðu brotum. Þannig segi t.d. í ákæru: „Ákærðu sömdu við“, „Tóku ákærðu við“, „Ákærðu framkvæmdu“, þrátt fyrir að ákæruvaldið viðurkenni í röksemdum með ákærunni, að A hafi staðið að þeim viðskiptum sem um ræði, og að háttsemin greinist í „verkþætti“ þar sem ákærðu „skiptu að tilteknu marki með sér verkum“. Ákærðu telja að þessi ákæruháttur standist ekki áskilnað laga og vísa í því sambandi til Hrd. 62/1950 þar sem máli var vísað frá á þeim forsendum að ekki hafi verið greint á milli þátta ákærðu í brotum, til Hrd. 117/1985 þar sem eigi hafi komið nægilega glöggt fram hvað hverjum hinna ákærðu var gefið að sök. Í Hrd. frá 10. október 2005 í máli nr. 420/2005 hafi mörgum ákæruliðum verið vísað frá dómi á þeim forsendum að ekki hafi verið skýrt í hverju þátttaka hvers og eins hinna ákærðu í hinum ætluðu brotum átti að felast, auk þess sem verulega hafi skort á skýrleika í ákæru að öðru leyti. Sóknaraðilar telja að í ákæru sé alfarið byggt á verknaðarlýsingu sem einungis einn aðili geti viðhaft og engu breyti þótt „verkaskipting“ hafi hvorki verið „algild né skýrlega afmörkuð“, eins og ákæruvaldið virðist byggja á. Sóknaraðilar telja að tilgreina hefði þurft í ákæru einstök viðskipti, enda komi fram í ákæruskjali: „... og felur hvert og eitt þeirra í sér sjálfstætt brot gegn sömu refsiákvæðum“. Um nauðsyn þess að tilgreina hver viðskipti sérstaklega var vísað til Hrd. 150/2005. Þannig hafi þurft með vísan til 152. gr. l. nr. 88/2008 að geta sérstaklega „hvar og hvenær brotið er talið framið“ um hvert sjálfstætt brot. Það hafi ekki verið gert. Þetta sé ekki síst nauðsynlegt þar sem í máli þessu sé ákært sé fyrir brot með mismunandi refsiviðurlögum og mismunandi hátternislýsingum í refsiákvæðum. Varnaraðili taldi að um misskilning væri að ræða um túlkun á ákærunni. Ákæran grundvallist á samverknaði og framhaldsbroti. Brotin hafi verið framin í sameiningu allra ákærðu. Samverknaði þeirra sé skilmerkilega lýst í kafla 3 í ákæru sem byggist á verkskiptri aðild. Verkskipt aðild sé alþekkt hugtak í refsirétti. Varnaraðili taldi að tilvitnaðir dómar Hæstaréttar ættu ekki við í þessu samhengi, þeir ættu við um samaðild en ekki samverknað. Niðurstaða: Samkvæmt c lið 152. gr. laga nr. 88/2008 skal meðal annars greina í ákæru hvert brotið sé sem ákært er út af, hvar og hvenær það er talið framið, heiti þess að lögum og önnur skilgreining og loks heimfærsla þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla. Til að uppfylla skilyrði nefnds c liðar, verður verknaðarlýsing í ákæru að vera það greinargóð og skýr að ákærðu geti ráðið af henni hvaða refsiverðu háttsemi þeim er gefin að sök og hvaða refsilagaákvæði þeir eru taldir hafa brotið án þess að það orki tvímælis, þannig að þeim sé fært að taka afstöðu til sakargifta. Í ákæru segir að um framhaldsbrot sé að ræða og það útskýrt með því að háttsemin hafi verið samkvæmt föstu og ákveðnu skipulagi í starfsemi ákærðu og hafi verið framkvæmd í framhaldandi og þéttri röð á einu afmörkuðu tímabili. Í ákæru er þó jafnframt að finna eftirfarandi orðalag: „Og felur hvert og eitt þeirra í sér sjálfstætt brot gegn sömu refsiákvæðum“. Þannig er fjallað um 748 tilvik sem að mati ákæruvaldsins er hvert um sig sjálfstætt brot. Af orðalagi og upplýsingum úr ákæruskjali er því verulegur vafi um það hvort um rýmkað afbrot eða framhaldsbrot er að ræða fremur en röð sjálfstæðra verknaða (concursus realis). Í sakargögnum málsins er að finna upplýsingar um nefnd 748 tilvik og sundurgreining á þeim. Þannig kemur meðal annars fram hvaða dag hvert tilvik átti sér stað, fjárhæð viðskipta í erlendum gjaldeyri, úttekin fjárhæð í íslenskum krónum, hagnaður af viðskiptunum og síðast en ekki síst, hver hinna ákærðu framkvæmdi viðkomandi færslu eða brot. Út frá þessum upplýsingum hefði mátt færa hvert hinna 748 sjálfstæðu brota í samræmi við 152. gr. l. 88/2008 í ákæru. Það er mat dómsins miðað við framangreindar upplýsingar í ákæruskjali og í sakargögnum að heimfæra hefði átt háttsemi ákærðu sem röð sjálfstæðra verknaða en ekki sem framhaldsbrot. Ágreiningur sá sem hér um ræðir er um það hvort nægjanlegt sé í ákæru að tilgreina að ákærðu hafi „í sameiningu“ gerst brotlegir með þeirri háttsemi sem þeim er þar gerð að sök. Ekki er að finna skýringu á því hvernig aðrir, en sá einn sem framkvæmdi viðkomandi færslu, áttu að hafa verið samverkamenn eða hvernig þeir hafa sameiginlega framið hvert sjálfstætt brot. Samkvæmt 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 hefur það í för með sér refsiþyngingu verði sannað að brot hafi verið framið í sameiningu. Það skiptir því miklu máli fyrir ákærðu hvort brot teljist framið í samverknaði eða ekki eða hvort um hlutdeild er að ræða samkvæmt 2. gr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, enda væri sú hlutdeild þá skýrð í ákæru. Ákæruvaldið vísar til þess að ákærðu hafi haft með sér verkskipta aðild en sú verkaskipting hafi hvorki verið algild né skýrlega afmörkuð. Ákæruvaldið afgreiðir í raun háttsemi allra ákærðu yfir rúmlega sjö mánaða tímabil og 748 tilvik með nefndum hætti. Að mati dómsins er þessi aðferð í ákæru ekki möguleg miðað við framangreindar upplýsingar sem fram koma í sakargögnum. Þá kemur fram í ákæru að þrátt fyrir að gjaldeyrisviðskipti A hafi átt sér stað erlendis þá hafi brotin verið fullframin hér á Íslandi með úttekt millifærslna í íslenskum krónum. Í ákæru kemur fram að úttektir hafi átt sér stað í 748 skipti. Brotin 748 voru því fullframin með hverri og einni úttekt á Íslandi í íslenskum krónum. Hafi hvert sjálfstætt brot verið framið af einum hinna ákærðu og það brot fullframið með úttekt á Íslandi getur ekki verið um verkaskiptingu eða samverknað að ræða. Verknaður sem á sér stað eftir fullframningu brots verður ekki talinn samverknaður í því broti. Með vísan til framangreinds þykir framsetning ákæru með hliðsjón af sakargögnum orka það tvímælis samkvæmt ákvæðum 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ákærðu sé ekki fært að taka afstöðu til sakargifta, og er því fallist á frávísun málsins. 4.2 Skýrleiki ákæru. Sóknaraðilar telja ákæruna óskýra og óskiljanlega ólöglærðum mönnum og beri því að vísa henni frá dómi. Ekki sé nóg að tilgreina í ákæru að um samverknað hafi verið að ræða og þannig væri komist hjá því að lýsa refsiverðri háttsemi hvers og eins ákærðu frekar. Þessu til staðfestingar var vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 420/2005, þar sem fram komi að ákærðu eigi að geta af ákærunni einni áttað sig á því hvað þeir væru ákærðir fyrir. Óheimilt væri að vísa til sakargagna til útskýringar á því hvaða háttsemi þeim væri gerð að sök. Í ákæru þessa máls væri um að ræða 748 sjálfstæð brot. Sóknaraðilar nefndu sem dæmi, að við lestur sakargagnanna hafi það komið í ljós að X hafi verið tengdur við 57 brot. Hins vegar hafi ekki verið hægt að lesa úr gögnunum hvað hann átti að hafa gert refsivert í þessi 57 skipti þótt fram kæmi að hann hafi framkvæmt viðkomandi færslur. Þá kæmi heldur ekkert fram um það í ákæru hvað hann hafi gert refsivert í hinum 691 tilvikum og eigi það við um alla ákærðu. Varnaraðili upplýsti að ákærðu hefðu í fórum sínum öll gögn málsins þar sem útskýrt væri nánar hvernig háttað væri aðkomu hvers og eins ákærða að málinu. Ákæran væri prýðilega skýr með tilliti til sakarefnisins og fjölda tilvika en ákæran verði aldrei tæmandi, það þurfi að lesa sakargögn málsins. Ákærðu gætu því út frá þeim sakargögnum leitast við að hrekja afstöðu ákæruvaldsins. Niðurstaða: Um skýrleika ákæru að öðru leyti kom fram í máli ákæruvaldsins að ákærðu gætu lesið sakargögn málsins og áttað sig á sakargiftum í ákæru út frá þeim. Einnig kom fram að ákærðu gætu því út frá þeim gögnum leitast við að hrekja afstöðu ákæruvaldsins sem fram kæmi í ákæruskjali. Sakargögn málsins telja rúmlega 7000 blaðsíður sem hver hinna ákærðu þarf þannig að lesa til þess eins að átta sig á því hvaða tilvik eða brot þeim er gefið að sök. Með öðrum orðum, ákært er fyrir samverknað í 748 tilvikum án þess að þau séu sundurliðuð í ákæruskjali eða hver háttsemi hvers ákærða er í hverju tilviki og ákærðu sagt að lesa sakargögnin til að átta sig á sakargiftum og reyna út frá því að afsanna það sem fram kemur í ákæruskjali um nefnd 748 tilvik. Það má velta því fyrir sér hvort þessi framsetning ákæru sé ekki brot á reglunni saklaus þar til sekt er sönnuð (in dubiopro reo). Af dómi Hæstaréttar frá 10. október 2005, mál nr. 420/2005, verður ekki annað séð en ákærðu verði að geta ráðið það af ákæruskjalinu einu hverjar sakargiftir eru og breyti þá engu hvort þeim megi vegna rannsóknar málsins vera ljósar sakargiftir. Með vísan til framangreinds þykir vera slíkur óskýrleiki á ákæru, að hún uppfylli ekki ákvæði 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og er því fallist á frávísun málsins. 4.3 Engin skýring á: „Ákærðu réðu yfir“. Sóknaraðilar telja að skort hafi á það í ákæru að geta um hvaða tengsl væru á milli A og ákærðu. Ekki væri nóg að geta einungis um það í ákæru, að ákærðu „réðu yfir“ A. Ákært væri út af viðskiptum A. Ekki væri hægt að ákæra einstaklinga fyrir þau viðskipti ef þeir hefðu enga tengingu haft við félagið. Þannig væri sem dæmi ekki ljóst hvort ákært væri fyrir að ákærðu hafi verið stjórnarmenn eða hluthafar A. Vísað var til Hrd. nr. 317/1998 þar sem máli hafi verið vísað frá á þeim forsendum að ekki hafi verið getið um stöðu ákærðu með tilliti til refsiábyrgðar á þeirri háttsemi sem ákært var fyrir og framkvæmd var í nafni hlutafélags. Niðurstaða: Í ákæruskjali kemur fram: „Ákærðu réðu yfir“ sænska félaginu A. Þetta er útskýrt þannig í ákæru, að X hafi einn átt félagið í febrúar og mars 2009 og jafnframt verið einn í stjórn þess en fyrirhugað hafi verið að aðrir ákærðu myndu eignast félagið að jöfnu. Hafi það síðan gengið eftir um miðjan apríl 2009 og þá hafi Y einnig gengið í stjórn félagsins. Ljóst er samkvæmt þessu að X var einn í stjórn félagsins í mars og fram í miðjan apríl 2009, og tveir hinna ákærðu voru aldrei í stjórn félagsins. Ekki er að finna neina skýringu á því í ákæru, hvernig ákærðu sem ekki voru í stjórn, höfðu möguleika á því að ráða yfir félaginu. Ákæra þessa máls nær yfir tímabilið 25. mars 2009 til 2. nóvember 2009 fyrir alla ákærðu, án tillits til þess hvernig formlegri eignaraðild eða stjórn félagsins var háttað á því sama tímabili. Þá er ekki útskýrt í ákæru hvernig þrír ákærðu gátu ráðið yfir A á tímabilinu frá 25. mars 2009 og fram í miðjan apríl 2009 þegar þeir voru hvorki eigendur né í stjórn félagsins en samt taldir ráða yfir því. Óumdeilt er að viðskipti þau sem ákært er fyrir voru gerð í nafni A. Það skiptir verulegu máli við vörn málsins hver eða hverjir báru ábyrgð á störfum A og á hvaða tímabili. Svo mögulegt sé að halda uppi vörnum í málinu verður ákærðu að vera ljóst á hvaða forsendum ákæruvaldið telur að þeir hafi ráðið yfir félaginu og á hvaða tíma. Þetta liggur ekki fyrir í ákæru. Verður ákæran ekki talin uppfylla skilyrði 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að þessu leyti. Með vísan til framangreinds er það mat dómsins að ákæran uppfylli ekki ákvæði 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og er því fallist á frávísun málsins. 4.4 Engin lýsing á refsiverðri háttsemi ákærðu vegna meints brots á 8. gr. gjaldeyrislaga nr. 87/1992. Sóknaraðilar telja að þar sem í ákæru sé byggt á því að starfsemi A hafi farið fram án leyfis Seðlabanka Íslands skv. 8. gr. laga nr. 87/1992, sé um athafnaleysisbrot að ræða. Einungis þeim sem athafnaskyldan hafi hvílt á verði refsað fyrir það brot. Ekki komi fram í ákæru hverjum hafi borið að afla A slíks leyfis og því beri að vísa málinu frá. Niðurstaða: Engin efnisleg meðferð hefur farið fram í málinu um það hvort og þá hverjum hafi hugsanlega borið að sækja um leyfi skv. 8. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Verður þetta atriði ekki talið brot á 152. gr. l. nr. 88/2008. Hafnað er kröfum sóknaraðila um frávísun á þessum forsendum. 4.5 Ekkert tillit er tekið til breytingar á 16. gr. laga nr. 87/1992 í ákæru. Sóknaraðilar vitna til þeirra orða í ákæru að ákærðu hafi „ráðið yfir“ A. Refsiábyrgð stjórnenda lögaðila hafi hins vegar verið felld úr lögum nr. 87/1992 með breytingarlögum nr. 134/2008 sem samþykkt hafi verið á Alþingi þann 28. nóvember 2008. Með gagnályktun verði stjórnendum ekki refsað eftir lagabreytinguna, aðeins þeim aðila sem hefur milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Þá sé engin umfjöllun um það í ákæru hvernig þágildandi 3. tl. 16. gr. laga nr. 87/1992 geti náð yfir ákærðu eftir lagabreytinguna, hvort þeir séu „aðilar“ eða hafi „ráðið yfir“ í skilningi 8. gr. laga 87/1992. Niðurstaða: Í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að í ákæru skuli greina svo glöggt sem verða megi nánar tilgreind atriði svo sem um háttsemi sem ákært er út af. Í ákæru fer ekki fram umfjöllun um efnisatriði málsins, sá þáttur bíður efnislegrar meðferðar komi til hennar. Með vísan til þess er hafnað kröfum sóknar aðila um frávísun málsins á þessum forsendum. 4.6 Engin skýring á merkingu hugtaksins „að standa að“. Það er mat ákærðu að í ákæru komi ekki skýrt fram hvað felist í því að hafa „staðið að“ ólögmætum gjaldeyrisviðskiptum vegna fjármagnshreyfinga á milli landa með úttektum af reikningum í íslenskum krónum hér á landi, en það hugtak sé notað í ákæru til að lýsa háttsemi ákærðu. Ákærðu telja að hugtakið komi hvergi fram í stjórnvaldsfyrirmælum eða þeim lögum sem ákæruvaldið vilji færa háttsemina undir og því geti þeir enga stoð sótt í þær heimildir við framsetningu varna. Varnaraðili taldi að hugtakið „að standa að“ væri auðskilið öllum þeim sem á annað borð skilja íslensku og ætti það ekki að vefjast fyrir neinum. Niðurstaða: Ekki verða öll orð eða orðasambönd í ákæruskjalinu tengd orðum úr stjórnvaldsfyrirmælum eða lögum þeim sem ákæruvaldið vill færa háttsemi ákærðu undir. Eiga því við almennar reglur í íslensku tal- og ritmáli. Ekki verður séð að orðasambandið „að standa að“ komi fyrir í ákæru. Hins vegar kemur fyrir „staðið að“, „staðið saman að “. Sagnorðið „standa“ stendur oft með „að“ í merkingunni „að beita sér fyrir e-u“ eða „eiga þátt í e-u“ og er það mat dómsins að orðalag þetta sé nægjanlega skýrt og er því hafnað kröfum ákærðu að um málinu verði vísað frá á þeim forsendum. 4.7 Ákært er bæði fyrir gjaldeyrisviðskipti (4. mgr. 1. gr. reglna um gjaldeyrismál nr. 1130/2008) og milligöngu um gjaldeyrisviðskipti (8. gr. laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992). Í máli sóknaraðila kom fram að ákært sé fyrir gjaldeyrisviðskipti og milligöngu um gjaldeyrisviðskipti en ekki sé hægt að átta sig á því hvort um ein eða tvenn gjaldeyrisviðskipti sé að ræða. Ákærðu þurfi að vera þetta ljóst til þess að geta haldið uppi vörnum. Sóknaraðili spyr hvort skilja beri ákæru svo að um ein gjaldeyrisviðskipti sé að ræða sem hægt sé að hafa í senn milligöngu um og vera aðili að. Ef svo sé hverjir hafi verið eiginlegir aðilar að þeim viðskiptum og hverjir voru milligönguaðilar. Einnig var spurt hvort það beri að skilja ákæru svo að um tvenn gjaldeyrisviðskipti hafi verið að ræða sem A hafði annars vegar milligöngu um og var hins vegar aðili að. Ef svo sé, hvort hafði A milligöngu um viðskipti við mótaðila eða erlend fjármálafyrirtæki. Hvort var A aðili að viðskiptum við mótaðila eða erlend fjármálafyrirtæki. Niðurstaða: Í ákæru kemur fram að ákært sé annars vegar fyrir milligöngu ákærðu um gjaldeyrisviðskipti hér á landi og hins vegar ólögmæt gjaldeyrisviðskipti vegna fjármagnshreyfinga milli landa eins og nánar greinir í ákæru. Í röksemdum með ákæru kemur fram nánari skýring á því með hvaða hætti framangreind milliganga og gjaldeyrisviðskipti áttu að hafa verið framkvæmd. Verður ekki séð að þetta atriði eigi að vefjast fyrir aðilum. Að öðru leyti er um að ræða spurningar um efnisleg atriði málsins. Verður málinu ekki vísað frá á þessum forsendum. 4.8 Ekkert fjallað um 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sóknaraðilar vísa til 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga, enda komi fram í ákæru að refsilöggjöf hafi breyst og að háttsemi ákærðu varði nú við 13. gr. b og 13. gr. c laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992, sbr. 4. tölulið 16. gr. sömu laga, sbr. b- og c- lið 3. gr. og 5. gr. laga nr. 127/2011. Beri því að dæma eftir nýrri lögunum. Sóknaraðili segir enga umfjöllun í ákæru um mismunandi hátternislýsingu í tilvísuðum refsiákvæðum og í reglum um gjaldeyrismál nr. 1130/2008 og 880/2009. Ómögulegt sé að gera sér grein fyrir því hvaða hátternislýsinga sé vísað til með tilvísun til 13. gr. b og 13. gr. c laga um gjaldeyrismál nr. 87/1992. Engar tilvísanir til málsgreina eða töluliða í nefndum ákvæðum eða tilvísun til töluliða 1-7 í skilgreiningu 1. gr. laga 87/1992. Þá sé ómögulegt að gera sér grein fyrir því hvort vísun í ákæru til nefndra b- og c- liða 13. gr. l. 87/1992 taki til alls tímabilsins sem ákært er fyrir eða bara 31. október 2009 til og með 2. nóvember 2009 Niðurstaða: Í 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að hafi refsilöggjöf breyst, skuli dæma eftir nýrri lögunum eins og nánar er getið um í ákvæðinu sjálfu. Ákvæðið fjallar því um efnislega dómsúrlausn. Það er mat dómsins að ekki sé skilyrði samkvæmt 152. gr. laga nr. 88/2008 að fjalla sérstaklega um nefnt ákvæði hegningarlaga í ákærunni sjálfri. Þá valdi það ekki frávísun málsins samkvæmt sömu ákvæðum 152. gr. laga nr. 88/2008, þótt ekki sé nákvæm umfjöllun í ákæru um mismunandi hátternislýsingar um þau lög og reglur sem munu gilda um háttsemi ákærðu nú. Verður málinu ekki vísað frá á þessum forsendum. 4.9 Ekkert fjallað um „innlenda“ og „erlenda“ aðila. Í máli sóknaraðila kom fram að þeir telji að það skipti verulegu máli fyrir niðurstöðu málsins hvort ákærðu sjálfir, allir mótaðilar A og félagið sjálft teljist „erlendir aðilar“ eða „innlendir aðilar“ í skilningi 1. og 13. gr. laga nr. 87/1992 og 2. og 3. gr. reglna um gjaldeyrismál nr. 880/2009. Þannig sé ekkert í megintexta ákærunnar sem bendi til þess að ákæruvaldið telji búsetu aðila skipta máli. Hins vegar telji ákæruvaldið háttsemina, samkvæmt núgildandi ákvæðum gjaldeyrislaga, falla undir 13. gr. c þeirra, sem skilyrðir bann við gjaldeyrisviðskiptum fortakslaust við viðskipti milli innlendra og erlendra aðila. Afleiðing þessa sé því sú, að ákærðu geri sér ekki grein fyrir því hvort ákæruvaldið byggi á því að mótaðilarnir, A eða ákærðu sjálfir teljist hafa verið „innlendir“ eða „erlendir“ í skilningi laganna. Ákærðu telja að um sé að ræða atriði sem gæti skipt verulegu máli fyrir varnir ákærðu og verði ekki talið „aukaatriði brots“ í skilningi 180. gr. laga nr. 88/2008. Með þessari ákæruaðferð sé ákærðu gert ómögulegt að halda uppi vörnum. Varnaraðili sagði að hugtökin varði ekki hugtakalýsingar þeirra brota sem ákært væri fyrir og skipti engu máli fyrir brot ákærðu og væru auk þess efnisrök. Niðurstaða: Sóknaraðilar reifuðu málið út frá ákvæðum 180. gr. laga nr. 88/2008 sem fjallar um dómsúrlausnir héraðsdóms. Það er mat dómsins að verði háttsemi ákærðu eins og henni er lýst í ákæruskjali ekki talin refsiverð, svo sem vegna þess að þetta atriði verði metið aðalatriði en ekki aukaatriði, þá leiði það til sýknu en ekki til frávísunar. Er kröfum ákærðu í þessum lið því hafnað. 5. Heimfærsla. Í röksemdum ákærðu er bent á það orðalag í ákæruskjali, að ákærðu hafi veitt „þá afmörkuðu þjónustu“ að skipta fyrir mótaðila „erlendum gjaldeyri í íslenskar krónur“ og „flytja íslensku krónurnar til Íslands“. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, sem ákært er fyrir í þessu máli, banni ekkert að „flytja“ krónur til landsins. Ákvæðið eigi aðeins við um gjaldeyrisviðskipti. Ef slík gjaldeyrisviðskipti væru sönnuð, væri ljóslega um ræða „kaup og sölu innlends og erlends gjaldeyris“ sem væri gert í „atvinnuskyni“. Af því myndi leiða að um gjaldeyrisviðskiptin giltu ákvæði laga nr. 64/2006, sbr. 7. tl. 1. mgr. 3. gr., eins og áður hafi komið fram. Háttsemin sem ákært sé fyrir geti því aldrei fallið undir ákvæðið sem vísað er til í ákæru. Beri því samkvæmt fordæmi því sem er að finna í dómi Hæstaréttar 10. október 2005, mál nr. 420/2005, að vísa málinu frá dómi, en í þeim dómi hafi ákærulið meðal annars verið vísað frá dómi þar sem ekki hafi verið „samræmi milli þeirrar lýsingar á háttsemi og þess brotaheitis og refsiákvæðis, sem háttsemin var heimfærð undir“. Vegna þess og þar sem ákæruvaldið hafi kosið að greina með engum hætti milli hinna meintu brota á 8. gr. laga nr. 87/1992 og ákvæða laga nr. 64/2006, sem hátternislýsing í ákæru virðist ótvírætt falla undir, sé óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi í heild sinni af þessari ástæðu. Varnaraðili taldi að þessi frávísunarástæða væri á allan hátt sú sama og fram hefði komið í frávísunarlið nr. 2 og vísaði til þess sem þar kom fram. Niðurstöður: Eins og fram kom í umfjöllun um frávísunarkröfu í lið 2, var það niðurstaða málsins að ákærðu gætu ekki sjálfir flokkað háttsemi sína undir lög nr. 64/2006 um aðgerðir gegn peningaþvætti. Var það nánar mat dómsins að einungis þeir sem höfðu fengið leyfi frá Seðlabanka Íslands en síðar Fjármálaeftirlitinu yrðu formlega taldir starfrækja gjaldeyrisskiptastöð eða hafa með höndum peninga- og verðmætaþjónustu í skilningi laga nr. 64/2006. Sömu rök eiga við hér. Er kröfum sóknaraðila því hafnað. Ef sóknaraðilar telja almennt að viðhlítandi lagastoð skorti fyrir þeirri háttsemi sem þeim er gefin að sök, myndi það leiða til sýknu af kröfum ákæruvaldsins, sbr. og 69. gr. stjórnarskrár Íslands nr. 33/1994, en samkvæmt því verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. III Með hliðsjón af niðurstöðum dómsins í liðum 4.1, 4.2 og 4.3 er fallist á frávísunarkröfur ákærðu og málinu því vísað frá dómi. IV Með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála ber að fella allan sakarkostnað á ríkissjóð sem eru málsvarnarlaun Gríms Sigurðssonar hrl., skipaðs verjanda X, málsvarnarlaun Reimars Snæfells Péturssonar hrl., skipaðs verjanda Y, málsvarnarlaun Karls Axelssonar hrl., skipaðs verjanda Z, og málsvarnarlaun Arnars Þórs Sigmundssonar hrl., skipaðs, verjanda Þ, eins og nánar getur um í úrskurðarorði, að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson, héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Máli þessu er vísað frá dómi. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði sem eru málsvarnarlaun Gríms Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda X, 3.288.100 krónur, málsvarnarlaun Reimars Snæfells Péturssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda Y, 3.288.100 krónur, málsvarnarlaun Karls Axelssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda Z, 3.288.100 krónur, og málsvarnarlaun Arnars Þórs Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda Þ, 3.288.100 krónur, allt að meðtöldum virðisaukaskatti. |
Mál nr. 360/2014 | Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvíðgrar sambúðar. Kæra barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og samkvæmt því var málinu vísað frá Hæstarétti. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. apríl 2014 sem barst héraðsdómi 25. sama mánaðar og réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. apríl 2014, þar sem hafnað var kröfum sóknaraðila um viðurkenningu á helmingshlutdeild hennar í nánar tilgreindum fasteignum, ökutækjum og verðbréfum í eigu varnaraðila við opinber skipti til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar málsaðila, og vísað frá dómi kröfu hennar um viðurkenningu á hlutdeild í öðrum eignum varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um frávísun hluta málsins verði fellt úr gildi. Þess er og krafist, að því marki sem efnislega var leyst úr kröfum sóknaraðila, að viðurkenndur verði helmingshlutur hennar í framangreindum eignum. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur var sótt þing af hálfu beggja aðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 9. apríl 2014. Eins og áður greinir er kæra sóknaraðila dagsett 22. apríl 2014, en árituð um móttöku af héraðsdómi 25. sama mánaðar. Var þá liðinn sá tveggja vikna frestur til að kæra úrskurðinn sem áskilinn er í 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt því verður málinu sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, K, greiði varnaraðila, M, 150.000 krónur í kærumálskostnað. |
Mál nr. 3/2020 | Stjórnarskrá Fjárlög Almannatryggingar Sveitarfélög Samningur | G höfðaði mál og krafði Í um greiðslu sem nam uppsöfnuðu tapi af rekstri hjúkrunarheimilisins Ísafoldar á árunum 2013 til 2015. Var málatilbúnaður G reistur á því að framlög til heimilisins frá Í með daggjöldum hefði ekki nægt fyrir rekstrarkostnaði. Aðilar höfðu gert samning í maí 2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Garðabæ. Í þeim samningi var meðal annars tekið fram að aðilar myndu gera samning um rekstur hjúkrunarheimilisins en slíkur samningur var aldrei gerður. Með vísan til þess var í dómi Hæstaréttar talið að Í hefði ekki skuldbundið sig til greiðslu alls kostnaðar við rekstur hjúkrunarheimilisins og að greiðsluskylda Í yrði ekki reist á vanefnd samningsskuldbindingar gagnvart G. Þá taldi rétturinn að Í hefði axlað skyldur sínar að lögum gagnvart G með því að tryggja sveitarfélaginu fjárveitingar á fjárlögum á umræddum árum. Var Í því sýknað af kröfum G. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Ingveldur Einarsdóttir,Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 9. janúar 2020. Hann krefst þess að stefnda verði gertað greiða sér 319.254.632 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu, af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. janúar2014 til 19. nóvember 2015 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna fráþeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda áöllum dómstigum.Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi rakhjúkrunarheimilið Ísafold í Garðabæ á tímabilinu frá apríl 2013 til 31. janúar2017. Í málinu krefur hann stefnda um uppsafnað tap vegna rekstrarins fyrirárin 2013 til 2015 og er málatilbúnaðurinn reistur á því að framlög tilheimilisins frá stefnda með daggjöldum hafi ekki nægt fyrir rekstrarkostnaði.Með héraðsdómi var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda og staðfesti Landsrétturþá niðurstöðu með hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunniað úrslit málsins gætu haft almennt gildi.IIAðilar gerðusamning 14. maí 2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyriraldraða í Garðabæ. Samkvæmt samningnum tók áfrýjandi að sér að hanna og byggjaslíkt heimili í sveitarfélaginu með 60 rýmum á lóð sem hann lagði til aðkostnaðarlausu fyrir stefnda. Samningurinn var byggður á heimild Íbúðalánasjóðstil að veita sveitarfélögum lán vegna bygginga eða kaupa á hjúkrunarheimilumfyrir aldraða. Þá gekkst stefndi með samningnum undir að greiða hlutdeild í leigufyrir húsnæðið. Jafnframt var tekið fram í samningnum að aðilar myndu gerasamning um rekstur hjúkrunarheimilisins. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómivar slíkur samningur ekki gerður.Í bréfiáfrýjanda til stefnda 19. október 2015 var því haldið fram að stefndi hefðivanefnt umræddan samning um byggingu hjúkrunarheimilisins Ísafoldar og þesskrafist að hann endurgreiddi með vöxtum það fé sem áfrýjandi hafði látið rennatil heimilisins frá því það tók til starfa á árinu 2013 til 1. október 2015. Þeirrikröfu hafnaði stefndi með bréfi 2. desember 2015. Í kjölfarið fór áfrýjandiþess á leit með tölvubréfi 30. sama mánaðar að stefndi yfirtæki reksturinn ogsendi honum drög að samningi þess efnis. Því erindi svaraði stefndi með bréfi 15.apríl 2016 þar sem tekið var fram að hvorki væru fyrir hendi fjárheimildir tilað yfirtaka reksturinn né hækka daggjöld til heimilisins.Stefndi hefurlagt fyrir Hæstarétt yfirlit fjárheimilda og útgjalda hans til áfrýjanda vegnahjúkrunarheimilisins árin 2014 og 2015. Samkvæmt því námu fjárveitingar áfjárlögum og fjáraukalögum á árinu 2014 samtals 519,7 milljónum króna, en við bættust3 milljónir króna vegna launaendurmats eftir kjarasamningi og framlags aftilteknum safnlið að fjárhæð 3,8 milljónir króna. Samtals námu þvífjárheimildir 526,5 milljónum króna. Útgjöld stefnda til heimilisins á því árinámu tæpum 528 milljónum króna og voru því tæplega 1,5 milljón króna umframheimildir. Samkvæmt yfirlitinu námu fjárveitingar til heimilisins á árinu 2015 áfjárlögum 557,4 milljónum króna en við bættust 13,8 milljónir króna vegnalaunaendurmats samkvæmt kjarasamningi. Alls námu því fjárheimildir 571,2milljónum króna. Útgjöld stefnda til heimilisins á því ári námu rúmum 595milljónum króna og voru því tæpum 24 milljónum króna umfram heimildir.Fjárkrafaáfrýjanda svaraði upphaflega til uppsafnaðs rekstrartaps án tillits tilafskrifta og fjármagnsliða eftir ársreikningum hjúkrunarheimilisins Ísafoldaren hann lækkaði fjárhæðina síðan til samræmis við matsgerð dómkvadds manns semhann aflaði undir rekstri málsins í héraði. Matsgerðinni er nánar lýst íhéraðsdómi og hinum áfrýjaða dómi.Eins og nánargreinir í hinum áfrýjaða dómi gerði áfrýjandi samning 6. janúar 2017 viðSjómannadagsráð um yfirtöku á rekstri hjúkrunarheimilisins frá 1. febrúar þaðár.IIISvo sem hérhefur verið rakið var ekki gerður samningur milli aðila um reksturhjúkrunarheimilisins Ísafoldar eins og gert var ráð fyrir í samningi þeirra 14.maí 2010 um heimilið. Af því leiðir að stefndi hefur ekki með samningiskuldbundið sig til greiðslu alls kostnaðar við rekstur þess. Verðurgreiðsluskylda stefnda því ekki byggð á vanefnd samningsskuldbindingar gagnvartáfrýjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þániðurstöðu að stefndi hafi axlað skyldur sínar að lögum gagnvart áfrýjanda með þvíað tryggja honum fjárveitingar á fjárlögum á árunum 2013 til 2015, að því gættuþó að ekki verður talið að áfrýjandi hafi sýnt af sér tómlæti við að halda framætluðum rétti sínum svo áhrif geti haft fyrir niðurstöðu málsins. Samkvæmtþessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Eftir úrslitummálsins verður áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttieins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Garðabær, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurLandsréttar 22. nóvember2019.Málþetta dæma landsréttardómararnir Oddný MjöllArnardóttir og Sigurður TómasMagnússon og Eggert Óskarsson, setturlandsréttardómari.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 5. desember 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 15. nóvember 2018í málinu nr. E-3410/2016.2. Áfrýjandi krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði hrundið og að fallist verði á kröfur hans fyrir héraðsdómi um að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 319.254.632 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 71.912.000 krónum frá 1. janúar 2014 til 1. janúar 2015, en af 183.133.632 krónum frá þeim degi til 19. nóvember sama ár, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð frá þeim degi til 1. janúar 2016, en af 319.254.632 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik og sönnunarfærsla4. Málsaðilar gerðu með sér samning 14. maí 2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Garðabæ. Samkvæmt grein 2.1 í samningnum tók áfrýjandi að sér hönnun og byggingu 60 rýma hjúkrunarheimilis í sveitarfélaginu og lagði til lóð fyrir það án kostnaðar fyrir ríkissjóð. Framkvæmdin var samkvæmt grein 3.1 fjármögnuð af Íbúðalánasjóði. Í grein 3.2 sagði orðrétt: „Félags- og tryggingamálaráðuneytið og Garðabær munu gera samning um rekstur hjúkrunarheimilisins. Garðabær getur falið þriðja aðila að reka hjúkrunarheimilið, enda staðfesti félags- og tryggingamálaráðuneytið þann samning, en ábyrgð á samningsskyldum við ráðuneytið verður ekki framseld.“ Samkvæmt fylgiskjali 2 við samninginn skyldi félags- og tryggingamálaráðuneytið greiða sveitarfélögum 85% af leigufjárhæðum eins og þær voru skilgreindar í fylgiskjalinu. 5. Hjúkrunarheimilið Ísafold tók til starfa í apríl 2013. Ekki kom til þess að gerður væri samningur á milli áfrýjanda og stefnda um reksturinn í samræmi við grein 3.2 í framangreindum samningi þar sem áfrýjanda þóttu samningsdrög stefnda óásættanleg. Í framlögðum ársreikningum Ísafoldar fyrir árin 2013, 2014 og 2015 kemur fram að Ísafold sé rekið af áfrýjanda og er óumdeilt að svo hafi verið í raun. Öll þessi ár lagði áfrýjandi hjúkrunarheimilinu til fjármuni til að mæta tapi á rekstri þess þar sem daggjöld frá stefnda dugðu ekki fyrir rekstrarkostnaði.6. Í bréfi lögmanns áfrýjanda 19. október 2015 til heilbrigðisráðherra var því haldið fram að ráðuneytið hefði vanefnt samning um byggingu hjúkrunarheimilisins Ísafoldar og gerð krafa um að stefndi greiddi til baka það fé sem áfrýjandi hefði lánað til þess fram til 1. október 2015, ásamt vöxtum. Með bréfi velferðarráðuneytisins 2. desember sama ár var kröfunni hafnað. Í framhaldi var þess óskað af hálfu áfrýjanda að ráðuneytið yfirtæki rekstur hjúkrunarheimilisins og drög að slíkum samningi sent með tölvubréfi lögmanns áfrýjanda 30. desember 2015. Í bréfi velferðarráðuneytisins til áfrýjanda 15. apríl 2016 kom fram að það hefði hvorki fjárheimildir til að hækka daggjöld hjúkrunarheimilisins né heimildir til að taka yfir rekstur þess. 7. Ákvæði IV. kafla laga nr. 112/2008 um sjúkratryggingar um heimild til að gera samninga við sveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili komu til framkvæmda 1. janúar 2015, sbr. 2. mgr. 56. gr. laganna og 2. gr. laga nr. 131/2012 um breytingu á þeim lögum. Á grundvelli þessarar heimildar undirrituðu Sjúkratryggingar Íslands, velferðarráðuneytið, fjármála- og efnahagsráðuneytið, Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samband íslenskra sveitarfélaga samkomulag 6. september 2016 um gerð rammasamnings milli Sjúkratrygginga Íslands og hjúkrunarheimila vegna þjónustu í hjúkrunar- og dvalarrýmum hjúkrunarheimila. Í samkomulaginu fólst meðal annars að fjárframlög til hjúkrunarheimila skyldu hækkuð um allt að 1,5 milljarð króna. Rammasamningurinn er dagsettur 21. október 2016. Bæjarráð Garðabæjar samþykkti á fundi sínum 11. sama mánaðar að bæjarstjóri undirritaði rammasamninginn fyrir hönd Ísafoldar hjúkrunarheimilis og var sú ákvörðun tilkynnt Sjúkratryggingum Íslands með bréfi 10. nóvember sama ár. 8. Með samningi áfrýjanda við Sjómannadagsráð 6. janúar 2017 tók Hrafnista við rekstri hjúkrunarheimilisins Ísafoldar frá 1. febrúar sama ár. Í 4. gr. samningsins sagði meðal annars: „Verulegur taprekstur varð af starfsemi Ísafoldar á árunum 2013-2016. Helsta ástæða þess er ónóg daggjöld sem ákvörðuð eru einhliða af stjórnvöldum án tillits til raunkostnaðar við rekstur hjúkrunarheimila sem ætlað er að starfa samkvæmt kröfulýsingu velferðarráðuneytis og fullnægja viðmiðum embættis landlæknis um mönnun á hjúkrunarheimilum, gæði o.fl. Samningsaðilar telja að með reynslu Hrafnistu og aukinni hagkvæmni vegna samlegðaráhrifa stærri rekstraraðila eigi að vera unnt að reka hjúkrunarheimilið án taps og án skerðingar á gæðum þjónustu. […] Í ársbyrjun 2020 munu aðilar láta fara fram útreikning á launamun starfsmanna Ísafoldar sem voru við störf í upphafi árs 2017 og starfsmanna heimilisins sem taka laun samkvæmt kjarasamningum Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu. Garðabær skuldbindur sig til, enda heimilið enn rekið með tapi, að leggja heimilinu til framlag til tveggja ára samkvæmt viðauka við samning þennan til að koma til móts við rekstrartap vegna launamunar sbr. ákvæði um framlag í 7. mgr.“9. Upphafleg dómkrafa áfrýjanda samsvaraði rekstrartapi hjúkrunarheimilisins Ísafoldar samkvæmt endurskoðuðum ársuppgjörum fyrir hjúkrunarheimilið án áhrifa fjármagnstekna og fjármagnsgjalda, eins og það var staðreynt af endurskoðanda áfrýjanda. Tapið var þannig sundurliðað að það hefði verið 71.911.000 krónur á árinu 2013, 113.578.000 krónur á árinu 2014 og 136.121.000 krónur á árinu 2015 eða samtals 321.610.000 krónur. 0. Ríkisendurskoðun skilaði skýrslu til Alþingis í nóvember 2014 um rekstrarafkomu og fjárhagsstöðu hjúkrunarheimila á árinu 2013.1. Embætti landlæknis gerði í apríl 2015 úttekt á gæðum þjónustu hjúkrunarheimilisins Ísafoldar. Helstu niðurstöður hennar voru að mönnun hjúkrunarfræðinga og fagfólks við umönnun væri í lágmarki og næði ekki lágmarksviðmiðum sem miðað væri við í „Viðmiðum um mönnun á hjúkrunarheimilum frá 2014“. Hvatt var til þess að fagleg umönnun á heimilinu yrði aukin. Önnur atriði sem voru skoðuð voru talin í góðu lagi eða fengu jákvæða umsögn. 2. Áfrýjandi aflaði matsgerðar dómkvadds matsmanns undir rekstri málsins í héraði. Í matsgerð Einars Guðbjartssonar viðskiptafræðings 4. desember 2017 svaraði hann þremur matsspurningum áfrýjanda. 3. Í fyrstu matsspurningu var þess óskað að matsmaður gæfi álit sitt á því hvort staðfestingarbréf endurskoðanda áfrýjanda gæfi rétta mynd af því hver hefði verið uppsafnaður rekstrarhalli hjúkrunarheimilisins Ísafoldar á árunum 2013, 2014 og 2015. Ef svo væri ekki var þess óskað að matsmaður tilgreindi hver hann teldi að hefði verið uppsafnaður rekstrarhalli á tímabilinu. Niðurstaða matsmanns var að rétt mynd af uppsöfnuðum rekstrarhalla þessara ára væri 319.254.632 krónur. Áfrýjandi lækkaði dómkröfur sínar til samræmis við þessa niðurstöðu.4. Í annarri matsspurningu var þess óskað að matsmaður gæfi álit sitt á því hvort matsbeiðandi hefði varið fjármunum til reksturs hjúkrunarheimilisins á umræddum þremur árum umfram kröfur sem gerðar væru í kröfulýsingu velferðarráðuneytisins fyrir öldrunarþjónustu, útgáfu II, janúar 2013, að teknu tilliti til úttektarskýrslu embættis landlæknis í apríl 2015. Niðurstaða matsmanns var sú að fjármunum hefði ekki verið varið umfram þessar kröfur, enda hefði umönnunarþáttur verið undir lágmarksviðmiðum embættis landlæknis. 5. Í þriðju matsspurningu var þess óskað að matsmaður gæfi sjálfstætt álit á því hver eðlilegur og venjulegur rekstrarkostnaður hjúkrunarheimilisins hefði orðið á umræddum árum ef ýtrasta aðhalds hefði verið gætt og þjónusta við vistmenn lágmörkuð án þess að ásættanlegu öryggi þeirra hefði verið raskað. Niðurstaða matsmanns var sú að launakostnaður vegna daglegs reksturs hefði þurft að aukast um 6.683.000 krónur umrædd ár til að halda í við lágmarksviðmið embættis landlæknis. Lækkun á daglegum rekstrarkostnaði væri því vandséð að teknu tilliti til ásættanlegs öryggis íbúa. Niðurstaða 6. Ágreiningur málsaðila snýst um það hvor þeirra eigi að bera endanlega ábyrgð á því að kostnaður við rekstur hjúkrunarheimilisins Ísafoldar í Garðabæ var á árunum 2013, 2014 og 2015 meiri en tekjur sem hjúkrunarheimilið hafði af daggjöldum frá stefnda og greiðslum frá heimilismönnum en fyrir liggur að áfrýjandi stóð straum af hallarekstri hjúkrunarheimilisins á þessum árum. Áfrýjandi gerir í málinu fjárkröfu á hendur stefnda sem nemur uppsöfnuðu tapi af rekstri hjúkrunarheimilisins Ísafoldar á árunum 2013 til 2015 og vísar bæði til samnings- og lagaskyldna stefnda. 7. Í þeim samningi sem áfrýjandi og félags- og tryggingamálaráðuneytið gerðu 14. maí 2010 um byggingu og þátttöku í leigu hjúkrunarheimilis fyrir aldraða í Garðabæ er ekki að finna ákvæði sem skuldbindur áfrýjanda til að reka hjúkrunarheimilið eða stefnda til að bera allan kostnað af rekstri þess. Í grein 3.2 felst hins vegar fyrirheit um að samningsaðilar muni gera annan samning um rekstur hjúkrunarheimilisins. Af gögnum málsins verður ráðið að þessi samningur hafi verið hluti af nýrri leið þáverandi félags- og tryggingamálaráherra til að fjármagna uppbyggingu hjúkrunarrýma í samvinnu við áfrýjanda og önnur stór sveitarfélög. 8. Sem fyrr segir komu málsaðilar sér ekki saman um gerð samnings um rekstur hjúkrunarheimilisins Ísafoldar. Þrátt fyrir það verður af gögnum málsins ráðið að áfrýjandi hafi í reynd tekið að sér rekstur þess án sérstaks samnings við stefnda. Þannig kemur fram í ársreikningum hjúkrunarheimilisins fyrir árin 2013, 2014 og 2015 að það sé rekið af áfrýjanda og í fjölmörgum öðrum gögnum málsins er áfrýjandi tilgreindur sem rekstraraðili þess. Í málinu liggur ekki fyrir að sérstök stjórn hafi verið yfir hjúkrunarheimilinu eða hvernig yfirstjórn þess var að öðru leyti háttað. Bæjarstjóri Garðabæjar undirritaði ársreikninga Ísafoldar fyrir umrædd rekstrarár og kom þannig fram sem æðsti stjórnandi þess. Í ársreikningunum kom fram rekstrartap og skuld við áfrýjanda var færð í efnahagsreikning. 9. Ekki verður ráðið af umræddri grein 3.2 í samningi málsaðila frá 14. maí 2010 að stefndi hafi með ákvæðinu skuldbundið sig til að ábyrgjast greiðslu alls kostnaðar við rekstur hjúkrunarheimilisins Ísafoldar. Þá verður heldur ekki gagnályktað frá fyrrnefndum ákvæðum fylgiskjals 2 við samninginn, þar sem fjallað er um húsnæðisgjald og leigugreiðslur að stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða rekstrarkostnað hjúkrunarheimilisins. Önnur ákvæði samningsins eða fylgiskjala með honum verða ekki túlkuð með þeim hætti að stefndi hafi tekið á sig slíka skuldbindingu.20. Starfsemi á vegum framkvæmdavaldsins er með lögum skipt á milli ríkisins sjálfs og staðbundinna sveitarfélaga. Sveitarfélög starfa eftir sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 en í 1. mgr. 1. gr. þeirra segir að þau ráði málefnum sínum sjálf á eigin ábyrgð. Um skyldur sveitarfélaga segir meðal annars í 7. gr. laganna að þau annist verkefni sem þeim eru falin í lögum, að þau skuli vinna að sameiginlegum velferðarmálum íbúanna eftir því sem fært þyki á hverjum tíma en jafnframt að þau geti tekið að sér hvert það verkefni sem varði íbúa þeirra, enda sé það ekki falið öðrum til úrlausnar að lögum. Skipting verkefna milli ríkisins sjálfs og sveitarfélaga ræðst þannig einkum af lögum en getur þó einnig byggst á samningum. 21. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga eru þeim markaðir sjálfstæðir tekjustofnar en þau geta auk þess haft aðrar tekjur, sbr. 2. gr. laganna.22. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 125/1999 um málefni aldraðra, eins og þau voru á árunum 2013 til 2015, fór ráðherra með yfirstjórn öldrunarmála og með yfirstjórn heilbrigðisþjónustu við aldraða. 23. Óumdeilt er að á þessum árum lagði stefndi hjúkrunarheimilinu Ísafold til fjármuni til reksturs í formi daggjalda. Eins og fram kemur í fyrrnefndri skýrslu ríkisendurskoðanda frá nóvember 2014, greiddi Tryggingastofnun ríkisins á árinu 2013 daggjöld til hjúkrunarheimila fyrir fram en þau höfðu það hlutverk að innheimta hjá heimilismönnum dvalarframlag þeirra, sbr. 2. mgr. 22. gr. og 23. gr., sbr. 2. tölulið 1. mgr. 14. gr. laga nr. 125/1999, og skila til stofnunarinnar. Þannig tryggði stefndi hjúkrunarheimilunum fjárframlag sem nam daggjöldum þótt stefndi þyrfti aðeins að standa straum af mismun á daggjöldunum og lögbundnu framlagi heimilismanna. 24. Fyrir setningu laga nr. 112/2008 var í 2. mgr. 44. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar, sem var í þeim kafla laganna sem þá tók til sjúkratrygginga, kveðið á um að ráðherra skyldi með reglugerð ákveða daggjöld dvalarheimila fyrir aldraða, hjúkrunarrýma á öldrunarstofnunum og hjúkrunarheimila sem ekki væru á föstum fjárlögum. Ráðherra skyldi áður en daggjöld væru ákveðin óska eftir tillögum viðkomandi stofnana. Daggjöld hjúkrunarheimila og daggjöld vegna hjúkrunarrýma skyldu ákveðin með hliðsjón af mati á hjúkrunarþyngd. Samanlagðar tekjur stofnunar skyldu standa undir eðlilegum rekstrarkostnaði á hverjum tíma miðað við þá þjónustu sem kveðið væri á um í lögum um málefni aldraðra og reglugerðum með stoð í þeim lögum. Í reglugerð skyldi kveða nánar á um framkvæmd mats á hjúkrunarþyngd. Í 47. gr. laganna sagði að kostnaður við sjúkratryggingu, sbr. 3. mgr. 37. gr., greiddist úr ríkissjóði, að því marki sem ákveðið væri samkvæmt lögunum eða sérlögum og reglugerðum settum með stoð í þeim. Árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skyldu vera í samræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs. 25. Þegar lög nr. 112/2008 voru sett var gert ráð fyrir því að Sjúkratryggingar Íslands tækju yfir það hlutverk sem Tryggingastofnun ríkisins hafði áður haft hvað varðar hjúkrunarheimili. Þannig var í 24. gr. laganna kveðið á um að sjúkratrygging tæki til heilbrigðisþjónustu sem veitt væri í hjúkrunarrýmum sjúkrahúsa, öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila samkvæmt samningum, sbr. IV. kafla laganna. Þá var ráðherra heimilt að setja reglugerðum nánari framkvæmd greinarinnar. Gildistöku umrædds IV. kafla var þó frestað ítrekað að því er varðaði samninga við sveitarfélög og aðra er reka hjúkrunarheimili og tók hann ekki gildi að því leyti fyrr en 1. janúar 2015, sbr. 2. málslið 2. mgr. 56. gr., sbr. 2. gr. laga nr. 131/2012. Í ákvæði IV til bráðabirgða, eftir breytingu sem gerð var á því með 3. gr. laga nr. 131/2012, var kveðið á um að fram til 1. janúar 2015, sbr. 2. málslið 2. mgr. 56. gr., væri ráðherra heimilt að ákveða með reglugerðdaggjöld vegna heilbrigðisþjónustu sem veitt væri í hjúkrunarrýmum sjúkrahúsa, öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila. Daggjöldin skyldu ákveðin með hliðsjón af mati á hjúkrunarþyngd, sbr. 4. mgr. 43. gr. laganna. 26. Í 54. gr. laga nr. 112/2008 var, eins og í 47. gr. laga nr. 100/2007 áður, kveðið á um að kostnaður við sjúkratryggingar greiddist úr ríkissjóði, að því marki sem ákveðið væri samkvæmt lögunum eða sérlögum og reglugerðum settum með stoð í þeim. Árleg heildarútgjöld sjúkratrygginga skyldu vera í samræmi við ákvörðun Alþingis samkvæmt fjárlögum og fjáraukalögum hvers árs.27. Fjárveitingar stefnda til hjúkrunarheimila eru ákveðnar á fjárlögum, eða eftir atvikum í fjáraukalögum hvers árs. Þannig var 462,6 milljónum króna veitt sérstaklega, á fjárlögum fyrir árið 2013, nr. 162/2012, til hjúkrunarheimilisins Holtsbúðar í Garðabæ, sbr. lið nr. 08-443, og að auki gert ráð fyrir 37,2 milljóna króna sértekjum. Holtsbúð var lokað þegar hjúkrunarheimilið Ísafold tók til starfa í apríl 2013 og runnu fjárframlög stefnda til Ísafoldar eftir það. Fjárveiting til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2014, nr. 149/2013, sbr. lið 08-448, var 505,4 milljónir króna en að auki voru fjárveitingar samkvæmt fjáraukalögum og af almennum fjárlagalið 30,3 milljónir króna og framlög úr ríkissjóði því samtals 535,7 milljónir króna á árinu. Fjárveiting til Ísafoldar samkvæmt fjárlögum fyrir árið 2015, nr. 143/2014, sbr. lið 08-448, var 557,4 milljónir króna. Frá og með árinu 2016 voru fjárveitingar til hvers hjúkrunarheimilis ekki sundurgreindar í fjárlögum heldur var kveðið á um heildarfjárveitingu til þeirra allra. 28. Á grundvelli framangreindrar reglugerðarheimildar í bráðabirgðaákvæði IV í lögum nr. 112/2008 setti velferðarráðuneytið reglugerð nr. 1217/2012 um daggjöld fyrir hjúkrunar-, dvalar- og dagdvalarrými sem ekki væru á föstum fjárlögum, fyrir árið 2013, og reglugerð nr. 99/2014, með saman heiti, fyrir árið 2014. Í 1. gr. beggja þessara reglugerða sagði að daggjöldum á stofnunum sem ekki væru á föstum fjárlögum væri ætlað að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði, án húsnæðisgjalds. Í fyrri reglugerðinni, undir lið 443 í 1. gr., var kveðið á um að daggjald fyrir hjúkrunarheimili, „Vífilstaði, Sjáland“ í Garðabæ skyldi vera 22.623 krónur en óumdeilt er í málinu að Hjúkrunarheimilið Ísafold naut þessara daggjalda frá því að það tók til starfa á árinu 2013. Í síðari reglugerðinni var undir lið 448 í 1. gr. kveðið á um að daggjald fyrir hjúkrunarheimilið Ísafold í Garðabæ skyldi vera 22.847 krónur. 29. Lagagrundvöllur daggjaldanna breyttist nokkuð þegar fyrrnefnt bráðabirgðaákvæði í lögum nr. 112/2008 rann sitt skeið í árslok 2014 og lögin komu að fullu til framkvæmda. Daggjöld til hjúkrunarheimila voru á árinu 2015 greidd á grundvelli gjaldskrár Sjúkratrygginga Íslands sem hafði stoð í 1. mgr. 38. gr. laga nr. 112/2008 og reglugerð nr. 1184/2014, um greiðslu kostnaðar vegna heilbrigðisþjónustu í hjúkrunarrýmum öldrunarstofnana sem eru án samnings við Sjúkratryggingar Íslands, sem sett var á grundvelli heimildar í 2. mgr. sömu greinar. Heimildin gilti frá 1. janúar 2015 til og með 31. maí það ár. Þessi gjaldskrá var gefin út 13. janúar 2015 og samkvæmt 3. gr. hennar skyldi „hjúkrunardaggjald“ fyrir Ísafold í Garðabæ vera 13.547 krónur frá 1. janúar það ár. Í 5. gr. síðastnefndrar reglugerðar sagði jafnframt að greiðsla sjúkratrygginga fyrir heilbrigðisþjónustu í hjúkrunarrýmum öldrunarstofnana kæmi til viðbótar daggjaldi samkvæmt reglugerð um daggjöld fyrir dvalarrými, dagdvalarrými og hjúkrunarrými sem ekki voru á föstum fjárlögum árið 2015 og greiddist hlutaðeigandi stofnunum með sama hætti og daggjaldið. Sá hluti daggjaldsins var samkvæmt 2. mgr. 3. gr. reglugerðar nr. 1185/2014 ákveðinn 11.668 krónur frá 1. janúar 2015. Gildistími reglugerðar nr. 1184/2014 var framlengdur til 31. desember 2015 með reglugerð nr. 475/2015 og gildistími gjaldskrárinnar til samræmis við það. Heildarfjárhæð þess daggjalds sem Ísafold naut frá íslenska ríkinu á árinu 2015 var því 25.215 krónur. 30. Í fyrrnefndri skýrslu ríkisendurskoðunar frá nóvember 2014 kemur fram að heildarframlag ríkisins til hjúkrunarheimila sé ákveðið í fjárlögum hvers árs og ráðist almennt af fjárlögum ársins á undan að teknu tilliti til verðlagsbreytinga og markmiða stjórnvalda í ríkisfjármálum á hverjum tíma. Framlögin hafi þannig verið lækkuð til að mæta aðhaldsmarkmiðum stjórnvalda í kjölfar efnahagssamdráttarins árið 2008. Fram til þess tíma hafi tíðkast í nokkrum mæli að veita hjúkrunarheimilum aukafjárveitingar til að rétta af halla sem myndast hefði. Þar segir enn fremur að hlutdeild einstakra heimila í heildarfjárveitingu hvers árs sé ákveðin með reiknilíkani sem byggi á nokkrum þáttum, það er fjölda samþykktra rýma, umönnunarþörf eins og hún er mæld samkvæmt RAI-stuðli og stærð heimilis. Framlag til að mæta húsnæðiskostnaði væri ákveðið sérstaklega. RAI-stuðullinn sé látinn hafa áhrif á 63,6% af framlaginu en hafi ekki áhrif á þau 36,4% sem eftir standi. Þá segir orðrétt í skýrslunni „Rétt er að hafa í huga að daggjaldalíkanið er dreifingarlíkan sem notað er til að skipta þeim fjármunum sem stjórnvöld ráðstafa hverju sinni til málaflokksins. Líkaninu er þannig ekki ætlað að ákvarða hversu mikla fjármuni þurfi til að reka heimili af ákveðinni stærð og hjúkrunarþyngd, heldur einungis að reyna að tryggja að fjármunum sé skipt á milli heimila með gagnsæjum og málefnalegum hætti.“31. Velferðarráðuneytið gaf í janúar 2013 út ítarlega kröfulýsingu fyrir öldrunarþjónustu. Í grein 1.3 í kröfulýsingunni segir að hlutverk hennar sé að vera kröfuskjal með lágmarkskröfum sem velferðarráðuneytið geri til þess aðila sem taki að sér rekstur þjónustunnar og um þá þjónustu sem veita skuli. Þá segir í grein 2.1.3 að verksali skuli tryggja að starfsemin sé ætíð mönnuð nægilega mörgum faglærðum og ófaglærðum starfsmönnum svo hægt sé að veita þá þjónustu sem skilgreind sé í kröfulýsingunni. Í kröfulýsingunni er sérstakur kafli um hjúkrunarheimili og hjúkrunarrými á öldrunarstofnunum og er þar fjallað meðal annars um hjúkrun og aðhlynningu, læknisþjónustu, þjálfun og endurhæfingu, lyfjamál, félagsstarf og sálgæslu, fæði og mötuneyti, lín, fatnað og hreinlætisvörur svo og öryggi og eftirlit. 32. Af framangreindum réttarheimildum og öðrum framlögðum gögnum verður ráðið að hjúkrunarheimili hafi ekki á árunum 2013 til 2015 fengið úthlutað fjármunum úr ríkissjóði í samræmi við þær fjárveitingar sem tilgreint var í fjárlögum að skyldu renna til hvers hjúkrunarheimilis fyrir sig. Áfrýjandi hefur réttilega bent á að þetta eigi við um hjúkrunarheimilið Ísafold. Af hálfu áfrýjanda hefur hins vegar ekki verið byggt á því í málinu að hjúkrunarheimilið Ísafold hafi átt skýlausan rétt til þeirra fjárveitinga sem hjúkrunarheimilinu voru úthlutaðar samkvæmt fjárlögum og hefur hann ekki grundvallað kröfugerð sína á mismun fjárveitinga til hjúkrunarheimilisins samkvæmt fjárlögum og raunverulegum framlögum. 33. Áfrýjandi hefur aftur á móti byggt á því að fjárveitingar til hjúkrunarheimila samkvæmt fjárlögum séu áætlunarákvæði en ekki beinar fjárveitingar til tiltekins málefnis eða stofnunar í skilningi stjórnskipunarréttar og geti því sætt breytingum til hækkunar eða lækkunar á grundvelli annarra forsendna sem verði mætt með fjáraukalögum. Í því sambandi hefur áfrýjandi vísað til þess að fjárframlög stefnda til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar hafi ekki dugað til þess að standa straum af þeim raunverulega og eðlilega rekstrarkostnaði sem honum bar að greiða. 34. Með vísan til þess að fjárframlög til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar grundvölluðust í raun ekki með beinum hætti á ákvæðum fjárlaga verður stefndi ekki sýknaður í málinu þegar af þeirri ástæðu að það sé ekki á valdi dómstóla að skera úr ágreiningi aðila í máli þessu. 35. Samkvæmt framansögðu réðust framlög ríkisins til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar á umræddum þremur árum alfarið af þeim daggjöldum sem kveðið var á um í þeim reglugerðum og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands sem að framan er lýst en þau voru reiknuð út á grundvelli framangreinds dreifilíkans. Daggjöldin voru fjármögnuð með heildarfjárhæð fjárveitinga til hjúkrunarheimila og greiðsluþátttöku heimilismanna hjúkrunarheimilanna. Ekki verður séð að fjárveitingar til hvers hjúkrunarheimilis samkvæmt fjárlögum eða heildarfjárveiting til málaflokksins hafi beinlínis tekið mið af kröfulýsingu velferðarráðuneytisins fyrir öldrunarþjónustu þótt til hennar kunni að hafa verið horft. Vegna beinna tengsla fjárhæðar daggjaldanna og heildarfjárveitingar til hjúkrunarheimila á fjárlögum verður, þrátt fyrir ummæli í 1. gr. fyrrnefndra reglugerða nr. 1217/2012 og 99/2014, um að daggjöldunum væri ætlað að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði án húsnæðisgjalds, ekki séð að við ákvörðun daggjaldanna hafi verið tekið tillit til framangreindrar kröfulýsingar velferðarráðuneytisins eða byggt á sérstakri rannsókn á því hver væri eðlilegur rekstrarkostnaður hvers hjúkrunarheimilis fyrir sig. Greiðsla daggjalda til Ísafoldar tók þannig fyrst og fremst mið af því hvernig dreifilíkanið skipti á milli þeirri heildarfjárveitingu sem hjúkrunarheimilunum var úthlutað samkvæmt fjárlögum og framlagi heimilismanna lögum samkvæmt. 36. Samkvæmt skýrslu ríkisendurskoðunar frá nóvember 2014 um rekstrarafkomu og fjárhagsstöðu hjúkrunarheimila á árinu 2013 var meirihluti hjúkrunarheimila á landinu þá rekinn af sveitarfélögum en um fjórðungur af sjálfseignarstofnunum. Eitt hjúkrunarheimili var árið 2013 rekið beint af ríkinu. Samkvæmt gögnum málsins yfirtók stefndi rekstur eins hjúkrunarheimilis á árinu 2014 og fól einkahlutafélagi í sinni eigu rekstur þess. Það einkahlutafélag tók að sér að annast rekstur annars hjúkrunarheimilis á þessu ári. 37. Samkvæmt framangreindri skýrslu ríkisendurskoðunar voru hjúkrunarheimili á landinu rekin með samtals 761 milljónar króna halla á árinu 2013, sem nam 3,31% af rekstrartekjum. Heimili með jákvæða afkomu voru 13 en afkoma 32 heimila var neikvæð. Í skýrslunni segir enn fremur: „Við mat á afkomu heimilanna er eðlilegt að horfa fram hjá framlögum rekstraraðila enda ekki gert ráð fyrir að þeir leggi fjármuni til reksturs þeirra. Þess ber einnig að gæta að framlögum ríkisins er ekki ætlað að standa undir húsaleigu eða fyrningu húsnæðis. Ef afkoma heimilanna er leiðrétt með því að sleppa slíkum tekjum og gjöldum verður niðurstaðan sú að hjúkrunarheimilin voru á heildina litið rekin með 1.025 milljóna króna halla á árinu 2013 sem svarar til 4,66% af rekstrartekjum.“ Þá kemur fram í skýrslunni að bein framlög sveitarfélaga og annarra til heimilanna hafi numið 949 milljónum króna á árinu 2013 eða 4,1% af rekstrartekjum. 38. Samkvæmt framansögðu verður ráðið af lögum nr. 125/1999 og 112/2008 að málefni hjúkrunarheimila hafi verið á forræði stefnda en ekki sveitarfélaga á árunum 2013 til 2015. Hins vegar er ljóst að þorri hjúkrunarheimila var á umræddu tímabili rekinn af öðrum en stefnda, ýmist á grundvelli samninga við stefnda eða án sérstaks samnings. Þótt hjúkrunarheimilum hafi verið markaðar fjárveitingar í fjárlögum og fjáraukalögum og Tryggingastofnun ríkisins og síðar Sjúkratryggingum Íslands hafi verið falið það hlutverk að tryggja þeim rekstrarfé í formi daggjalda á grundvelli laga nr. 100/2007 og 112/2008, svo og reglugerða á grundvelli þeirra og gjaldskrár Sjúkratrygginga Íslands, verður ekki ráðið af framangreindum réttarheimildum að í þeim felist skuldbinding stefnda til þess að tryggja rekstraraðilum hjúkrunarheimilanna algert skaðleysi af rekstrinum. 39. Fyrrnefnd skýrsla ríkisendurskoðunar sýnir að á árinu 2013 tókst rekstraraðilum 13 hjúkrunarheimila af 45 að reka þau hallalaust fyrir daggjöld sem stefndi lagði þeim til. Í framburði Einars Guðbjartssonar, dómkvadds matsmanns fyrir héraðsdómi, kom meðal annars fram að hann hefði ekki gert úttekt á undirliggjandi forsendum um mönnun og launasetningu hjúkrunarheimilisins Ísafoldar heldur lagt til grundvallar þær tölur sem lágu fyrir í dómskjölum. Fyrir liggur að launakostnaður er stærsti hluti rekstrarkostnaðar hjúkrunarheimila og ljóst er að hann ræðst ekki aðeins af fjölda og samsetningu starfsmanna heldur einnig af því hvernig launakjörum þeirra er háttað. Með hliðsjón af því og mismunandi rekstrarafkomu hjúkrunarheimila í landinu má draga þá ályktun að rekstrarafkoma þeirra ráðist ekki einungis af því hversu vel þau standist kröfulýsingu velferðarráðuneytisins og lágmarksviðmið embættis landlæknis um mönnun, heldur af ýmsum öðrum kostnaðarþáttum sem rekstrarlegar ákvarðanir geta haft áhrif á, svo sem launakjörum starfsmanna. Fyrrnefnd ákvæði samnings áfrýjanda við Sjómannadagsráð um rekstur hjúkrunarheimilisins Ísafoldar styðja þessa ályktun. Með vísan til framangreinds veita niðurstöður matsgerðar dómkvadds matsmanns dómkröfum áfrýjanda ekki næga stoð. 40. Fyrir liggur að fjárveitingar til hjúkrunarheimila samkvæmt fjárlögum voru ekki ákveðnar á grundvelli kröfulýsingar velferðarráðuneytisins fyrir öldrunarþjónustu á umræddu tímabili, sem hjúkrunarheimilunum var þó ætlað að miða þjónustu sína við, og heldur ekki með öðrum beinum hætti á útreiknaðri fjárþörf hvers hjúkrunarheimilis eða þeirra í heild. Með fjárlögum frá Alþingi er þeim fjármunum sem ríkið hefur til ráðstöfunar, eða telur sér fært að ráðstafa, hverju sinni skipt á milli málaflokka og verkefna á þann hátt sem Alþingi telur þjóna samfélaginu best með tilliti til lagaskyldna ríkisins og annarra sjónarmiða. Enda þótt fjárframlög til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar á árunum 2013, 2014 og 2015 hafi samkvæmt framansögðu ekki með beinum hætti grundvallast á ákvæðum fjárlaga voru þau hluti af heildarframlagi til hjúkrunarheimila samkvæmt fjárlögum. Reglugerðum nr. 1217/2012, 99/2014 og 1185/2014 svo og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands, sem sett var á grundvelli reglugerðar nr. 1184/2014, var aðeins ætlað að skipta heildarfjárveitingum til hjúkrunarheimila samkvæmt fjárlögum á milli þeirra í samræmi við fyrrnefnt dreifilíkan. Fjárframlög til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar byggðust þannig samkvæmt framansögðu á fyrirsjáanlegu reiknilíkani sem hafði skýra lagastoð.41. Samkvæmt framansögðu var ekkert augljóst samhengi á milli fyrrnefndrar kröfulýsingar velferðarráðuneytisins, hugtaksins eðlilegur rekstrarkostnaður í 1. gr. reglugerða nr. 1217/2012 og 99/2014 og fjárhæðar daggjaldanna sem áfrýjandi tryggði stefnda til reksturs hjúkrunarheimilisins Ísafoldar samkvæmt áðurnefndum reglugerðum og gjaldskrá. Með vísan til þess geta ákvæði 1. gr. umræddra reglugerða nr. 1217/2012 og 99/2014 um að daggjöldum fyrir hjúkrunarrými sé ætlað að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði ekki haft þá sjálfstæðu þýðingu að baka stefnda greiðsluskyldu gagnvart áfrýjanda umfram þá fjárhæð daggjalda sem ákveðin var í þessum reglugerðum. 42. Áfrýjandi byggir einnig á því að hann hafi veitt stefnda þjónustu á sviði sem sé stjórnarskrárbundið skylduverkefni stefnda að kosta samkvæmt 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt því ákvæði skal öllum, sem þess þurfa, tryggður í lögum réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika. Ákvæði þetta lýtur að réttindum einstaklinga og getur áfrýjandi, sem er sveitarfélag, ekki byggt rétt á því í máli þessu.43. Þá er til þess að líta að þótt rekstur hjúkrunarheimila sé ekki meðal skilgreindra verkefna sveitarfélaga verður ráðið af 1. og 7. gr. sveitarstjórnarlaga að þau geti tekið að sér slíkan rekstur og varið tekjustofnum sínum samkvæmt lögum nr. 4/1995 til að standa straum af útgjöldum vegna slíks reksturs. 44. Samkvæmt framansögðu tók áfrýjandi að sér rekstur hjúkrunarheimilisins Ísafoldar og annaðist hann á árunum 2013 til 2015. Áfrýjandi bar sem rekstraraðili ábyrgð á rekstrinum og þeim ákvörðunum sem með ýmsu móti gátu haft áhrif á rekstrarkostnað. Stefndi tryggði áfrýjanda fjármagn til rekstursins í formi daggjalda svo sem áður er rakið. Áfrýjandi hafði, þegar hann tók við rekstri hjúkrunarheimilisins Ísafoldar, áður rekið hjúkrunarheimili í Garðabæ á grundvelli sama daggjaldafyrirkomulags og gat því gengið út frá því, ef ekki næðust samningar við stefnda um annað, að hann þyrfti að standa straum af þeim rekstrarkostnaði sem daggjöldin dygðu ekki fyrir. Áfrýjandi gerði ekki alvarlegar athugasemdir við framangreint rekstrarfyrirkomulag og greiðslur frá stefnda fyrr en með fyrrnefndu bréfi lögmanns síns 19. október 2015 þótt í því sé látið að því liggja að áfrýjandi hafi árangurslaust leitað eftir leiðréttingu á fjárhæð daggjalda. Það var síðan fyrst með bréfi sama lögmanns 30. desember 2015, eða í lok þess tímabils sem krafa áfrýjanda tekur til, sem leitað var eftir því af hálfu áfrýjanda að stefndi yfirtæki rekstur hjúkrunarheimilisins. 45. Með vísan til alls framangreinds og þar sem áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á annað en að stefndi hafi axlað skyldur sínar lögum samkvæmt gagnvart hjúkrunarheimilinu Ísafold með því að tryggja hjúkrunarheimilum fjárveitingar á fjárlögum fyrir árin 2013, 2014 og 2015 og leggja hjúkrunarheimilinu Ísafold, sem áfrýjandi rak án sérstaks samnings við stefnda, til daggjöld samkvæmt reiknilíkani um skiptingu fjárveitinga frá Alþingi til hjúkrunarheimila, í samræmi við fyrrnefndar reglugerðir og gjaldskrá Sjúkratrygginga Íslands, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest.46. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Landsrétti falli niður. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómurskal vera óraskaður.Málskostnaður fyrirLandsrétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15.nóvember 2018Málþetta, sem var dómtekið 7. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf Sveitarfélaginu Garðabæ, Garðatorgi 7, Garðabæ, á hendur íslenska ríkinu,með stefnu birtri 8. nóvember 2016.Stefnandikrefst þess, að stefnda verði gert að greiða sér skaðabætur að fjárhæð319.254.632 kr. ásamt skaðabótavöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, af 71.912.000 kr. frá 1. janúar 2014 til 1. janúar2015, en með sömu vöxtum af 183.133.632 kr. frá þeim degi til 19. nóvember2015, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga af þeirri fjárhæð fráþeim degi til 1. janúar 2016, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. lagannaaf 319.254.632 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi.IHinn 14. maí 2010 gerðu stefnandi og félags- ogtryggingamálaráðuneytið með sér samning um byggingu hjúkrunarheimilis í Garðabæá grundvelli svokallaðrar „leiguleiðar“, í samræmi við stefnumörkun ráðherra íheilbrigðismálum og málefnum aldraðra, skv. 2. gr. laga um heilbrigðisþjónustunr. 40/2007, 3. gr. laga um málefni aldraðra nr. 125/1999 og 2. gr. laga nr.112/2008 um sjúkratryggingar. Hjúkrunarheimilið var byggt í samræmi við ákvæðisamningsins og fylgiskjala með honum. Fékk hjúkrunarheimilið nafnið Ísafold ogtók til starfa hinn 1. apríl 2013. Ísafold er stofnun á vegum stefnanda og rekinmeð ótakmarkaðri ábyrgð hans. Samkvæmt grein 3.2 skyldu samningsaðilar síðar gerameð sér samning um rekstur Ísafoldar. Samningar náðust ekki. Þrátt fyrir þaðhefur Ísafold notið daggjalda á rekstrartímanum eins og önnur hjúkrunarheimili,á árinu 2013 á grundvelli reglugerðar nr. 1217/2013, 2014 á grundvellireglugerðar nr. 99/2014, 2015 á grundvelli reglugerðar nr. 1185/2014 og 3. gr.gjaldskrár Sjúkratrygginga Íslands fyrir hjúkrunarþjónustu öldrunarstofnana semekki eru á föstum fjárlögum árið 2015 og eru án samnings um verð viðSjúkratryggingar Íslands nr. 13/2015.Stefnandi telur að daggjöldin hafi ekki dugað til þessað standa undir rekstrarkostnaði Ísafoldar og hafi stefnandi þurft að leggjafjármuni með rekstrinum. Það staðfestir KPMG í skýrslu frá maí 2015.Hinn 19. október 2015 krafðist stefnandi þess aðstefndi greiddi honum uppsafnað rekstrartap hjúkrunarheimilisins. Stefndihafnaði greiðsluskyldu með bréfi, frá 2. desember 2015. Í framhaldinu fóru framviðræður um yfirtöku stefnda á rekstrinum. Hinn 30. desember 2015 sendistefnandi drög að samningi um yfirtökuna. Í bréfi stefnda dags. 15. apríl 2016kemur fram að hvorki séu til fjárheimildir til að hækka daggjöld Ísafoldar néheimildir til að taka yfir reksturinn. Þá kemur fram að hinn 18. mars 2016 hafiríkisstjórnin falið heilbrigðisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra aðvinna að því að finna leiðir til að styrkja fjárhag hjúkrunarheimila. Þar semþeirri vinnu væri ekki lokið væri eðlilegt að bíða með frekari viðræður þar tilniðurstaðan lægi fyrir.Á fundi bæjarráðs stefnanda 11. október 2016 varsamþykkt að bæjarstjóri myndi undirrita rammasamning milli SjúkratryggingaÍslands og hjúkrunarheimila um þjónustu hjúkrunarheimila. Hinn 11. nóvember2016 sendi stefnandi tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands þar sem fram komað bæjarráð hefði samþykkt aðild stefnanda að þessum samningi. Í 8. gr.rammasamningsins kemur fram hvert sé heildarverð umsaminnar þjónustu.Hinn 1. febrúar 2017 samdi stefnandi við eigandaHrafnistu um að taka við rekstri Ísafoldar frá þeim tíma. IIStefnandi krefst þess að stefndi bæti honum það tapsem varð á rekstri Ísafoldar á árunum 2013, 2014 og 2015 en daggjöldin stóðuekki undir raunverulegum kostnaði við reksturinn. Helstu málsástæður stefnandaeru eftirfarandi:Krafan er reist á því, að stefndi sé skuldbundinn tilað greiða honum efndabætur eða ætlað endurgjald, á grundvelli samnings aðilafrá 14. maí 2010, þannig að stefnandi verði eins settur fjárhagslega og hannhefði orðið ef stefndi hefði greitt raunkostnað til reksturshjúkrunarheimilisins Ísafoldar og stefnandi hefði því ekki þurft að leggjaumkrafða fjármuni með rekstrinum. Samhliða fyrrgreindri málsástæðu, og sjálfstætt,krefst stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda, að sömu fjárhæð, þar sem súlagaskylda hafi hvílt á stefnda að greiða allan raunverulegan rekstrarkostnaðtil hjúkrunarheimilisins og þar með að bæta stefnanda þann mismun sem í raunvarð á því að einhliða ákvörðuð daggjöld dygðu fyrir kostnaðinum. Ákvörðundaggjalda hverju sinni hafi reynst vera ólögmæt að því marki sem þau hafa ekkidugað til og er þá enn fremur byggt á því að stefndi beri að þessu leytiskaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli sakarreglunnar eða á hlutlægumgrunni. Þá sé krafist bóta á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð vegnavanrækslu ráðherra á að afla fjárheimilda í fjáraukalögum.Þá reisir stefnandi kröfur sínar á þeirri meginreglu ííslenskum rétti að samninga skuli efna. Samningur aðila frá 14. maí 2010 hafiverið undirritaður af hálfu þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra ánnokkurs fyrirvara um að einhverjar takmarkanir væru á því að stefndi myndiannast um greiðslu alls rekstrarkostnaðar hjúkrunarheimilisins. Auk þessáritaði þáverandi fjármálaráðherra samninginn til staðfestingar hans, skv. 30.gr. þágildandi laga um fjárreiður ríkisins nr. 88/1997. Telur stefnandi því aðkomist hafi á bindandi samningur milli aðila og að ráðherrarnir hafi viðsamningsgerðina haft fullkomið umboð til að skuldbinda stefnda.Samkvæmt gr. 3.2 í samningnum bar aðilum að gerasérstakan samning um rekstur þess. Slíkur samningur hafi ekki verið gerðurþrátt fyrir að frestur til þess hafi liðið, en í 1. mgr. 38. gr. i.f. laga umsjúkratryggingar nr. 112/2008 er kveðið á um að ef samningar um þjónustu írýmum fyrir aldraða eru ekki fyrir hendi, sé í sérstökum tilfellum heimilt aðgreiða stofnunum kostnað vegna þjónustu tímabundið á grundvelli gjaldskrár semsjúkratryggingastofnun gefur út. Stefnandi hafi treyst því að stefndi greiddiraunverulegan rekstrarkostnað Ísafoldar og telur að texti samningsins, tilurðhans og lagaskyldur stefnda eigi að leiða til þess að kröfur hans verði teknartil greina. Stefnandi byggir á því að við samningsgerðina hafi stefndi í reyndlofað honum að greiða á hverjum tíma eðlilegan rekstrarkostnað og því eigihann, á grundvelli meginreglna samningaréttar um að samninga skuli efna, rétt ádómkröfunni úr hendi stefnda.Verði talið að samningurinn frá 14. maí 2010 hafifalið í sér, að stefndi skyldi greiða til rekstrarins daggjöld, í því formi semraun varð á, þá eigi að taka kröfu hans til greina sem vangildisbætur, vegnaþess að stefnandi hefði fengið þannig samningsákvæði ógilt á grundvelli 33. gr.og 1. og 2. mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 3. og 6. gr. laga nr.11/1986. Álítur stefnandi að það verði að telja óheiðarlegt af stefnda að berasamninginn fyrir sig og ósanngjarnt gagnvart stefnanda.Stefnandi byggir á því að hann hafi veitt stefndaþjónustu á sviði sem sé stjórnarskrárbundið skylduverkefni stefnda að kostaskv. 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. 14. gr.stjórnskipunarlaga nr. 97/1995 og mótmælir stefnandi að stefndi geti einhliðaákveðið endurgjaldið. Þá vísar stefnandi til þess að skylda hans til að greiðarekstrarkostnað Ísafoldar verði ekki leidd af hlutverki hans sem sveitarfélagsskv. I. kafla sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 og ákvæðum 78. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Ekki sé heldur að finna lagaákvæði þess efnisað sveitarstjórnum sé skylt að annast rekstur hjúkrunarheimila eða ákvæði um aðþeim sé heimilt að gera það. Verði því að telja, að það sé andstættmeginreglunni um sjálfstæði sveitarfélaga gagnvart ríkisvaldinu, ef stefnandifær ekki útlagðan kostnað við reksturinn endurgreiddan frá stefnda. Byggt sé á því, að sannað sé með skýrslunum frá KPMG,og að sínu leyti einnig með skýrslu ríkisendurskoðunar til Alþingis, að teknutilliti til úttektarskýrslu Landlæknisembættisins að ákvörðun ráðherra umfjárhæð daggjalda hafi á hverjum tíma ekki verið tekin með hliðsjón af ætluðumeða raunverulegum rekstrarkostnaði og geti því ekki markað fullnaðaruppgjör afhálfu stefnda til hjúkrunarheimilisins Ísafoldar. Ákvörðun stefnda um fjárhæðdaggjalda hverju sinni hefur því ekki byggst á lögmæltum grunni og hefur heldurekki byggst á málefnalegum sjónarmiðum. Stefnandi byggir á því að ákvæði 41. gr.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 standi því ekki í vegi að hann geti sótt stefndaum þær skaðabætur sem hann krefst í máli þessu. Stefnandi á að lögum kröfu tilþess að stefndi greiði honum það sem upp á vantar að stefndi standi honum skilá þeim kostnaði sem hann hefur haft af dvöl vistmanna á Ísafold. Þá sé vísaðtil þágildandi 1. mgr. 44. gr. laga nr. 88/1997 um fjárreiður ríkisins, nú 1.mgr. 26. gr. laga nr. laga um opinber fjármál nr. 123/2015, en þar sé beinlínsgert ráð fyrir að ef ófyrirséð atvik valda því að grípa þarf til sérstakrafjárráðstafana sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum ársins skuli leitaðheimilda fyrir þeim í frumvarpi til fjáraukalaga. Telur stefnandi að ætla verðiað stjórnarskrárgjafinn hafi enn fremur ætlast til, að leyst yrði úr slíkumófyrirséðum útgjöldum, með því að þau yrðu heimiluð eftir á með fjáraukalögum,og því orðað texta 41. gr. með tilvísun til setningu slíkra laga. Þá sé vísað til þess að krafa stefnanda er vegnarekstrarkostnaðar fyrir hjúkrunarheimilið á tímabili sem verður að teljast verasamningslaust tímabil, hvort sem litið verður á skyldu aðila til samningsgerðarsamkvæmt samningi þeirra frá 14. maí 2010, eða samningsskyldu sem leidd verðuraf IV. kafla laga um sjúkratryggingar nr. 112/2008 með síðari breytingum. Áslíku samningslausu tímabili geta stofnanir eðli málsins samkvæmt ekki lagtniður starfsemi, sbr. ummæli með 12. gr. í greinargerð með frumvarpi sem varðað lögum nr. 130/2015. Sé því rökrétt og eðlilegt að stefnda verði með dómigert að bera raunverulegan rekstrarkostnað frekar en stefnanda og að stefnandaverði þannig bættur sá skaði sem hann þegar hefur orðið fyrir á þvítímabili. Stefnukrafa málsins er rekstrartap Ísafoldar árin2013, 2014 og 2015 skv. endurskoðuðu ársuppgjöri án áhrifa fjármagnstekna ogfjármagnsgjalda og sem nánar er reifað í stefnu. III Í upphafi tekur stefndi fram, aðfjármögnunarkerfi hjúkrunarheimila byggist á því að Alþingi veiti ákveðinnifjárhæð til hjúkrunarheimila í fjárlögum hvers árs og sé fjárveitingunni skiptá milli þeirra að teknu tilliti til nokkurra atriða í rekstri þeirra. Því séþað mat stefnda að daggjald til handa rekstraraðilum hjúkrunarheimila eins ogþað er ákveðið á hverjum tíma sé fullnaðargreiðsla af hálfu ríkissjóðs fyrirþjónustuna, líkt og greiðslur ríkisins samkvæmt þjónustusamningum, enda frekarifjárveitingar óheimilar nema fyrir liggi samþykki Alþingis.Hjúkrunarheimili landsins séu rekin að langstærstumhluta fyrir daggjöld og húsnæðisgjöld sem ríkið leggi til. Hlutdeild einstakraheimila í heildarfjárveitingu hvers árs sé ákveðin á grundvelli sérstaksdaggjaldarlíkans sem byggist á nokkrum þáttum, þ.e. fjölda samþykktra rýma,umönnunarþörf (hjúkrunarþyngd), eins og hún er mæld samkvæmt RAI- stuðli, og stærðheimilis. Daggjöldum sé ætlað að standa undir kostnaði af varanlegri búsetuheimilismanna og þjónustu við þá. Stjórnendum hjúkrunarheimila sé eftirlátið aðuppfylla sem best opinberar kröfur til starfseminnar með þeim fjármunum semþeir fá til ráðstöfunar hverju sinni.Ásamt daggjöldum hefur stefnandi fengið greiddahúsaleigu samkvæmt grein 1.3 í samningi frá 14. maí 2010 sem ogviðbótarfjárveitingu að fjárhæð 16 m.kr. vegna ársins 2014, vegna þeirraerfiðleika sem hjúkrunarheimilið Ísafold þurfti að takast á við í upphafirekstrar vegna flutninga og fjölgunar heimilismanna.Ríkissjóður fjármagnar rekstur dvalar- oghjúkrunarrýma með ofangreindum hætti. Aðrar mögulegar tekjur öldrunarstofnanaséu svo framlög sveitarfélaga og annarra eignaraðila.Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944 skulu sveitarfélög ráða málefnum sínum sjálf eftir því semlög ákveða. Í sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 segir í 1. gr. að landiðskiptist í sveitarfélög sem ráða sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð. Stefnandisé sveitarfélag sem beri ábyrgð á rekstri Ísafoldar. Stefnandi tekur ákvörðun,sem sjálfstætt sveitarfélag, um að leggja fé til rekstrarins. Stefnandi gerirþað á eigin ábyrgð. Þá sé ekkert einsdæmi að stefnandi hafi lagt fé til hjúkrunarheimilis,önnur sveitarfélög hafi einnig gert það. Stefndi tekur fram að eftirfarandi atriði hafi gilt umfjárhagsleg og fagleg samskipti ríkisins og rekstraraðila hjúkrunarheimila:- Allirrekstraraðilar hjúkrunarheimila taka að sér rekstur að eigin frumkvæði. Við þaðundirgangast þeir þær reglur og aðferðir sem gilda um fjármögnunhjúkrunarheimila. Ávallt hafi verið ljóst að rekstraraðilar beri fulla ábyrgð árekstri og starfsemi hjúkrunarheimila og að fjárframlög feli í sérfullnaðargreiðslu.- Stjórnunarábyrgðrekstraraðila heimilar þeim að ákveða þjónustustig umfram það sem fjárframlögríkisins leyfa, þ.e. hvort þeir leggja meira fé til rekstursins t.d. vegnaaukinnar mönnunar. Rekstrarniðurstaða einstaka hjúkrunarheimila veiti engarvísbendingar um það hvort fjárframlög ríkisins dugi til að mæta lágmarkskröfum.- Þaðgildi um alla þjónustu sem fjármögnuð sé af fjárlögum, að rekstraraðilarberi ábyrgð á því að sníða umfang og útgjöld að þeim fjárveitingum semákvarðaðar séu hverju sinni. Rekstrarafkoma hjúkrunarheimila sé mismunandi,allt frá því að vera í jafnvægi yfir í hallarekstur. Rekstrarafkoma einstakahjúkrunarheimila geti ekki verið grundvöllur kröfugerðar á hendur ríkinu, endamyndi það fela í sér mismunun milli rekstraraðila að fjárframlag yrði ákvarðaðá grundvelli útgjalda þeirra.- Þausjónarmið sem embætti landlæknis hafi sett fram við úttektir ber ekki að túlkasem lágmarkskröfur, enda hafi embættið bæði það hlutverk að hafa eftirlit meðheilbrigðisþjónustu og að vinna að gæðaþróun þjónustunnar. Uppfylli einstakahjúkrunarheimili ekki lágmarkskröfur ber landlækni að grípa til formlegraaðgerða gagnvart rekstraraðila, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 41/2007 umlandlækni og lýðheilsu. Stefnda sé ekki kunnugt um að gripið hafi verið til slíkraaðgerða, hvorki gagnvart Ísafold, né gagnvart þeim hjúkrunarheimilum sem rekinséu án halla.Byggt sé á því að hvorki lög né aðrar réttarreglurleiði til þeirrar niðurstöðu að stefnda beri að greiða stefnanda umkrafðafjárhæð eða aðra lægri.Stefndi byggir á lögum um sjúkratryggingar nr.112/2008. Þar var sjúkratryggingarstofnun m.a. falið að annast framkvæmdsjúkratrygginga, semja um heilbrigðisþjónustu og að greiða endurgjald fyrirheilbrigðisþjónustu sem veita ber samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu eðasamið hefur verið um. Með bráðabirgðaákvæði IV í lögunum er ráðherra heimilt aðákveða daggjöld vegna heilbrigðisþjónustu sem veitt eru í hjúkrunarrýmumsjúkrahúsa og hjúkrunarrýmum öldrunarstofnana og hjúkrunarheimila. Þá vísarstefndi til reglugerðar nr. 510/2010 um samninga um heilbrigðisþjónustu semveitt sé utan heilbrigðisstofnana sem ríkið rekur og sett er á grundvellisjúkratryggingalaga. Þar komi t.d. fram í c-lið 7. gr. að samningsfjárhæðir ogskuldbindingar séu gerðar með fyrirvara um ákvörðun Alþingis um fjárveitingu ífjárlögum. Stefndi hafnar öllum kröfum og málsástæðum stefnanda.Stefndi telur málsgrundvöllinn óljósan. Það sé byggt á skaðabótasjónarmiðum.Einnig sé nefnt að stefndi sé skuldbundinn til greiðslu efndabóta. Þá sé einnigbyggt á því að greiða eigi vangildisbætur. Stefndi telur að hann eigi ekki aðbera hallann af því að samningur, samanber gr. 3.2 í samningum frá 14. maí 2010hafi ekki verið gerður. Þá sé því hafnað að stefnandi geti byggt eitthverttraust á því að í samningi um rekstrargreiðslur stefnda til Ísafoldar yrðikveðið á um greiðslur til að standa undir nauðsynlegum kostnaði við reksturþess og að inntak samnings hefði lotið að því. Stefndi tekur fram að hann sébundinn af fjárheimildum í lögum hverju sinni og óeðlileg niðurstaða ef stefndiþyrfti að greiða hvern þann rekstrarkostnað sem rekstraraðilar hjúkrunarheimilaleggja í á hverjum tíma. Þá hafnar stefndi tilvísun til 33. gr. og 1. og 2.mgr. 36. gr. samningalaga nr. 7/1936, sbr. 3. og 6. gr. laga nr. 11/1986. Stefndi byggir á því að skv. 41. gr.stjórnarskrárinnar megi ekkert gjald greiða af hendi nema heimild sé til þess ífjárlögum eða fjáraukalögum. Heimild til að greiða stefnanda umfram daggjöldhafi ekki verið til staðar í fjárlögum né fjáraukalögum og geti stefnandi ekkibyggt rétt sinn á því að stefnda sé skylt að lögum að standa straum aföldrunar- og hjúkrunarþjónustu óháð fjárlögum hverju sinni. Hér sé ekki umófyrirséð tilvik að ræða heldur hafi stefnandi tekið ákvörðun um byggingu hjúkrunarheimilisí gegnum svonefnda leiguleið. Mátti stefnanda vera ljóst með hvaða hættistefndi fjármagnar slíkan rekstur. Sé það á ábyrgð stefnanda að reksturinnkosti það mikið að greiðslur stefnda í formi daggjalda dugi ekki fyrirkostnaðinum. Stefndi hafnar því aðfjárheimildir fjárlaga séu áætlaðar fjárhæðir, heldur séu þær lögfestar ogstefndi bundinn af þeim samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi gat ekkiverið í góðri trú um að fjármunir sem hann lagði til Ísafoldar yrðuendurgreiddir, enda engar forsendur fyrir slíkri ályktun stefnanda. Þá hafistefndi ekki gefið fyrirheit um slíkt.Að lokum vitnar stefndi í skýrslu ríkisendurskoðunarum að daggjaldið sé það endurgjald sem hjúkrunarheimili fá til rekstursins ogrekstraraðilar hjúkrunarheimila verða að reka heimilin innan þeirra marka. Efrekstraraðilar kjósi að fara umfram þau gjöld í rekstri sínum þýði þaðneikvæðan mismun sem þeir verði að standa undir.IVStefnandi aflaði matsgerðar dómkvadds matsmanns oglagði fyrir hann eftirtaldar spurningar.Þess er óskað að matsmaður meti og gefi álit sitt á því hvort staðfestingarbréf Magnúsar Jónssonar, löggilts endurskoðanda, dags. 19. ágúst 2016, sbr. dskj. 11, gefi rétta mynd af því hver hafi verið uppsafnaður rekstarhalli hjúkrunarheimilisins á árunum 2013, 2014 og 2015. Ef svo er ekki, þá er þess óskað, að matsmaður tilgreini hver hann telur að verið hafi uppsafnaður rekstarhalli þess á tímabilinu.Þess er óskað að matsmaður meti og gefi álit sitt á því hvort matsbeiðandi hafi varið fjármunum til reksturs hjúkrunarheimilisins á árunum 2013, 2014 og 2015 umfram þær kröfur sem gerðar eru í kröfulýsingu velferðarráðuneytisins fyrir öldrunarþjónustu, útgáfu II, janúar 2013, sbr. dómskjal 16, að teknu tilliti til úttektarskýrslu embættis landlæknis, dags. í apríl 2015, sbr. dómskjal 18. Ef svo er, þá er þess óskað, að matsmaður tilgreini hver hann telur að verið hefði rekstarniðurstaða á þessu tímabili ef einungis hefði verið varið til rekstrarins fjármunum til að uppfylla þær kröfur.Þess er óskað að matsmaður gefi sjálfstætt álit sitt á því hver hann telur að eðlilegur og venjulegur rekstrarkostnaður hjúkrunarheimilisins hefði orðið á árunum 2013, 2014 og 2015 ef ýtrasta aðhalds hefði verið gætt og þjónusta við vistmenn lágmörkuð án þess að ásættanlegu öryggi þeirra hefði verið raskað.Dómkvaddur var Einar Guðbjartsson dósent og skilaði hann ítarlegri matsgerð 4. desember 2017. Í niðurstöðu sinni við 1. matsspurningu taldi matsmaður að rétt mynd af uppsöfnuðum rekstrarhalla áranna 2013-2015 hafi verið 319.254.632 kr. og var stefnukrafan lækkuð í þá fjárhæð við upphaf aðalmeðferðar. Varðandi matsspurningu 2 telur matsmaður meðal annars að kostnaður vegna umönnunar á Ísafold hafi verið í algjöru lágmarki. Það þyrfti að breyta samsetningu vinnuafls í umönnun. Matsmaður telur að ekki sé hægt að sjá að fjármunir til rekstrar Ísafoldar hafi verið varið umfram það sem getur í kröfulýsingunni. Ef lágmarkskröfum landlæknis hefði verið náð þá hefði rekstrartapið orðið 6.7 m.kr. meira vegna áranna 2013-2015. Ef Ísafold hefði uppfyllt kröfuna um æskilegt viðmið landlæknis hefði rekstrartapið aukist um 38 m.kr. þessi þrjú ár. Rekstrartap Ísafoldar er metið á bilinu 328.294 þús.kr. til 359.616 þús.kr. á tímabilinu 2013-2015.Varðandi matsspurningu 3 tekur matsmaður fram að Ísafold hefði þurft að breyta innbyrðis samsetningu starfsfólks í umönnun bæði hvað varðar faglært og ófaglært starfsfólk. Hefði það haft í för með sér að launakostnaður faglærðs starfsfólks hefði aukist en ófaglærðs starfsfólks hefði minnkað. Áhrifin hefðu orðið þau að launakostnaður hefði aukist um 6,7 m.kr. og rekstrarhalli áranna 2013-2015 um sömu fjárhæð. Þá telur matsmaður að ekki hefði verið hægt að hagræða þjónustu við íbúa þar sem lágmarksviðmiði landlæknis sé ekki náð hvað varðar stöðugildi og innbyrðis skiptingu starfsfólks í umönnun. Lyfjakostnaður hafi verið í lágmarki og ætíð valið ódýrara lyfið ef kostur var. Þá sé ekki hægt að sjá nein veruleg frávik í hlutfallslegri skiptingu á heildarkostnaði Ísafoldar og annarra hjúkrunarheimila.V Markmið laga um málefni aldraða nr. 125/1999 er að aldraðir eigi völ á þeirri heilbrigðis- og félagslegu þjónustu sem þeir þurfa á að halda og að hún sé veitt á því þjónustustigi sem sé eðlilegast miðað við þörf og ástand hins aldraða. Í 2. mgr. 14. gr. laganna segir að hjúkrunarheimili séu ætluð öldruðum einstaklingum sem séu of lasburða til að dveljast á dvalarheimilum, sambýlum eða í sérhönnuðum íbúðum. Þar skuli veitt hjúkrunar- og læknisþjónusta og vera endurhæfing. Sérstök aðstaða skuli vera fyrir aldraða með heilabilunareinkenni. Þá skuli þjónustan byggð á einstaklingsbundnu mati á heilsufarslegum og félagslegum þörfum hins aldraða. Alþingi ákveður fjárveitingar til reksturs hjúkrunarheimila í fjárlögum hvers árs. Um heildarfjárveitingu er að ræða, en ekki áætlun. Hlutdeild einstaka hjúkrunarheimila í heildarfjárveitingunni er ákveðin með reiknilíkani eða svokölluðu daggjaldalíkani. Það er einhvers konar dreifilíkan sem notað er til að skipta fjármunum sem ráðstafað er til málaflokksins. Það byggir á nokkrum þáttum, það er fjölda samþykktra rýma, umönnunarþörf, eins og hún er mæld samkvæmt svokölluðum RAI-stuðli, og stærð heimilisins. Heimili sem eru með færri en 21 rými fá 6% álag, heimili með færri en 41 rými fá 4% álag og heimili sem eru með færri en 61 rými fá 2% álag. Heimili með fleiri en 61 rými fá ekki álag. Tilgangur líkansins er ekki að ákvarða hve mikla fjármuni þurfi til að reka hjúkrunarheimili af ákveðinni stærð eða hjúkrunarþyngd, heldur er verið að skipta fjármunum milli heimilanna á málefnalegan og gegnsæjan hátt, þar sem jafnræðis sé gætt milli hjúkrunarheimila. Í fjárlögum er síðan tekið fram hve mikið hvert og eitt hjúkrunarheimili fær í sinn hlut af fjárveitingunum. Síðan er það stjórnar hjúkrunarheimilanna að nýta fjármagnið með sem hægkvæmustum hætti og í samræmi við kröfulýsingu fyrir öldrunarþjónustu og gæðakröfur landlæknisembættisins. Það liggur fyrir að afkoma hjúkrunarheimila er mismunandi og mismunandi hvort daggjöldin (og aðrar tekjur) nægja til greiðslu kostnaðarins við reksturinn. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar til Alþingis, um rekstrarafkomu og fjárhagsstöðu hjúkrunarheimila á árinu 2013 (útg. í nóv. 2014), kemur fram, að hjúkrunarheimilin hafi verið rekin með 761 m.kr. halla á árinu 2013. Hallinn sem hlutfall af rekstrartekjum heimilanna var 3.31%. Heimili með jákvæða afkomu voru 13 og 32 heimili voru með neikvæða afkomu, þar á meðal Ísafold. Á þrettándanum 2017 gerði stefnandi og Sjómannadagsráð með sér samning um rekstur hjúkrunarrýma á Ísafold. Í 4. gr. þess samnings kemur fram að með reynslu Hrafnistu og aukinni hagkvæmni vegna samlegðaráhrifa stærri rekstraraðila eigi að vera unnt að reka Ísafold án taps og án skerðingar á gæðum þjónustunnar. Í sömu skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að 2,4% af rekstrartekjum hjúkrunarheimila árið 2013 kom frá sveitarfélögum. Þá segir að í nokkrum tilvikum veiti sveitarfélög umtalsverð framlög sem nýtast til að rétta af (eða fyrirbyggja) rekstrarhalla. Samkvæmt skýrslunni er því ekkert einsdæmi að stefnandi hafi lagt fé til hjúkrunarheimilisins. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 ráða sveitarfélög sjálf málefnum sínum og á eigin ábyrgð. Þá hafa sveitarfélög skyldur gagnvart öldruðum en samkvæmt 38. gr. laga um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 ber sveitarstjórn að tryggja öldruðum nauðsynlega stofnanaþjónustu þegar hennar er þörf. Í skýrslu ríkisendurskoðunar kemur fram að aðstöðumunur hjúkrunarheimilanna sé talsverður varðandi greiðslur frá sveitarfélögum. Krafa málsins tekur til rekstraráranna 2013, 2014 og 2015. Á þeim tíma var lagaheimild fyrir greiðslu daggjalda að finna í lögum nr. 112/2008 um sjúkratryggingar, lögum nr. 100/2007 um almannatryggingar og lögum nr. 125/1999 um málefni aldraðra. Á grundvelli þessara laga voru settar reglugerðir, nr. 1217/2012 vegna rekstrarársins 2013, nr. 99/2014 vegna rekstrarársins 2014 og nr. 1185/2014 vegna rekstrarársins 2015. Í 1. gr. reglugerðanna, sem er samhljóma, segir að daggjöldunum sé ætlað að mæta eðlilegum rekstrarkostnaði án húsnæðisgjalds.Málatilbúnaður stefnanda byggist á því að daggjöldin nægi ekki til að standa straum af rekstri Ísafoldar. Stefnandi hafi þurft að greiða með rekstrinum á þriggja ára tímabili sem svarar stefnukröfu málsins. Stefnandi byggir ekki á því að aðferðafræðin við skiptingu fjárveitinga sé röng, heldur að fjárveitingin, þ.e. daggjöldin, séu of lág. Skilja verður málatilbúnað stefnanda þannig að miða eigi við raunkostnaðinn við reksturinn, samanber dómkröfur hans, en ekki eðlilegan rekstarkostnað svo sem tilgreint er í 1. gr. nefndra reglugerða.Eins og að framan greinir ber að miða við eðlilegan rekstrarkostnað. Samkvæmt gögnum málsins er hins vegar ekki til nákvæm skilgreining á því hvað sé eðlilegur rekstrarkostnaður fyrir þetta tímabil. Hins vegar er, eins og áður greinir, fjárveitingin ákveðin af Alþingi. Kjarninn í málatilbúnaði stefnanda er að hann telur fjárveitingar Alþingis til reksturs hjúkrunarheimila, það er daggjöldin, ekki nægja fyrir þeim kostnaði sem hann hafði af rekstrinum og því eigi stefndi að greiða uppsafnað rekstrartap. Ekki er fallist á að í slíkum tilvikum sé um ófyrirséð tilvik að ræða, sem stefnda beri að standa straum af. Það er Alþingi sem ákvarðar fjárveitingarnar. Það er ekki á valdi dómstóla að mæla fyrir um þær, sbr. 2., 41. og 42. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 464/2017. Þegar af þessari ástæðu ber að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður.DÓMSORÐStefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, Sveitarfélagsins Garðabæjar. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 99/2001 | Kærumál Útburður Húsaleigusamningur | F ehf. stóð í skuld við leigusala, S ehf. og B ehf., vegna gjaldfallinnar leigu fyrir júlí og ágúst 2000 þegar þeir beindu til hans greiðsluáskorun 15. ágúst á því ári. Greiðsla barst ekki leigusölum innan þess sjö daga frests, sem þeir veittu þar F ehf. til að gera skil, og lýstu þeir yfir riftun samningsins með símskeyti 23. sama mánaðar. Þetta var leigusölunum heimilt samkvæmt ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Greiðsla F ehf. á hluta skuldarinnar barst ekki leigusölunum fyrr en eftir að samningnum hafði verið rift og var í því ljósi engu talin geta breytt. F ehf. vísaði ekki til annarrar heimildar en leigumála síns við S ehf. og B ehf. til að hafast við í húsnæði Ö. Með því að sú heimild var fallin niður vegna riftunar leigusamningsins var Ö rétt að fá F ehf. borinn úr húsnæðinu. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. febrúar 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. febrúar 2001, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sér yrði veitt heimild til að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð úr húsnæði að Bíldshöfða 12 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um heimild til útburðargerðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I. Samkvæmt gögnum málsins gerðu Skorri ehf. og Bílabatteríið ehf. samning 7. janúar 1998 við KGW ehf. um að síðastnefnda félagið tæki á leigu af því fyrstnefnda húsnæði að Bíldshöfða 12, um 550 m2 að stærð, til að reka þar bílasölu og skylda starfsemi. Tók KGW ehf. um leið á leigu af Bílabatteríinu ehf. búnað til sama reksturs. Skyldi mánaðarleg leiga, samtals 250.000 krónur, greidd fyrir fram. Leigu fyrir húsnæðið bar að greiða 1. hvers mánaðar, en fyrir búnað 15. hvers mánaðar. Varnaraðili, sem er þinglýstur eigandi húsnæðisins að Bíldshöfða 12, ritaði undir samninginn af hálfu leigusala, en fram er komið í málinu að hann sé fyrirsvarsmaður beggja félaganna, sem hér um ræðir. Sóknaraðili kveðst hafa keypt 23. júlí 1999 af KGW ehf. reksturinn, sem húsnæðið að Bíldshöfða 12 var nýtt undir. Hafi verið „fullt samkomulag“ um að sóknaraðili „kæmi inn í húsnæðið frá 1. ágúst 1999“. Því til stuðnings vísar sóknaraðili til þess að saminn hafi verið skriflegur leigusamningur milli hans og áðurnefndra leigusala, sem þó hafi ekki verið undirritaður vegna atvika, sem vörðuðu varnaraðila. Allt að einu hafi þeir, sem áttu hlut að máli, farið eftir þeim samningi, þar á meðal leigusalar, sem hafi tekið við leigu úr hendi sóknaraðila og stílað á hann kvittanir fyrir hana. Með símskeyti leigusalanna til sóknaraðila 2. ágúst 2000 var leigusamningi um Bíldshöfða 12 sagt upp með sex mánaða fyrirvara. Var þar lagt fyrir sóknaraðila að ljúka við að rýma húsnæðið 1. mars 2001. Leigusalarnir beindu öðru símskeyti til sóknaraðila 15. ágúst 2000, þar sem skorað var á hann að gera innan sjö daga skil á gjaldfallinni leigu fyrir júlí og ágúst á því ári, alls 309.085 krónum auk 35.000 króna vegna innheimtulauna lögmanns. Var tekið fram að leigusamningi yrði rift án frekari fyrirvara ef sóknaraðili yrði ekki við þessari áskorun. Við henni mun sóknaraðili ekki hafa brugðist og tilkynntu leigusalar með símskeyti til hans 23. sama mánaðar að leigusamningnum væri rift. Varnaraðili kveður sóknaraðila hafa greitt leiguna daginn eftir, en greiðslan hafi þó ekki verið fullnægjandi, þar sem hún hafi ekki náð til innheimtulaunanna, sem um ræddi í greiðsluáskorun leigusalanna. Skorri ehf. leitaði 20. september 2000 eftir heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til að fá sóknaraðila borinn úr húsnæðinu að Bíldshöfða 12. Sú heimild var veitt með úrskurði 22. nóvember 2000. Úrskurðinum var hrundið með dómi Hæstaréttar 13. desember sama árs í máli nr. 440/2000 með því að Skorri ehf., sem ekki var eigandi húsnæðisins, hefði ekki sýnt fram á heimild sína til að fá leigutakann borinn úr því. Leitaði þá varnaraðili eftir heimild til að fá sóknaraðila borinn úr húsnæðinu með beiðni til Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2000. Var fallist á þá beiðni með hinum kærða úrskurði. II. Óumdeilt er í málinu að sóknaraðili stóð í skuld við leigusala, Skorra ehf. og Bílabatteríið ehf., vegna gjaldfallinnar leigu fyrir júlí og ágúst 2000 þegar þeir beindu til hans fyrrnefndri greiðsluáskorun 15. ágúst á því ári. Greiðsla barst ekki leigusölum innan þess sjö daga frests, sem þeir veittu þar sóknaraðila til að gera skil. Þeir lýstu því yfir riftun samningsins eins og áður greinir með símskeyti 23. sama mánaðar. Þetta var leigusölunum heimilt samkvæmt ákvæði 1. töluliðar 1. mgr. 61. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Greiðsla sóknaraðila á hluta skuldarinnar barst ekki leigusölunum fyrr en eftir að samningnum hafði verið rift. Í því ljósi getur hún engu breytt. Skipta hér heldur engu þau atvik, sem sóknaraðili hefur vísað öðrum þræði til, að forsvarsmaður hans hafi verið erlendis þegar greiðsluáskorun kom fram og allt til þess að frestur samkvæmt henni var á enda. Sóknaraðili hefur ekki vísað til annarrar heimildar en leigumála sinn við Skorra ehf. og Bílabatteríið ehf. til að hafast við í húsnæði varnaraðila. Með því að sú heimild er samkvæmt framansögðu fallin niður vegna riftunar leigusamningsins er varnaraðila rétt að fá sóknaraðila borinn úr húsnæðinu. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Frískir menn ehf., greiði varnaraðila, Erni Johnson, 100.000 krónur í kærumálskostnað. |
Mál nr. 829/2014 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar semX var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Karl Axelsson setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2014, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur15. desember 2014, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allttil mánudagsins 12. janúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sætafarbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 24/2017 | Börn Forsjá Umgengni Gjafsókn Matsgerð | K og M deildu um forsjá sonar þeirra og umgengnisrétt. Fyrir lá í málinu matsgerð dómkvadds matsmanns en hann taldi báða aðila hæfa til að fara með forsjána. Hæfni K væri hins vegar mjög góð á meðan hæfni M væri viðundandi. Komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu, meðal annars með vísan til matsgerðarinnar, að það væri drengnum fyrir bestu að K færi með forsjá hans. Eftir uppsögu héraðsdóms var að beiðni M dómkvaddur matsmaður til að kanna afstöðu drengsins til forsjár og annarra nánar tilgreindra atriða, meðal annars hugsanlegs flutnings K til Noregs. Í dómi Hæstaréttar kom fram að matsgerðin sem lyti að vilja drengsins, einum þeirra þátta sem líta bæri til við mat á fyrirkomulagi forsjár, fengi ekki hnekkt þeirri niðurstöðu sérfróðs héraðsdóms að K skyldi fara með forsjána. Þá væri til þess að líta að ákvörðun um umgengni hlyti ævinlega að taka mið af þeirri stöðu sem uppi væri við uppkvaðningu dóms en gæti ekki ráðist af óljósum áformum sem hvorki lægi fyrir hvort ganga myndu eftir né þá með hvaða hætti. Að því gættu var hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Karl Axelsson og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2017. Endanlegardómkröfur hans eru á þá leið að hann krefst þess að forsjá barnsins A verðisameiginleg og lögheimili hans hjá stefndu. Þá krefst hann þess að kveðið verðiá um inntak umgengnisréttar. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að forsjá barnsins verði sameiginleg og lögheimili hanshjá sér, að kveðið verði á um inntak umgengnisréttar og að áfrýjanda verði gertað greiða einfalt meðlag með barninu frá dómsuppkvaðningu til 18 ára aldurshans. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Upplýst var við flutning málsins fyrirHæstarétti að stefnda áformaði enn að flytja erlendis án þess þó að ákvörðunþar að lútandi lægi fyrir og að til slíks kæmi að minnsta kosti ekki áyfirstandandi skólaári enda hefði A nú þegar hafið nám við grunnskóla sinn í [...].Eftir uppsögu héraðsdóms var að beiðniáfrýjanda dómkvaddur sálfræðingurinn C til að kanna afstöðu A til forsjár ogleggja mat á nánar tilgreind atriði tengd vilja hans og afstöðu til málsins, þarmeð talinn mögulegs flutnings til Noregs. Matsgerð sálfræðingsins 29. mars 2017hefur verið lögð fyrir Hæstarétt ásamt endurriti af skýrslu hennar fyrir HéraðsdómiAusturlands 5. apríl sama ár. Matsgerðin sem lítur að vilja A í málinu, einumþeirra þátta sem líta ber til við mat á fyrirkomulagi forsjár, sbr. 2. mgr. 34.gr. barnalaga nr. 76/2003, fær ekki hnekkt þeirri niðurstöðu sérfróðshéraðsdóms að stefnda skuli fara með forsjá hans. Þá er til þess að líta aðákvörðun um umgengni hlýtur ævinlega að taka mið af þeirri stöðu sem uppi ervið uppkvaðningu dóms en getur ekki ráðist af óljósum áformum sem hvorki liggurfyrir hvort ganga muni eftir né þá með hvaða hætti. Að þessu gættu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstaréttifalli niður.Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úrríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, M,fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanns hans, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 16.desember 2016.Forsjármál þetta, sem tekið var til dóms 18.nóvember 2016, höfðaði K, [...], [...], hinn 29. febrúar 2016 á hendur M, [...],[...]. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru aðallega þær að dæmt verði að hún fari ein með forsjá barnsins, A, kt. [...].Til vara er þess krafist að dæmt verði að stefnandi og stefndi farisameiginlega með forsjá barnsins og lögheimili þess verði hjá stefnanda. Þá erþess krafist að stefndi greiði einfalt meðlag með barninu frá dómsuppsögu til18 ára aldurs þess og að dómurinn kveði á um inntak umgengnisréttar við barnið.Loks krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfu stefnanda um óskipta forsjá, aðforsjá barnsins verði óbreytt í höndum beggja aðila til 18 ára aldurs þess ogað lögheimili barnsins verði hjá stefnanda. Til vara er þess krafist að stefndaverði einum falið að fara með forsjá barnsins til 18 ára aldurs þess. Í báðumtilvikum krefst stefndi þess að kveðið verði á um inntak umgengni barnsins viðþað foreldri sem það býr ekki hjá í samræmi við kröfur stefnda. Jafnframt erþess krafist að því foreldri sem drengurinn býr ekki hjá verði gert að greiðameðlag með honum eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni frá uppsögudóms að telja. Loks er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og máliðværi ekki gjafsóknarmál. Undir rekstrimálsins var kveðinn upp úrskurður, 23. maí 2016, þar sem fallist var áfarbannskröfu stefnda vegna yfirvofandi farar stefnanda með barnið tilsumarleyfisdvalar í Noregi. Sá úrskurður var felldur úr gildi með dómiHæstaréttar frá 2. júní 2016 í máli nr. 396/2016.IMálsatvik Stefnandi ogstefndi, sem er [...] ríkisborgari, munu hafa kynnst í [...] árið 2002 ogfljótlega tekið upp samvistir. Sonur þeirra, A, er fæddur í [...] 2006, í [...].Fyrir átti stefndi tvö börn og eitt stjúpbarn þar í landi, með fyrrverandisambýliskonu sinni. Þau börn munu nú öll hafa náð fullorðinsaldri. Aðilar bjuggu samanásamt barni sínu í [...] en fluttu í apríl 2008 til Íslands, nánar tiltekið til[...]. Það sumar mun stefnandi hafa tilkynnt stefnda að hún vildi slítasambandi þeirra og flutti stefndi út af heimili þeirra um haustið. Óumdeilt er aðsambúð aðila var aldrei skráð opinberlega, hvorki í [...] né á Íslandi. Í málinu liggja fyrir tvær tilkynningar tilÞjóðskrár Íslands um flutning aðila frá [...], önnur frá árinu 2007, sem munundirrituð af móður stefnanda, en hin frá árinu 2008, undirrituð af stefnandaog árituð um samþykki stefnda. Kveðst stefndi álíta, með vísan til þessara gagna, að stefnandi hafiverið búin að ákveða samvistarslitin áður en fjölskyldan flutti til Íslands, enþví mótmælir stefnandi. Eftirsamvistarslitin bjó barnið hjá stefnanda á [...] en naut umgengni við stefnda.Lýsir stefnandi umgengni framan af sem lauslegri, enda barnið ungt. Stefndi gekkstskriflega við faðerni drengsins og samþykkti að greiða einfalt meðlag með honumí nóvember 2008. Staðfesti sýslumaðurinn á [...] samkomulag aðila ummeðlagsgreiðslur 11. s.m. Í desember 2008 fór stefnandi fram á ákvörðunsýslumanns um umgengni. Lyktaði því máli með skriflegum samningi aðila umumgengni, dags. 22. febrúar 2009. Samkvæmt samningnum var kveðið á um aðdrengurinn skyldi umgangast föður sinn aðra hverja helgi, frá föstudegi tilsunnudags, auk þess sem kveðið var á um umgengni að sumarlagi (tvisvar sinnumtvær vikur) og um hátíðar. Sumarið 2009 kveðststefndi hafa þurft að vinna tímabundið fjarri [...] og ekki náð samkomulagi viðstefnanda um breytta umgengni. Leitaði stefndi þá til sýslumanns og kvartaðiyfir því að stefnandi hefði ekki staðið við gerðan samning. Því mótmælti stefnandiog benti á að vinna stefnda hefði staðið umgengni fyrir þrifum. Lyktaði málinumeð úrskurði sýslumanns 9. apríl 2010. Var þar kveðið á um reglulega umgengnifrá öðrum hverjum fimmtudegi (síðdegis) til sunnudagskvölds, auk sumar- oghátíðarumgengni. Er óumdeilt aðumgengni stefnda við drenginn hafi eftir þetta gengið vandkvæðalaust og nokkurnveginn samkvæmt úrskurðinum, en helgarumgengni hefur undanfarið farið fram fráföstudegi til mánudagsmorguns, af tilliti til skólagöngu drengsins, og hafa flugsamgöngur verið nýttar til þess. Stefnandi ogdrengurinn búa enn á [...], en stefndi flutti á höfuðborgarsvæðið á árinu 2014,að sögn af atvinnuástæðum. Stefndi varð fyrir slysi sumarið 2015 og hefur veriðóvinnufær síðan. Samkvæmt því semgreinir í stefnu bjó [...] stefnanda, maður hennar og þrjú börn þeirra á [...]er aðilar fluttu þangað, en stefnandi kveður þau nákomnustu ættingja hennar ogdrengsins. Á árinu 2014 munu þessir ættingjar hafa ákveðið að flytja búferlumtil Noregs og varð úr því sumarið 2015. Langaði stefnanda til þess að flytjaþangað með drenginn, en stefndi lagðist gegn því. Reis ágreiningur aðila umforsjá drengsins í kjölfarið. Með beiðni til sýslumanns, dags. 15. janúar 2015,fór stefndi fram á breytingu á forsjá drengsins. Í beiðninni er vísað til þessað óvissa ríki um forsjá drengsins. Í aprílmánuði 2015synjaði Þjóðskrá Íslands beiðni stefnanda um útgáfu vottorðs um forsjádrengsins og staðfesti innanríkisráðuneytið þá ákvörðun 14. desember s.á. meðúrskurði, með vísan til þess að stofnunin hefði ekki umboð til að leysa úrágreiningi um forsjá. Hinn 4. september2015 gaf sáttamaður út vottorð um sáttameðferð skv. 33. gr. a. barnalaga nr.76/2003, þar sem fram kemur að sættir hafi ekki tekist með aðilum. Varforsjármálið í kjölfarið fellt niður hjá sýslumanni 9. s.m. með vísan tilniðurstöðu sáttameðferðar. Um helstu ágreiningsefni og afstöðu aðila er þessgetið í vottorðinu að móðir vilji flytja ásamt barninu til Noregs en faðir séþví mótfallinn. Faðir vilji aukna umgengni og sameiginlega forsjá, en forsjábarnsins sé ekki skráð hjá Þjóðskrá Íslands. Móðir sé tilbúin til að samþykkjasameiginlega forsjá og deila kostnaði vegna ferða barnsins í umgengni tilÍslands, ef faðir samþykki flutninginn. Faðir telji flutninginn óæskileganfyrir barnið og að flutningur muni skerða umgengni þeirra. Um afstöðu barnsinskemur fram í vottorðinu að drengurinn sé mjög meðvitaður um togstreitu foreldrasinna og finnist hún óþægileg. Afstöðu hans til flutninga til Noregs er lýstsem jákvæðri. Aðila greinir á umhvernig þau hafi litið á forsjárskipan barnsins. Stefnandi bendir á að allt frásambúðarslitum árið 2008 og fram til ársins 2015 hafi aðilar báðir hagað málumsínum eins og stefnandi færi ein með forsjá barnsins. Gert hafi verið ráð fyrirþví í umgengnisúrskurði og umgengnissamningi, stefnandi hafi ein sótt um ogfengið vegabréf vegna barnsins o.s.frv. Stefndi mótmælir því að það hafi verið sameiginlegurskilningur aðila að stefnandi færi ein með forsjá drengsins. Hið rétta sé aðstefnandi hafi haldið þessu fram en sjálfur hafi stefndi ávallt litið svo á aðforsjáin væri sameiginleg. Stefndi bendir á að af gögnum málsins megi ráða aðsýslumaður hafi byggt skráningu á fyrirkomulagi forsjár drengsins á framburðistefnanda án þess að krefjast gagna þar um og því hafi láðst að ganga formlegafrá forsjá, lögheimili og umgengni hjá sýslumanninum á [...] við sambúðarslitaðila, eins og borið hefði að gera. IIMálsástæður stefnanda Undir rekstri málsins féllstefnandi frá viðurkenningarkröfu sem höfð var uppi sem aðalkrafa í stefnu,þ.e. um að viðurkennt yrði með dómi að stefnandi fari nú þegar ein með forsjábarnsins. Ekki var þó fallið frá þeim málsástæðum sem sú krafa byggðist á ogverða þær því raktar. Stefnandi bendir á að aðilarmálsins hafi ekki verið í skráðri sambúð, hérlendis eða erlendis, eða gift. Þvífari stefnandi ein með forsjá barnsins, sbr. 2. mgr. 29. gr. barnalaga nr.76/2003, enda hafi ekki verið gerður samningur um annað, sbr. 3. mgr. 31. gr.sömu laga. Slíkan samning hefði sýslumaður orðið að staðfesta, sbr. 5. mgr. 32.gr. sömu laga. Stefnandi, barnið og stefndi hafi öll lögheimili á Íslandi.Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. barnalaga skuli leyst úr forsjármálum samkvæmtíslenskum lögum. Þar sem stefnandi hafi ekkigetað fengið forsjá sína staðfesta með útgáfu vottorða frá viðeigandistjórnvöldum eigi hún lögvarða hagsmuni af því að fá viðurkenningu dómstóls áhenni er stjórnvöld verði þá að virða. Stefndi beri sönnunarbyrðinafyrir því að hann hafi farið sameiginlega með forsjá barnsins með móður viðkomu þess til Íslands og jafnframt, ef svo hafi verið, að hann hafi gert þaðeftir það og eftir samvistarslit við stefnanda. Stefndi hafi engin gögn lagtfram því til staðfestingar. Þvert á móti hafi hann frá upphafi hagað sér einsog stefnandi fari ein með forsjá barnsins, sbr. fyrri umfjöllun um það. Endanlega aðalkröfusína um að stefnanda verði falin óskipt forsjá barnsins kveðst stefnandi byggjaá því að það sé barninu tvímælalaust fyrir bestu að lúta forsjá hennar, sbr. 1.málsl. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Við mat á því hvar forsjá skuli vera skulilitið til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báðaforeldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á aðbarnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðið eða verði fyrirofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska. Stefnandi teljiað heildarmat á þessum atriðum muni leiða í ljós að barninu sé fyrir bestu aðhún fari með forsjá þess. Stefnandi telji aðbarnið sé mun tengdara henni. Hún hafi verið heima með það fyrstu tvö árin, eðaþar til barnið hafi farið á leikskóla. Barnið, sem sé á 10. aldursári [nú á 11.aldursári; innsk. dómara], hafi búið hjá stefnanda frá samvistarslitum aðilaþegar það var tveggja ára og stefnandi því ávallt verið aðalumönnunaraðiliþess. Dagleg umönnun og umsjá barnsins hafi alltaf verið hjá stefnanda. Húnhafi mætt í foreldraviðtöl vegna þess, bæði í leikskóla og skóla, en aldreistefndi, sem þó hafi einnig búið á [...] til ársins 2014. Barnið hafi þurftsérkennslu í skóla og leikskóla og hafi stefnandi ein verið í samstarfi viðviðkomandi aðila vegna þess og unnið með þeim. Stefnandi hafi annastlæknisheimsóknir, jafnvel þótt barnið hafi veikst þegar það var í umgengni hjástefnda. Skilningurstefnanda á þörfum barnsins sé mun meiri en stefnda, en hann hafi að matistefnanda undanfarið sett barnið í algjörlega óviðunandi aðstæður. Feli það ísér umræður hans við barnið um hversu einmana stefndi sé án þess, hvað honumlíði illa, hann gráti mikið, hversu hræðilegt væri ef barnið flytti o.s.frv.Auk þess ræði hann mjög opinskátt við barnið um ágreining aðila. Þessarfrásagnir af vanlíðan hafi barnið tekið inn á sig og þær orsakað depurð hjá þvísem stefnandi telji jafnvel að sálfræðingur gæti þurft að vinna með. Þannighafi barnið neitað að fara í umgengni vorið 2015 þar sem stefndi hefði gengiðsvo nærri því með umræðum af þessum toga. Telji stefnandi með öllu óásættanlegtað stefndi ræði við barnið með þessum hætti til að rugla það og yfirfæra sinnvilja yfir á það. Stefnandi telji aðbarnið vilji búa hjá henni. Þó fylgi vissulega spenningur umgengnishelgum, enþar fái barnið að spila tölvuleiki án takmarkana, ekki sé fastur háttatímio.s.frv. Sjaldan sé um það að ræða að stefndi og barnið geri eitthvaðuppbyggilegt saman og símtöl milli þeirra snúast t.d. mikið um að skapa spennuvegna nýs tölvuleikjar eða atriði sem stefnandi megi ekki vita um. Stefnandihafi þó ekki orðið vör við annað en að barnið njóti umgengnishelganna og leggiekki til að þeim verði breytt. En hún telji stefnda ekki hæfan til að sinnabarninu dagsdaglega til lengri tíma. Stefnandi búi nú íþriggja herbergja íbúð í nálægð við skóla og íþróttir. Barnið stundi sund ogfrjálsar íþróttir. Það hafi nýverið flust úr [...] í [...]. Hafi stefnandiávallt getað skapað barninu góðar fjölskylduaðstæður. Barnið eigi ekkisystkini móðurmegin en sé mjög nákomið fjölskyldu [...] þess, sem nú hafi flutttil Noregs og áður hafi verið minnst á. Hafi yngri tvö frændsystkini barnsinsþar ávallt verið eins og systkini þess og sé það m.a. ástæða þess að stefnandalangi að flytja nær þeim. Önnur fjölskylda stefnanda búi á höfuðborgarsvæðinu,þ. á m. móðuramma barnsins. Telji stefnandi að auðveldara væri fyrir ömmuna aðheimsækja öll börnin til Noregs, en flugkostnaður hafi verið sambærilegurþangað og til [...]. Stefndi eigi þrjú önnur börn, u.þ.b. á aldrinum 18-26 ára,auk barnabarna. Þau séu öll búsett í [...] og sé barnið í engum samskiptum viðþau fyrir milligöngu stefnda og ekki stefndi sjálfur svo vitað sé. Stefnandihafi haldið sambandi við þau og m.a. heimsótt þau með barnið. Stefndi eigi engafjölskyldu á Íslandi og hafi a.m.k. einu sinni rætt við barnið um að hannhyggist e.t.v. flytja til [...]. Stefnandi hafialdrei staðið í vegi fyrir umgengni stefnda við barnið nema þegar barnið hafiátt í verulegum vandræðum mjög ungt, fyrst eftir skilnað aðila. Umgengni hafiverið í föstum skorðum um árabil. Stefnandi virði rétt barnsins til aðumgangast föður sinn og vilji að það verði rík umgengni milli þeirra íframtíðinni. Stefnandi telji umgengni alveg eins geta gengið milli Noregs ogÍslands/[...] eins og [...] og Reykjavíkur. Í sáttameðferð hafi móðir boðisttil að koma til móts við flugkostnað stefnda, en án árangurs. Hugmyndir hennarum reglulega umgengni séu að hún verði óbreytt ef stefnandi búi á [...] (8sólarhringar á hverjum 8 vikum), en komi til flutninga hennar til Noregs eðastefnda til [...] leggur stefnandi til að umgengni verði t.d. ein vika að báðumhelgum meðtöldum, annan hvern mánuð (9 sólarhringar á hverjum 8 vikum).Flugkostnaður yrði ekki hærri, enda ferðir færri. Þá gæti hátíðarumgengni eðasumarumgengni jafnvel verið lengri og umgengni því síst minni en hún sé í dag.Stefnandi telji að það gæti verið jákvætt fyrir barnið að fá að vera lengur ísenn hjá stefnda og þannig gæti verið meiri ró og festa í heimsóknunum. Þarfyrir utan sé og verði stefndi ávallt velkominn í heimsóknir. Varakrafa stefnandabyggist á 3. mgr. 34. gr. barnalaga og sé sett fram ef til þess komi að stefndikrefjist sjálfur forsjár barnsins og dómurinn telji ekki efni til að verða viðkröfu stefnanda um forsjá. Það skuli þó áréttað sem fram hafi komið aðstefnandi telji afar ólíklegt að það þjóni hagsmunum barnsins að forsjá verðisameiginleg, þar sem ósættanlegur ágreiningur sé uppi milli málsaðila. En teljidómurinn að svo verði sé þess krafist að lögheimili barnsins verði hjástefnanda og að öðru leyti vísað til málsástæðna fyrir varakröfu hér að framan. Um kröfu stefnanda um einfaltmeðlag vísist til 5. mgr. 34. gr. barnalaga svo og 1. mgr. 53. gr. sömu laga umframfærsluskyldu foreldra og 2. mgr. 55. gr. sömu laga um lágmarksmeðlag.Upphafstími meðlags sé miðaður við fyrstu mánaðamót eftir málshöfðun, en tekiðskuli fram að stefndi greiðir stefnanda meðlag eins og er. Um kröfuna um aðkveðið verði á um inntak umgengnisréttar vísist til 5. mgr. 34. gr. barnalagasem og til 2. mgr. 46. gr. sömu laga þar sem fram komi réttur barns til aðumgangast báða foreldra sína. Um málskostnað sé vísað til 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur aðili og beri þvínauðsyn til að fá dæmdan virðisaukaskatt á lögmannsþóknun úr hendi stefnda.Stefnandi hyggist sækja um gjafsókn og áskilji sér rétt til að breyta kröfugerðsinni hvað málskostnað varðar fái hún gjafsókn í málinu. Um lögsögu vísist til36. gr. barnalaga og um varnarþing til 37. gr. sömu laga, en heimilisvarnarþingbarnsins og stefnanda sé í umdæmi héraðsdóms Austurlands.IIIMálsástæður stefnda Þótt stefnandihafi, eins og fyrr sagði, fallið frá viðurkenningarkröfu sem höfð var uppi ístefnu, er nauðsynlegt að rekja hér málsástæður stefnda sem hafðar eru uppi ígreinargerð hans til stuðnings kröfu hans um sýknu af þeirri kröfu, enda byggirhann enn á þeim málsástæðum til stuðnings öðrum kröfum sínum í málinu. Stefndi kveðstbyggja á því að það sé alrangt að stefnandi fari ein með forsjá drengsins. Engubreyti hvort aðilar hafi verið í skráðri sambúð eða ekki við fæðingu barnsinsenda hafi íslensk lög engin áhrif á það hvernig forsjá barnsins sé háttað ídag. Við úrlausn um það hver fari með forsjá barns hafi í norrænum rétti veriðbyggt á reglunni leges domicilii semmæli fyrir um að leyst verði úr ágreiningsefninu á grundvelli þeirra laga sem ígildi hafi verið á fæðingarstað barnsins og sé það í samræmi við alþjóðlegteinkamálaréttarfar. Í [...] barnalögum sé mælt fyrir um að aðili semtilgreindur sé sem faðir í fæðingarvottorði barns fari með forsjá þess. Stefndihafi verið skráður faðir drengsins strax við fæðingu hans, eins og fram komi ífæðingarvottorðinu sem sé grundvöllur skráningar barnsins í [...]. Samkvæmtþessu hafi aðilar farið sameiginlega með forsjá barnsins strax við fæðinguþess. Flutningurinn með barnið til Íslands tveimur árum eftir fæðingu haggiekki forsjárfyrirkomulagi þess. Við flutning fjölskyldunnar til landsins hafiÞjóðskrá Íslands réttilega farið fram á að stefndi þyrfti að samþykkja flutningmeð barnið til landsins. Stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að hún hafi farið ein með forsjá barnsins við fæðinguog þegar hún hafi komið til landsins. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögnsem rennt geti stoðum undir þá staðhæfingu. Engu breyti í þessu efni þóttsýslumaðurinn á [...] og síðar sýslumaðurinn á [...] hafi ranglega gengið útfrá því að stefnandi færi ein með forsjána. Það hafi ekki legið fyrirsamkomulag aðila um að stefnandi færi ein með forsjána og engum gögnum til aðdreifa sem sýnt hafi að svo væri. Þá kveðst stefndikrefjast sýknu af kröfu stefnanda um að henni verði einni falið að fara meðforsjá drengsins. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hagsmunir barnsinskrefjist þess að hún fari ein með forsjá þess. Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga séskýrt kveðið á um það að ákvörðun dómara skuli eingöngu taka mið af því sembarni sé fyrir bestu þegar hann stendur frammi fyrir því að ákveða hvernigforsjá eða lögheimili barns skuli háttað. Önnur atriði sem snúi að hagsmunumforeldris, eins og væntanlegur flutningur foreldris úr landi, hafi enga þýðinguí því sambandi. Stefndi haldi því fram að óbreytt forsjá í höndum beggjaforeldra þjóni hagsmunum barnsins best. Krafa stefnda um aðaðilar fari áfram sameiginlega með forsjá drengsins sé byggð á 3. mgr. 34. gr.barnalaga en þar segi að dómari geti ákveðið að forsjá verði sameiginleg efhann telji þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunum barnsins. Í4. mgr. 34. gr. laganna sé að finna þau viðmið sem dómari skuli hafa í hugaþegar kemur til mats á því hvort forsjáin skuli vera sameiginleg en þau mæliöll með því að forsjáin verði sameiginleg, en þetta séu þau sjónarmið sem komitil viðbótar við þau sjónarmið sem talin séu upp í 2. mgr. 34. gr. laganna.Krafa stefnda styðjist við eftirfarandi efnis- og málsástæður: Byggt sé á því aðaðilar hafi farið sameiginlega með forsjá drengsins án þess að komið hafi tilágreinings sem rekja megi til inntaks sameiginlegrar forsjár samkvæmt 28. gr. alaganna. Þvert á móti hafi stefndi látið stefnanda eftir ákvörðunarvald í þeimmálum sem heyri undir lögheimilisforeldri, s.s. val um leikskóla, grunnskóla,nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf. Þá hafi stefndialdrei hindrað stefnanda í að sinna forsjárskyldum sínum. Samvinna aðila hafiverið góð og ekki hafi komið upp ágreiningur sem aðilum hafi ekki tekist aðleysa úr. Mismunandi áherslur aðila um lengd reglulegrar umgengni, sem leysthafi verið úr með aðstoð sýslumanns, beri ekki vott um alvarlegan ágreining semkomi niður á uppeldisskilyrðum barnsins. Ljóst sé að ágreiningur um flutningmeð barn úr landi geti aldrei réttlætt það að stefndi verði sviptur forsjá néað barnið missi af þeirri reglulegu umgengni og umönnun foreldris sem það eigirétt til og stefndi sé reiðubúinn að veita því. Í þessu sambandi er ígreinargerð stefnda vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 474/2015 og nr.67/2016. Í þessum málum komi fram að það sé ekki hlutverk dómara að greiðafyrir flutningi með barnið úr landi gegn samþykki annars foreldris, sem sé velhæft til að fara með forsjána, nema flutningurinn sé hagsmunum barnsinsnauðsynlegur, en það hafi stefnandi ekki sýnt fram á og beinlínis ekki byggtkröfu sína á því. Stefndi byggi kröfu sína á því að hann uppfylli þau skilyrðisem talin séu upp í 4. mgr. 34. gr. laganna. Stefndi byggi kröfusína í annan stað á því að það sé drengnum fyrir bestu að aðilar farisameiginlega með forsjá hans. Í 2. mgr. 34. gr. barnalaga séu tiltekin þausjónarmið sem dómari skuli hafa til hliðsjónar við ákvörðun um forsjá en þausnúi að hæfi foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengsla barns við báðaforeldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins til umgengni, hættu á aðbarnið, foreldri eða aðrir á heimi barnsins hafi orðið eða verði fyrir ofbeldiog vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska þess. Krafan styðjist viðþað að stefndi sé vel hæfur til að fara með forsjá sonar síns. Við mat á hæfiforeldris verði að taka mið af geðrænni heilsu og heilsufari foreldra almennt.Þá verði að taka mið af meginreglunni um inntak heimilda og forsjárskyldna í28. gr. barnalaga. Hæfi stefnda komi best fram í því að hann ákvað að búa áframá Íslandi eftir samvistarslit aðila einvörðungu í þeim tilgangi að axla ábyrgðá uppeldi sonar síns og tryggja honum samvistir við báða foreldra sína. Þettasýni að stefndi hafi góða innsýn í þarfir drengsins og hafi bæði getu og viljatil að mæta þeim þörfum. Stefndi kveðst hafa áhyggjur af áhrifum þess að flytjameð barnið úr landi. Drengurinn hafi notið umönnunar og uppeldis föður meðreglulegri samveru við hann frá fæðingu. Stefndi telji að drengnum sé mikilvægtað njóta áfram þessara reglulegu samvista við föður og að þær samverustundirverði honum mikilvægari á þeim árum sem í hönd fari. Reynslan sýni að þörfdrengja fyrir fyrirmynd eykst á mótunarárum unglings inn í fullorðinsárin.Stefndi kveðst merkja það að drengurinn hafi á síðustu misserum leitað í æríkari mæli til föður síns með persónulegar vangaveltur og efasemdir sem leitaðhafi á hugann hverju sinni. Stefndikveði umgengnishelgarnar vera sniðnar að þörfum drengsins. Á vetrum sé tímanumvarið við lestur, tölvuleiki, bíóferðir, stefnumót við afa eða aðra ættingja í [...]á Skype-inu, heimsókn á söfn eða í heimsókn til sona vinkonu stefnda. Um tímahafi það verið viss rútína að fara í Perluna og kaupa ís og í sund á eftir þarsem feðgarnir hafi ærslast og leikið sér, en eftir að stefndi hafi orðið fyrirslysi hafi sundferðirnar legið niðri. Það sé auðvitað alrangt og beinlínisósatt að faðir og sonur eigi ekki gæðastundir saman eða að stefndi hafi ekkinýtt sumarleyfin samkvæmt samkomulagi. Stefndi kveði þessi ósannindi vera settfram gegn betri vitund og einungis í þeim tilgangi að sverta stefnda íforsjárdeilu aðila. Hið rétta sé að sumarleyfum hafi þeir feðgar varið með þvíað fara í útilegu, við fiskveiðar í ám og við höfnina þar sem drengurinn elskiað vera. Stefndi kveði A vera mikið fyrir útivist og oft hoppi þeir upp í bíl ísvokallaðar óvissuferðir sínar. Þá sé ekið út fyrir bæinn og A ráði ferðinni.Þessar ferðir endi venjulega með því að annaðhvort sé veiðistöngin tekin uppeða farið í fjallgöngu sem drengurinn ráði við. Ljóst sé að verði stefnandafalin forsjá drengsins muni hún flytja af landi brott en það muni hafa í förmeð sér aðskilnað feðganna. Stefndi telji að ákvörðun stefnanda um að kippadrengnum úr því umhverfi sem hann þekki og sé honum kært í þeim tilangi að veranálægt [...] sinni beri vott um skort á innsæi í þarfir barnsins eða að húnhiki ekki við að forgangsraða sínum hagsmunum fram yfir hagsmuni sonar síns. Krafan styðjist viðþað að drengurinn sé mjög tengdur stefnda og að flutningur úr landi geti haftskaðleg áhrif á þau tengsl sem séu A mikilvæg. Fyrstu árin meðan fjölskyldanhafi búið í [...] hafi stefnandi verið heima með drenginn en stefndi hafi unniðutan heimilisins sem eina fyrirvinnan. Stefndi kveðist þó hafa tekið fullanþátt í umönnun drengsins eftir að heim hafi verið komið en þá hafi reynsla hansaf barnauppeldi komið sér vel. Hann hafi gengið í öll störf til jafns á viðstefnanda, skipt á drengnum, baðað hann, nært og varið helgunum meðfjölskyldunni í heimsóknum hjá ættingjum og vinum eða farið með nesti íalmenningsgarða þar sem drengurinn hafi strax unað sér vel. Eftir aðfjölskyldan hafi flutt heim hafi drengurinn notið umönnunar og uppeldis stefndameð reglulegum samverustundum. Það sé reyndar rétt að samskipti til skóla ogleikskóla hafi jafnan komið í hlut stefnanda, en það megi rekja til þess að húnhafi sjálf starfað á leikskóla drengsins og þegar hann hafi verið kominn í [...]hafi það verið tengdamóðir [...] sem hafi kennt honum. Eftir að [...] hafibyrjað í [...] hafi stefndi verið í reglulegu sambandi við kennara hans ogfylgst reglulega með honum á Mentor. Stefndi byggi kröfusína á því að það sé tvímælalaust vilji drengsins að búa áfram á Íslandi ognjóta reglulegrar umönnunar föður sem hingað til. Eftir að sáttavottorð hafiverið gefið út hafi stefndi rætt við sáttamiðlara og hafi þá komið í ljós aðlagðir höfðu verði fyrir drenginn tveir möguleikar í þeim tilgangi að kannavilja hans. Þannig hafi verið spurt hvort hann vildi flytja með móður sinni úttil Noregs eða flytja til föður síns í [...]. Stefndi kveður sáttamiðlara hafafallist á það með honum að það hefði borið að leggja fyrir drenginn fleirimöguleika, svo sem óbreytt ástand með búsetu hjá móður á [...] eða búsetu á [...]hjá föður. Af þessari ástæðu verði ekki byggt á því að það hafi verið upplýsturvilji drengsins að flytja með stefnanda til Noregs. Þá telji stefndi aðdrengurinn hafi verið blekktur þegar stefnandi upplýsti hann um að flutningurtil Noregs myndi leiða til þess að hann myndi geta dvalið lengur með föður sínumí hvert skipti sem hann komi án þess að upplýsa hann jafnframt um að það myndilíða mun lengri tími milli heimsókna. Þegar stefndi hafi leiðrétt drenginnvildi svo til að stefnandi hafi ásakað hann um að draga barnið inn í deilurforeldranna. Að síðustu sé krafastefnda reist á því að flutningur til Noregs muni raska þeim stöðugleika semdrengurinn búi við. Stefndi telji að A búi við góðar aðstæður í dag. Honum líðibersýnilega betur í [...] þar sem hann hafi hafið nám sl. haust en meðan hannhafi verið í [...]. Honum gangi betur í námi og við það hafi sjálfstraustiðvaxið. Þá fari hann með flugvél til stefnda annan hvern föstudag eins og framhafi komið og dvelji hjá honum til mánudagsmorguns. Stefndi búi í tveggjaherbergja íbúð á [...] í [...] þar sem drengurinn eigi sitt pláss og sínleikföng, m.a. ferðatölvu sem hann hafi fengið í jólagjöf frá föðurafa sínum.Stefndi kveði A ekki mikinn „sportista“ en hann elski útiveru og það eigi þeirfeðgar sameiginlegt. Miklu skipti þaðhlutverk stefnda í uppeldi drengsins að tryggja tengsl hans við erlendanuppruna og fjölskyldu. Stefndi sé fæddur í [...], á [...] hálendinu, og þar búifaðir hans ennþá, en móðir stefnda sé látin. Þegar slitnað hafi upp úr sambúðstefnda og fyrri sambýliskonu árið 2000 hafi hún flutt með telpurnar til [...],[...] en hann sjálfur til [...]. Þrátt fyrir fjarlægð og flóknar samgöngur hafitelpurnar dvalið í skólafríum hjá föður sínum og eftir að stefndi hafi flutttil Íslands hafi hann haldið góðu sambandi við tvær eldri telpurnar og hafi þærbáðar komið í heimsókn til Íslands. Faðir stefnda og afi A hafi komið oftar oghafi m.a. dvalið hjá þeim um síðustu jól. Um sumarið 2014 hafi þeir A heimsóttafa til [...] og dvalið hjá [...] meðan á dvölinni stóð. Þá hafi A talaðreglulega við ættingja sína á Skype-inu þegar hann sé hjá stefnda, einkum afasinn en þeir séu nánir. Stefndi haldi því fram að aðilum beri að tryggja þannstöðugleika sem drengurinn búi við hvort sem það felst í því að hann búi áframmeð móður sinni á [...] eða með föður sínum á [...] og verði áfram í [...].Stefndi kveðst mótfallinn því að högum hans verði raskað að ósynju og því séhann reiðubúinn að flytja aftur á [...] haldi stefnandi áformum sínum umflutning til Noregs til streitu. Þá sé ekki hægt að horfa framhjá því aðáframhaldandi búseta á Íslandi muni tryggja samskipti drengsins við móðurömmunasem hér búi. Fallist dómurinnekki á það að sameiginleg forsjá þjóni best hagsmunum drengsins sé þess krafistað stefnda verði með dómi einum falið að fara með forsjá hans. Krafan styðjistvið 2. mgr. 34. gr. barnalaga og sé vísað til þeirra sjónarmiða sem þegar hafiverið reifuð hér að framan. Verði stefnda falin forsjá drengsins tryggi þaðóbreytta búsetu, tengsl við föður og stöðugleika í lífi hans að öðru leyti. Krafa stefnda umumgengni og greiðslu meðlags styðjist við VIII. og IX. kafla barnalaga.Varðandi tillögu stefnda til umgengni sé vísað til úrskurðar sýslumannsins á [...]frá 9. apríl 2010. Leggi stefndi til að regluleg umgengni verði óbreytt. Þá sélagt til að drengurinn dvelji til skiptis hjá foreldrum sínum um páska eins ogverið hefur og að dvölin miðist við páskaleyfi hjá grunnskólum. Þá sé lagt tilað drengurinn dvelji til skiptis hjá foreldrum sínum um jól og áramót þannig aðum jólin 2016 dvelji hann hjá föður sínum frá 19. desember til 27. desember oghjá móður sinni frá 27. desember til 4. janúar. Árið 2017 snúist þetta við ogdvelji drengurinn þá hjá móður sinni frá 19. til 27. desember og hjá föðursínum frá 27. desember til 4. janúar og síðan koll af kolli. Þá sé lagt til aðdrengurinn dvelji í báðum vetrarleyfum hjá stefnda og í fjórar vikur að sumrihjá hvoru foreldri um sig. Stefndi mótmæli því að umgengnisfyrirkomulag semstefnandi teikni upp í stefnu feli í sér óbreytta umgengi. Það sé auðvitaðblekking að halda því fram að dvöl drengsins hjá stefnda á 8 vikna frestijafngildi dvöl hjá honum aðra hverja viku. Stefndi vilji leiðréttaþað sem fram komi í greinargerð [sic] stefnanda þar sem því sé ranglega haldiðfram að stefndi noti drenginn sem eins konar stuðpúða vegna eigin vanlíðunar ogað hann blandi drengnum í deilur foreldranna. Stefndi kveði þetta alvegfráleitt. Stefndi kannist alls ekki við meinta vanlíðan heldur sé líðan hansalmennt góð og að það hafi aldrei hvarflað að sér að bera sig upp við drenginn.Þvert á móti hafi stefndi leitast við að vera það foreldri sem barnið leiti tileftir stuðningi. Þá kannist hann ekki við að drengurinn hafi neitað því að faraí umgengni utan eitt skipti sem hafi borið upp á þann tíma sem stefnandi var áleiðinni til Noregs með drenginn. Líklegt sé að drengurinn hafi á þeim tímaekki farið varhluta af reiði stefnanda þegar áform hennar hafi verið stöðvuð afstefnda. IVMatsgerðUndir rekstri málsins vardómkvaddur matsmaður að beiðni stefnanda til að leggja mat á hvernig forsjábarnsins yrði best fyrir komið til framtíðar að teknu tilliti til þeirra atriðaer greinir í 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Var þess jafnframt óskað aðmatsmaður liti til annarra atriða sem hann teldi máli geta skipt fyrirniðurstöðu málsins, m.a. þeirra atriða sem talin eru í 11 liðum í athugasemdumvarðandi 2. mgr. 34. gr. er fylgdu frumvarpi til laganna. Sérstök afstaðaóskaðist tekin til eftirfarandi atriða:„A. Ákveði dómurinn að annar hvoraðilinn fari með forsjá barnsins, hvort stefnandi eða stefndi sé hæfari tilþess, að teknu tilliti til framangreindra atriða.B. Ákveði dómurinn að forsjábarnsins verði sameiginleg, hvort hagsmunum barnsins sé betur borgið meðlögheimili þess hjá stefnanda eða stefnda, að teknu tilliti til framangreindraatriða.C. Hvort það [sic] hagsmunirbarnsins séu tryggðir ef i. forsjá þess er sameiginleg eða ii. ef forsjá þess erhjá öðru foreldri. D. Hvernig umgengnisfyrirkomulagvið þann aðila sem barnið býr ekki hjá þjónar hagsmunum barnsins best.“Matsgerð dómkvadds matsmanns, Bsálfræðings, er dagsett 26. september 2016 og telur 25 blaðsíður. Samkvæmt þvísem í matsgerðinni greinir hófst athugun matsmanns með matsfundi 30. júní oglauk um miðjan september 2016. Átti matsmaður alls 8 viðtöl við aðila ogdrenginn, auk eins viðtals við bekkjarkennara drengsins. Kemur þar fram aðbáðir aðilar hafi verið heimsóttir, aðstæður skoðaðar og fylgst hafi verið meðsamskiptum foreldra og barns. Fyrir aðila hafi verið lagt persónuleikapróf ogönnur próf. Þá hafi foreldrar og bekkjarkennari svarað matslista um líðandrengsins og fyrir hann sjálfan hafi verið lagður sjálfsmatskvarði. Íkafla um samantekt og heildarálit eru dregnar saman niðurstöður matsmannsins íþremur köflum, um aðstæður aðila, um forsjárhæfni þeirra og um tengsl barnsinsvið aðila og eðli þeirra tengsla, áður en matsspurningum er svarað. Varðandiaðstæður aðila kemur fram að þær séu með töluvert ólíkum hætti, en þó megisegja að ákveðin óvissa sé ríkjandi hjá þeim báðum þegar litið sé til næstuára. Er þar m.a. vísað til óvissu um það hvort stefndi muni geta snúið afturtil fyrra starfs eftir vinnuslys og til hugmynda stefnanda um flutninga tilNoregs. Þá eru þar raktar heimilisaðstæður aðila. Segir síðan að drengurinnþekki vel til aðstæðna á báðum heimilum og virðist líða vel hjá báðumforeldrum. Hann sé nýbyrjaður í fimmta bekk [...] þar sem hann sé sitt annaðskólaár, eftir að hafa átt erfitt uppdráttar félagslega í skóla á [...]. Hannvirðist vera mjög ánægður í skólanum í dag og tengjast kennara sínum ogbekkjarfélögum vel. Athugun á líðan með matslistum hjá foreldrum og kennarahafi komið vel út og virðist drengurinn ekki stríða við alvarlegatilfinningalega erfiðleika í dag. Sjálfsmat hans staðfesti það enn fremur. Þaðeina sem virðist trufla tilveruna sé deila foreldra og mögulegarbúsetubreytingar. Eins og öllum börnum á þessum aldri, sem líði vel félagslega,þá vilji A engar breytingar á tilveru sinni. Varðandiforsjárhæfni aðila kemur fram að báðir aðilar hafi komið vel fyrir í samskiptumvið matsmann. Persónusaga beggja aðila, viðkynning, sem og staða í dag gefi tilkynna að vitsmunalegar forsendur séu eðlilegar. Eru síðan raktar forsendurvarðandi hvorn aðila fyrir sig. Þá segir svo í matsgerðinni: „Báðirforeldrar hafa verið virkir þátttakendur í lífi A frá upphafi. K hefur séðmeira um allt utanumhald eins og skólamál og heilsufar og þessháttar heldur en Mog er ekki annað að sjá en að henni hafi farist það vel úr hendi. Forsjárhæfnihennar hlýtur því að teljast mjög góð. M hefur einnig verið virkur í lífi A oger samband þeirra mjög sterkt og gott í dag. Hann hefur náð að mynda sterkavináttu þeirra á milli og hefur haft reglulega umgengni við son sinn.Forsjárhæfni hans er svolítið óljósari en hjá móður þar sem hann hefur ekkiverið í því hlutverki nema að takmörkuðu leyti. Aðstæður hans í dag eru ekkisérlega spennandi fyrir fjölskyldulíf en til að gæta allrar sanngirni þá lenti Mí vinnuslysi sem hefur haft mikil áhrif á aðstæður hans. Einnig er það matmatsmanns að M hafi nægilega góðar forsendur að teljast með viðunandi forsjárhæfni.“ Varðanditengsl barnsins við aðila og eðli þeirra tengsla kemur fram að matsmaður hafilagt mat á tengsl foreldra við A út frá samtölum við foreldra, athugunum ásamskiptum í heimsóknum og svörum á PCRI-matslistanum. Einnig hafi matsmaðurátt nokkur viðtöl við A sjálfan. Hann sé kátur og skemmtilegur drengur, þroskihans virðist svara til aldurs og hann virðist vel að sér og klár á ýmsumsviðum. Fram kemur að bæði matslisti og áhorfsathugun hafi leitt til sömuniðurstöðu, þ.e. að A sé mjög tengdur báðum foreldrum og sæki til þeirra beggjaást, umhyggju og hlýju. Honum virðist almennt líða vel í dag, þrátt fyrir aðstundum megi merkja vanlíðan sem virðist sprottin af spennu á milli foreldra.Hann vilji gjarnan eiga meiri tíma með þeim báðum. Heilt yfir sé tengslamyndunaðila heilbrigð og gagnkvæm. Báðir foreldrar séu í ástríku og innihaldsríkusambandi við A sem hann gjaldi fyllilega til baka. Þáer í niðurstöðukafla að finna svohljóðandi svör matsmanns við þeim matsspurningumsem fyrir hann voru lagðar: „A.Hvor aðilinn sé hæfari til þess að fara með forsjá barnsins. Báðirforeldra hafa góðar forsendur til að fara með forsjá A en móðir telst hæfariaðili sé litið til forsögunnar og núverandi aðstæðna. Hún hefur heilt yfirannast meira um hans mál, eins og það sem snýr að skólamálum, heilbrigði ogþessháttar. Þá hefur hún verið með kjarnabúsetu hjá sér og A farið meira tilföður síns til að njóta samveru um helgar og [á] frídögum og þess háttar.Samband þeirra feðga er samt mjög sterkt enda hefur umgengni verið regluleg ígegnum árum [sic] og þeir duglegir að rækta sambandið og nú í seinni tíð notaðnetið til að tengjast í gegnum leiki og til að spjalla. B.Ef niðurstaðan verður sameiginleg forsjá, hjá hvorum aðilanum er hagsmunumbarnsins betur borgið með lögheimili. Verði niðurstaðan sameiginleg forsjáog lögheimili hjá föður hefur hann talað um að flytja til [...] svo A getihaldið áfram í skóla og verið í þeim félagslegu aðstæðum sem hann býr við ídag. Ef lögheimilið verður hjá móður, hefur móðir talað um að flytja áhöfuðborgarsvæðið til þess að vera nær alþjóðlegum flugvelli og þannig ná aðrækta betur tengslin við fjölskyldu sína búsetta erlendis. Það er erfitt aðgera upp á milli þessara kosta til lengri tíma litið. Búseta á [...] myndivissulega viðhalda stöðugleika í lífi A en þó aðeins að því gefnu að móðir hansyrði búsett þar áfram. Hún hefur séð um allt utanumhald og skapað þá festu semlíf hans hefur verið í. M myndi án efa geta sinnt þessu með ágætum en hanntalar ekki íslensku svo líklegt verður að teljast að A yrði sjálfur að vaxa uppí það að halda utan um sín mál með föður sínum. Í ljósi þessa, sem og út frárökum í A lið, er það mat matsmanns að lögheimili sé betur borgið hjá móður. C.Hvort hagsmunum [sic] barnsins séu tryggðir ef forsjá er sameiginleg eða efforsjá er hjá öðru foreldri. Farsælasta lausnin í þessu máli er efforeldrar gætu náð sátt um sameiginlega forsjá án þess að ætla sér með því aðstjórna lífi hins aðilans varðandi búsetu og lífsfyrirkomulag. Móðir virðisthafa haldið til langs tíma að hún hefði fulla forsjá yfir syni sínum en áþessum árum hefur A verið reglulega hjá föður sínum og náð að þroska heilbrigtog gott samband við hann. Það verður því að teljast trúverðugt að svo verðiáfram hvar sem búseta móður verður. Hún hefur m.a. lagt fram tillögur þessefnis að deila kostnaði ferða með föður flytji hún erlendis. Faðir hefur lýstþví yfir að hann muni gera allt sem hann geti til að A geti haldið áfram í [...]og leggur mikið upp úr því að honum líði vel þar eftir erfið ár og vonbrigði ífyrri skóla. Hann virðist hins vegar leggja minna upp úr mikilvægi þess aðrækta tengsl við stórfjölskylduna og vera í fremur slitróttu sambandi við eiginbörn í [...]. Það er því áhyggjuefni hvernig hann myndi hlúa að slíkum tengslumfengi hann forsjána. D.Hvernig umgengnisfyrirkomulag við þann aðila sem barnið býr ekki hjá þjónarhagsmunum barnsins best. Það er erfitt að setja [sic] nákvæmlega hvaðafyrirkomulag á umgengni hentar A fyrr en búsetufyrirkomulag foreldra er komið áhreint. Hann hefur ávallt verið í góðum tengslum við báða foreldra og tengistþeim sterkum böndum og því er það hagsmunamál fyrir hann að svo megi verðaáfram. Það fyrirkomulag sem hefur verið hefur verið með ágætum og ætti að verahægt að byggja á svipuðum grunni áfram.“VNiðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar umforsjá sonar síns, A, sem fæddur er [...] 2006, og því 10 ára gamall. Krefstmóðir hans, stefnandi, aðallega óskiptrar forsjár, en til vara að forsjá verðisameiginleg og lögheimili drengsins verði hjá henni. Aðalkrafa föður hans,stefnda, er samhljóða varakröfu stefnanda, en til vara gerir hann kröfu um aðhonum verði falin óskipt forsjá drengsins. Þá krefjast báðir aðilar þess aðdómurinn skeri úr um tilhögun umgengni og kveði á um greiðslu meðlags. Leitaðhefur verið sátta undir rekstri málsins fyrir dómi, þar á meðal viðaðalmeðferð. Þá var sátta leitað innan sex mánaða fyrir málshöfðun, eins og löggera ráð fyrir, en án árangurs. Hafa sáttaumleitanir strandað vegna ágreiningsaðila um það hvort drengurinn skuli flytja til Noregs með stefnanda, eins oghún hefur hug á. Við sáttaumleitanir fyrir dómi bauð stefnandi að forsjá aðilayrði sameiginleg og að umgengni yrði jafnmarga daga á ári og verið hefur, endreifing þeirra yrði önnur, þ.e. umgengni yrði sjaldnar en lengur í einu.Einnig að umgengni með Skype-samskiptum feðganna yrði rúm. Þá bauðst stefnanditil þess að greiða helming ferðakostnaðar vegna umgengni á móti stefnda. Þessuboði hafnaði stefndi.. Samkvæmt2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 ber dómara, við ákvörðun um skipanforsjár eða lögheimilis, að horfa til þess sem er barni fyrir bestu. Í því efniber dómara m.a. að líta til hæfis foreldra, stöðugleika í lífi barns, tengslabarns við báða foreldra, skyldu þeirra til að tryggja rétt barnsins tilumgengni, hættu á að barnið, foreldri eða aðrir á heimili barnsins hafi orðiðeða verði fyrir ofbeldi og vilja barns að teknu tilliti til aldurs og þroska.Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar getur dómari ákveðið að annað foreldra fáiforsjá barns. Þá getur dómari ákveðið að kröfu foreldris að forsjáin verðisameiginleg ef dómari telur þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónaðhagsmunum barnsins. Ef dómari dæmir sameiginlega forsjá ber jafnframt að kveðaá um hjá hvoru foreldra barn skuli eiga lögheimili. Í 4. mgr. segir að við matá því hvort forsjá skuli vera sameiginleg ber dómara, auk atriða sem nefnd eruí 2. mgr., að taka mið af því hvort forsjáin hafi áður verið sameiginleg sem ogaldri og þroska barns. Þá ber sérstaklega að líta til þess hvort ágreiningureða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úrmöguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði. Ímáli þessu háttar svo sérstaklega til að vafi leikur á um hvernig forsjádrengsins hefur hingað til verið háttað að lögum. Gögn málsins bera með sér aðstefnandi hafi talið sig fara með óskipta forsjá drengsins, eftir aðsamvistarslit urðu með henni og stefnda, skömmu eftir að aðilar fluttust hingaðtil lands frá [...] árið 2008. Samkvæmt gögnum málsins virðist einnig hafaverið gengið út frá því að stefnandi færi ein með forsjá drengsins er gengiðvar frá samkomulagi um meðlagsgreiðslur á árinu 2008 og við úrskurð um umgengniá árinu 2010. Benda gögn málsins ekki til þess að stefndi hafi dregið þennanskilning í efa, eða a.m.k. látið það liggja milli hluta hvernig forsjárskipanværi háttað, allt þar til upp kom sú staða að stefnandi hugði á flutning tilNoregs með drenginn. Ímálinu styður stefndi aðalkröfu sína um sameiginlega forsjá m.a. þeim rökum aðsamkvæmt [...] lögum, sem leggja eigi til grundvallar samkvæmt meginreglumalþjóðlegs einkamálaréttarfars, hafi aðilar hingað til farið sameiginlega meðforsjá drengsins, enda hafi stefndi verið skráður faðir drengsins við fæðinguhans í [...], eins og framlagt fæðingarvottorð sýni. Hefur stefndi lagt fram [...]lagaákvæði að þessu lútandi, ásamt þýðingu, þ.e. Barnalög ([...]) 1995, 3.grein ([...]), ásamt síðari breytingu á þeirri grein með 23. greinFjölskyldulaga ([...]) 2006. Auk þess liggur fyrir bréf sem stefndi aflaði frá [...]lögmannsstofu ([...]), sem virðist staðfesta staðhæfingu stefnda, en þar ervísað til þess að 3. gr. Barnalaga ([...]) 1995 [...] hafi tekið gildi 4. maí2006. Segir síðan í bréfinu: „As we understand the above named child to havebeen born on 31st May 2006, and we further understand that his father, M, isnamed as the father on A birth certificate, then in terms of [...] inaccordance with the above section as quoted, M should have automatic fullparental rights and responsibilities over A [...]“ Stefnandimótmælir því að fullnægjandi sönnun sé fram komin fyrir því að aðilar hafi að [...]lögum farið sameiginlega með forsjá drengsins. Var því sérstaklega mótmælt viðmunnlegan málflutning að í orðunum „parental rights“ og „parentalresponsibilities“ samkvæmt þeim ákvæðum sem stefndi hefur lagt fram, sem ííslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda eru þýdd „foreldraréttur“ og„foreldraábyrgð“, sé átt við forsjá, sem í ensku sé almennt vísað til meðorðunum „custody“ eða „guardianship“. Stefndihefur ekki lagt fram ákvæði 1. og 2. gr. („Sections 1 and 2“) hinna [...] barnalagasem vísað er til í niðurlagi framangreindrar tilvitnunar í bréf hinnar [...]lögmannsstofu. Þá bera framlögð lagaákvæði sjálf ekki með sér hvenær þau hafitekið gildi. Stefndi,sem byggir á hinum erlendu réttarreglum, hefur ekki fært fram fullnægjandisönnun fyrir því að forsjá drengsins hafi hingað til verið óskipt að [...]lögum. Ber hann hallann af þeim sönnunarskorti, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Þaðer enn fremur álit dómsins að við skýringu á 4. mgr. 34. gr. barnalaga verði,við þær sérstöku aðstæður sem hér eru uppi, ekki einvörðungu litið tilþess hvernig forsjárskipan verði talinhafa verið háttað að lögum, heldur ekki síður hvernig gögn benda til þess aðaðilar hafi litið á það í reynd. Benda málsgögn til þess að aðilar hafi báðirhagað gjörðum sínum eins og móðir færi ein með forsjána fremur en að forsjáværi sameiginleg. Rétt er að taka það fram að ekki þykir þetta atriði getaráðið neinum úrslitum í máli þessu, enda er hér einungis um eitt atriði af mörgumað ræða sem horft verður til við heildarmat á því hvaða forsjárskipan erbarninu fyrir bestu. 2. Niðurstöðurdómkvadds matsmanns, sem báðir aðilar styðja kröfur sínar um óskipta forsjávið, eru raktar í meginatriðum hér að framan. Eins og þar kemur fram eru báðiraðilar taldir hæfir til að fara með forsjá drengsins. Ljóst er þó að matsmaðurtelur aðila ekki jafnhæfa, en hann telur forsjárhæfni stefnanda mjög góða ámeðan hæfni stefnda er metin viðunandi. Bendir matsmaður þar m.a. á aðstefnandi hafi hingað til verið meginumönnunaraðili drengsins, séð um öll hansmál, s.s. varðandi skólagöngu og heilbrigði, og verið kjölfestan í lífi hans, ámeðan ekki hafi reynt á hæfni stefnda með samsvarandi hætti. Aðstæðum áheimilum aðila er lýst með talsvert ólíkum hætti, þ.e. hvað húsnæði oghreinlæti varðar, þar sem hallar talsvert á stefnda. Þá nefnir matsmaður aðstefndi tali ekki íslensku og því sé hætt við að of mikil ábyrgð yrði lögð ádrenginn m.v. aldur og þroska, tæki stefndi við af stefnanda sem meginumönnunaraðilihans. Tengslbeggja aðila við drenginn eru metin í heild náin og ástrík og verður ekki gertupp á milli aðila hvað það atriði snertir. Viðmat á því hvað barni er fyrir bestu ber m.a. að taka tillit til vilja barns, aðteknu tilliti til aldurs þess og þroska. Í matsgerð kemur fram að drengurinn séí greinilegri hollustuklemmu og hafi áhyggjur af því að umgengni hans við föðursinn minnki flytji hann til Noregs. Það er eðlilegt að barn á hans aldri, semer sátt við sínar núverandi aðstæður, vilji sem minnstar breytingar á sínumhögum. Ekki verður séð að drengurinn kjósi umsjá og búsetu hjá öðru foreldrisínu frekar en hinu, heldur lýsir hann löngun til sem mestra samvista við þaubæði. Þá ber að líta til stöðugleika ílífi barns. Drengurinn hefur búið á [...] frá tveggja ára aldri og hefur búiðvið stöðugleika í lífi sínu fram að þessu. Stefnandi virðist nú ákveðin í þvíað framtíð hennar og drengsins liggi annars staðar en á [...]. Búa skiljanlegarástæður þar að baki. Stefnandi hefur lýst áformum um að flytja með drenginn tilNoregs, fái hún forsjána. Hún kveðst hafa í huga að flytja í grennd við [...]sína, sem fluttist til Noregs á árinu 2015, ásamt fjölskyldu sinni, þóttstefnandi telji ólíklegt að hún muni flytja til sama bæjar. Stefnandi tekur þófram að hún muni alls ekki flytja nema grundvallaratriði, eins og húsnæði ogatvinna, séu föst í hendi. Stefnandi kveður von um betri kjör ogfjölskylduvænni vinnutíma einnig búa að baki áformum sínum, en ekki aðeins sameininguvið nefnda ættingja. Stefnandi tekur fram að fái hún ekki að flytja utan meðdrenginn, stefni hún engu að síður á flutninga og þá á suðvesturhorn landsins,þar sem hún eigi þó ættingja. Auk þess verði hún þannig nær alþjóðlegumflugvelli og aukist þá möguleikar til að heimsækja ættingja erlendis. Þar semfaðir býr einnig á Reykjavíkursvæðinu mundi það gera umgengni feðgannaauðveldari en nú er.Stefndi óttast að flutningur frá [...],hvað þá milli landa, muni raska stöðugleika í lífi drengsins. Þótt ótti stefndaog andstaða hans við flutning drengsins sé að mörgu leyti skiljanleg, fær súáhersla sem hann leggur á að það sé andstætt hagsmunum drengsins að flytja ekkisérstaka stoð í matsgerð dómkvadds matsmanns. Staðfesti matsmaðurinn fyrir dómiað ekkert benti til annars en að drengurinn gæti aðlagast slíkum breytingumvel, að því gefnu að vel yrði að þeim staðið. Þá staðfesti matsmaður að ekkertbendi til annars en að móðir hafi innsæi í þarfir drengsins við slíkarbreytingar og myndi gera sitt besta til að auðvelda aðlögun hans. Hvað aðstæður stefnda varðar oghugsanleg áform hans um að flytja til [...], verði honum falin forsjádrengsins, ríkir talsverð óvissa. Fyrir það fyrsta ríkir óvissa um það hvorthann muni ná vinnufærni til þess að sinna áfram starfi sínu hjá núverandivinnuveitanda. Þá liggur ekki fyrir hvort hann muni geta fengið starf á [...] ígegnum núverandi vinnuveitanda. Ekki liggur heldur fyrir að hann eigi sérnokkurt tengslanet á [...]. Jafnvel þótt áform stefnda gengju eftir tekurdómurinn undir með matsmanni að óraunhæft sé að þau áform nái því markmiði aðviðhalda stöðugleika í lífi drengsins, flytji móðirin á brott frá [...].Stefndi telur óhjákvæmilegt aðumgengni feðganna verði torveldari, og þannig verði grafið undan tengslumþeirra, flytji stefnandi með drenginn til Noregs. Ekki verður hins vegar séð aðhann hafi almennt áhyggjur af umgengnistálmunum af hendi stefnanda, enda hafaþeir feðgar notið reglulegrar umgengni hvor við annan á liðnum árum. Eru sterktengsl barnsins við báða foreldra sína til marks um það að báðir aðilar hafilagt sig fram við að tryggja umgengni feðganna. Stefndi býr nú þegar áhöfuðborgarsvæðinu og hefur drengurinn ferðast þangað með flugi frá [...] aðrahverja helgi. Ljóst er að tíðni umgengni milli þeirra myndi óhjákvæmilegaminnka, þótt dögum þyrfti ekki endilega að fækka, yrðu áform stefnanda umflutning til Noregs að veruleika. Dómurinn tekur þó undir það með dómkvöddummatsmanni að ekkert bendi til annars en að stefnandi myndi eftir sem áðurstuðla að reglulegri umgengni milli feðganna, eins og hún virðist hafa lagt sigfram við hingað til. Endurspeglast sú afstaða hennar m.a. í sáttatillögu semrakin er hér að framan og stefndi hefur hafnað. Semfyrr sagði er aðalkrafa stefnda sú að forsjá drengsins verði sameiginleg, meðlögheimili hjá stefnanda, og fer sú krafa saman við varakröfu stefnanda. Er þvírétt að taka til alvarlegrar skoðunar hvort rétt sé að dæma sameiginlegaforsjá, eins og dómurinn hefur heimild til samkvæmt 3. mgr. 34. gr. barnalaga.Eins og ávallt ber að hafa það að leiðarljósi hvað barni er talið fyrir bestuog endurspeglast það í því skilyrði 3. mgr. fyrir beitingu heimildarinnar aðdómari þurfi að telja þær aðstæður fyrir hendi að slíkt geti þjónað hagsmunumbarnsins. Í því efni ber m.a. sérstaklega að horfa til þess hvort ágreiningureða samskipti foreldra séu líkleg til að koma í veg fyrir, hindra eða draga úrmöguleikum barns til að alast upp við þroskavænleg skilyrði, sbr. síðarimálslið 3. mgr. 34. gr. laganna. Í máli þessu háttar svo til aðforeldrar hafa, þrátt fyrir ítrekaðar sáttatilraunir um tveggja ára skeið,fyrir og eftir málshöfðun, ekki getað náð sáttum um það hvort móður verðiheimilað að flytja með barnið til Noregs. Hefur ágreiningur aðila óumdeilanlegaþegar sett mark sitt á barnið, sem er í augljósri hollustuklemmu, eins ogmatsmaður kemur inn á í matsgerð. Virðist skilningur aðila talsvert ólíkur áþví hve mikil þörf sé á því að vernda barnið fyrir breytingum, en í þeim efnumvirðist skilningur stefnanda í meira samræmi við niðurstöðu matsgerðar. Hvernigsem á það er litið getur þessi ágreiningur aðila ekki talist léttvægur eðaminni háttar. Fyrir dómi kvað matsmaður, aðspurður um álit hans á möguleikumaðila til að jafna ágreining almennt, að hann teldi aðila eiga að jafnaði aðgeta rætt og komist að samkomulagi um efni sem þau séu nálægt því að verasammála um, en benti þó á að þau virðist ekki hafa getað jafnað ágreining semsnúi að þessu dómsmáli. Afmatsgerð og framburði stefnda fyrir dómi verður ráðið að hann beri enntalsverðan kala til stefnanda fyrir að hafa slitið sambandi þeirra skömmu eftirflutning þeirra til Íslands og beri lítið traust til hennar. Bendirframangreint að áliti dómsins til þess að hugur stefnda til stefnanda hafiáhrif á hæfni hans til að eiga við hana samskipti um málefni drengsins af þeimgagnkvæma skilningi og virðingu sem nauðsynleg er til að þau geti tekiðsameiginlega mikilvægar ákvarðanir um velferð drengsins. Úr matsgerð ogframburði stefnanda fyrir dómi má lesa að hún hafi almennt leitast við að siglamilli skers og báru í samskiptum við stefnda og reynt að koma á móts við óskirhans en þegar mikið liggi við hafi hún tekið sjálf ákvarðanir varðandi máldrengsins, án þess að bera þær undir stefnda. Nefndi hún þar sem dæmi ákvörðunsem hún tók upp á sitt eindæmi um að láta drenginn skipta um skóla á síðastaári. Uns núverandi ágreiningur reis virðist ekki hafa reynt á það að ráði hvortforeldrarnir séu í reynd hæfir til þess að miðla málum og jafna ágreining sín ámilli, með hagsmuni barnsins að leiðarljósi. Stefndi hefur ekki verið tilviðræðu um sátt á annan veg en þann að barnið fari hvergi. Gefur sáósveigjanleiki sem stefndi hefur sýnt í málinu ekki tilefni til bjartsýni umhæfni hans til að miðla málumAð öllu framanrituðu virtu er þaðmat dómsins að við núverandi aðstæður þjóni það ekki hagsmunum drengsins aðforeldrar hans fari sameiginlega með forsjá hans.Að fenginni þeirri niðurstöðu aðsameiginleg forsjá sé ekki tæk, og með heildarmati á gögnum málsins og ölluframanrituðu, einkum matsgerð dómkvadds matsmanns sem ekki hefur verið hnekkt,er það álit dómsins að rök hnígi eindregið að þeirri niðurstöðu að það sédrengnum fyrir bestu að stefnanda verði falin óskipt forsjá hans.Samkvæmt framangreindri niðurstöðuum forsjá verður stefndi, að kröfu stefnanda, dæmdur til að greiða einfaltmeðlag með drengnum, sem samsvarar fjárhæð barnalífeyris eins og hún er ákveðiná hverjum tíma samkvæmt lögum um almannatryggingar, sbr. 2. mgr. 55. gr. barnalaga.Báðir aðilar gera kröfu um aðleyst verði úr ágreiningi um umgengni. Við þá úrlausn verður að taka mið afnúverandi aðstæðum aðila, en ekki eru forsendur til að taka þar mið af aðstæðumsem kunna að skapast, láti stefnandi verða af áformum um flutning til Noregs.Komi til þess að þau áform verði að veruleika, hvetur dómurinn til þess aðaðilar leitist við að ná samkomulagi um umgengni sem taki fyllsta tillit tilþeirra hagsmuna drengsins að njóta sem mestra samvista við föður sinn, þó aðteknu tilliti til skólagöngu hans. Núverandi fyrirkomulag umgengni,sem byggist á úrskurði sýslumanns frá 9. apríl 2010, en sem aðilar hafa aðlagaðeftir því sem drengurinn hefur vaxið úr grasi, virðist hafa reynst með ágætum.Gera báðir aðilar það að tillögu sinni að áfram verði stuðst við samafyrirkomulag, að óbreyttum aðstæðum aðila. Hvað reglulega umgengni snertirhefur drengurinn flogið suður aðra hverja helgi til að vera með föður sínum fráföstudegi að loknum skóla til mánudagsmorguns og verður þeirri tilhögun haldiðóbreyttri. Fyrirkomulag heimferðartíma hvílir miðað við núverandi aðstæður áþví að unnt sé að koma drengnum með morgunflugi á mánudegi til [...], svo aðskólaganga hans raskist ekki, en sé það ekki unnt er rétt að miðaheimferðartíma við sunnudagskvöld. Þá hefur drengurinn að undanförnu dvaliðsamfleytt í fjórar vikur í sumarleyfi hjá föður sínum og eru aðilar sammála umað viðhalda þeirri tilhögun. Er rétt að aðilar komi sér saman fyrir 1. maí árhvert hvenær á sumarleyfistíma drengsins sú umgengni fari fram. Hvað jól ogáramót snertir gerir stefndi það að tillögu sinni í greinargerð að drengurinndveljist til skiptis hjá móður og föður um jól og áramót, þannig að jólin 2016dvelji hann hjá föður 19.–27. desember, en hjá móður yfir áramót. Fyrir dómiupplýsti stefnandi að hún telji tímabært orðið að drengurinn dvelji til skiptisyfir jól og áramót hjá foreldrum sínum, og muni hann jólin 2016 dvelja hjáföður, eins og lagt er til í greinargerð hans, en yfir áramót hjá móður.Virðast því sammæli milli aðila um þá tilhögun eftirleiðis. Verður við þaðmiðað, og fer um þau skipti eins og nánar greinir í dómsorði. Drengurinn hefurdvalið til skiptis hjá foreldrum í páskaleyfum, hjá stefnda 2011 og annað hvertár eftir það samkvæmt því sem greinir í úrskurði sýslumanns frá 9. apríl 2010.Verður þeirri tilhögun viðhaldið og miðað við páskaleyfi í grunnskóla. Ekki erupplýst hvort foreldrar hafi viðhaldið þeirri tilhögun, sem kveðið var á um ínefndum úrskurði, að drengurinn dvelji aðra hverja hvítasunnuhelgi hjá hvorummálsaðila. Þykir rétt að stakir frídagar sem liggja að umgengnishelgum, hvortsem er vegna helgihalds eða starfsdaga/vetrarfrís í grunnskóla, fylgi þeimhelgum þannig að dvöl drengsins hjá stefnda ílengist í slíkum tilvikum. Með vísan til 1. mgr. 44. gr.barnalaga ákveðst að áfrýjun dóms þessa frestar ekki réttaráhrifum hans.Aðilar gera kröfu um málskostnaðúr hendi hvort annars. Gerir stefndi þá kröfu, eins og málið væri ekkigjafsóknarmál, en honum var veitt gjafsóknarleyfi með bréfi innanríkisráðuneytisins,dags. 15. júní 2016, og er gjafsóknin takmörkuð við rekstur málsins fyrirhéraðsdómi, sbr. þó 4. og 5. mgr. 127. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála, og jafnframt takmörkuð við réttargjöld og lögmannsþóknun. Þess skal getið að samkvæmtákvörðun dómara greiðist kostnaður af öflun matsgerðar dómkvadds matsmanns ímáli þessu úr ríkissjóði, með vísan til 4. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003.Rétt þykir að málskostnaður milliaðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t.þóknun lögmanns hans, Katrínar Theódórsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin1.440.000 krónur, án virðisaukaskatts. Með vísan til 2. mgr. 127. gr. laga nr.91/1991 tekur dómurinn hins vegar ekki afstöðu til útlagðs kostnaðar af málsvörnstefnda.Dóm þennan kveða upp Hildur Briemhéraðsdómari og meðdómsmennirnir Álfheiður Steinþórsdóttir sálfræðingur ogHelgi Viborg sálfræðingur. Dómsorð: Stefnandi, K, skalfara með forsjá sonar aðila, A. Stefndi, M, greiðieinfalt meðlag með drengnum frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hans. Umgengni stefndavið drenginn skal vera háttað þannig að aðra hverja helgi dvelst drengurinn hjástefnda frá föstudegi að loknum skóla til mánudagsmorguns. Stakir frídagar semliggja að umgengnishelgum, hvort sem er vegna helgihalds eðastarfsdaga/vetrarfrís í grunnskóla, fylgja þeim helgum. Drengurinn dvelst hjástefnda í fjórar vikur á hverju sumri og til skiptis hjá málsaðilum um jól,áramót og páska, þannig að jólin 2016 dvelst hann hjá stefnda, um áramótin2016/2017 hjá stefnanda, um páska 2017 hjá stefnda, og svo koll af kolli. Skalmiðað við jóla- og páskaleyfi í grunnskóla og að skipti milli jóla og áramótafari fram 27. desember. Málskostnaður milliaðila fellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans, KatrínarTheódórsdóttur hdl., að fjárhæð 1.440.000 krónur. Áfrýjun dómsinsfrestar ekki réttaráhrifum hans. |
Mál nr. 355/2000 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðs 103. gr. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. september 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. september nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila verði markaður tími allt til fimmtudagsins 28. september 2000 kl. 16. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2000. [...] Lögregla rannsakar nú meint brot kærðu gegn 248. eða 253. gr. almennra hegningarlaga. Kærða hefur þegar viðurkennt að hafa tekið við rúmlega 28 milljónum króna úr hendi sex roskinna karlmanna sem hún hefur lítil önnur tengsl við. Ljóst þykir að nauðsynlegt er að yfirheyra þessa karlmenn nánar um meint brot, kanna tengsl barna kærðu við sakarefnið og hvað varð af umræddum fjármunum. Rannsóknargögn benda sterklega til að kærða kunni að hafa áhrif á vitni og mögulega samseka ef hún heldur frelsi sínu meðan rannsókn málsins er á þessu stigi. Með vísan til framangreinds og rannsóknargagna málsins er fallist á að skilyrðum um gæsluvarðhald kærðu samkvæmt a - lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 sé fullnægt. Ekki eru þó efni til að marka gæsluvarðhaldskröfunni jafn langan tíma og krafist er. Krafa Ríkislögreglustjóra um að kærða sæti gæsluvarðhaldi verður því tekin til greina, en þó þykja ekki rök til að marka gæsluvarðhaldinu lengri tíma en til mánudagsins 25. september nk. kl. 16.00. Sigurður T. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ : Kærða, X, [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 25. september nk. kl. 16.00. |
Mál nr. 6/2021 | Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti | X hf. og Y ehf. kærðu úrskurð Landsréttar þar sem kæru þeirra á úrskurði héraðsdóms, er laut að heimild H til tiltekinna rannsóknaraðgerða, var vísað frá Landsrétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að kæruheimild í a-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála hefði verið skýrð svo að hún tæki almennt aðeins til endanlegra úrskurða um frávísun mála sem höfðuð hefðu verið með ákæru en ekki til úrskurða Landsréttar um frávísun kæru vegna rannsóknarúrskurða eða úrskurða um réttarfarsatriði. Var því talið að X hf. og Y ehf. hefði brostið heimild til að kæra úrskurð Landsréttar og var málinu vísað frá Hæstarétti. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 29. janúar 2021, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærðurer úrskurður Landsréttar 28. janúar 2021, þar sem kæru varnaraðila var vísaðfrá dómi. Um kæruheimild vísa varnaraðilar til a-liðar 1. mgr. 211. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi og að Landsrétti verði gert að taka málið tilefnismeðferðar. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 er unnt að kæra frávísunmáls frá Landsrétti til Hæstaréttar. Þessi kæruheimild hefur verið skýrð svo aðhún taki almennt aðeins til endanlegra úrskurða um frávísun mála sem höfðuð hafa verið með ákæru en ekki til úrskurðaLandsréttar um frávísun kæru vegna rannsóknarúrskurða eða úrskurða umréttarfarsatriði, sbr. dóm Hæstaréttar 15. janúar 2021 í máli nr. 1/2021. Úrskurðursá sem um ræðir í þessu máli varðar heimild til tiltekinna rannsóknaraðgerðasóknaraðila sem veitt var með úrskurði héraðsdóms samkvæmt 2. mgr. 68. gr.,sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008. Með hinum kærða úrskurði Landsréttar varmálinu vísað þaðan frá dómi. Samkvæmtframansögðu er ekki fyrir hendi heimild til að kæra úrskurðinn til Hæstaréttar.Málinu verður því vísað frá réttinum.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður LandsréttarLandsréttardómarinn Oddný Mjöll Arnardóttir og Hildur Briemog Skúli Magnússon, settir landsréttardómarar, kveða upp úrskurð í máliþessu.Málsmeðferð ogdómkröfur aðilaVarnaraðilar skutu málinu til Landsréttar með kæru 21. janúar2021, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2020 í málinu nr. R-[…]/2020 þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að Z ehf.,dótturfélagi þess Þ ehf. og Æ sé skylt að veita sóknaraðila upplýsingar ogafhenda gögn varðandi þjónustu sem veitt var X hf., og eftir atvikumdótturfélögum í samstæðu X hf., á árunum 2013 til 2014 eða eftir atvikum lengurvegna gerðar skýrslu eða samantektar fyrir félögin varðandi […], að meðtöldumhvers konar tengdum vinnugögnum og samskiptagögnum. Þá var einnig fallist ákröfu sóknaraðila um að Z ehf. og dótturfélagi þess Þ ehf., ásamt öllum þeimfyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum sömu félaga sem kunna aðhafa af hálfu félaganna veitt eða átt þátt í að veita þjónustu sem krafasóknaraðila varðar eða búa yfir upplýsingum varðandi hana, sé skylt að veita sóknaraðilaupplýsingar og afhenda gögn varðandi bókhald og reikningsskil félaganna X hf., Yehf. og allra dóttur- eða hlutdeildarfélaga sömu félaga á tímabilinu 2011 til2020, að meðtöldum hvers konar undir- eða frumgögnum og tengdum vinnugögnum ogsamskiptagögnum. Um kæruheimild er vísað til g-liðar 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. 2Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Til vara krefst hann staðfestingar hins kærða úrskurðar að því erfyrri kröfu hans varðar en breytingar á úrskurðinum að því er seinni kröfu hansvarðar þannig að í stað þess að ná til „allra dóttur- eða hlutdeildarfélaga“ X hf.og Y ehf. verði skylda til veitingar upplýsinga og afhendingar gagna afmörkuðvið nánar tilgreind […] félög. 3Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi.Niðurstaða4Samkvæmt kröfu sóknaraðila 3. desember 2020 er efni hennar„krafa um afléttingu þagnarskyldu samkvæmt lögum nr. 94/2019, um endurskoðendurog endurskoðun“. Í reit þar sem greind eru þau lagaákvæði sem krafan er byggð áer þó hvergi vísað til umræddra laga, heldur „IX. kafla, einkum 68. gr., sbr.2. mgr. 69. gr., og X. kafla, einkum 74. gr., sbr. 1. mgr. 75. gr., laga nr.88/2008, sbr. 102.-105. gr. sömu laga“. Ef frá er talin umfjöllun um 30. gr.laga nr. 94/2019 er þó hvergi í kröfunni nánar vikið að þeim lagaákvæðum semkrafan er sögð byggð á.5Kröfu sóknaraðila var sem áður greinir beint að Z ehf., Þehf., Æ og „öllum þeim fyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum“framangreindra félaga sem kynnu að hafa veitt eða átt þátt í að veita, eðabyggju yfir upplýsingum um, nánar tiltekna þjónustu sem veitt var varnaraðilumeða dóttur- eða hlutdeildarfélögum þeirra á nánar tilteknu tímabili. Lautkrafan að því að framangreindir aðilar myndu veita sóknaraðila „upplýsingar ogafhenda gögn“ varðandi þessa þjónustu. Með vísan til 1. mgr. 104. gr. laga nr.88/2008 var þess jafnframt beiðst að krafan hlyti meðferð fyrir dómi án þess aðþeir sem hún beindist að yrðu kvaddir fyrir dóm. Í kröfu sóknaraðila greinirenn fremur að ástæða hennar sé rannsókn á […] starfsmanna eða fyrirsvarsmannavarnaraðila í tengslum við […] varnaraðila […] og eru ætluð brot talin varðavið ákvæði 109. gr., 264. gr. og 264. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940og eftir atvikum einnig ákvæði XXVI. kafla þeirra laga. Samkvæmt kröfusóknaraðila hafa bæði félög úr samstæðu varnaraðila og einstaklingar úr hópistarfsmanna og stjórnenda réttarstöðu sakbornings.6Samkvæmt dómi Hæstaréttar 23. mars 2011 í máli nr. 139/2011ber að skýra ákvæði 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 svo að þegar krafa umrannsóknaraðgerð beinist að öðrum en sakborningi, og þess er krafist að sáaðili verði ekki boðaður á dómþing, komi ekki til álita að sakborningur verðiboðaður á dómþing. Í samræmi við framangreint verður að líta svo á aðvarnaraðilar hafi ekki átt aðild að málinu í héraði. Við þessar aðstæður njótavarnaraðilar hins vegar víðtæks réttar til að leggja fyrir dóm ágreining umlögmæti yfirstandandi rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda á grundvelli 2.mgr. 102. gr., sbr. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008, sbr. einnig tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 30. maí 2012 í máli nr. 356/2012. Þar sem þeir áttuekki aðild að máli þessu í héraði er þeim aftur á móti ekki heimilt að kæraúrskurð héraðsdóms til Landsréttar, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr.139/2011. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Landsrétti.7Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008 leggur ákærandieða lögreglustjóri, telji hann þörf á atbeina dómara til aðgerðar árannsóknarstigi, skriflega og rökstudda kröfu um hana fyrir héraðsdóm. Eftirþví sem við á skal koma þar skýrlega fram hver krafan er, að hverjum húnbeinist og á hvaða grunni hún er reist. Þá segir að kröfunni skuli fylgja þaugögn sem hún styðst við. Það athugast að samkvæmt endurriti úr þingbókhéraðsdóms lágu rannsóknargögn málsins frammi við fyrirtöku þess.Rannsóknargögnin fylgdu ekki með kæru varnaraðila til Landsréttar. Af hálfuLandsréttar var kallað eftir gögnunum frá héraðsdómi sem þá upplýsti að þauhefðu ekki legið frammi við fyrirtöku málsins. Í því skyni að ganga úr skuggaum hvort lagaskilyrði væru uppfyllt fyrir því að fallast á kröfu sóknaraðilahefði héraðsdómara verið rétt að krefja sóknaraðila um þessi gögn áður en hanntók kröfuna til úrskurðar. Er aðfinnsluvert að svo var ekki gert. Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá Landsrétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn 3.desember 2021Héraðssaksóknarihefur krafist þess að endurskoðunarfyrirtækinu Z ehf., kt. […], dótturfélagiþess Þ ehf., kt. […] og Æ, kt. […], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurgert skylt að veita embætti héraðssaksóknara upplýsingar og afhenda gögnvarðandi þjónustu sem veitt var X hf., kt. […], og eftir atvikum dótturfélögumí samstæðu X hf., á árunum 2013 til 2014 eða eftir atvikum lengur vegna gerðarskýrslu eða samantektar fyrir félögin varðandi […], að meðtöldum hvers konartengdum vinnugögnum og samskiptagögnum, svo sem minnisblöðum, myndum,glærukynningum, skjaladrögum, upptökum eða endurritum munnlegra samtala, bréfumog tölvupóstsamskiptum.Þess er einnigkrafist að úrskurðað verði að endurskoðunarfyrirtækinu Z ehf, kt. […], ogdótturfélagi þess Þ ehf., kt. […], ásamt öllum þeim fyrrverandi eða núverandistarfsmönnum eða eigendum sömu félaga sem kunna að hafa af hálfu félagannaveitt eða átt þátt í að veita þjónustu sem krafan varðar eða búa yfirupplýsingum varðandi hana sé skylt að veita embætti héraðssaksóknaraupplýsingar og afhenda gögn varðandi bókhald og reikningsskil félaganna X hf.,kt. […], Y ehf., kt. […], og allra dóttur- eða hlutdeildarfélaga sömu félaga átímabilinu 2011 til 2020, að meðtöldum hvers konar undir- eða frumgögnumvarðandi einstök félög og tengdum vinnugögnum og samskiptagögnum, svo semminnisblöðum, myndum, glærukynningum, skjaladrögum, upptökum eða endurritummunnlegra samtala, bréfum og tölvupóstsamskiptum.Í greinargerðsækjanda kemur fram að embætti héraðssaksóknara hafi til rannsóknar mál nr.300-2019-[…]. Til rannsóknar séu atvik sem tengist X hf., Y ehf. og félögum ísamstæðu þeirra félaga (hér eftir einnig sameiginlega: Ö), einkum í tengslumvið starfsemi […], frá 2011 og fram á árið 2019 eða lengur. Sakarefni í málinuséu [...] starfsmanna eða fyrirsvarsmanna X hf. og/eða tengdra félaga til […],eða til manna sem áhrif hafi getað haft á ákvarðanatöku slíkra manna, þar ámeðal eftir atvikum þannig að […] hafi runnið til félaga á vegum sömu manna, ítengslum við […] Ö […]. Ætluð brot teljist kunna að varða við ákvæði 109. gr.og 264. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 […], 264. gr. sömu laga umpeningaþvætti og eftir atvikum ákvæðum XXVI. kafla sömu laga um auðgunarbrot.Fram kemur aðrannsókn embættisins beinist meðal annars að því að upplýsa hvaða starfsmenneða stjórnendur einstakra félaga í samstæðu X hf. sem málið varði hafi meðeinum eða öðrum hætti tekið ákvörðun um og átt þátt í þeirri háttsemi sem tilrannsóknar sé eða eftir atvikum verið upplýstir og haft vitneskju um hana áhverjum tíma. Í þeim þætti rannsóknarinnar telji embættið að þýðingu geti haftmeðal annars að upplýst verði eins og unnt sé hvernig stjórnskipulagi,ákvarðanatöku og boðleiðum eða boðvaldi innan samstæðunnar hafi almennt veriðháttað á hverjum tíma.Enn fremur segirað við rannsóknina hafi réttarstöðu sakbornings bæði félög úr samstæðu Ö ogeinstaklingar úr hópi starfsmanna og stjórnenda Ö sem samkvæmt fyrirliggjandigögnum virðist kunna að hafa tengst með einum eða öðrum hætti þeirri meintuháttsemi sem til rannsóknar sé. […] Ö […] hafi verið rekin undir merkjum […] dótturfélagaÖ en fleiri […] dótturfélög í samstæðunni hafi einnig tengst þeim rekstri ogþeim atvikum sem séu til rannsóknar, svo sem dótturfélög Ö […]. Samstæða Ö hafiá rannsóknartímabilinu tekið og taki enn yfir mikinn fjölda félaga […]. Skipulagsamstæðunnar verði að telja tiltölulega flókið og yfirgripsmikið og hafi þaðauk þess tekið meiri eða minni breytingum frá einum tíma til annars. Enn fremurhafi nöfn einstakra félaga tekið breytingum. Af þessum sökum væri torvelt, ogauk þess óskýrt og flókið vegna stærðar og uppbyggingar samstæðunnar, aðafmarka í kröfugerð þessari, einkum þá síðari lið hennar, hvert og eitt þeirrafélaga sem krafan beinist að. Telja verði því óhjákvæmilegt og auk þess skýraraog réttara, þar sem samstæðan hafi þó á öllum þessum tíma endanlega heyrt undirmóðurfélögin […] sem krafan tilgreini, að afmarka kröfuna með þeim hætti semgert sé gagnvart samstæðunni í heild. Því til viðbótar megi nefna að ekki séunnt að útiloka fyrirfram að fjárstreymi eða reikningsfærslur varðandi atviksem til rannsóknar séu hafi varðað fleiri félög innan samstæðunnar heldur enþau sem á þessu stigi rannsóknar sé komið fram að hafi tengst þeim.Saksóknari tekurfram að vegna rannsóknarinnar þyki tilefni til að afla þeirra gagna frá endurskoðunarfyrirtækinuZ sem krafa þessi varði. Líkt og nánar er fjallað um fyrir neðan sé ekki skýrtaf fyrirliggjandi gögnum hvort eða þá með hvaða hætti sú þjónusta við Ö semkrafan varði hafi verið aðgreind með einhverjum hætti innan einstakra sviða Z. Tilvísanirtil Z í kröfunni taki til alls fyrirtækisins óháð því hvort eða þá hvaðaeinstöku svið þess hafa farið með viðkomandi verkefni fyrir Ö.Enn fremur greinirsaksóknari frá því að rétt sé að fram komi að hvorki Z né neinn starfsmaðurþess félags liggi á þessu stigi rannsóknar undir grun vegna meintra brota ímálinu. Nauðsynlegt sé hins vegar vegna þagnarskyldu endurskoðenda að krefjastdómsúrskurðar til aðgangs að þeim gögnum og upplýsingum sem krafan varði. Þesssé krafist að aflétt verði samkvæmt nánari afmörkun kröfugerðarinnarlögbundinni þagnarskyldu sem hvíli á endurskoðendum, sbr. ákvæði 30. gr.núgildandi laga nr. 94/2019, um endurskoðendur og endurskoðun. Efnislegasamhljóða ákvæði um þagnarskyldu hafi áður verið í 30. gr. eldri laga nr. 79/2008,um endurskoðendur. Í báðum ákvæðum hafi verið og sé gert ráð fyrir aðþagnarskyldu megi aflétta með úrskurði dómara, þar á meðal um skyldu til aðveita lögreglu upplýsingar.Þá segir aðkröfugerðin sé tvíþætt og sé hvor þáttur fyrir sig rakinn nánar hér á eftir.Í fyrsta lagilúti krafan að aðgangi að gögnum varðandi skýrslu um […] sem Z hafi unnið fyrirÖ. Fram kemur aðrannsóknin felist meðal annars í að rannsaka og greina umfangsmikil rafræn gögnúr kerfum Ö, meðal annars gögn um tölvupóstsamskipti ýmissa viðkomandistarfsmanna þeirra félaga í samstæðunni sem rannsókn beinist helst að. Þau gögnnái allt aftur til ársins 2010. Af rannsókn á þessum gögnum megi meðal annarsráða að á árunum 2013 og 2014 og eftir atvikum síðar hafi Ö notið þjónustu endurskoðunarfyrirtækisinsZ, […], í verkefni sem hafi meðal annars lotið að gerð skýrslu eða samantektarum stjórnskipulag og ákvarðanatöku innan samstæðunnar. Samkvæmt fyrirliggjandigögnum virðist verkefnið hafa falið í sér heildarúttekt á þessum atriðum innansamstæðunnar og falið í sér greiningu á starfsemi þess og skipulagi […]. Undirliggjanditilgangur skýrslunnar muni hafa verið að á grundvelli hennar hafi mátt metahvernig starfsemi samstæðunnar hafi horft við eða hafi átt að fara fram meðtilliti til […]. Þá segir að viðleit í fyrirliggjandi rafrænum gögnum málsins hafi komið framtölvupóstsamskipti á árunum 2013 og 2014 milli fulltrúa Z og starfsmanna Övarðandi þetta verkefni og drög að skýrslu eða hlutum hennar, frá mismunanditímum og í mismunandi langt komnum drögum, um framangreind efni. Elstu þessháttar drög sem liggi nú fyrir í rafrænum gögnum málsins séu word skjal meðdrögum að skýrslunni sem A, […] hjá Ö, hafi sent með tölvupósti til B, […] Ö […],þann 13. ágúst 2014 með orðunum „prenta út“ í yfirskrift. Word skjalið hafiborið með sér ýmsar athugasemdir sem innfærðar hafa verið með ritvinnsluforritiog sé notandi sem þær gerði auðkenndur „Fundarherbergi“. Heiti skjalsins „Ö […].docx“bendi til þess að þau drög ásamt athugasemdum hafi verið dagsett 14. febrúarsama ár og skammstöfunin „[…]“ kunni að benda til þess að yfirlesarinn hafiverið A. Skjalið sjálft sé hins vegar tímasett í janúar 2014 samkvæmt forsíðusinni sem beri fulla titilinn „X hf. – […]“. Samkvæmt 1 kafla skjalsins ummarkmið og afmörkun (e. Objective and scope) hafi það verið byggt á staðreyndumog aðstæðum (e. facts and circumstances) sem X hf. hafi veitt Z á tímabilinunóvember-desember 2013. Einnig komi fram að Z hafi reitt sig á upplýsingarveittar af Ö í viðtölum án endurskoðunar eða staðfestingar. Enn fremur segirað í köflum 3 og 4 í þessum skýrsludrögum sé meðal annars að finna drög Z aðskipuriti fyrir stjórnkerfi Ö og umfjöllun um stjórn og ákvarðanatöku innansamstæðunnar. Í kafla 4 sé umfjöllun um hlutverk og valdssvið hvers og eins afæðstu stjórnendum Ö. Lengst og ítarlegust þar á meðal sé umfjöllun umstjórnarformann (CEO) Ö, C. Sú lýsing Z einkennist í aðalatriðum af því aðundirstrikuð séu mikil og fjölþætt áhrif stjórnarformannsins á starfsemisamstæðunnar. Meðal annars komi fram að hann sé eini framkvæmdastjóri (e.Managing Director) Ö og að engin formleg framkvæmdastjórn sé innan X hf. Hinsvegar njóti stjórnarformaðurinn þar aðstoðar nánar tilgreindra millistjórnenda(CFO (fjármálastjóra), CAO (aðalbókara), CC (væntanlega yfirlögfræðings)), aukstarfsmanns sem sinni viðskiptaþróun (business development officer) ogpersónulegs aðstoðarmanns. Aðrir lykilstarfsmenn í samstæðunni séu dreifðir umviðkomandi fyrirtæki samstæðunnar og stjórnarformaðurinn sé í samskiptum við þádaglega. Stjórnarformaðurinn sé miðpunktur starfseminnar og hafi bein áhrif ááætlanagerð um […]. Nánari umfjöllun í skjalinu um hlutverk og störfstjórnarformannsins í einstökum atriðum að meginstefnu í sömu átt um áhrif hansá starfsemi Ö í einstökum atriðum. Fyrrgreindarathugasemdir skráðar á notandann „Fundarherbergi“ sem skjalið hafi borið meðsér séu margar við þessa umfjöllun Z um hlutverk og áhrif stjórnarformannsinnan samstæðunnar. Efni þeirra megi nánar rekja við fyrirtöku kröfunnar en þærberi að meginstefnu með sér að sá eða sú sem athugasemdirnar geri af hálfu Öhafi ekki fellt sig við efni og/eða framsetningu þessara upplýsinga í skýrslunniog haft athugasemdir þar við sem lýst sé eða gefnar séu í skyn íathugasemdunum. Fram kemur aðfyrir liggi einnig í gögnum málsins tölvupóstsamskipti milli Æ og A, auk D,starfsmanns Ö, varðandi þetta verkefni frá og með 1. september 2014, eða um 2vikum eftir að A hafi sent B fyrrnefnd skýrsludrög með athugasemdum. Ítölvupósti Æ til A og D 1. september 2014 komi meðal annars fram: „[…].“Um viku síðar eða9. september 2014 hafi Æ sent A og D tölvupóst þar sem hann þakki þeim fyrir„góða og gagnlega endurgjöf á skýrslurnar“ og sendi uppfærð drög að skýrslunumsem hann taki fram að hafi verið „uppfærðar til samræmis við athugasemdirykkar“. Uppfærð drög að þeirri skýrslu sem hér um ræðir („20140907_Draft_Ö […].docx“)beri með sér að hafa tekið töluverðum breytingum í þá átt að draga úr fyrriumfjöllun um hlutverk og áhrif stjórnarformannsins í starfsemi Ö.Fram kemur aðsamkvæmt framangreindu virðist mega ráða af fyrirliggjandi gögnum að innan Öhafi komið fram athugasemdir við þá umfjöllun í skýrsludrögum Z sem um ræði,sem eins og fyrr segir hafi verið byggð á upplýsingum og að því er virðistviðtölum Z við starfsmenn Ö fáeinum mánuðum fyrr. Ljóst sé einnig að einhverjirótilgreindir „ákveðnir þættir“ í þessari vinnu Z fyrir Ö hafi vakið óánægju Ösem komið hafi verið á framfæri á fundi C með yfirmönnum þess starfsmanns Z, Æ,sem virðist hafa haft þetta verkefni með höndum af hálfu Z gagnvart Ö. Afskrifum hans til A og D í framhaldinu megi ráða að Z hafi brugðist við með þvíað uppfæra skýrslur sínar í samræmi við óskir eða athugasemdir Ö. Ekki sé þóunnt að ráða með ótvíræðum hætti af þessum gögnum hverjar þessar athugasemdirhafi nákvæmlega verið eða óánægja Ö beinst að.Þá segir að viðrannsókn embættisins hafi meðal annars þýðingu að leitast við að upplýsa með aðþví marki sem unnt sé hvernig töku ákvarðana hafi verið háttað ogstefnumörkunar innan Ö varðandi starfsemi samstæðunnar […] og einstaka þættihennar, vitaskuld þá einkum varðandi þau meintu brot sem til rannsóknar séu ímálinu. Ljóst sé að sú starfsemi og þau ætluðu brot hafi átt sér meðal annarsstað á þeim tíma sem unnið hafi verið að gerð þessarar skýrslu Z. Einnig kunniað hafa þýðingu hvort, hvernig, á hvaða tímum og með hvaða hætti vitneskja umeinstaka þætti í þeirri starfsemi kunni að hafa verið fyrir hendi hjá æðstustjórnendum samstæðunnar […]. Til að upplýsa þetta telji embættið að haft getiþýðingu hvers konar gögn sem varpað geti ljósi, almennt eða um afmörkuð atriði,á stjórnarhætti og skipulag starfsemi Ö í reynd á viðkomandi tíma. Ekki sísteigi það við um gögn eða upplýsingar sem aflað hafi verið afendurskoðunarfyrirtæki frá samstæðunni sjálfri í tengslum við sérstakasamantekt á þessum atriðum, líkt og hér eigi við. Embættið leitist því við meðkröfu þessari að afla frá Z allra viðkomandi gagna varðandi þessa vinnu Z fyrirÖ, eins og nánar sé lýst í kröfunni.Í fyrirliggjandigögnum um þessi efni komi fram að Z […] hafi sinnt þessu verkefni fyrir Ö. Ekkisé ljóst með nokkra hugsanlega nánari skiptingu eða ábyrgð á verkefninu innaneinstakra sviða Z, til að mynda milli endurskoðunar-, ráðgjafar- eða skatta- oglögfræðisviða fyrirtækisins, en svo virðist sem Z ehf., kt. […], og dótturfélagþess Þ ehf., kt. […], séu rekin í nánum tengslum og ekki endilega unnt aðgreina mikið á milli þeirra eins og félagið birtist út á við. Þar sem eðli málssamkvæmt sé ekki unnt af fyrirliggjandi gögnum að afmarka nánar undir hvaðatilteknu merkjum eða kennitölu innan Z umrædd þjónusta hafi formlega séð veriðveitt, og raunar verði ekki séð að það geti yfir höfuð skipt máli með hliðsjónaf eðli kröfu af þessum toga, beinist krafan að báðum þessum félögum ísameiningu. Rétt sé að nefna að tengt nafni og rekstri Z í dag sé þriðja félagiðmeð sjálfstæða kennitölu, E ehf., kt. […], en líkt og ráða megi af kennitölunnihafi það félag ekki verið til þegar þau atvik hafi gerst sem krafan varði. Þvíþyki ekki ástæða til að beina kröfunni einnig að því félagi.Í öðru lagibeinist krafan að gögnum og upplýsingum sem Z kunni að búa yfir vegna starfavið reikningsskil og bókhald fyrir X hf. og Y ehf. ásamt dóttur- eðahlutdeildarfélögum þeirra. Samkvæmtupplýsingum embættisins hafi bókhald og reikningsskil félaga í samstæðu Ö veriðunnið af Z frá árinu 2011 og fram á árið 2020. Félög tengd […]starfsemi Ö hafilengst af heyrt undir X hf. sem dótturfélög en hafi verið færð undir Y ehf. viðskipulagsbreytingar á samstæðunni árið 2018. X hf. og Y ehf. skilisamstæðureikningi […] sem Z hafi sem fyrr segir fært fyrir félögin. Við gerðsamstæðureiknings við reikningsskil sé meginreglan að reikningar móðurfélags ogallra dótturfélaga þess séu sameinaðir í eitt, sbr. ákvæði laga nr. 3/2006, umársreikninga, og 11. gr. reglugerðar nr. 696/2019, um framsetningu og innihaldársreikninga og samstæðureikninga. Samkvæmt þessu og í ljósi ofangreindraupplýsinga um þjónustu Z við Ö á árunum sem rannsókn taki til sé talin ástæðatil að ætla að hjá Z kunni þannig að vera fyrir hendi gögn eða upplýsingar umþann […]rekstur Ö […] undir dótturfélögum í samstæðunni og tengd atvik semrannsókn beinist að. Fyrirhuguð gagna- og upplýsingaöflun samkvæmt þessum liðkröfunnar stefni að því að ganga úr skugga um hvort svo sé. Við það megi bætaað vegna rannsóknar á ætluðu peningaþvætti tengdu frumbrotum í málinu sé einnignauðsynlegt að leitast við að upplýsa atriði varðandi fjárhag- ogrekstrarafkomu viðkomandi félaga í samstæðu Ö. Í ljósi hlutverks Z viðreikningsskil á samstæðugrundvelli fyrir samstæðuna megi telja líklegt að þaugögn sem kunni að vera til um reikningsskil viðkomandi félaga innansamstæðunnar, að meðtöldum tengdum gögnum, svo sem vinnugögnum ogsamskiptagögnum, sé að finna hjá Z.Saksóknari greinirfrá því að á sama hátt og með fyrri lið kröfunnar hafi embættið ekkiupplýsingar á þessu stigi, og engin tök á að upplýsa nánar, hvort eða með hvaðahætti fyrrgreind þjónusta sem Z hafi veitt Ö í sambandi við reikningsskil, eðaeinstaka þætti hennar, hafi verið að einhverju leyti greind niður eftireinstökum sviðum félagsins. Í ljósi þessarar óvissu verði krafan hér einnig aðbeinast bæði að Z ehf. og Þ ehf., sbr. nánari afmörkun í kröfunni.Þessi síðari liðurkröfunnar lúti einnig að því að viðkomandi starfsmönnum Z sem hafi átt þátt ígerð reikningsskila fyrir samstæðu Ö verði gert skylt að veita embættinuupplýsingar um þau efni. Telja megi ljóst að starfsmenn Z sem hafi unnið aðþessum verkefnum hafi haft yfirgripsmikla þekkingu á fjármálum ogstjórnskipulagi Ö og einstakra félaga innan samstæðunnar og kunni að getavarpað ljósi á rekstur og hlutverk einstakra félaga í samstæðunni sem ograunverulegan þátt einstaklinga í starfsemi einstakra hluta samstæðunnar.Embættið hafi eðli máls samkvæmt ekki á þessu stigi upplýsingar um það hvaðatilteknu starfsmenn Z hafi átt þátt í að sinna þessum verkefnum fyrir Ö og takiafmörkun kröfunnar mið af því.Áður hafi verið fjallað um afmörkunkröfunnar gagnvart samstæðunni í heild og vísast til þeirrar umfjöllunar.Þess sé óskað með vísan til 1. mgr. 104.laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, að krafa þessi hljóti meðferð fyrir dómián þess að þeir sem hún beinist að verði kvaddir á dómþing. Sú ósk sé sett frammeð vísan til rannsóknarhagsmuna og almennra varúðarsjónarmiða þar að lútandi.Beinir hagsmunir Z sjálfs af andlagi kröfunnar verði að mati embættisins ekkitaldir verulegs eðlis, enda hafi rannsókn ekki beinst að Z sjálfu sem félagieða starfsmönnum þess heldur sé krafa þessi eingöngu sett fram, óhjákvæmilegaað lögum, til að óska heimildar til afléttingar lögbundinni þagnarskyldu Z ogstarfsmanna þess um gögn og upplýsingar frá þriðja aðila, þ.e. Ö. Enda þóttembættið hafi haft upplýsingar um að Z sinni ekki lengur þeimsamstæðureikningsskilum fyrir Ö sem það gerði áður samkvæmt framangreindu hafiembættið á sama tíma engar áreiðanlegar upplýsingar um hvort eða með hvaðahætti viðskipta- eða hagsmunasamband kunni enn að vera á milli Ö og Z að öðru leyti.Hafa verði í huga þar stærð Ö og víðtækar eignir eða yfirráð þess í öðrumfélögum í íslensku atvinnulífi og um leið einnig stærð og tiltölulega fyrirferðZ sem þjónustuveitanda. Óhjákvæmilegt sé einnig hér að taka mið af að enda þóttrannsókn hafi ekki beinst að Z samkvæmt framangreindu sé almennt séð ekki unntað útiloka að gögn og upplýsingar sem aflað yrði á grundvelli úrskurðar ísamræmi við kröfuna gætu leitt í ljós atriði sem beina myndu rannsókn að Z eðastarfsmönnum þess. Þar sem embættið hafi ekki, og sé ófært að öðlast,áreiðanlega yfirsýn yfir framangreind atriði fyrirfram teljist rétt í ljósivarúðar við gæslu rannsóknarhagsmuna að setja fram þessa ósk.Saksóknari greinirfrá því að atvik málsins samkvæmt fyrirliggjandi gögnum verði nánar reifuðfyrir dóminum við fyrirtöku sé þess óskað.Með vísan tilmálsatvika og röksemda sé þess farið á leit að rannsóknaraðgerðir samkvæmtkröfu þessari verði heimilaðar eins og krafist sé.Niðurstaða:Í máli þessu hefur héraðssaksóknari tilrannsóknar ætluð brot gegn ákvæðum 109. og 264. gr., 264. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og eftir atvikum ákvæði XXVI. kafla sömu laga. Errökstutt að í þágu rannsóknar málsins sé héraðssaksóknara nauðsynlegt að fáaflétt þagnarskyldu endurskoðenda samkvæmt 30. gr. núgildandi laga um endurskoðendur,nr. 94/2019, og 30. gr eldri laga nr. 79/2008 og heimild til leitar oghaldlagningar gagna samkvæmt lögum nr. 88/2008. Að virtum gögnum málsins og meðvísan til 2. mgr. 68. gr. sbr. 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 er fallist ákröfu héraðssaksóknara eins og hún er fram sett. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:EndurskoðunarfyrirtækinuZ ehf., kt. […], dótturfélagi þess Þ ehf., kt. […] og Æ, kt. […], er skylt aðveita embætti héraðssaksóknara upplýsingar og afhenda gögn varðandi þjónustusem veitt var X hf., kt. […], og eftir atvikum dótturfélögum í samstæðu X hf.,á árunum 2013 til 2014 eða eftir atvikum lengur vegna gerðar skýrslu eðasamantektar fyrir félögin varðandi […], að meðtöldum hvers konar tengdumvinnugögnum og samskiptagögnum, svo sem minnisblöðum, myndum, glærukynningum,skjaladrögum, upptökum eða endurritum munnlegra samtala, bréfum ogtölvupóstsamskiptum.EndurskoðunarfyrirtækinuZ ehf., kt. […], og dótturfélagi þess Þ ehf., kt. […], er ásamt öllum þeimfyrrverandi eða núverandi starfsmönnum eða eigendum sömu félaga sem kunna aðhafa af hálfu félaganna veitt eða átt þátt í að veita þjónustu sem krafanvarðar eða búa yfir upplýsingum varðandi hana skylt að veita embættihéraðssaksóknara upplýsingar og afhenda gögn varðandi bókhald og reikningsskilfélaganna X hf., kt. […], Y ehf., kt. […], og allra dóttur- eðahlutdeildarfélaga sömu félaga á tímabilinu 2011 til 2020, að meðtöldum hverskonar undir- eða frumgögnum varðandi einstök félög og tengdum vinnugögnum og samskiptagögnum,svo sem minnisblöðum, myndum, glærukynningum, skjaladrögum, upptökum eðaendurritum munnlegra samtala, bréfum og tölvupóstsamskiptum. |
Mál nr. 165/2013 | Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá | Mál þetta var þingfest 7. nóvember 2012 um forsjá tveggja barna aðila, A, kt. [...] og B, kt. [...]. Sóknaraðili er M, [...], en varnaraðili er K, [...],. Krafan um forsjá til bráðabirgða var lögð fyrir dóminn 11. desember 2012 og var hún sameinuð forsjármálinu. Sá þáttur málsins er hér til úrlausnar. Varnaraðili skilaði greinargerð í þessum þætti málsins 22. janúar 2013 og var málið flutt 7. febrúar 2013 og tekið til úrskurðar þann dag. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. mars 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. febrúar 2013, þar sem leyst var úr ágreiningi aðilanna um forsjá sona þeirra, A og B, til bráðabirgða, umgengni við þá og meðlag með þeim. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess aðallega að sér verði falin forsjá drengjanna til bráðabirgða, lögheimili þeirra verði hjá sér og varnaraðila verði gert að greiða meðlag með þeim. Til vara krefst sóknaraðili þess „að kveðið verði á um umgengni annan hvern mánuð.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 610/2015 | Ærumeiðingar Opinberir starfsmenn Ákæra Tjáningarfrelsi Stjórnarskrá Ómerking ummæla Frávísun frá héraðsdómi að hluta | X var ákærð fyrir ærumeiðandi aðdróttanir í garð A, oddvita sveitarfélagsins B, með því að hafa ritað nánar tilgreind ummæli um hann á samskiptasíðuna Facebook. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa um að X yrði dæmd til refsingar hafi á engu stigi komið fram af hálfu A. Hafi því ekki verið skilyrði til að gera slíka kröfu í ákæru, sbr. b. lið 2. töluliðar 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var henni því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi. Hæstiréttur komst jafnframt að þeirri niðurstöðu að fullyrðing X um að A hafi smjaðrað fyrir C fæli ekki í sér annað en gildisdóm hennar. Þá hafi fullyrðing um að A hafi fengið vinnuvél að gjöf frá C falið í sér óljósa ályktun eða getgátu sem reist væri á þeirri röngu forsendu að orðrómur um það efni væri réttur. Samkvæmt þessu var X sýknuð af kröfu ákæruvaldsins um ómerkingu framangreindra ummæla. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 8. september 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun og aðfengnu áfrýjunarleyfi. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærða krefst sýknu af kröfumákæruvaldsins.IMeð hinum áfrýjaða dómi var ákærða sakfelldfyrir ærumeiðandi aðdróttanir í garð A, þáverandi oddvita B, með því að hafa24. nóvember 2013 ritað meðal annars eftirfarandi ummæli á samskiptasíðunniFacebook og frá þeim tíma og fram til 27. sama mánaðar birt þau þar: „En þaðvantar ekki að hann smjaðrar fyrir [C] sem á Miðhraun 1. Enda gaf [C] honumnýjan traktor (mútur eða hvað?)“. Var þetta talið varða við 235. gr., sbr. b.lið 2. töluliðar 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Samkvæmt fyrrnefndu lagagreininni varðarþað sektum eða fangelsi allt að einu ári ef maður dróttar að öðrum mannieinhverju því sem verða myndi virðingu hans til hnekkis eða ber slíka aðdróttunút. Hafi ærumeiðandi móðgun eða aðdróttun verið beint að manni sem er eða veriðhefur opinber starfsmaður og hún varðar að einhverju leyti það starf hans, þáskal slíkt brot sæta ákæru eftir kröfu hans, sbr. b. lið 2. töluliðar 242. gr. almennrahegningarlaga. Samkvæmt því var skilyrði málshöfðunar þessarar að fram kæmikrafa um hana frá A sem taldi á sér brotið með ummælunum.Í skýrslu sem lögregla tók af A 4. desember2013 kom fram að tilefni hennar hafi verið beiðni hans um að „fram fari opinberrannsókn á ásökunum [X] um störf hans sem oddvita ... og einnig rannsókn áásökunum [X] um að [A] hafi þegið mútur í starfi sínu“. Var þar meðal annars hafteftir A að hann óskaði eftir að málið yrði „rannsakað og ef við rannsóknmálsins komi fram að brotið hafi verið gegn lögum þá verði þeir sem það gerðusóttir til saka.“ Í lögregluskýrslu 19. maí 2014 var A spurður hvort hann gerði„refsikröfu vegna meintra ærumeiðandi aðdróttana og krefjist málshöfðunar“ og kvaðsthann telja „rétt að halda málinu áfram“ þar sem ákærða hafi ekki tekið útumræddar færslur á Facebook síðu sinni „meðfulleigandi hætti“. Hann sagðist vilja að „ummælin verði dæmd dauð og ómerk“,en nánar spurður um hvaða ummæli hann ætti þá við sagði hann að það væru „fyrstog fremst þau ummæli sem snúast að traktorsmálinu.“Í hvorugri framangreindri skýrslu kom framkrafa A um að ákærðu yrði gerð refsing vegna ummælanna sem ákæra tekur til. Viðskýrslugjöf A fyrir dómi var hann þrátt fyrir það spurður af hálfuákæruvaldsins, með þeim inngangsorðum aðhann hefði gert slíka kröfu, hvort sú krafa væri „óbreytt í dag“. Svar hans viðþví var svofellt: „Ég hef í sjálfu sér engar óskir um það að hún verði dæmdeitthvað þungri refsingu eða refsingu yfirleitt.“ Með því að krafa um að ákærðayrði dæmd til refsingar kom samkvæmt þessu á engu stigi fram af hálfu A voruekki skilyrði til að gera slíka kröfu í ákæru, sbr. b. lið 2. töluliðar 242.gr. almennra hegningarlaga. Verður því að vísa þeirri kröfu sjálfkrafa fráhéraðsdómi.IIAf gögnum máls þessa er ljóst að deilurhafa lengi staðið milli annars vegar hjónanna C og D, en einkahlutafélag hennarvirðist vera eigandi Miðhrauns 1, og hins vegar eigenda Miðhrauns 2 sem munvera í eigu fjölskyldu ákærðu. Má af þeim gögnum ráða að ákærða hafi talið oddvitannA hafa tekið afstöðu í ýmsum málum með eiganda Miðhrauns 1 gegn eigendumMiðhrauns 2. Þannig gerði ákærða í umræddri Facebook færslu ýmsar athugasemdirum störf oddvitans sem hún virðist hafa talið til marks um að hann hafibrugðist skyldum sínum og í kjölfarið viðhafði hún þau ummæli sem krafist erómerkingar á.Við úrlausn um hvort ummæli ákærðu verðaómerkt verður að líta til þess að fullyrðing hennar um að það vanti ekki að Ahafi smjaðrað fyrir fyrrnefndum C fela ekki í sér annað en gildisdóm hennar. Ísetningunni: „Enda gaf [C] honum traktor (mútur eða hvað?)“ fólst að vísufullyrðing um að A hafi fengið slíka vinnuvél að gjöf, sem eins og málið liggurfyrir mun vera rangt, en fyrir dómi kvaðst ákærða hafa reist þessa staðhæfingu áorðrómi sem gengið hafi um þetta „í sveitinni“. Síðastgreindu orðin ísetningunni, sem ákærða hafði innan sviga, verður að skilja sem óljósa ályktuneða getgátu sem reist var á þeirri röngu forsendu að áðurgreindur orðrómur væriréttur. Að gættri 2. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar eru að þessu virtu ekkiefni til að ómerkja ummæli ákærðu sem málið varðar. Hún verður því sýknuð af þeirrikröfu ákæruvaldsins. Eftir þessum úrslitum greiðist allursakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu í héraði, eins og þau voru þar ákveðin,svo og málsvarnarlaun verjandans fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru meðvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Kröfu ákæruvaldsins um að ákærða, X, verðidæmd til refsingar er vísað frá héraðsdómi.Að öðru leyti er ákærða sýkn af kröfumákæruvaldsins.Allur sakarkostnaður greiðist úrríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu í héraði, SigríðarRutar Júlíusdóttur hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í hinumáfrýjaða dómi, og málsvarnarlaun verjandans fyrir Hæstarétti 1.240.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 27. maí2015 í máli nr. S-68/2014I.Málþetta höfðaði ríkissaksóknari með ákæru 26. maí 2014 á hendur ákærðu, X, kt.[...], [...], B. Málið var dómtekið 28. apríl sl.Íákæru segir að málið sé höfðað á hendur ákærðu fyrir „ærumeiðandi aðdróttanir ígarð [A], kennitala [...], oddvita [B], með því að hafa sunnudaginn 24.nóvember 2013 á heimili sínu ritað eftirfarandi ummæli á samskiptasíðu (e.Facebook) og frá þeim tíma og fram til mánudagsins 27. sama mánaðar birt þau áinternetinu: „[...] En það vantar ekki að hann smjaðrar fyrir [C] sem áMiðhraun 1. Enda gaf [...] honum nýjan traktor (mútur eða hvað?) [...]“.Telstþetta varða við 235. gr., sbr. b-lið 2. tölul. 242. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940, sbr. 3. gr. laga nr. 71/1995. Þess er krafist að ákærða verði dæmdtil refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einnig er þess krafist aðdæmd verði dauð og ómerk ummælin: „[...] En það vantar ekki að hann smjaðrarfyrir [C] sem á Miðhraun 1. Enda gaf [C] honum nýjan traktor (mútur eða hvað?)[...]“.“Meðframhaldsákæru, dags. 8. júlí 2014, var gerð breyting á ákærunni með þeim hættiað í stað orðsins „mánudagsins“ í fjórðu línu í verknaðarlýsingu skuli standa„miðvikudagsins“.Ákærðaneitar sök. Krefst hún þess að verða sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins, ogað allur sakarkostaður verði lagður á ríkissjóð, þ.m.t. málsvarnarlaun verjandahennar. II.Tildrögþessa máls eru þau að miðvikudaginn 4. desember 2013 lagði A fram kæru vegnaásakana X, ákærðu í þessu máli, sem fram komu á Facebook-samskiptasíðu hennarhinn 24. nóvember 2013. Hafði hann lagt fram útprentun ummælanna frá umræddutímabili en ummælin höfðu verið fjarlægð þegar lögreglan skoðaði síðuna. Þauummæli sem fram komu á síðunni og óskað var rannsóknar á voru: „En það vantarekki að hann smjaðrar fyrir [C] sem á Miðhraun 1. Enda gaf [C] honum traktor(mútur eða hvað ?).“ A óskaði eftir því við lögreglu að þessi ummæli yrðurannsökuð og ef brotið hefði verið gegn lögum yrðu þeir sem það gerðu sóttirtil saka. Ískýrslutöku hjá lögreglu 24. nóvember 2013 kannaðist ákærða við að hafa skrifaðumrædd ummæli. Kvaðst hún sjá eftir að hafa skrifað þessa færslu, hún hefðiverið að alhæfa og hefði átt að orða hlutina betur. Kom fram hjá henni að skrifhennar um traktor, sem A átti að hafa fengið að gjöf frá C, væru bara orðrómursem hún hefði heyrt. Kvaðst hún vera búin að biðjast afsökunar á því að hafaalhæft um traktorinn og kvaðst viðurkenna að hún hefði gert mistök. III.Skýrslurfyrir dómiÁkærða kvaðst kannast við að hafa skrifað inn áFacebook-síðu sína þau ummæli sem tilgreind eru í ákæru. Hefði hún settfærsluna inn að kvöldi umrædds dags í reiði og eftir að hafa fyrr um daginnkomið að þar sem A oddviti var, ásamt tveimur öðrum, að mæla og ákvarðalandamerki þar sem fjöldskylda ákærða hefði verið að bora eftir heitu vatni ílandi [...].Kom fram hjá ákærðu að í mörg ár hefðu verið miklardeilur milli fjölskyldu hennar, sem ætti Miðhraun 2, og fjölskyldu C, eigendaMiðhrauns 1, og hefðu nokkur þessara ágreiningsmála lent á borði lögreglu ogfarið fyrir dómstóla. Miðhraun hefði upphaflega verið ein jörð, en henni hefðiverið skipt upp í framangreindar jarðir, auk sameiginlegs fjallendis, sem Chefði verið að reyna að ná undir sig. Hefðu deilur aðila aðallega snúist umeignarrétt að landi en einnig önnur smærri mál. Kvaðst hún telja að C væri aðreyna að losna við þau af jörðinni.Sérstaklega aðspurð um tengsl A oddvita við þessardeilur sagði hún A hafa komið að þessum deilum með ýmsum hætti og að þá hefðihann yfirleitt tekið hagsmuni C fram yfir þeirra hagsmuni. Ákærða var spurð útí tölvupóst sem A hefði sent á alla í sveitinni með fundargerðhreppnefndarinnar, þar sem fram kemur meðal annars að hreppsnefndin fari fram áað Heilbrigðiseftirlit Vesturlands geri úttekt á frárennslismálum FélagsbúsinsMiðhrauni 2 og áhrifum starfsemi þess á vatnakerfi Grímsár, Straumfjarðarár ogFáskrúðar, enda hafi nefndin rökstuddan grun um að þessi mál séu ekki í samræmivið starfsleyfi fyrirtækisins. Kvaðst ákærða telja að þarna hefði starfsmaður Cverið að verki og að A hefði hvorki kannað hjá þeim hvort þetta væri rétt nétilkynnt þeim um það á annan hátt. Með útsendingu þessa tölvupósts hefði veriðgert lítið úr fjölskyldu hennar og þau kölluð umhverfissóðar.Heilbrigðiseftirlitið hefði hins vegar í kjölfarið tekið út reksturinn aðMiðhrauni 2 og gefið honum toppeinkunn án þess að C hefði komið til hugar aðsenda þær upplýsingar út og leiðrétta fyrri staðhæfingar í umræddum tölvupósti.Annað dæmi um óeðlileg afskipti oddvitans af málefnumfjölskyldunnar hefði verið þegar oddvitinn hefði komið því til leiðar að C ogkona hans fengju rétt til að bora eftir heitu vatni í landi [...], gegn því aðþau afhentu heitt vatn á móti til tilgreindra íbúa. Hefði þetta verið gertþrátt fyrir að fjölskylda ákærðu hefði boðist til að bora þar eftir heitu vatniá sinn kostnað en því alltaf verið hafnað. Oddvitinn hefði og komið við sögu ídeilum fjölskyldnanna þegar starfsmaður C hefði kvartað við hann yfir því aðfjölskylda ákærðu hefði borið lífrænan áburð á mela sem væru sameign jarðannatveggja. Hefði oddvitinn þá komið og kært þau vegna þessa.Ákærða var nánar spurð um atvikið, sem ákærða segirvera ástæða þeirrar færslu á Facebook-síðu hennar sem um ræðir. Kom fram hjáhenni að faðir hennar væri eigandi [...], sem væri í um fimm kílómetra fjarlægðfrá Miðhrauni 2, og að fjölskyldan hefði verið að bora þar eftir heitu vatni.Kvaðst ákærða hafa verið á ferðinni og átt leið þar fram hjá með foreldrumsínum á laugardegi, daginn áður en hún ritaði umrædda færslu, þegar hún hefðitekið eftir að mikla gufu lagði frá holunni og ákveðið að kanna það nánar.Hefði A þá verið þar staddur, ásamt starfsmanni C og E, fyrrverandibyggingarfulltrúa, og hefðu þeir verið að mæla út svæðið. Hefði A sagst verðaað kanna orðróm í sveitinni um að þau hefðu verið að bora þarna í landihreppsins. Sagði ákærða að henni hefði þótt undarlegt að þeir hefðu fyrst fariðað kanna þetta eftir að vatn hefði fundist þarna því að boranirnar hefðu þástaðið yfir í meira en mánuð með vitund allra í sveitinni. Kvaðst hún hafalitið á þessa athöfn sem tilraun til þjófnaðar og hefði hún reiðst yfir að þauværu ásökuð ranglega um að hafa borað í landi annars manns. Hefði henni veriðhugsað til þess að hún hefði heyrt að oddvitinn hefði fengið traktor að gjöf ogþví spurt hann hvort svo hefði verið. Hann hefði hins vegar ekki svarað þvíneinu. Hefði hún þá hugsað sem svo að það væri skýringin á því hvernig að hannhagaði sér gagnvart þeim. Hún kvaðst hafa tekið eftir að A hefði komið ástaðinn með starfsmanni C og í hans bíl. Hefði hún upplifað það þannig aðoddvitinn væri að draga taum C og að til staðar væru tengsl þeirra í milli. Þásagðist hún aðspurð kannast við að sá orðrómur gengi í sveitinni að C hefðifyrir nokkrum árum boðið hreppsnefndarmönnum fimm milljóna króna greiðsluhverjum, án nokkurra skilyrða, en hún vissi ekki hvort þetta hefði gengiðeftir. Það hefði verið fyrir tilviljun að þau hefðu tekið eftir því að veriðværi að mæla spilduna, þau hefðu verið að fara í Grundarfjörð og þá hefðu þautekið eftir því að mikla gufu lagði frá hitaveituholunni og þau því ákveðið aðfara að skoða það. A hefði þá verið þar á staðnum ásamt [...], starfsmanni C,og E, fyrrverandi byggingarfulltrúa, að mæla svæðið. Hefði A sagst vera að eltaorðróm í sveitinni þess efnis að þau hefðu borað á hreppslandi og hefði húnlitið á það sem tilraun til þjófnaðar. Sagði hún að sér hefði fundist undarlegtað könnun á því hvort þau hefðu verið að bora á hreppslandi hefði fyrst farið frameftir að þau hefðu fundið vatn. Þeir hefðu verið með vitlausa pappíra umlandamerki og verið búnir að finna það út að holan væri á hreppslandi, sem ekkihefði verið rétt. Henni hefði fundist það vera ígildi árásar að þau væru sökuðum að bora í annars manns landi. Kvað hún mikla reiði hafa verið í samskiptummilli þeirra. Hún hefði verið í sjokki og spurt þá hvað þeir væru að gera en Ahefði flæmst undan og ekki getað horft framan í þau og ætlað að fara í burtu.Aðspurð kvaðst hún hafa upplifað eða haft það á tilfinningunni að A oddvitiværi að draga taum C eða að til staðar væru tengsl þeirra á milli. Aðspurð kvaðhún það vera orðróm í sveitinni að hagsmunatengsl væru til staðar millihreppsnefndarmanna og C og konu hans því að hann hefði boðið hreppsnefndarmönnumfimm milljónir fyrir einhverjum árum síðan. Kvaðst hún ekki vita hvort þettaværi satt en þetta væri sagan. Sagði hún föður sinn hafa sagt sér frá þessu ogað hann hefði haft þetta eftir A sjálfum. Spurð nánar um þetta sagði hún aðsamtal þeirra tveggja hefði átt sér stað á heimili A sem hefði sagst hafa veriðhálfhissa á að því að þeim hefðu verið boðnir þessir peningar. Hefði A sagt aðþau hefðu mátt gera hvað sem væri við peningana en hún kvaðst ekki vita hvortnefndarmenn hefðu þegið peningana. Ákærða var að lokum spurð út í tilgreind ummæli hjálögreglu 12. desember 2013, þar sem svokölluð seinni færsla var borin undirhana. Sagði hún að ummæli þessi væru rétt eftir sér höfð. Kvaðst hún hafa sagtí Facebook-færslunni það sem hún hefði talið vera rétt en svo þegar þetta hefðifarið þessa leið þá auðvitað segði hún að hún hefði ekki átt að alhæfa heldurhefði hún átt að skoða þetta betur. Hún gæti hins vegar ekki vitað hvort þettaværi satt eða ekki. Loks staðfesti ákærða að eftirfarandi ummæli væru rétteftir henni höfð: „Ég er búin að viðurkenna að ég gerði rangt með því að alhæfaum traktorinn og ég er búin að biðjast afsökunar á því.“ VitniðA, fyrrverandi oddviti B, kvaðst hafa verið oddviti á því tímabili sem umræðir. Sunnudaginn 24. nóvember 2013 kvaðst hann sem oddviti hafa ákveðið aðhnitsetja þrjár lóðir úr jörðinni Dal, sem hreppurinn hefði áður átt en síðanselt frá sér. Sagðist hann hafa heyrt vangaveltur um að borhola félagsbúsins aðMiðhrauni 2 væri utan lóðarmarka og hefði hann sjálfur viljað kanna hvort svoværi, enda hefði honum sem oddvita borið að gæta eigna hreppsins. Þá hefði hannog talið mælinguna nauðsynlega til að tryggja að girðingar sem átt hefði aðsetja upp vegna lóðanna væru örugglega á réttum stað. Hefði hann ákveðið aðkalla E, fyrrverandi skipulags- og byggingarfulltrúa, sér til aðstoðar viðhnitsetninguna því að hann hefði sinnt slíkum erindum fyrir hreppinn og hafttæki til þess. Einnig kvaðst vitnið hafa beðið D um að fara með þeim og hafameð sér hæla því að hann hefði staðið í byggingarframkvæmdum og átt slíkt til.Kvaðst hann halda að D væri í vinnu hjá C en E hefði verið þarna á vegumsveitarfélagsins. Kvað hann þá hafa hnitsett allar lóðirnar og boriðniðurstöðurnar saman við ákvæði þar um í kaupsamningum viðkomandi aðila. Hefðiþetta gengið jafnt yfir alla í þessu tilviki. Þegar þeir hefðu verið að ljúkahnitsetningunni þá hefðu komið þar að hjónin á Miðhrauni, þau [...] og [...],ásamt ákærðu og barni hennar. Kvað hann það ekki hafa verið fagnaðarfundi oghefði komið til orðaskipta á milli þeirra. Þeir hefðu strax verið ásakaðir umað ætla að taka af þeim þessa borholu og að þeir væru þarna á vegum C. Ákærðahefði ekki verið æstust þeirra en ekki viljað taka í höndina á honum þegar hannhefði heilsað henni. Kvaðst hann sjálfur hafa verið rólegur í samskiptum viðákærðu og hafa sýnt henni kurteisi. Daginneftir hefði hann verið á leið um sveitina er honum hefðu verið sýndar umræddarFacebook-færslur í síma og svo fengið þær sendar í tölvupósti, líklega kvöldiðeftir. Kvaðst hann aðspurður hafa túlkað þessi ummæli sem svo að hann hefðiþegið mútur. Kvaðst hann hvorki kannast við að hafa smjaðrað fyrir C né aðmikil samskipti hefðu verið milli þeirra tveggja. Hefði það þá helst veriðsumarið og haustið 2013 þegar C og kona hans hefðu ákveðið að bora eftir heituvatni og fengið samþykki hreppsnefndar fyrir því. C hefði hvorki gefið honumtraktor né nokkuð annað. Kvaðst hann ekki hafa verið í neinum viðskiptum við Cþar sem peningar hefðu komið við sögu. Hins vegar ættu þeir saman, ásamttveimur öðrum, hlut í rúllusamstæðu. Hann kvaðst stundum hafa fengið lánuð tækihjá C, en ekki hefði verið mikið um það í seinni tíð. Hefði C lánað þeim tækioftar en ýmsir aðrir en hann hefði þó einnig fengið lánuð tæki hjá öðrum, meðalannars á Miðhrauni hjá [...] og [...]. Kvaðst hann aðspurður hafa eitt voriðfengið lánaða dráttarvél og vagn sem C hefði átt og væri það eina skiptið semhann hefði fengið traktor að láni hjá honum. Kvaðst hann ekki hafa heyrt eðaorðið var við orðróm í sveitarfélaginu þess efnis að hann veitti C óeðlilegafyrirgreiðslu. Kunningsskapur væri milli hans og hjónanna C og D og afar þeirraD hefðu verið hálfbræður. Hins vegar væri móðir ákærðu einnig frænka hans ígegnum sömu bræður. Aðspurðurkvaðst hann ekki hafa verið sáttur vegna þeirra ummæla ákærðu sem ákært séfyrir. Honum hefði fundist þetta of langt gengið, sérstaklega skrifin um mútur,og hefði hann strax óskað eftir opinberri rannsókn og áliti frá lögmanni vegnaþeirra. Í kjölfarið hefði hann sent ákærðu tölvupóst og krafist þess að húntæki ummælin til baka sem ósönn. Sagðist hann hafa átt símtal við hana skömmusíðar en þar hefði ekki komið fram nein afsökun af hennar hálfu. Hún hefðinefnt það að hún gæti tekið ummælin af Facebook-síðunni með þeim orðum að húnvildi ekki særa viðkvæmar sálir en sannleikur væri alltaf sannleikur. Hannhefði ekki skilið orð hennar svo að með því væri hún að biðjast afsökunar. Þáhefði hann ekki heldur talið að með því væri hún að taka ummæli sín til baka semósönn. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa neinar óskir um það að ákærðu verði gerðrefsing en honum fyndist svona framganga vera óboðleg. Sagðist hann hafa fengiðpóst frá ákærðu þess efnis að hún gæti vel trúað því að hann hefði þegiðtraktorinn að gjöf því að hann hefði sagt það í votta viðurvist að C hefðisagst vilja gefa hreppsnefndarmönnum peninga. Hefði hún sagst hafa vitneskju umað sumir þeirra hefðu ekki þegið þá en hún vissi hins vegar ekki hvaðhann hefði gert. Aldrei hefði verið talað um að bera fé á hreppsnefndarmennpersónulega. Mætti hugsanlega rekja slíkar sögur til samningsdraga sem C hefðisent hreppnum vegna borana eftir heitu vatni í landi Eiðhúsa en þar hefði veriðgert ráð fyrir fimm milljóna króna greiðslu til hreppsins ef tilteknar tillögurhans yrðu samþykktar.Framkom hjá vitninu að ýmiss konar ágreiningur hefði verið uppi á liðnum árum millisveitastjórnarinnar annars vegar og ákærðu og hennar fjölskyldu hins vegar ogýmsar uppákomur orðið vegna þess. Aðallega hefði þetta tengst hitaveitumálum eneinnig hefðu þau verið ósátt við þjónustu sveitafélagsins. Sjálfur teldi hannað þau hefðu fengið sömu þjónustu og aðrir í sveitarfélaginu og kannaðist ekkivið að hafa sem oddviti hreppsins beitt sér gegn ákærðu eða hennar fjölskyldu. Spurður um tölvupóst með fundargerð sveitarstjórnarfrá 18. júlí 2012 svaraði hann því að almennt hefði verið reynt, samt ekkialltaf, að senda út fundargerðir hreppsins með þeim hætti. Minnti vitnið aðástæða þess að sveitarstjórnin hefði talið sig hafa rökstuddan grun um að frárennslismálin að Miðhrauni 2væru ekki í samræmi við starfsleyfi fyrirtækisins hefði verið bókun ífundargerð heilbrigðisnefndar Vesturlands um málið og samtal við starfsmannþar. Hefði hann ekki talið neitt athugavert við það að senda fjöldapóst ásveitunga með þessari bókun, enda hefði verið um að ræða opinbera fundargerð ogekkert undanskilið. Spurðurum borholuna á Eiðhúsum kvaðst hann vita til þess að í tíð fyrri oddvita hefðikomið bréf fyrir hreppsnefnd í þá veru að fjölskylda ákærðu byðist til að boraþar eftir vatni á eigin kostnað til hagsbóta fyrir íbúa hreppsins. Kvað hannhreppinn enn hafa borréttinn en hins vegar hefði félag í eigu D, [...] ehf.,fengið leyfi hreppsnefndarinnar til að bora samkvæmt sérstöku samkomulagi áárinu 2013 og hefði félagið ekki greitt neitt fyrir þann borrétt. Hefði hannsem oddviti, ásamt varaoddvita og hreppsnefndarmanni, staðið að þeimsamningaviðræðum, fyrir hönd hreppsnefndar. Kvaðst hann ekki kannast við aðloforð þess efnis að íbúar hreppsins fengju ókeypis vatn í tíu ár hefði fylgtsamkomulaginu, en það hefði komið síðar. Spurðurum aðkomu sína að máli þar sem faðir ákærðu var kærður fyrir að bera lífrænanáburð á tún og mela svaraði hann á þá leið að haft hefði verið samband við hannog hann beðinn um að kanna þetta mál. Hefði verið um að ræða slógdreifinguofanjarðar en hreppsnefndin hefði áður gert kröfu um að slógdreifing yrði ekkiyfirborðsdreifing heldur skyldi annaðhvort plægt niður eða fellt niður. Kvaðstvitnið hafa haft samband við Heilbrigðiseftirlit Vesturlands, sem færi með slíkmál. Þá hefði sonur hans tilkynnt þetta til lögreglu en ekki kært. Í kjölfariðhefði lögreglumaður komið á staðinn og óskað eftir að þeir myndu skýra aðkomusína að málinu. Hann hefði farið á staðinn sem oddviti og gefið skýrslu. Þettahefði allt farið fram á hrauninu eða melunum fyrir vestan og ofanMiðhraunsbæina. Honum hefði skilist að þessir melar væru sameign þeirra áMiðhrauni 1 og 2. Kvaðst hann hvorki hafa rætt þetta mál við hjónin C og D néhefði hann fengið ósk frá C um að mæla umrædda landspildu ákærðu umrætt sinn.VitniðC skýrði frá því að einkahlutafélag eiginkonu hans, [...] ehf., væri eigandi aðMiðhrauni 1. Aðspurður kvaðst hann geta staðfest það að langvinnar deilur hefðuverið milli fólksins að Miðhrauni 1 og Miðhrauni 2, meðal annars um landamerki,og síðast um það hvort fara ætti í gegnum landið með hitaveitulögn. Ekki hafiverið deilt um dreifingu á lífrænum áburði á tún heldur hefðu verið deilur umdreifingu á slori á tún í sameign jarðanna tveggja. Þau hefðu ekki kært máliðtil opinberra aðila en hann teldi að kona sín, eða lögmaður fyrir hennar hönd,hefði sent póst til heilbrigðisyfirvalda vegna þessa. Aðspurður kvaðst hannekki hafa heyrt þann orðróm að fjölskyldan að Miðhrauni 2 væri að bora eftirvatni utan eigin landamerkja í [...]. Þá sagði hann að hvorki væru persónulegtengsl milli þeirra A né ættu þeir sameiginlegra hagsmuna að gæta utan þess aðþeir hefðu búið í sömu sveit. Hann hefði hvorki gefið né lánað A persónulegatraktor, plóg eða aðrar vinnuvélar. Vel gæti þó verið að A hefði fengið lánaðanplóg eða tætara. Spurður um orðróm þess efnis að hann hefði boðið eða greitttil hreppsnefndarmanna fimm milljónir króna kvaðst hann ekki kannast við þærgreiðslur og ekki kannast heldur við að kona sín hefði gefið fimm milljónirkróna. Loks kvaðst vitnið kannast við að [...] hefði unnið fyrir það í mörg ár.VitniðE kannaðist við að hafa mælt út landið sem hreppurinn hefði átt að [...].Kvaðst hann hafa orðið vitni að samskiptum fólksins að Miðhrauni 2 og oddvitansumrætt sinn. Fólk hefði farið að hækka róminn og fólkinu á Miðhrauni 2 hefðimislíkað að vera ekki boðað til að vera viðstatt mælinguna. Sagði hann D einnighafa verið viðstaddan vegna mælingar á landi hans, en hornpunkt hefði vantaðvegna hennar. VitniðD sagði A hafa beðið sig um að lána sér hæla og að koma með í mælingu á [...].Hann kvaðst þó ekki hafa vitað fyrir fram um mælinguna og ekkert hefði hannrætt við oddvitann um borunina. Vitnið kannaðist við að vinna hjá C en kvaðstekki hafa haft nein samskipti við hann eða konu hans vegna umræddrar borunar.Þá kannaðist vitnið við að hafa haft milligöngu um að lána A tætara og plóg. IV.Helstu málsástæður ákærðuÁkærðavísar í fyrsta lagi til þess að hún telji útgáfu ákæru í máli þessuóskiljanlega enda sé um að ræða inngrip ríkisvalds í einkaréttarlegar deilurákærðu við A o.fl., en hann hafi sjálfur gefið fullt tilefni til gagnrýni ástörf sín.Íöðru lagi liggi fyrir að ummæli ákærðu eigi fullt erindi til almennings. Þauséu heimil tjáning og vernduð skv. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Þau séu hvorki aðdróttun eða móðgun né teljistærumeiðandi eða þess eðlis að vera virðingu A til hnekkis. Uppfylli þau þvíhvorki verknaðarlýsingu 235. gr. né 242. gr. almennra hegningarlaga. Hafiákæruvaldið ekki sýnt fram á að takmörkun tjáningar ákærðu sé nauðsynleg ogsamræmist lýðræðishefðum eða að til takmörkunarinnar sé knýjandi samfélagslegþörf.Íþriðja lagi sé á það bent að ummæli skuli metin í samhengi við þá heildarumræðusem þau séu liður í. Samhengi þeirra ummæla sem hér um ræði sé margþætt, meðalannars þær deilur sem hreppsnefndin hafi staðið í við fjölskyldu ákærðu umárabil, svo sem um dreifingu áburðar á tún, hitaveitumálefni o.fl. Þá spili hérinn í tölvupóstur A með afriti af fundargerð hreppsnefndarinnar þar sem framkomi alvarlegar ávirðingar á hendur fjölskyldu ákærðu vegna frárennslismála,sem hann sem oddviti hreppsins hafi sent á alla íbúa hreppsins. Þá verði aðmeta ummælin með hliðsjón af því að þau hafi fallið í kjölfar og í tilefni afháttsemi A sjálfs, sem í óleyfi og í krafti opinbers valds hafi farið inn áland fjölskyldu ákærðu í því skyni að leita sönnunargagna fyrir þeim ósannaáburði að fjölskyldan væri að bora eftir heitu vatni í landi sem hún ætti ekki.Hafi tilgangur ummælanna verið að varpa ljósi á yfirgang hreppsnefndarinnar,sem og oddvitans, vegna deilu fjölskyldu ákærðu við D og C, eiginmann hennar,og vekja athygli á því sem ákærða telji vera valdníðslu gagnvart fjölskylduhennar og undarleg tengsl oddvitans við hjónin að Miðhrauni 1. Séu ummælin íheild sinni andsvar ákærðu við framangreindu.Fyrirliggi að ákærða hafi dregið ummæli sín til baka með orðunum „aðgát skal höfð ínærveru sálar“ og að hún biðjist afsökunar. Virðist ákæra í málinu því byggð ámisskilningi oddvitans.Meðummælum sínum hafi ákærða verið að vísa til orðróms sem uppi hafi verið um gjöfC til A, sem A hafi að vissu leyti staðfest með því að viðurkenna að hafafengið tæki hjá honum að láni. Hafi ákærða verið í góðri trú um sannleiksgildiummæla sinna og hafi hún gætt meðalhófs með því að setja fram fyrirvara innansviga og spurningarmerki á eftir. Hafi þannig verið augljóst af ummælunum aðþau lýsi hugrenningum og ályktunum hennar sjálfrar en ekkert sé fullyrt þar umsannleiksgildi slíks orðróms. Þá sé augljóst að ekki sé hægt að sanna hvort Ahafi smjaðrað fyrir C enda sé hér einungis um að ræða skoðun ákærðu.Einnigsé vísað til þess að ummælin hafi verið sett fram með þeim hætti að ekki sé umað ræða staðhæfingu um staðreynd heldur ályktun ákærðu, ádeilu eða gildisdóm,um háttsemi oddvitans. Hvort sem talið verði að ummælin teljist staðhæfing umstaðreynd eða gildisdómur, ádeila eða ályktun, þá njóti þau verndar hvort semþau kunni um eitthvað að vera ónákvæm eða óskýr.V.NiðurstaðaEinsog áður segir er ákærða sótt til saka fyrir að birta eftirfarandi ummæli áFacebook-samskiptasíðu sinni: „[...] En það vantar ekki að hann smjaðrar fyrir[C] sem á Miðhraun 1. Enda gaf [C] honum nýjan traktor (mútur eða hvað?)[...]“. Ákærða hefur játað að hafa birt þessa færslu í greint sinn. Hún heldurþví hins vegar fram að í því samhengi sem ummælin hafi verið sett fram teljistþau ekki ærumeiðandi aðdróttun í garð A þannig að fari gegn 235. gr., sbr.b-lið 2. tl. 242. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og henni ergefið að sök.Megintilgangurþeirrar verndar sem opinberir starfsmenn njóta samkvæmt tilvitnuðum b-lið 242.gr. er að vernda eðlilega framkvæmd stjórnsýslunnar, en í samræmi við þá þróunsem átt hefur sér stað í dómaframkvæmd hérlendis, meðal annars með hliðsjón afþróun dómaframkvæmdar hjá Mannréttindadómstóli Evrópu, mega opinberirstarfsmenn, eins og aðrir, gera ráð fyrir að fjallað sé um störf þeirra á þannhátt sem tíðarandinn býður. Tjáningarfrelsi er tryggt í 1. málslið 2. mgr. 73.gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lögnr. 62/1994. Í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar kemur fram að tjáningarfrelsimegi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins,til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra,enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Viðúrlausn á því hvort ákærða hafi með ummælum sínum vegið að mannorði A, þegarhann gegndi starfi oddvita B, með því að bera út ærumeiðandi aðdróttun um hanní skilningi 235. gr. almennra hegningarlaga, verður fyrst að taka afstöðu tilþess hvort í þeim hafi falist gildisdómur eða staðhæfing um tiltekna staðreynd.Að því gættu hver ummælin voru verður að líta svo á að allir sem textann lásuhafi gert sér ljóst, eða mátt gera sér ljóst, að ákærða var með ummælunum aðbera út þá aðdróttun að A hefði tekið við mútugreiðslu sem hefði haft áhrif árækslu starfs hans sem oddvita, en slíkt brot telst refsivert skv. 1. mgr. 128.gr. almennra hegningarlaga og varðar fangelsi allt að sex árum. Enda þótt fyrrihluti ummælanna, „... hann smjaðrar fyrir [C] sem á Miðhraun 1“ feli einn út affyrir sig í sér gildisdóm lítur dómurinn svo á að þegar ummælin séu virt samaní heild verði að meta þau sem staðhæfingu um tiltekna staðreynd.Endaþótt A hafi kannast við það við aðalmeðferð málsins að hafa í eitt skiptifengið lánaðan traktor og plóg hjá sveitunga sínum C, eins og hann kvað algengtmilli bænda, verður ekki talið að líkur hafi verið að því leiddar að sústaðhæfing ákærðu að C hafi gefið honum nýjan traktor eigi við nokkur rök aðstyðjast. Verður ekki fallist á það með ákærðu að láni verði á nokkurn háttjafnað til gjafar á nýjum traktor eða að ummælin flokkist undir ýkjur sem teljamegi heimilar sem lið í samfélagslegri gagnrýni á störf oddvitans og meintamisbeitingu hans á valdi sínu gagnvart fjölskyldu ákærðu. Enda þótt ákærða hafiborið fyrir dómi að staðhæfing þessi hefði byggst á orðrómi sem um þetta gengií sveitinni þá kemur ekkert fram um það í færslu hennar á Facebook-síðunni ígreint sinn. Ekkert er heldur fram komið í málinu sem telja má að hafi gefiðhenni fullt tilefni til að ætla að orðrómur þessi ætti við rök að styðjast. Þáverður ekki heldur talið að sú framsetning hennar í færslu sinni að setja orðin„mútur eða hvað“ innan sviga með spurningarmerki á eftir hafi falið í sérslíkan fyrirvara við sannleiksgildi staðhæfingar hennar um traktorsgjöfina aðleitt geti til ábyrgðarleysis hennar á ummælunum. Þvert á móti verður að lítasvo á að með þessari framsetningu hafi hún fremur lagt aukna áherslu á og ýttundir að ummælin yrðu skilin svo að með gerðum sínum hefði oddvitinn gerstsekur um refsivert brot í starfi sínu.Aðöllu framangreindu virtu verður ákærða sakfelld fyrir brot það er í ákærugreinir og þar er réttilega fært til refsiákvæða. Hún hefur ekki áður sættrefsingu. Þykir refsing hennar hæfilega ákveðin 50.000 króna sekt tilríkissjóðs og komi fjögurra daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekkigreidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Dæmd eru dauð og ómerk þauummæli sem tilgreind eru í ákæru.Ákærðagreiði þóknun skipaðs verjanda síns, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hrl.,1.200.000 krónur.ÁsgeirMagnússon dómstjóri kveður upp dóm þennan en hann tók við rekstri málsins erhann var skipaður dómstjóri 1. mars 2015.Dómsorð:Ákærða,X, greiði 50.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi fjögurra daga fangelsi ístað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingudómsins.Dæmderu dauð og ómerk ummælin: „[...] En það vantar ekki að hann smjaðrar fyrir [C]sem á Miðhraun 1. Enda gaf [C] honum nýjan traktor (mútur eða hvað?) [...]“,sem ákærða birti á Facebook-samskiptasíðu sinni 24. nóvember 2013.Ákærðagreiði þóknun skipaðs verjanda síns, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur hrl.,1.200.000 krónur. |
Mál nr. 371/2012 | Kærumál Nauðungarvistun | Með kröfu, sem dagsett er 11. þ.m. og þingfest var í dag, hefur A, kt. og heimilisfang, [...], krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins, 11. f.m., um það að hann skuli vistast á sjúkrahúsi. Kröfunni er mótmælt af hálfu varnaraðila, B, kt. [...], sem er faðir sóknaraðila. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. maí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi nauðungarvistun hans á sjúkrahúsi í allt að 21 sólarhring, sem samþykkt var af innanríkisráðuneytinu 11. sama mánaðar. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að nauðungarvistun verði felld úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þóknunar til handa skipuðum talsmanni sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og skipaðs talsmanns varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 100.400 krónur til hvors þeirra um sig, greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 711/2015 | Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Reynslulausn Ökuréttarsvipting Ítrekun Dómstóll Dómari Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Ómerkingu héraðsdóms hafnað | Með dómi héraðsdóms var A sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Var refsing hans ákveðin 4 mánaða fangelsi auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt. Í málinu krafðist A aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara að refsing yrði milduð. Reisti hann ómerkingarkröfuna á því að sú tilhögun á skipan dómsvalds í héraði, sbr. 2. mgr. 17. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, að heimila aðstoðarmönnum dómara meðferð og úrlausn sakamála sem dæmd væru á grundvelli 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála samrýmdist hvorki fyrirmælum 2. gr., V. kafla og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár né 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af ákvæðum 16. og 17. gr. laga nr. 15/1998 væri ljóst að ráðning og störf aðstoðarmanns dómara, þar með talin þau takmörkuðu dómstörf sem honum mætti fela, væru með öllu á ábyrgð og forræði dómstjóra héraðsdómstóls. Gætu handhafar framkvæmdarvalds hvorki skipt sér af störfum aðstoðarmanns né ráðið neinu um það ráðningarsamband sem þar lægi til grundvallar. Var ómerkingarkröfu A því hafnað. Við ákvörðun refsingar var talið að A hefði með broti sínu rofið skilorð reynslulausnar sem honum hafði verið veitt til tveggja ára á eftirstöðvum fangelsisrefsingar 675 dögum. Var reynslulausnin því tekin upp og refsing A ákveðin fangelsi í 26 mánuði auk þess sem hann var sviptur ökurétti ævilangt. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. október 2015 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms, en til vara að refsingverði milduð. IÓmerkingarkrafa ákærða er á því reist að sú tilhögun á skipan dómsvalds íhéraði, sbr. 2. mgr. 17. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, að heimilaaðstoðarmönnum dómara meðferð og úrlausn sakamála sem dæmd séu á grundvelli164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála samrýmist hvorki fyrirmælum 2.gr., V. kafla og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár né 1. mgr. 6. gr. samnings umverndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 ummannréttindasáttmála Evrópu. Í stjórnarskrá sé byggt á þrígreiningu ríkisvaldsog fari dómarar með dómsvaldið, sbr. 2. gr. hennar. Jafnframt sé áskilið aðdómarar séu óháðir öðrum handhöfum ríkisvaldsins. Miði þrígreiningin jafnframtað því að tryggja sjálfstæði hvers þáttar ríkisvalds og afstýra því að þeirkomi að verkefnum sem hinum tilheyra.Samkvæmt 5. mgr. 16. gr. laga nr. 15/1998 hefur dómstjóri meðal annars meðhöndum stjórn héraðsdómstóls, ber ábyrgð á starfsemi hans og skiptir verkummilli dómara. Hann ræður jafnframt aðra starfsmenn dómstóls en héraðsdómara ogslítur ráðningu þeirra. Þá fer dómstjóri á eigin ábyrgð með fé það semdómstólaráð leggur dómstólnum til, hann kemur að öðru leyti fram út á við í þágudómstólsins og er í fyrirsvari um sérstök málefni hans. Í 1. mgr. 17. gr.laganna segir að til aðstoðar dómurum megi ráða lögfræðinga sem fullnægjaskilyrðum 2. til 6. töluliðar 2. mgr. 12. gr. Skuli þeir ráðnir til fimm ára ogsé heimilt að endurnýja þá ráðningu einu sinni, en að öðru leyti gildi um þáalmennar reglur um starfsmenn ríkisins. Það er dómstjóri, sbr. 5. mgr. 16. gr.laganna, sem fer að öllu leyti með vald vinnuveitanda í slíku ráðningarsambandiog tekur einn af hálfu ríkisins ákvörðun um stofnun þess og slit. Í 2.mgr. 17. gr. er síðan mælt fyrir um fyrrnefnda heimild dómstjóra til að fela aðstoðarmanni önnur dómstörf en þauað fara með og leysa að efni til úr hvers konar einkamálum, þar sem vörnum erhaldið uppi, og sakamálum frá því að þau koma til aðalmeðferðar. Dómstjórinnber ábyrgð á þessum störfum aðstoðarmanns og getur gefið honum fyrirmæli umhvað eina sem lýtur að rækslu þeirra.Af framangreindum ákvæðum 16. og 17. gr. laga nr. 15/1998 er ljóst aðráðning og störf aðstoðarmanns dómara, þar með talin þau takmörkuðu dómstörfsem honum má fela samkvæmt 2. mgr. 17. gr. laganna, eru með öllu á ábyrgð ogforræði dómstjóra héraðsdómstóls. Geta handhafar framkvæmdarvalds hvorki skiptsér af störfum aðstoðarmanns né ráðið neinu um það ráðningarsamband sem þarliggur til grundvallar. Að þessu gættu brýtur þessi skipan hvorki í bága viðákvæði 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrígreiningu ríkisvaldsins né fyrirmæli V.kafla hennar um skipan dómsvalds. Þá uppfyllir hún kröfur 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárog 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyriróháðum og óhlutdrægum dómstóli. Með vísan til þessa er ómerkingarkröfu ákærðahafnað.IIStaðfest verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og heimfærsluháttsemi hans til refsiákvæða. Ákærði framdi brot sitt 16. október 2014. Samkvæmt sakavottorði hefurhann frá árinu 2003 til 7. apríl 2009 alls hlotið 10 sinnum refsingar vegna fjölmargrabrota á umferðarlögum nr. 50/1987, þar af fimm sinnum fyrir brot gegn 45. gr., eðaá hverju ári, að undanskildum árunum 2007 og 2008. Hefur ákærði með broti sínu núrofið skilorð reynslulausnar sem honum var veitt til tveggja ára frá 30. ágúst2014 á eftirstöðvum fangelsisrefsingar 675 dögum. Eru þær komnar til vegna dómsHæstaréttar 20. desember 2007 í máli nr. 175/2007, þar sem ákærði var dæmdur í 15mánaða fangelsi vegna fíkniefnalagabrots, og tveggja dóma HéraðsdómsReykjaness, annars vegar 6. febrúar 2008 þar sem honum var gert að sætafangelsi í sex mánuði, einkum fyrir að aka margsinnis bifreið sviptur ökurétti,en hins vegar frá 7. apríl 2009 þar sem honum var gert að sæta fangelsi í tvöár vegna fíkniefnalagabrots, brots gegn 1. mgr. 219. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 og ýmissa umferðarlagabrota þar á meðal tveggja brota gegn 45. gr.laganna. Eru engin efni til annars en að taka reynslulausn ákærða upp og ákveðarefsingu með hliðsjón af hinni óloknu refsivist samkvæmt 1. mgr. 65. gr. laganr. 49/2005 um fullnustu refsinga, sbr. 60. gr. og 1. mgr. 77. gr. almennrahegningarlaga. Verður ákærði dæmdur til fangelsisvistar í 26 mánuði. Ákærði var fyrst sviptur ökurétti ævilangt 10. október 2004 og hefur súsvipting verið ítrekuð í dómum tvisvar síðan þá, fyrst 13. febrúar 2006 og þá7. apríl 2009. Með ákvörðun lögreglustjóra 24. júlí 2014 var ákærðaendurveittur ökuréttur. Á hinn bóginn raskar slík veiting ekki réttaráhrifumeldri dóma um ítrekunaráhrif. Samkvæmt því og að virtum ákvæðum 1. mgr. 102.gr. og 1. og 3. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 3. mgr. 71. gr. almennrahegningarlaga verður niðurstaðahéraðsdóms um ökuréttarsviptingu ákærða staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði, Andri Þór Guðmundsson, sæti fangelsi í 26 mánuði.Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu ákærða og sakarkostnað skuluóröskuð.Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, samtals 515.733 krónur, þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2015.Mál þetta, semdómtekið var í dag, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu 18. ágúst 2015, á hendur Andra Þór Guðmundssyni, kennitala[...], Leirubakka 6, Reykjavík, fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa,fimmtudaginn 16. október 2014, ekið bifreiðinni [...] óhæfur til að stjórnahenni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældist amfetamín 20ng/ml og metamfetamín 45 ng/ml) suður Vesturlandsveg, við Hótel Hamar íBorgarbyggð, þar sem lögregla stöðvaði aksturinn.Telst brot þettavarða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr.50/1987 með áorðnum breytingum.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til aðsæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25.og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006.Verjandi ákærðakrefst vægustu refsingar sem lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa.Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu þegar sækjanda ogverjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði ogákvörðun viðurlaga.Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt.Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að ákærði er sekurum þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært tilrefsiákvæða í ákæru.Ákærði er fæddur í september 1983.Samkvæmt framlögðu sakavottorði, dagsettu 12. ágúst 2015, hefur ákærðinú í sjötta sinn, eftir að hann varð fullra 18 ára og innan ítrekunartíma, sbr.1. og 3. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, verið fundinn sekurum að aka undir áhrifum áfengis eða óhæfur til að stjórna bifreið örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness, uppkveðnum 7.apríl 2009, var ákærða gert að sæta fangelsi í tvö ár. Hinn 30. ágúst 2014 var ákærða veittreynslulausn á eftirstöðvum fangelsisrefsingarinnar, 675 dögum, í tvö ár. Meðþví broti sem ákærði er sakfelldur fyrir í þessu máli hefur hann rofið skilorðreynslulausnarinnar frá 30. ágúst 2014, sbr. 2. mgr. 64. gr. laga nr. 49/2005um fullnustu refsinga. Refsing sú semákærði hefur nú unnið til fer fram úr sektum.Hins vegar þykir rétt að láta skilorð reynslulausnarinnar frá 30. ágúst2014 halda sér. Þykir refsing ákærðahæfilega ákveðin fangelsi í fjóra mánuði.Með vísan til lagaákvæða í ákæru er ákærði sviptur ökurétti ævilangt, fráuppkvaðningu dóms þessa að telja.Ákærði greiði málsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonarhrl., 96.720 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, og 94.193 krónur í annansakarkostnað.Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Halldór Rósmundur Guðjónsson fulltrúi.Valborg Steingrímsdóttir, aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð:Ákærði, Andri ÞórGuðmundsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði.Ákærði er svipturökurétti ævilangt, frá uppkvaðningu dóms þessa að telja.Ákærði greiðimálsvarnarþóknun skipaðs verjanda síns, Bjarna Haukssonar hrl., 96.720 krónurog 94.193 krónur í annan sakarkostnað. |
Mál nr. 400/2015 | Kærumál Börn Vistun barns Lögvarðir hagsmunir Málshraði Aðfinnslur Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felldur var úr gildi úrskurður félagsmálanefndar sveitarfélagsins A um að dóttir B skyldi vistuð utan heimilis hennar í tvo mánuði og jafnframt hafnað kröfu sveitarfélagsins um að vistun barnsins yrði framlengd í tólf mánuði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hefði verið liðinn sá tveggja mánaða tími sem kveðið hafði verið á um í úrskurði félagsmálanefndarinnar. Af þeim sökum hefði B ekki lengur haft lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn felldan úr gildi og var þeirri kröfu hennar því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Með hliðsjón af gögnum málsins var talið ljóst að dóttir B ætti við að etja verulega örðugleika sem meðal annars tengdust máltöku og félagsþroska hennar. Yrði stúlkunni ekki veitt viðeigandi hjálp gætu áhrif þess reynst margvísleg og langvarandi á þroska og uppvöxt hennar. Hún þarfnaðist mikillar örvunar, sem B hefði ekki reynst fær um að veita henni, væri tekið mið af þeim áætlunum, sem gerðar hefðu verið en ekki borið tilætlaðan árangur, ekki síst vegna afstöðu og aðgerðarleysis B. Teldist því fullreynt að hún gæti ekki sinnt skyldum sínum gagnvart dóttur sinni og mætt þörfum hennar sem skyldi. Þá lægi fyrir að föðurmóðir stúlkunnar hefði lýst sig reiðubúna til að hún yrði vistuð hjá sér, en það sem fram hefði komið í málinu benti til að dvöl hennar hjá ömmu sinni fyrr á árinu hefði reynst henni mjög vel. Var því fallist á þá kröfu sveitarfélagsins að heimilt væri með vísan til b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga að vista stúlkuna utan heimilis B lengur en tvo mánuði. Að teknu tilliti til sjónarmiða um meðalhóf skyldi vistunin þó aðeins vara í allt að átta mánuði. Loks var talið að sá dráttur sem hefði verið á meðferð málsins í héraði hefði verið aðfinnsluverður. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. júní 2015 þar sem felldur var úr gildi úrskurður félagsmálanefndar sóknaraðila 27. mars sama ár um að dóttir varnaraðila, C, skyldi vistuð utan heimilis hennar í tvo mánuði og jafnframt hafnað kröfu sóknaraðila um að vistun barnsins yrði framlengd í tólf mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindur úrskurður félagsmálanefndar haldi gildi sínu og að fallist verði á þá kröfu „að fósturráðstöfun skv. b-lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga standi í 12 mánuði frá uppkvaðningu dóms.“ Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. I Við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 2. júní 2015 var liðinn sá tveggja mánaða tími sem kveðið var á um í úrskurði félagsmálanefndar sóknaraðila 27. mars sama ár að gilda skyldi um vistun dóttur varnaraðila utan heimilis hennar. Af þeim sökum hafði varnaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrskurðinn felldan úr gildi og verður þeirri kröfu hennar því vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. II Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði munu barnaverndaryfirvöld hafa haft afskipti af málefnum dóttur varnaraðila frá því í júlí 2011 í kjölfar tilkynninga um slæman aðbúnað hennar á heimili móður sinnar, en stúlkan er fædd í mars sama ár. Í tilefni af áhyggjum yfirvalda af þroska stúlkunnar, ekki síst málþroska hennar, og félagslegum og heilsufarslegum aðstæðum hjá varnaraðila var 9. júlí 2014 gerð áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga í því skyni að bæta stöðu barnsins. Áætlunin gilti frá áðurnefndum degi til 15. ágúst 2014 og skrifaði varnaraðili undir hana. Sams konar áætlanir voru síðar gerðar með samþykki varnaraðila 7. ágúst og 21. október 2014 sem tóku annars vegar til tímabilsins frá 16. ágúst til 15. október sama ár og hins vegar frá 21. þess mánaðar til 1. febrúar 2015. Þrír starfsmenn sóknaraðila gáfu skýrslu fyrir héraðsdómi, en þeir höfðu allir komið að málefnum varnaraðila og dóttur hennar á árinu 2014 og framan af árinu 2015. Í skýrslum þeirra kom meðal annars fram að aðbúnaði stúlkunnar á heimili varnaraðila hafi verið verulega ábótavant og hún alls ekki sinnt uppeldi dóttur sinnar sem skyldi, til dæmis hafi hún vanrækt að fara með stúlkuna í læknisskoðun og mæta með hana til talmeinafræðings þrátt fyrir að búið væri að panta þar tíma fyrir hana. Í september 2014 hafi komið í ljós að varnaraðili þurfti á meiri stuðningi að halda en áætlað var í fyrstu og því hafi starfsmaður sóknaraðila farið á heimili varnaraðila fimm sinnum í viku til að aðstoða hana við að sinna daglegum þörfum dóttur sinnar. Hins vegar hafi varnaraðili ekki sinnt ráðleggingum og leiðbeiningum og hún ýmist viljað fá aðstoð eða afþakkað hana. Sóknaraðili fékk nafngreindan sálfræðing til að leggja mat á forsjárhæfni varnaraðila. Í niðurstöðum sálfræðiálitsins 20. janúar 2015 kom meðal annars fram að um væri að ræða seinfæra móður sem byggi yfir ýmsum styrkleikum í uppeldislegu tilliti. Hún hefði myndað góð tengsl við dóttur sína, sýndi henni hlýju og kærleika og beitti hana aga. Veikleikar að því er vörðuðu foreldrahæfni varnaraðila tengdust öryggi, líkamlegri umönnun og atlæti. Veikleikar í lífsstíl hennar hefðu áhrif, væntanlega til hins verra, á hana sem fyrirmynd dóttur sinnar. Varnaraðili hafi verið greind á tornæmismörkum og til þess að hún hefði vald á foreldrahlutverkinu og gæti sinnt þörfum stúlkunnar, örvað hana og veitt henni öryggi og gott atlæti þyrfti móðirin leiðsögn, en hún ætti erfitt með að meðtaka og fara eftir fyrirmælum. Hún jánkaði og samþykkti, en færi oftast sínar leiðir og væri oft tvísaga um daglegt líf og umönnun dóttur sinnar. Í lok álitsgerðar sálfræðingsins sagði: „Forsjárhæfni B er verulega skert. Hún hefur fengið margvísleg tilboð um stuðning sem ekki hafa skilað þeim árangri sem til var ætlast. Reynslan sýnir að B hefur litla getu til að nýta sér þá þjónustu sem henni stendur til boða til að styrkja stöðu sína sem foreldri. Hún á erfitt með að sjá samband milli orsakar og afleiðingar og stendur ekki við skuldbindingar sínar. Hún hefur lítið innsæi í vanda sinn, er óraunsæ, á erfitt með að standa við það sem hún segist ætla að gera og telur sig hæfari en hún í raun er til að búa barninu góðar aðstæður, öryggi, atlæti og vera góð fyrirmynd fyrir hana. Tilboð sem henni eru gerð eru ekki líkleg til að skila frekari árangri ... Mat á persónuleika og sagan sýnir að ... hún hafi ekki úthald til að ljúka því sem hún byrjar á. Frekari tilboð um stuðning og eða meðferð eru því ekki líkleg til að skila árangri. Niðurstöður greindarmats, mats á persónuleika og klínískt mat ... gefa ... ekki tilefni til að álykta að þetta muni breytast.“ Sálfræðingurinn kom fyrir dóm og staðfesti þetta álit sitt. Hinn 24. febrúar 2015 var enn á ný gerð áætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga og ástæðan sögð áhyggjur af velferð dóttur varnaraðila. Markmið áætlunarinnar var „að fullreyna stuðning barnaverndar við móður þannig að móðir nái að sinna forsjárskyldum sínum með fullnægjandi hætti.“ Síðan voru talin upp ýmis úrræði og aðgerðir til að ná því markmiði. Þar kom meðal annars fram að varnaraðili samþykkti að stúlkan færi aðra hverja helgi til stuðningsfjölskyldu, sem barnavernd útvegaði, en um væri að ræða dvöl hjá föðurmóður hennar, D. Skyldi áætlunin gilda frá áðurnefndum degi til 21. apríl 2015 og skrifaði varnaraðili undir hana. Þegar gengið var frá áætluninni mun hafa verið farið yfir það með varnaraðila að mikilvægt væri að hún færi eftir því, sem þar kæmi fram og varðaði dóttur hennar, svo sem að stúlkan færi vikulega til talmeinafræðings og á hverjum virkum degi í leikskóla. Þá mun varnaraðili hafa verið hvött til að nýta sér aðstoð sem henni byðist og fara að ráðum sem henni væru gefin. Í samantekt félagsráðgjafa sóknaraðila um tilsjón með varnaraðila á tímabilinu frá 24. febrúar til 24. mars 2015 kom fram að á þeim tíma hafi hún ekki farið eftir áætluninni, þar á meðal ekki þeim ráðleggingum sem henni voru gefnar um umönnun dóttur sinnar. Hinn 16. mars 2015 sendi félagsmálanefnd sóknaraðila bréf til varnaraðila þar sem henni var tilkynnt að nefndin myndi taka málefni dóttur hennar til meðferðar á fundi síðar í mánuðinum. Á fundinum yrði tekið til athugunar hvort tilefni væri til að úrskurða um töku barnsins af heimili hennar og væri henni gefinn kostur á að koma að andmælum sínum við þeirri fyrirætlan nefndarinnar. Á fundi með félagsmálanefnd 26. mars 2015 lýsti varnaraðili sig andvíga því að dóttur sín yrði vistuð utan heimilis hennar. Í bréfi til nefndarinnar 27. sama mánaðar kvað varnaraðili þau skilyrði, sem sér hafi verið gert að undirgangast, bæði hafa verið umfangsmikil og íþyngjandi. Nær allar þær kröfur, sem gerðar hafi verið til sín, hafi beinst að sér og samstarfsvilja sínum, en minna hafi farið fyrir athugasemdum um líðan dóttur sinnar. Á fundi félagsmálanefndar síðar sama dag var kveðinn upp úrskurður á grundvelli b. liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga um að dóttur varnaraðila skyldi ráðstafað í fóstur í allt að tvo mánuði. Stúlkan var vistuð hjá föðurmóður sinni frá 27. mars til 2. júní 2015 þegar hinn kærði úrskurður var kveðinn upp. Samkvæmt gögnum málsins, þar á meðal upplýsingum sem aflað var hjá sóknaraðila að frumkvæði Hæstaréttar samkvæmt 2. mgr. 56. gr., sbr. 1. mgr. 61. gr. barnaverndarlaga, mætti stúlkan reglulega í leikskóla á þessum tíma og starfsmenn hans sáu umtalsverða breytingu á högum hennar til hins betra, þar á meðal hefði málþroski hennar og félagsþroski eflst á þessum tíma. Þá hafi exemblettir, sem hún hafi verið með, alveg horfið. Í vottorði talmeinafræðings, sem mun hafa verið gefið í lok maí 2015, sagði að stúlkan hafi mætt vikulega í tíma frá því í byrjun apríl og væri um að ræða miklar framfarir á málþroska hennar frá þeim tíma. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti er tekið fram að dóttir varnaraðila hafi ávallt þekkt föðurmóður sína og dvalist hjá henni um skemmri tíma þegar varnaraðili hafi óskað þess. Ef vista þurfi stúlkuna utan heimilis móður hennar sé það talið henni fyrir bestu að dvelja hjá ömmu sinni þar sem hún þekki allt umhverfi. Hafi amma hennar lýst sig reiðubúna að vista barnið hjá sér í allt að tólf mánuði til viðbótar ef til þess kæmi. Í greinargerðinni segir enn fremur að eftir að stúlkan hafi farið aftur heim til varnaraðila hafi móðirin ekki fengist til að gera áætlun um meðferð málsins með félagsráðgjafa, enda hafi hún ekki mætt til viðtala. Samkvæmt upplýsingum frá leikskóla hafi allt yfirbragð stúlkunnar breyst á ný eftir að hún fór aftur í umsjá móður sinnar. Breyting hafi orðið á aðbúnaði barnsins og það virðist vera mjög þreytt. Þá séu exemblettir, sem hafi verið horfnir, að koma aftur. Af því sem rakið hefur verið að framan er ljóst að dóttir varnaraðila á við að etja verulega örðugleika sem meðal annars tengjast máltöku og félagsþroska hennar. Verði stúlkunni ekki veitt viðeigandi hjálp geta áhrif þess reynst margvísleg og langvarandi á þroska og uppvöxt hennar. Hún þarfnast mikillar örvunar, sem varnaraðili hefur ekki reynst fær um að veita henni, sé tekið mið af þeim áætlunum, sem gerðar hafa verið en ekki borið tilætlaðan árangur, ekki síst vegna afstöðu og aðgerðaleysis varnaraðila. Telst því fullreynt að hún getur ekki sinnt skyldum sínum gagnvart dóttur sinni og mætt þörfum hennar sem skyldi, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga. Þá liggur fyrir að föðurmóðir stúlkunnar hefur lýst sig reiðubúna til að hún verði vistuð hjá sér, en það sem fram er komið í málinu bendir til að dvöl hennar hjá ömmu sinni fyrr á þessu ári hafi reynst henni mjög vel. Samkvæmt öllu þessu er fallist á þá kröfu sóknaraðila eftir 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga að heimilt sé með vísan til b. liðar 1. mgr. 27. gr. laganna að vista stúlkuna utan heimilis varnaraðila lengur en tvo mánuði. Að teknu tilliti til sjónarmiðs um meðalhóf, sbr. 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga og 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, skal vistunin þó ekki vara lengur en átta mánuði frá uppsögu dóms þessa að telja. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi þeirri kröfu varnaraðila, B, að úrskurður félagsmálanefndar sóknaraðila, Sveitarfélagsins A, 27. mars 2015 verði felldur úr gildi. |
Mál nr. 347/1999 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðs 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. september sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 29. ágúst 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. september nk. kl. 19.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara, að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 260/2006 | Skipulag Byggingarleyfi Grennd Stjórnsýsla | E, sem var eigandi húseignar í miðborg Reykjavíkur, óskaði eftir leyfi til að breyta 1. hæð hennar þannig að nota mætti hana sem skemmtistað. Umsóknin var samþykkt af skipulags- og byggingarnefnd með nánar tilgreindum skilyrðum og kærðu D o.fl. þá ákvörðun til úrskurðarnefndar um skipulags- og byggingarmál sem felldi hana úr gildi. Af því tilefni höfðaði E mál og krafðist ógildingar á úrskurðinum og staðfestingar á ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að vegna 2. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 væri heimild R til að leyfa þessi breyttu afnot háð því skilyrði að þau væru samræmanleg aðalskipulagi og deiliskipulagi. Ekki var vikið sérstaklega að notkun lands á umræddu svæði í aðalskipulagi R, annars staðar en í þróunaráætlunar miðborgar. Í ákvæðum áætlunarinnar voru meðal annars sett þau skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis að breytt notkun húss hefði ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum. Jafnframt var áskilið að breytt starfsemi í húsnæði mætti hvorki hafa truflandi áhrif á íbúa í grennd við það af öðrum ástæðum en að framan er getið né auka umferð svo að óæskilegt sé. Talið var að starfsemi skemmtistaðar, sem væri opinn næturlangt um helgar, hlyti almennt að kalla á umferð bifreiða og mikinn umgang fólks, þar á meðal ölvaðra manna, þannig að af gæti hlotist verulegur hávaði og óþrifnaður. Þótt ljóst væri að íbúar yrðu nú þegar fyrir margháttuðu ónæði, sem tengdist rekstri annarra skemmtistaða í námunda við húseign E, og að horfur væru á að svo yrði áfram án tillits til afdrifa byggingarleyfis E, var ekki talið unnt að líta fram hjá því að við veitingu þess hefði R hvorki rannsakað né lagt mat á hvaða áhrif nýr skemmtistaður í húsnæði E myndi hafa að þessu leyti og hvort þau væru innan þeirra marka, sem D o.fl. yrðu að hlíta sem eigendur húseigna í grennd við hús E. Að því virtu var talið að það væri E, sem umsækjanda um byggingarleyfi sem háð væri sérstökum skilyrðum, að sanna að þeim væri fullnægt með því að þessi nýi skemmtistaður myndi ekki auka að mun truflun íbúa í húsakynnum D o.fl. af framangreindum ástæðum. Ekki var talið að E hefði tekist það og var kröfum hans því hafnað. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. mars 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. apríl 2006 og var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 15. maí sama ár. Áfrýjandi krefst þess að ógiltur verði úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 30. desember 2004 í máli nr. 1/2004, svo og að staðfest verði ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkurborgar 26. nóvember 2003, sem samþykkt var í borgarstjórn 4. desember sama ár, um að veita áfrýjanda leyfi til að innrétta skemmtistað á 1. hæð hússins að Þingholtsstræti 5 í Reykjavík. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi hefur látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti, en gerir enga dómkröfu. I. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, á áfrýjandi fasteignirnar Þingholtsstræti 3 og 5 í Reykjavík. Í húsinu Þingholtsstræti 5 var áður rekin Ísafoldarprentsmiðja hf., en frá árinu 1999 mun hafa verið starfræktur þar skemmtistaður í kjallara og gistiheimili á 2., 3. og 4. hæð. Að Þingholtsstræti 3 hefur nú verið reist hús, sem tengt er því fyrrnefnda, og mun ráðgert að í þeim verði í einu lagi rekið gistihús ásamt veitingastöðum. Áfrýjandi beindi umsókn 19. mars 2003 til réttargæslustefnda um byggingarleyfi til að mega innrétta skemmtistað á 1. hæð hússins að Þingholtsstræti 5. Á vegum réttargæslustefnda var í september sama ár efnt til grenndarkynningar á umsókninni og bárust honum átta athugasemdir. Skipulagsfulltrúi réttargæslustefnda gerði umsögn 24. nóvember 2003, þar sem þessum athugasemdum var svarað og komist að þeirri niðurstöðu að með því að „þau atriði sem lúta að grenndarrétti, önnur en háttsemi utan við staðinn, ættu að vera tryggð og þar sem um er að ræða starfsemi í samræmi við bæði aðal- og deiliskipulag verður að telja ólíklegt að Reykjavíkurborg geti orðið skaðabótaskyld samþykki hún umsóknina.“ Umsókn áfrýjanda var tekin til greina á fundi skipulags- og byggingarnefndar réttargæslustefnda 26. nóvember 2003 með þeirri athugasemd að hún „samræmist ákvæðum laga nr. 73/1997“, en áskilin var lokaúttekt byggingarfulltrúa, samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á svokallaðri hljóðvist fyrirhugaðs skemmtistaðar. Þessi ákvörðun mun síðan hafa verið staðfest á fundi borgarstjórnar 4. desember 2003. Stefndu Davíð W. Jack og Bergdís Ósk Sigmarsdóttir beindu fyrir sína hönd og stefnda Sólbliks ehf. kæru 29. desember 2003 á framangreindri ákvörðun til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Í kærunni var greint frá því að þessir stefndu væru eigendur þriggja íbúða að Þingholtsstræti 7a, en samkvæmt öðru því, sem fram er komið í málinu, munu þær allar hafa verið í útleigu frá því að þau eignuðust þær. Þessir stefndu vísuðu í kærunni meðal annars til þess að veitingastaðir hafi verið í húsunum Þingholtsstræti 1 og 2, svo og að slíkum stað hafi einnig verið komið á fót í kjallara hússins númer 5 við sömu götu, en eftir það hafi ástand í nágrenninu breyst mjög til hins verra. Upp frá því hafi verið mikill ágangur í porti milli húsanna Þingholtsstrætis 5 og 7, þar sem gengið væri að því síðarnefnda ásamt húsinu númer 7a, og hávaði af ölvuðum mönnum með ólíkindum, auk mikils og margvíslegs óþrifnaðar eftir þá. Gatan væri þröng og umferð í henni meiri en næg án þess að enn yrði bætt við vínveitingastað, enda hávaði og annar ágangur gesta þeirra staða, sem fyrir væru, nánast óbærilegur íbúum götunnar og næsta nágrennis, þar sem talsvert væri af íbúðum. Töldu þessir stefndu byggingarleyfi áfrýjanda vera andstætt aðalskipulagi og deiliskipulagi. Stefndi Björn H. Björnsson kærði með samsvarandi rökum þessa ákvörðun til úrskurðarnefndarinnar 2. janúar 2004, en hann mun eiga íbúð að Þingholtsstræti 8a og búa þar. Í úrskurði nefndarinnar 30. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðunin um að veita áfrýjanda byggingarleyfi til að innrétta skemmtistað á 1. hæð hússins Þingholtsstrætis 5 hafi ekki fullnægt skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og var hún því sem fyrr segir felld úr gildi. Með máli þessu leitast áfrýjandi við að fá þeirri niðurstöðu nefndarinnar hnekkt, þannig að byggingarleyfi hans standi óraskað. II. Í málinu liggur fyrir að á vegum réttargæslustefnda var 16. janúar 2002 lokið við gerð deiliskipulags fyrir reit, sem var auðkenndur 1.170.3 og afmarkaður að norðan af Bankastræti, að austan af Ingólfsstræti, að sunnan af Amtmannsstíg, en að vestan af Þingholtsstræti. Fasteignirnar númer 1, 3, 5, 7 og 7a við Þingholtsstræti falla meðal annarra innan þessa reits ásamt óbyggðri lóð, sem er númer 9 við sömu götu, á horni hennar og Amtmannsstígs. Deiliskipulag þetta var samþykkt í skipulags- og byggingarnefnd réttargæslustefnda 6. mars 2002 og borgarráði 21. sama mánaðar, en auglýsing um gildistöku þess var birt í Stjórnartíðindum 16. ágúst 2002. Við gerð deiliskipulagsins var í gildi aðalskipulag Reykjavíkur 1996-2016, sem þá hafði meðal annars verið breytt með því að svonefnd þróunaráætlun miðborgar mun í nánar tilteknum atriðum hafa verið tekin upp og staðfest sem hluti þess í júlí 2000. Nýtt aðalskipulag Reykjavíkur fyrir árin 2001 til 2024 var síðan staðfest 20. desember 2002 og tók gildi samkvæmt auglýsingu, sem birt var í Stjórnartíðindum 10. janúar 2003. Hluti af þessu aðalskipulagi er nefndur „Greinargerð III - Þróunaráætlun miðborgar, landnotkun“, sem mun vera sama efnis og breytingin frá árinu 2000 á þágildandi aðalskipulagi. Forsendur fyrrnefnds deiliskipulags munu ekkert hafa breyst vegna nýja aðalskipulagsins. Samkvæmt framlögðum gögnum úr aðalskipulagi réttargæslustefnda telst svæðið, sem mál þetta varðar, til miðborgar. Í skipulaginu er henni skipt í miðborgarkjarna, atvinnusvæði, aðalverslunarsvæði og hliðarverslunarsvæði. Bankastræti er samkvæmt þessari skiptingu á aðalverslunarsvæði, þar með talið hornhús að Þingholtsstræti 1, en landið innan áðurnefnds deiliskipulagsreits 1.170.3 mun að öðru leyti vera á hliðarverslunarsvæði, sem skipað er í flokk með auðkenninu V-II.I, ásamt svæðinu vestan Þingholtsstrætis að Lækjargötu norðan Amtmannsstígs. Bæði á aðalverslunarsvæðum og hliðarverslunarsvæðum er samkvæmt skipulaginu að finna svokölluð skilgreind götusvæði, þar sem beita á „nákvæmri stýringu ... í þeim tilgangi að tryggja æskilega dreifingu notkunar“, meðal annars þannig að á götuhlið jarðhæða fari hlutfall annarrar starfsemi en smásöluverslunar og matvöruverslunar ekki fram úr helmingi á hverju götusvæði fyrir sig. Samkvæmt aðalskipulaginu telst Bankastræti til skilgreindra götusvæða, en ekki Ingólfsstræti, Amtmannsstígur eða Þingholtsstræti. Í greinargerð I með gildandi aðalskipulagi réttargæslustefnda, sem virðist af gögnum málsins fjalla um stefnumörkun, er vikið sérstaklega að miðborginni með þeim orðum að þar sé starfsemi, sem þjóni landinu í heild, auk þess sem hún myndi meginkjarna smásöluverslunar, sértækrar þjónustu og afþreyingar. Starfsemin þar sé fjölbreyttari en á verslunar- og þjónustusvæðum, svo sem skrifstofur, menningarstofnanir, þjónustustofnanir, veitingahús, gistihús og „í sumum tilvikum hreinlegur iðnaður og íbúðir“. Um landnotkun er í þessum hluta aðalskipulagsins að öðru leyti vísað til greinargerðar III, fyrrnefndrar þróunaráætlunar miðborgar. Í þeim hluta þróunaráætlunarinnar, sem varðar verslunarsvæði, segir að stefnt sé að því að viðhalda og styrkja þar verslun með aðlaðandi umhverfi og aðstöðu. Á aðalverslunarsvæðum eigi fyrst og fremst að vera smásölu- og matvöruverslanir, en á hliðarverslunarsvæðum skuli einnig lögð áhersla á smásöluverslun, þótt þar verði leyft hærra hlutfall af annarri notkun en á aðalverslunarsvæðum. Skuli stefnt að því að slík notkun styðji við smásölu- og matvöruverslun og gagnkvæmt. Þá segir enn fremur að borgaryfirvöld muni hvetja til þess að efri hæðir húsa, bæði á aðal- og hliðarverslunarsvæðum, verði notaðar sem íbúðarhúsnæði, en tekið er þó fram að „verslunarsvæðin eru ef til vill ekki ákjósanleg fyrir barnafjölskyldur til búsetu þar sem ekki er hægt að mæta þar ýtrustu kröfum sem gerðar eru almennt til íbúðasvæða.“ Um landnotkun á hliðarverslunarsvæðum er í þessum hluta aðalskipulagsins að mestu fjallað um skilgreind götusvæði, sem ágreiningsefni þessa máls varða ekki, en tvennt er þar að öðru leyti tekið fram. Annars vegar er svofellt sérákvæði um afgreiðslutíma áfengis: „Borgaryfirvöld vilja, sem lið í því að viðhalda og efla fjölbreytt mannlíf í borginni, stuðla að samspili verslunarreksturs og veitingareksturs. Rétt þykir í því skyni að leyfa rýmri afgreiðslutíma áfengis á aðalverslunarsvæðum V-I.I og hliðarverslunarsvæðum V-II.I.“ Til skýringar á þessu segir að „ofangreind svæði eru nálægt miðborgarkjarnanum þar sem mest veitingastarfsemi er í dag. Þau eru einnig fjær íbúðabyggð en önnur verslunarsvæði. Samhæfing afgreiðslutíma áfengis á svæðinu skapar tengsl við veitingastarfsemi miðborgarkjarnans og stuðlar að því að stærri hluti næturlífsins sé á tilgreindu svæði.“ Hins vegar er „almennt ákvæði um notkun á verslunarsvæðum“, sem á að gilda utan skilgreindra götusvæða, bæði á aðal- og hliðarverslunarsvæðum, en þar segir: „Skilyrði fyrir að veitt verði leyfi fyrir notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða (s.s. bakhúsum og efri hæðum) eru eftirfarandi: Notkunin hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum. Notkunin hafi ekki í för með sér óæskilega aukningu umferðar, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt.“ Í greinargerð með deiliskipulagi fyrir reit 1.170.3, sem nær eins og áður kom fram meðal annars til fasteignarinnar Þingholtsstrætis 5, segir að innan hans sé „heimil sú notkun (landnotkun/starfsemi) sem samræmist reglum þar um skv. Aðalskipulagi Reykjavíkur 1996-2016“. Óumdeilt er í málinu að síðastnefnd tilvísun taki nú til aðalskipulags réttargæslustefnda fyrir árin 2001 til 2024. Einnig er tekið fram í greinargerðinni að áréttað skuli „að sækja þarf um leyfi til þess að breyta notkun á húsnæði t.d. íbúðarhúsnæði í skrifstofur eða verslun í veitingastað o.s.frv. til byggingarfulltrúans í Reykjavík sbr. 1. og 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Skal miða við þá notkunarflokka sem tilgreindir eru í meðfylgjandi töflu ... Ávallt þarf að sækja um breytta notkun þegar verið er að breyta um notkun milli þeirra flokka sem þar eru tilgreindir.“ Í töflunni, sem vísað er til, er greint á milli fimmtán svokallaðra notkunarflokka, þar sem meðal annars er að finna matvöruverslanir, smásöluverslanir, veitingastaði og skemmtistaði, en til síðastnefnda flokksins teljast „skemmtistaðir, dansstaðir, krár, næturklúbbar.“ Að öðru leyti varðar greinargerð með deiliskipulaginu ekki ágreiningsefni málsins, en þar er þó tekið fram að ljóst sé „að hávaði við íbúðir í miðborginni og jaðarsvæðum verður í einhverjum tilvikum meiri en æskilegt er á íbúðarsvæðum. Við hönnun íbúðarhúsnæðis og breytingar á eldra húsnæði skal leitast við að halda óþægindum af völdum hávaða í lágmarki með þeim aðgerðum sem tækar eru.“ III. Í málinu eru engin gögn um hvernig heimilt hafi verið að nota húsið að Þingholtsstræti 5 samkvæmt byggingarleyfum, sem veitt voru áður en fyrrgreind umsókn áfrýjanda kom fram, en af málatilbúnaði aðilanna verður ekki annað ráðið en að óumdeilt sé að á 1. hæð þess hafi verið verslunarhúsnæði. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 þurfti áfrýjandi af þessum sökum að leita byggingarleyfis, eins og hann gerði, til að breyta þessum hluta hússins þannig að nota mætti hann fyrir skemmtistað, svo sem áréttað er í áðurnefndri greinargerð með deiliskipulagi fyrir reit 1.170.3. Vegna 2. mgr. 43. gr. sömu laga var heimild réttargæslustefnda til að leyfa þessi breyttu afnot háð því skilyrði að þau væru samræmanleg aðalskipulagi hans fyrir árin 2001 til 2024 og deiliskipulaginu. Eins og málið liggur fyrir verður ekki séð að í aðalskipulagi réttargæslustefnda sé vikið sérstaklega að notkun lands á því svæði, sem ágreiningur aðilanna varðar, annars staðar en í þróunaráætlun miðborgar, sem áður er lýst. Í greinargerð með deiliskipulagi fyrir reit 1.170.3 er ekki fjallað efnislega um landnotkun, heldur vísað um hana til aðalskipulagsins. Er því ekki til annars að líta en þróunaráætlunarinnar til að komast að niðurstöðu um hvort fullnægt hafi verið fyrrnefndu skilyrði 2. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997 til að heimila áfrýjanda að gera umdeilda breytingu á húsnæði sínu. Af því efni áætlunarinnar, sem áður var rakið, er ljóst að í aðalskipulaginu er gert ráð fyrir að á hliðarverslunarsvæðum V-II.I, sem ná meðal annars yfir fasteignina Þingholtsstræti 5, geti verið skemmtistaðir, þar sem leyfður sé rýmri afgreiðslutími áfengis en almennt gerist. Umsókn áfrýjanda um byggingarleyfi var því að þessu leyti í samræmi við heimildir til notkunar lands samkvæmt staðfestu aðalskipulagi og samþykktu deiliskipulagi. Til þess verður á hinn bóginn að líta að réttargæslustefndi hefur í þessum hluta aðalskipulagsins ekki aðeins afmarkað heimildir til afnota lands á verslunarsvæðum í miðborginni, heldur hefur hann einnig sett þar áðurgreind ákvæði um skilyrði fyrir því að byggingarleyfi verði veitt til að breyta fyrri afnotum húsa á þessum svæðum. Af þessum ákvæðum, sem eru málefnaleg og samrýmanleg almennum reglum um grennd, er réttargæslustefndi bundinn með tilliti til 2. mgr. 43. gr. laga nr. 73/1997. Í ákvæðunum, sem hér um ræðir, eru sett þau skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis að breytt notkun húss hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum, auk þess sem hún má ekki leiða af sér óæskilega aukningu umferðar, aðgengi verður að vera tryggt og kröfum um bílastæði fullnægt. Við mat á því hvort þessum skilyrðum sé fullnægt verður að taka tillit til þess að ráðgert er í þróunaráætlun miðborgar og deiliskipulagi fyrir reit 1.170.3 að í nágrenni við Þingholtsstræti 5 sé meðal annars íbúðarhúsnæði, þótt fyrirvarar séu þar gerðir um hvernig þetta verslunarsvæði henti til slíkra nota. Með því að þegar eru rekin veitingahús á þessu svæði með því ónæði og öðrum óþægindum, sem þeim kunna að fylgja fyrir íbúa, verður jafnframt að gæta að því að þessum ákvæðum verður hvorki samkvæmt efni sínu né með hliðsjón af almennum grenndarreglum beitt þannig að þau verði látin standa gegn því að byggingarleyfi verði veitt til breytingar á notkun húsnæðis ef hún eykur ekki slík óþægindi svo að nokkru nemi. Í málinu liggur fyrir að við afgreiðslu umsóknar áfrýjanda lagði réttargæslustefndi til grundvallar að íbúar í grennd við fyrirhugaðan skemmtistað myndu ekki verða fyrir truflun af lykt eða sorpi frá honum og að áætlanir um hljóðeinangrun þar nægðu til að hávaði, sem kynni að berast innan úr húsinu, færi ekki fram úr leyfilegum mörkum. Þessu mati réttargæslustefnda hafa stefndu ekki hnekkt, auk þess sem skilyrði voru sett í byggingarleyfi áfrýjanda um að húsnæðið stæðist lokaúttekt byggingarfulltrúa, samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist, sem ekki hefur enn reynt á. Á hinn bóginn er í þessum ákvæðum aðalskipulags jafnframt áskilið að breytt starfsemi í húsnæði megi hvorki hafa truflandi áhrif á íbúa í grennd við það af öðrum ástæðum en að framan er getið né auka umferð svo að óæskilegt sé. Starfsemi skemmtistaðar, sem er opinn næturlangt um helgar, hlýtur almennt að kalla á umferð bifreiða og mikinn umgang fólks, þar á meðal ölvaðra manna, þannig að af geti hlotist verulegur hávaði og óþrifnaður. Ótækt er að líta svo á að truflun af þessum sökum falli ekki undir ákvæði þessi vegna þess eins að ekki sé á færi veitingamanns að hafa áhrif á hvað gestir hans eða aðrir geri utan húsnæðisins, enda verður eðli máls samkvæmt að taka í skipulagi mið meðal annars af slíkum beinum afleiðingum starfsemi, sem heimiluð er á fasteign, þótt þeirra gæti eingöngu utan marka hennar. Eins og áður greinir kváðust stefndu í kærum 29. desember 2003 og 2. janúar 2004 til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála verða fyrir nánast óbærilegu ónæði af mannaferðum í tengslum við skemmtistað í kjallara Þingholtsstrætis 5 og aðra veitingastaði í nágrenninu. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti er enn fyrir hendi leyfi til að reka þennan skemmtistað og stendur til að gera það áfram hvernig sem fari um heimild til slíks á 1. hæð hússins. Þótt ljóst sé af þessu að íbúar verði nú þegar fyrir margháttuðu ónæði, sem tengist rekstri skemmtistaða í námunda við húseignir stefndu, og að ekki séu horfur á öðru en að svo verði áfram án tillits til afdrifa byggingarleyfis áfrýjanda, verður ekki litið fram hjá því að við veitingu þess rannsakaði hvorki réttargæslustefndi svo að séð verði né lagði hann mat á hvaða áhrif nýr skemmtistaður á 1. hæð Þingholtsstrætis 5 myndi hafa að þessu leyti og hvort þau væru innan þeirra marka, sem stefndu yrðu að hlíta. Að því virtu er það áfrýjanda sem umsækjanda um byggingarleyfi, sem háð er sérstökum skilyrðum samkvæmt aðalskipulagi réttargæslustefnda, að sanna í málinu að þeim sé fullnægt með því að þessi nýi skemmtistaður í húsnæði hans myndi ekki auka að mun truflun íbúa í húsakynnum stefndu af framangreindum ástæðum. Það hefur áfrýjanda ekki tekist. Samkvæmt því, sem að framan greinir, verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eik fasteignafélag hf., greiði stefndu, Davíð W. Jack, Bergdísi Ósk Sigmarsdóttur, Sólbliki ehf. og Birni H. Björnssyni, hverjum fyrir sig 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 25. nóvember sl., var höfðað 16. mars 2005 af Eik fasteignafélagi ehf., Sóltúni 26, Reykjavík, á hendur Davíð W. Jack, Blikanesi 2, Garðabæ, Bergdísi Ósk Sigmarsdóttur, sama stað, og Birni H. Björnssyni, Þingholtsstræti 8a, Reykjavík, og Reykjavíkurborg til réttargæslu. Með stefnu birtri 27. júní sl. var málið einnig höfðað gegn Sólbliki ehf. en málin voru sameinuð að beiðni stefnanda í þinghaldi sama dag. Stefnandi krefst þess að ógiltur verði með dómi úrskurður úrskurðarnefndar í skipulags- og byggingarmálum í kærumálinu nr. 1/2004 fyrir nefndinni, sem kveðinn var upp 30. desember 2004, og að staðfest verði með dómi sú ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur frá 26. nóvember 2003 að veita leyfi til að innrétta skemmtistað á 1. hæð atvinnuhúsnæðisins að Þingholtsstræti 5, Reykjavík, sem staðfest var á fundi borgarstjórnar Reykjavíkur 4. desember 2003. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefndu að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefndu er þess krafist að dómkröfum stefnanda verði hafnað og að framangreindur úrskurður úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála haldi gildi sínu. Einnig er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu og af hennar hálfu eru engar kröfur gerðar í málinu að öðru leyti en því að krafist er málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Í greinargerð stefndu Davíðs, Bergdísar og Björns var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi en fallið var frá þeirri kröfu í þinghaldi 2. september sl. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi er eigandi fasteignanna að Þingholtsstræti 3 og 5. Af hans hálfu var sótt um byggingarleyfi til byggingarfulltrúa 19. ágúst 2003 til að innrétta skemmtistað á jarðhæð Þingholtsstrætis 5. Umsóknin var afgreidd á fundi skipulags- og byggingarnefndar 26. nóvember sama ár með því að samþykkt var að veita umbeðið leyfi en áskilið að lokaúttekt byggingarfulltrúa færi fram, samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist staðarins. Stefndu Davíð, Bergdís og Sólblik ehf., sem eiga íbúðir í húsinu nr. 7a við Þingholtsstræti, kærðu leyfisveitinguna til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 29. desember sama ár og stefndi Björn 2. janúar 2004, en hann býr að Þingholtsstræti 8a. Úrskurður nefndarinnar var kveðinn upp 30. desember 2004 en með honum var framangreind ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar felld úr gildi. Stefnandi hefur höfðað málið til að fá úrskurðinn felldan úr gildi en hann hefur innréttað veitinga- og skemmtistað í húsinu fyrir 162 gesti, eins og hann hafði áætlað að gera og skipulags- og byggingarnefnd hafði samþykkt að veita leyfi fyrir samkvæmt því sem að framan greinir. Nýtt hús er nú í byggingu að Þingholtsstræti 3 sem stefnandi ætlar til hótelreksturs. Húsin sem hér koma við sögu eru á hliðarverslunarsvæði sem merkt er í aðalskipulagi V.II.I. Deilt er um lögmæti úrskurðarins sem stefnandi krefst að felldur verði úr gildi með dómi. Stefnandi telur úrskurðinn ekki reistan á viðhlítandi rökum enda hafi staðhæfingar, sem þar sé byggt á, hvorki verið staðreyndar nægilega né gagna aflað um þær. Í úrskurðinum sé kveðið á um það að leyfi fyrir breyttri notkun jarðhæðar að Þingholtsstræti 5 væri ekki í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Byggingarleyfið fullnægði þar með að mati nefndarinnar ekki skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um að framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi skyldu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Stefnandi telur þetta ekki rétt enda væru fyrirhugaðar breytingar á notkun húsnæðisins í fullu samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Úrskurðurinn sé af þessum sökum ólögmætur og því beri að fella hann úr gildi. Stefndu telja hins vegar forsendur úrskurðarins réttar enda komi þeir, eða þeir sem í íbúðum þeirra búi, til með að verða fyrir miklu ónæði frá gestum skemmtistaðarins, einkum á kvöldin og um nætur, eins og verið hafi vegna skemmtistaðar, sem rekinn hafi verið í kjallara hússins að Þingholtsstræti 5, og öðrum veitingastöðum í sömu götu. Byggingarleyfið brjóti því í bága við gildandi aðalskipulag en samkvæmt því beri að gæta þess að breytt notkun valdi íbúum ekki slíku ónæði, m.a. vegna hávaða og af öðrum ástæðum sem þar eru taldar. Málsástæður og lagarök stefnanda Af stefnanda hálfu er málsatvikum lýst þannig að hann hafi fyrir nokkrum árum eignast fasteignina Þingholtsstræti 5. Húsið sé fjórar hæðir og kjallari. Þar hafi um langt árabil verið rekin prentsmiðja, Ísafoldarprentsmiðja, en undanfarin ár hafi verið rekinn þar skemmtistaður í kjallara og gistiþjónusta á 2.-4. hæð. Húsið sé skilgreint sem atvinnuhúsnæði. Það sé á deiliskipulögðum reit nr. 1.170.3 sem hafi öðlast gildi 16. ágúst 2002. Stefnandi hafi í ágúst 2003 sótt um leyfi til byggingaryfirvalda í Reykjavík ásamt Sveinfríði Ólafsdóttur, þáverandi leigutaka, til að innrétta skemmtistað á 1. hæð Þingholtsstrætis 5. Sveinfríður hafi síðar fallið frá áformum um að reka staðinn og tengdist hún því hvorki byggingarleyfisumsókninni lengur né eigi hún aðild að dómsmálinu. Umsókn stefnanda hafi hlotið hefðbundna meðferð hjá byggingaryfirvöldum. Leitað hafi verið umsagnar hjá skipulagsfulltrúa borgarinnar og á afgreiðslufundi 19. september s.á. hafi verið samþykkt að grenndarkynna umsóknina fyrir hagsmunaaðilum í Þingholtsstræti 3, 7, 8 og 8a. Kynningin hafi farið fram dagana 24. september til 24. október s.á. og hafi átta athugasemdir borist. Skipulagsfulltrúi hafi veitt umsögn um erindið 24. nóvember s.á. og komist þar að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð breyting á hagnýtingu 1. hæðar hússins félli bæði að ákvæðum aðalskipulags sem og gildandi deiliskipulags um landnotkun. Í umsögninni sé einnig fjallað um tæknilegan frágang hússins, þannig að ekki yrði raskað grenndarhagsmunum umfram það sem búast mætti við á miðborgarsvæði að því er varðaði hljóðvist, lykt og þess háttar. Samkvæmt umsögninni hafi ekki verið talin ástæða til að ætla að vandkvæði hlytust vegna lyktarmengunar, sorplosunar eða bílastæða. Að því er hljóðvist varðaði hafi verið lagt til að við lokaúttekt yrði staðfest með mælingu að húsnæðið uppfyllti kröfur byggingarreglugerðar og reglugerðar um hávaða. Skipulags- og byggingarnefnd hafi afgreitt umsókn stefnanda á fundi 26. nóvember 2003, þannig: „Samþykkt. Samræmist ákvæðum laga nr. 73/1997. Áskilin lokaúttekt byggingarfulltrúa. Áskilið samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist staðarins.“ Samþykkt nefndarinnar hafi verið kynnt sömu aðilum og hefðu fengið umsóknina til umsagnar í grenndarkynningunni með bréfi byggingarfulltrúa 2. desember s.á. Stefndu hafi kært ákvörðunina til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 29. desember s.á. sem hafi borist 5. janúar 2004 og hlotið málsnúmerið 1/2004. Stefndu Davíð og Bergdís eigi íbúð nr. 02-0301 (fastanúmer 200-4357) í Þingholtsstræti 7A, en stefnda Sólblik ehf. eigi íbúðir nr. 02-0101 (fastanúmer 200-4355) og nr. 02-0201 (fastanúmer 200-4356) í sama húsi. Að loknu umsagnarferli hjá úrskurðarnefndinni hafi málið verið afgreitt 30. desember 2004. Í úrskurðinum sé m.a. vísað til landnotkunarþáttar Þróunaráætlunar miðborgar, sem tekin hafi verið upp sem hluti aðalskipulags, þar sem segi um notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða að skilyrði fyrir veittri notkun séu þau að notkunin hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að ekki sé um óæskilega aukningu umferðar að ræða, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt. Nefndin hafi talið að leggja yrði þetta ákvæði til grundvallar í málinu og að fyrirhuguð starfsemi, sem leyfð hafi verið með hinni kærðu ákvörðun, samrýmdist ekki þessum skilmálum, enda yrði ekki á það fallist að skipulags- og byggingaryfirvöld þyrftu ekki að líta til þeirra áhrifa sem starfseminni fylgdu utandyra. Gert væri ráð fyrir að starfsemin yrði heimil langt fram eftir nóttu um helgar. Henni fylgdi óhjákvæmilega aukin umferð gangandi vegfarenda og ökutækja um kvöld og fram á nætur. Mjó gangstétt væri fyrir framan fyrirhugaðan skemmtistað og skammt þar frá sköguðu tröppur hússins nr. 7 út undir gangstéttarbrún, en þessar aðstæður hefðu það í för með sér að erfitt gæti verið að gæta fyllsta öryggis við anddyri staðarins. Stutt væri í íbúðir kærenda sunnan við og gegnt skemmtistaðnum og gæfi augaleið að tilvist staðarins hefði truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir. Við mat á því hvort hið umdeilda byggingarleyfi samræmdist skipulagsskilmálum þætti ekki skipta máli þótt leyfi hefði verið veitt fyrir öðrum skemmtistöðum í nágrenninu, enda væri ekki vitað til þess að reynt hefði á lögmæti þeirra leyfisveitinga. Ekki hafi heldur verið fallist á að skylt hefði verið að veita hið umdeilda leyfi með tilliti til jafnræðisreglu, þar sem hvorki hefði verið skorið úr um lögmæti tilvitnaðra leyfisveitinga né staðreynt að um sambærileg mál væri að ræða, meðal annars með tilliti til skipulagsskilmála. Mat nefndarinnar hafi verið að byggingarleyfið fullnægði ekki skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um að framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi skyldu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag og hafi hin kærða ákvörðun verið felld úr gildi af þeim sökum. Stefnandi sé ósammála mati úrskurðarnefndarinnar og rökstuðningi fyrir þeirri niðurstöðu hennar að byggingarleyfið samræmdist ekki staðfestu aðalskipulagi og samþykktu deiliskipulagi. Málið sé því höfðað til ógildingar á úrskurði nefndarinnar og kröfur stefnanda byggðar á eftirgreindum málsástæðum og lagarökum: Aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 hafi verið staðfest 20. desember 2002 og tekið gildi 10. janúar 2003. Greinargerð III - Þróunaráætlun miðborgarinnar hafi upphaflega verið staðfest sem breyting á aðalskipulagi borgarinnar 1996-2016 en sé nú staðfestur hluti núgildandi aðalskipulags. Þróunaráætlun miðborgarinnar feli m.a. í sér nánari skilgreiningu á landnotkun miðborgarsvæðisins og skiptingu í landnotkunarreiti, þ.e. miðborgarkjarna, atvinnusvæði og verslunarsvæði, og ítarlegri skilgreiningu innan þeirra. Verslunarsvæði miðborgarinnar sé skipt í aðalverslunarsvæði og hliðarverslunarsvæði. Síðastnefndu svæðunum sé skipt í hliðarverslunarsvæði V-II.I og V-II.II. Í Þróunaráætluninni sé nákvæmari skilgreining á notkun þessara svæða. Fasteignin Þingholtsstræti 5 tilheyri hliðarverslunarsvæði V-II.I og sé utan svokallaðra skilgreindra götusvæða. Svæðið sé ekki skilgreint sem íbúðasvæði og á því gildi ekki takmarkanir á fjölda veitingastaða eins og á hinum skilgreindu götusvæðum. Skilyrði fyrir því að veitt verði leyfi fyrir notkun á svæðinu séu annars vegar þau að notkunin hefði ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og hins vegar að hún hefði ekki í för með sér óæskilega aukningu umferðar, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt. Auk almennra ákvæða um notkun á verslunarsvæðum í Þróunaráætlun miðborgarinnar sé þar að finna sérákvæði um aðalverslunarsvæði V-I.I og hliðarverslunarsvæði V-II.I. Samkvæmt þessu sérákvæði sé það vilji borgaryfirvalda, sem liður í því að viðhalda og efla fjölbreytt mannlíf í borginni, að stuðla að samspili verslunar- og veitingareksturs. Í því skyni þætti rétt að leyfa rýmri afgreiðslutíma áfengis á þessum svæðum. Í skýringum á þessu sérákvæði komi m.a. fram að svæðin séu nálægt miðborgarkjarnanum þar sem mest veitingastarfsemi sé í dag. Þau séu einnig fjær íbúðabyggð en önnur verslunarsvæði. Samhæfing afgreiðslutíma áfengis á svæðinu skapi tengsl við veitingastarfsemi miðborgarkjarnans og stuðli að því að stærri hluti næturlífsins verði á tilgreindu svæði. Samkvæmt framangreindu sé rekstur veitinga- og skemmtistaða á hliðarverslunarsvæði V-II.I í fullu samræmi við skipulagsáætlanir réttargæslustefnda, eins og þeim sé lýst í aðalskipulagi. Rekstur veitinga- og skemmtistaðar á 1. hæð hússins að Þingholtsstræti 5 falli þannig vel að stefnumörkun borgarinnar um skipulag og samsetningu atvinnustarfsemi á svæðinu, eins og hún birtist í aðalskipulagi borgarinnar og deiliskipulagi reits nr. 1.170.3. Skilyrðin fyrir því að veitt verði leyfi fyrir notkun á hliðarverslunarsvæði V-II.I séu því ekki til fyrirstöðu að veitinga- eða skemmtistaður verði rekinn að Þingholtsstræti 5. Í fyrsta lagi hafi undir rekstri kærumálsins nr. 1/2004 fyrir úrskurðarnefndinni verið sýnt fram á það, m.a. í umsögn réttargæslustefnda, að notkunin hefði á engan hátt truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna lyktar eða sorps. Ekkert hafi komið fram sem hnekki þessu mati borgarinnar. Í öðru lagi hafi stefnandi sýnt fram á með upplýsingum frá lögreglu að rekstur skemmtistaðarins í kjallara hússins hafi haft ótrúlega lítil áhrif á umhverfi sitt og ekki sé að sjá að kvartað hafi verið yfir rekstri þess staðar, hvorki vegna ónæðis né hávaða sem kynni að stafa frá rekstrinum né af öðrum ástæðum. Draga megi þá ályktun af þessu að ef skilyrðið um hljóðvist sé uppfyllt gæti ekki hávaða frá sambærilegri starfsemi á 1. hæð hússins, umfram það sem búast megi við á þessu svæði miðborgarinnar og leyfilegt sé. Í þriðja lagi hafi ekki verið sýnt fram á að aukinnar umferðar gangandi vegfarenda og ökutækja muni gæta vegna reksturs veitinga- eða skemmtistaðar að Þingholtsstræti 5. Enginn sérstakur rökstuðningur sé fyrir staðhæfingum um þetta atriði í úrskurðinum í kærumálinu nr. 1/2004 og engin gögn hafi legið fyrir úrskurðarnefndinni er stutt hafi staðhæfinguna í niðurstöðu hennar. Þingholtsstræti 5 liggi mjög nálægt Bankastræti og Laugavegi og nokkur umferð gangandi fólks sé eftir þessum götum frá öðrum veitinga- og skemmtistöðum. Verði ekki fallist á þetta sjónarmið haldi stefnandi því fram að skilyrðið í Þróunaráætlun miðborgarinnar, um að leyfð notkun hefði ekki í för með sér óæskilega aukningu umferðar, beri að túlka með hliðsjón af því að svæðið sem um ræði sé ekki skilgreint sem íbúðasvæði heldur sem verslunarsvæði. Skilgreiningin feli í sér að gert sé ráð fyrir tiltekinni atvinnustarfsemi á svæðinu, þ.á m. rekstri veitingastaða með leyfðum rýmri afgreiðslutíma áfengis, sem kunni að hafa í för með sér að einhverju leyti meiri umferð heldur en sé t.d. á íbúðasvæðum. Sú aukning á umferð, sem verði á skilgreindu verslunarsvæði, hljóti því að vera vegna þeirrar starfsemi sem borgaryfirvöld heimili að verði rekin þar, og hljóti því að teljast í raun eðlilegur þáttur í landnotkun svæðisins. Ekki sé því um óæskilega aukningu umferðar að ræða á svæðinu. Fyrirhuguð starfsemi í Þingholtsstræti 5 skapi þannig hvorki ónæði, hávaða né óæskilega umferð, að minnsta kosti ekki umfram það sem leyfilegt sé og skipulagsáætlanir borgarinnar kveði á um. Starfsemin uppfylli því fyllilega skilyrðin fyrir því að veitt verði leyfi fyrir umbeðinni notkun á hliðarverslunarsvæði V-II.I. Niðurstaðan í kærumálinu nr. 1/2004 hafi byggst á ófullnægjandi gögnum og upplýsingum. Þannig sé staðhæft að starfseminni, sem fjallað sé um í málinu, fylgi óhjákvæmilega aukin umferð gangandi vegfarenda og ökutækja um kvöld og fram á nætur, án þess að þetta sé sérstaklega skilgreint og skoðað. Þá sé að því vikið í niðurstöðunni að hætta sé á ónæði frá gestum á kvöldin og um nætur um helgar, án þess að nokkuð liggi þeirri athugasemd til grundvallar annað en hugleiðingar í umsögn réttargæslustefnda. Stefnandi mótmæli þeim rökstuðningi í niðurstöðu nefndarinnar að erfitt geti verið að gæta fyllsta öryggis við anddyri staðarins vegna trappa úr íbúðarhúsi innar í götunni og hafni því að þetta atriði eigi að skipta máli í niðurstöðunni. Með hliðsjón af því að starfsemi veitinga- og skemmtistaða sé heimil á hliðarverslunarsvæði V-II.I og í samræmi við aðal- og deiliskipulagsáætlanir borgarinnar, hafi verið sérstaklega mikilvægt að úrskurðarnefndin rannsakaði af kostgæfni og aflaði sér viðhlítandi upplýsinga um þau atriði sem niðurstaða hennar byggðist á. Úrskurðarnefndin hafi að þessu leyti vanrækt rannsóknarskyldu sína samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Byggingaryfirvöld hafi sett ákveðin skilyrði fyrir starfrækslu skemmtistaðarins, svo sem lokaúttekt byggingarfulltrúa, samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist staðarins. Ekkert í gögnum málsins gefi til kynna að stefnandi geti ekki uppfyllt þessi skilyrði fyrir rekstri staðarins. Gildandi aðalskipulag og deiliskipulag fyrir reitinn 1.170.3 hafi hlotið lögformlega meðferð og kynningu á sínum tíma og ekki sé kunnugt um að lögmæti þeirra hafi verið dregið í efa. Íbúar Reykjavíkur og fasteignaeigendur, þ.á m. stefndu, hafi haft möguleika á því að hafa áhrif á mótun deiliskipulagsins í undirbúningsferli þess, meðal annars að því er varðaði atvinnustarfsemina sem hafi átt að leyfa á svæðinu. Stefnandi eigi að njóta jafnræðis á við eigendur annarra fasteigna á hinum skilgreindu verslunarsvæðum miðborgarinnar, sem fengið hafi leyfi til reksturs skemmtistaða. Ógilding leyfis skipulags- og byggingaryfirvalda með úrskurði í kærumálinu nr. 1/2004 feli í raun í sér að stefnandi njóti þannig ekki þess jafnræðis sem hann eigi kröfu til samkvæmt stjórnsýslurétti. Stefnandi styðji kröfur sínar m.a. við ákvæði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og reglur sem eigi eftir atvikum stoð í þeim lögum, ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37/1993, eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og meginreglur eignarréttar um ráðstöfunar- og nýtingarrétt eigenda á eignum sínum. Um varnarþing sé vísað til 34. og 42. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og kröfu um málskostnað styðji stefnandi við 129. og 130. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu stefndu hefur komið fram að í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 30. desember 2004 sé m.a. vísað til landnotkunarþáttar Þróunaráætlunar miðborgar, sem tekin hafi verið upp sem hluti aðalskipulags, þar sem segi um notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða að skilyrði fyrir veittri notkun séu þau að notkunin hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að ekki sé um óæskilega aukningu umferðar að ræða, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt. Úrskurðarnefndin hafi talið að leggja yrði þetta ákvæði til grundvallar í málinu enda á því byggt af hálfu borgaryfirvalda. Nefndin hafi ekki talið hina fyrirhuguðu starfsemi, sem leyfð hafi verið með hinni kærðu ákvörðun, samrýmast þessum skilmálum, enda yrði ekki á það fallist að skipulags- og byggingaryfirvöld þyrftu ekki að líta til þeirra áhrifa sem starfseminni fylgdi utandyra. Gert væri ráð fyrir að starfsemin yrði heimil langt fram eftir nóttu um helgar. Óhjákvæmilega fylgdi henni aukin umferð gangandi vegfarenda og ökutækja um kvöld og fram á nætur. Mjó gangstétt væri fyrir framan fyrirhugaðan veitingastað og skammt þar frá skagi tröppur hússins nr. 7 út undir gangstéttabrún, en þessar aðstæður hefðu það í för með sér að erfitt gæti verið að gæta fyllsta öryggis við anddyri staðarins. Stutt væri í íbúðir stefndu sunnan við og gegnt skemmtistaðnum og gæfi augaleið að tilvist staðarins hefði truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir. Úrskurðarnefndin hafi kynnt sér aðstæður á vettvangi. Mat hennar hafi verið að hið umdeilda byggingarleyfi fullnægði ekki skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um að framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi skyldu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur 26. nóvember 2003 hafi því verið felld úr gildi. Stefndu séu sammála framangreindu mati úrskurðarnefndarinnar og rökstuðningi fyrir þeirri niðurstöðu hennar að byggingarleyfið samrýmdist ekki staðfestu aðalskipulagi og samþykktu deiliskipulagi. Aðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 hafi verið staðfest 20. desember 2002 og tekið gildi 10. janúar 2003. Greinargerð III - Þróunaráætlun miðborgarinnar hafi upphaflega verið staðfest sem breyting á aðalskipulagi borgarinnar 1996-2016, en sé nú staðfestur hluti núgildandi aðalskipulags. Í landnotkunarþætti Þróunaráætlunar miðborgar, sem tekinn hafi verið upp í aðalskipulagi og vísað til í deiliskipulagsgögnum, segi um notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða, að skilyrði fyrir veittri notkun séu að notkunin hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að ekki sé um óæskilega aukningu umferðar að ræða, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt. Sú starfsemi sem stefnanda hafi verið leyfð með framangreindri ákvörðun samrýmdist ekki þessum skilmálum. Ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur hafi verið ólögmæt og hafi úrskurðarnefnd skipulags- og byggingarmála því fellt hana úr gildi. Stefndu mótmæli því að stefnandi hafi undir rekstri kærumálsins fyrir úrskurðarnefndinni sýnt fram á að notkunin hefði á engan hátt truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna lyktar eða sorps og að upplýsingar frá lögreglu sýni að rekstur skemmtistaðarins í kjallara hússins að Þingholtsstræti 5 hafi haft ótrúlega lítil áhrif á umhverfi sitt. Þvert á móti hafa íbúar í nærliggjandi íbúðum orðið fyrir miklu ónæði vegna skemmtistaðarins sem hafi verið miklu meira en útköll lögreglu segi til um. Dóminum beri að leggja til grundvallar að stefnandi hafi, gegn fullyrðingum stefndu, sönnunarbyrði fyrir því að fyrirhuguð starfsemi hans, sem leyfð var með ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur 26. nóvember 2003 en felld úr gildi með úrskurði úrskurðarnefndar í skipulags- og byggingarmálum, skapi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að notkunin hafi ekki í för með sér óæskilega aukningu umferðar, aðgengi verði tryggt og bílastæðaþörfum fullnægt. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að starfsemin hafi ekki slík truflandi áhrif og sé öllum fullyrðingum hans í þá veru mótmælt. Þvert á móti hafi réttargæslustefndi tekið undir það í málsrökum fyrir úrskurðarnefndinni að hætta væri á ónæði frá gestum hins fyrirhugaða veitingastaðar á kvöldin og um nætur um helgar. Í Þingholtsstræti 1 og 2 séu reknir veitingastaðir og einnig í kjallara hússins nr. 5. Síðan sá veitingastaður var opnaður hafi ástandið í hverfinu versnað til muna. Mikill ágangur gesta veitingastaða í nágrenninu sé í port á milli húsanna Þingholtsstrætis 5 og 7 en úr því sé inngangur í húsin nr. 7 og 7a. Þetta hafi valdið íbúum miklu ónæði og óþægindum. Hávaði frá veitingastaðnum sem fyrir er og ágangur ölvaðra einstaklinga hafi verið óþolandi og til mikillar truflunar. Íbúar hafi daglega þurft að hreinsa frá húsum sínum alls kyns óþrifnað sem stafi frá viðskiptavinum nærliggjandi veitingahúsa. Með því að heimila rekstur á veitingastað í samræmi við leyfið, sem fellt var úr gildi með úrskurði nefndarinnar, hefði það í för með sér aukna og óþolandi truflun fyrir nærliggjandi íbúðir og íbúa. Fyrirhugaður skemmtistaður yrði opinn nánast næturlangt um helgar og honum fylgdi enn meiri hávaði og truflun frá umferð gangandi vegfarenda og ökutækja um kvöld og fram á nætur. Stutt sé í íbúðir stefndu sunnan við og gegnt hinum fyrirhugaða skemmtistað og gefi augaleið að tilvist staðararins muni hafa slík truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir að þær muni varla teljast íbúðarhæfar. Engin sérstök bílastæði fylgdu hinum fyrirhugaða veitingastað, hvorki fyrir starfsfólk né gesti, en bílastæðavandi í götunni og á svæðinu sé ærinn fyrir. Aðgengi við hina fyrirhuguðu starfsemi sé ótryggt og bílastæðakröfum verði ekki fullnægt. Sorpaðstaða hins fyrirhugaða veitingastaðar sé ekki viðunandi og muni það leiða til mikils sóðaskapar fyrir nærliggjandi umhverfi. Hávaðamengun verði umfram þau mörk sem íbúar í nærliggjandi húsum þurfi að láta sér lynda. Stefndu mótmæli að niðurstaðan í framangreindu kærumáli nr. 1/2004 hafi byggst á ófullnægjandi gögnum og upplýsingum og að úrskurðarnefndin hafi vanrækt rannsóknarskyldu sína samkvæmt stjórnsýslulögum nr. 37/1993. Úrskurðarnefndin hafi kynnt sér aðstæður á vettvangi. Réttargæslustefndi hafi tekið undir þau rök að fyrirhuguð starfsemi yrði truflandi fyrir íbúa í nágrenninu. Þeirri málsástæðu stefnanda að hann eigi að njóta jafnræðis á við eigendur annarra fasteigna á hinum skilgreindu verslunarsvæðum miðborgarinnar, sem fengið hafi leyfi til reksturs skemmtistaða, sé mótmælt. Við mat á því hvort hið umdeilda byggingarleyfi samræmist skipulagsskilmálum skipti ekki máli þótt leyfi hafi verið veitt fyrir öðrum skemmtistöðum í nágrenninu, enda ekki til þess vitað að reynt hafi á lögmæti þeirra leyfisveitinga. Ekki hafi verið skylt að veita hið umdeilda leyfi með tilliti til jafnræðisreglu þar sem hvorki hafi verið skorið úr um lögmæti tilvitnaðra leyfisveitinga né staðreynt að um sambærileg mál sé að ræða, m.a. með tilliti til skipulagsskilmála. Samkvæmt þessu fullnægði hið umdeilda byggingarleyfi ekki skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um að framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi skuli vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Af þeim sökum beri dóminum að hafna dómkröfum stefnanda og láta úrskurð úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í málinu nr. 1/2004 halda gildi sínu. Stefndu vísi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, aðalskipulags Reykjavíkur 2001-2024, sem staðfest hafi verið 20. desember 2002 og gilt hafi frá 10. janúar 2003, deiliskipulags fyrir reit 1.170.3, sem hafi öðlast gildi 16. ágúst 2002, og Þróunaráætlun miðborgarinnar sem nú sé staðfestur hluti núgildandi deiliskipulags. Málskostnaðarkrafan sé reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök réttargæslustefndu Ágreiningur í máli þessu snúist um lögmæti byggingarleyfis sem skipulags- og byggingarnefnd hafi veitt stefnanda til að innrétta skemmtistað á 1. hæð hússins að Þingholtsstræti 5. Stefndu hafi kært leyfisveitinguna til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála sem í úrskurði sínum 30. desember 2004 hafi fellt leyfið úr gildi. Niðurstöðu sína hafi úrskurðarnefndin m.a. byggt á því að hin fyrirhugaða starfsemi, þ.e. rekstur skemmtistaðar, samrýmdist ekki sérákvæðum Þróunaráætlunar miðborgar, um notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða, nánar tiltekið, að notkunin hafi ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að ekki sé um óæskilega aukningu umferðar að ræða, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt. Úrskurðarnefndin hafi talið að við ákvörðun hins umdeilda byggingarleyfis hafi skipulags- og byggingaryfirvöldum verið skylt að líta til þeirra áhrifa sem hinni fyrirhuguðu starfsemi fylgdi utandyra. Mat úrskurðarnefndarinnar hafi verið að byggingarleyfið fullnægði ekki skilyrðum 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 um að framkvæmdir samkvæmt byggingarleyfi skyldu vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Úrskurðarnefndin hafi af þeim sökum fellt byggingarleyfið úr gildi. Úrskurðurinn sé haldinn slíkum efnislegum annmörkum að óhjákvæmilegt sé að fella hann úr gildi. Með hliðsjón af því taki réttargæslustefnda undir dómkröfur stefnanda í máli þessu, að úrskurðurinn verði ógiltur með dómi og að staðfest verði sú ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur frá 26. nóvember 2003, að veita stefnanda leyfi til að innrétta skemmtistað á 1. hæð atvinnuhúsnæðisins að Þingholtsstræti 5. Samkvæmt samþykktum borgaryfirvalda, sem fram komi í aðal- og deiliskipulagi og gildi fyrir reitinn sem Þingholtsstræti 5 standi á, megi leyfa starfsemi skemmtistaðar innan reitsins, svo framarlega sem uppfyllt séu skilyrði um frágang og notkun húsnæðisins að teknu tilliti til íbúa og annarra hagsmunaaðila í nágrenninu. Vegi þyngst í því sambandi að tæknilegur frágangur húsnæðis, sem í hlut eigi hverju sinni, sé með þeim hætti að ekki sé hætta á röskun grenndarhagsmuna umfram það sem eðlilegt megi teljast á miðborgarsvæði, sérstaklega hvað varði atriði eins og hljóðvist vegna starfsemi innanhúss. Umrætt skipulagssjónarmið sé staðfest í landnotkunarþætti Þróunaráætlunar miðborgar og á því hafi verið byggt af hálfu skipulags- og byggingarnefndar við útgáfu byggingarleyfisins. Eins og fram komi í bókun fundarins hafi útgáfa leyfisins verið háð því skilyrði að samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist staðarins lægi fyrir. Í úrskurðinum hafi nefndin hins vegar komist að öndverðri niðurstöðu, en hún hafi talið að fyrirhuguð starfsemi skemmtistaðar á svæðinu samrýmdist ekki skilmálum Þróunaráætlunar miðborgar um notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða. Að baki niðurstöðunni hafi einkanlega legið þau rök að skipulags- og byggingaryfirvöldum hafi borið að líta til þeirra áhrifa sem starfseminni myndi fylgja utandyra við mat á því hvort byggingarleyfisumsókn samræmdist deiliskipulagsskilmálum reitsins. Í úrskurðinum sé sérstaklega rakið að gert væri ráð fyrir að starfsemin yrði heimiluð langt fram eftir nóttu um helgar og þar af leiðandi fylgdi henni óhjákvæmilega aukin umferð gangandi vegfarenda og ökutækja um kvöld og fram á nætur. Fallist verði á það með úrskurðarnefndinni að hinni fyrirhuguðu starfsemi kunni að fylgja aukin umferð kvölds og nætur um helgar. Það atriði geti á hinn bóginn ekki orðið grundvöllur ógildingar byggingarleyfis í málinu enda sé fasteignin skráð atvinnuhúsnæði og skapi því umferð í samræmi við það. Í ljósi eðli þeirrar starfsemi sem fyrirhuguð sé í húsnæðinu verði að gera ráð fyrir aukinni umferð gesta að húsinu á kvöldin og um nætur um helgar. Sú umferð geti vissulega haft í för með sér ónæði fyrir íbúa nærliggjandi húsa. Íbúar svæðisins verði hins vegar að þola slíkt ónæði átölulaust, enda eðlilegur þáttur í landnotkun svæðisins. Í sama húsi auk nærliggjandi húsa hafi verið reknir veitinga- og skemmtistaðir um árabil. Með sömu skipulagsrökum og forsendum og eigi við í þessu máli þurfi íbúar svæðisins að sætta sig við tilvist þeirra staða. Enn fremur víki úrskurðarnefndin að öryggissjónarmiðum í úrskurði sínum, en fram komi að gangstétt fyrir framan fyrirhugaðan skemmtistað sé mjó og nálægt tröppum hússins nr. 7. Nefndin telji að erfitt geti verið að gæta fyllsta öryggis við anddyri staðarins í ljósi þessara aðstæðna. Verði að skilja röksemdafærslu úrskurðarnefndarinnar svo, að synja hefði átt um veitingu umþráttaðs byggingarleyfis, á þeirri forsendu að hin fyrirhugaða starfsemi kynni að hafa í för með sér aukna slysahættu. Því sé mótmælt að slíkt matskennt og tilviljunarkennt atriði án tilvísunar til nokkurra ákvæða byggingarreglugerðar geti ráðið úrslitum um niðurstöðu málsins. Hvergi sé í samþykktu deiliskipulagi að finna ákvæði þess efnis að breidd gangstéttar sé skilyrði fyrir starfsemi samkvæmt heimilli landnotkun. Því hefði aldrei komið til álita af hálfu skipulagsyfirvalda að byggja á því í málinu. Þá sé fullyrt í úrskurðinum að tilvist hins fyrirhugaða skemmtistaðar muni hafa „truflandi“ áhrif á nærliggjandi íbúðir án þess þó að reynt sé að útskýra í hverju þau væru fólgin. Fullyrðingin veki undrun, sérstaklega þegar litið sé til þess að umrætt byggingarleyfi hafi verið bundið ströngum skilyrðum, svo sem lokaúttekt byggingarfulltrúa, samþykki heilbrigðiseftirlits og prófun á hljóðvist staðarins. Að baki hafi augljóslega legið sú hugsun að starfræksla staðarins hæfist ekki fyrr en kröfur bundnar í lögum og reglugerðum, t.a.m. um hljóðvist, væru uppfylltar. Af hálfu stefnanda hafi staðið til að ráðast í sértækar framkvæmdir til þess að tryggja að hljóðvist frá staðnum ylli ekki nágrönnum meira ónæði en lög og reglur geri ráð fyrir. Í ljósi þess sé afstaða úrskurðarnefndarinnar um þetta atriði illskiljanleg. Nefndinni hefði borið að útskýra nákvæmlega í hverju hin truflandi áhrif væru fólgin, eðli þeirra og áhrif, enda ekkert í gögnum málsins sem gefi tilefni til að ætla að tilvist staðarins hefði truflandi áhrif umfram það sem heimilt sé samkvæmt skipulagi svæðisins. Það hafi ekki verið gert sem veiki niðurstöðu úrskurðarnefndarinnar. Útilokað hafi verið fyrir skipulagsyfirvöld að komast að annarri niðurstöðu en þau hafi gert í málinu, enda augljóslega um skýrt brot á skipulags- og byggingarlöggjöf og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins að ræða hefði umsókn stefnanda sætt annarri meðferð og takmörkunum en umsóknir þeirra aðila sem nú þegar væru með rekstur á svæðinu. Þá hefði synjun leyfisins verið ólögmæt þar eð fyrirhuguð nýting húsnæðisins hafi verið í samræmi við skilmála svæðisins og stefnandi uppfyllti að öllu leyti skilyrðin sem honum væru sett fyrir veitingu leyfisins. Undir framangreind sjónarmið sé að vissu leyti tekið í úrskurðinum, enda talið að leggja eigi deiliskipulag svæðisins til grundvallar við úrlausn um lögmæti hins umdeilda byggingarleyfis. Ákvörðun byggingarfulltrúans í Reykjavík um að veita byggingarleyfi vegna breytinga á hagnýtingu eignar sé ívilnandi ákvörðun í garð handhafa byggingarleyfis. Þegar úrskurðurinn var kveðinn upp 30. desember 2004, tæpu ári eftir að frestur nefndarinnar til að úrskurða í málinu rann út, hafi stefnandi hafið framkvæmdir á grundvelli byggingarleyfisins. Ljóst sé því að afturköllun þess hefði í för með sér stórfellt óhagræði fyrir stefnanda. Samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttarins þurfi almennt mikið til að koma til þess að þegar birt og ívilnandi stjórnvaldsákvörðun verði talin haldin slíkum annmörkum að ógild sé. Að baki afturköllunarheimildum stjórnvalda í 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 búi þau viðurkenndu sjónarmið að heimildir stjórnvalda til afturköllunar þegar birtra stjórnvaldsákvarðana séu undantekningarheimildir sem sæti þröngri skýringu og í öllum vafatilvikum beri að beita slíkum heimildum af varfærni. Þannig megi ætla að túlka beri byggingarleyfishafa í hag þegar um ívilnandi stjórnvaldsákvörðun sé að ræða. Af þessu leiði að jafnvel þótt stjórnvaldsákvörðun sé haldin annmarka sé ekki sjálfgefið að slíkt leiði til þeirrar niðurstöðu að hún sé ógildanleg, sérstaklega þegar um sé að ræða ívilnandi ákvörðun. Ógilding ívilnandi stjórnvaldsákvörðunar feli í sér skerðingu á réttaröryggi, væntingum og hagsmunum byggingarleyfishafa. Af hinum umdeilda úrskurði verði ekki ráðið að tekið hafi verið tillit til þessara viðurkenndu sjónarmiða stjórnsýsluréttarins þegar ívilnandi og þegar birt ákvörðun réttargæslustefnda var úrskurðuð ógild. Réttargæslustefnda byggi málatilbúnað sinn á skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 og reglugerðum settum með stoð í þeim, stjórnsýslulögum nr. 37/1993 og almennum reglum stjórnsýslu og stjórnarfarsréttar. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Krafa stefnanda í málinu um ógildingu úrskurðar úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála 30. desember 2004 er byggð á því að ekki hafi verið rétt staðið að úrskurðinum og sé hann af þeim sökum ólögmætur. Stefnandi telur að ekki hafi legið nægar upplýsingar fyrir nefndinni, en hún hafi ekki aflað gagna um þau atriði sem úrskurður hennar sé byggður á og þar með hafi rannsóknarreglu í 10. gr. stjórnsýslulaga ekki verið gætt. Stefnandi telur einnig að rök nefndarinnar fyrir því að brotið hafi verið gegn aðal- og deiliskipulagi, sem gildi um svæðið sem um ræði, standist ekki. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga er óheimilt að breyta húsi eða notkun þess nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Slíkar framkvæmdir má ekki leyfa nema þær séu í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Í almennu ákvæði Þróunaráætlunar miðborgarinnar, sem var eins og fram hefur komið staðfest sem hluti aðalskipulags, segir að meðal skilyrða fyrir því að veitt verði leyfi fyrir notkun utan skilgreindra götusvæða aðal- og hliðarverslunarsvæða sé að notkunin hefði ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða eða af öðrum ástæðum og hefði ekki í för með sér óæskilega aukningu umferðar. Óumdeilt er í málinu að þetta ákvæði gildi við úrlausn á því hvort rétt hafi verið að veita stefnanda umbeðið leyfi. Ákvæðið er og í samræmi við yfirlýst markmið laga um hollustuhætti og mengunarvarnir nr. 7/1998, en í 1. gr. þeirra segir að markið laganna sé að búa landsmönnum heilnæm lífsskilyrði og vernda þau gildi sem felist í heilnæmu og ómenguðu umhverfi. Í 5. mgr. 3. gr. laganna er skilgreint hvað átt sé við með mengun og að hún taki einnig til ólyktar, hávaða, titrings og fleiri atriða sem þar eru talin. Í úrskurði úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála kemur fram að niðurstaða kærumálsins fyrir nefndinni er reist á upplýsingum sem fram koma í gögnum sem lögð voru fyrir nefndina og sjónarmiðum málsaðila sem þar eru rakin. Samkvæmt því sem þar kemur fram töldu stefndu að hávaði og annað ónæði vegna gesta annarra veitingastaða, sem fyrir væru á svæðinu, væri nánast óbærilegt íbúum við götuna. Þar kemur einnig fram að gert sé ráð fyrir því að í umbeðinni breytingu á húsinu Þingholtsstræti 5 felist að heimilt verði að veita þar áfengi allar nætur um helgar. Því fylgi óhjákvæmilega mikið ónæði á þessum tíma vegna drykkjuláta gesta utanhúss og óviðunandi umgengni þeirra á þessum tíma sólarhrings, meðal annars inni á lóðum stefndu. Hávaði gangandi vegfarenda og af aukinni bílaumferð verði einnig mikill á sama tíma. Í úrskurðinum eru skilmerkilega skilgreindar þær reglur sem taldar eru eiga við um úrlausnarefnið. Vísað er til framangreinds ákvæðis Þróunaráætlunar miðborgarinnar, sem tekin hafi verið upp í aðalskipulagi og til sé vísað í skipulagsgögnum, um að skilyrði fyrir veittri notkun séu að hún hefði ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða, lyktar, sorps eða af öðrum ástæðum og að ekki verði um óæskilega aukningu umferðar að ræða, aðgengi verði tryggt og bílastæðakröfum fullnægt, en nefndin taldi þetta ákvæði eiga við um úrlausn málsins. Í úrskurðinum er fallist á að fyrirhuguð starfsemi, sem leyfð hefði verið með hinni kærðu ákvörðun, samrýmdist ekki þessum skilmálum, enda þyrftu skipulags- og byggingaryfirvöld að líta jafnframt til þeirra áhrifa sem starfseminni fylgdu utandyra. Stutt væri í íbúðir kærenda sunnan við og gegnt skemmtistaðnum og taldi úrskurðarnefndin að augljóslega hefði tilvist staðarins truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir. Í rökstuðningi fyrir niðurstöðunni er að verulegu leyti stuðst við óvefengjanlegar staðreyndir og almenna reynslu og þekkingu við mat á þeim atriðum sem þar skiptu máli. Við vettvangsgöngu, sem nefndin hafði látið fara fram og dómurinn síðar undir rekstri málsins, var auðvelt að sjá að gatan er þröng og vegalengdir milli húsanna sem um ræðir eru mjög stuttar. Engra frekari gagna var því þörf á að afla til að staðreyna þessar aðstæður við meðferð málsins fyrir úrskurðarnefndinni. Þá verður ekki talið að tilefni hafi verið til að afla frekari gagna um þá ályktun, sem augljóslega skipti máli við úrlausn málsins fyrir nefndinni, að mikill hávaði um nætur valdi að öllu jöfnu verulegri röskun á næturfriði þeirra sem við slíkt búa. Með vísan til þessa verður ekki fallist á að úrskurðurinn, sem krafist er í málinu að felldur verði úr gildi, hafi verið byggður á ófullnægjandi upplýsingum eða að nefndin hafi ekki gætt þess að rannsaka málið nægilega samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 áður en hún kvað úrskurðinn upp. Stefnandi vísar til þess að ákvörðun skipulags- og byggingarnefndar Reykjavíkur um að veita stefnanda umbeðið byggingarleyfi, sem felld var úr gildi með framangreindum úrskurði, sé í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag, en þar segi meðal annars að leyfður verði rýmri afgreiðslutími áfengis á svæðinu. Eins og hér að framan er rakið verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að skylt hafi verið að meta samkvæmt framangreindu ákvæði Þróunaráætlunar miðborgarinnar, sem síðar var staðfest sem hluti aðalskipulags, hvort breyting á notkun húsnæðisins hefði truflun í för með sér fyrir nærliggjandi íbúðir vegna hávaða eða af öðrum ástæðum og hvort af henni leiddi óæskilega umferð. Telja verður að í þessu ákvæði felist ótvíræð skylda til að gæta þess sérstaklega að hin breytta notkun valdi ekki þeirri truflun sem þar er skilgreind. Þykir engu breyta í því sambandi þótt svæðið sem um ræðir sé ekki skilgreint í aðalskipulagi sem íbúðarsvæði heldur sem hliðarverslunarsvæði. Af þessum sökum verður að líta svo á að þótt fram komi að gert sé ráð fyrir því í staðfestu aðalskipulagi að rýmri afgreiðslutími áfengis verði leyfður á svæðinu verði aðeins unnt að veita leyfi fyrir honum að uppfylltu skilyrðinu um að slíkt valdi ekki truflun fyrir nærliggjandi íbúðir vegna hávaða eða af öðrum ástæðum eins og tilgreint er. Verði þessa ekki gætt er óhjákvæmilegt að líta svo á að ákvörðun um að veita leyfi fyrir slíkum breytingum samræmist hvorki aðalskipulaginu né fyrirmælum í 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga um að framkvæmdir, sem háðar eru leyfi viðkomandi sveitarstjórnar samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar, skuli vera í samræmi við staðfest aðalskipulag og samþykkt deiliskipulag. Við mat og túlkun á því sem skiptir máli í þessu sambandi verður að líta til aðstæðna sem þarna eru og að fyrirhugðaða breytingu á húsinu ætlaði stefnandi að gera í því skyni meðal annars að veita gestum áfengi allar nætur um helgar. Verður að telja að af slíkri starfsemi hljóti að leiða verulega truflun á næturfriði þeirra sem búa í næstu húsum. Notkunin veldur því þeirri röskun sem framangreindu ákvæði í staðfestu aðalskipulagi er ætlað að koma í veg fyrir að geti orðið og ákvörðun um að veita stefnanda umbeðið byggingarleyfi brýtur þar með gegn 2. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga um að framkvæmdir séu í samræmi við staðfest aðalskipulag. Ákvörðunin um að veita stefnanda umbeðið leyfi hefur því verið andstæð lögum en niðurstaða úrskurðarins, sem stefnandi krefst að felldur verði úr gildi, er byggð á þessu. Með vísan til þessa verður að hafna því að úrskurðurinn hafi ekki byggst á fullnægjandi rökum og sé af þeim sökum ólögmætur eins og haldið er fram af hálfu stefnanda. Samkvæmt því sem að framan er rakið um upplýsingar sem lágu fyrir úrskurðarnefndinni verður að telja að fram hafi komið með nægilega skýrum hætti og að sýnt hafi verið fram á með haldbærum rökum að umrædd notkun hefði truflandi áhrif á þá sem búa í íbúðum stefndu með óhæfilegri röskun á næturfriði þeirra, þar á meðal með óæskilegri aukinni umferð og hávaða. Þar með hefur ekki verið gætt framangreinds ákvæðis aðalskipulags um að notkunin hefði ekki truflandi áhrif á nærliggjandi íbúðir vegna hávaða eða af öðrum ástæðum. Þar sem hin umbeðna breyting á notkun jarðhæðar Þingholtsstrætis 5 er þessum annmarka háð brýtur leyfi til að framkvæma hana í bága við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga. Verður þegar af þeirri ástæðu ekki fallist á að hinn umdeildi úrskurður sé ólögmætur eða að ólögmætt hafi verið að synja stefnanda um leyfið. Niðurstaða dómsins er því sú að ekki hafi verið sýnt fram á slíka annmarka á úrskurðinum, hvorki að formi né efni, að leitt geti til ógildingar hans. Ber þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfum stefnanda í málinu um ógildingu úrskurðarins og staðfestingu ákvörðunar skipulags- og byggingarnefndar um að veita stefnanda umbeðið byggingarleyfi. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að stefnandi greiði stefndu málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Málskostnaður réttargæslustefnda, Reykjavíkurborgar, fellur niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Kröfum stefnanda, Eikur fasteignafélags ehf., í máli þessu er hafnað. Stefnandi greiði stefndu, Davíð W. Jack, Bergdísi Ósk Sigmarsdóttur, Birni H. Björnssyni og Sólbliki ehf., 500.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður réttargæslustefnda, Reykjavíkurborgar, fellur niður. |
Mál nr. 320/2014 | Fjármálafyrirtæki Slit Afleiðusamningur Skuldajöfnuður | L hf. og Í hf. gerðu í janúar 2008 með sér gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning og var lokadagur samningsins 25. ágúst 2009. Í málinu, sem L hf. höfðaði á hendur Í hf., greindi aðilana á um uppgjör samningsins í kjölfar þess að forveri L hf. var tekinn yfir af Fjármálaeftirlitinu á grundvelli laga nr. 125/2008 og síðar til slita. Var krafa L hf. um heimtu skuldar samkvæmt samningnum reist á því að L hf. ætti rétt á fjárhagslegu uppgjöri sem tæki mið af því að verða eins settur og skiptasamningurinn hefði verið efndur að fullu fram til lokadags. Hæstiréttur taldi að Í hf. hefði mátt skilja tilkynningu L hf. 16. október 2008, um að skiptasamningnum yrði „lokað“, svo að með henni væri L hf. einhliða að fella niður skiptasamninginn og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samninginn af sinni hálfu né ætlast til þess af Í hf. Að öllu virtu var fallist á með Í hf. að L hf. ætti ekki rétt til uppgjörs á skiptasamningnum sem tæki mið af því að L hf. yrði eins settur og samningurinn hefði verið réttilega efndur af hálfu beggja aðila til lokadags. Því næst vísaði Hæstiréttur til þess að í skuldajafnaðaryfirlýsingu Í hf. 20. janúar 2009 kæmi skýrlega fram viðurkenning þess að L hf. ætti á hendur Í hf. gilda og skýra kröfu samkvæmt skiptasamningnum en að miða bæri uppgjör hans við 7. október 2008. Af þeim sökum var Í hf. ekki talinn geta borið fyrir sig fyrningu, umboðsskort eða vanefndir af hálfu L hf. Taldi rétturinn að Í hf. hefði ekki getað, án þess að annað kæmi til, gengið út frá því síðastgreindan dag að skiptasamningurinn yrði til frambúðar ekki efndur af hálfu L hf. Að virtu því hvernig líta mætti á yfirlýsingu L hf. 16. október 2008 var fallist á varakröfu Í hf. sem reist var á því að uppgjör skyldi miðast við þann dag. Var Í hf. gert að greiða L hf. 146.892.482 krónur vegna uppgjörs samningsins. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Dómsorð: Stefndi, Íslensk verðbréf hf., greiði áfrýjanda, LBI hf., 146.892.482 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2014. I Mál þetta var höfðað 31. október 2012 og tekið til dóms 22. janúar 2014. Stefnandi er Landsbanki Íslands hf., Álfheimum 74, Reykjavík. Stefndi er Íslensk verðbréf hf., Strandgötu 3, Akureyri. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 267.238.172 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af stefnufjárhæð frá 25. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda og að við ákvörðun hans verði tekið tillit til virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda að skaðlausu. Stefndi hefur uppi í málinu gagnkröfu samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi krefst ekki sjálfstæðs dóms um gagnkröfu sína en hann krefst þess að gagnkröfunni verði skuldajafnað á móti kröfum stefnanda sem leiði til þess að taka verði aðalkröfu hans um sýknu til greina. II Málavextir Hinn 21. janúar 2008 gerðu aðilar með sér svokallaðan gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamning. Samkvæmt slíkum samningi er aðilum skylt að skiptast á gjaldmiðlum á gjalddaga höfuðstólsskipta og vöxtum á vaxtagjalddögum. Í þessu felst að samningsaðili skuldbindur sig til að selja gagnaðila sínum eina mynt og kaupa aðra af honum í staðinn. Gjalddagar á höfuðstólsskiptum í samningum af þessum toga eru ýmist einn eða tveir, þ.e. aðeins í lok samnings ef hann er einn en í upphafi og lok samnings ef þeir eru tveir. Á gjalddögum höfuðstólsskipta skiptast aðilar samtímis á greiðslum í samræmi við efni samningsins. Þeir skiptast einnig á vöxtum sem reiknast samkvæmt ákvæðum samningsins af höfuðstól skuldbindingar hvors aðila á samningstíma. Gjalddagar vaxtaskipta eru mismargir eftir efni samninganna. Afleiðusamningar eru í eðli sínu samningar þar sem verðmæti samningsins ræðst af þróun undirliggjandi gjaldeyris og vöxtum frá upphafi samnings til lokagjalddaga. Samkvæmt h-lið 2. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 108/2007 eru skiptasamningar afleiðusamningar. Samningur aðila sem um er deilt í máli þessu kveður á um að aðilar áttu að skiptast á greiðslum sem næmu vöxtum á viðmiðunarfjárhæð hvors aðila á vaxtagjalddögum og á viðmiðunarfjárhæðum gjaldmiðla á upphafsdegi og á lokagjalddaga. Á upphafsdegi samningsins, 22. janúar 2008, greiddi stefndi stefnanda 327.250.000 krónur en fékk í staðinn 5.000.000 USD frá stefnanda. Stefnanda bar síðan að greiða stefnda vexti sem námu þriggja mánaða REIBOR vöxtum eins og þeir voru skráðir tveimur bankadögum fyrir upphaf vaxtatímabils, að viðbættu 2,6% álagi, af 327.250.000 krónum á hverjum vaxtagjalddaga sem voru 25. febrúar, 25. maí, 25. ágúst og 25. nóvember ár hvert, í fyrsta sinn 25. febrúar 2008. Stefndi átti aftur á móti að afhenda stefnanda fjárhæð sem nam þriggja mánaða USD-BBA-LIBOR vöxtum eins og þeir voru skráðir tveimur bankadögum fyrir upphaf vaxtatímabilsins, að viðbættu 0,7% vaxtaálagi, af 5.000.000 USD á hverjum gjalddaga, sem voru þeir sömu og hjá stefnanda. Á lokagjalddaga áttu aðilar síðan að skiptast á fjárhæðum, þannig að stefnda bar að greiða stefnanda 5.000.000 USD en stefnandi skyldi greiða stefnda 327.250.000 krónur. Í samningnum er einnig gert ráð fyrir að stefndi greiði stefnanda á upphafsdegi 124.488 USD. Ágreiningslaust er að báðir aðilar efndu samningsskyldur sínar samkvæmt samningnum með því að skiptast á fjárhæðum höfuðstóls í upphafi og vöxtum á gjalddögum vaxta 25. febrúar, 25. maí og 25. ágúst 2008 en eftir þann tíma hafa engar greiðslur átt sér stað. Hinn 17. janúar 2008 áttu aðilar málsins einnig í viðskiptum sem fólust í því að stefndi keypti af stefnanda skuldabréf fyrir 4.875.512,5 USD (sem að viðbættri greiðslu að fjárhæð 124.488 sem getið er hér að framan gerir USD 5.000.000,5). Skuldabréf þetta var hluti af skuldabréfaútgáfu, verðviðauka, stefnanda sem kallaðist LANISL Float 25/08/2009, ISIN nr. US515OX1AB50. Dagsetning á uppgjöri viðskiptanna er 22. janúar 2008. Vexti af þessu bréfi átti stefnandi að greiða 25. febrúar, 25. maí, 25. ágúst og 25. nóvember ár hvert en höfuðstól bréfsins átti að greiða 29. ágúst 2009. Féllu því saman vaxtagreiðslur af þessu bréfi og vaxtagreiðslur af skiptasamningnum sem áður er getið og þá er lokadagur á greiðslu skuldabréfsins hinn sami og lokadagur skiptasamningsins. Ákvæði í skiptasamningnum lýsa því hvernig aðilar skuli skiptast á greiðslum og má þá ráða að þegar stefnandi greiðir vexti af skuldabréfinu er stefndi skuldbundinn til að greiða þá strax til stefnanda sem raunar sér um allar millifærslur á greiðslum vegna beggja samninganna. Þá má sjá að á móti þessum vöxtum á stefnandi að greiða vexti af 327.250.000 króna höfuðstól. Í raun greiddi stefndi því ekki fyrir skuldabréfið sem hann keypti heldur greiddi hann 327.250.000 krónur inn á skiptasamninginn sem stefndi tók og greiddi í Bandaríkjadölum fyrir skuldabréfið. Þegar skiptasamningurinn og skuldabréfakaupin eru skoðuð saman sést að stefnandi er í raun að lána stefnda 327.250.000 krónur og að hann á að fá þá fjárhæð til baka ásamt vöxtum í íslenskum krónum. Markmið skiptasamningsins var því að verja stefnda fyrir áhættu af gengi Bandaríkjadals gagnvart krónu. Um samningssamband aðila samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum giltu ákvæði samningsins sjálfs. Í 3. gr. samningsins er tekið fram að auk þeirra ákvæða sem fram komi í samningnum gildi almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. en þessa skilmála undirritaði stefndi ekki. Í málflutningi beggja aðila var miðað við að nefndir skilmálar stefnanda giltu um samning aðila. Í almennum skilmálum stefnanda er vísað til þess að ákvæði almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga, útgefnir af sambandi íslenskra viðskiptabanka og sambandi íslenskra sparisjóða, 1. útgáfa, febrúar 1998, gildi einnig um öll markaðsviðskipti hjá stefnda eftir því sem við eigi. Sé misræmi milli skilmálanna gildi skilmálar stefnanda. Fjármálaeftirlitið ákvað hinn 7. október 2008 að taka yfir vald hluthafafundar stefnanda og vék stjórn hans frá. Samtímis skipaði eftirlitið stefnanda skilanefnd sem tók við heimildum stjórnar samkvæmt ákvæðum laga um hlutafélög nr. 2/1995, í samræmi við 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og þeim var breytt með lögum nr. 44/2009. Fjármálaeftirlitið ákvað hinn 9. október 2008 með heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, að ráðstafa eignum og skuldum stefnanda til Nýja Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 1. tölulið ákvörðunarinnar skyldi öllum eignum stefnanda, hverju nafni sem þær nefndust, ráðstafað til Nýja Landsbanka Íslands hf. Í viðauka með ákvörðuninni voru tilgreind ákveðin réttindi sem undanþegin voru framsalinu. Í 2. málslið 7. töluliðar nefndrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins var mælt fyrir um að ákvörðunin næði til allra afleiðusamninga stefnanda. Hinn 12. október 2008 ákvað Fjármálaeftirlitið að allir afleiðusamningar skyldu vera áfram hjá stefnanda og felldi eftirlitið þar með úr gildi 2. málslið 7. töluliðar ákvörðunarinnar sem tekin var 9. október 2008. Eftir þessa ákvörðun voru réttindi og skyldur samkvæmt afleiðusamningum aftur komin til Landsbanka Íslands hf. Í tilefni af þessari ákvörðun sendi skilanefnd Landsbanka Íslands frá sér yfirlýsingu, m.a. til stefnda, þar sem fram kemur að að óbreyttu liggi fyrir að afleiðusamningum þeim sem ákvörðun Fjármálaeftirlitsins tekur til verði lokað. Í því felist m.a. að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina falla niður. Í kjölfarið munu afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf. en tapstöður mynda kröfu Landsbanka Íslands hf. á viðskiptavini. Að framkominni þessari yfirlýsingu stefnanda ritaði stefndi honum bréf, dagsett 20. janúar 2009, og lýsir yfir skuldajöfnuði við kröfur stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningi aðila, sem að hluta til er tekinn upp í bréfinu. Þá tekur stefndi fram að við yfirtöku Fjármálaeftirlitsins á stefnanda, hinn 7. október 2008, hafi legið fyrir að skuldabréfin yrðu ekki efnd samkvæmt efni sínu. Með því hafi forsendur fyrir áframhaldandi gildi skiptasamningsins brostið og því verði að telja rétt að miða uppgjörsfjárhæð hans við þá dagsetningu. Í bréfinu er að finna lýsingu á þeim skuldabréfum sem stefnandi hyggst nota til skuldajöfnunar á kröfu stefnanda samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum. Í niðurlagi bréfsins er síðan sett fram ósk stefnda þess efnis að stefnandi samþykki skuldajafnaðaryfirlýsinguna og feli starfsmönnum stefnda að hafa samvinnu við stefnanda um nákvæman útreikning á eftirstandandi kröfu stefnanda. Þessu bréfi stefnanda svaraði stefndi með tölvupósti hinn 16. febrúar 2009. Þar kemur fram að skilanefnd stefnanda hafi tekið málið til meðferðar og skuldajöfnun verið hafnað þar sem fyrirsjáanleg vanefnd heimili ekki gjaldfellingu skuldabréfs. Sé óskað frekari upplýsinga eða rökstuðnings er stefnda bent á að hafa samband við ákveðna aðila. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að frekari samskipti hafi átt sér stað milli aðila vegna þessa máls fyrr en stefndi lýsti kröfum samkvæmt nefndu skuldabréfi og öðru til í slitabú stefnanda með bréfi dagsettu 29. október 2009. Þeirri kröfu var hins vegar hafnað með bréfi slitastjórnar stefnanda hinn 5. ágúst 2010 með þeim rökum að Deutsche Bank Trust Company Americas sé það sem kallað er „Trustee“ viðkomandi skuldabréfaútgáfu og slitastjórnin hafi viðurkennt heimild þess félags til að lýsa heildarkröfu á grundvelli skuldabréfaútgáfunnar. Stefndi andmælti afstöðu slitastjórnarinnar með bréfi dagsettu 29. október 2010. Afstaða slitastjórnar var síðar viðurkennd með dómum Hæstaréttar Íslands, t.d. í máli nr. 562/2013, en það mál varðaði sömu skuldabréfaútgáfu stefnanda. Með bréfi dagsettu 5. september 2012 afturkallar stefndi mótmæli sín við afstöðu slitastjórnar stefnanda en áskilur sér áfram rétt til skuldajöfnunar. Í framhaldi af þessu eiga aðilar samskipti í gegnum tölvupóst og án þess að þeim takist að jafna ágreining sinn. III Málsástæður og lagarök Stefnandi reisir kröfu sína á því að skuld stefnda við hann samkvæmt gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningi aðila nemi stefnufjárhæð auk dráttarvaxta en við útreikning kröfunnar hafi verið tekið tillit til þeirra gjalddaga sem voru í hagnaði fyrir stefnda. Sá hagnaður hafi verið framreiknaður með dráttarvöxtum og að því búnu dreginn frá stefnufjárhæð. Stefnandi heldur því fram að aðilar hafi gert með sér bindandi samning sem stefndi hafi staðfest með undirritun sinni. Aðilar hafi skuldbundið sig til að efna samninginn samkvæmt efni hans og stefndi þannig verið skuldbundinn til að greiða stefnanda ákveðnar greiðslur og fá aðrar í staðinn. Stefnandi byggir á því að uppgjör afleiðusamningsins skuli fara fram eftir þeim skilmálum sem réðu réttarsambandi aðila. Stefndi hafi ekki ritað undir almenna skilmála stefnanda en samþykkt þá með því að undirrita nefndan samning. Með vísan til loka málsgreinar gjaldmiðla- og vaxtaskiptasamningsins gildi skilmálarnir í viðskiptum aðila. Þar komi fram að um viðskiptin gildi til viðbótar ákvæðum samningsins almennir skilmálar stefnanda. Þetta leiði til þess að skilmálar stefnanda gildi um samninginn þó svo að þeir hafi ekki verið undirritaðir sérstaklega af stefnda. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt samningi aðila hafi greiðslur sem þeir áttu að inna af hendi verið færðar í íslenskar krónur og þeim skuldajafnað á umsömdum gjalddögum þannig að aðeins mismunur stóð eftir og því hafi einungis annar aðilanna borið greiðsluskyldu sem þá nam nettó mismun þeirra greiðsla sem hvor aðili átti að fá og honum bar að inna af hendi. Samkvæmt þessu hafi aðeins komið til greiðslu nettó tap aðila á hverjum gjalddaga. Stefnandi reisir rétt sinn til skuldajöfnunar á 4. gr. þeirra almennu skilmála sem giltu um viðskiptin svo og almennum reglum kröfuréttar um skuldajöfnun. Segir hann reglu skilmálanna í samræmi við ákvæði 40. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Stefnandi vísar einnig til þess að í 4. gr. og 7. mgr. 7. gr. almennra skilmála fyrir markaðsviðskipti hjá stefnanda sé kveðið á um heimild stefnanda til að umreikna kröfur á hendur stefnda í íslenskar krónur á gjalddaga. Við umreikning í íslenskar krónur sé miðað við miðgengi Seðlabanka Íslands á viðkomandi gjaldmiðlum á gjalddaga. Stefnandi heldur því fram að í kröfu hans sé tekið fullt tillit til skuldbindinga beggja aðila, þannig að kröfur þeirra eru reiknaðar með sama hætti og með sömu forsendum. Greiðsluskuldbindingarnar séu jafnaðar út að því marki og á þeim tímapunkti sem þær eru hæfar til að mætast og vísar hann í þessu efni til skjals sem hann hefur lagt fram í málinu. Þá bendir stefnandi á að hann er útreikningsaðili samkvæmt þeim samningi sem komst á með aðilum. Stefnandi gerir í stefnu grein fyrir sjónarmiðum sínum varðandi nokkrar af málsástæðum stefnda. Stefnandi heldur því fram að dómur Hæstaréttar í málin nr. 415/2011 taki á þeirri málsástæðu stefnda að hann hafi ekki ætlað að taka sjálfstæða áhættu af samningi aðila. Í nefndum dómi hafi rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að stefndi, sem var annar aðila málsins, hafi borið sjálfstæða greiðsluskyldu á afleiðusamningnum sem um var deilt í málinu. Hér eigi hið sama við og afleiðusamningur þessa máls sé sjálfstæður samningur sem feli í sér sjálfstæðar skyldur og því beri að hafna þessari málsástæðu stefnda. Þá haldi stefndi því fram að starfsmaður sá sem undirritaði afleiðusamninginn hafi ekki haft til þess umboð. Þessu mótmælir stefnandi og vísar til þess að starfsmaðurinn hafi verið framkvæmdastjóri og prókúruhafi stefnda þegar hinn umdeildi samningur var gerður. Tilgangur stefnda hafi á þeim tíma m.a. verið að eiga viðskipti með verðbréf fyrir eigin reikning og sinna annarri starfsemi sem tengist framangreindum tilgangi. Af þeim sökum hafi framkvæmdastjóri og prókúruhafi stefnda haft fullnægjandi umboð til að binda stefnda að þessu leyti. Jafnframt bendir stefnandi á að stefndi er, og var, fjármálafyrirtæki með starfsleyfi frá Fjármálaeftirlitinu og því hafi stefnandi mátt ganga út frá því að framkvæmdastjóri slíks félags væri bær til að binda félagið við gerð afleiðusamnings. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir samninga og fjárskuldbindinga. Auk þess sem hann vísar til almennra skilmála um markaðsviðskipti hjá stefnanda. Þá vísar hann til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sérstaklega 40. gr. um heimildir til skuldajöfnunar. Þá vísar stefnandi til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa um dráttarvexti er reist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sem og 7. mgr. 7. gr. almennra skilmála stefnanda um markaðsviðskipti. Krafa um málskostnað úr hendi stefnda er studd við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er reist á lögum um virðisaukaskatt. Stefndi reisir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Krafan byggist á skiptasamningi en samkvæmt 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda sé fyrningarfrestur slíkra krafna fjögur ár. Stefndi heldur því fram að skiptasamningurinn hafi verið gjaldfallinn fjórum árum áður en mál þetta var höfðað. Stefnanda hafi hinn 7. október 2008 verið skipuð skilanefnd. Hinn 16. október sama ár hafi stefnandi upplýst að ekki yrði um frekari efndir af hans hálfu samkvæmt skiptasamningnum. Mál þetta hafi stefnandi höfðað með birtingu stefnu 31. október 2012 og þá hafi fyrningarfrestur til heimtu kröfunnar verið liðinn. Í annan stað byggir stefndi á því að skiptasamningurinn hafi ekki verið bindandi fyrir stefnda þar sem sá starfsmaður sem ritaði undir samninginn fyrir hans hönd hafi ekki haft umboð til að skuldbinda stefnda. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnanda að viðkomandi starfsmaður hafi verið framkvæmdastjóri stefnda. Auk þess hefði þurft að leita samþykkis stjórnar stefnda fyrir viðskiptunum sbr. 2. mgr. 68. gr. laga um hlutafélög, sbr. einnig 22. og 23. gr. samþykkta stefnda. Með tölvupósti til stefnanda, dagsettum hinn 25. mars 2008 hafi sérstaklega verið vakin athygli á þessu. Stefnanda hafi því verið þetta ljóst og því beri að sýkna stefnda. Í þriðja lagi reisir stefndi kröfu sína um sýknu á því að krafa stefnanda miðist við að stefnandi fái fulla efndahagsmuni sína af samningnum bætta, þ.e. krafan miðast við að samningurinn hafi verið efndur að fullu til lokadags. Stefnandi taki ekkert tillit til þess að honum var skipuð skilanefnd 7. október 2008 og að endingu tekinn til slitameðferðar. Þá taki hann heldur ekkert tillit til þess að hinn 16. október 2008 lá fyrir að stefnandi myndi ekki fyrir sitt leyti standa við samninginn. Heldur stefndi því fram að það hljóti að vera forsenda fyrir því að stefnandi geti krafist fullra efnda að hann hefði lýst því yfir afdráttarlaust, strax 7. október 2008, að hann myndi efna samninginn og leggja fram fullnægjandi tryggingar fyrir efndum sínum og standa í framhaldi af því skil á greiðslum samkvæmt samningnum. Hér verði að gæta þess að gengisþróun getur hæglega orðið á þann veg að tap myndist fyrir stefnanda. Í fjórða lagi reisir stefndi sýknukröfu sína á því að hann eigi gagnkröfu á stefnanda sem honum sé heimilt að skuldajafna á grundvelli 100. gr. laga nr. 21/1991. Hann geri ekki sjálfstæða kröfu um dóm fyrir þeirri kröfu en krefst þess að henni verði skuldajafnað á móti kröfu stefnanda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála. Fallist dómurinn á þennan rétt stefnda beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Gagnkrafa stefnda grundvallast á skuldabréfi því sem hann keypti við gerð skipasamningsins og sams konar skuldabréfi sem stefndi keypti hinn 18. apríl 2008. Stefndi lýsti kröfu í bú stefnanda á grundvelli þessara bréfa að fjárhæð 6.644.704 USD miðað við hinn 22. apríl 2009. Samkvæmt miðgengi Seðlabanka Íslands á þeim degi, sem var 130,71 króna fyrir hvern Bandaríkjadal, nam lýst krafa 868.529.260 krónum. Stefndi lýsti yfir skuldajöfnun vegna gagnkröfunnar með bréfi dagsettu 20. janúar 2009 og gerði stefnandi lengi vel engar athugasemdir við þá skuldajöfnun og virtist hafa litið svo á að tilkynningin ætti rétt á sér. Krafa stefnda sé mun hærri en stefnukrafa málsins. Stefndi heldur því fram að öll skilyrði til skuldajöfnunar séu uppfyllt og honum því, með vísan til 100. gr. nefndra laga nr. 21/1991, heimilt að nota hana til skuldajöfnunar. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi efnislega viðurkennt tilvist og fjárhæð kröfunnar. Hann hafi hins vegar hafnað því að unnt sé að nota hana til skuldajöfnunar. Þá afstöðu byggi stefnandi á því að vörslur skuldabréfanna hjá erlendum umsýsluaðila, Deutsche Bank, girði fyrir rétt stefnanda til skuldajöfnunar. Stefndi hafnar þessu og byggir á því að vörslufyrirkomulagi sé ekki ætlað að breyta eðli eða inntaki eignarréttinda stefnanda yfir skuldabréfunum. Þessu til stuðnings bendir stefndi á ákvæði útgáfulýsingar skuldabréfanna og viðeigandi ákvæði laga í New York en lög þess ríkis giltu um skuldabréfin. Þau ákvæði laga í New York sem einkum er vísað til eru greinar 8-202(f), 8-503(2) í lagabálki fylkisins sem fjallar um viðskipti (e. „Uniform Commercial Code“). Auk þessa verði að gæta að því að heimildir samkvæmt nefndri 100. gr. eru rýmri en alla jafna leiðir af samningum aðila. Heimildir stefnda til skuldajöfnunar við gjaldþrotaskipti útgefanda eru því rýmri en felast í útgáfulýsingunni og þeim ákvæðum laga í New York sem giltu um útgáfuna. Varðandi þessa málsástæðu vísar stefndi enn fremur til þess hversu ósanngjörn sú niðurstaða er sem stefnandi krefst. Stefndi hafi fjárfest í skuldabréfum stefnanda fyrir u.þ.b. 328.000.000 króna. Þessa fjárhæð greiddi hann stefnanda í reiðufé. Til að verja sig fyrir áhættu af þróun á gengi Bandaríkjadals á móti krónu vegna þessa samnings hafi hann gert skiptasamning við stefnanda. Nú haldi stefnandi því fram að stefndi eigi að greiða sér til viðbótar u.þ.b. 270.000.000 króna án þess að tekið sé tillit til krafna stefnda á hendur stefnanda. Ákvæði 100. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sé ætlað að koma í veg fyrir slíka niðurstöðu. Varakröfu um lækkun á kröfum stefnanda reisir stefndi í fyrsta lagi á því að meðhöndla verði skipun Fjármálaeftirlitsins á skilanefnd fyrir stefnda hinn 7. október 2008 og yfirlýsingu skilanefndarinnar 16. sama mánaðar, sem fyrirvaralausa og ólögmæta riftun skiptasamningsins. Stefndi segir það meginreglu íslensks réttar að við riftun skuli aðilar skila hvor öðrum þeim greiðslum sem þeir hafa fengið frá gagnaðila sínum og byggir á því að þessa reglu skuli leggja til grundvallar við uppgjörið. Stefndi heldur því fram að 10. gr. almennra samningsskilmála fyrir framvirk gjaldmiðla-viðskipti og skiptasamninga geti ekki átt við um uppgjörið. Í þeirri grein sé mælt fyrir um ákveðnar reiknireglur sem byggjast á þeirri meginforsendu að sýnt sé fram á tilvist banka sem hefði viljað ganga inn í samninginn í stað stefnanda og hvaða verð hann hefði áskilið sér fyrir slíkt. Í þessu máli liggi ekkert fyrir um að annar banki væri tilbúinn til að ganga inn í samninginn og því verði að nota almennu regluna um að greiðslum sé skilað. Ef eingöngu er horft til greiðslna af skiptasamningnum sjálfum, en horft framhjá kaupum stefnda á skuldabréfinu sem stefndi gaf út, gengu greiðslur á milli aðila þannig að hinn 22. janúar 2008 greiddi stefndi stefnanda 327.500.000 krónur en fékk frá stefnanda 4.875.512,5 UDS. Miðað við miðgengi Seðlabanka Íslanda á þeim degi kostaði hver Bandaríkjadalur 65,5 krónur. Mismunur á greiðslum var því 8.153.931 króna stefnanda í hag. Síðan skiptust aðilar á greiðslum 22. febrúar, 26. maí og 22. ágúst 2008. Að teknu tilliti til gengis krónu gagnvart Bandaríkjadal fékk stefndi 307.331 krónu 22. febrúar 2008, 9.944.425 krónur 26. maí og 11.905.072 krónur 22. ágúst. Niðurstaða þessara greiðslna sé sú að stefndi hafi verið í plús sem nam 14.002.897 krónum (307.331+9.944.425+11.905.072-8.153.931=14.002.897). Heldur stefndi því fram að stefnandi geti ekki átt kröfu um hærri greiðslu en þetta. Fallist dómurinn ekki á þetta byggir stefndi á því að um uppgjörið gildi 9. og 10. gr. almennra skilmála fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga og skuli miða uppgjörið við 7. október 2008 þegar stefnanda var skipuð skilanefnd. Í nefndri 10. gr. sé fjallað um hvernig uppgjör skuli reiknað þegar skiptasamningi lýkur fyrir umsaminn gjalddaga. Þeirri aðferð hafi verið lýst sem „núvirðisaðferð“ og henni lýst í skilmálunum. Í aðalatriðum feli hún í sér að núvirða mismun á greiðslum samkvæmt skiptasamningnum og þeim greiðslum sem hefði þurft að greiða öðrum aðila fyrir að gera sams konar samning á uppgjörsdeginum og grundvallast útreikningurinn á markaðsaðstæðum á uppgjörsdegi. Stefndi segir að þótt markaðsaðstæður hafi verið sérstakar hinn 7. október 2008 liggi fyrir upplýsingar um gengi Bandaríkjadals á móti krónu á þeim degi og ávöxtunarkrafa. Þá voru tilboð á skjá hjá Bloomberg í gerð samninga um skipti á Bandaríkjadal og krónu til eins árs fyrir frádrag 13,50%. Engin vitneskja sé hins vegar um það hversu raunhæf slík tilboð voru eða fyrir hvaða fjárhæðir. Með því að nota þessar upplýsingar, þótt ófullkomnar séu, sé unnt að reikna út uppgjör skiptasamningsins með núvirðisaðferðinni miðað við 7. október 2008. Stefndi vísar til þess að hann hafi fengið dr. Hersi Sigurgeirsson stærðfræðing til að reikna þetta út. Hann hafi við núvirðinguna stuðst við mismunandi vexti millibankalána í Reykjavík eftir tímalengd þeirra á þessum degi. Vextir hafi þá verið á bilinu 15,75% til 16,1% og einn Bandaríkjadalur kostað 100,13 krónur. Niðurstaða útreikninganna með núvirðisaðferðinni á nefndum degi hafi verið 111.475.306 krónur. Fallist dómurinn enn ekki á röksemdir stefnda byggir hann kröfu sína um lækkun dómkrafna stefnanda í þriðja lagi á því að núvirðisaðferð skuli beitt en miðað við markaðsaðstæður 16. október 2008 þegar stefnda barst tilkynning stefnanda um að skiptasamningnum yrði lokað. Á þeim degi hafi ekki legið fyrir upplýsingar hjá Bloomberg um tilboð í eins árs skiptasamning á Bandaríkjadal fyrir krónu. Daginn áður eða 15. október 2008 hafi hins vegar legið fyrir slíkt tilboð með frádragi upp á 17% og er við það miðað hér. Sami stærðfræðingur hafi reiknað kröfuna út miðað við millibankavexti á bilinu 12,25% til 12,64% og að Bandaríkjadalur kostaði 111,6 krónur. Niðurstaðan úr þeim útreikningi hafi verið 146.892.482 krónur. Að endingu mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda og krefst þess að dráttarvextir verði ekki dæmdir nema frá dómsuppsögu verði fallist á kröfu stefnanda. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi m.a. til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, til laga um vexti og verðtryggingu, laga um meðferð einkamála, laga um hlutafélög, laga um gjaldþrotaskipti o.fl., laga um fyrningu kröfuréttinda og New York Uniform Commercial Code. IV Niðurstaða Líkt og að framan greinir snýst deila máls þessa um svokallaðan gjaldmiðla-skiptasamning sem aðilar gerðu hinn 21. janúar 2008. Í aðalatriðum var efni samningsins í þá veru að í upphafi lét stefnandi af hendi Bandaríkjadali en fékk frá stefnda krónur í staðinn. Á gjalddögum vaxta, sem voru 25. febrúar, 25. maí, 25. ágúst og 25. nóvember ár hvert, áttu þeir að skiptast á vöxtum og á lokadegi samningsins, hinn 25. ágúst 2009, stóð til að aðilar skiptust aftur á höfuðstól samningsins þannig að stefnandi skilaði sömu fjárhæð í íslenskum krónum til stefnda og hann hafði í upphafi samningsins fengið frá stefnda og öfugt. Aðilar skiptust á höfuðstólsgreiðslum á upphafsdegi 22. janúar 2008 og vaxtagreiðslum í samræmi við samninginn á gjalddögum vaxta 25. febrúar, 25. maí og 25. ágúst 2008. Þegar kom að vaxtaskiptum 25. nóvember 2008 hafði stefnanda verið skipuð slitastjórn og ekkert varð af efndum þann dag eða síðar. Kröfur stefnanda miðast við að aðilum beri að efna gjaldmiðlaskiptasamninginn eftir efni hans. Hefur stefnandi reiknaðu út í íslenskum krónum, miðað við skráð gengi Bandaríkjadals hjá Seðlabanka Íslands á hverjum tíma, þær vaxtagreiðslur sem aðilum bar að skiptast á og síðan umreiknað greiðslu sem stefnda bar að greiða í Bandaríkjadölum á lokadegi og dregið frá þeirri fjárhæð þá fjárhæð sem honum bar að greiða stefnda á lokadegi. Í útreikningi sínum hefur stefnandi tekið tillit til þess að honum bar að greiða stefnda hærri fjárhæðir á vaxtagjalddögum en stefnda bar að greiða honum og reiknað dráttarvexti á þær fjárhæðir frá gjalddaga þeirra til þess tíma er aðilum bar að skiptast á höfuðstólsgreiðslum. Ekki er tölulegur ágreiningur um þennan útreikning stefnanda. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi vanefnt gjaldmiðlaskiptasamninginn sem leiði til þess að forsendur fyrir því að stefndi gæti krafist efnda hans hafi brostið. Stefndi mótmælir því jafnframt að hann hafi nokkru sinni vanefnt samninginn. Stefnandi hafi hinn 16. október 2008 lýst því yfir að gengisvarnir væru niður fallnar og telur stefndi einsýnt að slík yfirlýsing feli í sér stórkostlega vanefnd á samningi um gengisvarnir. Óumdeilt er að það var í verkahring stefnanda að annast allar greiðslur samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum og það var í hans verkahring að millifæra greiðslur af og á reikning stefnda hjá bankanum. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að stefnandi hafi á nokkurn hátt hlutast til um að efna samninginn eftir vaxtagjalddagann 25. ágúst 2008. Stefnandi hefur ekki borið því við að það hafi hann ekki gert vegna atvika er varða stefnda. Af hálfu beggja aðila var á því byggt við flutning málsins að auk ákvæða í gjaldmiðlaskiptasamningnum sjálfum giltu almennir skilmálar fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. Samkvæmt 10. gr. þeirra skilmála giltu einnig almennir skilmálar fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Ef misræmi væri á milli ákvæða skilmálanna tveggja giltu skilmálar stefnanda. Í 7. gr. skilmála stefnanda var ákvæði um heimildir hans til að gjaldfella skuldbindingar viðskiptamanns. Hins vegar er þar ekki að finna ákvæði um úrræði viðskiptamanns vegna vanefnda bankans. Í 2. mgr. 7. gr. er að finna ákvæði um að bankanum sé heimilt en ekki skylt að gjaldfella eða loka samningi án fyrirvara þegar viðskiptamaður vanefndir skuldbindingar sínar verulega. Hvaða vanefndir teljist verulegar er síðan skilgreint í 3. mgr. 7. gr. Þá er í öðrum málsgreinum 7. gr. lýst til hvaða aðgerða bankanum er heimilt að grípa komi til vanskila af hálfu viðskiptamanns. Í almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga eru ákvæði um vanefndir og úrræði vegna þeirra. Ákvæði þessara skilmála taka til beggja samningsaðila. Áður er getið tilkynningar stefnanda frá 16. október 2008 og efni hennar rakið hér að framan en þar var um að ræða einhliða yfirlýsingu stefnanda sem telst skuldbindandi fyrir hann líkt og fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 303/2013 en í því máli hafði stefnandi gert kröfur á viðskiptavin sinn á grundvelli efnislega sams konar samninga og hér um ræðir. Í dóminum kemur einnig fram að fjölmargir viðskiptamenn stefnanda sem gert höfðu afleiðusamninga hafi fengið sömu tilkynningu. Efni hennar sé óljóst um hver afdrif afleiðusamninga viðtakanda eins og stefnda yrðu. Því verði að skýra tilkynninguna og ákvarða réttaráhrif hennar í hverju tilviki fyrir sig. Í tilkynningunni kom fram að afleiðusamningum „verður lokað“, án þess að tilgreint væri hvenær það skyldi gert. Þá sagði að í lokun fælist meðal annars að sjóðstreymis- og gengisvarnir á lána- og eignasöfnum viðskiptavina féllu niður. Viðbrögð stefnda við tilkynningunni voru þau að hann lýsti yfir skuldajöfnuði eins og áður er rakið. Kemur þá til skoðunar hvaða áhrif sú yfirlýsing stefnda hefur á samning aðila. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að með þessu hafi stefndi viðurkennt að stefnandi ætti kröfu á hann samkvæmt gjaldmiðlaskiptasamningnum en stefndi telur þvert á móti að í yfirlýsingunni sé enga slíka viðurkenningu að finna. Hann hafi átt kröfu á stefnanda og lýst því yfir, að ef stefnandi ætti á hann kröfu, þá myndi hann nota kröfu sína til skuldajöfnunar. Í yfirlýsingu stefnda um skuldajöfnun er tekið fram að forsendur fyrir gildi skiptasamningsins séu brostnar og því beri að miða uppgjör hans við 7. október 2008 er Fjármálaeftirlitið tók stefnanda yfir. Stefnandi svaraði bréfi þessu með tölvupósti og hafnaði skuldajöfnun með þeim rökum að fyrirsjáanleg vanefnd heimili ekki gjaldfellingu skuldabréfs. Hann gerði hins vegar enga kröfu á hendur stefnda vegna skiptasamningsins. Ekki verður fallist á með stefnanda að stefndi hafi með yfirlýsingu sinni um skuldajöfnun samþykkt að gjaldmiðlaskiptasamningurinn væri í gildi og að hann skyldi efndur samkvæmt efni sínu. Í nefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 303/2013 kemur fram að yfirlýsing stefnanda um lokun afleiðusamninga hafi hvorki átt sér stoð í almennum skilmálum fyrir markaðsviðskipti hjá Landsbanka Íslands hf. né í almennum skilmálum fyrir framvirk gjaldmiðlaviðskipti og skiptasamninga. Tilkynningin hafi heldur ekki verið reist á því að lokunin væru viðbrögð við vanefndum stefnda sem ætti sér stoð í lögum eða ólögfestum reglum kröfuréttar. Þá tekur rétturinn fram að stefndi hafi mátt líta svo á, að með tilkynningunni væri stefnandi einhliða að fella niður afleiðusamningana og lýsa því yfir að framvegis myndi hann hvorki efna samningana af sinni hálfu né ætlast til efnda af hálfu stefnda. Næst er vikið að því að sú staðreynd að stefndi gerði engan reka að því að framkvæma greiðslur á gjalddögum samninganna hlyti að renna nægum stoðum undir að stefndi mætti líta svo á að stefnandi hefði fellt samningana einhliða niður til samræmis við það sem sagði í tilkynningu hans 16. október 2008. Í því hafi falist að stefnandi gæti ekki síðar krafist efnda á samningunum eða reist rétt til greiðslna á efni þeirra. Þótt stefnandi hafi í tilkynningunni sagt að í kjölfar lokunar myndu „afleiðustöður í hagnaði mynda kröfu viðskiptavinar á Landsbanka Íslands hf. en tapstöður mynda kröfur Landsbanka Íslands á viðskiptavini“ gat þessi hluti tilkynningarinnar ekki haft réttaráhrif samkvæmt efni sínu. Loks segir í dóminum: „Það var hvorki á valdi áfrýjanda samkvæmt þeim reglum sem giltu um afleiðusamningana né almennum reglum kröfuréttar að lýsa, einhliða og án vanefnda af hálfu stefnda, yfir niðurfellingu samninganna sem fól í sér brottfall á gagnkvæmri efndaskyldu aðila, en gera samt sem áður kröfu um uppgjör samkvæmt efni samninganna, þar með talið gjaldmiðlaskiptum. Verður í því sambandi að hafa í huga að gjaldmiðlaskipti áttu samkvæmt samningunum að fara fram á lokagjalddögum þeirra á árunum 2010 og 2011 og var ómögulegt í október 2008 að segja fyrir um hver staða íslensku krónunnar yrði þá gagnvart þeim gjaldmiðlum sem samningarnir tilgreindu.“ Allt framanrakið á við í þessu máli og þá verður ekki talið að nefnd yfirlýsing stefnda um skuldajöfnun verði skilin svo að stefndi hafi með henni samþykkt að afsala sér þeim rétti sem almennar reglur veittu honum við þessar aðstæður. Þá bera gögn málsins ekki með sér að stefnandi hafi gert nokkurn reka að því að halda kröfu sinni upp á stefnda fyrr en með höfðun máls þessa ef frá eru talin tölvupóstsamskipti sem benda til að einhverjar viðræður hafi átt sér stað um samninginn án þess að séð verði hvenær þau áttu sér stað. Af þessum sökum ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir, að teknu tilliti til umfangs málsins, hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Reykjalín Guðmundsson héraðsdómslögmaður en af hálfu stefnda Reimar S. Pétursson hæstaréttarlögmaður. Halldór Halldórsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættum ákvæðum 1. mgr. 115. gr. laga um meðferð einkamála. Dómsorð: Stefndi, Íslensk verðbréf hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Landsbanka Íslands hf. Stefnandi greiði stefnda 1.500.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 393/2017 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 16. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 11. júlí2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 13. júní 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X, sæti áframhaldandigæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 11. júlí 2017, kl. 16.00, á grundvelli 2.mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Ígreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu segir að kærði hafi veriðhandtekinn 18. apríl sl. grunaður um að hafa framið rán í apótekinu að [...] í[...] vopnaður öxi og í kjölfarið reynt að flýja undan lögreglu í bifreiðinni[...], þannig að hann hafi raskað umferðaröryggi og stefnt lífi fólks íaugljósa hættu. Samkvæmt skýrslu af vitninu A, starfsmanniapóteksins, hafi kærði komið inn fyrir afgreiðsluborðið og í sömu andrá dregiðfram öxi úr frakkavasa sínum og síðan reist hana á loft. Hann hafi svo staðiðum einum metra frá A með öxina á lofti og sagt við hana: „Ég vil fá töflurnarmínar, þú veist hvað ég vil“. Hún hafi í kjölfarið beint honum að lyfjunum ognáð að komast út úr versluninni. Önnur vitni sem rætt hafi verið við hafi gefiðsömu lýsingu, þ.e. að kærði hafi verið vopnaður öxi og ógnað starfsmanni meðhenni. Þá hafi þau lýst því að hann hefði yfirgefið vettvang á bifreiðinni[...], sem sé rauð [...], auk þess sem lýsingar á fatnaði og útliti hafi komiðheim og saman við kærða er hann hafi verið handtekinn. Er kærði var handtekinnhafi lögregla fundið í bifreiðinni öxi og tvo hnífa ásamt nokkuð miklu magni aflyfjum. Hvað varðar akstur kærða í kjölfar ránsinshafi vitni lýst því að lítil rauð bifreið hafi komið akandi vestur [...] áu.þ.b. 80-90 km hraða og yfir gatnamót [...] á rauðu ljósi. Vitnið hafi taliðþað með ólíkindum að bifreiðin hafi sloppið í gegnum gatnamótin án þess aðlenda í árekstri miðað við þá umferð sem var á þeim tíma. Vitnið hafi taliðaugljóst að ökumaðurinn hafi skapað mjög mikla hættu með akstrinum. Lögreglahafi veitt kærða eftirför í töluverðan tíma án þess að hann sinnti neinumstöðvunarmerkjum ásamt því að brjóta ítrekað umferðarlög en akstri kærða laukmeð því að hann ók aftan á aðra bifreið og þurfti ökumaður hennar að leita séraðstoðar á slysadeild. Með vísan til þessa og gagna málsins hafiþað verið mat lögreglu að kærði lægi undir sterkum grun um að hafa framið brotsem varði 10 ára fangelsi. Frumrannsókn lögreglu hafi bent til þess að kærðihafi verið í mikilli neyslu fíkniefna og gæti jafnframt átt við geðræn vandamálað stríða. Hann hafiþann 18. apríl sl. verið úrskurðaður í gæsluvarðhald, sbr. úrskurð héraðsdómsReykjaness nr. R-[...]/2017, til 16. maí sl. Þann dag hafi hann aftur, meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-[...]/2017, verið úrskurðaður íáframhaldandi gæsluvarðhald til dagsins í dag kl. 16:00. Við yfirheyrslur hjá lögreglu hafi kærðijátað framangreinda háttsemi. Einnig hafi verið gerð geðrannsókn á kærða og séuniðurstöður hennar þær að kærði sé„örugglega sakhæfur skv. 15 gr. hegningarlaga“ og að einkenni hans„leiða ekki til ósakhæfis samkvæmt 16. gr. hegningarlaga“, að mati geðlæknis. Sé það mat lögreglu að gæsluvarðhald séáfram nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna og að óforsvaranlegt þyki aðkærði gangi laus þegar sterkur grunur leiki á að hann hafi framið svo alvarlegtbrot sem honum er gefið að sök og sýnt af sér aðra þá háttsemi sem hafi haftmikla hættu í för með sér fyrir almenna borgara. Þykja brot kærða því vera þesseðlis að það stríði gegn réttarvitund manna að hann gangi laus meðan mál hanser til meðferðar. Með vísantil framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamálanr. 88/2008 sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Eins og rakið hefur verið hefur kærði sættgæsluvarðhaldi frá 18. apríl sl. á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Ákæra hefur nú verið gefin út á hendur honum. Samkvæmtframangreindu og rannsóknargögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóraað kærði sé undir sterkum grun um að hafa gerst brotlegur við ákvæði 252. gr.almennra hegningarlaga. Geta brot hans varðað allt að 10 ára fangelsi. Meðtilliti til almannahagsmuna verður á það fallist með lögreglustjóra að brotiðsé þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan málhans er til meðferðar, sbr. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Verður fallist á kröfu lögreglustjórans eins og greinir íúrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp GunnarAðalsteinsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐKærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 11. júlí 2017 klukkan 16.00. |
Mál nr. 303/1999 | Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 31. júlí 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til laugardagsins 7. ágúst nk. kl. 18. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, svo og að sér verði dæmur kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili handtekinn skömmu eftir að hann fékk í hendur hylki, sem í höfðu verið um 185 g af kannabisefni, auk nokkurs magns af kókaíni og amfetamíni, en lögreglan hafði áður lagt hald á þessi fíkniefni. Fallist verður á með sóknaraðila að fyrir liggi rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi haft í hyggju að taka við fíkniefnunum og með því framið verknað, sem fangelsisrefsing er lögð við. Framburður þeirra, sem grunaðir eru um aðild að málinu, hefur verið misvísandi. Má ætla að varnaraðili gæti torveldað rannsókn málsins ef hann gengi laus með því að hafa áhrif á vitni eða samseka. Er því fullnægt skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi, sem er markaður hæfilegur tími í hinum kærða úrskurði. Verður hann því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, svo sem þeim var breytt með 38. gr. laga nr. 36/1999. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta sem tekið var til úrskurðar í dag barst dóminum með bréfi sýslumannsins á Sauðárkróki dags. í dag. Er krafa sýslumannsins sú að kærði X verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi til laugardsags 7. ágúst 1999 kl. 18:00. Kveður sýslumaður málsatvik þau að fimmtudaginn 29. júlí kl. 16:35 hafi lögreglan á Sauðárkróki haft afskipti [...] og í leit í bifreið hans hafi fundist mikið magn fíkniefna. Í framhaldi af því hafi [...] verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 1. ágúst n.k. Rannsókn málsins hafi leitt til þess að kærði hafi verið handtekinn grunaður um fíkniefnamisferli, við [...] síðastliðna nótt eftir að hafa skömmu áður móttekið myndbandshlustur sem innihélt gervi fíkniefni í stað þeirra fíkniefna er fundust við leit í bifreið framangreinds Haralds Rafns. Þar sem um sé að ræða mikið magn fíkniefna og kærði sé grunaður um að stunda dreifingu þeirra eða sölu sé nauðsynlegt í þágu málsins að gæsluvarðhaldskrafan nái fram að ganga því annars sé hætta á að kærði muni torvelda rannsókns málsins. Vísar sýslumaður til fíkniefnalöggjafar, alm. hegningalaga og viðeigandi reglugerða um refsinæmi hins ætlaða brots kærða og byggir kröfu sína á a-lið 103. gr. laga nr. 19/1991. Í málinu eru lagðar fram lögregluskýrslur sem styðja grun um að kærði hafi framið lögbrot. Þar sem kærði hefur neitað sakargiftum og málið ekki fullrannsakað um þátt hans í ætluðu fíkniefnabroti svo og annarra er kunna að tengjast málinu þykir ákvæði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga 19/1991 vera fullnægt til að taka kröfu sýslumanns til greina. Úrskurð þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri Héraðsdóms Norðurlands eystra. Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi til laugardagsins 7. ágúst 1999 kl. 18:00. |
Mál nr. 256/2002 | Kærumál Skýrslugjöf Börn Kynferðisbrot | Héraðsdómari synjaði beiðni réttargæslumanns X um að kvaddur yrði til kunnáttumaður til aðstoðar dómaranum við skýrslutöku af X vegna kynferðisbrots gegn X af hálfu óþekktra manna. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að engin efni séu til að hnekkja ákvörðun dómarans um að nýta ekki þá heimild, sem felist í 7. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 18. gr. laga nr. 36/1999 til að kveðja kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutökuna. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júní sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að kvaddur yrði til kunnáttumaður til aðstoðar héraðsdómara við skýrslutöku af sóknaraðila samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst þess að kunnáttumaður verði kvaddur til aðstoðar héraðsdómara við skýrslutökuna. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 ber lögreglu að leita atbeina dómara sem sér um að taka skýrslu af brotaþola ef rannsókn beinist að broti á XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brotaþoli hefur ekki náð 18 ára aldri þegar rannsókn máls hefst. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari því að neyta heimildar 7. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 18. gr. laga nr. 36/1999 til að kveðja kunnáttumann sér til aðstoðar við skýrslutökuna. Engin efni eru til að hnekkja ákvörðun dómarans um að nýta ekki þá heimild, sem fellst í nefndu lagaákvæði. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2002. Ár 2002, fimmtudaginn 30. maí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara kveðinn up úrskurður þessi. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur með bréfi hinn 10. þ.m. óskað eftir því að tekin verði skýrsla fyrir dómi af stúlkunni X [f. 1985] með heimild í a-lið 1. mgr. 74. gr. a í lögum um meðferð opinberra mála nr. 19, 1991, vegna kynferðisbrots af hálfu óþekktra manna. Réttargæslumaður stúlkunnar, Herdís Hallmarsdóttir hdl., hefur krafist þess að héraðsdómarinn “kveðji til kunnáttumann til aðstoðar við skýrslutökuna sem beina muni spurningum til X og að hann verði einn með henni í því herbergi sem skýrslutakan fer fram í.” Sé þessa nauðsyn þar sem stúlkunni hafi orðið mikið um brotið sem hún sætti og [...]. Séu sterkar líkur til þess að hún muni ekki geta tjáð sig um brotið nema til komi aðstoð “kunnáttumanns”. Réttargæslumaðurinn hefur lagt fram vottorð Heiðdísar Sigurðardóttur sálfræðings, sem hitt hefur stúlkuna tvisvar, síðast 14. maí sl. Segir þar að stúlkan færist undan því að tala um atburðinn sem leiddi til kærunnar. [...] Að lokum kemur fram sú skoðun sálfræðingsins að skýrslutaka verði X mjög erfið og að hún komi “vart til með að geta tjáð sig nema fagaðili komi til, t.d. starfsmaður Barnahúss.” Yfirheyrsla brotaþola samkvæmt a-lið 1. mgr. 74. gr. a í oml. er hluti af aðalmeðferð máls. Dómarinn sem í hlut á hefur margra ára reynslu af því að yfirheyra börn og ungmenni vegna kynferðisbrota og annarra áfalla sem valda miklum þjáningum, sbr. t.d. Hrd. 1993/906. Hafa slík viðtöl verið eðlilegur og sjálfsagður hluti af starfi dómarans. Þá hefur hann sótt námskeið og ráðstefnur um barnayfirheyrslur hér á landi svo og austan hafs og vestan. Er dómarinn því a. m. k. jafnfær um að yfirheyra stúlkuna og hvaða “kunnáttumaður” og “fagaðili” sem er og hefur það umfram þá að kunna skil á réttarfari og refsirétti. Eru engin efni til þess að verða við kröfu réttargæslumannsins og ber því að synja henni. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Synjað er kröfu Herdísar Hallmarsdóttur hdl., réttargæslumanns X um það að héraðsdómarinn kveðji til kunnáttumann til aðstoðar við skýrslutökuna, sem beini spurningum til X og að hann verði þá einn með henni í herbergi. |
Mál nr. 19/2015 | Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur | LH höfðaði mál fyrir héraðsdómi Suðurlands gegn X, Y og Z fyrir áfengis, lyfja- og tollalagabrot. Í úrskurði héraðsdóms var ákærunni vísað frá dómi þar sem LH hefði brostið heimild til þess að höfða málið í öðru umdæmi án þess að hafa fengið fyrirmæli þar um frá R, sbr. 2. og 4. mgr. 24. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með setningu laga nr. 88/2008 hefði ekki verið breytt því fyrirkomulagi eldri laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að lögreglustjóri höfði einvörðungu mál fyrir þeim héraðsdómi sem ætti lögsögu í umdæmi lögreglustjórans. Var varnarþingsreglum VI. kafla laga nr. 88/2008 leiddi að málið bar að höfða í öðru umdæmi, en það hefði hann gert án þess að R hefði tekið ákvörðun þar um. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar 2015. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 15. desember 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var lögreglustjórum veitt ákæruvald vegna þeirra brota sem talin voru í 1. mgr. 28. gr. laganna. Í 3. mgr. sömu greinar sagði síðan að lögreglustjóri vísaði máli til ákvörðunar ríkissaksóknara meðal annars ef hann teldi að mál ætti að höfða í öðru umdæmi. Í athugasemdum við þetta ákvæði í frumvarpi til laganna sagði að lögreglustjóri skyldi einungis höfða mál fyrir þeim héraðsdómi sem ætti lögsögu í umdæmi lögreglustjórans. Teldi hann að mál ætti fremur að höfða í öðru umdæmi bæri honum að vísa því til ákvörðunar ríkissaksóknara. Með 4. gr. laga nr. 84/1996 voru gerðar breytingar á reglum um ákæruvald lögreglustjóra án þess þó að haggað væri við því ákvæði að lögreglustjóri vísaði máli til ákvörðunar ríkissaksóknara ef hann teldi að mál ætti að höfða í öðru umdæmi. Lög nr. 19/1991 voru leyst að hólmi með lögum nr. 88/2008. Af 1. mgr. 24. gr. laganna leiðir að lögreglustjóri höfðar önnur sakamál en þau sem ríkissaksóknari höfðar eftir nánar tilgreindum ákvæðum laganna. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að lögreglustjóri geti borið undir héraðssaksóknara álitaefni varðandi saksókn eða málsmeðferð að öðru leyti, svo sem ef hann telur að mál eigi að höfða í öðru umdæmi. Einnig er tekið fram í 4. mgr. greinarinnar að lögreglustjóri sem stýrt hefur rannsókn brots höfði sakamál vegna þess nema ríkissaksóknari eða héraðssaksóknari höfði mál eða annað leiði af reglum um varnarþing samkvæmt VI. kafla laganna. Í því tilviki tekur héraðssaksóknari ákvörðun um hvaða lögreglustjóri skuli höfða mál eða hvort hann geri það sjálfur. Embætti héraðssaksóknara hefur enn ekki verið komið á fót og gegnir ríkissaksóknari því hlutverki sem héraðssaksóknara er ætlað samkvæmt 2. og 4. mgr. 24. gr. laganna, sbr. 6. mgr. VII. ákvæðis til bráðabirgða með lögunum. Með 2. og 4. mgr. 24. gr. laga nr. 88/2008 var ekki breytt því fyrirkomulagi eldri laga að lögreglustjóri höfðar aðeins mál fyrir þeim héraðsdómi sem á lögsögu í umdæmi lögreglustjórans. Af varnarþingsreglum VI. kafla laganna leiddi að mál þetta bar að höfða í öðru umdæmi en lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, en það gerði hann án þess að ríkissaksóknari hefði tekið ákvörðun þar um í samræmi við síðari málslið 4. mgr. 24. sömu laga. Til þess brast hann heimild og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjenda varnaraðila, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda varnaraðilans X, og Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, verjanda varnaraðilanna Z og Y, 186.000 krónur til hvors um sig. |
Mál nr. 172/2010 | Kærumál Fyrirsvar Málsástæða Ómerking úrskurðar héraðsdóms | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var endurupptöku á máli þar sem bú S ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Greindi málsaðila á um hvor þeirra væri rétt stjórn S ehf. Fram kom í dómi Hæstaréttar að málatilbúnaður sóknaraðila væri einkum reistur á því að skuldir félagsins hafi verið að fullu uppgerðar og bankinn S því enga heimild haft til að leysa til sín hlutabréf félagsins í skjóli handveðréttar í þeim. Í engu væri vikið að þessu í hinum kærða úrskurði, en nauðsynlegt væri að leysa úr því hvort bankinn hafi haft heimild til að ganga að veðinu til að fá skorið úr um hver færi með stjórn félagsins og um leið hvort beiðni um að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta hafi verið sett fram af þar til bærum fyrirsvarsmanni fyrir hönd félagsins. Samkvæmt þessu væri úrlausn héraðsdómara svo áfátt að óhjákvæmilegt væri að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. febrúar 2010, þar sem hafnað var endurupptöku á máli þar sem bú SevenMiles ehf. var með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2009 tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila fyrir hans hönd. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til q. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að endurupptaka framangreint mál. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að „Pétri Þór Halldórssyni ... verði gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað“. Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort bú félagsins SevenMiles ehf. skuli tekið til gjaldþrotaskipta og hefur úrskurðum héraðsdóms um það tvívegis áður verið skotið til Hæstaréttar. Fyrri dómur réttarins féll 10. desember 2009 í máli nr. 680/2009, og var því vísað frá Hæstarétti. Í annað sinn felldi rétturinn dóm á ágreining aðilanna 11. febrúar 2010 í máli nr. 49/2010, sem laut að því hvort endurupptaka skyldi mál, þar sem bú félagsins hafði með úrskurði héraðsdóms 16. nóvember 2009 verið tekið til gjaldþrotaskipta. Úrskurður héraðsdóms var í það sinn ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Deiluefni málsins er nánar lýst í áðurnefndum dómum réttarins og greint frá hverjir telja sig vera eigendur hlutafjár í nefndu félagi og vera í forsvari fyrir það. Í forsendum dóms Hæstaréttar í síðarnefnda málinu segir að ekki verði leyst úr kröfu sóknaraðila um endurupptöku nema fyrst sé tekin afstaða til þess hvor málsaðila fari með stjórn umrædds félags, en í þeim úrskurði héraðsdóms, sem þá var til endurskoðunar, hafi ekki verið tekin afstaða til þess lykilatriðis í málinu. Héraðsdómari kvað upp úrskurð á ný 25. febrúar 2010, svo sem áður var getið. Forsendur fyrir niðurstöðu í þeim úrskurði, sem nú er til úrlausnar, eru að öllu leyti eins og í fyrri úrskurði að því frátöldu að í niðurlagi hans er bætt við einni línu um að hluthafafundur 8. október 2009 hafi verið lögmætur og ákvarðanir, sem þar voru teknar. Málatilbúnaður sóknaraðila fyrir gagnstæðri niðurstöðu er einkum reistur á því að hann hafi fært að því gild rök, studd gögnum, að skuldir félagsins hafi verið að fullu uppgerðar og Sparisjóðabankinn hf. því enga heimild haft til þess að leysa til sín hlutabréfin í skjóli handveðréttar í þeim. Að þessu er í engu vikið í hinum kærða úrskurði, en í dómi Hæstaréttar í máli nr. 49/2010 felst að nauðsynlegt var að leysa úr því hvort bankinn hafi haft heimild til að ganga að veðinu til að fá skorið úr um hver færi með stjórn félagsins og um leið hvort beiðni 12. nóvember 2009 um að bú þess yrði tekið til gjaldþrotaskipta hafi verið sett fram af þar til bærum fyrirsvarsmanni fyrir hönd félagsins. Samkvæmt því er úrlausn héraðsdómara svo áfátt að óhjákvæmilegt er að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af máli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 645/2010 | Kærumál Lögræði | Með beiðni, sem dagsetter 26. f.m., hefur GuðrúnSesselja Arnardóttir hrl. f.h. A, kt. [...], [...], [...], krafist þess aðdóttir hans, B, kt. [...], [...], [...], verði svipt sjálfræði í sex mánuði vegna geðsjúkdóms. Var málið þingfest í gær og tekið til úrskurðar í dag. Um aðild sóknaraðila vísast til a- liðar 4. gr. og 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71, 1997. Varnaraðili mótmælir kröfunni. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2010, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Í málinu liggur fyrir vottorð C geðlæknis 29. október 2010 um heilsufar sóknaraðila en það er ritað í tilefni af kröfu varnaraðila um sjálfræðissviptingu sóknaraðila í sex mánuði. Efni þess er að nokkru rakið í hinum kærða úrskurði. Í vottorðinu kemur fram að sóknaraðili sé greind með geðhvarfasjúkdóm. Hún liggi á geðdeild vegna mikilla örlyndiseinkenna og hafi verið þar með hléum frá því síðastliðið sumar. Samhliða örlyndiseinkennum aukist neysla sóknaraðila á vímuefnum. Innsæi sóknaraðila í veikindi sín sé mjög skert, hún hætti að taka lyf og meðferðarheldni verði lítil. Í síðustu tveimur innlögnum hafi þurft að beita nauðungarvistun. Kom C fyrir héraðsdóm og staðfesti læknisvottorðið. Kvaðst hann telja óhjákvæmilegt að svipta sóknaraðila sjálfræði tímabundið. Geðslag hennar sé óstöðugt og meðferðarheldni ekki góð. Hún hafi áður lýst sig sammála framhaldsmeðferð eftir legu á deild en um leið og nauðungarvistun rann út hafi hún þverneitað framhaldsmeðferð. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans staðfest. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila og talsmanns varnaraðila vegna flutnings málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, en þóknunin er ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Huldu Rósar Rúriksdóttur hæstaréttarlögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvorrar um sig, greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 717/2016 | Vörumerki Óréttmætir viðskiptahættir | Í höfðaði mál og gerði þá kröfu að R ehf. yrði bannað að nota vörumerkið „Inspired by Iceland“ sem auðkenni fyrir nýja verslun félagsins í Reykjavík. R ehf. hafði rekið verslun undir umræddu heiti í Leifsstöð frá árinu 2006 en á árinu 2010 hafði Í hafið markaðsátak undir sama heiti. Báðir aðilar höfðu fengið vörumerkið skráð hjá Einkaleyfastofu í mismunandi flokkum. Að framkomnum mótmælum Í hafði skráning R ehf. á vörumerkinu verið felld niður í flokki 35 en látin standa að öðru leyti. Hafði R ehf. í kjölfarið gert þá kröfu hjá Einkaleyfastofu að skráning Í á vörumerkinu yrði felld úr gildi, en beðið var niðurstöðu Hæstaréttar vegna þess ágreinings. Kröfu sína byggði Í á því að notkun R ehf. á vörumerkinu fæli í sér brot gegn vörumerkjarétti sínum samkvæmt lögum um vörumerki nr. 45/1997 og óréttmæta viðskiptahætti í skilningi laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að samkvæmt lögum nr. 45/1997 gæti vörumerkjaréttur stofnast annars vegar með skráningu vörumerkis og hins vegar með notkun þess. Ráðið yrði af gögnum málsins að R ehf. hefði notað umrætt vörumerki óslitið frá árinu 2006 og yrði að fallast á að með því hefði stofnast vörumerkjaréttur þess á vörumerkinu. Væri notkun R ehf. á merkinu því ekki heimildarlaus og færi hún þá þegar af þeirri ástæðu ekki í bága við ákvæði laga nr. 45/1997. Samkvæmt því og með vísan til þess að Í hafði ekki sýnt fram á að notkun R ehf. á vörumerkinu væri þess eðlis að unnt væri að villast á því og notkun Í á merkinu, hafnaði Hæstiréttur því einnig að notkun R ehf. á vörumerkinu færi í bága við ákvæði laga nr. 57/2005. Var R ehf. því sýknað af kröfum Í. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. október 2016 að fengnuáfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IMálavöxtum eru gerð góð skil í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar er rakiðopnaði áfrýjandi verslun á brottfararsvæði flugstöðvar Leifs Eiríkssonar undir heitinu„Inspired by Iceland“ á árinu 2006. Var verslunin rekin þar fram til 1. mars2015 er leigusamningur áfrýjanda um húsnæðið rann út, en í september sama áropnaði áfrýjandi nýja verslun með sama heiti í Bankastræti 11 í Reykjavík.Stefndi starfar á grundvelli laga nr. 38/2010 um Íslandsstofu og ersamstarfsvettvangur stjórnvalda og hagsmunaaðila þar sem meðal annars er mótuðsamræmd stefna um uppbyggingu ímyndar og orðspors Íslands. Í kjölfar eldgossinsí Eyjafjallajökli vorið 2010 réðst stefndi í markaðsátak til að bregðast viðfyrirsjáanlegum samdrætti í ferðaþjónustu. Verkefnið hófst í maí 2010 undirheitinu „Inspired by Iceland“. Upphaflega markaðsátakið stóð fram í lok maí2011 en hefur síðan verið framlengt að virðist til ársins 2016.Stefndi sótti um skráningu á vörumerkinu „Inspired by Iceland“ hjáEinkaleyfastofu 3. febrúar 2011 og fékk það skráð 1. apríl 2011 í þremurflokkum, meðal annars flokki 35 sem varðar auglýsingastarfsemi, rekstur ogstjórnun fyrirtækja og skrifstofustarfsemi. Áfrýjandi sótti einnig um skráninguá vörumerkinu 7. júlí sama ár og fékk það skráð 2. maí 2012 í sjö flokkum,meðal annars flokki 35. Stefndi mótmælti skráningunni og krafðist ógildingarhennar. Með úrskurði Einkaleyfastofu 25. febrúar 2014 var skráning áfrýjanda ávörumerkinu felld niður í flokki 35 en látin standa að öðru leyti. NiðurstaðaEinkaleyfastofu var staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda ásviði iðnaðar 16. apríl 2015.Með bréfi 6. júní 2014 til Einkaleyfastofu krafðist áfrýjandi þessaðallega að skráning stefnda á vörumerkinu yrði felld úr gildi í heild sinni entil vara að skráning þess yrði ógilt í flokki 35. Meðferð málsins hjá Einkaleyfastofubíður niðurstöðu þessa máls.Ágreiningur aðila lýtur að því hvort notkun áfrýjanda á vörumerkinu„Inspired by Iceland“ sem auðkenni fyrir verslun sína að Bankastræti 11 í Reykjavíkfeli í sér brot á vörumerkjarétti stefnda eða eftir atvikum óréttmætaviðskiptahætti.IIÁfrýjandi byggir sýknukröfu sína meðal annars á aðildarskorti þar semstefndi sé ekki eigandi vörumerkisins „Inspired by Iceland“. Fyrir liggur aðstefndi er skráður eigandi vörumerkisins í flokki 35 og reisir hann kröfu sína meðalannars á því að notkun áfrýjanda á vörumerkinu sé brot á vörumerkjarétti hans.Samkvæmt því er stefndi réttur aðili málsins og verður áfrýjandi því ekkisýknaður af kröfu stefnda á grundvelli aðildarskorts.Stefndi reisir kröfu sína á hendur áfrýjanda á því að notkun þesssíðarnefnda á vörumerkinu sem auðkenni fyrir verslun sína að Bankastræti 11 sé brotá vörumerkjarétti stefnda, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki.Jafnframt feli notkunin í sér óréttmæta viðskiptahætti sem séu til þess fallnirað afla áfrýjanda viðskipta með ótilhlýðilegum hætti á kostnað stefnda, semlagt hafi í verulega umfangsmikla markaðssetningu til að kynna vörumerkið og séþví brot gegn ákvæðum laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum ogmarkaðssetningu.Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 45/1997 getur vörumerkjaréttur stofnast annarsvegar með skráningu vörumerkis fyrir vöru eða þjónustu í samræmi við ákvæðilaganna og hins vegar án skráningar með notkun vörumerkis sem er og hefur veriðnotað hér á landi fyrir vöru eða þjónustu. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir að ívörumerkjarétti felist að aðrir en eigandi vörumerkis megi ekki heimildarlaustnota í atvinnustarfsemi tákn sem eru eins eða lík vörumerki hans ef notkunintekur til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nær tilog hætt er við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með merkjunum.Áfrýjandi byggir á því að hann eigi eldri rétt til vörumerkisins enstefndi á grundvelli notkunar merkisins frá árinu 2006. Í 5. gr. laga nr. 45/1997segir að með notkun vörumerkis í atvinnuskyni sé meðal annars átt við að það sésett á vöru eða umbúðir hennar, vara eða þjónusta auðkennd með merki sé boðintil sölu, markaðssett eða markaðssetning undirbúin, vara eða þjónusta auðkenndmeð merki sé flutt inn eða út eða merki sé notað í auglýsingum, bréfhausum eðaá annan sambærilegan hátt. Samkvæmt orðalagi lagagreinarinnar eru þar ekkitæmandi talin þau tilvik sem gætu talist notkun vörumerkis í skilningi laganna,en þegar litið er til þess að það er þjónustan, sem áfrýjandi veitir í verslunsinni, sem er auðkennd með hinu umþrætta vörumerki, fellur notkun áfrýjanda ávörumerkinu undir 2. tölulið lagagreinarinnar.Af gögnum málsins er ljóst að áfrýjandi hefur notað hið umdeildavörumerki óslitið frá árinu 2006 sem auðkenni á verslun sinni, fyrst áKeflavíkurflugvelli og síðan í Bankastræti 11. Stefndi gerði engar athugasemdirvið þá notkun fyrr en á árinu 2015 í aðdraganda opnunar áfrýjanda á versluninnií Bankastræti 11. Þá liggur fyrir að áður en stefndi hóf að nota vörumerkið ímarkaðsátaki sínu á árinu 2010 var á hans vegum haft samband símleiðis við þáverandifyrirsvarsmann áfrýjanda vegna þeirrar fyrirhuguðu notkunar þar sem stefndihafði haft spurnir af notkun áfrýjanda á vörumerkinu. Þótt aðilum beri ekkiallskostar saman um efni símtalsins er ljóst að á þeim tíma var eða máttistefnda vera kunnugt um notkun áfrýjanda á vörumerkinu. Stefndi hefur borið því við að sú verslun sem áfrýjandi rekur nú aðBankastræti 11 sé önnur en sú sem hann rak í flugstöðinni. Fyrir liggur aðviðskiptavinir áfrýjanda hafa frá upphafi aðallega verið erlendir ferðamenn oghefur vöruframboðið einkum verið íslensk framleiðsla. Af gögnum málsins verðurekki annað ráðið en að vöruframboð í verslun áfrýjanda nú sé að hluta til ennþáþað sama og var í verslun hans í flugstöðinni. Enn sem fyrr leggur áfrýjandiáherslu á að laða að erlenda ferðamenn með því að hafa á boðstólum íslenskaframleiðslu og verður ekki fallist á með stefnda að sú verslun sem áfrýjandirekur nú sé annars eðlis en sú sem hann rak í flugstöðinni og að ætlaður rétturhans til vörumerkisins hafi ekki flust til hinnar nýju verslunar. Þegar stefndi hóf notkun á vörumerkinu á árinu 2010 og fékk það skráð áárinu 2011 hafði áfrýjandi notað það í sínum rekstri frá árinu 2006 og verðurfallist á það að vörumerkjaréttur áfrýjanda á vörumerkinu „Inspired by Iceland“hafi stofnast með óslitinni notkun hans á merkinu frá árinu 2006. Samkvæmt þvíer sú notkun hans að reka verslun með auðkenni vörumerkisins ekki heimildarlaus.Þegar af þeirri ástæðu fer hún ekki í bága við 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997.Stefndi byggir enn fremur á því að notkun áfrýjanda á vörumerkinu brjótií bága við 15. gr. a. laga nr. 57/2005 en þar segir að óheimilt sé að nota íatvinnustarfsemi firmanafn, verslunarmerki eða því um líkt, sem sá hefur ekkirétt til er notar, eða reka atvinnu undir nafni sem gefur villandi upplýsingarum eignarrétt eða ábyrgð atvinnurekanda. Enn fremur er sérhverjum bannað aðnota auðkenni, sem hann á tilkall til, á þann hátt að leitt geti til þess aðvillst verði á því og öðru einkenni sem annað fyrirtæki notar með fullum rétti.Þar sem komist hefur verið að þeirri niðurstöðu að áfrýjandi hafi öðlast rétttil vörumerkisins kemur fyrri málsliður lagagreinarinnar ekki til álita. Hvaðvarðar þann síðari þá er til þess að líta að stefndi hefur ekki með haldbærumgögnum sýnt fram á að sú afmarkaða notkun áfrýjanda á vörumerkinu, að nota þaðtil auðkenningar í verslun sinni að Bankastræti 11, sé þess eðlis að unnt sé aðvillast á því og notkun stefnda á því þannig að í bága fari við síðari málsliðákvæðisins. Að því virtu sem nú hefur verið rakið fer notkun áfrýjanda ávörumerkinu ekki í bága við 15. gr. a. laga nr. 57/2005. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.Eftir þessum málsúrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjandamálskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, Rekstrarfélag Tíu-ellefuehf., er sýkn af kröfu stefnda, Íslandsstofu.Stefndi greiði áfrýjanda samtals1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 31. maí 2016Mál þetta var höfðað með áritun ástefnu 28. september 2015 og dómtekið 12. maí 2016. Stefnandi er Íslandsstofa,Sundagörðum 2, 104 Reykjavík. Stefndier Rekstrarfélag Tíu ellefu ehf., Lágmúla 9, 108 Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefnda verði með dómi bannað að nota vörumerkið „Inspired byIceland“ sem auðkenni fyrir verslun að Bankastræti 11, 101 Reykjavík. Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og gerir kröfu um málskostnað úr hendistefnanda. I.Málavextir StefnandiÍslandsstofa var sett á laggirnar á grunni Útflutningsráðs Íslands með lögumnr. 38/2010. Hlutverk stefnanda skyldi vera viðamikið og var í fyrsta lagi þaðað setja skýran ramma utan um ímyndar- og kynningarmál Íslands þar sem aðilar íútflutningi, ferðaþjónustu og þekkingariðnaði kæmu til samstarfs við hiðopinbera um að efla og standa vörð um orðspor Íslands erlendis. Samstarf þettaskyldi lúta faglegri stefnumótun og starfsaðferðum til langs tíma ímálaflokknum.Stefndi er félag sem rekur fjöldamatvöruverslana um allt land undir auðkenninu „10-11“. Á árinu 2006 opnaðistefndi verslun í Flugstöð Leifs Eiríkssonar sem bar heitið „Inspired byIceland“ og var rekin allt til 1. mars 2015 þegar leigusamningur stefnda viðIsavia rann út.Í kjölfar eldgossins íEyjafjallajökli vorið 2010 réðst stefnandi í markaðsátak af hálfu samráðhópsstjórnvalda og ferðaþjónustuaðila til að bregðast við fyrirsjáanlegum samdrættií ferðaþjónustu. Verkefnið hófst í maí 2010 undir vörumerkinu „Inspired byIceland“ og var stefnanda falin framkvæmd þess. Markaðsátakið stóð fram í lokmaí 2011 og var þá áhersla lögð á að sannfæra ferðamenn um að þeim væri óhættað ferðast til landsins á komandi sumri. Átakið var síðar framlengt og áherslaþá lögð á aðra þætti sem ekki verður gerð grein fyrir hér, en enn með það aðmeginmarkmiði að laða ferðamenn til landsins. Verkefnið var nú síðast framlengtút árið 2016.Ágreiningslaust er aðfjármálastjóri Íslensku auglýsingastofunnar, sem var einn þeirra aðila sem unnuað markaðsátakinu fyrir stefnanda, hafði samband við þáverandi forstjórastefnda símleiðis áður en því var hleypt af stokkunum og upplýsti hann ummarkaðsátakið undir slagorðinu „Inspired by Iceland“. Aðila greinir hins vegará um tilgang þess samtals eins og nánar verður rakið síðar.Í febrúar 2011 sótti stefnandi umskráningu á vörumerkinu „Inspired by Iceland“ (orð- og myndmerki) hjáEinkaleyfastofu og fékk það skráð nr. 290/2011 í eftirfarandi vöru- ogþjónustuflokkum 1. apríl 2011:Flokk 16: Pappír, pappi og vörur úr þessum efnum sem ekki eru taldar íöðrum flokkum; prentað mál; bókbandsefni; ljósmyndir; ritföng; bréflím og límtil heimilisnota; vörur handa listamönnum; málningarpenslar; ritvélar ogskrifstofutæki (þó ekki húsgögn); fræðslu- og kennslugögn (þó ekki tæki);plastefni til pökkunar (sem ekki eru talin í öðrum flokkum); leturstafir;myndmótFlokk 35: Auglýsingastarfsemi; rekstur og stjórnun fyrirtækja;skrifstofustarfsemi.Flokk 39: Ferðaþjónusta.Með umsókn 7. júlí 2011 óskaðistefndi eftir skráningu vörumerkisins „Inspired by Iceland“ (orðmerki) íeftirfarandi vöru- og þjónustuflokkum:Flokk 29: Kjöt, fiskur, alifuglar og villibráð, kjötkraftur, niðursoðnir,frosnir, þurrkaðir og soðnir ávextir og grænmeti;ávaxtahlaup,-sultur og –grautar,egg; mjólk og mjólkurafurðir;matarolíur og matarfeiti.Flokk 30: Kaffi, te, kakó og gervikaffi;hrísgrjón;tapíókamjöl ogsagógrjón; mjöl og matvörur úr korni; brauð, sætabrauð og sælgæti;ís til matar;sykur, hunang, síróp;ger, lyftiduft; salt; sinnep; edik, sósur (bragðbætandi);krydd; ís.Flokk 31. Korn og landbúnaðar-, garðræktar- og skógræktarafurðir sem ekkieru taldar í öðrum flokkum; lifandi dýr, nýir ávextir og grænmeti; fræ, lifandiplöntur og blóm; dýrafóður; malt.Flokk 32: Bjór;ölkelduvatn, gosdrykkir og aðrir óáfengir drykkir;ávaxtadrykkir og ávaxtasafar; þykkni og önnur efni til drykkjargerðar.Flokk 33. Áfengir drykkir (nema bjór).Flokk 34. Tóbak; hlutir fyrir reykingamenn; eldspýtur. Flokk 35: Auglýsingastarfsemi; rekstur og stjórnun fyrirtækja;skrifstofustarfsemi.Stefnandi mótmælti ofangreindriskráningu og fór fram á ógildingu hennar. Með úrskurði Einkaleyfastofu nr.2/2004, var skráning merkisins staðfest í öllum flokkum fyrir utan flokk 35 ogvar vörumerkið þannig skráð nr. 471/2012, 2. maí 2012. Til grundvallar þeirriákvörðun lá það mat að ruglingshætta væri fyrir hendi milli merkis aðila íflokki 35. Var skráning orðmerkisins „Inspired by Iceland“ þannig felld úrgildi fyrir alla tilgreinda þjónustu í þeim flokki en hélt gildi sínu fyrirvörur og þjónustu í öðrum flokkum. Niðurstaða var staðfest með úrskurðiáfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar þann 17. apríl 2015.Á árinu 2014 gerði stefndi kröfuum afnám skráningar stefnanda á hinu umdeilda vörumerki og bíður hún úrlausnarEinkaleyfastofu. Í þessu sambandi skal þess látið getið að 1. janúar 2014 gafEinkaleyfastofan út leiðbeiningar í tengslum við flokkun vöru og þjónustu viðendurnýjun skráningar eldri merkja, sem fólu í sér þrengri túlkun áyfirskriftum flokka en áður var. Nánar tiltekið að yfirskrift flokka sé túlkuðá þá leið að hún taki eingöngu til þeirrar vöru og þjónustu sem tilgreind er.Með auglýsingu 311/2016 um flokkun vöru og þjónustu voru leiðbeiningarnarskilgreindar sérstaklega. Fyrrnefnd skráning stefnanda á vörumerkinu átti sérstað fyrir þennan tíma og tók vörumerkjaverndin til allra þeirra þátta semtilgreindir voru innan flokks 35. Aflvaki dómsmáls þessa er aðstefnandi varð þess áskynja hinn 5. september sl. að stefndi hygðist opnaverslun að Bankastræti 11 í Reykjavík þar sem vörumerkið „Inspired by Iceland“yrði notað til auðkenningar. Lá þá ljóst fyrir að leigusamningur stefnda ítengslum við rekstur verslunar hans í flugstöð Leifs Eiríkssonar yrði ekkiframlengdur og fór svo að hann fékk umrætt húsnæði í miðbæ Reykjavíkur. Hinn 7.september sl. fór stefnandi fram á það við stefnda að látið yrði af notkunvörumerkisins. Hinn 11. september tilkynnti stefndi að hann féllist ekki á þákröfu. Fór svo að verslunin var opnuð 26. september sl. Höfðaði stefnandi þámál þetta. Ágreiningur máls þessa lýturfyrst og fremst að því hvort notkun stefnda á vörumerkinu „Inspired by Iceland“sem auðkenni fyrir framangreinda verslun feli í sér brot á skráðumvörumerkjarétti stefnanda.II.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því að notkuná vörumerkinu „Inspired by Iceland“ sem auðkenni fyrir verslun að Bankastræti11 í Reykjavík sé brot á vörumerkjarétti hans, sbr. 1. mgr. 4. gr. laga nr.45/1997. Í vörumerkjarétti stefnanda felist að öðrum sé óheimilt að nota íatvinnustarfsemi tákn sem séu eins eða lík vörumerki hans ef notkunin tekur tileins eða svipaðrar þjónustu og hætt sé við ruglingi, þar með talið að tengslséu með merkjunum. Við mat á ruglingshættu þurfi að líta til tveggja atriða.annars vegar hvort merkin taki til eins eða svipaðrar vöru og þjónustu og hinsvegar hvort merkin séu svo lík að hætta sé á ruglingi. Stefnandi bendir á aðumrætt vörumerki sé nákvæmlega hið sama og því óumdeilt að ruglingshættaskapist af þeim sökum. Enn fremur sé þjónustan sú sama. Stefnandi eigivörumerkið „Inspired by Iceland“ og sé það meðal annars skráð í þjónustuflokknr. 35, sbr. vörumerkjaskráningu nr. 290/2011. Undir þann flokk þjónustu fallim.a. rekstur verslunar. Bent sé á að stefndi rak verslun ætlaða erlendumferðamönnum og að stefnandi hafi skráð vörumerkið í flokk 39, þar sem tilgreintsé að öll ferðaþjónusta falli undir skráningu vörumerkisins. Opni stefndiverslun á einum fjölfarnasta stað Reykjavíkur sé einsýnt að ruglingshættaskapist milli vörumerkis stefnanda og verslunar stefnda. Því sé um að ræða brotgegn 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 enda noti stefndi heimildarlaust auðkennisem sé eins og vörumerki stefnanda og fyrir sömu þjónustu. Stefnandi hafnar mótbárum stefndaá fyrri stigum meðan mál aðila var rekið fyrir stjórnvöldum en stefndi vísaðitil þess þá að hann nyti réttar til vörumerkisins á grundvelli notkunar.Stefnandi telur skilyrðum 5. gr. laga nr. 45/1997, um hvað teljist notkunsamkvæmt lögunum, ekki vera fullnægt í tilviki stefnda og því séu slíkarmótbárur haldlausar. Sér í lagi hafi auðkenni ekki verið markaðssett af hálfustefnda með virkum hætti í tengslum við tiltekna vöru eða þjónustu þannig aðneytendur væru farnir að þekkja merkið vegna notkunarinnar og tengja það við vörureða þjónustu notandans. Engin gögn liggi fyrir um að skilningur og upplifunneytenda af vörumerkinu í meðförum stefnda hafi verið í virkum tengslum viðhina tilteknu vöru eða þjónustu. Þau gögn sem lögð hafi verið fram af hálfustefnda hafi ekki sýnt fram á nein tengsl auðkennisins við markaðssetningu ávöru eða þjónustu, heldur hafi gögnin einungis borið með sér að orðasambandið„Inspired by Iceland“ hafi staðið ofan við verslun stefnda á fríhafnarsvæðiFlugstöðvar Leifs Eiríkssonar. Slíkt sé ekki nóg til að stofna tilvörumerkjaréttar. Stefnandi vísar til þess aðáfrýjunarnefnd hugverkaréttinda á sviði iðnaðar í sameinuðum málum nr. 8/2014og 10/2014 hefðu sýnt fram á að stefndi hafi ekki öðlast vörumerkjarétt meðnotkun fyrir þjónustu í flokki 35. Því hafi verið komist að þeirri niðurstöðuaf hálfu nefndarinnar að fella bæri úr gildi skráningu stefnda fyrir allatilgreinda þjónustu í tilgreindum þjónustuflokki.Notkun stefnda á auðkenninu„Inspired by Iceland“ feli í sér misnotkun á orðspori vörumerkisins sem sévillandi fyrir neytendur og rýri einnig aðgreiningareiginleika vörumerkisins,enda hafi vörumerki stefnanda frá því notkun þess hófst árið 2010 áunnið sérmikla viðskiptavild bæði á Íslandi og á erlendum vettvangi sem og hjá erlendumferðamönnum sem sæki landið heim. Stefnandi byggir á því að notkun stefnda ávörumerkinu „Inspired by Iceland“ feli í sér óréttmæta viðskiptahætti sem séutil þess fallnir að afla honum viðskipta með ótilhlýðilegum hætti á kostnaðverulega umfangsmikillar markaðssetningar stefnanda og þar með ótvírætt brotgegn 1. málsl. 15. gr. a. laga nr.57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Enn fremur brjótinotkun stefnda í bága við 2. málslið 15. gr. a í lögum nr. 57/2005.Stefndi hafi ekki verið í góðritrú þegar hann tók ákvörðun um notkun vörumerkisins enda hafi réttur hans tilþess að notast við vörumerki undir þjónustulið nr. 35 verið felldur úr gildi ástjórnsýslustigi. Ekki sé fallist á þann skilning stefnda að hann hafi haftrétt til þess að nota vörumerkið í verslunarrekstri til 30. september 2015,líkt og haldið var fram af hálfu stefnda í bréfi til Einkaleyfastofu hinn 11.september 2015, og sé mótbárum og rökum stefnda í þá veru mótmælt. Stefnandibendir á að umrætt tímabil notkunar á vörumerkinu hafi verið tilkomið vegnaformskilyrða við skráningu stofnunarinnar í gagnagrunni sínum. Stefnandi mótmælir því að hannhafi gengið á bak orða sinna, líkt og haldið sé fram af hálfu stefnda í nefndubréfi frá 11. september 2015. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemd við reksturstefnda á verslun sinni á Keflavíkurflugvelli en afstaða stefnanda hafi hinsvegar verið alfarið bundin við verslun stefnda á Keflavíkurflugvelli og aðstefnda hafi mátt vera það ljóst frá upphafi að stefnandi myndi ekki láta þaðóátalið ef umrætt vörumerki yrði tekið í notkun sem auðkenni fyrir aðrarverslanir í rekstri stefnda. Af hálfu stefnanda hafi aldrei verið veittviðurkenning til notkunar stefnda á vörumerkinu og sé mótbárum í þá verumótmælt.III.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi byggir á því að stefnandisé ekki eigandi vörumerkisins „Inspired by Iceland“ sem sé frumskilyrði fyrirkröfu stefnanda. Öll réttindi sem stefnandi telji sig hafa yfir téðu vörumerkihafi frá upphafi verið háð takmörkunum auk þess sem stefnandi hafi leitað eftirleyfi stefnda fyrir notkun vörumerkisins á árinu 2010, sem stefndi hafiheimilað enda talið um tímabundna notkun að ræða sem kynni að hagnast sér.Leyfið hafi ekki falið í sér takmörkun á eigin rétti stefnda til notkunarvörumerkisins. Þá hafi téð leyfi verið afturkallað á síðari stigum. Stefnditaldi skráningu stefnanda á vörumerkinu aðeins vera til þess að tryggjalágmarksvernd meðan á hinu tímabundna átaki stæði og mögulega skamman tíma þará eftir, en taldi jafnframt að stefnandi myndi virða rétt sinn til að hagnýtasér og nota vörumerkið enda væri hagnýting stefnanda á vörumerkinu háð leyfistefnda.Stefndi andmælti síðar meirskráningu stefnanda á vörumerkinu og deildu aðilar fyrir Einkaleyfastofu ogáfrýjunarnefnd hugverkaréttinda á sviði iðnaðar um réttmæti skráningarinnarlíkt og fram er komið. Stefndi telur að skráning stefnanda á vörumerkinu hafiverið framkvæmd með óréttmætum og sviksamlegum hætti af hálfu stefnanda og séþví ógild eða ógildanleg. Stefndi byggir á 6. tölul. 14. gr. laga nr. 45/1997þar sem segir að vörumerki megi ekki skrá ef villast megi á merkinu ogvörumerki sem hafi verið notað þegar umsókn um skráningu er lögð inn og er ennnotað hér á landi. Óumdeilt sé að stefnanda hafi verið ljós notkun stefnda á vörumerkinuþegar hann skráði merkið sem sitt árið 2011. Skráning stefnanda sé þannig íandstöðu við lög nr. 45/1997.Þá telur stefndi stefnanda ekkiréttan aðila að málinu enda eigi hann ekki vörumerkið. Beri því að sýkna þáþegar.Stefndi byggir á því að rétturhans til vörumerkisins „Inspired by Iceland“ sé eldri og ríkari en rétturstefnanda. Rétt stefnda megi rekja til samfelldrar notkunar frá árinu 2006. Sáréttur hafi stofnast á grundvelli 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 45/1997.Vörumerkið hafi verið notað m.a. á skiltum, á pokum og í kynningum. Þá gangieldri réttur framar yngri sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 45/1997 auk þess semhinn eldri réttur stefnda komi í veg fyrir að stefnandi geti byggt rétt ágrundvelli 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 eða lögum nr. 57/2005. Stefndibendir á að vörumerkið hafi verið sérstaklega hannað til að höfða tilferðamanna og til þess að auðkenna áherslur verslunarinnar. Þannig hafivörumerkið verið markvisst notað til þess að markaðssetja þá þjónustu sem íverslunarrekstrinum fólst gagnvart þeim einstaklingum sem leið áttu umLeifsstöð. Ótækt sé að halda því fram að skýr merking í verslun og inni íverslun stofni ekki til vörumerkjaréttar. Því sé hafnað að skylt sé að leggjafram gögn um sérstakar auglýsingar, gögn um vörur sem auðkenndar séu meðvörumerkinu eða niðurstöður markaðsrannsókna sem gefi til kynna þekkingu meðalneytenda á vörumerkinu. Gera þurfi greinarmun á því hvort til vörumerkjaréttarhafi stofnast annars vegar og hins vegar því þegar vörumerki telst vera þekkt.Engin réttarregla gefi til kynna að við mat á því hvort til vörumerkjaréttarhafi stofnast á grundvelli notkunar þurfi að vera til staðar lágmarksþekkinghjá neytendum á umræddu vörumerki. Þá fæli sönnun um slíka þekkingu neytenda ísér yfirgripsmikla og kostnaðarsama rannsóknarvinnu sem stefndi telur sýna framá þrönga túlkun stefnanda á ákvæðum vörumerkjalaga og bendir á að veruleguraðstöðumunur sé með aðilum hvað fjárhag varðar. Þá hafi stjórnvöld staðfestvörumerkjarétt stefnda á grundvelli notkunar í verslunarrekstri. Stefndi telurniðurstöðu áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar í málum nr. 8/2014og 10/2014 bera þess glögg merki að stefndi hafi í júlí 2011 öðlast rétt tilvörumerkisins „Inspired by Iceland“ með notkun þess í verslunarrekstri sínum.Réttur stefnda hafi því verið viðurkenndur og þeirri niðurstöðu ekki veriðhnekkt. Þannig eigi stefndi skýran rétt til vörumerkisins í samræmi við 2.tölul. 1. mgr. 3. gr., sbr. 7. gr. laga nr. 45/1997.Stefndi mótmælir málflutningi stefnandahvað varðar túlkun á niðurstöðu Einkaleyfastofu og áfrýjunarnefndar ástjórnsýslustigi þar sem felld var úr gildi skráning stefnda fyrir allatilgreinda þjónustu í flokki 35. Stefndi telur að í úrskurðunum felist ótvíræðviðurkenning á stofnun vörumerkjaréttar hans fyrir tilstilli notkunar. Geraþurfi greinarmun á þeim þjónustuflokkum sem falla innan flokks 35, en ekki beriað skilja niðurstöður á stjórnsýslustigi með þeim hætti að undanskildir séuallir þeir liðir sem falla undir þjónustuflokk 35, og þannig hafi ekki veriðfelldur niður réttur stefnda til notkunar vörumerkisins hvað varðarverslunarrekstur. Þá hafi ekki verið felldur niður réttur stefnda skv.þjónustuflokki 35 á þeim grundvelli að ekki hafi stofnast til vörumerkjaréttar.Þvert á móti liggi fyrir að slíkur réttur hafi stofnast en skráning stefnanda ávörumerkinu komi hins vegar í veg fyrir seinni skráningu nema stefnandi veitileyfi. Rétt stefnda til vörumerkisins„Inspired by Iceland“ beri ekki að skilja svo að sá réttur sé einskorðaður viðverslunarrekstur í Leifsstöð enda sé engin slík réttarregla til staðar í lögum.Sé því hafnað þeim málatilbúnaði stefnanda að réttur stefnda hafi einskoraðastvið verslunarrekstur á einum tilteknum stað.Stefndi byggir á því að skilyrði1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 séu óuppfyllt. Til þess að stefnandi getifengið kröfu sinni framgengt þyrftu öll þrjú skilyrði ákvæðisins að verauppfyllt en ekkert þeirra sé hins vegar uppfyllt. Notkun stefnda sé ekkiheimildarlaus enda hafi stofnast réttur til notkunar vörumerkisins íverslunarrekstri, sbr. 7. gr. laga nr. 45/1997. Engin skörun á starfsemi aðilahafi átt sér stað enda sé stefnandi opinber aðili sem ekki stundiverslunarrekstur. Stefndi sé hins vegar einkaaðili í verslunarrekstri. Meðvísan til 25. gr. laga nr. 45/1997 sé skörun á starfsemi ómöguleg. Stefndimótmælir því að markaðssetning stefnanda gagnvart ferðamönnum breyti eðliverslunarreksturs stefnda. Umrædd markaðssetning stefnda gagnvart erlendumferðamönnum breyti ekki flokkun þeirrar þjónustu sem um ræðir. Stefndi byggir á því að verslunstefnda í Bankastræti 11 feli ekki í sér misnotkun á orðspori vörumerkisins„Inspired by Iceland“ og sé slíkum málatilbúnaði sérstaklega mótmælt. Óumdeiltsé að stefndi hafi notað vörumerkið á árunum 2006-2010 án þess að stefnandihafi haft þar nokkra aðkomu. Ótækt sé því að halda fram misnotkun á orðspori áþeim tíma. Þá hafi ekki verið sýnt fram á misnotkun á orðspori vörumerkisins afhálfu stefnanda. Það orki tvímælis að stefnandi haldi því fram að misnotkunfelist í notkun vörumerkis sem hann vissi sjálfur að væri í notkun þegar hannskráði vörumerkið. Vitneskja stefnanda um notkun stefnda á vörumerkinu frá 2006fæli því í sér að stefnandi tæki áhættu yrði á annað borð talið að áhætta vegnaorðspors væri fyrir hendi.Stefndi mótmælir því að vörumerkistefnanda sé vel þekkt í skilningi laga nr. 45/1997 og njóti réttarverndar semslíkt. Skilyrðum til að falla í flokk vel þekktra vörumerkja sé ófullnægt sbr.2. gr. sameiginlegra tilmæla WIPO, sem gefin hafi verið út í september 1999.Vörumerkið sé því ekki vel þekkt í skilningi 2. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997.Stefndi telur notkun sína ávörumerkinu ekki fela í sér óréttmæta viðskiptahætti skv. 15. gr. a í lögum nr.57/2005. Þar sem stefndi sé ekki fyrirtæki í skilningi laga nr. 57/2005, fallihann utan gildissviðs þeirra og geti því ekki byggt rétt á lögunum. Þá hafi stefndi ekki brotið gegnákvæðum téðra laga enda útfærsla auðkennisins ólík, munur sé á starfsemi ognotkun stefnda á auðkenninu og starfsemi stefnanda líkt og að framan er rakið.Eðlismunur á stöðu stefnanda og stefnda komi í veg fyrir að nokkur líkindi getiverið með starfsemi aðila. Tilvísun til dóms Hæstaréttar í máli nr. 538/2012hafi enga þýðingu enda sé því slegið föstu þar að grunnforsenda þess aðruglingur kunni að skapast sé sú, að notkun auðkennis geti dregið úr virkrisamkeppni í viðskiptum. Munurinn á aðstöðu stefnanda og stefnda, sem annarsvegar stjórnvaldi og hins vegar einkaaðila í verslunarrekstri tryggi að enginsamkeppni sé milli aðila. Því geti ekki verið um að ræða brot gegn 15. gr. laganr. 57/2005.Þá beri stefnandi sjálfuráhættuna af eigin sök og samþykki fyrir notkun stefnda á vörumerkinu enda hafihann vitað af eldri rétti stefnda til vörumerkisins er hann skráði merkið. Stefndi telur stefnanda hafa sýntaf sér tómlæti sem komi til skoðunar við mat á ruglingshættu á vörumerkinu.Engar athugasemdir hafi komið fram af hálfu stefnanda varðandi notkun stefnda ávörumerkinu þó svo að notkunin hafi staðið óslitið frá árinu 2006. Með tómlætisínu hafi stefnandi fyrirgert öllum hugsanlegum rétti sínum til að bannastefnda að nota vörumerkið.Þar sem stefnandi hafi aðeinstakmörkuð réttindi yfir vörumerkinu geti hann ekki byggt á 2. ml. 1. mgr. 15.gr. a í lögum nr. 57/2005 enda sé skilyrði fyrir notkun ákvæðisins að sá semberi það fyrir sig njóti fulls réttar til vörumerkis. Þá bendir stefndi á aðeldri réttur sinn skv. 7. gr. laga nr. 45/1997 gangi framar yngri réttistefnanda og því geti stefnandi ekki byggt á téðu ákvæði.Stefndi byggir á því að krafastefnanda feli í sér beiðni um sviptingu á eignarrétti stefnda að vörumerkinu„Inspired by Iceland“. Stefndi hafi búið til vörumerki sitt, notað það umáraraðir í verslunarrekstri og þannig eignast mikil verðmæti sem hann hagnýtinú í rekstri sínum. Kröfugerð stefnanda feli því í sér brot gegn 72. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.VNiðurstaðaStefndi byggir kröfu sína umsýknu í fyrsta lagi á því að stefnandi sé ekki réttur aðili málsins þar semhann eigi ekki þau réttindi sem krafa hans byggir á. Öðrum þræði virðist hannbyggja á því að skráning stefnda á vörumerkinu hafi verið í andstöðu við ákvæðilaga nr. 45/1997 um vörumerki og því ógild eða ógildanleg. Hins vegar settistefndi ekki fram sjálfstæða kröfu með gagnstefnu þess efnis eins og honumhefði verið rétt til þess að fá úrlausn dómsins um þetta atriði.Eins og áður er rakið fékkstefnandi vörumerkið „Inspired by Iceland“ skráð í flokkum 16, 35 og 39 enhelstu skilyrði skráningar er að finna í 13. og 14. gr. vörumerkjalaga.Stofnaðist vörumerkjaréttur hans með skráningu, sbr. 1. tl. 3. gr. laga nr.45/1997 um vörumerki og var henni ekki andmælt af hálfu stefnda innan tímamarka1. mgr. 22. gr. laga nr. 45/1997, um vörumerki. Stefnandi á því lögvarinn rétt tilþess að höfða mál þetta og er réttur aðili þess. Verður því ekki fallist ákröfu stefnda um sýknu á þeim grunni. Stefndi reisir jafnframt kröfusína um sýknu á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti meðathafnaleysi sínu gagnvart verslun stefnda þann tíma sem hún var rekin íFlugstöð Leifs Eiríkssonar. Geti hann því ekki nú gripið til þeirra úrræða semraun ber vitni. Eins og áður er rakið áttu sérstað samskipti á milli Guðmundar S. Maríussonar fjármálastjóra Íslenskuauglýsingastofunnar, og þáverandi forstjóra stefnda, Sigurðar Reynaldssonar.Stefndi lítur svo á að með samtalinu hafi í reynd verið óskað eftir heimild tilnotkunar vörumerkisins „Inspired by Iceland“. Guðmundur bar fyrir dómi aðsamtalið hefði aðeins verið fyrir kurteisissakir þegar í ljós kom að stefndiræki verslun með sama heiti í flugstöðinni. Auk þess þekkti hann Sigurð þar semfyrirtæki hans 10-11 ehf. átti í viðskiptum við dótturfyrirtæki Íslenskuauglýsingastofunnar. Þá hafi legið fyrir að „Inspired by Iceland“ var óskráðvörumerki. Hafi hann gert Sigurði grein fyrir þeirri hugmynd að notaorðasambandið fyrir markaðsátakið. Staðfesti Sigurður það fyrir dómi að hannhefði ekki gert athugasemdir við þá notkun enda taldi hann að slíkt markaðsátakgæti komið versluninni til góða. Hafi vörumerkjaréttur ekkert verið ræddur íþessu samhengi og hafi hann fengið það á tilfinninguna að verið væri að kannahvernig hann myndi bregðast við þessum fyrirætlunum. Bar vitnunum saman um aðþeir hefðu ekki séð neina skörun á hagsmunum á þessum tímapunkti.Aðila greinir á um hvort verslunstefnda eða samtalið hafi verið rætt innan vébanda stefnanda á sérstökumfundum. Aðeins eitt vitni, Þormóður Jónsson fyrrverandi starfsmaðurauglýsingastofunnar, kvað svo hafa verið. Engin gögn liggja fyrir sem rennastoðum undir framburð hans. Verður það því að teljast ósannað.Hvað sem ofangreindu líður verðurað mati dómsins að líta til þess að á þessum tíma var „Inspired by Iceland“óskráð vörumerki. Stefnandi var að hleypa af stokkunum markaðsátaki sem átti aðvera tímabundið og í þeim tilgangi að „bjarga sumrinu“ eins og fram kom ívitnisburði fyrir dómi. Framvindan varð sú að átakið skilaði árangri og varframlengt. Voru því ítarlega gerð skil fyrir dómi af hálfu forsvarsmannastefnanda í hverju markaðsátakið fólst, hverju það skilaði og hvaða fjármunirvoru lagðir í það. Er þetta óumdeilt í málinu. Eftir að stefnandi skráðivörumerkið hjá Einkaleyfastofu m.a. í flokki 35 sem nær til verslunarrekstursaðhafðist hann ekkert gagnvart stefnda og kom fram í framburði JónsÁsbergssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda, að það hafi einnig verið fyrirkurteisissakir þótt menn hafi óneitanlega orðið þess áskynja að óheppilegt væriað verslunin bæri sama nafn og markaðsátak þeirra. Liggja fyrir gögn í málinu þarsem stefnandi kveðst ekki ætla að grípa til ráðstafana vegna verslunarinnarþrátt fyrir skráningu vörumerkisins í flokk 35. Þó að ljóst sé að stefndi hafiekki ákveðið að fyrra bragði að flytja verslun sína úr flugstöðinni, heldureftir að ljóst var að leigusamningur hans yrði ekki endurnýjaður, verður ekkilitið svo á að stefndi hafi við þær aðstæður sem hér hefur verið lýst, sýnt afsér tómlæti sem geri það að verkum að hann hafi fyrirgert rétti sínum til þesssetja fram kröfur á hendur stefnda líkt og hann gerir nú. Þá verður yfirlýsingstefnda um aðgerðarleysi gagnvart versluninni í Flugstöð Leifs Eiríkssonaraðeins túlkuð samkvæmt orðanna hljóðan.Eins og rakið hefur verið telurstefnandi notkun stefnda á vörumerkinu sem auðkenni fyrir verslun sína ganga íberhögg við skráðan vörumerkjarétt sinn. Stefndi telur á hinn bóginn að svo séekki og byggir fyrst og fremst á þeirri málsástæðu að vörumerkjaréttur hanshafi stofnast fyrir tilstilli samfelldrar notkunar frá árinu 2006. Ekki verðurá það fallist með stefnanda að stefndi geti ekki byggt vörn sína á þessumgrunni án þess að höfða gagnsök. Stefndi hefur kosið að haga málatilbúnaðisínum með þessum hætti. Hann gerir ekki sjálfstæða kröfu um viðurkenningu áeignarrétti sínum að vörumerkinu umdeilda en slíkri kröfu yrði vissulega aðeinskomið að gagnstætt dómkröfu stefnanda með gagnsök. Verði fallist á kröfustefnda nú um sýknu hefur slík dómsniðurstaða ekki víðtækari réttaráhrif en þaðsem krafa stefnanda lýtur að.Óumdeilt er að stefndi rakverslun undir nafninu „Inspired by Iceland“ frá árinu 2006 í Flugstöð LeifsEiríkssonar og síðar í Bankastræti. Eins og fram hefur komið var vörumerkið þáóskráð en fram kom í skýrslu fyrrverandi forstjóra stefnda að hann hefði taliðað merkið væri skráð eins og önnur merki félagsins. Nýr forstjóri stefnda, ÁrniPétur Jónsson, kvaðst hins vegar hafa farið yfir skráningar fljótlega eftireigendaskipti sem leiddi til þess að vörumerkið var skráð á árinu 2012 ívöruflokka 29-34 í samræmi við ákvörðun Einkaleyfastofu. Í 1. gr. vörumerkjalaga ervörumerki skilgreint sem sérstakt auðkenni fyrir vöru eða þjónustu til að notaí atvinnustarfsemi. Vörumerkið þarf þannig að vera sérkennanlegt og ræður þaðskráningarhæfi merkisins, sbr. 13. og 14. gr. laganna. Í athugasemdum með 1.gr. í frumvarpi til vörumerkjalaga segir að markmið vörumerkjaréttar sétvíþætt. Annars vegar að veita þeim sem stunda viðskipti þá réttarvernd að þeirgeti auðkennt vörur sínar svo og að viðskiptavinir þekki þær frá vörum annarra.Hins vegar hefur vörumerki auglýsingargildi og getur haft söluhvetjandi áhrif áneytendur. Af þessu er ljóst að aðgreiningareiginleiki vörumerkis gefur þvíauglýsingargildi og vörumerkið verður tákn vörunnar eða þjónustunnar sem í boðier.Í 1. mgr. 3. gr. vörumerkjalagaer kveðið á um að vörumerkjaréttur geti stofnast annars vegar með skráningumerkis og hins vegar með notkun en efnislega er enginn greinarmunur gerður áréttarverndinni eftir stofnunarhætti. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. vörumerkjalagagengur eldri réttur fyrir yngri þegar tveir eða fleiri krefjastvörumerkjaréttar á auðkennum er villast má á.Dómurinn telur að merking stefndaá verslun sinni í flugstöðinni hafi falið í sér notkun á vörumerki sem varsérkennanlegt við upphaf notkunar. Stefndi ber hins vegar sönnunarbyrði fyrirþví að með þeirri notkun hafi stofnast til vörumerkjaréttar, þ.e. að stefndihafi fyrir tilstilli notkunarinnar í reynd öðlast sérkenni sem gerir það aðverkum að neytandinn, í þessu tilviki hinn erlendi ferðamaður, tengisérstaklega við hann. Í þessu tilliti skal litið til mats á sönnunarfærsluvörumerkjaréttar fyrir sérkenni vörumerkis og hvort yfirfærsla hafi átt sérstað á vægi vörumerkisins eftir að markaðsátaki var hrundið af stað árið 2010.Við mat á sérkenni merkja er litið til markaðshlutdeildar merkis, hversu áköf,víðtæk og langvarandi notkun merkis hefur verið, hversu miklum fjármunum hafiverið varið til kynningar merkisins og hversu stór markhópur þekkirviðskiptalegan uppruna þeirra vara sem merki auðkennir vegna notkunarmerkisins. Þá er jafnframt litið til yfirlýsingar frá viðskiptaráðum eða öðrumsambærilegum aðilum. Ákveðin yfirfærsla á vörumerkinu átti sér stað þegarauglýsingaherferð stefnanda hófst. Stefndi hefur ekki sannað að upphaflegsönnunarfærsla um stofnhátt vörumerkis samræmist núverandi stöðu þess ogendurspegli markaðsvitund neytenda gagnvart vörumerkinu, en óumdeilt er aðnúverandi staða vörumerkisins er önnur en hún var fyrir tíma markaðsátaksins.Telst sönnun stefnda að þessu leyti ófullnægjandi enda dugar langur notkunartímieinn og sér ekki til að ryðja skráðum rétti stefnanda. Verður málsástæðustefnda er að þessu lýtur því hafnað.Stefndi byggir jafnframt á því aðnotkun hans á vörumerkinu brjóti ekki gegn 1. mgr. 4. gr. vörumerkjalaga.Ákvæðið felur það í sér að aðrir en eigandi vörumerkis mega ekki heimildarlaustnota í atvinnustarfsemi tákn sem eru eins eða lík vörumerki hans. Á þettaeinkum við ef notkunin tekur til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu ogvörumerkjarétturinn nær til og hætt er við ruglingi, þar með talið að tengslséu með merkjunum. Þannig felur vörumerkjaréttur í sér einkarétt eigandans tilþess að banna öðrum að nota vörumerki sitt að uppfylltum báðum ofangreindumskilyrðum.Þessi réttur er hins vegar ekkiótakmarkaður þrátt fyrir að skilyrði ofangreinds ákvæðis séu uppfyllt ensamkvæmt 1. mgr. 25. gr. laganna má ógilda skráningu vörumerkis með dómi eðaákvörðun Einkaleyfastofunnar hafi eigandi þess ekki notað það innan fimm árafrá skráningardegi fyrir þær vörur og þjónustu sem það er skráð fyrir, nema þvíaðeins að gildar ástæður séu fyrir því notkunarleysi. Við mat á því hvort stefndi hafinotað vörumerkið í heimildarleysi sem heiti á verslun sinni í Bankastrætiverður að líta til þess hvernig staðan var þegar sú notkun hófst. Stefnda hafðiþá um nokkurt skeið verið kunnugt um að stefnandi hafði skráð vörumerkið íflokki 35. Þegar verslunin var opnuð lá fyrir úrskurður Einkaleyfastofu ogúrskurður áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar en þeir féllu íandmælamálum aðila eins og áður er rakið. Ekkert samkomulag hafði því veriðgert á milli aðila sem fól í sér heimild til handa stefnda til notkunarinnarþegar hér var komið sögu eins og nánar var staðfest í framburði vitna sem komufyrir dóminn.Hvað varðar skilyrði 1. mgr. 4.gr. vörumerkjalaga þegar mat er lagt á það hvort vörumerki séu eins eða lík, ertil þess að líta að stefnandi vinnur allt sitt kynningarstarf, markaðssetninguog auglýsingar undir vörumerkinu „Inspired by Iceland“. Stefndi vill notavörumerkið sem heiti verslunar sinnar eins og verið hefur. Eins og áður segirer innan flokks 35 bæði auglýsingastarfsemi og verslunarrekstur. Óháð því aðstefnandi stundar ekki og hefur ekki ætlað sér að stunda verslunarrekstur, einsog skýrt kom fram fyrir dómi, nær vörumerkjaréttur stefnanda, eins og sakirstanda, yfir slíkan rekstur. Þá eru tengsl með vörumerkjum aðila enda erorðmerkið nákvæmlega það sama. Við mat á ruglingshættu samkvæmt ofangreinduákvæði verður jafnframt að líta til þess að markhópur aðila er hinn sami, þ.e.erlendir ferðamenn. Óumdeilt er í málinu að stefnandi hefur unnið árangursríktmarkaðsstarf um árabil sem höfðar til þess hóps. Hefur vörumerkið í kjölfariðþví öðlast ótvíræða sérgreiningu eins og áður er rakið. Liggur beint við aðverslun sem ber ofangreint heiti yrði tengd við stefnanda og starfsemi hans. Íþví er fólgin ruglingshætta. Ber þegar af þessari ástæðu að fallast á kröfustefnanda.Í ljósi ofangreindrar niðurstöðueru ekki efni til þess að fjalla um frekari málsástæður stefnda. Verður þvífallist á kröfu stefnanda um viðurkenningu eins og nánar greinir í dómsorði.Rétt þykir að hvor aðilanna berisinn kostnað af málinu. D Ó M S O R Ð:Stefnda, Rekstrarfélagi Tíuellefu ehf., er óheimilt að nota vörumerkið „Inspired by Iceland“ sem auðkennifyrir verslun að Bankastræti 11, Reykjavík.Málskostnaðurfellur niður. |
Mál nr. 147/2002 | Lögreglumaður Kjarasamningur | J, lögreglumaður við embætti sýslumannsins á Húsavík og eini lögreglumaðurinn búsettur á Þórshöfn, krafðist þess að fá greiddar 280 gæsluvaktastundir á mánuði í stað þeirra 190 sem honum höfðu verið greiddar. Vísaði J til þess að hann hefði fengið greiddar 280 gæsluvaktastundir á mánuði þegar hann stóð einn allar vaktir í samræmi við þágildandi varðskrá á Þórshöfn en þegar annar lögreglumaður fluttist þangað hefði 380 stundum verið skipt á milli þeirra. Taldi hann sig því eiga rétt á greiðslu fleiri gæsluvaktastunda þar sem hann stæði aftur einn allar vaktir á Þórshöfn í samræmi við ákvæði kjarasamninga þar um. Talið var að eftir breytingar sem gerðar voru á varðskrá þeirra lögreglumanna sem höfðu aðalstarfssvæði á Raufarhöfn og Þórshöfn þar sem ein varðskrá kom í stað tveggja áður og lögreglumönnunum þannig gert kleift að skipta vöktunum á milli sín væri um að ræða fámennan stað þar sem tveir lögreglumenn störfuðu og því rétt að gæsluvaktastundafjöldinn væri 380 klst. á mánuði eða 190 klst. fyrir hvorn lögreglumann. Var Í því sýknað af kröfum J. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. mars 2002 og krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans „til greiðslu á 280 gæsluvaktastundum á mánuði frá janúar 1999, í samræmi við kjarasamning Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra“. Jafnframt krefst hann þess að stefndi greiði sér 1.032.815 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum frá 12. mars 1999 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Eins og í héraðsdómi greinir hefur áfrýjandi gegnt starfi lögreglumanns frá árinu 1986 við embætti sýslumannsins á Húsavík. Við embættið starfa níu lögreglumenn en í umdæminu eru þrjár lögreglustöðvar, á Húsavík, Raufarhöfn og Þórshöfn. Áfrýjandi er búsettur á Þórshöfn og hefur því haft starfsaðstöðu á lögreglustöðinni þar. Hann heldur því fram að hann hafi frá upphafi verið skipaður lögreglumaður með starfsstöð á Þórshöfn. Hann hafi verið eini lögreglumaðurinn á því svæði þar til 1. mars 1997 þegar annar lögreglumaður tók við starfi varðstjóra á Raufarhöfn, en sá hafi einnig verið búsettur á Þórshöfn. Fyrir 1. mars 1997 hafi áfrýjandi þannig fengið í samræmi við ákvæði kjarasamninga þar um greiddar 280 gæsluvaktastundir á mánuði en eftir það 190 stundir. Hinn lögreglumaðurinn hafi hætt störfum um áramótin 1998/1999 og sá sem við því starfi tók sé búsettur á Raufarhöfn. Áfrýjandi sé því eini starfandi lögreglumaðurinn á Þórshöfn en næsta lögreglustöð, á Raufarhöfn, sé í um 65 km fjarlægð. Með vísan til þessa telur áfrýjandi sig eiga rétt, samkvæmt ákvæði 2.7.2 í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og Landssambands lögreglumanna frá 30. ágúst 1997, á 280 gæsluvaktastundum á mánuði í stað þeirra 190 sem honum hafi verið greiddar. Stefndi heldur því meðal annars fram að framangreint ákvæði greinar 2.7 eigi ekki við í tilviki áfrýjanda þar sem skilyrði greinarinnar sé ekki fullnægt þar sem hugtakið „staður“ í ákvæðinu sé sömu merkingar og hugtakið „umdæmi“ í 2. mgr. 7. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, enda áfrýjandi skipaður varðstjóri í lögreglu ríkisins og starfssvæði hans allt lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Húsavík. Telur stefndi að það feli ekki í sér viðurkenningu á því að ákvæðið eigi við um áfrýjanda þótt hliðsjón hafi verið höfð af ákvæðinu við útreikning launa hans. II. Í málinu liggur fyrir skipunarbréf áfrýjanda 2. janúar 1997. Eins og þar greinir var hann skipaður varðstjóri í lögreglu ríkisins til fimm ára frá 1. janúar 1997 að telja og falið að gegna störfum við embætti sýslumannsins á Húsavík. Þá liggur fyrir samkomulag frá því í maí 1997 milli annars vegar áfrýjanda og starfsbróður hans og hins vegar sýslumannsins á Húsavík undirritað af þessum aðilum um lausn á fæðismálum. Í þessu samkomulagi kemur fram að aðalstarfssvæði áfrýjanda hefur verið lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Húsavík austan Tjörness. Enn fremur er tekið fram að umræddir lögreglumenn hafi búsetu á Þórshöfn en eigi jafnframt að ganga vaktir á lögreglustöðinni á Raufarhöfn auk þess að sinna almennri löggæslu annars staðar á starfssvæðinu. Gegn þeirri greiðslu, sem um getur í samkomulaginu, sjái þeir sér sjálfir fyrir fæði þær vaktir sem þeir sinna á sínu aðalstarfssvæði utan Þórshafnar. Fram er komið að í kjölfar þessa samkomulags eða um mitt árið 1997 hafi verið gerð breyting, að frumkvæði lögreglumannanna sjálfra, á vaktafyrirkomulagi lögreglumanna hjá embætti sýslumannsins á Húsavík. Með breytingunni hafi meginhluti Norður-Þingeyjarsýslu orðið eitt þjónustusvæði og ein varðskrá, sem skipuleggur vinnutíma lögreglumanna þar með talið gæsluvaktir, sett fyrir lögreglustöðvarnar á Þórshöfn og Raufarhöfn og lögreglumennina, sem þar vinna, í stað tveggja áður. Eftir breytinguna hafi einungis annar þessara tveggja lögreglumanna verið á gæsluvakt í senn í stað þess að báðir væru samtímis og stöðugt á þessum vöktum. Þá ber einnig til þess að líta að í auglýsingu sem birt var í Lögbirtingablaði miðvikudaginn 2. desember 1998, þar sem auglýst var eftir aðstoðarvarðstjóra, var sérstaklega tekið fram að staðan væri í lögregluliði sýslumannsins á Húsavík með aðalstarfssvæði á Raufarhöfn og Þórshöfn. Með vísan til þessa verður að telja að starfssvæði áfrýjanda sé umdæmi sýslumannsins á Húsavík en aðalstarfssvæði hans Norður-Þingeyjarsýsla sem tekur bæði til Raufarhafnar og Þórshafnar. Verður því ekki fallist á það með áfrýjanda að starfsstöð hans sé eingöngu á Þórshöfn. III. Ágreiningslaust er að áfrýjandi hefur frá því að hann hóf störf sem lögreglumaður við embætti sýslumannsins á Húsavík fengið greitt fyrir svokallaðar gæsluvaktir. Aðila greinir hins vegar á um það hvort áfrýjanda hafi borið að fá greiddar 280 gæsluvaktastundir í stað þeirra 190 sem hann fékk greiddar frá 1. janúar 1999, sbr. ákvæði greinar 2.7.2 í fyrrgreindum kjarasamningi. Grein 2.7 lýtur að vinnu á fámennum stöðum. Samkvæmt grein 2.7.1 eru fámennir staðir þar sem þrír lögreglumenn eða færri starfa og sérstaklega skal samið um vinnutíma þeirra. Í grein 2.7.2 er fjallað um gæsluvaktastundafjölda á mánuði. Samkvæmt ákvæðinu skal hann vera 375 klst. á mánuði þar sem þrír lögreglumenn starfa, 380 klst. á mánuði þar sem tveir starfa en 280 klst. á mánuði þar sem einn lögreglumaður starfar. Áfrýjandi hefur fengið greiddar gæsluvaktir samkvæmt ákvæði greinar 2.7.2. Þannig fékk hann greiddar 280 gæsluvaktastundir á mánuði þegar hann stóð einn allar vaktir í samræmi við þágildandi varðskrá á Þórshöfn en þegar annar lögreglumaður fluttist þangað var 380 stundum skipt á milli þeirra. Eftir breytingar þær sem gerðar voru á varðskrá þeirra lögreglumanna sem hafa aðalstarfssvæði á Raufarhöfn og Þórshöfn, þar sem ein varðskrá kom í stað tveggja áður og lögreglumönnunum þannig gert kleift að skipta vöktunum á milli sín, verður að telja að þetta svæði flokkist undir að vera fámennur staður þar sem tveir lögreglumenn starfa og því sé rétt að gæsluvaktastundafjöldinn sé 380 klst. á mánuði eða 190 klst. fyrir hvorn lögreglumann. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2002. Mál þetta var höfðað 30. maí 2001 og dómtekið 30. f.m. Stefnandi er Jón Stefánsson, kt. 140352-3819, Hálsvegi 2, Þórshöfn. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til greiðslu á 280 gæsluvaktastundum á mánuði frá janúar 1999 í samræmi við kjarasamning Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra og að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.032.815 krónur auk dráttarvaxta af 31.330 krónum frá 12. mars 1999 til 1. apríl 1999, af 69.274 krónum frá þeim degi til 1. maí 1999, af 100.604 krónum frá þeim degi til 1. júní 1999, af 128.453 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1999, af 159.782 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1999, af 191.112 krónum frá þeim degi til 1. september 1999, af 222.442 krónum frá þeim degi til 1. október 1999, af 283.013 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1999, af 314.343 krónum frá þeim degi til 1. desember 1999, af 345.673 krónum frá þeim degi til 22. desember 1999, af 377.003 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2000, af 411.897 krónum frá þeim degi til 1. mars 2000, af 479.746 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2000, af 514.640 krónum frá þeim degi til 1. maí 2000, af 546.045 krónum frá þeim degi til 1. júní 2000, af 580.939 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2000, af 611.955 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2000, af 658.481 krónu frá þeim degi til 1. september 2000, af 733.696 krónum frá þeim degi til 1. október 2000, af 761.224 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2000, af 796.118 krónum frá þeim degi til 1. desember 2000, af 823.645 krónum frá þeim degi til 21. desember 2000, af 858.539 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2001, af 893.433 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, af 948.294 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2001, af 997.921 krónu frá þeim degi til 1. maí 2001 og af 1.032.815 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól í fyrsta skipti 12. mars 2000 í samræmi við ákvæði vaxtalaga nr. 25/1987 en vextirnir verði samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og sér verði dæmdur málskostnaður úr hendi hans en til vara krefst hann verulegrar lækkunar á kröfu stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. I Í stefnu greinir frá því að stefnandi hafi allt frá árinu 1986 gegnt starfi lögreglumanns við embætti sýslumannsins á Húsavík með starfsstöð á Þórshöfn á Langanesi. Stefnandi sé eini starfandi lögreglumaðurinn á Þórshöfn en næsta lögreglustöð sé á Raufarhöfn sem sé um 65 km akstursleið frá Þórshöfn. Þar sem stefnandi sé eini lögreglumaðurinn á staðnum þurfi hann eins og margir fleiri lögreglumenn, sem eins sé ástatt um, að vera reiðubúinn til starfa flesta daga ársins á öllum tímum sólarhringsins Málsókn stefnanda er reist á því að hann hafi með ólögmætum hætti verið sviptur greiðslum fyrir gæsluvaktir sem um hafi verið samið í kjarasamningi Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Þar er vísað til greinar 2.7.2. í kjarasamningi með gildistíma frá 1. ágúst 1997 31. október 2000 sem hljóðar svo: “Þar sem þrír lögreglumenn starfa skal gæsluvaktastundafjöldi vera 275 klst. á mánuði. Þar sem tveir lögreglumenn starfa skal gæsluvaktastundafjöldi vera 380 klst. á mánuði. Þar sem einn lögreglumaður starfar skal gæsluvaktastundafjöldi vera 280 klst. á mánuði.” Gildistími framangreinds samnings framlengdist til 13. júlí 2001 er gerður var nýr kjarasamningur en hann hefur ekki að geyma ákvæði samsvarandi hinu tilvitnaða. Stefnandi kveðst hafa fengið greitt fyrir vinnu sína á Þórshöfn í samræmi við ákvæði 3. mgr. framangreinds ákvæðis, þ.e. 280 gæsluvaktastundir á mánuði, allt fram til 1. mars 1997 þegar Valur Magnússon hafi tekið við starfi varðstjóra á Raufarhöfn en haft búsetu á Þórshöfn. Stefnanda og Vali hafi þá verið tilkynnt að þar sem þeir væru báðir búsettir á sama stað færi um launagreiðslur til þeirra eftir ákvæði 2. mgr. og greiddar yrðu 380 gæsluvaktastundir vegna Þórshafnar, þ.e. 190 á mann. Um áramótin 1998-1999 hafi Valur látið af störfum og við starfi hans sem lögreglumaður á Raufarhöfn hafi tekið Jóhann Þórarinsson sem hafi verið búsettur þar. Stefnandi hafi óskað eftir því við yfirstjórn embættis sýslumannsins á Húsavík að launagreiðslur yrðu leiðréttar í samræmi við breyttar aðstæður þar sem hann væri á ný eini lögreglumaðurinn á Þórshöfn og ætti því að fá greiddar 280 gæsluvaktastundir á mánuði á samræmi við kjarasamninginn. Óskum hans hafi verið hafnað og ekki sögð vera forsenda til leiðréttingar á launagreiðslum til hans. Stefnandi reisir kröfugerð sína á því að hann hafi allt frá upphafi starfs síns sem lögreglumaður verið skipaður með starfsstöð á Þórshöfn og engin breyting hafi verið gerð á skipun hans eða stöðu á þeim tíma sem hér um ræðir. Um tíma hafi annar lögreglumaður verið búsettur í bænum og þar sem þeir hafi þá getað skipt með sér vinnu, sem til hafi fallið utan vakta, hafi greiðslur fyrir gæsluvaktir verið minnkaðar úr 280 í 190 klst. á mánuði. Um leið og hinn lögreglumaðurinn hafi flutt úr plássinu hafi á ný verið komin upp sama staða og áður. Hann sé því eini lögreglumaðurinn á staðnum og því beri honum greiðsla fyrir 280 gæsluvaktastundir á mánuði. Á því er byggt af hálfu stefnanda að Þórshöfn sé “staður” í skilningi kjarasamnings Landssambands lögreglumanna og stefnda og verði stefndi að greiða lögreglumönnum á þeim stað í samræmi við það. Þórshöfn og Raufarhöfn geti í sameiningu ekki verið “staður” í skilningi kjarasamningsins enda séu um 65 km milli staðanna og um erfiðan veg að fara, sérstaklega á vetrum í erfiðum veðrum. Því sé stefnda óheimilt að greiða aðeins 190 gæsluvaktastundir á mánuði til stefnanda eins og gert hafi verið. Fjárkrafa stefnanda er þannig fundin að af launayfirlitum hans fyrir árin 1999, 2000 og 2001, sem liggja frammi í málinu, sé ljóst að hann hafi á þeim tíma fengið að jafnaði greiddar um 190 gæsluvaktastundir á mánuði fyrir störf sín. Á árinu 1999 hafi hann fengið greiddar 348,11 krónur en á árunum 2000 og 2001 387,71 krónur fyrir hverja stund. Sett er upp tafla með sundurgreiningu eftir mánaðarlegum tímabilum allt frá janúar-febrúar 1999 til mars-apríl 2001, launataxta á hverju tímabili og fjölda greiddra gæsluvaktastunda sem er dreginn frá 280 stundum og þannig fundinn fjöldi ógreiddra gæsluvaktastunda. Ógreiddur stundafjöldi er síðan margfaldaður með tímakaupinu og þannig fengin niðurstaða um ógreiddar fjárhæðir. Loks er útborgunardagur tilgreindur en hann er í flestum tilvikum 1. næsta mánaðar eftir viðkomandi vaktatímabil. Dæmi: Tímabilið janúar-febrúar 1999. Taxti 348,11 kr. Greiddar gæsluvaktastundir 190. Stundir samkvæmt samningi 280. Ógreiddar gæsluvaktastundir 90. Ógreitt 31.330 krónur. Útborgunardagur 12.3.1999. Af hálfu stefnda eru ekki gerðar aðrar athugasemdir við framsetningu kröfugerðar stefnanda eða útreikning en þær sem varakrafa hans er reist á og síðar verður frá greint. Af hálfu stefnanda er vísað til almennra reglna kröfuréttar um greiðslu fjárskuldbindinga og viðurkenndra meginreglna samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og efndaskyldur samningsaðila, sbr. reglur samningalaga nr. 7/1936. II Af hálfu stefnda er haldið fram að sýkna beri hann með vísun til þess sem hér verður greint: Hjá sýslumannsembættinu á Húsavík eru níu stöður lögreglumanna. Um er að ræða eitt lögreglulið sem lýtur yfirstjórn lögreglustjóra og yfirlögregluþjóns á Húsavík en samkvæmt 6. gr. 2. mgr. lögreglulaga nr. 90/1996 fara lögreglustjórar með stjórn lögregluliðs, hver í sínu umdæmi. Með skipunarbréfi, dags. 2.1.997, hafi stefnandi verið skipaður varðstjóri í lögreglu ríkisins og starfssvæði hans allt lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Húsavík, sbr. 7. gr. 2. mgr. lögreglulaga nr. 90/1996. Hugtakið “staður” í grein 2.7. í kjarasamningi er það sama og “umdæmi” í 7. gr. 2. mgr. laga nr. 90/1996 en í umdæminu vinna fleiri en þrír lögreglumenn. Á því er einnig byggt af hálfu stefnda að sýkna beri hann, þótt dómurinn telji að grein 2.7. í kjarasamningi eigi við í því tilviki sem hér er fjallað um, með eftirfarandi rökum: Í því tilviki eigi ekki við regla 2.7.2, 3. mgr. í kjarasamningnum heldur grein 2.7.2., 2. mgr. Gerð hafi verið grundvallar kerfisbreyting á vaktafyrirkomulagi vorið 1997. Meginhluti Norður-Þingeyjarsýslu hafi orðið eitt þjónustusvæði með einni vaktskrá og báðum lögreglumönnum, stefnanda og Vali Magnússyni en síðar Jóhanni Þórarinssyni, gert skylt að hafa viðveru á báðum lögreglustöðvum (Þórshöfn og Raufarhöfn) reglulega og eftir þörfum. Helstu kostir þess fyrirkomulags séu að starfið verði ekki eins bindandi og þegar einn standi að baki varðskrá og sé á óskilgreindri gæsluvakt, með einmenningsvarðskrám sé nánast ókleift að framkvæma þær reglur sem gildi um vinnutíma og lágmarkshvíldartíma samkvæmt viðbótarsamningi við kjarasamning Landssambands lögreglumanna 18. 6.1999 og fyrirkomulagið stuðli að markvissari stjórnun, auki starfsöryggi lögreglumanna og bæti þjónustu. Lögreglumennirnir skipti gæsluvöktum á milli sín og símtöl séu flutt í farsíma þess lögreglumanns sem sé á gæsluvakt. Varakrafa stefnda er studd þessum rökum: Sjö mánuði af því tímabili, sem krafa stefnanda tekur til, fékk hann greiddar færri en 190 klst sem skýrist af því að á þeim tímabilum tók hann orlof. Sett er upp tafla þar sem reiknað er út hversu mikil frávik prósentulega eru frá 190 klst. á mánuði miðað við tekið orlof. Þeirri prósentu er beitt til útreiknings á fráviki frá 280 klst. til að finna sama hlutfall og er útkoman sett fram í krónum í síðasta dálki sem sýnir þá fjárhæð sem stefnandi ætti að fá greidda fyrir umrædd sjö tímabil þegar dregnar hafi verið frá greiðslur sem hann hafi fengið. Upphæðirnar eru þessar eftir tímabilum: 1) febr.-mars 1999 28.197 krónur. 2) ág.-sept. 1999 16.709 krónur. 3) jan.-febr. 2000 18.998 krónur. 4) júní-júlí 2000 29.156 krónur. 5) júlí-ág. 2000 15.508 krónur. 6) jan.-febr. 2001 24.465 krónur. 7) febr.-mars 2001 27.915 krónur. Um lagarök vísar stefndi til lögreglulaga nr. 90/1996, aðallega 6. gr. 2. mgr. og 7. gr. 2. mgr., laga um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986 og almennra reglna samninga- og vinnuréttar. III Varðstofur lögreglunnar í umdæmi sýslumanns og lögreglustjóra á Húsavík eru á Húsavík, Þórshöfn, þar sem stefnandi á heima, og Raufarhöfn. Megin ágreiningsefni aðila varðar það hvert verið hafi starfssvæði stefnanda, sbr. grein 2.7.2 í tilvitnuðum kjarasamningi: “þar sem . lögreglumenn starfa”. (Það athugast að í grein þessari er ekki getið um “stað”.) Með framlögðu bréfi dómsmálaráðherrans, dags. 2. janúar 1997, er stefnandi skipaður til þess að vera varðstjóri í lögreglu ríkisins og er honum falið að gegna störfum við embætti sýslumannsins á Húsavík. Engin stoð verður fundin fyrir því, sem haldið er fram af stefnanda, að hann hafi allt frá upphafi starfs síns verið skipaður með starfsstöð á Þórshöfn. Staða sú, sem Jóhann Þórarinsson, sem var búsettur á Raufarhöfn, var síðan settur og eftir það skipaður til að gegna, var auglýst til umsóknar í Lögbirtingablaðinu sem staða aðstoðarvarðstjóra í lögregluliði sýslumannsins á Húsavík með aðalstarfssvæði á Raufarhöfn og Þórshöfn. Þá hefur stefndi lagt fram samkomulag um fæðismál, undirritað á Húsavík 5. maí 1997 af stefnanda, Vali Magnússyni, Halldóri Kristinssyni sýslumanni á Húsavík og Sigurði Brynjúlfssyni yfirlögregluþjóni, um lausn á fæðismálum lögreglumannanna á aðalstarfssvæði þeirra, þ.e. lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Húsavík austan Tjörness. Þar er kveðið á um greiðslu fæðiskostnaðar “þar sem báðir lögreglumennirnir hafa búsetu á Þórshöfn en eiga jafnframt að ganga vaktir á lögreglustöðinni á Raufarhöfn auk þess að sinna almennri löggæslu annars staðar á starfssvæðinu . . .” Halldór Kristinsson sýslumaður og Sigurður Brynjúlfsson báru vætti við aðalmeðferð málsins og staðfestu það, sem áður greinir (í II. kafla dómsins) um breytta skipan varðskrár frá vori 1997, þ.e. sameiginlega skrá fyrir Þórshöfn og Raufarhöfn og þar með þjónustusvæði Norður-Þingeyjarsýslu yfir vaktir og gæsluvaktir. Þetta hlýtur einnig stoð af framlögðum varðskrám fyrir tímabil eftir og fyrir umrædd tímamörk. Eigi verður fallist á það með stefnda að líta beri á allt umdæmi sýslumanns og lögreglustjóra á Húsavík, þar sem starfa níu lögreglumenn, sem eitt starfssvæði í skilningi umrædds kjarasamningsákvæðis, þ.e. greinar 2.7.2., og þannig hefur framkvæmdin ekki verið þar sem stefnandi hefur fengið greitt fyrir gæsluvaktir samkvæmt 2. mgr. greinarinnar. Fram er komið að stefnandi sinnir útköllum sem beint er til hans þótt hann sé hvorki á vakt né gæsluvakt ef henta þykir vegna búsetu hans og nálægðar við vettvang. Ekki er upplýst um skyldu stefnanda til að sinna þeim útköllum en hún styðst ekki við gæsluvaktir, sem um ræðir í málinu, og segir í grein 2.5.1. í tilvitnuðum kjarasamningi að með gæsluvakt sé átt við að lögreglumaður sé ekki við störf en reiðubúinn að sinna útkalli. Eðlilegt er og rétt samkvæmt framangreindu að starfssvæði í skilningi greinar 2.7.2. í kjarasamningi Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs verði skilgreint sem svæði sem ein varðskrá og sameiginleg skipan gæsluvakta tekur til. Stefnandi hefur ekki staðið einn ótilgreindar gæsluvaktir á því tímabili, sem kröfugerð hans lýtur að, og hefur hann fengið réttilega greitt fyrir gæsluvaktir á grundvelli 2. mgr. umrædds ákvæðis. Niðurstaða málsins er samkvæmt þessu sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 100.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Jóns Stefánssonar. Stefnandi greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað. Sigurður Hallur Stefánsson |
Mál nr. 322/2006 | Kærumál Nálgunarbann | Þess er krafist að X verði gert að sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili A, [kt.], að C, og heimili foreldra hennar að B, á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis nefnd hús, og jafnframt að lagt verði bann við því að hann veiti henni eftirför, nálgist hana á almannafæri, hringi til hennar eða setji sig á annan hátt í samband við hana. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. júní 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2006, þar sem varnaraðila var með nánar tilteknum hætti gert að sæta nálgunarbanni. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði breytt á þá leið, að varnaraðila verði ekki gert að sæta nálgunarbanni hvað varðar heimili foreldra A að B. Þá krefst hann þess að sakarkostnaður á báðum dómstigum greiðist úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest sú niðurstaða að fyrir hendi séu skilyrði til að varnaraðili sæti nálgunarbanni gagnvart A. Þykja ekki efni standa til að það nái sérstaklega til heimilis foreldra hennar. Verður hinn kærði úrskurður að öðru leyti staðfestur. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða allan kostnað af kærumáli þessu eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur að frátöldu ákvæði hans um að nálgunarbann skuli ná til B. Varnaraðili, X, greiði allan kostnað af kærumáli þessu, þar með talda þóknun skipaðs verjanda, Önnu Ragnhildar Halldórsdóttur héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur. |
Mál nr. 316/2010 | Kærumál Farbann | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði bönnuð för frá Íslandi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. maí 2010, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 28. maí 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 729/2017 | Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Dagsektir | A og B kröfðust ómerkingar á nánar tilgreindum ummælum í 32 liðum sem N o.fl. höfðu viðhaft í starfi sínu sem fréttamenn hjá tilteknum fjölmiðlum. Lutu öll ummælin að ætluðum kynferðisbrotum A og B sem þá voru til rannsóknar lögreglu, en málin á hendur þeim voru síðar felld niður. Héraðsdómur féllst á að ómerkja 13 af þeim ummælum sem um ræddi. Þá var N o.fl. gert að greiða A og B nánar tilgreindar miskabætur og jafnframt mælt fyrir um birtingu forsenda dómsins og dómsorðs í fjölmiðlum. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur atvik málsins með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár um tjáningarfrelsi og friðhelgi einkalífs. Þá fór rétturinn jafnframt yfir hin umþrættu ummæli og þau áhrif sem málið hafði haft á A og B. Staðfesti Hæstiréttur í öllum tilvikum niðurstöðu héraðsdóms um ómerkingu ummælanna, svo og niðurstöðu hans um rétt A og B til miskabóta. Þá kvað rétturinn sömuleiðis á um birtingu forsendna dómsins og dómsorðs í fjölmiðlum að viðlögðum dagsektum. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Sigurður Tómas Magnússonlandsréttardómari.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2017.Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum stefndu, en til vara að ,,kröfur stefnduverði lækkaðar“. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ stefnu til héraðsdóms var365 miðlum hf. stefnt til réttargæslu. Var það skýrt svo í stefnu að félagiðværi fjölmiðlaveita, sem ætti fjölmiðlana Stöð 2, Bylgjuna, Fréttablaðið ogvefmiðilinn Vísi. Réttargæslustefndi væri vinnuveitandi áfrýjenda og bærisamkvæmt 2. mgr. 50. gr. og 2. mgr. 51.gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla ábyrgð meðal annars á greiðslu skaðabóta semstarfsmanni hennar kynni að verða gert að greiða samkvæmt greininni. Með samahætti væri kveðið á um það í 59. gr. sömu laga að fjölmiðlaveitu væri skylt aðbirta í prentmiðli eða gera ella grein fyrir forsendum og dómsorði þegar ummæliværu dæmd ómerk eða fébætur dæmdar. Þá var því lýst að um væri að ræða skyldursem ættu stoð í skýrum lagaákvæðum og styddust að auki við dómvenju. Þess vegnaværi ekki nauðsynlegt að stefna félaginu sem aðila í málinu. Væri engu að síðurrétt að veita því kost á að gæta hagsmuna sinna og væri félaginu því stefnt tilréttargæslu. 365 miðlar hf. gerðist ekki meðalgöngumaður í málinu, sbr. 20. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Félagið gat því ekki gert kröfu um annaðen málskostnað sér til handa, sbr. 2. mgr. 21. gr. laganna. Af greinargerðáfrýjenda í héraði má ráða að félagið standi einnig að henni. Í greinargerðinnikemur fram að ekki séu gerðar athugasemdir við að niðurstaða dómsins verði birtí þeim fjölmiðlum fjölmiðlaveitunnar sem málið varðar, þótt því sé andmælt aðákveðið sé hvar niðurstaðan skuli birt. Þar sem aðild 365 miðla hf. fólstaðeins í réttargæslu í héraði gat félagið ekki staðið að áfrýjun dóms í því tilHæstaréttar, sbr. þágildandi 1. mgr. 151. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og dómHæstaréttar frá 10. maí 2001 í máli nr. 370/2000, sem birtur er á bls. 1788 ídómasafni réttarins það ár. IIAtvik málsins eruskilmerkilega rakin í hinum áfrýjaða dómi. Svo sem þar kemur fram er mál þettahöfðað í héraði af hálfu stefndu hér fyrir dómi til ómerkingar ummæla semtilgreind voru í 32 liðum. Áfrýjendurnir störfuðu sem fréttamenn hjáfjölmiðlaveitunni 365 miðlum hf., sem átti og rak fjölmiðlana; sjónvarpsstöðinaStöð 2, útvarpsstöðina Bylgjuna, Fréttablaðið og vefmiðilinn Vísi á þeim tíma,sem atvik málsins urðu. Ummælin, sem krafist var ómerkingar á, voru viðhöfð afáfrýjendum í áðurnefndum fjölmiðlum, eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi,á tímabilinu frá 4. til 11. nóvember 2015. Héraðsdómur féllst á að ómerkja 13ummælanna, en hafnaði ómerkingarkröfunni að öðru leyti. Þar sem málinu hefurekki verið gagnáfrýjað er dómurinn til endurskoðunar hér að því er framangreind13 ummæli varðar, svo og um miskabætur og önnur atriði sem í dómsorði héraðsdómsgreinir.IIIUmmæli þau sem ómerkt vorumeð héraðsdómi voru hluti af umfjöllun fjölmiðlanna fjögurra, sem áður greinir,um ætluð kynferðisbrot sem kærð höfðu verið til lögreglu. Tvær ungar konurhöfðu kært stefndu fyrir slík brot. Önnur þeirra kærði báða stefndu fyrir ætlaðkynferðisbrot aðfaranótt 17. október 2015 sem rannsakað var með hliðsjón af194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hin kærði annan stefndu fyrir brotsem átti að hafa verið framið að morgni sunnudagsins 19. september sama ár. Þaðkæruefni var rannsakað með hliðsjón af 2. mgr. 194. gr. áðurnefndra laga. Bæðibrotin áttu að hafa verið framin í íbúð í Reykjavík sem annar stefndu bjó í.Ekki er upplýst í málinu hvenær brotin voru kærð til lögreglu og kærurnar hafaekki verið lagðar fram. Fyrir liggja á hinn bóginn bréf héraðssaksóknara 5. og18. febrúar 2016 þar sem stefndu var tilkynnt að gögn málanna hafi veriðyfirfarin af embættinu og að rannsókn þeirra teldist lokið. Í báðum bréfunumvar svofelld tilkynning: ,,Með hliðsjón af rannsóknargögnum, sbr. 145. gr. lagaum meðferð sakamála nr. 88/2008, verður ekki talið að það sem fram er komið sénægilegt eða líklegt til sakfellis og er málið því hér með fellt niður.“Stefndu komu báðir fyrir dóm í héraði og neituðu því eindregið að hafa haftnokkur kynferðisleg samskipti við konurnar og annar stefndu kvaðst hafafrábeðið sér slík samskipti þegar önnur konan vildi hafa að þeim frumkvæði. Þáneituðu þeir báðir eindregið að hafa beitt konurnar nokkru ofbeldi. Hvorugkærenda gaf skýrslu fyrir dómi. Verður að leggja framangreindar staðhæfingar stefndutil grundvallar í málinu. Áfrýjandinn Nadine Guðrún ogKristín Þorsteinsdóttir, sem gegndi starfi útgefanda og aðalritstjórafjölmiðlaveitunnar 365 miðla hf., báru í skýrslum fyrir dómi að upplýsingar umað ætluð kynferðisbrot hefðu verið kærð til lögreglu hefðu borist ritstjórnfjölmiðlaveitunnar viku til tíu dögum áður en fyrsta frétt um þau var birt íFréttablaðinu 4. nóvember 2015. Umræða um kynferðisbrot,meðal annars um rannsókn slíkra brota af hálfu lögreglu og meðferð mála um þaufyrir dómstólum, hafði verið fyrirferðarmikil í opinberri umræðu á Íslandisíðustu misserin áður en atvik máls þessa gerðust. Hluti þessarar umræðu lautað því hvort stuðningur við brotaþola, einkum á frumstigi mála, væri nægilegurog hvort sönnunarstaða í slíkum málum fyrir dómi leiddi til þess að brotaþolarleituðu síður til lögreglu í því skyni að kæra slík brot. Í þessu ljósi vareðlilegt að málefnið vekti sérstakan áhuga hjá ritstjórn fjölmiðlaveitunnar ogað um það væri fjallað í fjölmiðlum hennar. Þar sem ætluð brot höfðu verið kærðtil lögreglu var slík umfjöllun tímabær og verða ekki gerðar athugasemdir viðmat fjölmiðlaveitunnar á því hvaða rými í fjölmiðlum hennar málið fékk. Við umfjöllun um slík málvegast sem endranær á, annars vegar tjáningarfrelsið, sem varið er af 73. gr.stjórnarskrárinnar og réttur fjölmiðla til þess að gera almenningi grein fyrirmálefnum af þessum toga og hins vegar réttur einstaklinga til verndar einkalífssíns, sem varið er af 71. gr. stjórnarskrárinnar. Við umfjöllun um það málefnisem hér um ræðir verður að játa fjölmiðlum ríkan rétt og svigrúm til að geragrein fyrir slíkum málum á rannsóknarstigi, en sem fyrr greinir varð við þáumfjöllun að gæta, eftir því sem kostur var, að friðhelgi einkalífs stefndu. Súskylda er enda lögð á fjölmiðlaveitu í 26. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla aðgæta þess að uppfylla kröfur um hlutlægni og nákvæmni í fréttaflutningi sínumog gæta þess að mismunandi sjónarmið komi fram. Fjölmiðlaveitan hefur sett sérritstjórnarreglur í samræmi við fyrirmæli 24. gr. laga nr. 38/2011. Þar sagðimeðal annars í 2. grein: ,,Þeir sem fjallað er um eiga rétt á að koma sínumsjónarmiðum að í umfjöllun og skulu verndaðir gegn óréttmætri efnismeðferð.“ Í6. grein reglnanna sagði: ,,Ritstjórn ber virðingu fyrir meginregluréttarríkisins um að menn eru saklausir uns sekt er sönnuð.“ Í 3. greinsiðareglna Blaðamannafélags Íslands er mælt fyrir um sambærilegar skyldurblaðamanna. Stefndu voru ekki svonefndaropinberar persónur, annar þeirra stundaði nám á frumstigi í háskóla en hinnstarfaði á skrifstofu. Ekkert liggur fyrir um að þeir hafi áður tekið þátt íopinberri umræðu eða með öðrum hætti látið til sín taka í samfélaginu svo eftirværi tekið. Þegar í fyrstu frétt um málið, sem birtist á forsíðu Fréttablaðsins4. nóvember 2015, kom fram að annar mannanna ,,væri í [...] Háskólans íReykjavík“ og að skólinn hefði gripið til aðgerða vegna málsins. Degi síðar varupplýst í fjölmiðlum fjölmiðlaveitunnar að hinn maðurinn væri starfsmaðurtilgreinds [...] í Reykjavík og starfaði þar á skrifstofu en hefði verið sendurí leyfi vegna málsins. Við mat á því hvernig skuli draga mörk millitjáningarfrelsis og friðhelgi einkalífs verður að taka tillit til þess að ífámennu og opnu samfélagi eins og hér á landi, þar sem miklar upplýsingar umpersónur fólks eru öllum tiltækar, nægja framangreindar upplýsingar til þess aðvandalítið er fyrir þá sem vilja að komast að hvaða menn ættu hér í hlut. Varenda að framangreindum upplýsingum fengnum fjallað um það á samfélagsmiðlumhvaða menn væri hér um að ræða og 9. nóvember voru birtar af þeim myndir ásamfélagsmiðlum. Í ljósi þess hve alvarleg hin ætluðu brot voru, sem kærð höfðuverið til lögreglu, og þeirrar skyldu áfrýjenda, sem áður er rakin, að fjallaum málið þannig að stefndu teldust saklausir af kæruefnum uns sekt þeirra værisönnuð bar áfrýjendum að sýna aðgæsluvið umfjöllun um málið einkum þar sem fjölmiðlarnir höfðu ákveðið að birtaframangreindar vísbendingar um stefndu. Eins og áður greinir leiðvika til tíu dagar frá því að ritstjórn fjölmiðlaveitunnar bárust upplýsingarum ætluð brot og þar til umfjöllun hófst 4. nóvember 2015. Áfrýjandinn NadineGuðrún bar í skýrslu fyrir dómi að hún hefði aldrei rætt við stefndu íaðdraganda umfjöllunarinnar. Ekkert liggur heldur fyrir um að aðrir áfrýjendahafi gert það. Hún kvaðst á hinn bóginn hafa aflað heimilda hjá fleiri en einumog fleirum en tveimur og talið þær traustar. Hið sama kom fram hjá útgefanda ogaðalritstjóra fjölmiðlaveitunnar. Nadine Guðrún kvaðst ekki hafa vitað hverjirstefndu væru fyrr en eftir birtingu fyrstu fréttarinnar 4. nóvember 2015 og aðhún hefði reynt án árangurs að hringja til stefndu ,,en það hafi verið slökkt ásíma eða eitthvað“ auk þess sem hún hefði haft samband við þann lögmann semupphaflega gætti hagsmuna þeirra. Stefndu andmæla því eindregið að haft hafiverið samband við þá með nokkrum hætti vegna málsins og verður að leggja tilgrundvallar að ósannað sé að það hafi verið gert áður en umfjöllunin hófst eða meðaná henni stóð. Eins og áður greinir höfðu áfrýjendur nægar upplýsingar til þessað finna út hvaða menn áttu hér í hlut. Af framangreindu verður dregin súályktun að áfrýjendur hafi ekki gætt þeirrar skyldu að afla upplýsinga frástefndu til þess að freista þess að renna stoðum undir sannleiksgildi þeirraupplýsinga sem birtar voru í fjölmiðlunum. Við rekstur máls þessa hefur heldurekki verið reynt að afla upplýsinga, hvorki með gögnum eða skýrslum fyrir dómi,sem gætu orðið grundvöllur að ályktun um hvernig samskipti stefndu og þeirrakvenna, sem þá kærðu, voru í raun.Fréttir af ætluðum brotumstefndu voru fluttar í fjórum fjölmiðlum 365 miðla hf. eins og áðurgreinir. Hefur því ekki verið mótmælt aðfréttir um efnið hafi verið fluttar meira en 30 sinnum frá 4. til 11. nóvember2015, auk þess sem málið var rætt í ritstjórnargrein í Fréttablaðinu 12.nóvember, en samkvæmt gögnum lauk umfjölluninni þar með. Fréttaflutningurfjölmiðlanna af málinu hafði mikil áhrif og varð tilefni til mikillar umræðu ásamfélagsmiðlum. Í Fréttablaðinu 9. nóvember var frétt um málið á forsíðu, semrituð var af áfrýjandanum Nadine Guðrúnu, og bar fyrirsögnina: ,,Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“ og undirfyrirsögnina: ,,Tveir karlar, grunaðir umhrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir. Málið er í rannsókn.“ Sama frétt að efnitil var lesin á útvarpsstöðinni Bylgjunni að morgni þessa dags og birt ávefmiðlinum Vísi. Í þeim fjölmiðli var svo upplýst um klukkan 13 að boðað hefðiverið til mótmæla klukkan 17 þennan dag við lögreglustöðina við Hverfisgötu. Ómótmælter að þangað mætti fjöldi manns og að mótmælin hafi einkum beinst að því aðstefndu hafi ekki verið settir í gæsluvarðhald á meðan á rannsókn málsins stóð,en til þess taldi lögregla sig ekki hafa lagaheimild. Málið hafði mikil áhrif ástöðu og hagi stefndu. Annar þeirra taldi sig þurfa að hverfa frá námi sínu oghinn frá starfi sínu. Þeim bárust fljótlega hótanir um alvarlegarlíkamsmeiðingar og annan ófarnað og töldu sér ekki vært hér á landi þar semallir þekktu þá vegna myndbirtinga á samfélagsmiðlum. Þeir fóru úr landi oghafa dvalist langdvölum erlendis. Annar þeirra kvaðst fyrir dómi þó eiga hérbarn, sem hann vildi gjarnan sinna. Þeir hafa báðir verið atvinnulausir ílengri tíma og bar annar þeirra því við að hann gæti ekki sótt hér um vinnu þarsem málið kæmi strax upp þegar leitað væri eftir nafni hans með leitarvélum ánetinu. Báðir lýstu þeir fyrir dómi andlegri vanlíðan og að þeir forðuðustsamskipti við fólk. Kvaðst annar þeirra hafa leitað sér aðstoðar sálfræðings.IVÞau atvik málsins sem eruupplýst lúta að því að tvær konur höfðu kært stefndu fyrir alvarlegkynferðisbrot og lögregla hafið rannsókn á málunum. Lögregla hafði farið í íbúðannars stefndu þar sem ætluð brot áttu að hafa verið framin og lagt þar hald ágamla reiðsvipu, sem annar stefndu segist hafa fengið frá afa sínum, keðju semnotuð hafi verið til þess að hengja upp púða til að æfa sig í hnefaleikum ogtölvu annars stefndu. Önnur atvik hafa ekki verið upplýst í málinu. Við mat á sanngjörnujafnvægi milli tjáningarfrelsis annars vegar og einkalífsverndar hins vegarverður í máli þessu einkum að líta til þess að fallist hefur verið á meðáfrýjendum að umfjöllun um málefni eins og hér um ræðir hafi átt brýnt erindi íalmenna þjóðfélagsumræðu og að fyrir hafi legið að kærur á hendur stefndu umætluð kynferðisbrot hafi verið sendar lögreglu sem tekið hafði þær tilrannsóknar. Á hinn bóginn verður ekki hjá því komist að líta til þess hvernigumrædd ummæli voru sett fram af hálfu áfrýjenda og lýsingar þeirra á ætluðumbrotum stefndu sem samkvæmt fréttaflutningnum voru mjög alvarleg oghrottafengin. Hér hefur sérstaka þýðingu að birtar voru vísbendingar um hverjirhinir brotlegu væru sem leiddu til þess að auðvelt var að bera kennsl á þá þóttþeir væru ekki opinberar persónur í íslensku samfélagi. Þetta hafði þærafleiðingar að stefndu sættu alvarlegum hótunum og töldu sig þurfa að hverfa úrlandi. Einnig hefur þýðingu við mat á sanngjörnu jafnvægi í þessu máli aðósannað er að áfrýjendur hafi sinnt þeirri skyldu sinni að gefa stefndu færi áþví að koma að upplýsingum áður en fréttaflutningur af málinu hófst og meðan áhonum stóð.Að þessu gættu ræðst mat áþví hvort staðfesta eigi niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um ómerkingu ummæla meðalannars af þeim atriðum sem rakin eru í III. kafla þessa dóms og að hluta erbeitt við mat héraðsdómara.Ummæli, sem eru í kröfuliðum3 og 19 í stefnu: ,,Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ voru ósönn ogtilefnislaus. Á þeim var enginn fyrirvari og verður niðurstaða héraðsdóms umómerkingu þeirra staðfest.Ummæli í kröfuliðum 5, 9, 14og 20 í stefnu: ,,Samkvæmt heimildum [Frétta-] blaðsins voru árásirnarhrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka“. Þótt í upphafi þessararsetningar sé vísað til heimilda blaðsins eru orðin sett í samhengi við að íbúð annarsstefndu hafi verið útbúin til ofbeldisverka, sem enginn fótur var fyrir. Meðvísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaðan um ómerkingu þessaraummæla. Ummæli í kröfuliðum 8, 13,18 og 25 í stefnu: ,,Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnirhafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana“. Engumstoðum hefur verið rennt undir að slíkur útbúnaður hafi verið í íbúðinni.Ekkert kemur fram um það hver hafi haft þann grun, sem nefndur er í hinumtilvitnuðu orðum, sem hefði verið rétt að geta um, einkum í ljósi þeirraalvarlegu ásakana sem fram koma í lok setningarinnar. Verður niðurstaðahéraðsdóms um ómerkingu þessara ummæla því staðfest.Ummæli í kröfulið 26 í stefnu:,,Fréttablaðið greindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólumtil ofbeldisiðkunar“. Verða þessi ummæli samkvæmt framansögðu og með vísan tilforsendna héraðsdóms ómerkt.Ummæli í kröfulið 30 ístefnu: ,,en í fyrra tilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjarbróðurhennar en seinni konunni nauðgað af báðum mönnunum í heimahúsi í Hlíðunum“.Þessi ummæli eru gróf og fyrirvaralaus og verður niðurstaða héraðsdóms umómerkingu þeirra staðfest með vísan til forsendna. Ummæli í kröfulið 31 ístefnu: ,,Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búintækjum til ofbeldisiðkunar, sem lögregla gerði upptæk“. Þótt vísað sé tilheimilda um eðli ætlaðra árása er fyrirvaralaust sagt að íbúðin hafi verið búintækjum til ofbeldisiðkunar. Þótt engum úrslitum ráði, var það ónákvæmt að segjaað lögregla hafi gert muni upptæka, en rétt mun vera að lögregla hafi lagt haldá í rannsóknarskyni gamla reiðsvipu, keðjur til að hengja upp hnefaleikapúða ogtölvu. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendnahéraðsdóms verða þessi ummæli einnig ómerkt. Þá verður með vísan tilforsendna staðfest niðurstaða héraðsdóms um brot áfrýjandans ÞórhildarÞorkelsdóttur á friðhelgi einkalífs stefnda, B, með fréttaflutningi úrstigagangi þar sem heimili hans var. Eins og áður greinir hafðimál þetta mikil áhrif á stefndu. Þótt gæta verði þess að setja frelsi fjölmiðlatil umfjöllunar um einstök mál ekki takmörk með miskabótum sem geta veriðíþyngjandi fyrir þá, verður að taka tillit til þess að áfrýjendur kusu að veitaþær upplýsingar um stefndu sem nægðu þeim sem áhuga höfðu til þess að aflaupplýsinga um hverjir þeir væru. Vakti umfjöllun um málið reiði ásamfélagsmiðlum sem beindist harkalega gegn persónum stefndu. Með þessumathugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verðurniðurstaða hans um miskabætur úr hendi áfrýjenda til stefndu staðfest.Þá skal birta og gera greinfyrir dómi þessum í samræmi við 2. mgr. 59. gr. laga nr. 38/2011 í fjölmiðlumþeim sem í dómsorði greinir að viðlögðum þeim dagsektum sem þar segir innan sjödaga frá uppkvaðningu dómsins.Loks verður málskostnaðarákvæðihéraðsdóms staðfest.Áfrýjendur greiði óskipthvorum stefnda um sig málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður umómerkingu ummæla og miskabætur, sem og um málskostnað.Birta skal og gera grein fyrir forsendum dómsþessa og dómsorði innan sjö daga í eftirtöldum fjölmiðlum: Stöð 2, Bylgjunni,Fréttablaðinu og vefmiðlinum visi.is að viðlögðum 50.000 króna dagsektum.Áfrýjendur, Nadine Guðrún Yaghi, Heimir MárPétursson, Stefán Rafn Sigurbjörnsson og Þórhildur Þorkelsdóttir, greiði óskiptstefndu, A og B, hvorum um sig 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. október 2017 Mál þetta sem var höfðað 19. janúar2017 var dómtekið 28. september sl. Stefnendur eru A, [...], [...] og B,[...], Reykjavík. Stefndu eru Nadine Guðrún Yaghi,Stórholti 32, Reykjavík, Heimir Már Pétursson, Nýlendugötu 19b, Reykjavík,Stefán Rafn Sigurbjörnsson, Meðalholti 4, Reykjavík, og ÞórhildurÞorkelsdóttir, Sólvallagötu 43, Reykjavík. 365 miðlum ehf., Skaftahlíð 24,Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Stefnendur gera í fyrsta lagi hvorum sig þá kröfu að eftirfarandi ummæli í töluliðum 1-32, verði dæmd dauð ogómerk:Bylgjan, 5. nóvember, fréttir kl. 08:00, höfundurstefnda, Nadine Guðrún Yaghi. .„... leikurgrunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og eiturlyfjum.“ 2.„Þá munu þeir hafabeitt konuna kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi.“ Fréttablaðið, 9.nóvember 2015 (forsíða), höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi.3.„Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“4.„Tveir karlar,grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir“ 5.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisverka.“6.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað, í sömu íbúð, af báðum mönnunum ...“ 7.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“8.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“Bylgjan, 9.nóvember 2015, fréttir kl. 08:00, höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi.9.„Samkvæmtheimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar.“ 0.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ 1.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ 2.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ 3.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“Bylgjan, 9.nóvember 2015, fréttir kl. 12:00, höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi.4.„Samkvæmtheimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar.“5.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ 6.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ 7.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ 8.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“Vísir, 9. nóvember2015, kl. 06.00, höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi. 9.„Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“ 20.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar.“21.„Grunur um byrlunólyfjan“22.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“23.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ 24.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla í íbúðinni ýmis tól og tæki semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ 25.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“Fréttablaðið 11.nóvember 2015 (forsíða), höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi. 26.„Fréttablaðiðgreindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum tilofbeldisiðkunar.“ 27.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Bylgjan, 5.nóvember 2015, fréttir kl. 12:00, flytjandi stefndi, Heimir Már Pétursson.28.„Starfsmaður [...]sem grunaður er um aðild að hrottalegri nauðgun á konu í félagi við annan ...“ 29.„... leikurgrunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og beitt hanakynferðislegu og öðru líkamalegu ofbeldi.“ Fréttablaðið, 6.nóvember 2015, bls. 8, höfundar stefndu, Heimir Már Pétursson og Stefán RafnSigurbjörnsson. 30.„... en í fyrratilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennar en seinni konunnivar nauðgað af báðum mönnum í heimahúsi í Hlíðunum.“ Stöð 2, 9. nóvember2015, fréttir kl. 18:30, flytjandi stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir. 31.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar sem lögregla gerði upptæk.“ 32.„Ég er stöddhérna í stigagangi hússins í Hlíðunum þar sem tvær hrottafengnar nauðganir eigaað hafa átt sér stað í október síðastliðnum.“ Stefnendurgera í öðru lagi hvor um sig þá kröfu að: A)stefnda, Nadine Guðrún Yaghi, verði dæmd til þess að greiða hvorum þeirra umsig miskabætur að fjárhæð 10.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4.gr. laga nr. 38/2001 frá 11. nóvember 2015 til 27. maí 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. B)stefndi, Heimir Már Pétursson, verði dæmdur til þess að greiða hvorum stefnandaum sig miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4.gr. laga nr. 38/2001 frá 6. nóvember 2015 til 27. maí 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. C)stefndi, Stefán Rafn Sigurbjörnsson, verði dæmdur til þess að greiða hvorumstefnanda um sig miskabætur að fjárhæð 500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. nóvember 2015 til 27. maí 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. D)stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir, verði dæmd til þess að greiða hvorumstefnanda um sig miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna, með vöxtum samkvæmt 1.málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 9. nóvember 2015 til 27. maí 2016, en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Íþriðja lagi gera stefnendur hvor um sig þá kröfu að forsendur og niðurstaðadóms í málinu verði birt á forsíðu Fréttablaðsins, í hádegisfréttum Bylgjunnar,í sjónvarpsfréttum Stöðvar 2 og á vefsvæðinu www.visir.is, eigi síðar en sjödögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur fyrirhvern dag sem líður umfram áðurgreindan frest, án þess að birting fari fram. Ífjórða og síðasta lagi krefjast stefnendur þess að stefndu verði hver um sigdæmd til að greiða stefnendum hvorum um sig málskostnað samkvæmt síðarframlögðu málskostnaðaryfirliti eða mati héraðsdóms, auk virðisaukaskatts. Stefndu og réttargæslustefndi skiluðu sameiginlegrigreinargerð í málinu. Stefndu krefjast þess öll sem einn að verða sýknuðaf öllum kröfum stefnenda, en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Þákrefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnenda að skaðlausu samkvæmtframlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins, aukvirðisaukaskatts. I Málavextir eru þeir að þann 4. nóvember2015 hófu fréttamiðlar á vegum réttargæslustefnda, 365 miðla ehf., nánartiltekið Fréttablaðið, Bylgjan, Stöð 2 og vefmiðillinn Vísir, að flytja fréttiraf ætluðum kynferðisbrotum stefnenda gegn tveimur konum sem áttu að hafa veriðframin í október sama ár. Stefnandi, A, var nemandi við [...] Háskólans íReykjavík á þeim tíma og stefnandi, B, starfaði hjá [...]. Fjallað var um máliðí morgun- og hádegisfréttum Bylgjunnar, í kvöldfréttum Stöðvar 2, íFréttablaðinu og á Vísi dagana 4. til 11. nóvember 2015. Samkvæmt gögnum málsins birtist frétt áforsíðu Fréttablaðsins þann 4. nóvember 2015 sem stefnda, Nadine Guðrún Yaghi,ritaði undir fyrirsögninni „Grunur um nauðgun á bekkjarskemmtun HR“. Íundirfyrirsögn kom fram að samkvæmt heimildum blaðsins rannsakaði lögreglankynferðisbrot sem sagt var að hefði átt sér stað á bekkjarskemmtun nemenda viðHáskólann í Reykjavík. Var nemandi sagður hafa nauðgað tveimur samnemendumsínum og að skólinn hefði gripið til aðgerða. Í megintexta fréttarinnar varsíðan rakið að samkvæmt heimildum blaðsins hefði lögreglan á höfuðborgarsvæðinutil rannsóknar gróft kynferðisbrot sem sagt var að hefði átt sér stað ábekkjarskemmtun nemenda Háskólans í Reykjavík helgina [...] október sl. Meinturgerandi væri karlmaður á þrítugsaldri en tvær skólasystur mannsins í [...]Háskólans í Reykjavík, einnig á þrítugsaldri, væru taldar hafa orðið fyrirgrófu kynferðisofbeldi af hans hendi. Í yfirlýsingu af hálfu skólans var greintfrá því að fram hefðu komið upplýsingar um alvarlegt atvik innan hóps nemenda í[...] skólans og að skólinn hefði veitt hlutaðeigandi nemendum alla þá aðstoðsem hann gæti veitt. Þá kom fram að lögreglan verðist allra fregna af málinu ogvildi hvorki staðfesta það né neita því að umrætt kynferðisbrotamál væri tilrannsóknar. Í morgunfréttum Bylgjunnar daginn eftirþann 5. nóvember 2015, sem stefnda Nadine Guðrún Yaghi flutti, var greint fráþví að tvær kærur hefðu verið lagðar fram í nauðgunarmáli sem Fréttablaðiðhefði greint frá deginum áður að væri til rannsóknar hjá lögreglunni. Ífréttinni, þar sem stefnendur voru ekki nafngreindir, kom fram að tveirkarlmenn væru meintir gerendur í málinu, sem sagt væri gróft. Báðir mennirnirværu á fertugsaldri og annar þeirra stundaði nám við [...] Háskólans í Reykjavík.Hinn maðurinn væri starfsmaður [...]. Um tvö aðskilin tilvik væri að ræða semátt hefðu sér stað sitt hvorn daginn í október. Tvær skólasystur hinsfyrrnefnda hefðu lagt fram kæru í málinu en samkvæmt heimildum blaðsins hefðihann nauðgað skólasystur sinni eftir bekkjarskemmtun á skemmtistaðnum [...] íbyrjun október það ár. Þá hefðu báðir mennirnir nauðgað hinni konunni 10 dögumsíðar eftir bekkjarskemmtun á [...] en barinn væri rekinn í sama húsnæði og [...].Í fréttinni greinir einnig frá því að meintir gerendur hafi verið á staðnum þaðkvöld og eigi að hafa farið með konunni í heimahús í Hlíðunum síðar um kvöldið,en hún hafi verið í annarlegu ástandi. Samkvæmt upplýsingum frá nemendum lékigrunur á að meintir gerendur hefðu byrlað konunni ólyfjan og beitt hanakynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi. Í hádegisfréttum Bylgjunnar sama dag,sem stefndi, Heimir Már Pétursson, flutti, var fréttinni frá því um morguninnfylgt eftir og hún í meginatriðum endurtekin, en auk þess greint frá því að sámannanna sem starfaði hjá [...] og grunaður væri um aðild að hrottalegrinauðgun, hefði verið sendur í leyfi. Það hefði gerst um leið og [...] fékkveður af málinu en hann væri skrifstofumaður og hefði ekki starfað viðþjónustu, hvorki á bar né við gesti samkvæmt heimildum fréttastofu. Þá kom framað í Fréttablaðinu sama dag væri greint frá því að bekkjarbróðir annarrarkonunnar við Háskólann í Reykjavík hefði átt að hafa nauðgað henni og báðirætlaðir gerendur síðan nauðgað hinni konunni. Samkvæmt heimildum Fréttablaðsinshefði fyrra atvikið átt sér stað 7. október 2015 en þá hefðu nemendur hist ásvokölluðu pub quiz á skemmtistaðnum [...]. Umræddur nemandi hefði það kvöldátt að hafa nauðgað annarri stúlkunni. Þá var greint frá því í fréttinni að umþað mál hefði ekki verið upplýst fyrr en eftir síðara atvikið, sem hefði átt sérstað eftir bekkjarskemmtun á [...]. Þann 6. nóvember 2016 birtist frétt íFréttablaðinu eftir stefndu, Stefán Rafn Sigurbjörnsson og Heimi Má Pétursson.Þar voru þau atriði rakin sem þegar höfðu komið fram í fjölmiðlum og greint fráþví að nauðganirnar hefðu átt að hafa átt sér stað hvor í sínu lagi, aðra ogþriðju helgina í október. Í fyrra tilfellinu hefði konu verið nauðgað afbekkjarbróður sínum en seinni konunni af báðum mönnunum í heimahúsi í Hlíðunum.Þá kom fram að samkvæmt upplýsingum frá nemendum skólans léki grunur á aðkonunum hefði verið byrluð ólyfjan. Þá birtist frétt í Fréttablaðinu 9.nóvember 2015 með fyrirsögninni „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ ásamtundirfyrirsögninni „Tveir karlar, grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, gangalausir. Málið er í rannsókn“. Einnig birtist frétt sama dag með sömu fyrirsögn,þ.e. „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ á vefmiðlinum visir.is sem var efnislegasamhljóða. Þá var sama frétt einnig flutt í morgun- og hádegisfréttumBylgjunnar. Höfundur fréttarinnar í öllum tilvikum var stefnda, Nadine GuðrúnYaghi, sem jafnframt flutti hana í útvarpi þennan dag. Stefnendur voru ekkinafngreindir í fréttinni en þar kom fram að rannsókn lögreglu í tveimuraðskildum kynferðisbrotamálum beindist að húsnæði í fjölbýlishúsi í Hlíðahverfií Reykjavík þar sem talið væri að árásirnar hefðu átt sér stað. Þá staðfestilögregla að tvær kærur hefðu verið lagðar fram í málunum. Einnig kom fram aðsamkvæmt heimildum blaðsins hefðu árásirnar verið hrottalegar og íbúðin búintækjum til ofbeldisiðkunar. Tveir karlar væru grunaðir um árásirnar og væriannar þeirra á fertugsaldri og stundaði nám við Háskólann í Reykjavík, þar semfórnarlömb árásanna stunduðu báðar nám. Hinn maðurinn væri á svipuðum aldri ogstarfaði á [...] en hefði verið sendur í leyfi meðan á rannsókn málsins stæði.Þá var rakið í fréttinni hvar og hvenær nauðganirnar væru sagðar hafa átt sérstað og jafnframt kom fram að umráðamaður íbúðarinnar í Hlíðunum væristarfsmaður fyrrgreinds [...] sem ræki [...]. Þá var greint frá því að samkvæmtupplýsingum frá samnemendum kvennanna léki grunur á að mennirnir hefðu í þaðminnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist hefði verið áhana. Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins hefði lögreglan fundið ýmis tólog tæki í íbúðinni sem mennirnir hefðu átt að hafa notað við nauðganirnar, svosem svipur, reipi og keðjur. Þá hefðu verið hankar í loftinu sem grunur léki áað mennirnir hefðu notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist hefðiverið á hana. Loks kom fram að lögregla vildi ekki staðfesta hvað hefði fundistvið húsleit sem hefði verið gerð í kjölfar þess að mennirnir voru handteknir. Þáhefði mönnunum verið sleppt að lokinni frumrannsókn lögreglu en ekki veriðfarið fram á gæsluvarðhald yfir þeim. Fyrir hádegið þennan sama dag, 9.nóvember 2015, birtist viðtal á Vísi við Guðrúnu Jónsdóttur, talskonuStígamóta, þar sem hún lagði mat á stöðu málsins. Kvaðst hún taka það fram aðhún vissi ekki hvað væri rétt í málinu en væri það rétt sem hún læsi, að þarnaværi um að ræða hópnauðgun, lyfjanauðgun og raðnauðgun, gerðust málin ekkialvarlegri og væri þetta með þeim ljótari. Eftir hádegið þennan sama dagbirtist önnur frétt á Vísi þar sem greint var frá því að boðað hefði verið tilmótmæla við lögreglustöðina klukkan fimm sama dag. Tilgangur mótmælanna væri aðmótmæla aðgerðaleysi lögreglunnar í kynferðisbrotamálum og sýna þolendum slíkraafbrota stuðning í verki í ljósi frétta um að ekki hefði verið krafistgæsluvarðhalds yfir tveimur mönnum, sem kærðir hefðu verið vegna nauðgana íHlíðunum fyrir skemmstu. Sú ákvörðun lögreglunnar að krefjast ekkigæsluvarðhalds hefði sætt harðri gagnrýni á samfélagsmiðlum fyrr um daginn íkjölfar fréttaflutnings Fréttablaðsins. Þá var ætluð atburðarás málsins einnigrakin í stuttu máli á ný. Í kvöldfréttum Stöðvar 2 hinn 9.nóvember 2015 flutti stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir, áfram fréttir af málinu.Í fréttinni var greint frá því að skortur á sönnunargögnum væri ástæða þess aðekki hefði verið óskað eftir gæsluvarðhaldi yfir tveimur mönnum sem kærðirhefðu verið í tveimur nauðgunarmálum og að mikil reiði hefði gripið um sig ísamfélaginu vegna málsins. Þá kom fram að Fréttablaðið hefði greint frá því aðlögreglan hefði gert húsleit í fjölbýlishúsi í Hlíðahverfi í október þar semtalið væri að árásirnar hefðu átt sér stað. Samkvæmt heimildum blaðsins hefðuárásirnar verið hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar, semlögregla gerði upptæk. Stefnda, Þórhildur, flutti fréttina af ætluðumbrotavettvangi málsins þ.e. frá stigagangi hússins í Hlíðunum þar sem hinarhrottafengnu nauðganir hefðu átt að hafa farið fram. Stefnda greindi frá því aðannar meintra gerenda í síðara málinu hefði leigt íbúð „hér í húsinu“ en aðriríbúar þess hefðu verið grunlausir um málið þar til þeir lásu um það ífjölmiðlum. Þá kom fram að mennirnir hefðu hvorki verið úrskurðaðir ígæsluvarðhald né hefði verið farið fram á farbann yfir þeim. Í sama kvöldfréttatíma tók stefnda,Þórhildur, viðtal við Öldu Hrönn Jóhannsdóttur, þáverandi yfirlögfræðinglögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Spurt var að því hvort þessi brot væru ekkitalin nógu alvarleg til að farið væri fram á gæsluvarðhald eða farbann yfirmönnunum. Alda Hrönn kvaðst illa geta talað um þetta einstaka mál en almenntværu ströng skilyrði til að fara fram á almenna gæslu. Sterkan rökstuddan grunþyrfti til þess og hefðu dómstólar ályktað að nánast þyrfti að vera ljóst aðsakfellt yrði í málinu. Því þyrfti sterkan rökstuðning sem væri dálítið annaðen rökstuddur grunur. Þá var greint frá því að ekki væri sterkur rökstuddurgrunur fyrir sakfellingu í málunum en rannsókn þeirra væri langt á veg komin.Einnig kom fram í máli Öldu Hrannar að ekki væri rétt að íbúðin hefði veriðsérútbúin til nauðgana, eins og hún komst þar að orði, en hún neitaði því ekkiað tæki til ofbeldisiðkunar hefðu verið gerð upptæk. Þá var greint frá því aðmálin hefðu vakið mikla reiði í samfélaginu og fjölmargir gagnrýnt verklaglögreglu í kynferðis-brotamálum. Spurð um hennar viðbrögð við hinni miklu reiðisem málin hefðu vakið ítrekaði Alda Hrönn að hún gæti ekki talað um einstök málen lögregla gerði allt sem hún gæti og myndi reyna að gera betur, væru mistökfyrir hendi. Næst greindi stefnda, Þórhildur, fráþví að boðað hefði verið til mótmæla „hér fyrir utan lögreglustöðina“ með mjögstuttum fyrirvara fyrr um daginn, en stefnda var á staðnum og var fréttin aðhluta til send út í beinni útsendingu. Klukkan fimm um daginn hefðu 500 mannsverið mættir og enn væri töluverður mannfjöldi viðstaddur klukkan hálfsjö.Sigríður Björk Guðjónsdóttir lögreglustjóri hefði komið fram og talað viðfólkið klukkan fimm. Þá kom fram í máli stefndu, Þórhildar, að ennþá værirafmögnuð stemning á Hverfisgötu og fólk kæmi upp eitt af öðru til að tjá sigum sína reynslu og reynslu vina og fjölskyldumeðlima. Einnig tók stefnda viðtalvið skipuleggjanda mótmælanna, Oddnýju Arnardóttur, og Gunnar Inga Jóhansson,hæstaréttarlögmann. Í máli stefndu Þórhildar, kom fram að meintir gerendur ímálinu hefðu verið nafngreindir og myndir birtar af þeim. Ekki hefðu veriðsettir fyrirvarar við að mennirnir væru sekir og spurði stefnda lögmanninn út íhvaða lagalegar afleiðingar slíkar myndbirtingar gætu haft. Þá laukútsendingunni á því að stefnda greindi frá því að rannsókn málsins væri ekkilokið og það ætti eftir að koma í ljós hvort ákært yrði í málunum. Áfram yrðifjallað um málið í Íslandi í dag um kvöldið. Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins kl.22:00 sama dag, hinn 9. nóvember 2015 var greint frá því að aðalritstjóriFréttablaðsins sæi ekki ástæðu til að leiðrétta forsíðufrétt blaðsins sama dagum meinta nauðgun og hrottaleg kynferðisbrot tveggja manna. Yfirlögfræðingurlögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, Alda Hrönn Jóhannsdóttir, segði fréttinaekki rétta í öllum efnisatriðum en meintir gerendur hefðu verið nafngreindir ásamfélagsmiðlum fyrr um daginn og væri annar þeirra farinn úr landi. Greint varfrá því að í forsíðufrétt Fréttablaðsins sama dag væri fjallað um rannsóknlögreglu á kynferðisbrotamálum sem hefðu átt sér stað í Hlíðunum í Reykjavík oghefði blaðið heimildir fyrir því að árásirnar hefðu verið hrottalegar og íbúðinbúin tækjum til ofbeldisiðkunar. Þá var einnig greint frá því að mönnunum hefðiverið sleppt úr haldi eftir skýrslutökur og hefði fjöldi manna komið saman viðlögreglustöðina fyrr um daginn til að mótmæla því. Enn fremur hefðusamfélagsmiðlar logað, myndir verið birtar af mönnunum tveimur og þeir nafngreindir.Að sögn Öldu Hrannar væri það ekki rétt sem fram hefði komið á forsíðuFréttablaðsins að íbúðin í Hlíðahverfi hefði verið sérútbúin fyrir athafnir semþessar, það væri orðum aukið. Sú mynd sem hefði verið dregin upp af málinu ífjölmiðlum væri gríðarlega alvarleg og teldi Alda Hrönn að væri hún rétt, hefðilögreglan farið fram á almannagæslu, ef fyrir hendi væri sérútbúin íbúð tilþess að stunda þessa iðju eða brjóta gegn öðru fólki. Þá var Alda Hrönn spurðað því hvort hún segði þannig að svo væri ekki og játaði hún því, hún hefðisagt að þetta væri ekki rétt, íbúðin væri ekki sérútbúin til þessa. Í sama kvöldfréttatíma kom einnig framað Kristín Þorsteinsdóttir, útgefandi og aðalritstjóri 365 miðla ehf., segðiekkert gefa ástæðu til að bera efnisatriði fréttarinnar til baka. Það semyfirlögfræðingur lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu hefði við hana að athugaværi að sagt hefði verið að íbúðin væri sérútbúin, eins og lögfræðingurinnsjálf hefði orðað það, en hvergi væri það orð að finna í fréttinni sjálfri,hvorki þennan sama dag né í fyrri fréttum um málið. Þá hefði Fréttablaðiðstaðfestar heimildir fyrir því að tól og tæki í íbúðinni hefðu verið gerðupptæk. Að sögn Kristínar væri það sem skipti máli að kærur sem staðfestufréttirnar væru komnar fram. Sama dag, eða þann 9. nóvember 2015,sendi lögmaður stefnenda tvö bréf sem stíluð voru á réttargæslustefnda, 365miðla ehf., og Kristínu Þorsteinsdóttur. Þar var þess krafist fyrir höndumbjóðenda hans að þeir yrðu beðnir afsökunar og að nánar tilgreind ummæli, sembirst hefðu í forsíðufrétt Fréttablaðsins sama dag, yrðu leiðrétt. Þá vareinnig gerð krafa um að afsökunarbeiðnin birtist á forsíðu blaðsins og aðréttargæslustefndi, 365 miðlar ehf., greiddi stefnendum 10.000.000 króna ískaðabætur vegna fjártjóns og miska. Frestur til að birta afsökunarbeiðni varveittur til 11. nóvember 2015 og frestur til að greiða skaðabætur til 16.nóvember sama ár. Þá var réttur til málshöfðunar áskilinn án frekariviðvörunar. Í Fréttablaðinu daginn eftir, þann 10.nóvember 2015, birtist grein eftir stefndu, Nadine Guðrúnu Yaghi, þar semgreint var frá atburðum næstliðins dags og að hinir grunuðu væri taldir verafarnir úr landi. Í fréttinni var greint frá því sem áður var fram komið um hagihinna grunuðu, að tvær kærur hefðu verið lagðar fram vegna málsins hjálögreglunni og að hún hefði gert húsleit hjá þeim hinna grunuðu sem hefði afnotaf íbúðinni í Hlíðunum. Í fréttinni kom að öðru leyti fram að hart hefði veriðsótt að lögreglu á samfélagsmiðlum vegna forsíðufréttar Fréttablaðsins daginnáður um tvö kynferðisafbrotamál sem lögreglan hefði til rannsóknar. Þá varrakið að ekki hefði verið farið fram á gæsluvarðhald yfir mönnunum og hefðuhundruð manns mætt fyrir framan lögreglustöðina við Hverfisgötu í því skyni að mótmælaþví, sem og aðgerðaleysi lögreglunnar í kynferðisbrotamálum. Fjöldi fólks hefðistigið í pontu og sagt sögur af eigin reynslu af viðbrögðum lögreglu vegnakynferðisbrotamála og að lögreglustjóri hefði ávarpað hópinn og sagt lögreglunaætla að reyna að gera betur í þessum málum. Þá var efni fréttar blaðsins fráþví daginn áður rakið um að árásirnar hefðu verið hrottalegar og íbúðin veriðbúin tækjum til að beita ofbeldi. Að sögn fyrrnefndrar Öldu Hrannar væri ekkertí gögnum lögreglunnar um málin sem hefði sýnt að íbúðin væri útbúin tilnauðgana og gætu þau ekki fullyrt neitt um það. Þetta væri þó matskennt hugtaksem og önnur hugtök sem notuð hefðu verið í umræðunni. Þá kvað hún það eitt ogsér að eiga tæki og tól ekki vera refsivert en vildi að öðru leyti ekki greinafrá því hvað nákvæmlega hefði verið haldlagt við leit í íbúðinni. Jafnframthefði engin afstaða verið tekin til þess hvort mistök hefðu verið gerð þegarekki var farið fram á gæsluvarðhald yfir mönnunum. Á mótmælafundinum hefðujafnframt margir verið reiðir yfir því að báðir meintir gerendur væru farnir úrlandi, sem samkvæmt heimildum Vísis væri raunin, og gagnrýnt hvers vegnafarbanni hefði ekki verið beitt yfir þeim. Kvað Alda farbanni sjaldnast beitt áíslenska ríkisborgara, en Ísland væri aðili að alþjóðasáttmála sem gerði aðverkum að mögulegt væri að fá íslenska ríkisborgara framselda vegna ætlaðraglæpa. Í Fréttablaðinu þann 11. nóvember 2015birtist síðan frétt eftir stefndu, Nadine Guðrúnu Yaghi, undir fyrirsögninni„Skýrsla kæranda lýsir notkun tóla“. Þar var greint frá því að í skýrslu annarsbrotaþola hjá lögreglu hefði komið fram að annar meintra gerenda hefði bundiðhendur hennar saman með keðju. Þá hefði hún verið slegin með svipu. Þettastaðfestu heimildir Fréttablaðsins og hefði lögregla lagt hald á svipu og keðjuvið húsleit í íbúð í Hlíðunum. Þá var atburðarás málsins rakin enn á ný, greintfrá högum hinna ætluðu gerenda og hvar og hvenær árásirnar áttu að hafa fariðfram. Í lok fréttarinnar kom fram að ekki hefði verið krafist gæsluvarðhaldsyfir mönnunum og hefði það vakið hörð viðbrögð í samfélaginu og hundruð mannakrafist þess að þeir yrðu úrskurðaðir í gæsluvarðhald. Þá var haft eftirlögmönnum beggja hinna ætluðu gerenda að þeir neituðu alfarið sök í málunum oghefði annar lögmannanna lagt fram kæru á hendur konunum fyrir rangarsakargiftir. Í Fréttablaðinu þann 12. nóvember samaár birtist leiðari eftir fyrrnefnda Kristínu Þorsteinsdóttur undirfyrirsögninni „Segja eða þegja“. Þar greindi hún meðal annars frá því að húnhefði fengið sent hótunarbréf í vikunni og vísaði þar til bréfa lögmannsstefnanda sem hann sendi henni 9. nóvember sama ár. Bréfin hefðu borist íkjölfar forsíðufréttar Fréttablaðsins þar sem fjallað hefði verið um íbúð semkom við sögu í tveimur nauðgunarmálum sem lögreglan hefði til rannsóknar. Framkom að lögreglan hefði gert tæki og tól upptæk sem grunur léki á að notuð hefðuverið í tengslum við meintar nauðganir. Fyrir þessu hefði Fréttablaðið traustarheimildir og ekkert hefði komið fram síðar sem rengdi efnisatriði fréttarinnar.Ekkert væri því til að biðjast afsökunar á. Þá kom einnig fram að Fréttablaðiðhefði birt aðra frétt deginum áður þar sem finna mátti hluta úr skýrslu kærandaog hefði blaðið aldrei birt slíkt nema fyrir lægju traustar heimildir úr fleirien einni átt. Þá var því mótmælt, eins og gefið væri í skyn í fyrrnefndu bréfilögmannsins, að forsíða Fréttablaðsins 9. nóvember sama ár. hefði orðið tilþess að mennirnir tveir hefðu verið nafngreindir á samfélagsmiðlum. Ekkert værifjær sanni og væri það ekki á ábyrgð fjölmiðla að nöfn þeirra væru á allravitorði og myndir birtar af þeim. Hefði það verið vilji fjölmiðla hefðu nöfn ogmyndir af þeim einfaldlega verið birt með fréttinni. Þann 5. febrúar 2016 tilkynnti embættihéraðssaksóknara stefnandanum, A, bréflega að mál sem embættið hefði rannsakaðá hendur honum og stefnandanum B með hliðsjón af 194. gr. almennrahegningarlaga gegn nánar tilgreindri konu, hefði verið fellt niður. Þá varstefnandanum, A, sent sams konar bréf þann 18. febrúar sama ár þar sem tilkynntvar að rannsókn máls vegna ætlaðs brots hans gegn 194. gr. almennrahegningarlaga væri lokið og málið fellt niður. Lögmaður stefnenda sendistefndu, Nadine Guðrúnu, Þórhildi, Heimi Má og Stefáni Rafni, einnig bréf þann27. apríl 2016 þar sem farið var fram á afsökunarbeiðni, leiðréttingu á nánartilgreindum ummælum og greiðslu miskabóta að viðlagðri málshöfðun. Þar semstefndu urðu ekki við þeim kröfum sem þar voru gerðar var mál þetta höfðað íkjölfarið eða þann 19. janúar 2017. II Stefnendurbyggja á því að með hinum umstefndu ummælum í fjölmiðlum réttargæslustefndahafi þeim verið gefin að sök refsiverð háttsemi sem varði við XXII. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 194. gr. laganna. Stefndu hafi ekkisparað lýsingarorðin í umfjöllun sinni. Brotum stefnenda hafi verið lýst semhrottalegum árásum þar sem konum hafi verið byrluð eiturlyf og ólyfjan áður enþeim hafi verið nauðgað í íbúð sem búin hafi verið tækjum til ofbeldisverka ognauðgana. Stefnendurbyggja á því að í öllum hinum umstefndu ummælum í töluliðum 1 til 32 ídómkröfukafla stefnu felist ásakanir um að þeir hafi gerst sekir um hrottaleghegningarlagabrot sem enga stoð hafi átt sér í raunveruleikanum, eins ogstefndu hefðu komist að, hefðu þau vandað til verka. Öll ummælin séu til þessfallin að meiða æru stefnenda. Hér á eftir verði gerð grein fyrir því hversvegna hver og ein hinna umstefndu ummæla séu ærumeiðandi aðdróttanir sem beriað ómerkja.Bylgjan, 5.nóvember, fréttir kl. 08:00, höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi. .„... leikurgrunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og eiturlyfjum.“ Hér sé því haldið fram aðstefnendur hafi byrlað konu ólyfjan og eiturlyfjum áður en þeir brutu gegnhenni kynferðislega. Það sé alrangt. Stefnendur hafi ekki byrlað neinum ólyfjanog eiturlyf og séu ummælin uppspuni frá rótum. 2.„Þá munu þeirhafa beitt konuna kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi.“ Stefnendur halda því fram að þeirhafi hvorki haft samfarir né önnur kynferðismök við umrædda konu. Hvað þáheldur hafi þeir beitt hana ofbeldi. Á nýjan leik fari stefnda því meðstaðlausa stafi. Fréttablaðið, 9.nóvember 2015 (forsíða), höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi.3.„Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“ Íbúðin sem hér sé vísað til hafiverið heimili stefnandans B á þeim tíma sem ummælin hafi verið látin falla, enum hafi verið að ræða litla risíbúð að [...], Reykjavík. Íbúðin hafi ekki veriðútbúin til nauðgana, enda séu fasteignir sjaldan gerendur íkynferðisbrotamálum. Að mati stefnenda séu ummælin því hvort tveggja rökleysaog þvættingur. 4.„Tveir karlar,grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir“ Af hálfu stefnenda kemur fram aðþeir hafi verið kærðir fyrir kynferðisbrot. Lögreglan hafi rannsakað málin oghéraðssaksóknari fellt þau niður, enda hafi ásakanir meintra brotaþola veriðtilhæfulausar. Staðhæfing stefndu þess efnis að hin meintu kynferðisbrot hafiverið hrottaleg eigi sér enga stoð í raunveruleikanum. 5.„Samkvæmt heimildumblaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka.“ Stefnendur árétti að enginn hafisætt árásum af þeirra hálfu, hvorki hrottalegum né annars konar árásum. Þá hafiíbúð stefnandans B ekki verið búin tækjum til ofbeldisverka og séu ummælinskáldskapur stefndu. 6.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað, í sömu íbúð, af báðum mönnunum ...“ Stefnendur hafi hvorki haftsamfarir né önnur kynferðismök við umrædda konu. Af því leiði að þeir hafi ekkinauðgað henni. Hér sé því um tilhæfulausar ásakanir stefndu að ræða um aðstefnendur hafi brotið gegn 194. gr. laga nr. 19/1940. 7.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Hér sé því haldið fram á nýjan leikað stefnendur hafi byrlað konu ólyfjan og eiturlyfjum áður en þeir hafi brotiðgegn henni kynferðislega. Það sé alrangt og einnig það að stefnendur hafiráðist á konuna. Stefnendur hafi ekki byrlað neinum ólyfjan og eiturlyf og ekkiráðist á neinn. Ummælin séu uppspuni frá rótum. 8.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“ Stefnendur hafi ekki hengt neinnupp og ekki ráðist á neinn. Ásakanir stefndu séu því rangar og tilhæfulausar. Bylgjan, 9.nóvember 2015, fréttir kl. 08:00, höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi.9.„Samkvæmtheimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar.“ Vísað er til rökstuðningsí tölulið 5 hér að ofan. 0.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ Vísað er tilrökstuðnings í tölulið 6 hér að ofan. 1.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Vísað er tilrökstuðnings í tölulið 7 hér að ofan. 2.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ Stefnendur ítreki enn á ný að þeirhafi ekki nauðgað neinum. Þar af leiði að lögregla hafi ekki fundin nein tól ogtæki heima hjá stefnandanum B notuð hafi verið við nauðganir. Enn á ný ásakistefnda stefnendur um refsiverða háttsemi sem enginn fótur sé fyrir. Á heimilistefnandans B hafi verið keðjur af boxpúða og gömul reiðsvipa sem afi hans hafiátt. Stefnandanum B hafi verið fullfrjálst að hafa þessa muni í vörslum sínumán afskipta og aðdróttana misvitra blaðamanna. 3.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“ Vísað sé tilrökstuðnings í tölulið 8 að ofan. Bylgjan, 9.nóvember 2015, fréttir kl. 12:00, höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi.4.„Samkvæmtheimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar.“ Vísað sé tilrökstuðnings í töluliðum 5 og 9 að ofan. 5.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ Vísað sé tilrökstuðnings í töluliðum 6 og 10 að ofan. 6.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Vísað sé tilrökstuðnings í töluliðum 7 og 11 að ofan. 7.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ Vísað sé tilrökstuðnings í tölulið 12 hér að ofan. 8.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“ Vísað sé tilrökstuðnings í töluliðum 8 og 13 hér að ofan. Vísir, 9. nóvember2015, kl. 06.00, höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi. 9.„Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“ Vísað sé tilumfjöllunar um tölulið 3 hér að ofan. 20.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar.“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 5 og 9 hér að ofan. 21.„Grunur um byrlunólyfjan“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 7 og 11 hér að ofan. 22.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 6 og10 hér að ofan. 23.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 7, 11 og 21 hér að ofan. 24.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla í íbúðinni ýmis tól og tæki sem mennirnireiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi og keðjur.“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 12 og 17 hér að ofan. 25.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 8, 13 og 18 að ofan. Fréttablaðið 11.nóvember 2015 (forsíða), höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi.26.„Fréttablaðiðgreindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum tilofbeldisiðkunar.“ Að breyttubreytanda sé vísað til umfjöllunar um töluliði 5, 9 og 14 hér að framan. 27.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Vísað sé tilumfjöllunar um töluliði 7, 11, 21 og 23 að framan. Bylgjan, 5.nóvember 2015, fréttir kl. 12:00, flytjandi stefndi Heimir Már Pétursson.28.„Starfsmaður [...]sem grunaður er um aðild að hrottalegri nauðgun á konu í félagi við annan ...“ Stefnendur benda á að hér sé þvíhaldið fram að þeir hafi nauðgað konu með hrottalegum hætti. Stefnendur hafiekki haft samræði eða önnur kynferðismök við umrædda konu. Þegar af þeirriástæðu hafi engin nauðgun verið framin, hvað þá heldur að hún hafi verið framinmeð samverknaði. Ummælin séu því úr lausu lofti gripin. 29.... leikur grunurá að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og beitt hana kynferðisleguog öðru líkamlegu ofbeldi.“ Stefnendur hafi ekki byrlað neinumólyfjan og alls ekki umræddri konu. Þá hafi þeir ekki beitt konuna ofbeldi afneinu tagi, ekki líkamlegu og þaðan af síður kynferðislegu ofbeldi. Ummælin séuþví röng. Fréttablaðið, 6.nóvember 2015, bls. 8, höfundar stefndu Heimir Már Pétursson og Stefán RafnSigurbjörnsson. 30.„... en í fyrratilfellinu var annari þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennar en seinni konunnivar nauðgað af báðum mönnum í heimahúsi í Hlíðunum.“ Hér sé fullyrt án nokkurs fyrirvaraað annar stefnenda, A, hafi nauðgað bekkjarsystur sinni. Með sama hætti séfullyrt fyrirvaralaust að stefnendur hafi nauðgað annarri konu í félagi, en semfyrr séu ummælin úr lausu lofti gripin. Stöð 2 þann 9.nóvember 2015, fréttir kl. 18:30, flytjandi stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir. 31.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar sem lögregla gerði upptæk.“ Hér sé því enn haldið fram aðstefnendur hafi gerst sekir um hrottalegar kynferðisárásir, en af samhenginu séljóst að hér sé verið að ásaka stefnendur um nauðganir. Sömuleiðis sé þvíhaldið fram að íbúð stefnandans B hafi verið búin tækjum til ofbeldisiðkunarsem gerð hafi verið upptæk. Í fyrsta lagi hafi ekki verið nein tæki tilofbeldisiðkunar í íbúðinni. Í öðru lagi hafi lögreglan ekki gert nein tæki eðatól upptæk hjá stefnandanum B. Stefnda fari því með staðlausa stafi ífréttinni. 32.„Ég er stöddhérna í stigagangi hússins í Hlíðunum þar sem tvær hrottafengnar nauðganir eigaað hafa átt sér stað í október síðastliðnum.“ Að mati stefnenda sé með ólíkindumað stefnda hafi leyft sér að fara heim til stefnandans B og flytja fréttinaþaðan. Það sé óþarfi að fara mörgum orðum um að sú háttsemi stefndu feli í sérbrot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda friðhelgi heimilis, einkalífs ogfjölskyldu stefnandans B, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 71.gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Sem fyrrítreki stefnendur að þeir hafi ekki nauðgað neinum heima hjá stefnandanum B eðaannars staðar. Af því leiði að ummæli stefndu um hrottafengnar nauðganirstefnenda séu tilhæfulaus. Það séu grundvallarmannréttindi íréttarríki að hver sá sem borinn sé sökum um refsiverða háttsemi skuli talinnsaklaus uns sekt hans sé sönnuð að lögum. Þessi regla sé grundvallarregla ííslenskri réttarskipan, sbr. 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Það séu handhafar opinbers valds, sem til þessséu bærir, sem annist rannsókn og saksókn í sakamálum. Það sé síðan hlutverkdómstóla að dæma um sekt eða sakleysi manna sem ákærðir hafi verið fyrirrefsiverða háttsemi. Einhverra hluta vegna hafi stefndu kosið að sviptastefnendur þessum grundvallarmannréttindum og úthrópa þá sem nauðgara ogofbeldismenn án þess að stefnendur hafi verið ákærðir fyrir slíka háttsemi,hvað þá heldur dæmdir. Öll hin umstefndu ummæli, ítöluliðum 1-32 í dómkröfukafla í stefnu, feli í sér ásökun um refsiverða ogsiðferðislega ámælisverða háttsemi. Öll ummæli stefndu séu ærumeiðandiaðdróttanir og feli í sér brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr. 236. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og því beri að ómerkja þau með vísan til 1. mgr. 241.gr. sömu laga. Hin umstefndu ummæli séu ósönn, óviðurkvæmileg, tilhæfulaus ogsmekklaus og til þess fallin að sverta stefnendur. Hagsmunir þeirra af því aðfá ummælin dæmd dauð og ómerk séu því miklir. Hvað kröfur um miskabætur snertibyggi stefnendur á því að stefndu hafi vegið með alvarlegum hætti að æruþeirra. Með því hafi þau framið ólögmæta meingerð gagnvart stefnendum semstefndu beri skaðabótaábyrgð á, enda um ærumeiðandi aðdróttanir að ræða sem séubæði rangar og bornar út og birtar opinberlega gegn betri vitund. Það sé ljóstað virðing stefnenda hafi beðið hnekki, sem og æra þeirra og persóna. Rétturstefnenda til æruverndar og friðhelgi einkalífs njóti verndar 71. gr.stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu og XXV. kafla almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Það sé hlutverk handhafa opinbersvalds, en ekki fjölmiðla, að rannsaka, ákæra og dæma menn fyrir refsiverðaháttsemi. Með umfjöllun sinni hafi stefndu haldið því fram að stefnendur hafigerst sekir um margvísleg hegningarlagabrot sem enginn fótur sé fyrir.Slagkraftur umfjöllunar stefndu hafi verið slíkur að stefnendur hafi óttast umlíf sitt vegna múgæsingsins sem umfjöllun stefndu hafi skapað. Þeir hafihrökklast úr landi þar sem þeir hafi dvalið meira og minna næstu níu mánuði.Stefnandinn B hafi misst vinnuna í kjölfar umfjöllunar stefndu og stefnandanum Ahafi verið gert að hætta námi við Háskólann í Reykjavík. Hvorugur hafi áttafturkvæmt í fyrra starf og nám. Þeir hafi báðir glímt við langvarandi kvíða ogþunglyndi vegna umfjöllunar stefndu. Umfjöllunin hafi leitt til þess að nöfnumog myndum af þeim hafi verið dreift mörg þúsund sinnum á samfélagsmiðlunum þarsem þeir hafi verið úthrópaðir sem nauðgarar og þeim hótað líkamsmeiðingum oglífláti. Í beinu framhaldi af forsíðufrétt Fréttablaðsins, 9. nóvember 2015,hafi verið boðað til mótmæla við lögreglustöðina á Hverfisgötu þangað semhundruð mættu og hafi ástandið verið mjög eldfimt. Af öllu framansögðu sé ljóst aðumfjöllun stefndu um stefnendur hafi verið afdrifarík. Stefnendur eigi því réttá háum miskabótum úr hendi stefndu. Stefnendur telja að miski hvors þeirra um sigvegna umfjöllunar stefndu sé hæfilega metinn 12.500.000 krónur. Stefndu berimismikla ábyrgð á miskatjóni stefnenda með hliðsjón af fjölda og alvarleikaummæla. Þá sé ljóst að stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir, hafi jafnframt brotiðalvarlega gegn friðhelgi einkalífs stefnandans B með því að birta myndir afheimili hans. Með hliðsjón af framangreindu sémiskabótakrafa hvors stefnanda um sig á hendur hverjum stefnda um sigeftirfarandi: A) Stefnda, Nadine Guðrún Yaghi,verði dæmd til þess að greiða hvorum stefnanda um sig miskabætur að fjárhæð10.000.000 króna. B) Stefndi, Heimir Már Pétursson,verði dæmdur til þess að greiða hvorum stefnanda um sig miskabætur að fjárhæð1.000.000 króna. C) Stefndi, Stefán RafnSigurbjörnsson, verði dæmdur til þess að greiða hvorum stefnanda um sigmiskabætur að fjárhæð 500.000 krónur. D) Stefnda, ÞórhildurÞorkelsdóttir, verði dæmd til þess að greiða hvorum stefnanda um sig miskabæturað fjárhæð 1.000.000 króna. Kröfur um miskabætur byggist á 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, enda séu fyrir hendi skýr og ótvíræð brot áréttarreglum, sem ætlað sé að vernda æru stefnenda og friðhelgi einkalífsstefnandans B, sbr. 229. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Stefnendur bendi sérstaklega á að birting og dreifing ærumeiðandiummæla sé sjálfstætt brot samkvæmt 2. mgr. 236. gr. laga nr. 19/1940. Um aðild og ábyrgðargrundvöll ímálinu taki stefnendur fram að stefnda, Nadine Guðrún Yaghi, beri refsi- ogfébótaábyrgð á hinum umstefndu ummælum í töluliðum 1-27 í dómkröfukafla ístefnu. Annars vegar á ummælunum í töluliðum 1-2, 9-13 og 14-18, á grundvellia-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011 um fjölmiðla, en stefnda hafi samið ogflutt fréttirnar sem hafi haft að geyma hin umstefndu ummæli og beri því á þeimábyrgð. Hins vegar á ummælunum í töluliðum 3-8, 19-25 og 26-27 á grundvelli 1.málsliðar a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011, en stefnda sé nafngreindurhöfundur fréttanna og beri því ábyrgð á efni þeirra og framsetningu. Kröfumstefnenda vegna ofangreindra ummæla sé því réttilega beint að stefndu. Stefndi, Heimir Már Pétursson, berirefsi- og fébótaábyrgð á umstefndum ummælum í töluliðum 28-30 í dómkröfukafla ístefnu. Annars vegar á ummælunum í töluliðum 28 og 29, á grundvelli a-liðar 1.mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011, en stefndi hafi flutt fréttina sem hafi haft aðgeyma hin umstefndu ummæli og beri því á þeim ábyrgð. Hins vegar á ummælunum ítölulið 30 á grundvelli 1. málsliðar a-liðar 1. mgr. 51. gr. laga nr. 38/2011,en stefndi sé nafngreindur höfundur fréttarinnar, ásamt stefnda, Stefáni RafniSigurbjörnssyni, og beri því ábyrgð á efni hennar. Kröfum stefnenda vegnaofangreindra ummæla sé því réttilega beint að stefnda. Stefndi, Stefán RafnSigurbjörnsson, beri refsi- og fébótaábyrgð á hinum umstefndu ummælum í tölulið30 í dómkröfukafla í stefnu á grundvelli 1. málsliðar a-liðar 1. mgr. 51. gr.laga nr. 38/2011, en stefndi sé nafngreindur höfundur fréttarinnar ásamtstefnda Heimi Má Péturssyni og beri því ábyrgð á efni hennar. Kröfum stefnendavegna ofangreindra ummæla sé því réttilega beint að stefndu. Stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir,beri refsi- og fébótaábyrgð á umstefndum ummælum í töluliðum 31-32 ídómkröfukafla í stefnu á grundvelli a-liðar 1. mgr. 50. gr. laga nr. 38/2011,en hún hafi flutt fréttina sem geymt hafi hin umstefndu ummæli og beri því áþeim ábyrgð sem og friðarbroti gagnvart stefnandanum B. Kröfum stefnenda vegnaofangreindra ummæla sé því réttilega beint að stefndu. Réttargæslustefndi, 365 miðlarehf., eigi og reki fjölmiðlana þar sem hin umstefndu ummæli hafi birst, nánartiltekið Stöð 2, Bylgjuna, Fréttablaðið og Vísi. Réttargæslustefndi séjafnframt vinnuveitandi stefndu. Þá beri réttargæslustefndi ábyrgð á greiðslufésekta, skaðabóta o.fl. samkvæmt 3. mgr. 50. gr. og 3. mgr. 51. gr. laga nr.38/2011, sem stefndu kunni að vera gert að greiða í málinu. Með sama hætti sékveðið á um skyldu réttargæslustefnda til að birta dóm að viðlögðum dagsektum í59. gr. laga nr. 38/2011. Þar sem framangreindar skyldur hvíli áréttargæslustefnda samkvæmt skýrum og ótvíræðum lagareglum og dómvenju sé ekkinauðsynlegt að stefna réttargæslustefnda til þess að þola dóm í málinu. Engu aðsíður sé rétt að gefa honum kost á því að gæta hagsmuna sinna í málinu og þvísé honum stefnt til réttargæslu. Stefnendur hafi með sérsamlagsaðild í málinu sóknarmegin enda eigi kröfur þeirra rætur sínar að rekjatil sömu atvika og aðstöðu, sbr. 1. málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991.Með sama hætti séu skilyrði fyrir samlagsaðild stefndu varnarmegin uppfylltsbr. 2. málslið 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Vegna kröfu um birtingu dóms geristefnendur hvor um sig þá kröfu að forsendur og niðurstaða dóms í málinu verðibirtar á forsíðu Fréttablaðsins, í hádegisfréttum Bylgjunnar, ísjónvarpsfréttum Stöðvar 2 og á vefsvæðinu www.visir.is, eigi síðar en sjödögum eftir dómsuppsögu, að viðlögðum dagsektum að fjárhæð 50.000 krónur fyrirhvern dag sem líði umfram áðurgreindan frest án þess að birting fari fram. Umlagastoð fyrir kröfu um birtingu er vísað til 59. gr. laga nr. 38/2011 umfjölmiðla. Hvað varði kröfu um vexti ogdráttarvexti á dómkröfur vísi stefnendur til IV. kafla laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu, en krafa um vexti byggist á 1. málslið 4. gr. laganna,sbr. 8. gr. sömu laga, þar sem segi að skaðabótakröfur beri vexti frá þeim degisem hið bótaskylda atvik átti sér stað. Krafa um dráttarvexti byggist á 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr., þar sem segi að skaðabótakröfur beri dráttarvextiþegar liðinn sé mánuður frá þeim degi sem kröfuhafi hafi lagt fram upplýsingartil að meta tjón og fjárhæð bóta. Í þessu tilviki sé miðað við dagsetningukröfubréfa í málinu, þann 27. apríl 2016, og því sé krafist dráttarvaxta frá27. maí 2016 til greiðsludags. III Stefndu byggja á því að þau hafiekki brotið neinn rétt á stefnendum. Þau hafi verið að sinna störfum sínum semblaðamenn í samfélaginu en hlutverk þeirra sé að miðla og flytja fréttir af þvísem gerist hverju sinni. Þau hafni því alfarið að hafa gerst sek um brot ánefndum ákvæðum hegningarlaga þannig að skilyrði séu til að dæma ummælin dauðog ómerk eða taka aðrar kröfur stefnenda til greina. Stefndu hafni því að stefnendumhafi verið gefin að sök refsiverð háttsemi með hinum umstefndu ummælum, endahafi einungis verið fluttar fréttir af kærum sem sannanlega hafi verið lagðarfram gegn þeim. Í þeim kærum hafi kærendur borið stefnendur sökum um refsiverðaháttsemi, sem fréttastofa 365 miðla ehf., hafi síðan flutt fréttir af eins ogalmennt tíðkist með slík mál. Allur fréttaflutningurinn hafi verið settur framí góðri trú stefndu, enda byggi hann á trúverðugum heimildum, sem meðal annarshafi komið frá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, sem hafi borið ábyrgð árannsókn málsins. Stefndu geti hins vegar ekki upplýst um nöfn heimildarmannasinna eða leitt þá fyrir dóm vegna ákvæðis 25. gr. laga nr. 38/2011 umfjölmiðla. Stefndu hafni því að með hinumumstefndu ummælum hafi verið dróttað að stefnendum með ólögmætum hætti og að íþeim hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru þeirra. Ummælin hafi verið sönn áþeim tíma sem þau hafi fallið. Yrðu kröfur stefnenda teknar til greina fælist íþví að dómstólar væru í raun að leggja bann við flutningi frétta af sakamálumsem til rannsóknar séu hjá lögreglu, sérstaklega af kærumálum sem varðikynferðisbrot en hátt í 90% þeirra séu felld niður hjá ríkissaksóknara eðalögreglu og ákæra því ekki gefin út. Þá séu ótalin öll þau brot sem aldrei séukærð. Hafa þurfi í huga að þótt mál sé fellt niður á rannsóknarstigi segi þaðekkert til um það hvort verknaður hafi átt sér stað eða ekki, einungis að þaðsem fram sé komið við rannsókn máls sé ekki líklegt eða nægjanlegt tilsakfellis í refsimáli. Stefndu reisi sýknukröfur sínar ágrundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem lögvarið sé af 73. gr.stjórnarskrárinnar. Tjáningarfrelsið sé einnig varið af 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 og 19. gr. alþjóðasamnings umborgaraleg og stjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966, sbr. lög nr. 10/1979. Stefndu hafni því alfarið að meðummælunum sem krafist sé ómerkingar á hafi þau brotið gegn æru og mannorðistefnenda þannig að skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar séu uppfyllt ogað takmarka megi tjáningarfrelsi þeirra, auk þess sem ummælin séu sönn. Verðikröfur stefnenda teknar til greina að hluta eða að öllu leyti felist í þvíalvarleg aðför að frjálsri fjölmiðlun í lýðfrjálsu landi. Fréttaflutningurinnhafi ekki að neinu leyti verið óhefðbundinn í svona málum. Sagt hafi verið fráþví sem heimildir hafi staðfest að hefði átt sér stað og það hafi verið settfram með hefðbundnum fyrirvörum. Ítrekað hafi verið að „grunur léki á“, um„meintan“ verknað væri að ræða o.s.frv., allt eins og almennt tíðkist umfréttaflutning af slíkum málum. Stefnendur hafi ekki verið nafngreindir, öfugtvið það sem skilja megi af stefnu. Það samfélagslega rót sem hafi orðið vegnamálsins sé því ekki að neinu leyti runnið undan rótum stefndu í málinu enábyrgð á dreifingu mynda af stefnendum og nöfnum þeirra á samfélagsmiðlum séstefndu með öllu óviðkomandi. Það hafi hins vegar þótt eðlilegt að birtafréttir af mótmælum gegn kynferðisbrotum og rannsóknum þeirra, en mótmælin hafiátt sér stað við lögreglustöðina við Hverfisgötu 9. nóvember og skýrst afuppsafnaðri reiði í samfélaginu gegn slíkum afbrotum. Í stefnu sé gerð sérstök grein fyrir aðild ogábyrgðargrundvelli. Stefnendur byggi á a-liðum 1. mgr. 50. og 51. gr.fjölmiðlalaga nr. 38/2011, sem sé sama efnislega reglan en vísi annars vegartil hljóð- og myndefnis og hins vegar til ábyrgðar á prentefni. A-liðurinnbyggist á því að einstaklingur sem tjái sig í eigin nafni, flytji eða miðliefni sem hann hafi sjálfur samið eða flytji efni samið af öðrum samkvæmt eiginákvörðun beri á því ábyrgð, sé hann heimilisfastur hér á landi eða lútiíslenskri lögsögu á öðrum grundvelli. Samkvæmt c-lið beri ábyrgðarmaðurfjölmiðils í öðrum tilvikum ábyrgð á efni sem miðlað sé. Ábyrgðarmaður 365miðla ehf. sé Kristín Þorsteinsdóttir, sem ekki sé stefnt í málinu. Það að ekki hafi verið skilyrði tilútgáfu ákæru, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, gerifréttaflutninginn ekki rangan. Þótt fjallað sé í fjölmiðlum um kærur oglögreglurannsóknir í samfélaginu leiði það ekki til þess að kærðireinstaklingar, eigi rétt til að fá allan fréttaflutning dæmdan dauðan ogómerktan þegar í ljós komi síðar að þeir sem fari með saksóknarvald telji ekkiskilyrði til útgáfu ákæru. Stefna málsins virðist byggð á einhverri slíkrihugsun, sem að mati stefndu sé vitaskuld af og frá og standist ekki. Sannindiummæla leiði til sýknu á grundvelli almennra reglna um ærumeiðingar ogmeiðyrði. Nú verði vikið að hverjum og einum hinna umstefndu ummæla og rök færðfyrir því af hverju þau hafi verið innan marka leyfilegrar tjáningar. I.Einstök ummæli. I.Bylgjan 5.nóvember, fréttir kl 08:00, höfundur Nadine Guðrún Yaghi. „Leikur grunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og eiturlyfjum.“ Stefndu byggi á því að þetta hafiverið þær upplýsingar sem fyrir hafi legið á sínum tíma. Í kæru sem lögð hafiverið fram á hendur stefnendum hafi verið byggt á því að meintu fórnarlambihefði verið byrlað sljóvgandi lyf. Því hafi verið sagt að „grunur“ léki á því.Miðað við þær upplýsingar sem fyrir hafi legið á þeim tíma sem fréttin hafiverið flutt sé ekkert í henni rangt eða sett fram með þeim hætti að skilyrðiséu fyrir ómerkingu ummælanna. Stefndu mótmæli því, sem haldið sé fram ístefnu, að því sé haldið fram að stefnendur hafi byrlað konunni ólyfjan ogeiturlyf. Einungs sé sagt að grunur leiki á því. „Þá munu þeir hafa beitt konuna kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi.“ Hér sé ekkert fullyrt af hálfustefndu, heldur einungis sagt að eitthvað muni mögulega hafa átt sér stað.Fréttin sé sett fram með hefðbundnum fyrirvörum, sem undirstriki að um kæru séað ræða og að enginn hafi enn verið dæmdur fyrir meintan verknað. Það skiptiþví engu máli hvað hafi gerst, eins og stefnan virðist byggjast á, heldur tilhvers framlögð kæra hafi vísað og hverjar sakargiftirnar samkvæmt henni hafiverið.II.Fréttablaðið 9.nóvember 2015 (forsíða), höfundur Nadine Guðrún Yaghi. „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ Framangreind fyrirsögn sé fyrirsögnFréttablaðsins. Hlíðarnar séu stórt svæði í Reykjavík og ekki hafi verið vísaðtil [...], eins og halda mætti af stefnu eða sérstaklega til heimilisstefnandans B. Eins og um önnur ummæli málsins liggi fyrir að heimildirblaðsins hafi byggst á því að um hrottafengnar nauðganir væri að ræða og hafimálið verið rannsakað hjá lögreglu með tilliti til þess og að tólum og/eðatækjum hefði verið beitt við verknaðina. Fyrirsögnin hafi því verið í samræmivið þann raunveruleika sem hafi legið fyrir í málinu í upphafi. Teljivirðulegur dómur hins vegar að með fyrirsögninni hafi verið farið út fyrir mörkleyfilegrar tjáningar, sé byggt á því að réttum aðila sé ekki stefnt í málinuog því ekki skilyrði til að dæma ummælin dauð og ómerk. Greinin sé merkt stefndu Nadine, enhún hafi ekki komið nálægt fyrirsögninni, enda séu fyrirsagnir á ábyrgð ritstjóra.Stefnda Nadine vísi til a-liðar 1. mgr. 51. gr. fjölmiðlalaga, þar sem framkomi að einstaklingur beri ábyrgð á því efni sem hann riti í eigin nafni eðamerki sér með augljósum hætti, sé hann heimilisfastur hér á landi eða lútiíslenskri lögsögu á öðrum grundvelli. Greinin á forsíðu hafi verið merktstefndu Nadine og gangist hún við henni en ekki fyrirsögninni. Höfundurfyrirsagnarinnar hafi verið Óli Kr. Ármannsson, sem ekki sé stefnt í málinu, enhann hafi verið vaktstjóri Fréttablaðsins þann dag. ÁbyrgðarmaðurFréttablaðsins sé Kristín Þorsteinsdóttir en væri talið að þessi fyrirsögn hafifarið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar hefði átt að stefna henni vegnaummælanna á grundvelli c-liðar 1. mgr. 51. gr. fjölmiðlalaga. Það hafi ekkiverið gert og beri stefnendur hallann af því. Af þeim sökum beri að sýknastefndu Nadine í þessum lið. „Tveir karlar grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir“ Stefndu benda á að fyrir liggi aðstefnendur hafi verið kærðir fyrir nauðgun og þar með grunaðir. Þeir hafi ekkiverið hnepptir í gæsluvarðahald vegna rannsóknar málsins og því gengið lausir.Ummælin séu því rétt og með öllu óskiljanlegt hvað stefnendum gangi til með aðkrefjast ómerkingar þeirra. Stefndu ítreki að samkvæmt heimildum þeirra og ritstjórnar365 miðla ehf. á þessum tíma hafi meint brot átt að vera hrottaleg. „Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka.“ Hér ítreki stefndu að samkvæmtheimildum blaðsins og miðað við framlagðar kærur hafi þetta verið veruleikinn.Hér sé því enginn skáldskapur fyrir hendi heldur fréttaflutningur af máli, semlögregla hafi rannsakað sem kynferðisglæp á sínum tíma. Tækin sem vísað hafiverið til hafi samkvæmt heimildum fréttastofu meðal annars verið reipi, keðjaog svipur eða tæki sem notuð séu til iðkunar á svokölluðu BDSM-kynlífi.Samkvæmt heimildum fréttastofu hafi tæki og tól sem hafi átt að vera notuð viðmeintan verknað verið gerð upptæk við rannsókn lögreglu.„Níu dögum síðar á hinni konunni að hafa verið nauðgað, í sömu íbúð, af báðum mönnunum ...“ Stefndu bendi á að hér hafifrásögnin aftur verið sett fram með fyrirvörum um það hvort atvik hafi átt sérstað, sbr. orðalagið „á ... að hafa verið“. Hvað raunverulega hafi gerst skiptiengu máli í þessu samhengi. Það eina sem skipti máli séu þær sakir sem ástefnendur hafi verið bornar og hvernig fjölmiðlar réttargæslustefnda og þarmeð stefndu hafi unnið úr því. Fráleitt sé að halda því fram að umtilhæfulausar ásakanir stefndu hafi verið að ræða um að stefnendur hafi brotiðgegn 194. gr. almennra hegningarlaga þegar fyrir liggi í skjölum málsins aðkærurnar hafi verið rannsakaðar með hliðsjón af 1. og 2. mgr. þess ákvæðis. „... leikur grunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Stefndu vísi aftur til þess að íkærunum hafi verið byggt á því að stefnendur hefðu að minnsta kosti í öðrutilvikinu byrlað meintum fórnarlömbum sínum sljóvgandi lyf. Þess vegna hafiverið flutt frétt um að „grunur“ léki á því, en þetta virðist vera í samræmivið skjöl málsins þar sem fram komi að málið hafi verið rannsakað meðal annarsmeð hliðsjón af 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. „Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana.“ Það eina sem sé fullyrt í þessariframsetningu sé að hankar hafi verið í loftinu. Stefnendur krefjist ekkiómerkingar á þeirri fullyrðingu, heldur einungis því að þeir hafi ekki hengt neinnupp. Í fréttinni hafi það ekki verið fullyrt, heldur einungis að „grunur“ lékiá að hankarnir hafi verið notaðir til upphengingar, þ.e. að stúlkan hefði veriðbundin í þá. Engin skilyrði séu því til þess að dæma ummælin dauð og ómerk. „Samkvæmt heimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 5 hér að framan. „Níu dögum síðar á hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 6 hér að framan. „... leikur grunur á að að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 7 hér að framan. „Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni sem mennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi og keðjur.“ Stefndu vísi á ný til þess hvernigkæran hafi verið sett fram og þess hvaða brot hafi verið rannsökuð. Því hafihvergi verið haldið fram að þessir hlutir væru ólögmætir. Það eigi hins vegarvið um svipur, reipi, keðjur og fleiri hluti að þeir séu ekki ólögmætir semslíkir en geti verið nýttir í ólögmætum tilgangi. Á rannsóknarstigi málsinshafi staðan verið sú, en samkvæmt heimildum blaðsins hafi lögregla lagt hald ánokkra slíka hluti við rannsókn þess. „Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 8 hér að framan. „Samkvæmt heimildum Fréttablaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 5 og 9 að framan. „Níu dögum síðar á hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum ...“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 6 og 10 hér að framan. „... leikur grunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 7 og 11 hér að framan. „Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni sem mennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi og keðjur.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 12 hér að framan. „Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 8 og 13 hér að framan. III.Vísir 9. nóvember2015, kl. 06:00, höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi. „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í tölulið 3 að framan. „Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 5 og 9 hér að framan. „Grunur um byrlun ólyfjan“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 7 og 11 hér að framan. „Níu dögum síðar á hinni konunni að hafa verið nauðgað í sömu íbúð af báðum mönnunum.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 6 og 10 hér að framan. „... leikur grunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 7, 11 og 21 að framan. „Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögreglan í íbúðinni ýmis tól og tæki sem mennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi og keðjur.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 12 og 17 hér að framan.„Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 8, 13 og 18 hér að framan. IV.Fréttablaðið 11.nóvember 2015 (forsíða), höfundur stefnda Nadine Guðrún Yaghi. „Fréttablaðið greindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum til ofbeldisiðkunar.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 5, 9 og 14. „... leikur grunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Stefndu vísi tilrökstuðnings í töluliðum 7, 11 og 23 hér að framan.V.Bylgjan, 5.nóvember 2015, fréttir kl 12:00, flytjandi stefndi Heimir Már Pétursson.„Starfsmaður [...] sem grunaður er um aðild að hrottalegri nauðgun á konu í félagi við annan ...“ Stefndu vísi enn á ný til þess aðmálið hafi verið rannsakað sem meint brot gegn 194. gr. almennra hegningarlagaum nauðgun. Í fréttinni hafi ekkert verið fullyrt um að nauðgun hefði átt sérstað, heldur einungis að grunur léki á nauðgun. Eins og gefi að skilja sé þarum alls óskylda hluti að ræða. Annar hinna grunuðu hafi verið starfsmaður [...],en stefndi Heimir Már hafi fengið staðfest í samtölum við starfsmann [...] aðstarfsmaður þess hefði látið af störfum tímabundið vegna málsins. Það hafiverið fréttnæmt og ekki rangt að neinu leyti. „... leikur grunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og beitt hana kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi.“ Þetta hafi verið staðreynd málsinsog hafi kæra kvennanna tveggja lotið að þessu. Málið hafi verið rannsakað útfrá þessum sakargiftum og um fullkomlega eðlilega fréttamennsku hafi því veriðað ræða. VI.Fréttablaðið 6.nóvember 2015, bls. 8, höfundar stefndu Heimir Már Pétursson og Stefán RafnSigurbjörnsson.„... en í fyrra tilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjabróður hennar en seinni konunni var nauðgað af báðum mönnunum í heimahúsi í Hlíðunum.“ Fyrir mistök hafi fyrirvarar viðþessa setningu í fréttinni fallið niður og harmi stefndu það. Aftur á móti séum að ræða ónákvæmni sökum mistaka sem að mati stefndu geti ekki leitt til þessað ummælin verði dæmd dauð og ómerk, eins og krafist sé. Þá byggi stefndu á þvíað stefndi Heimir Már hafi ekki verið höfundur fréttarinnar, heldur einungisstefndi, Stefán Rafn. Ástæðan fyrir því að fangamark stefnda Heimis sé viðfréttina sé að vinnulag innan 365 miðla ehf. sé með þeim hætti að þegarfréttamenn vinni smáfrétt í Fréttablaðið, sem að hluta til byggi á annarrifrétt, í þessu tilfelli frétt sem stefndi, Heimir Már, hafi flutt í útvarpi, séhún merkt bæði þeim sem skrifi fréttina og þeim sem hafi skrifað þá frétt semhluti hennar sé fenginn úr. Stefndi Stefán Rafn, hafi alfarið skrifað þessafrétt í Fréttablaðinu, fyrir utan að hann vísi í setningu í frétt á Bylgjunni daginnáður, þar sem þess sé getið að annar stefnenda hafi samkvæmt heimildum veriðlátinn hætta tímabundið störfum á [...]. Það skýri af hverju stafir beggjastefndu, Stefáns Rafns og Heimis Más, séu undir henni. Eins og fram komi í fréttinni hafiverið settir fyrirvarar á öllum stöðum í henni, þar með talið í fyrirsögn, aðframangreindri setningu undanskilinni, en það skýrist af mistökum sem beðist sévelvirðingar á. Sé litið til annarra fyrirvara í greininni sé ljóst að enginnásetningur hafi staðið til þess að smána mannorð stefnenda en skoða verðigreinina heildstætt hvað þetta varði. VII.Stöð 2, 9.nóvember 2015, fréttir kl. 18:30, flytjandi Þórhildur Þorkelsdóttir. „Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisiðkunar sem lögregla gerði upptæk.“ Enn og aftur ítreki stefndu að þærupplýsingar sem legið hafi fyrir, hafi falið í sér að um hrottalegarkynferðislegar árásir væri að ræða og meðal annars hafi tæki og tól veriðnotuð. Því sé mótmælt að stefndu hafi sakað stefnendur um nauðganir.Staðreyndin sé hins vegar sú að stefnendur hafi verið kærðir fyrir nauðgun ogaf því verið fluttar fréttir, rétt eins og um slíkt tíðkist. „Ég er stödd hérna í stigangi hússins í Hlíðunum þar sem tvær hrottafengnar nauðganir eiga að hafa átt sér stað í október síðastliðnum.“ Stefndu halda því fram að ekkert íþessum ummælum sé rangt. Stefnda, Þórhildur, hafi verið stödd í stigaganginum áheimili stefnandans B, en þar hafi meintar nauðganir átt að hafa gerst, eins ogmeðal annars sé viðurkennt í stefnu. Hins vegar hafi hvorki heimilisfang nénafn stefnanda verið tilgreint eða húsið verið auðkennanlegt út frástigaganginum. Fréttir hafi verið fluttar af meintum vettvangi, rétt eins ogalmennt tíðkist um slíkan fréttaflutning og tekið fram að nauðganirnar hafi áttað eiga sér stað á þessum stað. Engin sakfelling hafi þannig falist í þeimorðum af hálfu stefndu, eins og ranglega sé haldið fram í stefnu. Meðal gagnamálsins séu fréttir, sem staðfesti að lögmaður annars stefnenda hafi deiltmyndupptöku úr íbúðinni á samfélagsmiðlum. Í því ljósi verði ekki séð hvað séathugavert við að hafa flutt frétt úr þessum stigangi, sem ekki hafi einu sinniverið staðsettur í fréttaflutningnum. Þá hafi stefnda, Þórhildur, ekkistaðsett húsið við [...] heldur í Hlíðunum. Aðrir fjölmiðlar hafi hins vegarstaðsett það við [...]. Það hafi því ekkert verið nýtt í þessumfréttaflutningi. Fréttin sem hafi verið flutt úr stigaganginum hafi í raun ekkiverið annað en endursögn á frétt Fréttablaðsins og vísað í hana, sbr. þessiummæli: „Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar sem lögregla gerði upptæk.“ Í stefnu sé vikið að því að um hafiverið að ræða brot á réttarreglum sem ætlað sé að vernda friðhelgi einkalífs ogfjölskyldu, sbr. 229. gr. almennra hegningarlaga, 71. gr. stjórnarskrárinnar og1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnda, Þórhildur, hafni því að umfriðhelgisbrot hafi verið að ræða, en veki samt athygli á því að engin krafa ségerð af því tilefni. Í stefnu sé einungis gerð krafa um að þessi ummæli verðidæmd dauð og ómerk en engin forsenda sé fyrir því þar sem þau séu rétt. Verðitalið að brot á friðhelgi hafi verið framið geti það ekki haft neinarafleiðingar fyrir þetta dómsmál, eins og stefnendur byggi það upp, enda enginkrafa gerð þar um. Stefndu hafni því öll sem einn aðþau hafi farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar í fréttaflutningi sínum. Þauhafi ekki sakfellt stefnendur opinberlega fyrir þá háttsemi sem rannsóknin gegnþeim hafi beinst að. Fyrirvari hafi verið gerður við allar fréttirnar þóttmistök hafi verið gerð eða ónákvæmni gætt vegna ummælanna í kröfulið nr. 30.Dómafordæmi leiði hins vegar til þess að smávegis ónákvæmni eigi ekki að leiðatil ómerkingar ummæla. Þá byggist öll ummælin ástaðreyndum frá þeim tíma sem atvik hafi gerst. Þótt rannsókn lögreglu hafiekki leitt til útgáfu ákæru sé ekkert sem banni fjölmiðlum að flytja fréttir afrannsóknum sakamála. Stefndu hafni því að ummælin hafi verið höfð gegn betrivitund þeirra. Þvert á móti hafi þau verið sett fram í góðri trú, endómafordæmi Mannréttindadómstóls Evrópu hnígi í þá átt að ekki séu skilyrði tilað dæma ummæli ómerk, hafi svo verið. Ekki hafi því verið um ærumeiðandiaðdróttanir að ræða sem hafi falið í sér brot gegn 235. gr. og 1. og 2. mgr.236. gr. almennra hegningarlaga, þannig að skilyrði séu til að ómerkja þau meðvísan til 1. mgr. 241. gr. sömu laga. Með vísan til þess mótmæli stefndu því aðgreind ummæli hafi falið í sér brot á ákvæðum 234. eða 235. gr. almennrahegningarlaga þar sem þau séu sönn. Réttargæslustefndi hafi ekki látið máliðsérstaklega til sín taka að öðru leyti en því að hann taki undir öll sjónarmiðstefndu sem haldið sé fram í málinu. Þá byggi stefndu sýknukröfur sínaraf miskabótakröfum stefnenda á þeim röksemdum sem að framan hafi verið raktar.Krafist sé sýknu af ómerkingarkröfunum en gangi sú krafa eftir leiði hún tilþess að skilyrði miskabóta séu ekki fyrir hendi. Verði ómerkingarkröfurnar teknartil greina, þvert gegn væntingum stefndu, hvort sem sé í heild eða að hluta sékröfum um miskabætur mótmælt sem allt of háum og án nokkurra tengsla við dæmdarmiskabætur í sambærilegum málum hér á landi. Þá mótmæli stefndu því að brotinhafi verið framin af ásetningi þótt niðurstaða dómsins yrði sú að takaómerkingarkröfu til greina. Stefndu krefjast þess að miskabætur verði ekkidæmdar, en til vara að þær verði lækkaðar verulega frá dómkröfum. Í þessu efniverði að hafa í huga að æra stefnenda og virðing hafi ekki beðið hnekki vegnafréttaflutnings stefndu, heldur vegna þess að kæra hafi verið lögð framgagnvart þeim fyrir alvarlegan glæp, hvort sem fótur hafi verið fyrir henni eðaekki. Stefndu hafi ekki birt nöfn stefnenda og geti því ekki með nokkru mótiborið ábyrgð á því að einhverjir einstaklingar á samfélagsmiðlum hafi ákveðiðað birta nöfn þeirra, hvorki með beinum né óbeinum hætti. Stefndu mótmæli vaxtakröfu og byggiá því að ekki sé tilefni til að dæma vexti fyrr en í fyrsta lagi frádómsuppsögu. Hvað kröfu stefnenda um birtingudómsins varði geri stefndu ekki athugasemd við að niðurstaða dómsins verði birtí miðlum réttargæslustefnda. Ekki verði hins vegar séð að lagaskilyrði séu tilþess að dæma hvar í fjölmiðlunum umfjöllunin eigi að birtast, eins og krafistsé í stefnu. Dómstólar geti ekki tekið að sér ritstjórnarvald yfir fjölmiðli. IV Mál þetta snýst um ummæli sem framkomu í fréttaflutningi ýmissa ljósvakamiðla á vegum réttargæslustefnda, 365miðla ehf., dagana 4.-11. nóvember 2015 af tveimur málum, sem kærð höfðu veriðtil lögreglu sem nauðgun fyrr um haustið og sögð voru hafa átt sér stað íHlíðahverfi í Reykjavík. Eins og rakið hefur verið krefjast stefnendurómerkingar 32 nánar tilgreindra ummæla sem látin voru falla bæði munnlega ogskriflega í fréttum sem stefndu fluttu af lögreglurannsókn málanna en hinumstefndu ummæli komu nánar tiltekið fram í Fréttablaðinu, á vefmiðlinumvisir.is, á útvarpsstöðinni Bylgjunni og í kvöldfréttum Stöðvar 2. Í dómkröfukaflaí stefnu er ítrekað krafist ómerkingar sömu ummæla sem höfð eru eftir stefnduýmist í ræðu eða riti á fyrrgreindum miðlum. Að endurtekningum slepptum erkrafist ómerkingar á eftirfarandi 16 ummælum: Ummæliá Bylgjunni, þann 5. nóvember 2015 í fréttum kl. 08:00, höfundur stefnda,Nadine Guðrún Yaghi. .„... leikurgrunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og eiturlyfjum.“Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfulið 1 í stefnu.2.„Þá munu þeirhafa beitt konuna kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi.“ Krafist erómerkingar á þessum ummælum í kröfulið 2 í stefnu. Ummæliá forsíðu Fréttablaðsins þann 9. nóvember 2015, höfundur stefnda, Nadine GuðrúnYaghi. 3.„Íbúð í Hlíðunumvar útbúin til nauðgana“. Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfuliðum 3og 19 í stefnu.4.„Tveir karlar,grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir.“ Krafist er ómerkingar áþessum ummælum í kröfulið 4 í stefnu.5.„Samkvæmtheimildum [Frétta]blaðsins voru árásirnar hrottalegarog íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka.“ Krafist er ómerkingar á þessumummælum í kröfuliðum 5, 9, 14 og 20 í stefnu.6.„Níu dögum síðará hinni konunni að hafa verið nauðgað, í sömu íbúð, af báðum mönnunum ...“Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfuliðum 6, 10, 15 og 22 í stefnu.7.„... leikurgrunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðru tilvikinu byrlað konunniólyfjan áður en ráðist var á hana.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum íkröfuliðum 7, 11, 16, 23 og 27 í stefnu.8.„Þá voru hankar íloftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað til að hengja upp aðrakonuna á meðan ráðist var á hana.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum íkröfuliðum 8, 13, 18 og 25 í stefnu. Ummæliá Bylgjunni, 9. nóvember 2015 í fréttum kl. 08:00, höfundur stefnda, NadineGuðrún Yaghi.9.„Samkvæmtáreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmis tól og tæki í íbúðinni semmennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svo sem svipur, reipi ogkeðjur.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfuliðum 12, 17 og 24 ístefnu. Ummælií Vísi, 9. nóvember 2015, kl. 06.00, höfundur stefnda, Nadine Guðrún Yaghi. 0.„Grunur um byrlunólyfjan.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfulið 21 í stefnu. Ummæliá forsíðu Fréttablaðsins 11. nóvember 2015, höfundur stefnda, Nadine GuðrúnYaghi. 1.„Fréttablaðiðgreindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum tilofbeldisiðkunar.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfulið 26 ístefnu. Ummæliá Bylgjunni, 5. nóvember 2015, fréttir kl. 12:00, flytjandi stefndi, Heimir MárPétursson.2.„Starfsmaður [...]sem grunaður er um aðild að hrottalegri nauðgun á konu í félagi við annan ...“Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfulið 28 í stefnu.3.„... leikurgrunur á að meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og beitt hana kynferðisleguog öðru líkamlegu ofbeldi.“ Krafist er ómerkingar á þessum ummælum í kröfulið29 í stefnu. Ummælií Fréttablaðinu, 6. nóvember 2015, bls. 8, höfundar stefndu, Heimir MárPétursson og Stefán Rafn Sigurbjörnsson. 4.„... en í fyrratilfellinu var annari þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennar en seinni konunnivar nauðgað af báðum mönnum í heimahúsi í Hlíðunum.“ Krafist er ómerkingar áþessum ummælum í kröfulið 30 í stefnu. Ummæliá Stöð 2, þann 9. nóvember 2015 í fréttum kl. 18:30, flytjandi stefnda,Þórhildur Þorkelsdóttir. 5.„Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar sem lögregla gerði upptæk.“ Krafist er ómerkingar á þessumummælum í kröfulið 31 í stefnu.6.„Ég er stöddhérna í stigagangi hússins í Hlíðunum þar sem tvær hrottafengnar nauðganir eigaað hafa átt sér stað í október síðastliðnum.“ Krafist er ómerkingar á þessumummælum í kröfulið 32 í stefnu. Krafa stefnenda um ómerkingu erreist á 235. og 236. gr., sbr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þákrefjast stefnendur einnig miskabóta vegna þess tjóns sem hin umstefndu ummælihafi valdið þeim á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 26/1993. Enn fremur erbyggt á því að með hluta hinna umstefndu ummæla hafi verið brotið gegn friðhelgieinkalífs annars stefnandans samkvæmt 229. gr. almennra hegningarlaga, 71. gr.stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. mgr. 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Loks byggja stefnendur á því að stefndu beriábyrgð á hinum umstefndu ummælum með vísan til 50.-51. gr. laga nr. 38/2011 umfjölmiðla. Af hálfu stefndu er krafist sýknu meðvísan til tjáningarfrelsisákvæðis 73. gr. stjórnarskrárinnar, 10. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og 19. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg ogstjórnmálaleg réttindi frá árinu 1966, sbr. lög nr. 10/1979. Í 235. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 er kveðið á um að drótti maður að öðrum manni einhverju því, semverða myndi virðingu hans til hnekkis, eða beri slíka aðdróttun út, þá varðiþað sektum eða fangelsi allt að einu ári. Í 1. mgr. 236. gr. sömu laga er mæltfyrir um að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegn betrivitund, þá varði það fangelsi allt að tveimur árum. Í 2. mgr. ákvæðisins erkveðið á um að sé aðdróttun birt eða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberihafi ekki haft sennilega ástæðu til að halda hana rétta, þá varði það sektumeða fangelsi allt að einu ári. Þá kemur fram í 1. mgr. 241. gr. laganna aðóviðurkvæmileg ummæli megi dæma ómerk í meiðyrðamáli, krefjist sá sem misgertvar við þess. Í b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 26/1993 er mælt fyrirum að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð beri áólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiðamiskabætur til þess sem misgert var við. Í 1. mgr. 73. gr.stjórnarskrárinnar kemur fram að allir séu frjálsir skoðana sinna ogsannfæringar. Þá er mælt fyrir um það í 2. gr. að hver maður eigi rétt á aðláta í ljós hugsanir sínar en hann verði að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðunog aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi megi aldrei í lög leiða.Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má aðeins setja tjáningarfrelsi skorður með lögum íþágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði mannavegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmistlýðræðishefðum. Þannig er ljóst að tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnarverndar einhver mikilvægustu réttindi manna og brýnt að allar takmarkanir á þvíeigi sér skýra stoð í settum lögum og alþjóðlegum mannréttindasáttmálum semÍsland hefur gengist undir. Verður XXV. kafli almennra hegningarlaga nr.19/1940 um ærumeiðingar og brot gegn friðhelgi einkalífs skýrður með hliðsjónaf þessu. Fjölmiðlar hafa mikilvægu hlutverkiað gegna í lýðræðissamfélagi og ber skylda til að sinna upplýsingaréttigagnvart almenningi í þágu hinnar þjóðfélagslegu umræðu. Af þeim sökum verðurað játa þeim ríkt svigrúm til tjáningar svo þeim sé kleift að gegna þessuhlutverki. Dómurinn tekur undir það sjónarmið stefndu að mikilvægt sé að flytjafréttir af rannsókn lögreglu í kynferðisbrotamálum eins og af rannsóknumannarra sakamála. Hins vegar er einnig til þess að líta að þrátt fyrir aðóumdeilt megi telja að 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar um, að allir séufrjálsir skoðana sinna og sannfæringar, sé ætlað að veita hinni þjóðfélagsleguumræðu hámarksvernd, ber einnig að líta til 3. mgr. sömu greinar um þærtakmarkanir sem lög mega setja tjáningarfrelsinu og eiga sér meðal annars stoðí 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs. Þar sem andstæðirhagsmunir tjáningarfrelsis og einkalífsverndar mætast er mikilvægt aðfjölmiðlar gæti hófs og ábyrgðar í fréttaflutningi sínum og gangi ekki lengraen nauðsyn ber til hverju sinni í því skyni að þjóna upplýsingahlutverki sínugagnvart almenningi. Um þetta er vísað til 1. mgr. 26. gr. laga nr. 38/2011 umfjölmiðla þar sem mælt er fyrir um að fjölmiðlaveita skuli í starfi sínu haldaí heiðri lýðræðislegar grundvallarreglur og standa vörð um tjáningarfrelsi. Húnskuli virða mannréttindi og jafnrétti og einnig friðhelgi einkalífs nemalýðræðishlutverk fjölmiðlaveitu og upplýsingaréttur almennings krefjist annars. Í málinu liggur fyrir og eróumdeilt að tvær konur lögðu fram kærur til lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu áhendur stefnendum málsins haustið 2015 fyrir nauðgun. Jafnframt liggur fyrir aðmálin voru felld niður í febrúar árið eftir hjá embætti héraðssaksóknara meðvísan til 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála þar sem rannsóknargögnþóttu ekki sýna fram á að það sem fram væri komið í málunum væri nægilegt eðalíklegt til sakfellis. Eins og að framan greinir var mikið fjallað um málið íljósvakamiðlum réttargæslustefnda fyrri hluta nóvembermánaðar 2015. Í kjölfarumfjöllunarinnar var boðað til mótmæla fyrir framan lögreglustöðina áHverfisgötu þann 9. nóvember sama ár, meðal annars til að mótmæla því að ekkihefði verið farið fram á gæsluvarðhald yfir stefnendum vegna ætlaðra brotaþeirra. Stefnendur gáfu aðilaskýrslur fyrirdómi við aðalmeðferð málsins og kváðust báðir hafa átt erfitt með að fóta sigeftir þá umfjöllun sem mál þeirra hlaut í fjölmiðlum. Stefnandinn B bar fyrirdómi að til hefði staðið að hann og stefnandinn A færu til Noregs í nóvember2015 til að heimsækja móður hins síðarnefnda sem þar er búsett. Þeir hefðuflýtt för þangað að ráðleggingu lögreglumanns og farið út mánudaginn 9.nóvember. Stefnandinn kveðst fyrst hafa snúið aftur hingað til lands fyrir tæpuári þar sem hann hefði ekki talið sér vært hér á landi. Það geri hann ekki enn,enda ætlaði hann aftur út hið fyrsta. Hann hafi verið í vinnu seminnkaupastjóri fyrir [...] á þeim tíma er málið komst í hámæli en hafi ekkiverið í vinnu síðan þá. Stefnandinn hafi sjálfur látið [...] vita af því aðmálið væri í fjölmiðlum og fengið leyfi frá störfum í kjölfar þess. Hann hafiverið í sjúkraleyfi síðan og treysti sér ekki til að sækja um vinnu þar semnafn hans sé spyrt við málið sé því flett upp á netinu. Þá kvaðst stefnandinnhafa einangrað sig, sætt hótunum og vilji helst ekki hafa samskipti við fólk íkjölfar málsins. Hann hafi enn ekki komið í íbúðina að [...] sökum ónæðis semhann varð fyrir þar, eftir að hann fór til Noregs. Spurður um þá muni semhaldlagðir voru á heimili hans kvað stefnandinn að meðal þeirra hefðu veriðhestasvipa sem hann erfði frá afa sínum, keðjur af boxpúða, síminn hans ogtölva. Stefnandinn A bar fyrir dómi aðrétt væri að rannsókn hefði staðið yfir hjá lögreglu vegna málanna en hún hefðialls ekki verið með þeim hætti sem fjölmiðlar greindu frá. Hann hefði hætt ískólanum þegar málið komst í fjölmiðla og verið í nokkrum störfum hér á landisíðan en þurft að hætta í þeim, þar sem hann ætti erfitt með að umgangastÍslendinga. Hann hefði búið hjá ættingjum á þessum tíma og ekki komist í sitteigið húsnæði. Stefnandinn kvaðst hafa flutt til Noregs fyrir nokkrum vikum íþví skyni að vinna, enda væri hann skuldugur eftir þessa atburði, þar sem hannhefði þurft að lifa á lánum frá fjölskyldu sinni síðan þeir áttu sér stað.Stefnandinn kvaðst nú vera kominn með vinnu úti í [...]. Ástæðu þess aðstefnandi hefði farið út í nóvember 2015 kvað hann vera þá að hann hefði veriðbúinn að ákveða að fara út til að hitta móður sína og bróður um það leyti semhann ætti afmæli sem væri [...] nóvember. Hann hefði boðið stefnandanum B aðkoma með og þeir ætlað í helgarferð. Þeir hefðu hins vegar flýtt ferðinni ogstefnandi ekki komið aftur heim fyrr en um jólin. Ástæðu þess að hann hefðikomið aftur hingað til lands kvað stefnandi meðal annars hafa verið þá að hannætti hér ungt barn sem hann hefði ekki viljað yfirgefa. Eftirfjölmiðlaumfjöllun um málið hefði hann ekki treyst sér til að sækja barn sitt áleikskólann og þurft að láta sækja það fyrir sig. Aðspurður hvers vegnastefnendur hefðu flýtt för sinni til Noregs kvað stefnandi ástæðuna hafa veriðþá að fregnir af málinu hefðu verið byrjaðar að birtast og þeir þá haft sambandvið lögregluna. Stefnendur hefðu spurt hvort þeim væri heimilt að fara af landibrott og beðið um það leyfi, enda væru mál á hendur þeim til rannsóknar hjálögreglu. Stefnandinn bar að lögreglan hefði heimilað það og hvatt þá til aðflýta för sinni. Þá bar stefnandinn að hann hefði átt erfitt uppdráttarpersónulega í kjölfar málanna og verið til meðferðar hjá sálfræðingi. Stefnda, Nadine Guðrún Yaghi,kvaðst, í skýrslu fyrir dóminum, vera höfundur allra þeirra ummæla sem krafistværi ómerkingar á í kröfuliðum 1-27 í stefnu fyrir utan að hún hefði ekki samiðfyrirsögnina „Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“ sem birtist íFréttablaðinu 9. nóvember 2015 og krafist er ómerkingar á í kröfulið 3 og 19 ídómkröfukafla. Í framburði stefndu kommeðal annars fram að hún hefði haft áreiðanlegar heimildir fyrir málsatvikumfrá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Hún hefði ekki haft lögregluskýrslur ímálunum undir höndum en hefði þó komist í tæri við hluta lögregluskýrslu.Stefnda kvaðst ekki geta útskýrt nánar hvernig það bar að garði án þess aðljóstra upp um heimildarmann sinn í leiðinni. Þá kom fram í máli stefndu að húnhefði reynt að hafa samband við stefnendur símleiðis til að fá fram þeirrasjónarmið en ekki náð sambandi. Við úrlausn á því hvort stefnduhafi með ummælum sínum vegið að mannorði stefnenda með ólögmætum hætti með þvíað birta og dreifa ærumeiðandi ummælum verður að líta til þess á hvaða hátt hinumdeildu ummæli voru sett fram, hvað fyrir liggur um sannleiksgildi þeirra og hvaða gildi þau höfðu fyrir opinberaumræðu. Þá þykir ljóst að öll hin umstefndu ummæli fólu í sér staðhæfingar umstaðreyndir en ekki gildisdóma. Verður nú fjallað sérstaklega um hver hinnaumstefndu ummæla, sbr. liði 1-16 eins og þeir eru tilgreindir hér að framan. Ummæli í lið 1 „... leikur grunur áað meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og eiturlyfjum“, lið 2 „Þá munuþeir hafa beitt konuna kynferðislegu og öðru líkamlegu ofbeldi“, lið 6 „Níudögum síðar á hinni konunni að hafa verið nauðgað, í sömu íbúð, af báðummönnunum“, lið 7 „... leikur grunur á að mennirnir hafi í það minnsta í öðrutilvikinu byrlað konunni ólyfjan áður en ráðist var á hana“ og lið 10 „Grunurum byrlun ólyfjan“ eru öll eignuð stefndu, Nadine Guðrúnu Yaghi, og hefur húngengist við því að vera höfundur þeirra. Ummæli í lið 13 „... leikur grunur áað meintir gerendur hafi byrlað konunni ólyfjan og beitt hana kynferðislegu ogöðru líkamlegu ofbeldi“ eru eignuð stefnda, Heimi Má Péturssyni, en hann létþau falla í hádegisfréttum Bylgjunnar þann 5. nóvember 2015. Þau ummæli erunokkurn veginn samhljóða ummælum í liðum 1 og 2 og eru eins konar samsetning úrþeim. Að mati dómsins er með öllumframangreindum ummælum í liðum 1, 2, 6, 7, 10 og 13 ekki farið út fyrir þaðsvigrúm sem 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar veitir til tjáningar, enda erufyrirvarar hafðir á í öllum tilvikum með því að vísa til gruns, meintra gerendao.s.frv. Í málinu liggur einnig fyrir og er óumdeilt að stefnendur voru kærðirtil lögreglu fyrir ætluð brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940um nauðgun, en samkvæmt verknaðarlýsingu ákvæðisins gerist hver sem hefur samræði eða önnur kynferðismökvið mann með því að beita ofbeldi, hótunum eða annars konar ólögmætri nauðungsekur um nauðgun. Rannsókn málanna var síðar hætt og málin felld niður hjá lögreglu eins og rakiðhefur verið. Fyrir dómi kom fram hjá stefnendum að í kærum kvennannatveggja til lögreglu hefði þeim jafnframt verið gefið að sök að hafa byrlaðþeim eiturlyf og ólyfjan. Ágreiningslaust er því í málinu að það var hluti afkæruefni til lögreglu. Þar sem nægilega þykir sýnt fram á að mati dómsins aðframangreind ummæli í fréttum stefndu hafi átt við rök að styðjast verður ekkifallist á ómerkingarkröfu stefnenda hvað þau varðar. Hvað lið 6 varðarsérstaklega þá liggur fyrir í gögnum málsins að um tvær kærur var að ræða vegnatveggja atvika sem áttu sér stað með u.þ.b. mánaðar millibili. Þrátt fyrir aðþannig sé ekki rétt með farið að níu dagar hafi liðið á milli atvikanna þykirsú ónákvæmni ekki leiða ein og sér til þess að ómerkja beri ummælin. Hvað varðar svohljóðandi lið 3:„Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“, sem birtist á forsíðu Fréttablaðsins9. nóvember 2015, og eignuð eru stefndu, Nadine Guðrúnu Yaghi, vísa stefndu tilþess að málið hafi verið rannsakað hjá lögreglu með hliðsjón af því að umhrottafengnar nauðganir væri að ræða þar sem tækjum og tólum hefði verið beitt.Fyrirsögnin hefði því verið í samræmi við þann raunveruleika sem hafi legiðfyrir í málinu. Á þetta getur dómurinn ekki fallist. Í málinu liggur fyrir aðþáverandi aðallögfræðingur lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu lýsti því íviðtali að það væri rangt að íbúðin hefði verið „sérútbúin“ til nauðgana, einsog hún komst að orði. Þykir í þessu samhengi ekki vera ástæða til þess að gerasérstakan greinarmun á orðunum „sérútbúin“ og „útbúin“. Stefnda, Nadine Guðrún Yaghi, hefurjafnframt mótmælt því að vera höfundur hinnar umstefndu fyrirsagnar heldur hafiannar starfsmaður Fréttablaðsins samið hana. Að öðru leyti gengst stefnda viðtexta þeirrar fréttar sem fyrirsögninni fylgdi. Óli Kr. Ármannsson sem varvaktstjóri eða svokallaður „lokari“ í umrætt skipti greindi frá því fyrirdóminum að hann hafi samið fyrirsögnina sem lið í lokafrágangi blaðsins. Þegarfréttin er lesin í heild sinni þykir fyrirsögnin vera í það nánum tengslum viðefni hennar að óhjákvæmilegt sé að líta á hana sem órjúfanlegan hlutafréttarinnar. Þar sem fréttin er merkt stefndu, Nadine Guðrúnu Yaghi, ber húnþví ábyrgð á fyrirsögninni samkvæmt a-lið 1. mgr. 51. gr. fjölmiðlalaga nr.38/2011, jafnvel þótt annar starfsmaður blaðsins hafi samið hana. Málsástæðustefndu um að henni sé ekki réttilega stefnt vegna þeirra ummæla semfyrirsögnin fól í sér er því hafnað. Þá þykir efni fyrirsagnarinnarjafnframt fela í sér fullyrðingu um að stefnendur hafi gerst sekir um alvarlegtrefsivert athæfi sem brjóti í bága við 194. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, jafnvel ítrekað, þrátt fyrir að málið hefði ekki verið fullrannsakaðhjá lögreglu þegar fréttin birtist og þannig ekkert legið fyrir með vissu umþær alvarlegu sakir sem stefnendum voru bornar á brýn. Enn fremur þykirfyrirsögnin að mati dómsins hafa verið sett fram með ósmekklegum hætti í þvískyni að ná fram sem sterkustum viðbrögðum hjá lesendum blaðsins. Var súframsetning ekki nauðsynlegur þáttur í fréttaflutningi af málinu. Í ljósi þesssem hér hefur verið rakið þykja ummælin sem fyrirsögnin innihélt fela í séraðdróttun gagnvart stefnendum samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga. Ber þvíað ómerkja hana, sbr. 241. gr. sömu laga. Hvað varðar ummælin í lið 4 „Tveirkarlar, grunaðir um hrottaleg kynferðisbrot, ganga lausir“ sem stefnda, NadineGuðrún Yaghi er höfundur að, þá liggur fyrir í málinu að lögregla fór ekki framá gæsluvarðhald yfir stefnendum og gengu þeir þar af leiðandi lausir. Þráttfyrir að sterkt sé tekið til orða um að ætluð brot stefnenda hafi veriðhrottaleg þykir stefnda ekki hafa farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar meðþessum ummælum, enda fyrirvari sleginn um að stefnendur hafi framið þau. Verðurþví ekki fallist á kröfu um ómerkingu þeirra. Verður þá næst vikið að ummælum ílið 5 „Samkvæmt heimildum [Frétta]blaðsinsvoru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka“ semstefnda, Nadine Guðrún Yaghi, er höfundur að og birtust í Fréttablaðinu 9.nóvember 2015 og ummælum í lið 15 „Samkvæmt heimildum blaðsins voru árásirnarhrottalegar og íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka, sem lögregla gerði upptæk“sem stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttur, lét falla í sjónvarpsfréttatíma umkvöldið sama dag. Með ummælum þessum, sem eru nánast samhljóða, þykir að matidómsins hafa verið farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningar með því aðfullyrða án nokkurra fyrirvara að árásirnar hafi verið hrottalegar og sterklegagefið í skyn að þeir munir, sem lögregla lagði hald á við rannsókn málanna,hafi verið notaðir eða séu vel til þess fallnir að fremja ofbeldisverk.Stefnda, Nadine Guðrún, bar fyrir dómi að hún hefði þær upplýsingar sem húnbyggði fréttirnar á frá fleiri en einum mjög áreiðanlegum heimildarmanni. Þáhefði hún einnig komist í tæri við hluta lögregluskýrslu í málinu og byggtfréttirnar á henni. Að öðru leyti liggja ekki fyrir í málinu nein gögn semstyðja framangreindar fullyrðingar stefndu. Fyrir liggur að við rannsóknlögreglu var lagt hald á svipu og keðjur af boxpúða í eigu stefnandans B. Engintæki voru gerð upptæk. Líta verður til þess að þegar stefndu annars vegarrituðu og hins vegar fluttu fréttir sem innihalda hin umstefndu ummæli stóðrannsókn lögreglu á ætluðum brotum stefnenda enn yfir. Var því ótímabært ogóvarlegt að setja ummælin fram með þeim hætti sem gert var. Þrátt fyrir að ekkisé sagt berum orðum að stefnendur hafi notað þá muni sem lögregla haldlagði tilað fremja ofbeldisverk þá þykir með hinum umstefndu ummælum nægilega gefið ískyn að þeir hafi notað þá í því skyni. Þykja framangreind ummæli af þeim sökumfela í sér ærumeiðandi aðdróttun um refsiverða háttsemi stefnenda samkvæmt 235.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og verður því fallist á ómerkinguþeirra, sbr. 241. gr. sömu laga. Með sömu rökum verður fallist áómerkingu ummæla í lið 11 „Fréttablaðið greindi frá því á mánudag að íbúðinværi búin tækjum og tólum til ofbeldisiðkunar“ sem stefnda, Nadine GuðrúnYaghi, skrifaði í Fréttablaðið þann 11. nóvember 2015 þar sem vitnað er beint íhin umstefndu ummæli í lið 5 sem hún skrifaði í frétt blaðsins tveimur dögumfyrr. Verður þá næst vikið að ummælum ílið 8 „Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notað tilað hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana“ sem stefnda Nadine GuðrúnYaghi lét falla í skrifum sínum í Fréttablaðið þann 9. nóvember 2015. Hvaðsannleiksgildi þeirrar fullyrðingar varðar um að hankar hafi verið í loftiíbúðar stefnandans B þykir það að mati dómsins ekki liggja ljóst fyrir hvortsvo hafi verið í reynd. Sú fullyrðing stefndu að hankar hafi verið í loftinutelst því ósönnuð. Þrátt fyrir að stefnda slái ákveðinn fyrirvara með ummælunumþykir að mati dómsins með þeim vegið að æru stefnenda á ólögmætan hátt með þvíað gefa sterklega til kynna að þeir hafi gerst sekir um mjög gróft ofbeldi ogþar með refsiverða háttsemi, sem ekkert liggur fyrir um að hafi átt sér stað oghvað þá með þeim hætti sem lýst er í hinum umstefndu ummælum. Eins og fyrrgreinir voru ætluð brot stefnenda hjá lögreglu ekki fullrannsökuð þegar fréttinvar skrifuð og þannig óvarlegt að setja þau fram með þessum hætti. Í ljósiþessa þykir stefnda þannig hafa farið út fyrir mörk leyfilegrar tjáningarsamkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar með framangreindum ummælum og verðaþau því dæmd ómerk samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 241. gr. sömulaga. Verða þá næst tekin til skoðunarummælin í lið 9 „Samkvæmt áreiðanlegum heimildum blaðsins fann lögregla ýmistól og tæki í íbúðinni sem mennirnir eiga að hafa notað við nauðganirnar, svosem svipur, reipi og keðjur“. Í málinu liggur fyrir og er ágreiningslaust aðlögregla lagði hald á ákveðna muni í eigu stefnandans B við húsleit sem gerðvar á heimili hans við rannsókn málanna. Meðal þeirra muna voru reiðsvipa ogkeðjur af boxpúða. Ekkert liggur þó fyrir í málinu um að reipi hafi veriðhaldlagt. Þá staðfesta gögn málsins að stefnendur voru kærðir til lögreglufyrir nauðgun. Í ljósi þess að með hinum umstefndu ummælum er lýst atriðum semeru í meginatriðum óumdeild og fyrirvari sleginn um ætlaða notkun hinnahaldlögðu muna af hálfu stefnenda, þykir stefnda ekki með þeim hafa farið útfyrir mörk leyfilegrar tjáningar samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar.Ekki verður því fallist á kröfu ómerkingu þeirra. Ummæli í lið 12 „Starfsmaður [...]sem grunaður er um aðild að hrottalegri nauðgun á konu í félagi við annan ...“eru eignuð stefnda, Heimi Má Péturssyni, en hann lét þau falla í hádegisfréttumBylgjunnar þann 5. nóvember 2015. Í málinu er ágreiningslaust að stefnandinn Bstarfaði hjá [...] á þessum tíma og að kæra fyrir nauðgun á hendur honum ogstefnandanum A var lögð fram hjá lögreglu. Þrátt fyrir að fært sé í stílinn meðþví að fullyrða að nauðgunin hafi verið hrottaleg þykir með þessarifullyrðingu, sem að öðru leyti er sönn, ekki hafa verið farið út fyrir mörkheimillar tjáningar, sbr. 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Verður þannigekki fallist á ómerkingu þeirra. Vegna ummæla stefndu, ÞórhildarÞorkelsdóttur, í lið 16, sem hún lét falla í kvöldfréttatíma Stöðvar 2 þann 9.nóvember 2015 „Ég er stödd hérna í stigagangi hússins í Hlíðunum þar sem tværhrottafengnar nauðganir eiga að hafa átt sér stað í október síðastliðnum“ þáverður jafnframt sýknað af ómerkingarkröfu vegna þeirra með sama rökstuðningiog á við um ummæli í lið 12. Stefnda var stödd á heimili stefnandans B, semstaðsett er í þessu tiltekna hverfi í Reykjavík þegar fréttin var flutt ogfyrirvarar voru gerðir um hinn ætlaða verknað. Hins vegar verður fallist á það meðstefnendum að með því að fara inn á stigagang á heimili stefnandans B og flytjaþaðan fréttir af ætluðum brotavettvangi, án þess að rannsókn málanna væri lokiðhjá lögreglu og því ekkert ljóst á því stigi málsins hvort grundvöllur væri tilútgáfu ákæru, hafi hún rofið friðhelgi einkalífs hans sem varið er með 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þrátt fyrir að játaverði fjölmiðlum ríkt svigrúm til að flytja fréttir og að þær séu iðulegafluttar af vettvangi sakamála þykir stefnda með þessu hátterni hafa gengið ofnærri einkalífi hans og ekki gætt hófs í fréttaflutningi sínum. Þá verður ekkiséð að slíkur fréttaflutningur hafi eins og sakir stóðu verið nauðsynlegurþáttur í því að sinna upplýsingaskyldu gagnvart almenningi og geti vart talisthefðbundinn þegar rannsókn kynferðisbrotamála er annars vegar. Hvað ummæli í lið nr. 14 snertir„... en í fyrra tilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennaren seinni konunni var nauðgað af báðum mönnunum í heimahúsi í Hlíðunum“ þá erustefndu, Stefáni Rafni Sigurbjörnssyni og Heimi Má Péturssyni, eignuð þau ísameiningu, þar sem frétt sem birtist í Fréttablaðinu 10. nóvember 2015 oginnihélt hin umstefndu ummæli er merkt fangamarki þeirra beggja. Fyrir dómi barstefndi, Heimir Már, að hann hefði ekki skrifað fréttina og bæri því ekkiábyrgð á henni. Eina ástæða þess að fréttin væri merkt honum væri sú aðFréttablaðið nýtti sér stundum fréttir sem fluttar hefðu verið áður á Vísi eðaá Bylgjunni sem viðbót við fréttir sem skrifaðar væru í Fréttablaðið. Skýringþess að fangmark hans væri að finna við fréttina væri þannig tenging við fréttsem hann hefði flutt um málið í útvarpi daginn áður. Stefndi kvaðst þóaðspurður ekki hafa gert athugasemd við að fréttin væri merkt honum. Stefndi,Stefán Rafn, bar fyrir dómi að hann hefði skrifað fyrrgreinda frétt og enginnannar hefði komið að ritun hennar. Skýring þess að fréttin væri einnig merktfangamarki stefnda, Heimis Más, væri sú að samkvæmt vinnureglumréttargæslustefnda, 365 miðla ehf. væru fréttir, sem alfarið byggðu áfréttaflutningi annarra, í til dæmis útvarpi eða sjónvarpi, einnig merktarviðkomandi eins og hér væri tilfellið. Hvað skort á fyrirvörum í fréttinnivarðaði bar stefndi, Stefán Rafn, fyrir sig að hann teldi sig hafa sett næga fyrirvaravið ritun fréttarinnar almennt. Samkvæmt meginreglu a-liðar 1. mgr.51. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011 ber einstaklingur ábyrgð á því efni sem hannritar í eigin nafni eða merkir sér með augljósum hætti. Ljóst er því aðstefndi, Stefán Rafn, sem skrifaði fréttina, ber á henni ábyrgð. Þá þykirstefndi, Heimir Már, jafnframt bera ábyrgð á fréttinni í samræmi viðframangreinda meginreglu þar sem hún er einnig merkt honum en stefndi gerðiekki neinar athugasemdir við það. Stefndu byggja sýknukröfu sína á því aðfyrirvarar við hin umstefndu ummæli hafi fallið út vegna mistaka við vinnslufréttarinnar og að nægir fyrirvarar hafi verið gerðir annars staðar ífréttinni. Líta yrði heildstætt á fréttina hvað það varðaði. Þrátt fyrir aðmistök kunni að hafa verið gerð við vinnslu fréttarinnar þykja framangreindummæli í lið 14 að mati dómsins fela í sér aðdróttun gagnvart stefnendum, enmeð þeim er fullyrt að þeir hafi gerst sekir um alvarlega refsiverða háttsemi,án þess að tekið sé tillit til þess að rannsókn málsins stóð enn yfir hjálögreglu og var ekki til lykta leidd. Í ljósi málaloka hjá lögreglu þykir þvíekki vera efni til annars en að verða við ómerkingarkröfu stefnenda hvað þessiummæli varðar, sbr. 235. gr. og 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati dómsins þykja stefnendur eigarétt á miskabótum samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úrhendi allra stefndu vegna hinna ærumeiðandi aðdróttana sem í hinum ómerktuummælum felast. Þá þykir stefnandi B jafnframt eiga rétt til miskabóta úr hendistefndu Þórhildar vegna brots gegn friðhelgi einkalífs hans. Við ákvörðunfjárhæðar bótanna er óhjákvæmilegt að líta til þess þunga sem var ífjölmiðlaumfjöllun réttargæslustefnda þar sem stefnendur voru ítrekað bornir þungumsökum, en yfir 30 fréttir voru fluttar af málinu á rúmlega viku. Þá þykirjafnframt sýnt fram á að umfjöllun stefndu hefur haft víðtæk áhrif á stefnenduren í framburði þeirra fyrir dómi kom fram að þeir hefðu hrökklast af landibrott í kjölfarið og flosnað bæði upp úr vinnu og námi. Þrátt fyrir aðstefnendur hafi aldrei verið nafngreindir í framangreindri umfjöllun þykjastefndu með framsetningu þeirra ummæla, sem fallist hefur verið á að ómerkja,hvorki hafa sýnt nægjanlega hófsemi né þá ábyrgð sem þeim var skylt og þannigekki uppfyllt þær kröfur sem gera má til þeirra um vandaðan og hlutlausanfréttaflutning. Þá verður ekki séð að lýðræðishlutverk fjölmiðlaveitu eðaupplýsingaréttur almennings hafi krafist þessarar framsetningar þrátt fyrirmikilvægi þess að fjalla almennt um rannsókn sakamála, þ.m.t. kynferðisafbrota,í fjölmiðlum. Að mati dómsins gengu stefndu því með umfjöllun sinni of nærristefnendum og virtu þannig ekki friðhelgi einkalífs þeirra eins og áskilið er í26. gr. laga nr. 38/2001 um fjölmiðla, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Meðhliðsjón af öllu framangreindu þykja miskabætur til stefnenda hæfilega ákveðnarþannig að stefnda, Nadine Guðrún, greiði hvorum stefnanda um sig, 700.000krónur, stefndi, Heimir Már, greiði hvorum stefnanda um sig, 50.000 krónur,stefndi, Stefán Rafn, greiði hvorum stefnanda um sig, 50.000 krónur, ogstefnda, Þórhildur, greiði stefnanda A, 100.000 krónur, en stefnanda B 200.000krónur, allt með nánar tilgreindum vöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði. Stefnendur krefjast þess að lokumað dómur þessi verður birtur samkvæmt 59. gr. fjölmiðlalaga nr. 38/2011 íviðkomandi fjölmiðlum. Stefndu mótmæla kröfunni ekki sérstaklega en telja ekkilagaskilyrði til þess að kveða á um hvar í viðkomandi fjölmiðlum umfjöllunineigi að birtast. Samkvæmt framangreindu ákvæði fjölmiðlalaga má ákveða, aðviðlögðum dagsektum, eftir kröfuþess sem misgert er við, að forsendur og dómsorð skuli birt þegar um ritmiðiler að ræða eða grein gerð fyrir þeim í dagskrá þegar um hljóð- eða myndmiðil erað ræða. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skal, þegar um ritmiðil er að ræða birtadómshlutann með sama hætti og annað efni viðkomandi miðils og á þeim stað aðeftir verði tekið og þegar um hljóð- eða myndmiðil er að ræða skal grein gerðfyrir honum á þeim tíma þegar hlustun eða áhorf er mest. Samkvæmt þessu verðurfallist á kröfu stefnenda um birtingu að því undanskildu að ekki verður kveðiðsérstaklega á um hvernig birtingunni skuli háttað, heldur fer um hana samkvæmtlögum. Stefndu greiði stefnanda óskiptmálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 900.000 krónur. Barbara Björnsdóttir héraðsdómarikvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Eftirfarandi ummæli skulu vera dauð ogómerk: Ummæli í kröfuliðum 3 og 19 í stefnu„Íbúð í Hlíðunum var útbúin til nauðgana“. Ummælií kröfuliðum 5, 9, 14 og 20 í stefnu „Samkvæmt heimildum [Frétta]blaðsins voru árásirnar hrottalegarog íbúðin búin tækjum til ofbeldisverka“. Ummæli í kröfuliðum 8, 13, 18 og 25 ístefnu „Þá voru hankar í loftinu sem grunur leikur á að mennirnir hafi notaðtil að hengja upp aðra konuna á meðan ráðist var á hana“. Ummæli í kröfulið 26 í stefnu„Fréttablaðið greindi frá því á mánudag að íbúðin væri búin tækjum og tólum tilofbeldisiðkunar“. Ummæli í kröfulið 30 í stefnu „... en ífyrra tilfellinu var annarri þeirra nauðgað af bekkjarbróður hennar en seinnikonunni var nauðgað af báðum mönnum í heimahúsi í Hlíðunum“. Ummæli í kröfulið 31 í stefnu „Samkvæmtheimildum blaðsins voru árásirnar hrottalegar og íbúðin búin tækjum tilofbeldisiðkunar, sem lögregla gerði upptæk“. Að öðru leyti eru stefndu sýknuð afómerkingarkröfum stefnenda. Stefnda, Nadine Guðrún Yaghi, greiðihvorum stefnanda um sig, A og B, 700.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. nóvember 2015 til 27.maí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Stefndi, Heimir Már Pétursson, greiðihvorum stefnanda um sig, 50.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr.laga nr. 38/2001 frá 6. nóvember 2015 til 27. maí 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi, Stefán Rafn Sigurbjörnsson,greiði hvorum stefnanda um sig, 50.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið4. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. nóvember 2015 til 27. maí 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda, Þórhildur Þorkelsdóttir,greiði stefnanda, A, 100.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganr. 38/2001 frá 9. nóvember 2015 til 27. maí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefnda, Þórhildur, greiði stefnanda, B,200.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 frá 9.nóvember 2015 til 27. maí 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Birta skal forsendur ogdómsorð dóms þessa eigi síðar en sjö dögum eftir dómsuppsögu í Fréttablaðinu ogá vefsvæðinu www.visir.is og gera grein fyrir þeim íútvarpsfréttum Bylgjunnar og sjónvarpsfréttum Stöðvar 2 að viðlögðum 50.000króna dagsektum.Stefndugreiði óskipt stefnendum 900.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 502/2016 | Líkamsmeiðing af gáleysi Umferðarlagabrot Refsiheimild Miskabætur | G var sakfellur fyrir brot gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og tilgreindum ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987 með því að hafa ekið bifreið of hratt miðað við aðstæður og orðið valdur að umferðarslysi er hann ók í veg fyrir bifreið A sem kom úr gagnstæðri átt. Við áreksturinn varð A fyrir verulegu heilsutjóni.Var refsing G ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var G gert að greiða A miskabætur þar sem G hefði með háttsemi sinni sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi a. liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður, til vara að hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnuað refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að hann verði sýknaður afeinkaréttarkröfu, til vara að henni verði vísað frá héraðsdómi, en að þvífrágengnu að fjárhæð hennar verði lækkuð. Brotaþoli, A,krefst staðfestingar héraðsdóms um einkaréttarkröfu sína og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Tryggingamiðstöðinhf. krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af einkaréttarkröfu brotaþolaen til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð.IKröfu sína umómerkingu héraðsdóms reisir ákærði einkum á því að niðurstaða dómsins sé líttrökstudd auk þess sem hann hafi verið dæmdur til að greiða brotaþola miskabæturá röngum grunni.Héraðsdómur komstað þeirri niðurstöðu með rökstuddum hætti að ákærði hafi sýnt af sér saknæmtgáleysi umrætt sinn. Með hliðsjón af röksemdum fyrir þeirri niðurstöðu erljóst, svo sem gerð verður grein fyrir hér á eftir, að skilja verður hinnáfrýjaða dóm á þann veg að ákærði hafi valdið umferðarslysinu af stórkostlegugáleysi. Samkvæmt þessu eru ekki þeir annmarkar á samningu dómsins að fari íbága við 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Verður þvíhafnað kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms.IIMálavextir eruraktir í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram varð ákærði valdur aðumferðarslysi að kvöldi miðvikudagsins 11. febrúar 2015 er hann ók í veg fyrirbifreið brotaþola sem kom úr gagnstæðri átt. Við áreksturinn varð brotaþolifyrir verulegu heilsutjóni. Í ákæru erháttsemi ákærða talin varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og1. mgr. 4. gr., 3. mgr. 14. gr., 1. mgr. og b. og h. liði 2. mgr. 36. gr., sbr.1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærðisakfelldur samkvæmt ákæru að öðru leyti en því að hann var sýknaður af því aðhafa brotið gegn ákvæði 1. mgr. 4. gr. umferðarlaga þar sem ákvæðið væri ekkiviðhlítandi refsiheimild. Samkvæmt fyrri málslið þeirrar málsgreinar skalvegfarandi sýna tillitssemi og varúð svo að eigi leiði til hættu eða valditjóni eða óþægindum og þannig að eigi trufli eða tefji umferð að óþörfu. Vegnakrafna um skýrleika refsiheimilda verður manni ekki gerð refsing fyrir brot áþessu ákvæði, einu og sér, en aftur á móti ber að líta til þessarar meginregluvið mat á því hvort ökumaður hafi sýnt af sér gáleysi í skilningi 219. gr.almennra hegningarlaga þegar ökutæki, sem hann stjórnaði, hefur valdið tjóni álíkama eða heilbrigði annars manns, sbr. dóm Hæstaréttar 3. desember 2015 ímáli nr. 60/2015. Í hinum áfrýjaðadómi var komist að þeirri niðurstöðu að ákærði hafi umrætt sinn ekið of hrattmiðað við aðstæður og án nægjanlegrar aðgæslu. Fyrir liggur í málinu að ástæðaþess að ákærði ók yfir á rangan vegarhelming var sú að hann var að forðast áreksturvið bifreið sem ekið var á undan bifreið hans og hafði hægt á sér. Af því erljóst að ákærði gætti þess ekki, miðað við að mikil hálka var á veginum ogskyggni takmarkað, að hafa nægilegt bil á milli bifreiðanna. Fær það stoð íframburði B sem var vitni að atburðinum, en hann bar fyrir dómi að millibifreiðanna hafi verið um það bil ein bíllengd. Við þessar aðstæður var súákvörðun ákærða að sveigja bifreiðinni yfir á öfugan vegarhelming stórháskaleg,enda mátti hann gera ráð fyrir að bifreið kæmi úr gagnstæðri átt, svo semraunin varð. Með þessari háttsemi sýndi ákærði af sér stórkostlegt gáleysi. Að því gættu semnú hefur verið rakið en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og refsingu hans.Með vísan tilþess að slysið verður sem fyrr segir rakið til stórkostlegs gáleysis ákærða ískilningi a. liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verður hann dæmdur til aðgreiða brotaþola miskabætur sem verða, að virtum þeim gögnum sem fyrir liggjaum afleiðingar brotsins, ákveðnar 2.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdirvoru í héraði.Ákvæði héraðsdómsum sakarkostnað verður staðfest.Ákærða verðurgert að greiða brotaþola 250.000 krónur í málskostnað við að halda kröfu sinnifram hér fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008.Ákærði verðurdæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og greinir í dómsorði,þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns sem ákveðin verða aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en miskabótakröfu brotaþola, A.Ákærði, Gunnþór Kristinsson, greiði brotaþola 2.000.000 krónur meðvöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Ákærði greiði brotaþola 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.013.243 krónur,þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Eiríks Gunnsteinssonarhæstaréttarlögmanns, 992.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2016.IMál þetta, sem dómtekið var 7.apríl síðastliðinn, var höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu,útgefinni 17. nóvember 2015, á hendur GunnþóriKristinssyni, kt. [...], Birkivöllum 2, Árborg, Selfossi, „fyrir hegningar- ogumferðarlagabrot með því að hafa að kvöldi miðvikudagsins 11. febrúar 2015, áleið norður Suðurlandsveg við Rauðavatn í Reykjavík, ekið bifreiðinni [...] ofhratt miðað við aðstæður, þar sem myrkur var og snjókoma, snjóslabb var á vegi og vegur háll, þegarákærði ók þar á eftir bifreið með of stutt bil á milli bifreiða án nægjanlegrar aðgæslu er hann ætlaði hindraákomu og ekið yfir á akreinina fyrir umferð á móti, með þeim afleiðingum að hann lenti í árekstrivið bifreiðina [...] sem ekið var austur Suðurlandsveg, með þeim afleiðingumað ökumaður bifreiðarinnar [...], A, kt.[...], hlaut fjöláverka/háorkuáverka, kjálkabrot beggja vegna, brot ílendarhrygg, brot á báðum upphandleggjum, opið brot í vinstri lærlegg, opiðhnéskeljabrot vinstra og hægramegin og brot í mjaðmarspaða vinstra megin. Telst þetta varða við 219. gr.almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 5. gr. laga nr. 83, 2005, og 1. mgr.4. gr., 3. mgr. 14. gr., 1. mgr. og b-. og h-lið 2. mgr. 36. gr., sbr. 1. mgr.100. gr., umferðarlaga nr. 50, 1987.Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Einkaréttarkrafa: Í málinu gerir Erling DaðiEmilsson hdl. f.h., A, kt. [...] kröfu um miskabætur úr hendi ákærða, GunnþórsKristinssonar, kt. [...] að fjárhæð kr.3.000.000,- með vöxtum skv. 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu, frá 11. febrúar 2015, en síðandráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga, frá þeim degi er liðinn frá því að krafan var birt ákærða,til greiðsludags. Þá er krafist að ákærði greiði málskostnað að skaðlausu,samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættumvirðisaukaskatti.“ Ákærðineitar sök og krefst sýknu. Hann krefst þess að sakarkostnaður, þar með talinmálsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði krefst aðallega sýknu afbótakröfunni en til vara að bætur verði lækkaðar. Sömu kröfur gerirTryggingamiðstöðin hf. sem hefur tekið til varna gagnvart bótakröfunni, sbr. 2.mgr. 97. gr. umferðarlaga. Þá krefst félagið málskostnaðar úr hendi brotaþola.II Málavextireru þeir að klukkan 22.29 miðvikudaginn 11. febrúar 2015 barst lögreglunnitilkynning um umferðarslys á þeim stað er í ákæru greinir. Samkvæmt frumskýrslulögreglu hafði bifreið ákærða, sem ekið var vestur Suðurlandsveg, verið ekiðyfir á öfugan vegarhelming og í veg fyrir bifreið brotaþol sem ekið var íausturátt. Við áreksturinn snerust bifreiðarnar. Þær voru mikið skemmdar ogbifreið brotaþola var sögð ónýt. Nota þurfti klippur til að ná henni úrbifreiðinni. Hún var flutt á slysadeild og var ekki hægt að ræða við hana. Rættvar við ákærða á vettvangi og er haft eftir honum í frumskýrslunni að hann hafi„verið að aka norður Suðurlandsveg á um 65 km hraða þegar hann tekur eftirtveimur bifreiðum út í hægra kanti við Rauðavatn. Hann sagðist hafa verið aðfylgjast með því hvað væri þar í gangi þegar hann svo lítur fram fyrir sig ogsér bifreið fyrir framan sig annað hvort stopp eða á mjög lítilli ferð, hannsagðist þá hafa hemlað til þess að koma í veg fyrir að lenda á bifreiðinni en sásvo fram á það að honum tækist það ekki og beygir til vinstri inn á öfuganvegarhelming og lendir þá framan á bifreið sem kom úr gagnstæðri átt. Gunnþórsagðist ekki geta sagt til um það hvað varð um bifreiðina sem var fyrir framanhann né hvernig bifreið þetta var.“ Síðar um kvöldið ræddi lögreglumaður viðákærða á slysadeild. Hann bar á sama hátt um tildrög slyssins nema hvað hannkvaðst ekki hafa tekið eftir bifreið brotaþola fyrr en hann hefði verið kominnsamsíða bifreiðinni sem hann ók fram úr og þess vegna lítið geta gert til aðkoma í veg fyrir árekstur. Ávettvangi hafði lögreglan tal af tveimur mönnum sem voru vitni að árekstrinum.Þeir báru á sömu lund og ákærði. Lögreglumaðurræddi við brotaþola 4. mars á bæklunardeild Landspítalans. Hún kvaðst ekkertmuna eftir slysinu. Hún myndi síðast eftir sér er hún hefði beygt afÁlftanesvegi og næst myndi hún eftir sér 17. febrúar á sjúkrahúsinu. Ífrumskýrslu lögreglu er akstursskilyrðum þannig lýst að myrkur hafi verið engóð götulýsing. Umferð hafi verið í meðallagi. Þæfingsfærð hafi verið ogsnjókoma. Brotaþolivar flutt á slysadeild og í vottorði þaðan segir að hún hafi verið meðmeðvitund við komuna þangað en með fjölmarga útlimaáverka. Í vottorðinu oggögnum frá gjörgæsludeild kemur fram að brotaþoli hafi haft þá áverka sem íákæru greinir. Þáer meðal gagna málsins vottorð sérfræðings í bæklunarskurðlækningum frá 19.ágúst 2015. Í samantekt og áliti læknisins segir að brotaþoli hafi hlotiðfjöláverka og eru þeir helstu: „Lærleggsbrot vinstra megin sem meðhöndlað varmeð mergholsneglingu. Slæmt og mjög svo kurlað opið hnéskeljabrot vinstra meginmeð yfirborðshrufli á brjóski framanvert á lærleggskollunum. Var gert að þessumeð opinni réttingu á innri festingu með vírum og stálþræði auk þess sem sárvoru saumuð. Vegna vandkvæða voru vírarnir og pinnarnir síðan fjarlægðir íaðgerð 18. ágúst 2015 utan þess að einn stálþráður sem reyrður hafði verið umhnéskelina var látinn halda sér. Slæmt og mjög svo kurlað opið hnéskeljarbrothægra megin með afrifubroti á toppi innri læleggskollunnar auk brjóskhrufls.Var brotið hérna megin einnig rétt opið og fest með vírum og stálþræði auk þesssem sár voru saumuð en lærleggskollubrotið fest með pinna. Brot á vinstriupphandlegg sem rétt var lokað og fest með tveimur sveigpinnum. Voru pinnarnirsíðan fjarlægðir eftir því sem þeir ullu verkjavandkvæðum en þar sem brotiðreyndist ógróið í eftirliti 11. ágúst var framkvæmd aðgerð viku síðar þar semmerghol upphandleggjarins var fræst upp og síðan gerð negling á brotinu sjálfu.Brot á hægri upphandlegg sem meðhöndlað var með mergholsneglingu. Kjálkabrotbeggja vegna. Ótilfærð brot í báðum völubeinum sem meðhöndluð voru meðálagsskerðingu. Í aðalatriðum ótilfært brot á vinstri mjaðmarspaða.“ Lokshefur verið lagt fram vottorð sálfræðings sem brotaþoli leitaði til. Ívottorðinu segir að fyrstu viðtöl hafi farið í „að vinna með leiðir til þess aðtakast á við líkamlegan sársauka, sem hún fann fyrir daglega sem og kvíða vegnaþess sársauka sem dagleg þjálfun var að valda henni. Einnig unnum við meðleiðir til þess að takast á við kvíða fyrir komandi aðgerðir. Þetta slys hefurhaft veruleg og alvarleg áhrif á lífsgæði A og ljóst að stúlkan þarf mikinnstuðning til þess að takast á við eftirköst slyssins. Viðtölin virðast hafadregið úr einkennum áfallastreitu, en þau einkenni eru þó enn til staðar. Vegnamikils líkamlegs sársauka sem m.a. hefur haft áhrif á svefn, hefur ekki ennþótt ráðlegt að fara strax í beina úrvinnslu á slysinu. Heldur hefur veriðunnið með þau einkenni sem hafa truflað líf stúlkunnar mest á þeim tíma.Verulegur sársauki getur kallað fram mikil kvíðaeinkenni og með því að leggjaáherslu á vinnu með þann þátt, tókst að draga úr kvíðaeinkennum.“ III Viðaðalmeðferð bar ákærði að á nefndum tíma hefði hann ekið bifreiðinni í átt tilReykjavíkur frá Selfossi þar sem hann er búsettur. Ákærði erleigubifreiðarstjóri og sækir vinnu til Reykjavíkur. Var hann á leið til vinnuþetta kvöld. Þegar hann var að aka út úr hringtorginu við Rauðavatn kvaðst hannhafa tekið eftir tveimur bifreiðum utan vegar og voru þær þar sem aðreinin aðHádegismóum greinist frá Suðurlandsvegi. Ákærði kvað mikla hálku hafa verið áleiðinni og færð verið erfið. Hann kvaðst hafa haldið að þessar bifreiðar væruhugsanlega á sumardekkjum. Hann hefði ekið áfram og tekið eftir dökkleitribifreið á undan sér. Bifreið þessa hefði hann séð er hann var að aka út úrhringtorginu. Ákærði kvaðst nú hafa tekið eftir tveimur mönnum við bifreiðarnarsem voru utan vegar. Þegar hann nálgaðist mennina kvaðst hann hafa tekið eftirþví að bifreiðin á undan honum hafði hægt á sér en ekki kvaðst hann muna hvorthann hefði séð hemlaljós á henni. Ekki kvaðst hann muna hversu langt bil varmilli bifreiðar hans og bifreiðarinnar á undan. Ákærði kvaðst hafa þurft aðtaka snögga ákvörðun og byrjað að bremsa en séð að hann myndi ekki ná að stöðvaáður en hann myndi lenda á bifreiðinni. Hann kvaðst ekki hafa getað beygt tilhægri því þá hefði hann getað lent á mönnunum sem stóðu við kyrrstæðubifreiðarnar. Hann kvaðst hafa tekið eftir stóru ökutæki, snjóplógi að hanntaldi, koma á móti á hinni akreininni en það hefði verið í töluverðri fjarlægð.Ákærði kvaðst því hafa talið að hann hefði tíma til að taka fram úr bifreiðinnisem var fyrir framan hann á veginum áður en hann myndi mæta snjóplógnum. Umleið og hann sveigði til vinstri kvaðst hann hafa tekið eftir lítilli bifreiðer komið hefði á móti honum og hann hefði ekki tekið eftir áður. Nú kvaðstákærði hafa nauðhemlað en það breytti engu og bifreiðarnar rákust saman. Ákærðikvað veður hafa verið stillt og úrkomulaust þegar áreksturinn varð en myrkur ogljós frá ljósastaurum. Vindur hafi verið hægur og síðar, eftir að sjúkralið oglögregla voru komin, hefði byrjað að snjóa að því er hann minnti. Hann kvaðhjólför hafa verið á veginum og hefði snjóslabb verið á milli þeirra. Ákærðikvaðst hafa ekið frá Selfossi á 50 til 60 km hraða og taldi sig hafa verið áþeim hraða áður en áreksturinn varð. Hann hefði hægt verulega ferðina og taldisig hafa verið á 15 til 20 km hraða er áreksturinn varð. Nánar tiltekið kvaðsthann telja að hann hefði verið nánast kyrrstæður þegar hin bifreiðin hefði lentframan á honum. Brotaþolikvaðst ekkert muna eftir árekstrinum. Hún kvaðst síðast muna eftir sér þegarhún hefði beygt af Álftanesveginum fyrr um kvöldið. Næst kvaðst hún muna eftirsér á sjúkrahúsinu þegar hún hafði verið á gjörgæslu í viku. Hún kvað sig þóráma í að maður hefði sagt við sig að hún ætti að vera róleg, hún hefði lent ímjög alvarlegu bílslysi. Brotaþolikvaðst hafa slasast mjög illa og hún myndi líklega aldrei ná sér. Hún hefðifarið í margar aðgerðir og ætti margar eftir. Þá væri hún í sjúkraþjálfun aukþess að vera í endurhæfingu á stofnunum. Hún kvaðst hvorki hafa getað stundaðnám né vinnu. Hún hefði reynt að vinna á leikskóla en það hefði ekki gengiðvegna áverkanna. Áður en þetta gerðist kvaðst hún hafa verið alheilbrigð oghaft gaman af því að fara á skauta, snjó- og hlaupabretti, eins hefði hún haftgaman af því að fara á hestbak. Hún geti ekkert af þessu eftir slysið. Ökumaðursnjóplógsins kvaðst hafa ekið niður aðrein frá Árbæjarhverfi og niður áSuðurlandsbraut. Hann kvaðst ekki hafa séð aðdraganda slyssins heldur séð þaðverða fyrir framan nefið á sér eins og hann orðaði það. Þegar hann hefði veriðum það bil að aka inn á Suðurlandsveginn hefðu bifreiðarnar skollið saman beintfyrir framan hann. Hann kvaðst hafa séð nokkrar bifreiðar í akstri fyrir slysiðen ekki veitt þeim athygli fyrr en það varð. Hann gæti því ekki sagt hvaðanbifreiðarnar sem lentu í slysinu komu. Skyggni hefði verið slæmt, það hafiverið snjómugga að því er hann minnti. Færðin hefði verið slæm þótt búið hafiverið að skafa veginn. Vegurinn hafi talist sæmilega fær og full ástæða til aðaka varlega. Hann kvaðst hafa farið að bifreið brotaþola og verið hjá henni þartil sjúkralið kom. Annarmannanna sem voru á slysstað bar að hafa misst bifreið sína út af vegna slæmrarfærðar. Hann kvaðst hafa hringt í vin sinn er hefði komið til að draga hann uppá veginn. Þeir hefðu verið að undirbúa það og tekið eftir leigubifreið aka ínorðurátt en mikil umferð hafi verið þarna á þessum tíma. Á undanleigubifreiðinni hafi verið bifreið sem hefði verið að beygja upp aðreinina aðHádegismóum. Sér hafi virst sem bifreiðarstjóri leigubifreiðarinnar hafi ekkifylgst með bifreiðinni, sem var á undan, og misst stjórn á bifreið sinni þegarhin bifreiðin hægði ferðina. Leigubifreiðin hefði farið yfir á öfuganvegarhelming og lent á [...] sem ekið var eftir hinni akreininni. Báðarbifreiðarnar hefðu snúist 180° við áreksturinn áður en þær stöðvuðu. Maðurinnkvað hafa verið þungfært og leigubifreiðinni hefði ekki verið ekið hraðar en 70km. Hann kvað að [...] bifreiðinni hefði verið ekið á svipuðum hraða en þó allsekki hraðar en leigubifreiðinni. Maðurinn kvað skyggni hafa verið um 70 metraog það hafi snjóað og allt verið mjög grátt og flughált. Hann kvað hafa virstsem ökumaður leigubifreiðarinnar hefði tekið of seint eftir því að bifreiðinfyrir framan hann hefði verið að hægja á sér. Hinnmaðurinn bar að hafa komið á þennan stað til að aðstoða kunningja sinn. Hannhefði verið nýbúinn að festa kaðal milli bifreiðanna þegar hann hefði heyrtmikinn skell og litið upp. Þá kvaðst hann hafa séð að bifreiðarnar höfðuskollið saman. Hann kvaðst hafa hlaupið að bifreið brotaþola og svo hringt íNeyðarlínuna. Nánar spurður um áreksturinn sjálfan kvað hann mikla umferð hafaverið og mikill snjór hafi verið á veginum. Einnig hafi verið mjög hált en ekkimundi hann hvernig skyggnið hefði verið. Hann kvaðst hafa séð bifreið beygjaupp aðreinina að Hádegismóum og þá hafi leigubifreiðin ekki náð að hemla ogsveigt yfir á rangan vegarhelming. Þá hefðu bifreiðarnar skollið saman. Hannkvað lítils háttar snjókomu hafa verið um það bil er slysið varð en síðan hefðihún aukist mikið. Læknirá slysadeild staðfesti vottorð sitt sem að framan var rakið. Sérfræðingurí bæklunarskurðlækningum, sem gert hefur aðgerðir á brotaþola, staðfestiframangreint vottorð sitt. Hann kvað brotaþola bera umtalsverð varanleg meinvegna slyssins. Framtíðarhorfur nú séu hins vegar óljósar. Hann kvaðst gera ráðfyrir að brotaþoli verði með dagleg óþægindi og hún muni ekki geta unnið hvaðastarf sem er. Afleiðingar slyssins muni eiga eftir að há henni í daglegulífi. Sálfræðingur,sem brotaþoli leitaði til, staðfesti framangreint vottorð sitt. Hún kvaðbrotaþola hafa komið til sín 15 sinnum. Helsti vandi brotaþola hafi verið mjögmiklir líkamlegir verkir, sorg og depurð yfir því hversu mikil áhrif slysiðhefði haft á líf hennar. Slysið muni hafa mjög mikil andleg áhrif á hana tilframbúðar. Hún hafi meðal annars þurft að gefast upp við háskólanám. Lögreglumenn,sem komu á vettvang og ræddu við ákærða og vitni, staðfestu skýrslur sínar.IV Hérað framan var gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna og öðrum gögnum semvarða færð og veður þegar slysið varð. Þá eru meðal gagna málsins ljósmyndirsem teknar voru á vettvangi. Öll þessi gögn benda eindregið til hins sama, aðfærð og veðri hafi verið þannig háttað að gæta átti ýtrustu varkárni viðakstur. Þávar og rakinn hér að framan framburður ákærða og vitna. Sú ályktun verðurdregin af framburði þeirra að ákærði hafi ekið út úr hringtorginu við Rauðavatná um það bil 60 km hraða. Hann hafi tekið eftir bifreiðum utan vegar en ekkitekið eftir bifreið sem ekið var á undan honum í norðurátt fyrr en of seint aðhans mati. Til að forðast að aka aftan á þessa bifreið sveigði ákærði tilvinstri, yfir á öfugan vegarhelming og lenti þá framan á bifreið brotaþola meðþeim afleiðingum sem lýst hefur verið. Ákærðaer gefið að sök að hafa ekið of hratt miðað við aðstæður og án nægjanlegraraðgæslu. Eins og veðri og færð var háttað bar ákærða að aka mun hægar en hanngerði og auk þess með meiri eftirtekt. Hann gerði hvorugt og taldi sig ekkihafa önnur ráð en að sveigja yfir á öfugan vegarhelming til að koma í veg fyrirað hann æki aftan á bifreiðina sem ók á undan honum. Með þessu sýndi ákærði afsér saknæmt gáleysi og braut gegn þeim ákvæðum umferðarlaga sem hann er ákærðurfyrir að hafa brotið nema hvað hann verður sýknaður af því að hafa brotið gegnákvæðum 1. mgr. 4. gr. laganna. Úrlausnir áfrýjunarréttarins undanfarin misserihafa verið misvísandi um hvort ákvæði þetta sé viðhlítandi refsiheimild eðaekki. Vafann í þessum efnum verður að skýra ákærða í hag, sbr. 108. og 109. gr.laga nr. 88/2008, og verður hann því sýknaður af ákærunni hvað þetta varðar.Við áreksturinn slasaðist brotaþoli eins og lýst er í ákæru. Ákærði braut þvíeinnig gegn 219. gr. almennra hegningarlaga eins og hann er ákærður fyrir. Ákærðihefur ekki áður gerst brotlegur. Refsing hans er hæfilega ákveðin þriggjamánaða fangelsi sem bundin skal skilorði eins og í dómsorði segir. Einsog rakið var slasaðist brotaþoli mjög mikið í slysinu. Hún mun ævilangt þurfaað glíma við afleiðingar þess eins og grein var gerð fyrir. Miskabótakröfuhennar er í hóf stillt og verður orðið við henni með vöxtum eins og í dómsorðigreinir. Það athugast að ákærða var fyrst birt bótakrafan í þinghaldi 11.janúar síðastliðinn og miðast upphaf dráttarvaxta við þann dag er liðnir voru30 dagar frá þeim degi. Loksverður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað, málsvarnarlaun verjanda síns,þóknun fyrri verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola eins og ídómsorði greinir. Laun og þóknanir eru ákveðnar með virðisaukaskatti. ArngrímurÍsberg héraðsdómari kvað upp dóminn.D ó m s o r ð : Ákærði,Gunnþór Kristinsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá deginum í dag að telja,haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði A3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 11.febrúar 2015 til 11. febrúar 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðigreiði 36.000 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, AtlaMás Ingólfssonar hdl., 716.100 krónur, þóknun fyrri verjanda síns, Eiríks Gunnsteinssonarhrl., 327.360 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Erlings DaðaEmilssonar hdl., 347.820 krónur. |
Mál nr. 233/2011 | Vatnsréttindi Raforka Eignarnámsbætur Matsgerð Ómerkingarkröfu hafnað | Með lögum var L sf. veitt heimild til að reisa og reka Kárahnjúkavirkjun. L sf. hlaut öll tilskilin leyfi vegna virkjunarinnar á árunum 2002 og 2003 og hófust framkvæmdir vegna hennar síðastgreint ár. Með samningi 13. desember 2005 framseldu eigendur vatnsréttinda á vatnasvæði virkjunarinnar, þ. á m. S o.fl., réttindi sín í vatnsföllum á svæðinu til L sf., og skyldi réttarstaða þeirra samkvæmt samningnum að öllu leyti vera jafngild því að réttindin hefðu verið tekin eignarnámi. Á grundvelli samningsins var matsnefnd skipuð til að ákvarða umfang og verðmæti vatnsréttindanna og lauk hún störfum með úrskurði 22. ágúst 2007. S o.fl. höfðuðu dómsmál í því skyni að hnekkja niðurstöðu matsnefndarinnar um verðmæti vatnsréttindanna og reistu málatilbúnað sinn meðal annars á tveimur matsgerðum dómkvaddra manna. Talið var að sönnunargildi úrskurðar matsnefndarinnar væri ekki ríkara en matsgerða dómkvaddra manna sem lægju fyrir í málinu, heldur yrðu gögnin metin að verðleikum eftir því sem á reyndi. Vísað var til meginreglu íslensks réttar um eignarrétt landeiganda á vatni fyrir landi hans, þ. á m. fallréttindum, og að sá réttur nyti verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar þannig að bætur kæmu fyrir skerðingu slíkra réttinda. Af dómaframkvæmd leiddi að bótaréttur væri ekki takmarkaður við tjón af töku vatns sem landeigandi er þegar byrjaður að hagnýta og að verðmæti gætu verið fólgin í vatnsréttindum þótt það væri einungis á valdi fárra að nýta slík réttindi. Til þess var vísað að við ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta yrði beitt einum þriggja mælikvarða við að staðreyna fullar bætur, mælikvörðum söluverðs, notagildis eða enduröflunarverðs. Málsaðilar voru sammála um að síðastgreindur mælikvarði ætti ekki við og Hæstiréttur taldi að mælikvörðum söluverðs og notagildis yrði ekki beitt afbrigðalaust, heldur yrði að hafa hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem lögð hefðu verið til grundvallar mati fallréttinda hér á landi frá því farið var að vinna raforku úr vatnsafli. Var þar meðal annars vísað til ákvörðunar bóta fyrir fallréttindi Blöndu í tilefni af byggingu Blönduvirkjunar. Þar hefði verið lagt til grundvallar að greiða skyldi fullt verð fyrir vatnsréttindi og miða bæri við fjárhagslegt tjón rétthafa en ekki ávinning orkufyrirtækis. Þá bæri að líta til stærðar og hagkvæmni virkjunar, samanburðar við aðra virkjunarkosti, dreifikerfi og markaðar fyrir orku sem framleidd yrði, og taka yrði tillit til hlutfalls milli verðs vatnsréttinda og stofnkostnaðar virkjunar, auk sérhags sem draga bæri frá bótum samkvæmt lögum. Þessi sjónarmið gæfu raunhæfa mynd af því hvernig nálgast mætti verðmat fallréttinda þannig að fullar bætur kæmu fyrir. Ekki var talið unnt að líta til sérálits í úrskurði matsnefndarinnar og heldur ekki matsgerðar dómkvaddra manna, sem byggði á svonefndri samningaleikjafræði, með vísan til þess að þær ættu sér ekki stoð í viðurkenndum matssjónarmiðum að íslenskum rétti. Þá þótti ekki verða byggt á annarri matsgerð dómkvaddra matsmanna, þar sem hún byggði á atriðum sem ýmist gerðust eftir viðmiðunartímamark við ákvörðun eignarnámsbóta eða höfðu ekki orðið. Talið var að matsnefnd sú sem starfað hafði á grundvelli samnings aðila hefði í öllum aðalatriðum lagt réttan grundvöll að niðurstöðu sinni um fullar bætur til vatnsréttindahafa. Var fallist á með héraðsdómi að leggja til grundvallar þá niðurstöðu úrskurðarins 22. ágúst 2007 að hóflegt væri að ákvarða bætur á þeirri forsendu að grunnverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar væru 1,4% af áætluðum stofnkostnaði virkjunarinnar eða 1.540 milljónir króna. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. apríl 2012. Þau krefjast aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Til vara krefjast áfrýjendur þess að stefnda verði gert að greiða þeim eftirtaldar fjárhæðir með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 14. febrúar 2006 til 22. ágúst 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 22. febrúar 2008 og 23. febrúar 2011: Áfrýjendurnir Stefán Halldórsson, Anna G. Halldórsdóttir og Þórey Kolbrún Halldórsdóttir krefjast aðallega 956.411.412 króna, til vara 478.205.706 króna, að því frágengnu 384.053.000 króna, að öðrum kosti 233.849.872 króna, en til ítrustu vara 151.180.110 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 31.110.689 og 59.547.920 krónur. Áfrýjendurnir Bragi S. Björgvinsson, Sigurður Björgvinsson, Jakob Bjarnar Grétarsson, Stefán Snær Grétarsson, Gunnlaugur Snædal, Jón Snædal, Kristján Snædal, Elín Bergljót Björgvinsdóttir, Stefanía Katrín Karlsdóttir, Jakob Karlsson og Grétar Karlsson krefjast aðallega 706.829.953 króna, til vara 353.414.977 króna, að því frágengnu 283.832.000 króna, að öðrum kosti 172.825.305 króna, en til ítrustu vara 111.728.728 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 22.992.173 og 44.008.542 krónur. Áfrýjendurnir Jakob Karlsson, Grétar Karlsson og Stefanía Katrín Karlsdóttir krefjast aðallega 245.467.465 króna, til vara 122.733.733 króna, að því frágengnu 98.569.000 króna, að öðrum kosti 60.018.664 króna, en til ítrustu vara 38.801.083 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.984.751 króna og 15.283.342 krónur. Áfrýjendurnir Anna Björg Einarsdóttir og Ragnheiður Ragnarsdóttir krefjast aðallega 84.142.628 króna, til vara 42.071.314 króna, að því frágengnu 33.788.000 króna, að öðrum kosti 20.573.513 króna, en til ítrustu vara 13.300.439 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.737.040 og 5.238.878 krónur. Áfrýjendurnir Mikael Jónsson og Landsbankinn hf. krefjast aðallega 35.270.275 króna, til vara 17.635.137 króna, að því frágengnu 14.163.000 króna, að öðrum kosti 8.623.851 krónu, en til ítrustu vara 5.575.178 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.147.294 og 2.195.995 krónur. Áfrýjendurnir Lárus Brynjar Dvalinsson, Þórarinn Hrafnkelsson og Benedikt Hrafnkelsson krefjast aðallega 112.295.594 króna, til vara 56.147.797 króna, að því frágengnu 45.093.000 króna, að öðrum kosti 27.457.128 króna, en til ítrustu vara 17.750.583 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.652.818 og 6.991.735 krónur. Áfrýjendurnir Sigvaldi H. Ragnarsson og Gréta Dröfn Þórðardóttir krefjast aðallega 274.888.000 króna, til vara 137.444.000 króna, að því frágengnu 110.383.000 króna, að öðrum kosti 67.212.209 króna, en til ítrustu vara 43.451.592 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 8.941.687 og 17.114.980 krónur. Áfrýjendurnir Jónas Guðmundsson, Rúnar Guðmundsson og Helga Hallgrímsdóttir krefjast aðallega 138.867.213 króna, til vara 69.433.606 króna, að því frágengnu 55.763.000 króna, að öðrum kosti 33.954.091 krónu, en til ítrustu vara 21.950.763 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.517.146 krónur og 8.646.118 krónur. Áfrýjendurnir Svandís Sigurjónsdóttir og Guðgeir Þ. Ragnarsson Hjarðar krefjast aðallega 47.447.896 króna, til vara 23.723.948 króna, að því frágengnu 19.053.000 króna, að öðrum kosti 11.601.372 króna, en til ítrustu vara 7.500.097 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.543.444 og 2.954.254 krónur. Áfrýjendurnir Elís Hrafnkelsson og Gerður Bjarnadóttir krefjast aðallega 186.158.219 króna, til vara 93.079.109 króna, að því frágengnu 74.753.000 króna, að öðrum kosti 45.517.102 króna, en til ítrustu vara 29.426.060 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.055.446 og 11.590.525 krónur. Áfrýjandinn Stefán Sigurðsson krefst aðallega 82.085.631 krónu, til vara 41.042.816 króna, að því frágengnu 32.962.000 króna, að öðrum kosti 20.070.562 króna, en til ítrustu vara 12.975.289 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.670.158 krónur og 5.110.861 króna. Áfrýjandinn Benedikt Ólason krefst aðallega 874.166.401 krónu, til vara 437.083.201 krónu, að því frágengnu 351.027.000 króna, að öðrum kosti 213.740.340 króna, en til ítrustu vara 138.179.628 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 28.435.386 og 54.427.213 krónur. Áfrýjandinn Gunnþórunn Jónsdóttir krefst aðallega 69.434.851 krónu, til vara 34.717.426 króna, að því frágengnu 27.882.000 króna, að öðrum kosti 16.977.350 króna, en til ítrustu vara 10.975.578 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.258.574 og 4.323.059 krónur. Áfrýjandinn Svandís Skúladóttir krefst aðallega 153.258.720 króna, til vara 76.629.360 króna, að því frágengnu 61.542.000 króna, að öðrum kosti 37.472.924 króna, en til ítrustu vara 24.225.631 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.985.325 og 9.542.240 krónur. Áfrýjandinn Lífsval ehf. krefst aðallega 89.994.859 króna, til vara 44.997.430 króna, að því frágengnu 36.138.000 króna, að öðrum kosti 22.004.428 króna, en til ítrustu vara 14.225.502 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.927.399 og 5.603.237 krónur. Áfrýjandinn Kjartan Sigurðsson krefst aðallega 98.217.866 króna, til vara 49.108.933 króna, að því frágengnu 39.440.000 króna, að öðrum kosti 24.015.016 króna, en til ítrustu vara 15.525.314 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.194.930 og 6.115.306 krónur. Áfrýjandinn Þorsteinn Pétursson krefst aðallega 52.555.523 króna, til vara 26.277.762 króna, að því frágengnu 21.104.000 króna, að öðrum kosti 12.850.226 króna, en til ítrustu vara 8.307.460 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.709.538 og 3.272.169 krónur. Áfrýjendurnir Gunnþórunn Ingólfsdóttir og Jósef Valgarð Þorvaldsson krefjast aðallega 12.516.303 króna, til vara 6.258.152 króna, að því frágengnu 5.026.000 króna, að öðrum kosti 3.060.331 krónu, en til ítrustu vara 1.978.454 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 407.098 og 779.212 krónur. Áfrýjendurnir Friðrik Kjartansson, Sigbjörn Jóhannsson, Símon Árnason og Emil Jóhann Árnason krefjast aðallega 65.953.397 króna, til vara 32.976.698 króna, að því frágengnu 26.484.000 króna, að öðrum kosti 16.126.108 króna, en til ítrustu vara 10.425.264 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.145.387 og 4.106.414 krónur. Áfrýjandinn Guðgeir Þ. Ragnarsson Hjarðar krefst aðallega 49.980.542 króna, til vara 24.990.271 krónu, að því frágengnu 20.070.000 króna, að öðrum kosti 12.220.623 króna, en til ítrustu vara 7.900.433 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.625.761 króna og 3.111.815 krónur. Áfrýjandinn Mælivellir ehf. krefst aðallega 252.427.885 króna, til vara 126.213.942 króna, að því frágengnu 101.364.000 króna, að öðrum kosti 61.720.540 króna, en til ítrustu vara 39.901.317 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 8.211.123 og 15.716.632 krónur. Áfrýjendurnir Jón Helgason, Gyða Árný Helgadóttir, Anna Guðný Helgadóttir og Bjarni Helgason krefjast aðallega 169.393.445 króna, til vara 84.696.722 króna, að því frágengnu 68.021.000 króna, að öðrum kosti 41.417.987 króna, en til ítrustu vara 26.776.050 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.510.096 og 10.546.687 krónur. Áfrýjendurnir Eiríkur S. Skjaldarson, Vilhjálmur Snædal og Þorsteinn Snædal krefjast aðallega 319.489.470 króna, til vara 159.744.735 króna, að því frágengnu 128.293.000 króna, að öðrum kosti 78.117.608 króna, en til ítrustu vara 50.501.753 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 10.392.524 og 19.891.980 krónur. Áfrýjandinn Ragnar Sigvaldason krefst aðallega 191.851.069 króna, til vara 95.925.535 króna, að því frágengnu 77.039.000 króna, að öðrum kosti 46.909.047 króna, en til ítrustu vara 30.325.930 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.240.660 og 11.945.033 krónur. Áfrýjandinn Sigrún Júlíusdóttir krefst aðallega 175.878.215 króna, til vara 87.939.107 króna, að því frágengnu 70.625.000 krónur, að öðrum kosti 43.003.563 krónur, en til ítrustu vara 27.801.098 krónur, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.721.033 og 10.950.436 krónur. Áfrýjandinn Emil Jóhann Árnason krefst aðallega 543.448.119 króna, til vara 271.724.060 króna, að því frágengnu 218.225.000 króna, að öðrum kosti 132.877.203 króna, en til ítrustu vara 85.902.934 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 17.677.581 króna og 33.836.059 krónur. Áfrýjandinn Eiríkur S. Skjaldarson krefst aðallega 154.366.908 króna, til vara 77.183.454 króna, að því frágengnu 61.987.000 króna, að öðrum kosti 37.743.884 króna, en til ítrustu vara 24.400.803 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.021.338 og 9.611.174 krónur. Áfrýjandinn Snæbjörn Valur Ólason krefst aðallega 229.018.961 krónu, til vara 114.509.481 krónu, að því frágengnu 91.964.000 króna, að öðrum kosti 55.996.880 króna, en til ítrustu vara 36.201.065 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.449.691 króna og 14.259.200 krónur. Áfrýjandinn Hjarðarhagi ehf. krefst aðallega 364.723.479 króna, til vara 182.361.739 króna, að því frágengnu 146.457.000 króna, að öðrum kosti 89.177.667 krónur, en til ítrustu vara 57.651.901 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 11.863.940 og 22.708.369 krónur. Áfrýjandinn Halldóra Hildur Eyþórsdóttir krefst aðallega 115.301.400 króna, til vara 57.650.700 króna, að því frágengnu 46.300.000 króna, að öðrum kosti 28.192.070 króna, en til ítrustu vara 18.225.711 krónu, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.750.569 og 7.178.838 krónur. Áfrýjandinn Bláfeldur ehf. krefst aðallega 170.972.302 króna, til vara 85.486.151 krónu, að því frágengnu 68.655.000 króna, að öðrum kosti 41.804.030 króna, en til ítrustu vara 27.025.620 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 5.561.545 og 10.645.162 krónur. Áfrýjandinn Katrín Ásgeirsdóttir krefst aðallega 31.631.930 króna, til vara 15.815.965 króna, að því frágengnu 12.702.000 króna, að öðrum kosti 7.734.248 króna, en til ítrustu vara 5.000.064 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 1.028.963 og 1.969.509 krónur. Áfrýjandinn Hvannármenn ehf. krefst aðallega 217.790.149 króna, til vara 108.895.074 króna, að því frágengnu 87.455.000 króna, að öðrum kosti 53.251.350 króna, en til ítrustu vara 34.426.125 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 7.084.409 og 13.560.027 krónur. Áfrýjandinn Arnór Benediktsson krefst aðallega 83.034.440 króna, til vara 41.517.220 króna, að því frágengnu 33.343.000 króna, að öðrum kosti 20.302.553 króna, en til ítrustu vara 13.125.268 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 2.701.027 og 5.169.945 krónur. Áfrýjandinn Sigvaldi H. Ragnarsson krefst aðallega 282.954.117 króna, til vara 141.477.058 króna, að því frágengnu 113.622.000 króna, að öðrum kosti 69.184.436 króna, en til ítrustu vara 44.726.604 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 9.204.072 og 17.617.203 krónur. Áfrýjandinn Helgi Árnason krefst aðallega 106.443.363 króna, til vara 53.221.682 króna, að því frágengnu 42.743.000 króna, að öðrum kosti 26.026.213 króna, en til ítrustu vara 16.825.520 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 3.462.460 og 6.627.377 krónur. Áfrýjandinn Birgir Þór Ásgeirsson krefst aðallega 301.300.238 króna, til vara 150.650.119 króna, að því frágengnu 120.989.000 króna, að öðrum kosti 73.670.202 króna, en til ítrustu vara 47.626.578 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 9.800.870 og 18.759.515 krónur. Áfrýjandinn Valgeir Magnússon krefst aðallega 23.092.654 króna, til vara 11.546.327 króna, að því frágengnu 9.273.000 króna, að öðrum kosti 5.646.330 króna, en til ítrustu vara 3.650.260 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 751.143 og 1.437.736 krónur. Áfrýjandinn Gullvör ehf. krefst aðallega 613.039.860 króna, til vara 306.519.930 króna, að því frágengnu 246.170.000 króna, að öðrum kosti 149.892.913 króna, en til ítrustu vara 96.903.312 króna, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 19.941.299 og 38.168.965 krónur. Í öllum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda, en til vara að kröfur þeirra verði lækkaðar, hafnað verði kröfu um dráttarvexti og málskostnaður falli niður. Látist hefur Sigvarður Halldórsson, sem átti aðild að málinu í héraði, og eru áfrýjendurnir Stefán Halldórsson, Anna G. Halldórsdóttir og Þórey Kolbrún Halldórsdóttir komin í hans stað. Þá hefur látist Eiríkur Magnússon, sem átti aðild að málinu í héraði, og er áfrýjandinn Gunnþórunn Jónsdóttir komin í hans stað. I Áfrýjendur framseldu stefnda á grundvelli samnings 13. desember 2005 vatnsréttindi sín í vatnsföllunum Jökulsá á Dal, einnig nefnd Jökulsá á Brú, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá, auk vatnsfalla sem í þær renna. Stefndi nýtir vatnsföllin til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun og er orkan seld álveri Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Með lögum nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar veitti Alþingi stefnda heimild til að reisa og reka í tveimur áföngum Kárahnjúkavirkjun. Í fyrri áfanga skyldi stefnda samkvæmt lögunum heimilt að reisa þrjár stíflur við Fremri-Kárahnjúka, Kárahnjúkastíflu, Desjarárstíflu og Sauðadalsstíflu, veita Jökulsá á Brú frá miðlunarlóni, Hálslóni, um aðrennslisgöng undir Fljótsdalsheiði að stöðvarhúsi, reisa stöðvarhús neðan jarðar í Fljótsdal með frárennsli eftir göngum og skurði út í farveg Jökulsár í Fljótsdal, svo og að reisa önnur mannvirki vegna virkjunarinnar. Í síðari áfanga skyldi stefnda heimilt að reisa stíflu í farvegi Jökulsár í Fljótsdal, Ufsarstíflu, veita ánni ásamt vatni af Hraunum inn í aðrennslisgöng Kárahnjúkavirkjunar á Fljótsdalsheiði og reisa önnur mannvirki vegna virkjunarinnar. Leyfið skyldi falla úr gildi 10 árum eftir gildistöku laganna ef leyfishafi hefði þá ekki hafið framkvæmdir og 15 árum eftir gildistöku laganna ef virkjunin væri þá ekki komin í rekstur. Forsætisráðherra veitti 30. júlí 2002 leyfi til framkvæmdanna á grundvelli laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Iðnaðarráðherra veitti stefnda leyfi fyrir allt að 750 MW Kárahnjúkavirkjun 2. september 2002. Framkvæmdaleyfi sveitarstjórnar Fljótsdalshrepps fyrir Kárahnjúkavirkjun var gefið út 28. janúar 2003 og sambærilegt leyfi sveitarstjórnar Norður-Héraðs 2. febrúar sama ár. Í Kárahnjúkavirkjun er samnýtt vatn úr framangreindum þremur vatnsföllum. Úr Hálslóni rennur vatnið sem fyrr segir um jarðgöng austur um Fljótsdalsheiði, þar sem göngin tengjast öðrum göngum úr Ufsarlóni suðaustan við Þrælaháls. Eftir það er vatninu veitt með jarðgöngum að Teigsbjargi, þar sem það fellur niður tvenn lóðrétt 400 m fallgöng að hverflum Fljótsdalsstöðvar, en svo nefnist aflstöð Kárahnjúkavirkjunar. Stöðvarhúsið er neðanjarðar, um 800 m inni í Teigsbjargi. Vatni úr vatnsföllum þeim sem áður greinir er veitt til sex aflvéla Kárahnjúkavirkjunar og miðlað þangað eftir því sem stefndi metur þarfir sínar í þeim efnum. Hver vélasamstæða Kárahnjúkavirkjunar er 115 MW, uppsett afl hennar er 690 MW, virkjað meðalrennsli um 110 m³/sek og meðalorkugeta virkjunarinnar er 4.570 GWst á ári. Afl stöðvarinnar er ákveðið ríflegt miðað við það vatn sem til umráða er og mun samkvæmt gögnum málsins nærri láta að ein vélasamstæðan sé til vara. Ræðst framleiðslugeta virkjunarinnar þannig af innrennsli í lónin og miðlunarrými þeirra en ekki af uppsettu afli virkjunarinnar. Frá stöðvarhúsi Fljótsdalsstöðvar er vatninu veitt um frárennslisskurð sem opnast út í farveg Jökulsár í Fljótsdal og Lagarfljóts sem er í 25,5 m hæð yfir sjó, og eykst vatnsmagn Lagarfljóts af þessum sökum sem svarar vatnsmagni Jökulsár á Dal. Frá tengivirki við stöðvarhúsið í Fljótsdal liggja tvær háspennulínur, Fljótsdalslínur 3 og 4, sem hvor um sig er 50 km löng, byggðar fyrir 420 kV spennu en reknar á 220 kV spennu. Þessar línur eru í eigu Landsnets hf. og hafa eingöngu það hlutverk að flytja raforku frá Fljótsdalsstöð til álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Hluti svokallaðrar byggðalínu, Kröflulína 2, sem er 132 kV og liggur frá Kröflu að Hryggstekk, er tengd tengivirkinu í Fljótsdal. Framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun hófust árið 2003, formleg gangsetning Fljótsdalsstöðvar var 30. nóvember 2007, en fimm af sex aflvélum virkjunarinnar voru gangsettar á fjórða ársfjórðungi 2007 og sú sjötta í febrúar 2008. II Áfrýjendur reisa aðalkröfu sína um ómerkingu héraðsdóms á fjölda röksemda, sem raktar eru í greinargerð þeirra fyrir Hæstarétti. Af þeim röksemdum er þess helst að geta í fyrsta lagi að áfrýjendur bera því við að þegar málið var tekið til munnlegs flutnings í héraði öðru sinni, rúmum fjórum mánuðum eftir að það var dómtekið í byrjun, hafi dómurinn ákveðið að lögmenn áfrýjenda fengju samtals 90 mínútur til að flytja það og lögmaður stefnda jafn langan tíma, en þetta telja áfrýjendur benda til þess að dómur hafi í raun verið felldur á það á grundvelli upphaflegs málflutnings og þá að liðnum frestum samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í öðru lagi vísa áfrýjendur til þess að undir rekstri málsins í héraði hafi aldrei verið fært í þingbók að aðilarnir hafi lýst gagnaöflun lokið, en þrátt fyrir það hafi dómurinn hafnað því að áfrýjendur fengju að leggja fram ný gögn þegar málið var munnlega flutt öðru sinni 10. janúar 2011. Í þriðja lagi séu gallar á samningu hins áfrýjaða dóms með því að þar sé ekki sjálfstæð lýsing á atvikum málsins, heldur séu raktar lýsingar aðilanna hverra fyrir sig og sé það andstætt d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Í fjórða lagi telja áfrýjendur að héraðsdómur hafi gagnstætt ákvæði 1. mgr. 111. gr. sömu laga reist niðurstöðu sína á „sjónarmiðum sem byggja ekki á málsástæðum aðila“, svo sem segir í greinargerð þeirra hér fyrir dómi, en í því sambandi er vísað til þriggja nánar tilgreindra atriða. Í fimmta lagi hafi héraðsdómur í tilteknum tilvikum ýmist látið ógert að taka afstöðu til málsástæðna eða gert það með ófullnægjandi rökum, en af þessu taka áfrýjendur sjö dæmi. Í sjötta lagi telja áfrýjendur að hinn áfrýjaði dómur hvíli í tilteknum atriðum á röngum lagalegum forsendum, sem valdi því að umfjöllun þar um málsástæður hafi orðið „ábótavant eða bjöguð“, og hafi af þessum sökum heldur ekki nýst þekking sérfróðra meðdómsmanna við úrlausn málsins eða þeir getað sinnt því hlutverki sínu að yfirfara og gagnrýna matsgerðir, sem liggja fyrir í málinu. Loks er þess að geta að áfrýjendur vísa til þess að í hinum áfrýjaða dómi hafi ekki verið tekin afstaða til kröfu þeirra um málskostnað vegna gagnsakar, sem stefndi höfðaði fyrir héraðsdómi en felldi svo niður undir rekstri málsins. Um fyrstu röksemd áfrýjenda, sem greinir hér að framan, er þess að gæta að þótt mál þetta sé af þeirra hendi mikið að vöxtum ætti lögmönnum, sem farið hafa með það af þeirra hálfu, að hafa verið fært að gera því nægileg skil með munnlegum flutningi í hálfa aðra klukkustund, enda hafði héraðsdómur áður hlýtt á flutning málsins. Dómur í málinu var kveðinn upp fimmtán dögum eftir að það var flutt á ný. Þessi röksemd áfrýjenda fyrir ómerkingu hins áfrýjaða dóms er því haldlaus. Aðalmeðferð málsins fór upphaflega fram 30. ágúst 2010. Rétt er hjá áfrýjendum að eftir gögnum málsins höfðu dómendur ekki áður gætt að því að leita yfirlýsinga aðilanna um að gagnaöflun væri lokið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að lögmönnum áfrýjenda mátti vera jafnljóst og dómendum að aðalmeðferð máls hefst að jafnaði ekki fyrr en gagnaöflun hefur verið lýst lokið, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Eftir að málið hafði verið dómtekið fyrra sinni gat ekki orkað tvímælis að gagnaöflun aðilanna væri í raun lokið, hvað sem leið yfirlýsingum þeirra eða bókunum í þingbók. Upp frá þessu gátu áfrýjendur því ekki vænst þess að eiga kost á að koma frekari gögnum að fyrir héraðsdómi nema svo stæði á, sem um ræðir í 104. gr. sömu laga. Er því ekki ástæða til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm sökum þess að áfrýjendur hafi ekki fengið að leggja fram ný gögn þegar málið var flutt öðru sinni 10. janúar 2011. Á hinum áfrýjaða dómi er að sönnu sá annmarki, sem áfrýjendur benda á, að ekki var gerð þar grein fyrir málinu á þann hátt, sem mælt er fyrir um í d. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Samning dómsins er að þessu leyti aðfinnsluverð, en ekki eru næg efni til að verða við aðalkröfu áfrýjenda á þessum grunni. Þótt héraðsdómur hafi ekki í þaula tekið berum orðum afstöðu til sérhverrar málsástæðu, sem áfrýjendur báru fyrir sig, og í einstaka tilvikum vísað aukalega til atriða, sem aðilarnir virðast ekki beinlínis hafa hreyft sem málsástæðu í skriflegum málatilbúnaði sínum í héraði, verður ekki að virtum hinum áfrýjaða dómi heildstætt fallist á að þar hafi verið vikið frá ákvæðum 2. mgr. 111. gr. eða 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 á þann hátt að ómerkingu varði. Færi dómurinn ófullnægjandi rök fyrir niðurstöðum sínum eða reisi hann þær á röngum lagalegum forsendum, svo sem áfrýjendur halda fram, kæmu slíkir annmarkar til skoðunar við úrlausn um efni málsins og geta þeir ekki varðað ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 var gagnsök stefnda í máli þessu, sem hann felldi niður undir rekstri þess í héraði, ekki „sérstakt mál“, svo sem áfrýjendur komast að orði í greinargerð sinni fyrir Hæstarétti, heldur þáttur í máli þeirra á hendur stefnda. Krafa um málskostnað vegna þessa þáttar málsins hafði af þeim sökum enga þá sérstöðu að héraðsdómi hefði borið að kveða sérstaklega á um hann í hinum áfrýjaða dómi, heldur átti með réttu að meta málskostnað vegna málsins sem eina heild, svo sem þar var gert. Að virtu þessu og öðru því, sem að framan greinir, standa engin haldbær rök til að verða við aðalkröfu áfrýjenda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. III Síðla sumars 2005 komst stefndi að samkomulagi við áfrýjendur og fleiri eigendur vatnsréttinda á vatnasvæði því sem hér um ræðir, um efnisatriði samnings um málsmeðferð til úrlausnar á því hvert væri rétt endurgjald fyrir vatnsréttindi sem nýtt yrðu vegna Kárahnjúkavirkjunar. Leiddu viðræður stefnda og rétthafanna til þess, að gerður var 13. desember 2005 samningur um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau. Samkvæmt grein 1.2 samningsins skal gerð hans koma í stað eignarnáms vatnsréttinda samkvæmt 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, viðkomandi ákvæðum vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Réttindi þau sem stefndi öðlast við gerð hans og framkvæmd skulu að öllu leyti vera jafngild því sem vera myndi ef réttindin hefðu verið tekin eignarnámi lögum samkvæmt. Í grein 1.3 er svo fyrir mælt að vatnsréttarhafar skuli á sama hátt eiga allan þann rétt á hendur stefnda sem vera myndi ef réttindi þeirra hefðu í samræmi við ákvæði fyrrgreindra laga verið tekin eignarnámi. Fram kemur í samningnum að honum sé ekki ætlað að skerða rétt aðila að neinu leyti, heldur stofna til meðferðar um úrlausn ágreinings um verðmæti vatnsréttindanna er tryggi að mati samningsaðila betur en ella eðlilega og skjóta framvindu og vandaða úrlausn málsins. Samkvæmt grein 9.1 skyldi samningurinn taka gildi þegar fyrir lægi undirritun eigenda eða fyrirsvarsmanna annars vegar 75% þeirra jarðeigna sem teldust geta átt vatnsréttindi sem nýtt yrðu vegna Kárahnjúkavirkjunar og taldar voru upp í fylgiskjölum með samningnum, og hins vegar 75% þeirra réttinda sem um ræddi, miðað við þær bráðabirgðaupplýsingar sem fram kæmu á listum sömu fylgiskjala. Samþykki allra eigenda jarðeignar sem væri í óskiptri sameign þyrfti til aðildar að samningnum. Ágreiningslaust er að samningurinn tók gildi 14. febrúar 2006 þegar tilskildum fjölda undirskrifta hafði verið náð. Í grein 2.1 samningsins kemur fram að endurgjald fyrir vatnsréttindin skuli ákveðið af matsnefnd samkvæmt „ákvæðum samnings þessa, og greitt í samræmi við niðurstöður hennar, eða eftir atvikum dómstóla, í eitt skipti fyrir öll.“ Skipun matsnefndarinnar, málsmeðferð fyrir henni og heimild til að bera úrskurð hennar undir dómstóla er nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt grein 2.2 samningsins skyldi matsnefndin meta umfang og verðmæti vatnsréttindanna, skil þeirra milli einstakra jarðeigna eða vatnsréttarhafa og greiðslur vegna hverrar þeirra um sig Matsnefndin lauk störfum með úrskurði 22. ágúst 2007. Niðurstaða meirihluta hennar var að umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld voru stefnda skyldi miðast við innrennsli í Kelduárlón, Ufsarlón og Hálslón og svara til þess vatnsrennslis sem stefndi gæti nýtt til raforkuframleiðslu á hverjum tíma í aflstöð Fljótsdalsvirkjunar. Skyldi stefndi einn hafa heimild til að stýra miðlun og ákveða úr hvaða uppistöðulónum miðlað væri vatni til Fljótsdalsstöðvar. Meirihlutinn taldi hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa fyrir grunnréttindi vera 1.540.000.000 krónur, og skyldi sú fjárhæð skiptast milli vatnasviða í hlutföllunum 76,15% til rétthafa Jökulsár á Dal, 17,14% til rétthafa Jökulsár í Fljótsdal og 6,71% til rétthafa Kelduár. Auk bóta fyrir grunnréttindi skyldi stefndi samkvæmt úrskurði meirihlutans greiða rétthöfum Jökulsár á Dal 4,254% álag á grunnbætur, en með því væru bætt fallréttindi árinnar sem nýtanleg væru frá skurðenda við Fljótsdalsstöð og til sjávar. Þá vísaði meirihlutinn til þess að stefndi hefði samþykkt að greiða rétthöfum Jökulsár í Fljótsdal sérstakar bætur fyrir fallréttindi árinnar, frá Ufsarstíflu í 625 m yfir sjávarmáli að skurðenda í Fljótsdal í 25,5 m yfir sjávarmáli, og skyldu bætur þessar vera 2,397% af grunnréttindum þeirra. Eins skyldu rétthafar Kelduár fá sérstakar bætur fyrir fallréttindi árinnar, úr 669 m hæð að Kelduárlóni í 625 m hæð, og taldist það álag hæfilega metið 7,339% af grunnbótum þeirra. Samkvæmt þessu taldi meirihlutinn að heildarbætur til rétthafa Jökulsár á Dal væru 1.222.611.305 krónur, til rétthafa Jökulsár á Fljótsdal 300.866.316 krónur og til rétthafa Kelduár 110.918.146 krónur, eða samtals 1.634.395.767 krónur. Með bréfi 20. september 2007 bauð stefndi áfrýjendum greiðslu í samræmi við niðurstöður matsnefndarinnar en gerði um leið þann fyrirvara, að færi svo að vatnsréttarhafar skytu málinu áfram til dómstóla myndi stefndi þar láta reyna á ítrasta rétt sinn. Hluti vatnsréttarhafa þáði tilboð stefnda, en þeim sem það ekki gerðu voru eigi að síður greiddar bætur og í því tilviki í samræmi við sjónarmið sem fram komu í úrskurði matsnefndar þeirrar sem ákvað bætur fyrir vatnsréttindi Blöndu. Voru bætur til áfrýjenda samkvæmt framansögðu greiddar 22. febrúar 2008. Í grein 5.1 samningsins 13. desember 2005 var ákvæði þess efnis að úrskurði matsnefndar gæti hver aðili um sig skotið til dómstóla. Skyldi aðili innan sex vikna frá úrskurði tilkynna gagnaðila með sannanlegum hætti ef hann vildi ekki una mati og mál þá höfðað innan sex mánaða frá úrskurði. Að öðrum kosti teldist aðili una mati og vera bundinn við úrskurð matsnefndarinnar. Með bréfum 2. október 2007 tilkynntu áfrýjendur stefnda að þeir sættu sig ekki við úrskurðinn hvað matsfjárhæð varðar og hygðust af því tilefni höfða dómsmál gegn stefnda. Jafnframt lýstu áfrýjendur því yfir að þeir hygðust una úrskurðinum varðandi umfang þeirra réttinda sem látin væru af hendi. Skorað var á stefnda að greiða áfrýjendum án tafar þær fjárhæðir sem þeir höfðu krafist fyrir matsnefndinni. Þessum kröfum svaraði stefndi með bréfi sama dag. Þar áskildi hann sér allan rétt til að láta reyna á niðurstöður úrskurðarins fyrir dómstólum, þar með talið um fjárhæð bóta til lækkunar og umfang framseldra réttinda. Jafnframt var greiðslukröfum áfrýjenda hafnað. Hér fyrir dómi deila aðilar hvorki um umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld voru stefnda vegna Kárahnjúkavirkjunar á grundvelli samningsins 13. desember 2005 né um skiptingu réttindanna milli þeirra þriggja vatnasviða sem í hlut eiga. Þá greinir á hinn bóginn mjög á um hvert sé verðmæti þeirra réttinda sem afhent voru og með hvaða aðferðum það skuli metið, og hafa þeir bent á ýmsar leiðir í því sambandi. Eins og nánar greinir í köflum IV og X hér á eftir styðjast málsaðilar í kröfugerð sinni meðal annars við tvær matsgerðir dómkvaddra manna, sem fengnir voru til að leggja mat á verðmæti þeirra vatnsréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun. Er þar annars vegar um að ræða matsgerð hagfræðinganna Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar 31. mars 2010 sem áfrýjendur fengu dómkvadda og hins vegar matsgerð lögfræðinganna Dan V.S.Wiium og Björns Þorra Viktorssonar 28. febrúar 2010 sem stefndi fékk dómkvadda. Stefndi hefur frá upphafi talið að þar sem frjáls verðmyndun á vatnsréttindum sé ekki fyrir hendi hér á landi og vatnsréttarhafarnir ekki haft neinn arð af réttindum sínum fram til þess tíma er þau voru framseld stefnda, þurfi að líta til þess í verðmati hversu arðbær væntanleg hagnýting réttindanna verði talin. Í því sambandi beri að leggja til grundvallar að sanngjarnt og eðlilegt hlutfall sé milli stofnkostnaðar virkjunarinnar og verðmætis réttindanna. Áfrýjendur hafna þeirri aðferð, að verðmæti réttinda þeirra sé ákvarðað sem hlutfall af stofnkostnaði Kárahnjúkavirkjunar, og telja þess í stað eðlilegt og sanngjarnt að ákveða verðmætið sem hlutfall af brúttósöluverði raforku. Fullt verð fyrir vatnsréttindin þannig metið sé á bilinu 7 til 15% af brúttósöluverðinu. Stefndi taldi við upphaf málsins að heildarverðmæti vatnsréttindanna væri á bilinu 150.000.000 til 375.000.000 krónur en upplýsti undir rekstri málsins fyrir matsnefndinni, að í kostnaðaráætlun hefði af varúðarástæðum verið gert ráð fyrir bótum til vatnsréttarhafa að fjárhæð 700.000.000 krónur, og hefði þá verið höfð hliðsjón af niðurstöðu matsnefndar um verðmæti vatnsréttinda í Blöndu. Kröfur áfrýjenda fyrir matsnefndinni og héraðsdómi byggðu á því aðallega að fullt verð fyrir vatnsréttindi allra þeirra vatnsfalla sem nýtt eru í Fljótsdalsstöð væri 93.330.000.000 krónur, en til vara 60.000.000.000 krónur. Héraðsdómur skipaður sérfróðum meðdómsmönnum komst að sömu niðurstöðu og meirihluti matsnefndarinnar að heildarverðmæti vatnsréttindanna, það er grunnbætur ásamt álagi, væri 1.634.395.767 krónur, og krefst stefndi staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Að gengnum héraðsdómi innti stefndi af hendi 23. febrúar 2011 til áfrýjenda greiðslur til viðbótar þeim sem inntar höfðu verið af hendi 22. febrúar 2008 í framhaldi af úrskurði matsnefndarinnar, og er óumdeilt að með þessum greiðslum hefur stefndi greitt áfrýjendum að fullu í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms. IV Fyrsta varakrafa áfrýjenda, sem jafnframt er aðalkrafa í efnisþætti málsins hér fyrir dómi, er á því byggð að heildarverðmæti vatnsréttinda, sem nýtt eru til raforkuframleiðslu í Kárahnjúkavirkjun, sé 24.903.110.048 krónur. Er þá lagt til grundvallar að bætur til handa áfrýjendum beri að miða við hlutfall af árlegum brúttótekjum stefnda af seldri raforku frá virkjuninni, og eru framtíðartekjurnar núvirtar til eingreiðslu með afvöxtun. Er verðmæti réttindanna samkvæmt þessu fundið út frá svokallaðri leiguaðferð og eingreiðsluútreikningi. Er hlutfallstala hverrar jarðar í vatnsréttindunum notuð til að finna fullt verð til hvers vatnsréttarhafa sem hlutfall af verðmæti réttindanna í heild sinni. Forsendur sem lagðar eru til grundvallar útreikningi kröfunnar byggja á verði á kílóvattstund, tryggðri orkugetu, leigugjaldi og stuðli sem notaður er til framreiknings eingreiðslu. Er til þess vísað að samkvæmt matsgerð Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar, sem síðar verður gerð grein fyrir, hafi meðalverð seldrar raforku á Íslandi árið 2006 miðað við verð á kílóvattstund við stöðvarvegg verið 2,07 til 2,18 krónur. Samkvæmt ársskýrslu stefnda hafi framleiðsla Kárahnjúkavirkjunar verið tæplega 4.800 GWst og miði áfrýjendur í kröfugerð sinni við 4.775.000.000 KWst eða 4.775 GWst. Leigugjald sé miðað við 10% og stuðull til framreiknings sé 23,92344498. Af þessu leiði að fullt grunnverð vatnsréttindanna sé margfeldi framangreindra talna og verði niðurstaðan 24.903.110.048 krónur. Önnur varakrafa áfrýjenda er á því reist að heildarverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar sé 12.451.555.024 krónur. Er þá byggt á sömu aðferð og í fyrstu varakröfunni, að því frátöldu að lagt er til grundvallar að leigugjald sé 5%. Í þriðju varakröfunni styðjast áfrýjendur við niðurstöðu sérálits í úrskurðinum 22. ágúst 2007. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að verðmæti vatnsréttindanna væri á bilinu 10 til 65.000.000.000 krónur miðað við núvirta eingreiðslu. Leggja áfrýjendur til grundvallar í kröfugerð sinni hér fyrir dómi að verðmætið sé 10.000.000.000 krónur sem var lágmark bóta samkvæmt sérálitinu. Með þessari aðferð telja áfrýjendur að fundinn sé afrakstur auðlindarinnar og á þeim grundvelli sé eingreiðsluverðmæti hennar metið. Sé þetta að öllu leyti í samræmi við mælikvarða eignarnámsreglna um notagildi. Í fjórðu varakröfunni leggja áfrýjendur matsgerð Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar, um verðmæti vatnsréttindanna til grundvallar, en þeir hafi talið verðmæti réttindanna vera 6.089.000.000 krónur. Í matsgerð þeirra séu færð rök fyrir því að fullt verð í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að skilja sem rétt verð samkvæmt lögmálum hagfræði. Um það sé fjallað í matsgerðinni hvernig finna eigi slíkt rétt verð í einstökum tilvikum. Við eignarnám sé það iðulega svo að slíkt verð sé ekki ein tala heldur tölubil og færi þeir rök að því að við slíkar aðstæður sé viðeigandi að nota svokallaða samningaleikjafræði til að finna fullt verð sem eina tölu á bili „réttra verða.“ Í aðferðinni felist að í verðmati eigi að leggja til grundvallar hver líkleg samningsniðurstaða hefði orðið, ef aðilar hefðu sest að samningaborði. Í fimmtu varakröfunni miða áfrýjendur við niðurstöðu matsgerðar Dan V.S. Wiium og Björns Þorra Viktorssonar sem síðar verður gerð nánari grein fyrir. Samkvæmt þeirri matsgerð sé verðmæti vatnsréttinda sem látin voru af hendi til Kárahnúkavirkjunar 3.936.438.724 krónur. V Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn meðal annars á því að það sé andstætt reglum um eignarnám að setja úrskurð matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar skör hærra en rökstuddar matsgerðir dómkvaddra manna í málinu, eins og gert hafi verið í hinum áfrýjaða dómi. Svo byggt verði á matsgerðum dómkvaddra manna nægi að þær séu betur rökstuddar en úrskurður matsnefndarinnar og í meira samræmi við þá grundvallarreglu um eignarnám að greiða skuli fullt verð til eignarnámsþola. Á það er fallist sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að með því að fela sérstakri nefnd að meta umfang vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar og verðmæti þeirra hafi málsaðilar og aðrir sem áttu hlut að samningnum 13. desember 2005 fellt deilu sína í sérstakan farveg. Í því ferli ber að leggja til grundvallar að samkvæmt greinum 1.2 og 1.3 samningsins skal niðurstaða þeirrar málsmeðferðar vera sú sama og orðið hefði ef stefndi hefði tekið réttindi áfrýjenda eignarnámi lögum samkvæmt. Samkvæmt þessu hefur úrskurðar matsnefndarinnar stöðu áþekka úrskurðum matsnefndar eignarnámsbóta sem er lögbundið stjórnvald, en úrskurðir hennar sæta endurskoðun dómstóla. Hefur verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd að þeir úrskurðir séu ekki rétthærri matsgerðum dómkvaddra manna, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 17. mars 2005 í máli nr. 349/2004 sem birtur er í dómasafni 2005 á blaðsíðu 1237. Af þessu leiðir að sönnunargildi úrskurðarins 22. ágúst 2007 verður ekki talið ríkara en matsgerða dómkvaddra manna sem fyrir liggja í málinu, heldur verður hvert þessara gagna metið að verðleikum þegar á reynir. VI Það er meginregla íslensks réttar, að heimild til ráðstöfunar og nýtingar orkulindar fer saman við heimild til ráðstöfunar og nýtingar þeirrar fasteignar, þar sem orkulindina er að finna, innan þeirra takmarka sem leiðir af lögum og samningum. Regla þessa efnis kom meðal annars fram í 56. kapítula landsleigubálks Jónsbókar og kvað á um að hver maður ætti vatn og veiði fyrir sínu landi, svo sem nánar getur í dómi Hæstaréttar 20. mars 1963 í máli nr. 163/1961 sem birtur er í dómasafni 1963 á blaðsíðu 173. Hvað orku fallvatna varðar sér þessarar reglu nú stað í 2. gr. og 49. gr. vatnalaga. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna fylgir landareign hverri, þar með talið þjóðlendu, réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er á þann hátt sem lögin heimila. Í 1. mgr. 49. gr. laganna kemur fram að eiganda landareignar sem vatnsréttindi fylgja er rétt að nota það vatn sem um hana rennur til að vinna úr því orku. Vatnsréttindi, þar með talin fallréttindi, eru samkvæmt þessu þáttur í eignarrétti landeiganda sem verndar nýtur samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar, og skulu samkvæmt því bætur greiddar ef réttindin eru skert. Er bótaréttur landeiganda ekki takmarkaður við tjón af töku vatns sem landeigandi er þegar byrjaður að hagnýta, sbr. dóm Hæstaréttar 21. júní 1955 í máli nr. 51/1955 sem birtur er í dómasafni þess árs á blaðsíðu 431. Þá hefur og verið lagt til grundvallar í dómaframkvæmd hér á landi, að réttindi til hagnýtingar landgæða teljist verðmæt á fjárhagslegan mælikvarða þótt fáir, og jafnvel aðeins einn, hafi fjárhagslega og tæknilega getu til að afla sér og nýta þær heimildir sem um ræðir, sbr. dóm Hæstaréttar 29. júní 1983 í máli nr. 89/1980 sem birtur er í dómasafni 1983 á blaðsíðu 1538. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur verið lagt til grundvallar í íslenskum rétti að við ákvörðun bóta skuli beita einum af þremur mælikvörðum við að staðreyna fullar bætur til eignarnámsþola, mælikvörðum söluverðs, notagildis eða enduröflunarverðs. Málsaðilar eru sammála um að síðastgreindi mælikvarðinn geti ekki átt hér við. Af eðli fallréttinda leiðir að mælikvörðum söluverðs og notagildis verður ekki afbrigðalaust um þau beitt. Kemur þar til að tilvikin, þar sem landeigendur hafa ýmist selt slík réttindi eða hagnýtt sjálfir, eru fá í samanburði við önnur réttindi sem tíðast ganga kaupum og sölum í viðskiptum manna á milli og helst reynir á við framkvæmd eignarnáms. Frjáls verðmyndun á fallréttindum hefur því ekki verið til staðar hér á landi, þegar um er að ræða réttindi sem nýtt eru til framleiðslu raforku til stóriðju. Til þess er þó að líta að frá því farið var að vinna raforku úr vatnsafli hér á landi hafa fallréttindi og önnur orkunýtingarréttindi gengið kaupum og sölum og þau verið arðberandi í höndum eigenda. Verðmæti þeirra hefur og í nokkrum tilvikum verið metið til fjár og þá ýmist af matsnefnd eignarnámsbóta, dómkvöddum matsmönnum, sérstökum úrskurðarnefndum eða gerðardómum sem rétthafar og orkufyrirtæki hafa sameiginlega falið að leysa úr ágreiningi um verðmæti réttindanna. Þeir úrskurðir og matsgerðir sem hér er skírskotað til liggja fyrir í málinu og endurspegla ákveðin viðhorf og sjónarmið sem lögð hafa verið til grundvallar hér á landi við mat á verðmæti vatnsréttinda. Falla þau um flest í sama farveg og var á þeim í meginatriðum byggt í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar, eins og nánar verður rakið í kafla VII hér á eftir. Er þá næst að því að huga hver þessi sjónarmið eru og hvort þau séu samrýmanleg reglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um að fullt verði skuli koma fyrir eignarnumin verðmæti. Í framhaldinu þarfnast skoðunar hvort einhverjar þær breytingar hafi orðið á íslenskum lögum sem valdi því að vikið skuli frá þeim sjónarmiðum sem í matsgerðunum og úrskurðunum koma fram. VII Samkvæmt 2. gr. raforkulaga taka þau til vinnslu, flutnings, dreifingar og viðskipta með raforku á íslensku forráðasvæði án tillits til orkugjafa. Orkulind er í 3. gr. sömu laga skilgreind sem náttúruleg uppspretta orku í ákveðnu formi og eru í dæmaskyni nefnd vatnsföll, jarðhitageymar, sjávarföll, vindur og sólarljós, en einnig olíu- og gaslindir og kolanámur. Ráðherra er í 1. mgr. 23. gr. laganna veitt heimild til að taka eignarnámi land, landgæði, mannvirki, aðstöðu og önnur réttindi landeiganda að því leyti sem nauðsyn ber til, ef ekki næst samkomulag við landeiganda eða eiganda orkulindar vegna framkvæmda á grundvelli laganna. Afhendir ráðherra síðan viðkomandi fyrirtæki þau réttindi sem eignarnámi hafa verið tekin. Í 5. mgr. 23. gr. segir að um framkvæmd eignarnáms fari eftir almennum reglum. Jafnframt er tekið fram að við ákvörðun eignarnámsbóta skuli taka sérstakt tillit til óvissu um orkulindina og kostnaðar af leit og vinnslu. Lagaákvæði þetta er samhljóða 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu. Öðrum skráðum réttarreglum er ekki til að dreifa sem gagngert mæla fyrir um hver sjónarmið skuli leggja til grundvallar verðmati orkulinda sem teknar eru eignarnámi, ef frá er talin 140. gr. vatnalaga eins og hún var fyrir þá breytingu sem gerð var með lögum nr. 132/2011. Í hinum áfrýjaða dómi er gerð grein fyrir niðurstöðum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar. Eins og þar kemur fram taldi matsnefndin í úrskurði sínum nærtækast við úrlausn á ágreiningi málsaðila að líta til fordæma sem fyrri úrlausnir veittu um ákvörðun á verði fallréttinda og vísaði þar einkum til matsgerðar 10. ágúst 1992 um ákvörðun bóta fyrir fallréttindi Blöndu. Í Blöndu hagar svo til að áin er stífluð við Reftjarnarbungu, um það bil miðja vegu milli upptaka og árósa, og þar myndað miðlunarlón. Úr lóninu er ánni veitt um skurði og stöðuvötn út eftir Auðkúluheiði um 24 km leið að inntaki á Eiðsstaðabungu, en þaðan fellur vatnið um 287 m um aflstöðina út í farveginn á ný. Meðal vatnsrennsli í Blöndu til virkjunar er um 39 m³/sek, rennsli um allar þrjár vélar virkjunarinnar 61,5 m³/sek og afl vélanna alls um 150 MW. Orkugeta virkjunarinnar er 750 GWst á ári. Matsnefnd Blönduvirkjunar lagði til grundvallar úrlausn sinni að vatnsréttindi væru réttindi sem nytu verndar eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar. Af því leiddi að greiða skyldi fullt verð fyrir þau vatnsréttindi sem yfirtekin væru í þágu virkjunarinnar og bætur miðast við fjárhagslegt tjón rétthafanna eingöngu en ekki þann ávinning sem orkufyrirtækið kynni að hafa af framkvæmdinni. Í því mati væri til ýmissa atriða að líta sem tilgreind voru, þótt vægi hvers þáttar um sig væri ekki nefnt. Lagði matsnefndin þar í fyrsta lagi til grundvallar stærð og hagkvæmni virkjunarinnar, í öðru lagi samanburð hennar við aðra virkjunarkosti, í þriðja lagi dreifikerfi þeirrar orku sem til yrði, í fjórða lagi markað fyrir orkuna, í fimmta lagi að eðlilegt og sanngjarnt hlutfall þyrfti að vera milli verðs vatnsréttinda annars vegar og stofnkostnaðar virkjunarinnar hins vegar, og í sjötta lagi þann sérhag sem koma skyldi til frádráttar bótum samkvæmt 140. gr. vatnalaga. Matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar leit til þessara sjónarmiða og taldi, eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, að rétt væri og í samræmi við niðurstöðu matsnefndar Blönduvirkjunar að miða bætur vatnsréttarhafa ásamt öðru við hlutfall af stofnkostnaði virkjunarinnar. Matsnefndirnar tvær lögðu þó til grundvallar mismunandi forsendur um nokkur atriði, og má þar helst nefna ólíka afstöðu þeirra til þess hvort stærð virkjunar ætti að leiða til lækkunar bóta. Þær forsendur sem matsnefndir Blönduvirkjunar og Kárahnjúkavirkjunar byggðu á endurspegla í stórum dráttum sjónarmið sem áður hafði verið stuðst við í mati fallréttinda hér á landi. Er þá átt við matsgerðir um verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Úlfljótsvatns í Þingvallavatni, Sogi og Úlfljótsvatni vegna virkjunar Sogsins 28. maí 1929, verðmæti helmings vatnsréttinda jarðarinnar Efri-Brúar í Grímsnesi vegna Ljósafossstöðvar 18. desember 1935 og verðmæti vatnsréttinda jarðanna Dynjanda, Borgar og Rauðsstaða í Vestur-Ísafjarðarsýslu vegna Mjólkárvirkjunar 22. desember 1961. Þá er og til þess að líta að í dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 388/2005, sem birtur er í dómasafni 2006 á blaðsíðu 192, var fjárhæð afsláttarkröfu vegna vanefnda seljanda á samningi um sölu jarðar byggð á matsgerð dómkvaddra manna, sem ekki hafði verið hnekkt með yfirmati, um verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi í Þjórsá vegna fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar. Í þeirri matsgerð var við mat á verðmæti réttindanna í meginatriðum stuðst við þau sjónarmið sem áður eru rakin, og þá einkum þau sem fram koma í mati fallréttinda Blöndu. Loks er til þess að líta að fyrir liggja í málinu annars vegar gerðardómur 21. janúar 1976 um verðmæti jarðhitaréttinda við Svartsengi í nágrenni Grindavíkur og hins vegar úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta 30. desember 1980 um bætur vegna eignarnáms Deildartunguhvers í Borgarfirði. Þótt fallréttindi og jarðhitaréttindi séu eðlisólík og tækni við nýtingu þeirra ekki hin sama, eiga svipuð sjónarmið við að ákveðnu marki, þegar metnar eru bætur fyrir orkuréttindi sem nýtt eru til framleiðslu á rafmagni. Endurspegla gerðardómurinn frá 1976 og úrskurðurinn frá 1980 það viðhorf að teknu tilliti til þess sem skilur réttindin að. VIII Eins og fyrr greinir byggði matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar í öllum aðalatriðum á svipuðum sjónarmiðum og áður höfðu verið lögð til grundvallar hér á landi við verðmat fallréttinda í tengslum við virkjunarframkvæmdir. Þessi viðmið eru í samræmi við þau sem nefnd eru í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998, en þar kemur fram að taka beri sérstakt tillit til óvissu um orkulindina og kostnaðar við þá framkvæmd sem eignarnámið grundvallast á. Framangreind sjónarmið gefa raunhæfa mynd af því, hvernig unnt er við eignarnám að nálgast verðmat réttinda, sem í ljósi eðlis síns er jafn örðugt að meta til fjár og fallréttindi, þannig að fullar bætur komi fyrir. Þar sem þessi sjónarmið eru höfð að leiðarljósi í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar, hefur hún í öllum aðalatriðum lagt réttan grundvöll að niðurstöðu sinni um fullar bætur til áfrýjenda, en nánari afstaða verður tekin til einstakra sjónarmiða nefndarinnar hér á eftir. Af þessu leiðir að staðfest er sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að bætur til áfrýjenda verði ekki metnar með þeirri aðferð, sem þeir byggja fyrstu og aðra varakröfu sína á, að miða við hlutfall af brúttósöluverði seldrar raforku frá Kárahnjúkavirkjun. IX Í þriðju varakröfu sinni styðjast áfrýjendur sem fyrr segir við sérálit í úrskurði matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar. Segja áfrýjendur sérálitið byggja á notagildi réttindanna á þeim grundvelli, að verðmæti auðlindarinnar ráðist af markaðsverði afurðanna að frádregnum byggingarkostnaði, með tilliti til ávöxtunarkröfu orkufyrirtækisins. Verðmæti vatnsréttindanna sé þá ákveðið á fullkomlega upplýstum markaði, þar sem orkufyrirtækið fái þá ávöxtun sem eðlileg sé, og viðbótarávöxtun renni til vatnsréttarhafa. Aðferðin sé eðlileg í tilvikum þar sem ekki sé til staðar mótaður markaður fyrir tiltekin réttindi, enda óeðlilegt að við eignarnámsmat sé gert ráð fyrir því að annað hvort eignarnemi eða eignarnámsþoli semji af sér, hefðu samningar náðst. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi byggir niðurstaða sérálitsins í meginatriðum á þeirri forsendu að áfrýjendur eigi að fá í sinn hlut svokallaða auðlindarentu, en með því er átt við þann hagnað sem eftir stendur þegar orkufyrirtækið hefur fengið nánar tilgreinda ávöxtun á fjárfestingu sína. Er fallist á með héraðsdómi að sú aðferð samræmist ekki þeim sjónarmiðum sem miða ber við í verðmati fallréttinda samkvæmt íslenskum rétti og verður sérálitið þegar af þeirri ástæðu ekki lagt til grundvallar dómi í málinu. X Í málinu hafa sem fyrr segir verið lagðar fram tvær matsgerðir dómkvaddra manna um verðmæti þeirra vatnsréttinda sem um ræðir. Eins og greinir í kafla V hefur úrskurður matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar ekki ríkara sönnunargildi en þær matsgerðir, heldur ber að meta þær að verðleikum. Eins og málatilbúnaði aðila er háttað er þessu næst rétt að taka afstöðu til þessara matsgerða. Fyrst er til að taka að fjórðu varakröfu sína í málinu styðja áfrýjendur við matsgerð Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar, en í henni var meðal annars svarað þeirri spurningu hver séu „verðmæti vatnsréttinda sem látin eru af hendi vegna Kárahnjúkavirkjunar.“ Eins og nánar greinir í kafla IV hér að framan er niðurstaða þeirra Ragnars og Birgis í matsgerð 31. mars 2010 byggð á aðferðum svokallaðrar samningaleikjafræði. Þær aðferðir eiga sér enga stoð í viðurkenndum sjónarmiðum sem leggja ber til grundvallar við ákvörðun eignarnámsbóta samkvæmt íslenskum rétti. Verður þegar af þeirri ástæðu fallist á með hinum áfrýjaða dómi að matsgerðin verði ekki lögð til grundvallar við ákvörðun bóta til handa áfrýjendum. Í annan stað er að geta matsgerðar Dan V.S. Wiium og Björn Þorra Viktorsson, þar sem meðal annars skyldi lagt mat á hverjar séu „hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa samkvæmt samningi aðila frá 13. desember 2005“. Niðurstaða matsgerðar þeirra 28. febrúar 2010 var eins og áður greinir sú að verðmæti vatnsréttindanna væri 3.936.438.724 krónur miðað við verðlag á matsdegi, og er fimmta varakrafa áfrýjenda á því reist. Eins og atvikum málsins háttar verður að taka afstöðu til matsgerðarinnar við úrlausn þess. Aðila greinir á um tímamark til viðmiðunar þegar bætur í málinu eru metnar. Í aðalatriðum byggja áfrýjendur á því fyrir Hæstarétti að viðmiðunartími bóta sé í fyrsta lagi 22. ágúst 2007, þegar úrskurður matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar var kveðinn upp. Stefndi, sem krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, byggði á því í héraði að við ákvörðun tímamarks bæri að líta til þess tíma þegar ákveðið var að byggja álver í Reyðarfirði á árunum 2002 til 2003, en öll hækkun á verðmæti fasteigna og vatnsréttinda áfrýjenda megi rekja til byggingar Kárahnjúkavirkjunar. Í síðasta lagi skuli miðað við það tímamark, þegar áfrýjendur framseldu vatnsréttindi sín til stefnda með samningnum 13. desember 2005. Í kafla I hér að framan er gerð grein fyrir opinberum leyfum sem veitt voru til Kárahnjúkavirkjunar, upphafi framkvæmda þar og lokum þeirra. Með hliðsjón af því sem þar kemur fram og með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða, að þegar stefndi undirritaði samninginn 13. desember 2005 hafi hann tekið umráð þeirra fallréttinda sem hér um ræðir og að áhættuskipti hafi þá orðið með sömu réttaráhrifum og réttindin hefðu verið tekin eignarnámi. Eftir það tímamark verður ekki horft til annarra breytinga á aðstæðum en þeim sem felast í því að verðmæti réttinda ákvarðast á grundvelli verðlags á matsdegi. Í því sambandi skal áréttað það sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi að matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar taldi að ekki hefðu orðið verðbreytingar, umfram almennar verðlagshækkanir, á vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar frá árinu 2002 til loka árs 2005. Fjórða spurningin sem lögð var fyrir matsmennina Dan V.S. Wiium og Björn Þorra Viktorsson var hvert væri líklegt söluverð vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, annars vegar í árslok 2002 og hins vegar í árslok 2005, með hliðsjón af þekktum fordæmum og að virtri sérstöðu virkjunarinnar. Matsmennirnir töldu að hvorki væru forsendur til að áætla söluverð vatnsréttindanna í árslok 2002 né í árslok 2005. Þá skyldu matsmennirnir í fimmta lagi svara því, hverjar væru hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa samkvæmt samningnum 13. desember 2005. Þeir töldu hæfilegar bætur vera 3.936.438.724 krónur miðað við verðlag á matsdegi sem var 28. febrúar 2010. Með vísan til þess sem fram kemur í kafla XI hér á eftir er fallist á með héraðsdómi að í matsgerðinni sé um ýmis veigamikil atriði tekið mið af atvikum, sem ýmist komu til eftir áhættuskipti eða hafa ekki orðið, og verður hún af þeirri ástæðu ekki lögð til grundvallar ákvörðun bóta í málinu. XI Ný raforkulög tóku gildi 7. apríl 2003 en komu til framkvæmda 1. júlí sama ár og varð þá grundvallarbreyting á skipan raforkumála hér á landi. Breytingin fólst einkum í því að svokallaðir náttúrulegir einkasöluþættir raforkukerfisins og þeir þættir þar sem samkeppni verður komið við voru skildir að. Vinnsla og sala raforku var með lögunum gefin frjáls og er nú rekin á samkeppnisgrundvelli, en til flutnings og dreifingar þarf eftir sem áður sérleyfi. Áfrýjendur reisa málatilbúnað sinn meðal annars á því að gildistaka nýrra raforkulaga hafi leitt af sér grundvallarbreytingu á verðmati vatnsréttinda hér á landi. Í tíð eldri laga hafi samkeppni í orkuframleiðslu verið takmörkuð og markaðsháð eftirspurn eftir vatnsréttindum ekki verið fyrir hendi. Þessu hafi nýju lögunum verið ætlað að breyta, þau hafi tekið gildi í áföngum, séu nú að fullu komin til framkvæmda, fjölmörg ný orkufyrirtæki hafi orðið til og samkeppni skapast. Af þessu leiði að samningar og úrlausnir um verðmæti vatnsréttinda frá tíð eldri raforkulaga hafi enga þýðingu til viðmiðunar í þessu máli. Raforkuframleiðandi geti nú selt raforku til almenningsnota, jafnvel þótt aðrir framleiðendur fylli þann markað, með því að bjóða lægra verð en þeir. Raforkusala frá nýju orkuveri verði því ekki einskorðuð við afmarkaðan hluta íslensks raforkumarkaðar í mati á virði þeirra fallréttinda sem orkuver nýti. Matið eigi að vera óháð notkun, enda kunni hún að breytast í framtíðinni. Ljóst sé að möguleikar til sölu á almennum markaði takmarkist af kostnaði við flutning raforku og orkutöpum því samfara. Það sé hins vegar grundvallareinkenni orkumarkaðar fyrir stóriðju að staðsetning orkufrekrar starfsemi ráðist af því hvar orkulindir sé að finna, og gildi þetta hvort sem litið sé á þennan markað í alþjóðlegu samhengi eða einungis á Íslandi. Niðurstaða matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar sé í ósamræmi við nýju raforkulögin og hafna áfrýjendur þeirri afstöðu nefndarinnar að breytingar á rekstrarumhverfi raforkuvera gildi eingöngu um innanlandsmarkað raforku í þeim skilningi að stóriðja teljist ekki hluti hans. Raforkulög geri engan greinarmun í þessum efnum og í raun hafi þau haft mun ríkari áhrif á samkeppni í rafmagnssölu til stóriðjunotenda en annarra. Stefndi telur á hinn bóginn að gildistaka nýrra raforkulaga ein og sér hafi engu breytt um verðmæti vatnsréttinda til vatnsaflsvirkjana sem nýti stór vatnsföll sem streymi um fjölmargar landareignir. Hefðbundnar lagareglur og sjónarmið um ákvörðun eignarnámsbóta eigi því við þegar vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar séu metin, enda hefði með skýrum hætti þurft að mæla fyrir um það í lögunum ef gildistaka þeirra hefði átt að hafa þau áhrif að breyta gildandi reglum um ákvörðun eignarnámsbóta. Í hinum áfrýjaða dómi er ítarlega gerð grein fyrir sjónarmiðum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar um framangreint ágreiningsefni. Eins og þar greinir er íslenskur raforkumarkaður í raun tvískiptur, annars vegar í almennan markað og hins vegar markað fyrir stóriðju. Þótt slík aðgreining komi ekki fram í raforkulögum, ræðst hún eðli máls samkvæmt af markaðsaðstæðum og endurspeglast meðal annars í tæknilegum mun og mismunandi orkuverði. Með því frelsi til framleiðslu og sölu á raforku, sem leiddi af gildistöku nýrra raforkulaga, hefur að sönnu orðið til vísir að starfsemi sem rekin er á samkeppnisgrundvelli. Til viðbótar þeim virkjunum sem fyrir voru hafa eftir gildistöku nýrra raforkulaga komið inn á markaðinn nokkrar smávirkjanir þar sem leigusamningar hafa verið gerðir um hagnýtingu vatnsréttinda en þau ekki látin varanlega af hendi. Þessar smávirkjanir selja á hinn bóginn framleiðslu sína á innanlandsmarkaði til almennrar notkunar, tengjast dreifikerfi í heimabyggð og samningur við dreifiveitu eða flutningsfyrirtæki þarf að liggja fyrir þegar sótt er um virkjunarleyfi, sbr. 3. mgr. 5. gr. raforkulaga. Sú verðmyndun sem verður til í slíkum leigusamningum getur því ekki orðið raunhæft viðmið í verðlagningu fallréttinda sem framseld eru orkufyrirtæki í eitt skipti fyrir öll og hagnýtt af þess hálfu til framleiðslu orku í stórvirkjun sem styðst við sjálfstætt flutningskerfi og tengist þar með ekki hinu almenna dreifikerfi raforku í landinu. Er þá einnig haft í huga að stórvirkjanir hér á landi eru háðar sölu til stórnotenda og mótast raforkuverð til þeirra ekki af innlendri samkeppni á almennum raforkumarkaði, heldur koma þar aðrir þættir til skoðunar, svo sem samanburður við erlenda orkugjafa og verðlagning orku þeirra, nálægð orkuvers við markaði fyrir hráefni og fullunnar vörur og heimsmarkaðsverð tiltekinna framleiðslutegunda. Í málatilbúnaði sínum vísa áfrýjendur til réttarframkvæmdar í Noregi og telja hana geta haft þýðingu við mat á verðmæti fallréttinda hér á landi. Í því sambandi ber að hafa í huga, að þrátt fyrir gildistöku nýrra raforkulaga er Ísland og verður eyland í raforkusölu þar til tenging næst um sæstreng til annarra landa, ef sá kostur verður að veruleika. Að þessu leyti eru markaðsaðstæður á Íslandi og í Noregi mjög ólíkar, því raforkukerfi Noregs er samtengt raforkukerfi nágrannalandanna og þar með raforkukerfi Evrópu. Auk þess er framboð fallréttinda með allt öðrum og takmarkaðri hætti í Noregi en hér á landi, en takmarkað framboð tiltekinna gæða er almennt til þess fallið að hafa áhrif á verðlagningu þeirra og þá til hækkunar. Gögn málsins styðja því þá afstöðu matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar að fordæmi um verðlagningu fallréttinda verði ekki sótt til Noregs vegna þeirra virkjana sem þar hafa verið reistar í seinni tíð. Af framangreindu leiðir að hvorki verður fallist á með áfrýjendum að gildistaka nýrra raforkulaga hafi leitt til þess að önnur sjónarmið en hingað til hefur verið stuðst við í framkvæmd hér á landi verði lögð til grundvallar verðmati fallréttinda né að tilvitnuð dæmi frá Noregi fái þeim sjónarmiðum breytt. XII Í kafla VIII hér að framan var þess getið að í öllum aðalatriðum hafði matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar að leiðarljósi í úrskurði sínum sömu sjónarmið og matsnefnd Blönduvirkjunar studdist við á sínum tíma. Þau lúta fyrst og fremst að stærð og hagkvæmni virkjunar, samanburði hennar við aðra virkjunarkosti, dreifikerfi þeirrar orku sem til verður, markaði fyrir orkuna, þeim sérhag sem koma skal til frádráttar bótum samkvæmt vatnalögum og að sanngjarnt og eðlilegt hlutfall sé á milli verðs vatnsréttinda annars vegar og stofnkostnaðar virkjunar hins vegar. Jafnframt var í kafla VIII komist að þeirri niðurstöðu að þessi sjónarmið gefi raunhæfa mynd af því hvernig nálgast skal verðmat fallréttinda, þannig að fullar bætur komi fyrir, og að sjónarmiðin séu í samræmi við þau sem nefnd eru í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998. Eðli máls samkvæmt verður vægi einstakra þátta í slíku mati ekki sundurgreint með nákvæmum hætti, heldur hlýtur heildarmat og samspil ólíkra og að sumu leyti matskenndra þátta að ráða niðurstöðu. Þegar afstaða er tekin til úrskurðar matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar og einstakra atriða í forsendum hans er þess fyrst að geta að virkjunin á sér enga hliðstæðu í sögu íslenskra vatnsaflsvirkjana hvað stærð varðar. Orkuvinnsla hennar er 4.570 GWst á ári og er því ríflega tvöfalt meiri en orkuvinnsla Búrfellsvirkjunar sem skilar 2.093 GWst á ári og er næst stærst vatnsaflsvirkjana hér á landi. Til samanburðar skal nefnt að í áformum um svokallaða Fljótsdalsvirkjun sem fólust í virkjun Jökulsár í Fljótsdal við Eyjabakka var miðað við að sú virkjun skilaði 210 MW afli fyrir álver sem framleitt gæti 200.000 tonn á ári. Framleiðslugeta álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði mun á hinn bóginn vera á bilinu 360.000 til 420.000 tonn á ári. Fljótsdalsstöð er því langstærst vatnsaflsvirkjana stefnda, 690 MW að uppsettu afli, en samkvæmt gögnum málsins er uppsett afl Búrfellsstöðvar 270 MW, Hrauneyjafossstöðvar 210 MW, Blöndustöðvar 150 MW, Sigöldustöðvar 150 MW, Sultartangastöðvar 120 MW, Vatnsfellsstöðvar 90 MW og annarra vatnsaflsstöðva umtalsvert minna. Í tengslum við stærð Kárahnjúkavirkjunar þarf að hafa í huga að virkjun þeirra þriggja vatnsfalla sem nýtt eru til að framleiða rafmagn í Fljótsdalsstöð er flókið verkefni sem kallaði á langan og kostnaðarsaman undirbúning og var á fárra færi tæknilega og fjárhagslega að ráðast í. Nam rannsóknakostnaður á árunum 1983 til 2003 samkvæmt gögnum málsins 6.146.000.000 krónum á verðlagi ársins 2006. Ákvörðun um hvort ráðist er í virkjun hlýtur ávallt að byggja á mati á stofnkostnaði hennar og samspili þess kostnaðar og áætlaðra tekna, eins og matsnefnd Kárahnjúkavirkjunar benti á. Því lægri sem stofnkostnaður er sem hlutfall af áætluðum tekjum þeim mun meira verður virði þeirra réttinda sem virkjuð eru, og því haldast ávallt í hendur arðsemi og hlutfallslegur kostnaður. Framreiknaður stofnkostnaður Blönduvirkjunar, miðað við breytingar á byggingarvísitölu frá úrskurðardegi í júlí 1991 til og með ágúst 2007, nemur samkvæmt útreikningum matsnefndar Kárahnjúkavirkjunar 26.400.000.000 krónum, en stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar var að mati nefndarinnar um 110.000.000.000 krónur. Þar sem orkuvinnsla Kárahnjúkavirkjunar mun vera 4.660 GWst á ári en Blönduvirkjunar 750 GWst, er stofnkostnaður á orkueiningu í Kárahnjúkavirkjun samkvæmt þessum útreikningum 23.600.000 krónur á hverja GWst en 35.200.000 krónur í Blönduvirkjun. Í ljósi þessa samanburðar er Kárahnjúkavirkjun vegna stærðar sinnar mjög hagkvæmur virkjunarkostur. Eru engin efni til annars en að virða stærð og hagkvæmni Kárahnjúkavirkjunar til hækkunar bóta til vatnsréttarhafa svo sem matsnefndin gerði. Þegar ráðist var í Kárahnjúkavirkjun voru efnahagsleg umsvif á svæðinu í nánd hennar samkvæmt gögnum málsins lítil og eftirspurn þar eftir raforku í samræmi við það. Við mat á markaðsaðstæðum á þeim tíma þegar ráðist var í framkvæmdirnar er til þess að líta að Kárahnjúkavirkjun var sérstaklega hönnuð til að selja orku til álvers Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði. Framkvæmdir við álverið og virkjunina héldust því í hendur og gat hvorug fjárfestingin án hinnar verið. Endingartími Kárahnjúkavirkjunar er samkvæmt gögnum málsins talinn verða 63 ár, en orkusölusamningur stefnda við álverið er til 40 ára. Er því ákveðin óvissa um framtíðarnot virkjunarinnar að samningstíma loknum og þau að öllum líkindum háð því að stórnotandi verði áfram til staðar. Samkvæmt gögnum málsins nýtir almenni raforkumarkaðurinn nú um 3.000 GWst á ári. Tryggð orkugeta Kárahnjúkavirkjunar er hins vegar um 4.660 GWst á ári sem svarar til meira en 60 ára aukningar innanlandsmarkaðar eins og hann var á árunum 1996 til 2006. Því er ljóst að hinn almenni raforkumarkaður myndi aldrei geta tekið við framleiðslu virkjunarinnar ef vanefndir yrðu af hálfu Alcoa Fjarðaáls sf. á raforkukaupum. Samkvæmt þessu er fallist á með héraðsdómi, að áfrýjendur hafi ekki sýnt fram á að eftirspurn eftir vatnsréttindum þeirra hafi verið fyrir hendi til framleiðslu raforku sem seld yrði hærra verði en því sem stóriðja greiðir almennt. Þá hafa hvorki verið leidd að því rök í málinu að öðrum kaupanda en stefnda hafi verið til að dreifa við upphaf framkvæmda sem hafi haft fjárhagslega og tæknilega getu til að ráðast í þær og verið jafnframt reiðubúinn til að greiða hærra gjald fyrir réttindin, né hefur verið gert líklegt að svo geti orðið í nálægri framtíð. Verður að leggja mat á virði vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar meðal annars í þessu ljósi. Markaður fyrir orku Kárahnjúkavirkjunar var sem fyrr segir háður því að um sölu til stórnotanda yrði að ræða. Þótt raforka sé hér á landi framleidd bæði úr jarðhita og fallvatni verður af gögnum málsins ekki ráðið, að þess hafi verið kostur að nýta aðra innlenda orkugjafa til framleiðslu raforku, sem seld yrði álverinu í Reyðarfirði á lægra verði en því sem stefndi samdi um við Alcoa Fjarðaál sf. Um samkeppni við aðra innlenda orkugjafa var því ekki að ræða og verður til þessa atriðis að líta við mat á virði þeirra fallréttinda sem áfrýjendur afhentu stefnda á grundvelli samningsins 13. desember 2005. Samkvæmt 6. tölulið 3. gr. raforkulaga er flutningskerfi raforku skilgreint sem raflínur og mannvirki þeim tengd sem nauðsynleg eru til flutnings raforku frá virkjunum til stórnotanda og til dreifiveitna á tilgreindum afhendingarstöðum. Við mat á virði fallréttinda hér á landi hefur jafnan verið litið til þess hversu nærri hinu almenna flutningskerfi raforku fyrirhuguð virkjun liggur. Er það af skiljanlegum ástæðum talið virkjunarkosti til tekna að fjarlægðin sé sem minnst, enda er það orkufyrirtækið sem þarf að standa straum af kostnaði við að flytja orkuna frá virkjun til hins almenna flutningskerfis eða ákveðins stórnotanda. Skal í þessu sambandi bent á að samkvæmt gögnum málsins hefur kostnaður við orkuflutningsmannvirki frá tengivirki í Fljótsdalsstöð og að álveri Alcoa Fjarðaáls sf. í Reyðarfirði ávallt verið talinn sem hluti stofnkostnaðar Kárahnjúkavirkjunar, og var gert ráð fyrir því að sá kostnaður gæti hækkað um allt að 9.000.000.000 krónur vegna flutningsvirkjanna. Þegar mat er lagt á virði þeirra fallréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun verður að hafa í huga, að staðsetning hennar er á ystu mörkum raforkukerfisins og jafnframt að flutningsgeta byggðalínu, sem er hluti hins almenna flutningskerfis raforku í landinu, er óveruleg í hlutfalli við framleiðslu virkjunarinnar. Eini möguleiki þess að koma framleiðslu virkjunarinnar á markað var því annað hvort með sérstökum flutningsvirkjum til þess eina kaupanda sem fannst að orkunni, svo sem reyndin varð, eða með styrkingu hins almenna flutningskerfis og þeim kostnaði sem því hefði verið samfara fyrir orkufyrirtækið að taka þátt í. Horfir þetta atriði til lækkunar þegar mat er lagt á virði þeirra fallréttinda sem nýtt eru til framleiðslu raforku í Kárahnjúkavirkjun. Stefndi reisir kröfur sínar meðal annars á því að við mat á virði fallréttinda þurfi almennt að ná fram niðurstöðu sem tryggi sanngjarnt og eðlilegt hlutfall á milli virkjunarkostnaðar og verðmætis þeirra fallréttinda sem nýtt eru í viðkomandi virkjun. Bendir hann í því sambandi á að verðmæti vatnsréttinda megi aldrei verða svo stór hluti stofnkostnaðar við framkvæmd, að hann einn og sér ráði því hvort virkjun verði hagkvæm og þar með hvort í hana verði ráðist. Áður er komist að þeirri niðurstöðu að framangreint atriði sé meðal þeirra sjónarmiða sem taka beri tillit til þegar lagt er mat á virði fallréttinda, enda er beinlínis gert ráð fyrir því í 5. mgr. 23. gr. raforkulaga og 3. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1998. Er með þessu matskennda viðmiði leitast við að tryggja jafnvægi milli hagsmuna vatnsréttarhafa og orkufyrirtækis og þar með framgang þeirra samfélagslegu hagsmuna sem búa að baki eignarnámsákvæðum þeirra laga sem um hagnýtingu orkulindar gilda. Þess er áður getið að stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar var talinn hafa verið að minnsta kosti 110.000.000.000 krónur og er samkvæmt gögnum málsins þar miðað við verðlag í apríl 2007. Aðalkrafa áfrýjenda tekur sem fyrr segir mið af því að heildarverðmæti vatnsréttinda sem nýtt eru í Kárahnjúkavirkjun nemi 24.903.110.048 krónum. Sú fjárhæð jafngildir um 40% eigin fjár stefnda eins og það var í árslok 2006. Þegar þetta er virt, horft er til líklegrar vatnsaukningar vegna gróðurhúsaáhrifa, grænna vottorða, kolefniskvóta, líklegrar hækkunar heimsmarkaðsverðs á raforku og annarra þeirra atriða sem áfrýjendur vísa til, er fallist á með héraðsdómi að leggja til grundvallar þá niðurstöðu úrskurðarins 22. ágúst 2007 að hæfilegt sé að ákveða bætur á þeirri forsendu að grunnverðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar sé 1,4% af áætluðum stofnkostnaði virkjunarinnar eða 1.540.000.000 krónur. Í ljósi þessarar niðurstöðu og kröfugerðar stefnda hér fyrir dómi þarf ekki að taka afstöðu til málsástæðna hans um lækkun bóta vegna ávinnings áfrýjenda af framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun og hagræðis þeirra af eingreiðslu bóta. Fyrir Hæstarétti leita málsaðilar ekki endurskoðunar á niðurstöðu héraðsdóms um skiptingu bóta vegna vatnsréttindanna milli áfrýjenda innbyrðis. Að virtri 2. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 eru ekki efni til að verða við kröfu áfrýjenda um að dæma vexti á annan veg en gert var í héraði. Sem fyrr segir greiddi stefndi áfrýjendum 23. febrúar 2011 að fullu fyrir hlutdeild þeirra í vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms, en fyrir Hæstarétti hefur stefndi þó ekki krafist sýknu á þeim grunni. Verður því tekin til greina krafa hans um staðfestingu héraðsdóms að þessu leyti. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Rétt er að hver aðila málsins beri sinn kostnað af rekstri þess fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður vera. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Austurlands 25. janúar 2011. Mál þetta er höfðað 11. janúar 2008 með 39 stefnum, þar af 37 vegna vatnsréttinda jarða sem land eiga að Jökulsá á Dal en tveggja jarða sem eiga land að Kelduá. Stefnendur í hverri stefnu eiga samaðild en milli „stefnendahópanna“ eru þau tengsl að þeir teljast geta átt samlagsaðild og voru málin af þeim sökum sameinuð undir rekstri þeirra með heimild í c. lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Var málið fyrst tekið til dóms 1. september sl. að lokinni aðalmeðferð. Dómendur og lögmenn fóru á vettvang 31. ágúst sl. Málið var endurflutt 10. janúar 2011 og tekið til dóms að nýju. Í málinu deila aðilar um verðmæti vatnsréttinda sem stefnendur sem eigendur vatnsréttinda, annars vegar við Jökulsá á Dal en hins vegar við Kelduá, létu stefnda Landsvirkjun í té og stefndi nýtir til raforkuframleiðslu Kárahnjúkavirkjunar. Ekki er í máli þessu deilt um hvaða hlutfall hverjum stefnenda, eða eftir atvikum fleiri en einum stefnenda sem eiga nánar tilgreind vatnsréttindi í óskiptri sameign, beri af heildarverði umræddra vatnsréttinda, en aðeins um það hvert það verð skuli vera. I Aðilar málsins og kröfur, sem og atriði er sérgreina hverja kröfu fyrir sig. Mál þetta varðar verðmæti vatnsréttinda margra jarða og eru þær í nokkrum tilvikum í eigu margra aðila. Þá er oft um það að ræða að vatnsréttindi eru í óskiptri sameign fleiri en einnar jarðar. Kröfugerð er sett fram með sama hætti í öllum stefnum málsins og í hverri stefnu eru stefnendur sameigendur þeirra réttinda sem um ræðir. Vaxtadagsetningar eru þær sömu í öllum stefnunum en fjárhæðir mismunandi, allt í samræmi við hlutfallstölu hvers „stefnendahóps“ fyrir sig af heildarverðmæti vatnsréttindanna. Hér á eftir verður einfaldlega vísað til stefnenda í einu lagi til hagræðis og þegar rætt verður um stefnanda í eintölu er vísað til hlutaðeigandi „stefnendahóps“, en það er þá sá, eða þeir, sem gera sjálfstæða kröfu í málinu. Getur þá slíkur „hópur“ innihaldið einn eða fleiri stefnendur. Til hagræðis verður gerð grein fyrir kröfugerð stefnenda með þeim hætti að fyrst verður gerð grein fyrir þeim þætti krafna þeirra sem sameiginlegur er. Þá verður gerð grein fyrir stefnda og kröfum hans. Loks verður rakið hverjir eru stefnendur í hverju hinna upphaflegu mála og hvaða jörð, jarðir eða önnur réttindi þeir eiga sem máli skipta fyrir úrlausn málsins. Vísað er til þess hvorum megin ár hlutaðeigandi jarðir liggja í samræmi við málvenju á svæðinu og ætti ekki að valda vafa. Gerð verður grein fyrir fjárhæð krafna hvers hóps stefnenda fyrir sig og hvaða fjárhæð stefndi greiddi til hlutaðeigandi þann 22. febrúar 2008. Samtals námu greiðslur stefnda til allra stefnenda 282.416.394 krónur sem stefndi skipti þannig að 268.448.9037 krónur væri höfuðstóll en 13.967.457 krónur væru vextir. Ekki þykir ástæða til að greina hverja einstaka greiðslu í höfuðstól og vexti. Loks verður tilgreint úr úrskurði matsnefndar hver hæðarmunur er efri og neðri landamerkja jarðarinnar í metrum, eða svokallað fall fyrir landi jarðarinnar og hvaða prósentuhlutfall umræddri jörð/jörðum ber af svonefndum grunnbótum fyrir öll vatnsréttindi sem nýtt voru, en grunnbæturnar námu samtals 1.540.000.000 króna. Hlutfallstala hverrar jarðar/jarða miðast við fyrrnefndar grunnbætur og við ákvörðun hennar hefur verið horft til hlutfallsskiptingar milli umræddra vatnsfalla sem ekki er deilt um í málinu. Þá er hlutfallstalan einnig reiknuð þannig að niðurstaða felur einnig í sér sérstakt álag sem eigendum vatnsréttinda við hverja á var ákveðið. Vegna Jökulsár á Dal er þetta álag 4,254% en vegna Kelduár er það 7,339%. Númer sem hverri kröfu er gefið vísar til upphaflegs málsnúmers hlutaðeigandi stefnu en við þingfestingu fengu málin er varða Jökulsá á Dal málsnúmerin E-1/2008 til E-37/2008, en málin er varða Kelduá fengu númerin E-39/2008 og E-40/2008. Stefnendur eru hér síðar nafngreindir eigendur nánar tilgreinds hluta vatnsréttinda við Jökulsá á Dal og Kelduá. Stefndi er Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík. Stefnendur gera allir aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu um greiðslu fjárhæða, sem síðar verða tíundaðar. Í öllum tilvikum krefjast þeir vaxta af dæmdri fjárhæð samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. febrúar 2006 til 28. september 2006 og dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefjast þeir málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum allra stefnenda en til vara að kröfurnar sæti lækkun og við þá lækkun verði tekið tillit til innborgana sem stefndi greiddi 22. febrúar 2008. Þá krefst hann málskostnaðar. 1. Eigendur jarðanna Brúar I og II við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Sigvarður Halldórsson, Brú I, Fljótsdalshéraði og Stefán Halldórsson, Brú II, Fljótsdalshéraði. Kemur fram í stefnu að hvorri jörð fylgi 50% eignarhlutur í óskiptu landi Brúar og réttindum jarðarinnar, þ.m.t. þeim réttindum sem fjárkrafa þeirra varði. Eignarhlutur stefnenda sé þar með 100%. Þeir krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.818.766.264 krónur, til vara 1.044.203.486 krónur, en að því frágengnu 384.054.263 krónur. Stefndi hefur greitt 31.110.689 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 60,47 metrar og grunnhlutfallstala er 3,84053%. 2. Eigendur jarðarinnar Eiríksstaða við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Bragi S. Björgvinsson, Eiríksstöðum, Fljótsdalshéraði, Sigurður Björgvinsson, Birkihlíð 46, Reykjavík, Jakob Bjarnar Grétarsson, Bárugötu 35, Reykjavík, Stefán Snær Grétarsson, Túngötu 44, Reykjavík, Elín Bergljót Björgvinsdóttir, Ásgarði 77, Reykjavík, Stefanía Katrín Karlsdóttir, Hæðarbyggð 18, Garðabæ, Jakob Karlsson, Litluskógum 2, Egilsstöðum og Grétar Karlsson, Bláskógum 5, Egilsstöðum. Við höfðun málsins var Gunnlaugur Snædal, Vesturbrún 12, Reykjavík, meðal stefnenda en hann lést undir rekstri málsins og tóku Jón Snædal, Kristján Snædal og Gunnlaugur Snædal við aðild málsins fyrir hönd hins látna. Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 2.083.192.729 krónur, til vara 1.064.373.967 krónur, en að því frágengnu 283.833.058 krónur. Stefndi greiddi 22.992.173 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 44,69 metrar og grunnhlutfallstala 2,83832%. 3. Eigendur jarðanna Fossvalla I og II við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Anna Björg Einarsdóttir, Fossvöllum I, Fljótsdalshéraði og Ragnheiður Ragnarsdóttir, Fossvöllum II, Fljótsdalshéraði. Kemur fram í stefnu að Anna Björg sé þinglýstur eigandi Fossvalla I, landnúmer 156-854 og stefnandi Ragnheiður sé þinglýstur eigandi Fossvalla II, landnúmer 156-857. Fossvellir II hafi verið stofnaðir samkvæmt sérstöku afsali 1976 og með því hafi verið gerð grein fyrir skiptingu ræktaðs og ræktanlegs lands, en að öðru leyti sé land og réttindi jarðarinnar í óskiptri sameign. Sé í stefnu vísað til jarðarinnar, sem upphaflegs lands Fossvallajarðarinnar. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 247.988.036 krónur, til vara 126.705.516 krónur, en að því frágengnu 33.788.138 krónur. Stefndi greiddi samtals 2.737.040 krónur, en niðurstaða matsnefndar um umrædda jörð er í þremur hlutum og innborganir stefnda eru einnig greindar í þremur hlutum, 730.563 krónur, 1.347.941 króna og 658.536 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er samtals 5,32 metrar (1,42+1,28+2,62) og grunnhlutfallstala samtals 0,33788% (0,09019+0,08129+0,16640). 4. Eigendur bótaréttar vegna skerðingar á vatnsréttindum Jökulsár á Dal fyrir landi Geirastaða II við austurbakka árinnar, eru í stefnu sagðir Mikael Jónsson, Norðurgötu 7, Seyðisfirði og Landsbanki Íslands hf. Undir rekstri málsins var upplýst að Nýi Landsbanki Íslands hf., með sama heimilisfang hefði tekið við aðild málsins af síðarnefnda aðilanum. Kemur fram í stefnu að stefnandi Mikael hafi verið eigandi Geirastaða II, en hafi selt Landsbanka Íslands hf. jörðina á árinu 2002. Við gerð kaupsamningsins hafi verið þinglýst sérstakri yfirlýsingu um skiptingu bóta vegna missis eða afnota vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þar hafi stefnanda Mikael verið áskilinn 50% hlutur bóta en Landsbankanum hf. sem kaupanda jarðarinnar 50%. Við sölu jarðarinnar Geirastaða II til Þorsteins Gústafssonar, sem sé þinglýstur eigandi jarðarinnar, hafi Landsbankinn hf. haldið eftir rétti til þeirra bóta vegna vatnsréttinda sem jörðinni hafi fylgt. Þinglýstur eigandi jarðarinnar eigi þar með ekki rétt til bótagreiðslna fyrir vatnsréttindi sem skerðist vegna Kárahnjúkavirkjunar og hafi hann ásamt stefnendum ritað undir sérstaka yfirlýsingu þar um þar sem fallist sé á umfang þeirra vatnsréttinda sem látin séu af hendi til stefnda vegna virkjunarinnar. Liggi yfirlýsingin fyrir í málinu. Jörðin Geirastaðir II hafi orðið til við skiptingu Geirastaða árið 1954. Við skiptin hafi allt land Geirastaða sem liggi að Jökulsá á Dal komi í hlut Geirastaða II. Um það vísist til skiptasamnings og landamerkjabréfs Geirastaða sem fyrir liggi í gögnum málsins, sem og af loftmynd þar sem s.k. Kaldhöfði komi fram. Mælingar við Jökulsá á Dal séu, t.d. á dómskjali nr. 87, bls. 202-203, ranglega merktar Geirastöðum I og II ein eigi einungis við Geirastaði II. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 103.949.872 krónur, til vara 53.111.523 krónur, en að því frágengnu 14.163.073 krónur. Stefndi greiddi 1.147.294 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 2,23 metrar og grunnhlutfallstala 0,14163%. 5. Eigendur jarðarinnar Grundar við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Jakob Karlsson, Litluskógum 2, Egilsstöðum, Grétar Urðar Karlsson, Bláskógum 5, Egilsstöðum og Stefanía Katrín Karlsdóttir, Hæðarbyggð 18, Garðabæ. Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 723.453.819 krónur, til vara 369.637.144 krónur, en að því frágengnu 98.569.905 krónur. Stefndi greiddi 7.984.751 krónu. Fall fyrir landi jarðarinnar er 15,52 metrar og grunnhlutfallstala 0,98569%. 6. Eigendur jarðarinnar Hallgeirsstaða við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Þórarinn Hrafnkelsson, Fjóluhvammi 7, Egilsstöðum og Benedikt Hrafnkelsson, Hallgeirsstöðum, Fljótsdalshéraði og eigandi jarðarinnar Vörðubrúnar við sama bakka sömu ár er Lárus Brynjar Dvalinsson, Vörðubrún, Fljótsdalshéraði. Í stefnu kemur fram að Vörðubrún hafi verið skipt úr landi Hallgeirsstaða með afsali árið 1967 og fylgi jörðinni þriðjungshluti í óskiptu landi og réttindum Hallgeirsstaða og þar með þriðjungshluti í vatnsréttindum jarðarinnar. Verði í stefnunni vísað til þessara réttinda í heild sem óskiptra réttinda Hallgeirsstaða. Þeir krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 330.961.476 krónur, til vara 169.099.467 krónur, en að því frágengnu 45.093.191 krónu. Stefndi greiddi 3.652.818 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 7,10 metrar og grunnhlutfallstala 0,45093%. 7. Eigendur jarðanna Hákonarstaða I, II og III við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Sigvaldi H. Ragnarsson, Hákonarstöðum I, Fljótsdalshéraði og Gréta Dröfn Þórðardóttir, Hákonarstöðum IV, Fljótsdalshéraði. Í stefnu kemur fram að stefnandi Sigvaldi sé þinglýstur eigandi jarðanna Hákonarstaða I, og Hákonarstaða III. Þá sé stefnandi Gréta þinglýstur eigandi Hákonarstaða II. Samkvæmt skiptasamningi frá 1956 sé túnum og ræktanlegu landi á Hákonarstöðum skipt, en land og réttindi upphaflegu Hákonarstaðajarðarinnar sé að öðru leyti í óskiptri sameign. Eignarhlutur stefnenda sé 100% í hverri jörð og þar með í hinu óskipta landi jarðarinnar, en í stefnunni verði vísað til jarðarinnar vegna óskipts lands Hákonarstaða. Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 810.156.403 krónur, til vara 413.936.441 krónu, en að því frágengnu 110.383.051 krónu. Stefndi greiddi 8.941.687 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 17,38 metrar og grunnhlutfallstala 1,10383%. 8. Eigendur jarðanna Hrafnabjarga I, II, III og IV við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Jónas Guðmundsson, Hrafnabjörgum I, Fljótsdalshéraði, Rúnar Guðmundsson, Hrafnabjörgum II, Fljótsdalshéraði og Helga Hallgrímsdóttir, Hrafnabjörgum IV, Fljótsdalshéraði. Segir í stefnu að stefnandi Jónas sé þinglýstur eigandi Hrafnabjarga I og Hrafnabjarga III, stefnandi Helga sé þinglýstur eigandi Hrafnabjarga IV og stefnandi Rúnar sé þinglýstur eigandi Hrafnabjarga II. Í samræmi við skiptagerð 29. júní 2005, séu vatnsréttindi upphaflegu Hrafnabjargarjarðarinnar í óskiptri sameign jarðanna fjögurra. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 409.273.488 krónur, til vara 209.111.735 krónur, en að því frágengnu 55.763.129 krónur. Stefndi greiddi 4.517.146 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 8,78 metrar og grunnhlutfallstala 0,55763%. 9. Eigendur jarðarinnar Torfastaða við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Svandís Sigurjónsdóttir, Torfastöðum, Fljótsdalshéraði og Guðgeir Þ. Ragnarsson Hjarðar sama stað. (9) Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 139.842.877 krónur, til vara 71.450.479 krónur, en að því frágengnu 19.053.461 krónu. Stefndi greiddi 1.543.444 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 4,39 metrar og grunnhlutfallstala 0,19053%. 10. Eigendur jarðanna Ytri Galtastaða I og II við austurbakka Jökulsár á Dal eru Elís Hrafnkelsson og Gerður Bjarnadóttir bæði til heimilis að Galtastöðum, Fljótsdalshéraði. Í stefnu kemur fram að stefnendur séu þinglýstir eigendur Ytri Galtastaða I og stefnandi Gerður sé þinglýstur eigandi Ytri Galtastaða II. Jörðunum hafi verið skipt árið 1951 en Ytri Galtastaðir II hafi verið stofnaðir í landskrá fasteigna í árslok 2007. Kemur fram að stefnendur sæki fjárkröfu sína í félagi vegna vatnsréttinda upphaflegs lands Ytri Galtastaða, sbr. 18. og 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnendur krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 548.650.222 krónur, til vara 280.324.046 krónur, en að því frágengnu 74.753.079 krónur. Stefndi greiddi 6.055.446 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 11,77 metrar og grunnhlutfallstala 0,74753%. 11. Eigandi jarðanna Breiðamörk I og II við norðurbakka Jökulsár á Dal er Stefán Sigurðsson, Breiðumörk, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 241.928.178 krónur, til vara 123.609.328 krónur, en að því frágengnu 32.962.488 krónur. Stefndi greiddi 2.670.158 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 5,19 metrar og grunnhlutfallstala 0,32962%. 12. Eigandi jarðarinnar Gauksstaða við austurbakka Jökulsár á Dal er Benedikt Ólason, Einbúablá 2, Egilsstöðum. (12) Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 2.723.453.819 krónur, til vara 1.316.355.992 krónur, en að því frágengnu 351.028.264 krónur. Stefndi greiddi 28.435.386 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 55,27 metrar og grunnhlutfallstala 3,51027%. 13. Eigandi jarðanna Hólmatungu og Eyjasels við austurbakka Jökulsár á Dal er Eiríkur Magnússon, Hólmatungu, Fljótsdalshéraði. Kemur fram í stefnu að í matsmáli hafi verið gerð grein fyrir vatnsréttindum hvorrar jarðar fyrir sig, en þar sem jarðirnar liggi saman og séu í eigu sama aðila sé fjárkrafa vegna vatnsréttinda þeirra sett fram í einu lagi. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 203.238.315 krónur, til vara 103.841.363 krónur, en að því frágengnu 27.691.030 krónur. Stefndi greiddi vegna Hólmatungu 509.337 krónur og vegna Eyjasels 1.749.237 krónur eða samtals 2.258.574 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar Hólmatungu er 0,99 metrar og grunnhlutfallstala 0,06288%, en fyrir landi jarðarinnar Eyjasels er fallið 3,40 metrar og grunnhlutfallstala 0,21594%. Samtals er fall fyrir landi jarðanna því 4,39 metrar og hlutfallstala þeirra 0,27882%. 14. Eigandi jarðarinnar Litla Bakka við austurbakka Jökulsár á Dal er Svandís Skúladóttir, Litla Bakka, Fljótsdalshéraði. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 451.692.494 krónur, til vara 230.785.047 krónur, en að því frágengnu 74.753.079 krónur. Stefndi greiddi 4.985.325 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 9,69 metrar og grunnhlutfallstala 0,61542%. 15. Eigandi jarðanna Sleðbrjóts I og II við norðurbakka Jökulsár á Dal er Lífsval ehf., Skútuvogi 5, Reykjavík. Það krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða því 265.235.324 krónur, til vara 135.517.742 krónur, en að því frágengnu 36.138.064 krónur. Stefndi greiddi 2.927.399 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 5,69 metrar og grunnhlutfallstala 0,36138%. 16. Eigendur jarðarinnar Blöndugerðis við austurbakka Jökulsár á Dal eru Friðrik Kjartansson, Miðgarði 7b, Egilsstöðum, Sigbjörn Jóhannsson, Blöndugerði, Fljótsdalshéraði, Símon Árnason, Eyrarvegi 16, Selfossi og Emil Jóhann Árnason, Gili Fljótsdalshéraði. Þeir krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 194.381.599 krónur, til vara 99.316.166 krónur, en að því frágengnu 26.484.311 krónur. Stefndi greiddi 2.145.387 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 4,17 metrar og grunnhlutfallstala 0,26484%. 17. Eigandi jarðarinnar Hjarðargrundar við norðurbakka Jökulsár á Dal er Guðgeir Þ. Ragnarson, Torfastöðum, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 147.301.164 krónur, til vara 75.261.171 krónu, en að því frágengnu 20.069.646 krónur. Stefndi greiddi 1.625.761 krónu. Fall fyrir landi jarðarinnar er 3,16 metrar og grunnhlutfallstala 0,20070%. 18. Eigandi jarðanna Mælivalla og Skuggahlíðar við austurbakka Jökulsár á Dal er nú Mælivellir ehf., Mælivöllum, Fljótsdalshéraði, en var við höfðun málsins Sigurður Hallgrímur Jónsson sama stað. Það krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða því 743.964.107 krónur, til vara 380.116.548 krónur, en að því frágengnu 101.364.413 krónur. Stefndi greiddi 617.378 krónur vegna Mælivalla en 7.593.745 krónur vegna Skuggahlíðar, eða samtals 8.211.123 krónur. Fall fyrir landi Mælivalla er 1,20 metrar og grunnhlutfallstala 0,07621%, en fyrir landi Skuggahlíðar er fallið 14,76 metrar og grunnhlutfallstalan 0,93743%, samtals er fall fyrir landi jarðanna því 15,96 metrar og hlutfallstala 1,01364%. 19. Eigendur jarðarinnar Skeggjastaða við austurbakka Jökulsár á Dal eru Jón Helgason, Selási 19, Egilsstöðum, Gyða Árný Helgadóttir, Koltröð 8, Egilsstöðum, Anna Guðný Helgadóttir, Móasíðu 5a, Akureyri og Bjarni Helgason, Furugrund 16, Selfossi. Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 499.239.072 krónur, til vara 255.078.210 krónur, en að því frágengnu 68.020.856 krónur. Stefndi greiddi 5.510.096 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 10,71 metrar og grunnhlutfallstala 0,68021%. 20. Eigendur jarðanna Skjöldólfsstaða 1 og 2 við norðurbakka Jökulsár á Dal eru Eiríkur S. Skjaldarson, Skjöldólfsstöðum 2, Fljótsdalshéraði, Vilhjálmur Snædal, Skjöldólfsstöðum 1, Fljótsdalshéraði og Þorsteinn Snædal, Skjöldólfsstöðum 1, Fljótsdalshéraði. Í stefnu kemur fram að stefnendur Þorsteinn og Vilhjálmur séu þinglýstir eigendur Skjöldólfsstaða 1 og stefnandi Eiríkur sé þinglýstur eigandi Skjöldólfsstaða 2, en jörðunum tilheyri vatnsréttindi að óskiptu skv. þinglýstri skiptagerð. Þeir krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 941.608.707 krónur, til vara 481.099.891 krónu, en að því frágengnu 128.293.304 krónur. Stefndi greiddi 8.334.598 krónur vegna Skjöldólfsstaða 1 en 2.057.926 krónur vegna Skjöldólfsstaða 2, eða samtals 10.392.524 krónur. Fall fyrir landi Skjöldólfsstaða 1 er 16,20 metrar og grunnhlutfallstala 1,02888%, en fyrir landi Skjöldólfsstaða 2 er fallið 4,00 metrar og grunnhlutfallstalan 0,25405%, samtals er fall fyrir landi jarðanna því 20,20 metrar og hlutfallstala 1,28293%. 21. Eigandi jarðarinnar Arnórsstaða 3, (Arnórsstaðasels), við norðurbakka Jökulsár á Dal er Ragnar Sigvaldason, Hákonarstöðum, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 565.431.267 krónur, til vara 288.898.103 krónur, en að því frágengnu 77.039.494 krónur. Stefndi greiddi 6.240.660 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 12,13 metrar og grunnhlutfallstala 0,77039%. 22. Eigandi jarðarinnar Breiðalækjar við norðurbakka Jökulsár á Dal er Sigrún Júlíusdóttir, Hákonarstöðum, Fljótsdalshéraði. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 518.350.932 krónur, til vara 264.843.108 krónur, en að því frágengnu 70.624.829 krónur. Stefndi greiddi 5.721.033 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 11,12 metrar og grunnhlutfallstala 0,70625%. 23. Eigandi jarðanna Gils og Hrúthamra við austurbakka Jökulsár á Dal er Emil Jóhann Árnason, Gili, Fljótsdalshéraði. (23) Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.601.667.088 krónur, til vara 818.346.152 krónur, en að því frágengnu 218.225.640 krónur. Stefndi greiddi 10.562.303 krónur vegna Gils og 7.115.278 krónur vegna Hrúthamra eða samtals 17.677.581 krónu. Fall fyrir landi jarðarinnar Gils er 20,53 metrar og grunnhlutfallstala 1,30389% og fyrir landi Hrúthamra er fallið 13,83 metrar og grunnhlutfallstala 0,87836%. Samtals er fall jarðanna því 34,36 metrar og grunnhlutfallstala 2,18225%. 24. Eigandi jarðarinnar Gilsár við norðurbakka Jökulsár á Dal er Eiríkur S. Skjaldarson, Skjöldólfsstöðum 2, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 454.955.494 krónur, til vara 232.452.225 krónur, en að því frágengnu 61.987.260 krónur. Stefndi greiddi 5.021.338 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 9,76 metrar og grunnhlutfallstala 0,61987%. 25. Eigandi jarðarinnar Hauksstaða 2 við norðurbakka Jökulsár á Dal er Snæbjörn Valur Ólason, Hauksstöðum 2, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 674.974.954 krónur, til vara 344.867.645 krónur, en að því frágengnu 91.964.705 krónur. Stefndi greiddi 7.449.691 krónu. Fall fyrir landi jarðarinnar er 14,48 metrar og grunnhlutfallstala 0,91964%. 26. Eigandi jarðarinnar Hjarðarhaga við norðurbakka Jökulsár á Dal er Hjarðarhagi ehf., Hjarðarhaga, Fljótsdalshéraði. Upphaflegur stefnandi er Páll Hjarðar sama stað, en undir rekstri málsins tók félagið við aðild málsins. Félagið krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða því 1.074.925.584 krónur, til vara 549.216.014 krónur, en að því frágengnu 146.457.604 krónur. Stefndi greiddi 11.863.940 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 23,06 metrar og grunnhlutfallstala 1,46457%. 27. Eigandi jarðanna Hnefilsdals I og II við austurbakka Jökulsár á Dal er Halldóra Hildur Eyþórsdóttir, Hnefilsdal, Fljótsdalshéraði. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 339.818.192 krónur, til vara 173.624.664 krónur, en að því frágengnu 46.299.910 krónur. Stefndi greiddi 3.750.569 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 7,29 metrar og grunnhlutfallstala 0,46300%. 28. Eigandi jarðarinnar Hrólfsstaða við norðurbakka Jökulsár á Dal er Bláfeldur ehf., Hrólfsstöðum, Fljótsdalshéraði. Það krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða því 503.900.501 krónu, til vara 257.459.892 krónur, en að því frágengnu 68.655.971 krónu. Stefndi greiddi samtals 5.561.545 krónur (2.366.615 + 3.194.930). Fall fyrir landi jarðarinnar er samtals 10,81 metrar (sett fram í úrskurði matsnefndar í tvennu lagi 4,60 og 6,21 metrar) og grunnhlutfallstala samtals 0,68655% (sett fram með sama hætti í úrskurði, annars vegar 0,29215% og hins vegar 0,39440%. Má sjá af úrskurði matsnefndar að ástæða fyrir þessari framsetningu er að landamerki jarðarinnar að ánni eru rofin með merkjum lóðar sem næst er hér fjallað um. 29. Eigandi landspildunnar Hrólfsstaða-lóðar 1 við norðurbakka Jökulsár á Dal er Katrín Ásgeirsdóttir, Hrólfsstöðum, Fljótsdalshéraði. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 93.228.585 krónur, til vara 47.633.653 krónur, en að því frágengnu 12.702.307 krónur. Stefndi greiddi 1.028.963 krónur. Fall fyrir landi lóðarinnar er 2,00 metrar og grunnhlutfallstala 0,12702%. 30. Eigandi jarðanna Hvanná I og III við norðurbakka Jökulsár á Dal er Hvannármenn ehf., Hvanná, Fljótsdalshéraði. Kemur fram í stefnu að áður hafi jarðirnar verið skráðar sem ein jörð í Landskrá fasteigna, þ.e. Hvanná, en Hvanná III hafi verið skráð í árslok 2006. Fylgi jörðunum vatnsréttindi sem við hæðarmælingar hafi verið kenndar við Hvanná í forsendum meirihluta matsnefndar. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 641.878.807 krónur, til vara 327.957.698 krónur, en að því frágengnu 87.455.386 krónur. Stefndi greiddi 7.084.409 krónur. Fall fyrir landi jarðanna er 13,77 metrar og grunnhlutfallstala 0,87455%. 31. Eigandi jarðarinnar Hvanná II við norðurbakka Jökulsár á Dal er Arnór Benediktsson, Hvanná II, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 244.725.035 krónur, til vara 125.038.338 krónur, en að því frágengnu 33.343.557 krónur. Stefndi greiddi 2.701.027 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 5,25 metrar og grunnhlutfallstala 0,33343%. 32. Eigandi jarðarinnar Langagerðis við norðurbakka Jökulsár á Dal er Sigvaldi H. Ragnarsson, Hákonarstöðum, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 833.929.692 krónur, til vara 426.083.023 krónur, en að því frágengnu 113.622.139 krónur. Stefndi greiddi 9.204.072 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 17,89 metrar og grunnhlutfallstala 1,13622%. 33. Eigandi jarðarinnar Refshöfða við austurbakka Jökulsár á Dal er Helgi Árnason, Ártröð 8, Egilsstöðum. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 313.714.188 krónur, til vara 160.287.241 krónu, en að því frágengnu 42.743.264 krónur. Stefndi greiddi 3.462.460 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 6,73 metrar og grunnhlutfallstala 0,42743%. 34. Eigandi jarðarinnar Sellands við norðurbakka Jökulsár á Dal er Birgir Þór Ásgeirsson, Fossvöllum 2, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 888.002.271 krónu, til vara 453.710.541 krónu, en að því frágengnu 120.989.478 krónur. Stefndi greiddi 9.800.870 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 19,05 metrar og grunnhlutfallstala 1,20989%. 35. Eigandi jarðarinnar Smáragrundar við austurbakka Jökulsár á Dal er Valgeir Magnússon, Smáragrund, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 69.056.867 krónur, til vara 34.772.566 krónur, en að því frágengnu 9.272.684 krónur. Stefndi greiddi 751.143 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 1,46 metrar og grunnhlutfallstala 0,09273%. 36. Eigandi jarðarinnar Teigasels við austurbakka Jökulsár á Dal er Kjartan Sigurðsson, Teigaseli I, Fljótsdalshéraði. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 289.474.756 krónur, til vara 147.902.491 krónu, en að því frágengnu 39.440.664 krónur. Stefndi greiddi 3.194.930 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 6,21 metrar og grunnhlutfallstala 0,39440%. 37. Eigandi jarðarinnar Vaðbrekku við austurbakka Jökulsár á Dal er Gullvör ehf., Ullartanga 3, Egilsstöðum. Það krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða því 1.806.769.975 krónur, til vara 923.140.187 krónur, en að því frágengnu 246.170.717 krónur. Stefndi greiddi 19.941.299 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 38,76 metrar og grunnhlutfallstala 2,46170%. 39. Eigandi jarðarinnar Víðivallagerðis við austurbakka Kelduár er Þorsteinn Pétursson, Tjarnarbraut 17, Egilsstöðum. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 154.890.409 krónur, til vara 79.138.774 krónur, en að því frágengnu 21.103.673 krónur. Stefndi greiddi 1.709.538 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 37,71 metrar og grunnhlutfallstala 0,21104%. 40. Eigendur jarðarinnar Víðivalla fremri við austurbakka Kelduár eru Gunnþórunn Ingólfsdóttir og Jósef Valgarð Þorvaldsson bæði til heimils að Víðivöllum fremri, Fljótsdalshreppi. Þau krefjast þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 36.884.536 krónur, til vara 18.845.563 krónur, en að því frágengnu 5.025.484 krónur. Stefndi greiddi 407.098 krónur. Fall fyrir landi jarðarinnar er 8,98 metrar og grunnhlutfallstala 0,05036%. II Málavextir Í stefnum málsins er málavöxtum lýst á þann veg að stefnendur hafi, eins og aðrir Íslendingar, fengið vitneskju um að stefndi hygðist reisa Kárahnjúkavirkjun, sbr. upplýsingar um að stefndi hefði 2. september 2002 fengið leyfi iðnaðarráðherra til að byggja 750 MW virkjun við Kárahnjúka, sbr. dómskjal nr. 22. Áður hafi staðið yfir vinna við umhverfismat hugsanlegrar virkjunar, sem hafi verið endanlega ákveðið með úrskurði umhverfisráðherra 20. desember 2001, sbr. dskj. nr. 20. Þrátt fyrir virkjunaráform stefnda og upphaf framkvæmda í október 2002 hafi stefndi ekki haft samband við stefnendur sérstaklega til þess að óska eftir því að fá rétt til þess að skerða vatnsréttindi jarða þeirra og bjóða fram bætur vegna þeirrar skerðingar. Vegna þessa og fleiri atriða hafi komið til þess að margir landeigendur við Jökulsá á Dal hafi staðið fyrir stofnun Félags landeigenda við Jökulsá á Dal á árinu 2005 (hér eftir nefnt FLJD). Hafi allir stefnendur máls þessa sem telja til eignarréttinda við Jökulsá á Dal átt aðild að því félagi. Hafi félaginu m.a. verið ætlað að gæta almennra hagsmuna vatnsréttarhafa vegna Kárahnúkavirkjunar, s.s. með því að beina því til stefnda að semja við vatnsréttarhafa. Ekki hafi verið stofnað félag landeigenda við Kelduá, en tvær stefnur málsins varða endurgjald fyrir vatnsréttindi við þá á. Um tímasetningar einstakra virkjunarframkvæmda vísa stefnendur til yfirlits af heimasíðunni www.karahnjukar.is á dómskjali nr. 174, sem rekji virkjunarhugmyndir og framkvæmdir frá 1946 til 2007. Viðræður FLJD og stefnda hafi hafist á árinu 2005. Að þeim hafi komið síðar oddviti Fljótsdalshrepps og lögmaður hreppsins, sem hafi haft samráð við landeigendur í Fljótsdal. Snemma hafi orðið ljóst að sjónarmið aðila um verðmat á vatnsréttindum væru mismunandi og því sýnt að einhverskonar mat á þeim verðmætum þyrfti að fara fram. Þar sem framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun hafi þá verið hafnar og farnar að nema tugum milljarða, hafi fulltrúum landeigenda þótt einsýnt að stefndi fengi ávallt samþykkta eignarnámsheimild vegna þeirra vatnsréttinda sem honum væru nauðsynleg vegna virkjunarinnar. Sú skoðun hafi jafnframt byggst á því að bygging umræddrar virkjunar hafi farið fram í samræmi við vilja íslenskra stjórnvalda á þeim tíma. Eignarnám á vatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar hefði kallað á að stefndi hefði þurft að óska eftir eignarnámi á þeim tilteknu réttindum sem honum væru nauðsynleg vegna virkjunarinnar. Hugsanlegt hafi verið að ágreiningur um umfang þeirra réttinda færi fyrir dómstóla og því hafi getað komið til þess að umfjöllun um verðmæti þeirra réttinda sem um ræddi, hæfist ekki fyrr en að nokkrum árum liðnum. Það hafi í raun verið mat stefnda og fulltrúa landeigenda í viðræðum að það væri ávinningur aðila að ganga til samninga um stofnun sérstakrar matsnefndar. Jafnframt að nefndin hefði annars vegar það hlutverk að fjalla um umfang þeirra réttinda sem látin yrðu af hendi til stefnda vegna Kárahnjúkavirkjunar og hins vegar um verðmæti þeirra réttinda. Á grundvelli þessa hafi verið undirritaður samningur 13. desember 2005 af stefnda, fulltrúum FLJD, oddvita Fljótsdalshrepps o.fl. sbr. dómskjal nr. 7. Samningurinn hafi verið rammasamningur sem einstakir vatnsréttarhafar hafi haft heimild til að gerast aðilar að. Stefnendur hafi gerst aðilar að samningnum vegna réttinda jarðeigna sinna með sérstakri yfirlýsingu í ársbyrjun 2006. Í samræmi við grein 9.1 í samningnum hafi hann tekið gildi, sbr. bókun á fyrsta fundi matsnefndar dags. 14. febrúar 2006, sbr. dómskjal nr. 5, bls. 1. Málsmeðferð fyrir matsnefndinni hafi hafist í febrúar 2006. Stefndi hafi lagt fram greinargerð fyrir matsnefnd þann 7. apríl 2006, sbr. dómskjal nr. 15 ásamt fylgiskjölum á dómskjölum nr. 16 til 30. Lögmenn stefnenda hefðu lagt fram greinargerðir, annars vegar vegna réttinda í Kelduá en hins vegar hafi lögmenn vatnsréttarhafa við Jökulsá á Dal lagt fram tölulegar kröfur um verðmat vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, með greinargerð 7. júní 2006, sbr. dskj. 31, ásamt fylgiskjölum á dskj. 32 til 80. Í kröfugerðinni hafi komið fram krafa um mat á heildarvatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar, enda hafi þá ekki legið fyrir nægilegar upplýsingar um fallhæð fyrir landi jarða. Í samræmi við beiðni stefnda til matsnefndar á dómskjali nr. 13 hafi nefndin haft forgöngu um að Vatnamælingadeild Orkustofnunar stæði að því að mæla fallhæð fyrir landi hverrar jarðar á áhrifasvæði Kárahnjúkavirkjunar, sbr. dskj. nr. 87. Frekari mælingar hafi verið gerðar, sbr. m.a. dskj. 117, 163 og 164. Í úrskurði matsnefndar kemur m.a. fram niðurstaða um framangreint fall og hlutfall hverrar jarðar í heildarvatnsréttindum, umræddra þriggja vatnsfalla. Um málavexti varðandi eðli Kárahnjúkavirkjunar og vatnsréttinda vísist til gagna málsins að öðru leyti. Þó skuli tiltekið að skerðing vatnsrennslis í Jökulsá á Dal verði að meðaltali 92 m³/sek m.v. meðalrennsli skv. þeim rennslismælingum sem legið hafi fyrir við upphaf Kárahnjúkavirkjunar. Einnig að skerðing vatnsrennslis í Kelduá nemi því meðalrennsli sem tekið sé inn í Kelduárlón (Hraunaveitu) og veitt sé í Ufsarlón, en það geti verið um 7 m³/sek. Þar sé um að ræða hluta þess vatnsrennslis sem síðar sé leitt að stöðvarhúsi í Fljótsdal. Þannig komi fram á kynningarefni stefnda, sbr. fylgiskjal með dskj. nr. 33 að meðalrennsli að stöðvarhúsi nemi um 110 m³/sek, þ.e. frá öllum vatnsföllunum þremur. Hönnunarrennsli sé þó um 144 m³/sek. Orku óvirkjaðs vatnsafls megi reikna upp til hestafla eftir formúlunni: Vatnsrennsli x fallhæð x 12,33 = Hestöfl hrárrar vatnsorku. Hrá vatnsorka sem virkjuð sé með Kárahnjúkavirkjun sé því u.þ.b. 600 m. fallhæð x 110 m³/sek x 13,33 = 879.780 hestöfl. Hestöfl þeirrar vatnsorku sem látin sé af hendi við Jökulsá á Dal nemi fallhæð frá 625 m.y.s. niður til sjávarmáls og 92 m³/sek meðalrennsli sem gefi niðurstöðuna 766.475 hestöfl. Hestöfl þeirrar vatnsorku sem látin sé af hendi við Kelduá nemi fallhæð frá 669 m.y.s. niður til 25,5 m.y.s. og um 7 m³/sek meðalrennsli, sem gefi niðurstöðuna 60.045 hestöfl. Orkan sé þó mun meiri gangi forsendur um loftslagshlýnun eftir sbr. t.d. útreikninga stefnda þar um á dskj. nr. 142. Gerð er grein fyrir því í hverri stefnu fyrir sig hver sé að mati stefnenda fjöldi hestafla sem hlutaðeigandi láti af hendi varanlega, en ekki þykir ástæða til að rekja það sérstaklega hér. Stefnendur, sem eigi vatnsréttindi við Jökulsá á Dal hafi lagt gögn fyrir matsnefnd 30. janúar 2007 er einkum varði samning um vatnsréttindi vegna virkjana í Fjarðará, sbr. dskj. 118 til 128. Við gagnaframlagningu viðbótargagna fyrir matsnefnd 26. febrúar 2007 hafi verið gerð grein fyrir umfangi vatnsréttinda í Kelduá, sbr. dskj. nr. 148. Þá hafi einnig verið settar fram kröfur um bótagreiðslur til handa stefnendum er eigi réttindi við Jökulsá á Dal sbr. dskj. 131 bls. 6. Með athugasemdunum hafi fylgt fylgiskjöl sem lögð séu fram sem dskj. 132 til 146. Rekstur málsins fyrir matsnefnd hafi staðið allt fram að munnlegum málflutningi 14. og 15. maí 2007. Við munnlegan málflutning hafi verið lagðar fram uppfærðar kröfur um verðmæti vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, sbr. dskj. nr. 159 og þ.a.l. réttindi stefnenda. Í máli þessu sé lögð fram skjalaskrá, dskj. nr. 2 og öll skjöl sem lögð hafi verið fyrir hina sérstöku matsnefnd, sbr. dskj. nr. 7 til 166. Úrskurður matsnefndar hafi verið kveðinn upp 22. ágúst 2007, sbr. dskj. nr. 3. Að úrskurðinum hafi staðið fjórir af fimm nefndarmönnum en einn nefndarmaður hafi skilað séráliti, sbr. dskj. nr. 4. Niðurstaða meirihluta matsnefndar um umfang þeirra vatnsréttinda sem vatnsréttarhafar létu af hendi komi fram í umfjöllun á bls. 60 til 62 í úrskurðinum. Hún sé tekin saman með eftirfarandi hætti, sbr. bls. 60 62: „Niðurstaða matsnefndar er því sú, að umfang þess vatnsmagns, sem vatnsréttareigendur framselja Landsvirkjun með samningnum frá 13. desember 2005, skuli miðast við innrennsli í Kelduárlón (Hraunaveitu), Ufsarlón og Hálslón og svara til þess vatnsrennslis, sem Landsvirkjun getur nýtt til raforkuframleiðslu á hverjum tíma í aflstöð Fljótsdalsstöðvar. Landsvirkjun skal ein hafa heimild til að stýra miðlun og ákveða úr hvaða uppistöðulónum miðlað sé vatni til aflvéla Fljótsdalsstöðvar.“ Með vísan til þeirra mælinga sem gerðar hafi verið á fallhæð fyrir jörðum stefnenda verði að líta svo á að þau vatnsréttindi sem stefnendur hafi látið af hendi til stefnda nemi eignarhluta jarðanna í vatnsréttindum umrædds rennslis, vegna fallhæðar fyrir landi hverrar jarðar fyrir sig, þ.e. 50%, sbr. 1. mgr. 51. gr. vatnalaga nr. 15/1923, enda sé því hvergi háttað svo að stefnendur máls þessa eigi land beggja vegna ár. Með yfirlýsingu sem stefnendur hafi skrifað undir og þinglýst á jarðir sínar hafi stefnda verið veitt þessi réttindi. Yfirlýsingarnar hafi verið sendar stefnda með ábyrgðarbréfum í lok árs 2007 þar sem jafnframt hafi verið skorað á stefnda að greiða inn á bótakröfu, sbr. dskj. nr. 170, stefndi hafi lýst því yfir að hann geti unað við niðurstöðu nefndarinnar um umfang réttindanna, sbr. dskj. nr. 175. Ákvörðun matsnefndar um bótafjárhæð fyrir vatnsréttindi byggi á framangreindri niðurstöðu um vatnsréttindi. Ákvörðunin komi fram í úrskurðarorði á bls. 83 til 86 í úrskurði nefndarinnar. Um forsendur ákvörðunarinnar sé vísað til umfjöllunar í rökstuðningi fyrir matsfjárhæð og skiptingu bóta, einkum bls. 62 63 í niðurstöðu meirihluta matsnefndar. Forsenda niðurstöðu fyrir jörðum stefnenda sé sú skoðun matsnefndar að vatnsréttindi vegna Kárahnjúkavirkjunar megi meta að verðmæti 1.540.000.000 króna, auk 4,254% bóta vegna skerðingar réttinda sem ekki séu beinlínis virkjuð af Kárahnjúkavirkjun. Þá sé hlutfall Jökulsár á Dal 76,15% af vatnsréttindum virkjunarinnar en hlutfall Kelduár 6,71 %. Stefnendur telji niðurstöðu matsnefndar um verðmæti vatnsréttinda vegna virkjunarinnar og þeirra vatnsréttinda sem skerðist vegna hennar ranga. Ákvörðunin um verðmæti vatnsréttinda vegna jarða stefnenda sé því röng. Stefnendur telji jafnframt að aðferðafræði sem meirihluti matsnefndar byggi á til að komast að niðurstöðu um fjárhæð vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar samræmist ekki viðurkenndum lagareglum um ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta. Í samningi stefnda og vatnsréttarhafa, sem stefnendur hafi allir gerst aðilar að hafi verið gert ráð fyrir því að aðilar hefðu sex vikna frest til að ákveða hvort þeir myndu una við niðurstöðu matsnefndarinnar. Með tilkynningu stefnenda til stefnda 2. október 2007 hafi stefnda verið gert kunnugt um að stefnendur myndu ekki una úrskurði matsnefndarinnar, sbr. dskj. nr. 179. Stefnendur hafi jafnframt skorað á stefnda að greiða inn á kröfu þeirra, sbr. dskj. 170. Þrátt fyrir að stefndi hafi lýst því yfir að hann hygðist greiða hluta vatnsréttarhafa bætur í samræmi við niðurstöðu meirihluta matsnefndar hafi stefndi ekkert greitt inn á viðurkennda skuld sína við stefnendur. Í samræmi við allt framangreint hafi stefnendum verið nauðsynlegt að höfða mál þetta. Fram kemur í greinargerð í gagnsök, sem stefnendur vísuðu að nokkru til við munnlegan málflutning, að eftir að málið hafi verið höfðað og þingfest hafi gagnstefna komið fram og hafi verið þingfest 19. febrúar 2008. Í kjölfar gagnstefnunnar hafi Regulu lögmannsstofu borist bréf dags. 19. febrúar 2008, þar sem tilkynnt hafi verið um að stefndi hefði greitt inn á fjárvörslureikning lögmannsstofunnar. Í bréfinu hafi verið kynnt að fjárhæð greiðslu miðaðist við aðalkröfu gagnstefnanda í gagnstefnu, en hún byggi á því að verðmæti umdeildra réttinda nemi 50% af þeirri niðurstöðu sem meirihluti hinnar sérstöku matsnefndar hafi komist að í úrskurði 22. ágúst 2007. Jafnframt líti stefndi svo á að hann greiði vexti skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af fjárhæðinni frá 22. ágúst 2007 til greiðsludags. Í fylgiskjali með bréfinu sé sundurliðað hvernig útreikningi á greiðslum milli einstakra jarða sé háttað. Af hálfu stefnenda sé ekki viðurkennt að umrædd greiðsla stefnda skiptist í greiðslu 50% af höfuðstól og vexti skv. 8. gr. laga nr. 38/2001. Stefnendur líti á greiðsluna sem innborgun á skuld, þar sem fyrst sé greitt upp í elstu vaxtaskuld, en ef einhverjar eftirstöðvar séu komi greiðslan til lækkunar á höfuðstól. Gera verði ráð fyrir að stefndi geri grein fyrir innborgun til stefnenda í greinargerð sinni. Frekari sjónarmið um meðferð þeirrar greiðslu í skuldaskilum aðila muni koma fram við málflutning. Í málsatvikalýsingu gagnstefnu sé vikið að undirbúningi stefnda að framkvæmdum og leyfisveitingum vegna Kárahnjúkavirkjunar. Stefndi hafi fengið heimild til að nýta vatnsréttindi í þjóðlendum með leyfisbréfi dags. 30. júlí 2002. Á þeim tíma hafi ekki legið fyrir hvar þjóðlendur væru á áhrifasvæði Kárahnjúkavirkjunar. Í málsatvikalýsingu í gagnstefnu sé þess ekki getið að fyrstu formlegu samskipti við eigendur vatnsréttinda sem fyrirsjáanlega yrðu skert vegna Kárahnjúkavirkjunar hafi verið með bréfi dags. 25. maí 2005. Samhljóða bréf hafi verið sent til allra þinglýstra eigenda jarða, en eitt bréfanna sé lagt fram í málinu sem dæmi (dskj. 198). Fyrir þann tíma hafi stefndi átt samskipti við sveitarstjórnir á svæðinu sem ekki hafi haft umboð til að koma fram fyrir eigendur vatnsréttinda. Málsatvikalýsing stefnda. Stefndi lýsir málsatvikum með þeim hætti að frá miðri tuttugustu öld hafi ýmsar áætlanir verið gerðar af hálfu opinberra aðila um stórvirkjanir á Austurlandi. Hafi þær einkum lotið að virkjun Jökulsár í Fljótsdal, Jökulsár á Dal og Jökulsár á Fjöllum í ýmsum útfærslum. Undirbúningur að virkjun Jökulsár í Fljótsdal hafi verið langt kominn er hætt hafi verið við þá framkvæmd árið 2000. Þess í stað hafi verið ráðist í Kárahnjúkavirkjun þar sem jökulsárnar tvær í Fljótsdal og Jökuldal séu virkjaðar saman og leiddar í jarðgöngum að stöðvarhúsi við Teigsbjarg í Fljótsdal og renni til sjávar í farvegi Jökulsár í Fljótsdal og Lagarfljóts. Á þeim tíma hafi verið fyrirhugað að álverið í Reyðarfirði yrði í eigu Norsk Hydro. Um forsögu málsins sé einnig vísað til dskj. 15, kafla 4. og dskj. 16, kafla 4 og 5. Ekki hafi áform um byggingu Kárahnjúkavirkjunar farið framhjá íbúum á Austurlandi, enda mikið fjallað um málið opinberlega. Sem dæmi megi nefna að haldinn hafi verið opinn fundur á Egilsstöðum 15. júní 2000, þar sem almenningi hafi verið kynntar tillögur um hvernig staðið yrði að mati á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar og um virkjunarframkvæmdirnar sjálfar. Verði því að mótmæla þeirri fullyrðingu stefnenda í málsatvikalýsingu í stefnum að þeir hafi fyrst fengið vitneskju um fyrirhugaðar virkjunarframkvæmdir við útgáfu virkjunarleyfis 2. september 2002. Ljóst sé að stefnendur hafi vitað af þessum áætlunum eða mátt vera um þær kunnugt a.m.k. tveimur árum fyrr en fullyrt sé. Í framhaldi af framangreindum kynningarfundi hafi stefndi afhent Skipulagsstofnun tillögu að mati á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar, allt að 750 MW, 14. júlí 2000, svonefnda matsáætlun. Matsskýrsla fyrir virkjunina hafi verið tilkynnt Skipulagsstofnun til athugunar 20. apríl 2001, en stofnunin hafi lagst gegn framkvæmdinni með úrskurði 1. ágúst 2001. Í kjölfar stjórnsýslukæru stefnda, þar sem krafist hafi verið endurskoðunar framagreinds úrskurðar, hafi umhverfisráðherra fallist á framkvæmdina með 20 skilyrðum í úrskurði 20. desember 2001, sbr. dskj. nr. 20. Sá úrskurður hafi síðar verið staðfestur af dómstólum, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 280/2003 frá 22. janúar 2004. Árið 2002 hafi Norsk Hydro hætt við að reisa álver í Reyðarfirði en þess í stað hafi bandaríska fyrirtækið Alcoa Inc. komið að verkinu og hafi Valgerður Sverrisdóttir iðnaðarráðherra, G. JohnPizzey aðstoðarforstjóri AlcoaInc. og Friðrik Sophusson forstjóri stefnda, undirritað, fyrir hönd íslenskra stjórnvalda og fyrirtækjanna tveggja viljayfirlýsingu 19. júní 2002 um framhald viðræðna um mat og hugsanlega framkvæmd á stóriðjuverkefni sem tæki til byggingar álvers á Austurlandi. Í framhaldi hafi náðst samningar um þessar framkvæmdir og ráðist hafi verið í byggingu Kárahnjúkavirkjunar með orkuflutningsvirkjum (Fljótsdalslínum 3 og 4) og álvers Alcoa-Fjarðaáls í Reyðarfirði. Alþingi hafi veitt stefnda heimild til að reisa og reka Kárahnjúkavirkjun og veita Jökulsá á Dal frá miðlunarlóni (Hálslóni) um aðrennslisgöng undir Fljótsdalsheiði að stöðvarhúsi í Fljótsdal og út í farveg Jökulsár í Fljótsdal, sbr. 1. gr. laga nr. 38/2002. Heimildin nái einnig til að veita Jökulsá í Fljótsdal ásamt vatni af Hraunum (veitu Kelduár, Grjótár, Innri-Sauðár og Ytri-Sauðár, svonefndri Hraunaveitu) inn í aðrennslisgöng Kárahnjúkavirkjunar á Fljótsdalsheiði. Þá hafi svæðisskipulagi miðhálendisins verið breytt með tilliti til fyrirhugaðrar framkvæmdar og sérstakt svæðisskipulag fyrir Kárahnjúkavirkjun verið staðfest af umhverfisráðherra, sbr. tvær auglýsingar í B deild Stjórnartíðinda 16. ágúst 2002. Iðnaðarráðherra hafi veitt stefnda virkjunarleyfi fyrir Kárahnjúkavirkjun með bréfi 2. september 2002, sbr. dskj. nr. 22. Leyfi forsætisráðherra á grundvelli 2. gr. laga nr. 58/1992 (þjóðlendulaga), sbr. 3. mgr. 3. gr. laganna, liggi fyrir, sbr. dskj. nr. 25, svo og önnur tilskilin leyfi og umsagnir til handa stefnda, meðal annars framkvæmdaleyfi sveitarstjórna Norður-Héraðs (nú Fljótsdalshéraðs) og Fljótsdalshrepps sem afhent hafi verið með formlegum hætti 2. febrúar 2003, sbr. dskj. nr. 23 og 24. Virkjunartilhögun sé í megindráttum þannig að Jökulsá á Dal er stífluð við Fremri-Kárahnjúk og myndað miðlunarlón, Hálslón. Lítið lón, Ufsarlón er myndað í Jökulsá í Fljótsdal um tvo kílómetra neðan við Eyjabakkafoss, með stíflu í ánni og með Hraunaveitu er vatni veitt í Kelduárlón og þaðan í Ufsarlón. Úr Hálslóni renni vatnið um jarðgöng austur um Fljótsdalsheiði og þau tengist öðrum göngum úr Ufsarlóni nokkru suðaustan við Þrælaháls. Eftir það renni allt vatnið í einum göngum til norðausturs út í Teigsbjarg og að stöðvarhúsi inni í fjallinu um tvenn fallgöng. Vatnið greinist á sex aflvélar í stöðvarhúsinu og renni svo um jarðgöng frá því og um skurð út í farveg Jökulsár í Fljótsdal austur undan Valþjófsstað. Kárahnjúkavirkjun framleiði rafmagn fyrir álver Alcoa í Reyðarfirði og sé það eina ástæðan fyrir byggingu hennar. Frá tengivirki við stöðvarhús í Fljótsdal liggi tvær háspennulínur, Fljótsdalslínur 3 og 4, hvor um sig um 50 km. löng. Séu þær gerðar fyrir 420 kV spennu en reknar á 220 kV spennu. Þessar háspennulínur sem séu í eigu Landsnets hf. hafi eingöngu það hlutverk að flytja raforku til álversins. Hluti byggðalínu, Kröflulína 2, 132 kV, sem liggi frá Kröflu og að Hryggstekk sé tengd tengivirkinu í Fljótsdal. Vísað sé nánar til greinargerðar á dskj. nr. 16 um tilhögun Kárahnjúkavirkjunar og korta á dskj. nr. 19. Fyrri hluta árs 2003 hafi stefnandi hafið viðræður við Fljótsdalshrepp og Norður-Hérað (nú sameinað Fljótsdalshéraði) um vatnsréttindamál og hafi sveitarfélögin gefið út kynningarbækling, sbr. dskj. nr. 182, fyrir hagsmunaaðila innan sveitarfélaganna. Stefndi hafi kostað gerð bæklingsins en hafi að öðru leyti ekki komið að efni hans. Hafi kynningarbæklingnum sérstaklega verið beint til vatnsréttarhafa gagngert til að aðstoða þá við að taka afstöðu til hvernig hagsmunum þeirra væri best borgið í samningaviðræðum við stefnda, sbr. sérstaklega bls. 27-28 í bæklingnum. Á árinu 2004 hafi orðið ljóst að ekki hafi verið áhugi meðal hagsmunaaðila innan þessara sveitarfélaga að sveitarfélögin ættu beinan þátt í samningaviðræðum um verðmæti vatnsréttinda og á því ári hafi tekið sig saman hópur vatnsréttarhafa á Jökuldal, gagngert til að koma fram gagnvart stefnda í samningaviðræðum um vatnsréttindi. Af málsatvikalýsingu í stefnu megi skilja að stefndi hafi ekki haft samskipti við vatnsréttarhafa fyrr en á árinu 2005. Því sé mótmælt sbr. framangreinda lýsingu á samskiptum við hagsmunaaðila. Auk þess hafi enginn vatnsréttarhafi á öllu þessu tímabili beint sérstaklega athugasemd að stefnda vegna málsmeðferðarinnar. Þannig verði að telja ljóst að öllum vatnsréttarhöfum hafi mátt vera ljóst að verið væri að vinna að niðurstöðu í réttindamálum þeirra og þeim hafi mátt vera ljóst að hér væri um flókið og vandasamt úrlausnarefni að ræða, sbr. dskj. nr. 182, bls. 3 og 28. Eftir samningaviðræður sem staðið hafi allt árið 2005 hafi verið undirritaður samningur 13. desember 2005 um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau. Aðilar hafi verið stefndi og þeir eigendur vatnsréttinda við Jökulsá á Dal, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá sem kosið hafi að eiga aðild að samningnum, auk íslenska ríkisins sem eiganda vatnsréttinda, með ákveðnum skilyrðum. Störf hinnar sérstöku matsnefndar hafi byrjað snemma árs 2006. Stefndi hafi skilað greinargerð 7. apríl það ár og hafi hún byggt á hefðbundnum sjónarmiðum í eignarrétti og eldri fordæmum. Vatnsréttarhafar hafi skilað greinargerðum sínum 7. júní 2006. Í greinargerð landeigenda við Jökulsá á Dal fyrir matsnefndinni hafi fyrst komið fram hinar stjarnfræðilega háu kröfur sem ratað hafi alla leið inn stefnukröfur máls þessa. Af hálfu stefnda hafi því þegar verið lýst yfir að kröfugerð sem þessi væri fráleit. Þrátt fyrir langan aðdraganda, mikil samskipti og samningaviðræður hafi ekki fram að þessum tíma komið fram þau sjónarmið stefnenda að við gildistöku raforkulaga nr. 65/2003 hefðu orðið slík þáttaskil sem réttlættu kröfur þeirra um að réttindin yrðu talin langtum verðmætari en eignarnámsreglur og fordæmi gæfu vísbendingu um. Þannig hafi landeigendur við Jökulsá á Dal gert kröfu um að greiddar yrðu 95.970.000.000 krónur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar í heild sinni, en það sé nær því sama fjárhæð og áætlaður framkvæmdakostnaður við þessa stærstu framkvæmd Íslandssögunnar hafi verið á þeim tíma. Matsnefndin hafi lokið störfum sínum með úrskurði 22. ágúst 2007, sbr. dskj. nr. 3. Kröfum og sjónarmiðum stefnenda hafi þar verið hafnað af meirihluta matsnefndar. Einn nefndarmanna hafi skilað séráliti. Í sérálitinu hafi hæfilegar bætur þó ekki verið metnar heldur hafi matsmaðurinn sett þar fram verðbil sem hann hafi talið hæfilegar bætur liggja á. Það verðbil hafi numið 50 milljörðum króna. Slíkt mat verði ekki lagt til grundvallar í dómsmáli og hafni stefndi þeim sjónarmiðum stefnenda að sú aðferðafræði samræmist meginreglum um fjárhæð eignarnámsbóta. Sé því mótmælt sem röngu og ósönnuðu. Stefndi hafi boðið stefnendum í máli þessu greiðslu í samræmi við niðurstöðu úrskurðarins með bréfi 20. september 2007, sbr. dskj. nr. 181, en hafi um leið gert fyrirvara þess efnis að ef vatnsréttarhafar myndu skjóta málinu áfram til dómstóla myndi stefndi láta reyna þar á sinn ýtrasta rétt. Hluti vatnsréttarhafa hafi þegið tilboð stefnda. Þeim sem ekki hafi þegið tilboðið hafi engu að síður verið greiddar bætur í samræmi við sjónarmið sem fram hafi komið í úrskurði matsnefndar sem ákvarðað hafi bætur fyrir vatnsréttindi Blöndu, en sá úrskurður hafi verið kveðinn upp 10. ágúst 1992, og stefndi hafi byggt áætlanir sínar á en hin sérstaka matsnefnd hafi byggt niðurstöðu sína í grunnatriðum á þeim úrskurði, sbr bréf Lögmanna Höfðabakka dags. 19. febrúar 2008, sbr. dskj. 194. Sú greiðsla hafi verið innt af hendi eftir að stefnt hafi verið í málinu. Að gefnu tilefni vilji stefndi taka fram að hann telji umfjöllun stefnenda um hestöfl hrárrar vatnsorku ekki skipta máli við úrlausn máls þessa og sé henni mótmælt sem slíkri. Stefnendur hafi ekki unað þeim bótum sem stefndi hafi greitt og hafi tilkynnt stefnda þá afstöðu sína með bréfi dags. 19. desember 2007, sbr. dskj. nr. 170. Í framhaldinu hafi stefnendur kosið að skjóta úrskurði matsnefndar til dómstóla með stefnu þessari, sbr. gr. 5.1 í samningi aðila frá 13. desember 2005. Stefndi hafi talið að matsnefndin hafi teygt sig of langt í átt að sjónarmiðum stefnenda og hafi því talið nauðsynlegt að gagnstefna til að vera ekki bundinn af niðurstöðu matsnefndarinnar í kröfugerð sinni í máli þessu. Með sameiginlegri bókun málsaðila á dómskjali nr. 205 sem gerð var 2. mars 2010 var því lýst yfir að það væri skilningur stefnenda að stefndi væri ekki bundinn af niðurstöðu matsnefndar frá 22. ágúst 2007 eftir að stefnendur hafi borið þá niðurstöðu undir dómstóla. Var því þá lýst að stefndi félli þar með frá gagnsök í málinu. Aðilar bókuðu einnig um að þess væri óskað að ákvörðun um málskostnað vegna gagnsakar yrði tekin samhliða efnislegri úrlausn málsins. III Niðurstöður matsgerða Niðurstaða meirihluta matsnefndar sem skipuð var á grundvelli samnings aðila frá 13. desember 2005 til að meta verðmæti hinna umdeildu vatnsréttinda Eins og fram er komið í málavaxtalýsingu málsaðila hér að framan komst matsnefnd að niðurstöðu 22. ágúst 2007. Fjórir af fimm nefndarmönnum voru samdóma um niðurstöðu en einn nefndarmanna skilaði sératkvæði. Í niðurstöðukafla meirihlutans kemur fram að verkefni nefndarinnar sé skilgreint í 2. gr. 2. tl. samnings málsaðila frá 13. desember 2005. Þar segi að matsnefndin skuli í fyrsta lagi ákveða umfang þeirra vatnsréttinda, sem vatnsréttareigendur láti Landsvirkjun í té. Í annan stað skuli matsnefnd ákveða skiptingu vatnsréttinda milli vatnasvæða. Í þriðja lagi beri matsnefndinni að ákveða verðmæti vatnsréttindanna og skiptingu þeirra milli vatnsréttarhafa. Loks skuli matsnefndin ákveða málskostnað vatnsréttarhafa og þóknun nefndarmanna, sbr. 6. gr. samningsins. Ekki þykir ástæða til að rekja hér frekar niðurstöðu matsnefndarinnar um kostnað af störfum hennar sem og málskostnað. Þá er ekki ágreiningur um niðurstöðu matsnefndarinnar um umfang þeirra vatnsréttinda sem framseld voru stefnda, eða um hlutfallslega skiptingu bóta milli vatnasviða. Ágreiningur snýst eingöngu um hver eru verðmæti umræddra vatnsréttinda og hverjar vera skuli svokallaðar grunnbætur vegna þeirra, en ágreiningslaust er í hvaða hlutfalli ber að skipta þeirri fjárhæð, sem talin yrði rétt, á milli stefnenda. Þá er ágreiningslaust að eigendum vatnsréttinda við Kelduá beri 7,339% álag á grunnbætur en stefndi hefur borið brigður á að eigendur vatnsréttinda við Jökulsá á Dal eigi rétt á því 4,254% álagi ágrunnbætur sem þeim var ákveðið í úrskurði matsnefndar. Ekki er ástæða til að gera nánari grein fyrir þessu atriði hér. Rétt er hins vegar að gera nákvæmari grein fyrir þeim forsendum meirihluta nefndarinnar sem helst er deilt um, þ.e.a.s. um verðmæti vatnsréttinda. Kemur fram í niðurstöðukafla í úrskurði meirihlutans að meginverkefni matsnefndar sé að ákvarða vatnsréttareigendum bætur fyrir þau vatnsréttindi sem þeir láti Landsvirkjun í té til raforkuvinnslu í Fljótsdalsstöð. Í gr. 4.6. í samningi aðila frá 13. desember 2005 segi, að matsnefnd skuli við mat sitt byggja á almennum reglum um eignarnámsbætur, raforkulögum og lagareglum um eignarnám á sviði vatnamála. Málsaðilar séu í meginatriðum sammála um þau lagaákvæði, sem matsnefnd beri að fylgja í störfum sínum, en líti ólíkum augum, hvernig beri að túlka þau, einkum ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar um fullt verð. Sú meginregla gildi við ákvörðun eignarnámsbóta, að eignarnámsþoli eigi kröfu til þess að fá bætt fjárhagslegt tjón sitt. Bætur miðist við tjón eignarnámsþolans en ekki þann ávinning sem eignarneminn kunni að öðlast við eignarnámið. Í eignarnámsrétti sé einkum litið til eftirfarandi sjónarmiða við ákvörðun á verði hins eignarnumda. Í fyrsta lagi sé stuðst við gangverð eignarinnar sé því til að dreifa. Í annan stað sé horft til notagildis eignarinnar, þ.e. þess arðs, sem eignin skili eða geti skilað eiganda sínum. Í þriðja lagi sé litið til enduröflunarkostnaðar, þ.e. kostnaðar við útvegun sambærilegrar eignar í stað hins eignarnumda. Beri að miða við þann mælikvarðann, sem hæst verð gefi. Aðilar séu sammála um, að síðasttalið sjónarmið um enduröflunarkostnað, eigi ekki við í því tilviki sem hér um ræði. Reginmunur sé á verðhugmyndum málsaðila. Eigendur vatnsréttinda í Jökulsá á Dal krefjist þess aðallega að fullt verð vatnsréttinda allra vatnsfalla, sem tekin verði til beinnar nýtingar í Fljótsdalsstöð verði ákveðið 93.330.000.000 krónur sem skiptist hlutfallslega á alla vatnsréttarhafa í samræmi við umfang vatnsréttinda sem látin hafi verið af hendi. Auk þess verði vatnsréttareigendum í Jökuldal metnar bætur vegna stækkunar Lagarfossvirkjunar, sem aukið vatnsmagn í Lagarfljóti geri mögulega. Þær bætur skuli nema 2.640.000.000 krónum og skiptast á alla vatnsréttareigendur Jökulsár á Dal. Varakrafan nemi 60 milljörðum króna að viðbættum bótum, sem renni óskiptar til Jökuldælinga vegna stækkunar Lagarfossvirkjunar að fjárhæð 1.696.500.000 krónur. Aðalkrafa Jökuldælinga svari til u.þ.b. 50% hærri fjárhæðar en numið hafi eigin fé Landsvirkjunar í árslok 2006, samkvæmt framlögðum ársreikningi, en varakrafan til matsverðs, sem lagt hafi verið til grundvallar við kaup ríkisins á eignarhluta Reykjavíkurborgar og Akureyrarkaupstaðar í Landsvirkjun árið 2006. Bótakröfur eigenda vatnsréttinda í Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá séu mun lægri. Landsvirkjun hafi talið við upphaf málsins að heildarverðmæti vatnsréttinda næmi á bilinu 150 til 375 milljónir króna, en hafi upplýst undir rekstri þess að í kostnaðaráætlun hafi af varúðarástæðum verið gert ráð fyrir bótum til vatnsréttareigenda að fjárhæð 700 milljónir króna og hefði verið höfð hliðsjón af úrskurði í Blöndumálinu við þá áætlun. Eins og áður sé lýst byggist kröfur Jökuldælinga og reyndar annarra varnaraðila á því að miða beri bætur við hlutfall af árlegum brúttótekjum Landsvirkjunar af rekstri Kárahnjúkavirkjunar (7-15%). Framtíðartekjurnar séu núvirtar til eingreiðslu með afvöxtun, þar sem breytilegir vextir séu notaðir. Varnaraðilar vísi til þess að tíðkast hafi í Noregi og einnig á Íslandi í seinni tíð að meta vatnsréttindi með hliðsjón af líklegu gangverði í sölu á almennum markaði. Einnig bæri að taka tillit til þess, hvernig réttindin verði best og hagkvæmast nýtt með þekktri tækni á hverjum tíma, fremur en að horfa til nýtingar sem eignarnemi fyrirhugi. Vatnsréttarhafar telji að 15% hlutfall af heildsöluverði raforku sé hófleg viðmiðun með vísan til þess að Kárahnjúkavirkjun sé afar hagstæður virkjunarkostur. Þeir bendi á, að nýtt umhverfi hafi skapast á raforkumarkaði við setningu raforkulaga nr. 65/2003. Áður hafi ríkt einokun ríkisins á raforkumarkaði, en nokkur raforkuver hafi verið byggð eftir að starfræksla raforkuvera hafi verið gefin frjáls, sem gefi tóninn fyrir nýja verðmyndunar- og samkeppnishugsun. Matsnefndin líti svo á að ekki liggi fyrir nein gögn sem sýni hvert hafi verið markaðsverð vatnsréttindanna fram til þess tímamarks sem réttindin hafi flust til eignarnema samkvæmt gr. 2.1., sbr. grein 9 í samningi aðila. Fyrir liggi að vatnsréttindin séu ekki sérgreind til verðmætis í fasteignamati þeirra jarða, sem í hlut eigi. Engum sölusamningum muni vera til að dreifa um jarðir á því svæði, sem hér um ræði, þar sem verðmæti vatnsréttindanna sé tilgreint í viðskiptum. Verði því ekki séð að nein merki finnist um, að vatnsréttindi sem nýtt séu við Kárahnjúkavirkjun hafi verið verðlögð í frjálsum samningum. Matsnefndin telji að ekki sé unnt að horfa til verðlagningar vatnsréttinda í samningum tengdum þeim fáu smávirkjunum sem varnaraðilar nefni til sögunnar þegar komi að ákvörðun um verðmæti vatnsréttinda sem nýtist við Kárahnjúkavirkjun. Um tvo ólíka heima sé að ræða. Annars vegar nokkrar virkjanir, flestar örsmáar, þar sem skilyrði séu til þess að selja framleiðsluna á innlendum raforkumarkaði. Smávirkjanir tengist dreifikerfi í heimabyggð og samningur við dreifiveitu eða flutningsfyrirtækið, sbr. 3. mgr. 5. gr. raforkulaga, skuli liggja fyrir, þegar sótt sé um virkjunarleyfi til ráðherra. Hins vegar sé um að ræða stórvirkjun, sem að óbreyttu hafi engar forsendur til þess að dreifa framleiðslu sinni á innlendum markaði heldur sé háð því að stórkaupandi komi á fót starfsemi hér á landi til nýtingar raforkunnar eða skilyrði skapist til þess að flytja orkuna á erlendan markað. Ekki hafi verið sýnt fram á að síðari kosturinn sé hagkvæmur, a.m.k. ekki á þeim tíma sem hér skipti máli og óvíst sé hvort eða hvenær slíkt kynni að verða arðsamt. Forsendur Kárahnjúkavirkjunar tengist því álframleiðslu eða annarri orkufrekri starfsemi, þar sem rafmagnsverð þurfi að vera samkeppnishæft við verð, sem bjóðist annarsstaðar í heiminum. Samningur Orkuveitu Reykjavíkur (OR) um raforkuverð til fyrirhugaðrar álbræðslu í Helguvík frá júníbyrjun 2007 sé nærtækt dæmi um mismun á innlendum raforkumarkaði og þeim samkeppnismarkaði sem álframleiðslan starfi á. Umsamið verð til fyrirhugaðrar álbræðslu nemi um 2,1 kr. á kWst., en til garðyrkjubænda 4 kr. samkvæmt frétt í dagblöðum 7. júní 2007. Forstjóri OR hafi lýst því yfir í fréttaviðtali að umsamið verð til álbræðslu væri tengt gengi bandaríkjadals og heimsmarkaðsverði á áli og myndi einhvern tímann á samningstímanum nema 2,1 kr. á kWst. Meðal gagna málsins sé bréf iðnaðarráðuneytisins frá 7. mars 2007. Þar sé lýst þrautagöngu íslenskra stjórnvalda til að fá erlenda fjárfesta til að festa fé hér á landi í orkufrekum iðnaði á árunum 1988 til ársins 2003 er raforkulögin hafi tekið gildi. Árangur hafi náðst 1995 þegar Alusuisse hafi dregist á að auka framleiðslugetu álversins í Straumsvík um 62.000 tonn á ári, fyrir tilmæli íslenskra stjórnvalda. Nokkru síðar hafi tekist samningar við Columbia Ventures Company um kaup á álverksmiðju, sem íslensk stjórnvöld hefðu keypt á árinu 1994 og látið endurhanna. Álverksmiðja með 60.000 tonna afkastagetu hafi verið reist á Grundartanga í kjölfarið og hafi tekið til starfa um mitt ár 1998. Á allra síðustu árum hafi mál skipast á annan veg. Mikil eftirspurn hafi skapast hjá erlendum aðilum, sem vilji fjárfesta hér á landi í áliðnaði. Sé svo komið að mörgum þyki nóg um. Einnig hafi aðrir stórnotendur raforku sýnt íslenskum aðstæðum áhuga. Að áliti matsnefndar beri við mat á verðmæti vatnsréttinda varnaraðila að líta til aðstæðna í aðdraganda þess, að samið hafi verið við Alcoa-Fjarðaál hf. um kaup á raforku til álvinnslu á Reyðarfirði. Á árinu 1997 hafi hafist viðræður Markaðsskrifstofu iðnaðarráðuneytisins og Landsvirkjunar (hér eftir MIL) við Hydro Aluminium AD, dótturfélag Norsk Hydro, sem lotið hafi að því, að dótturfélagið kannaði möguleika þess að ráðast í byggingu og rekstur álverksmiðju hér á landi. Álverinu hafi verið valinn staður að Hrauni í Reyðarfirði, eftir að nokkrir staðir hafi verið kannaðir. Undirbúningsfélagið Reyðarál hf. hafi verið stofnað á árinu 2000 og skyldi það verða framkvæmdaraðili og eigandi fyrirhugaðs álvers. Að félaginu hafi staðið auk Hydro AluminiumAS, félagið Hæfi hf. sem nokkrir fjársterkir íslenskir aðilar hafi átt. Álverksmiðjan hafi átt að framleiða 360-420 þúsund tonn áls á ári. Sótt hafi verið um að reisa 690 MW virkjun, sem byggð skyldi í tveimur áföngum. Hún hafi síðar hlotið nafnið Kárahnjúkavirkjun. Skipulagsstofnun hafi hafnað byggingu Kárahnjúkavirkjunar með úrskurði í ágúst 2001, sem ráðherra hafi ógilt með úrskurði í desember sama ár og hafi þá aðeins verið eftir að reka endahnútinn á samningaferlið með formlegum hætti. Í mars 2002 hafi Norsk Hydro ákveðið einhliða í annað sinn á viðræðutímanum að fara fram á frestun á byggingu álvers á Reyðarfirði um óákveðinn tíma vegna fjárfestinga félagsins í Þýskalandi, sem þótt hafi álitlegri kostur. Mikil og kostnaðarsöm rannsóknar- og undirbúningsvinna hafi þá staðið yfir í fjölmörg ár og því hafi orðið niðurstaða íslenskra stjórnvalda að slíta samningaviðræðum við Norsk Hydro og leita eftir samstarfi við aðra álframleiðendur um byggingu álvers í Reyðarfirði væri þess kostur. Stuttu síðar hafi komist á samband sóknaraðila við Alcoa, sem leitt hafi til sameiginlegrar aðgerðaáætlunar milli MIL og Alcoa-Fjarðaáls hf. 19. apríl 2002 með það fyrir augum að Alcoa tæki yfir verkefnið. Hlutirnir hafi síðan gerst hratt, enda hafi verkið þá verið nánast fullhannað og öll leyfi frá stjórnvöldum hafi legið fyrir. Lokasamningur aðila hafi verið undirritaður 15. mars 2003. Samningur Landsvirkjunar og Alcoa-Fjarðaáls hf. um raforkuviðskipti hafi verið til 40 ára með endurskoðunarrétti eftir 20 ár. Þessi langi samningstími hafi verið báðum samningsaðilum nauðsynlegur vegna þeirra gríðarlegu fjárfestinga, sem ráðast hafi þurft í. Bjarni Bjarnason formaður samninganefndar Landsvirkjunar við Alcoa hafi upplýst nefndina um að raforkuverð til Alcoa væri í meginatriðum hið sama og náðst hefði í samningum við Norsk Hydro, enda hafi fyrrefnda félagið yfirtekið samning þess síðaranefnda við stjórnvöld nánast óbreyttan. Fyrir liggi að Kárahnjúkavirkjun hafi verið sérhönnuð fyrir álverið á Reyðarfirði. Bygging álverksmiðju á Reyðarfirði og framkvæmdin við Kárahnjúka hafi haldist í hendur og hvorug fjárfestingin hafi getað án hinnar verið. Á sama hátt og Kárahnjúkavirkjun hafi verið forsenda fyrir byggingu álvers á Reyðarfiðri hafi álverið verið forsenda fyrir gerð virkjunarinnar. Breytingin á rekstrarumhverfi raforkuvera sem orðið hafi við gildistöku raforkulaga á árinu 2003 hafi aðeins náð til innanlandsmarkaðar, enda hafi sá einn verið tilgangur laganna að virkja innlenda samkeppni á raforkumarkaði. Eftir sem áður hafi landið verið eyland í raforkusölu og verði svo, þar til tenging náist um sæstreng eða sæstrengi við Evrópu, verði það einhvern tímann að veruleika. Landið sé á hinn bóginn í harðri samkeppni á heimsvísu um raforkusölu til stóriðju. Augljóst sé að erlendir stórnotendur raforku festi því aðeins fé hér á landi að þeir sjái sér hag í því. Sá hagur felist fyrst og fremst í samkeppnishæfu orkuverði og e.t.v. einnig í öruggu rekstrarumhverfi. Landið liggi hins vegar langt frá hráefnum til álframleiðslu. Ekki verði farið fleiri orðum um þann mun sem sé á raforkumarkaði til stóriðju annars vegar og til almennra nota hins vegar, svo augljós sé sá mismunur. Rétt sé þó að vekja athygli á því, þessu til sérstakrar áréttingar, að orkugeta Kárahnjúkavirkjunar svari til ætlaðrar 60 ára raforkuaukningar almenna markaðarins. Almenni markaðurinn nýti nú um 3000 GWst á ári eftir því sem næst einnar aldar rafvæðingu, en orkugeta Kárahnjúkavirkjunar sé a.m.k. 4.600 GWst á ári. Ljóst sé því að almenni markaðurinn myndi aldrei geta tekið við framleiðslugetu Kárahnjúkavirkjunar, ef vanefndir yrðu af hálfu Alcoa-Fjarðaáls hf. á raforkukaupum. Varnaraðilar telji en fremur að líta beri til Noregs við ákvörðun á verði fyrir vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar, enda séu aðstæður þar og hér á landi samanburðarhæfar og Norðmenn byggi á aldargömlum grunni á þessu sviði. Varnaraðilar vísi einkum til dóms, sem gengið hafi í héraðsdómi Kristiansand 30. júní 2005. Um sé að ræða vatnsréttindi í smáá (10MW), þar sem aðstæður hafi verið mjög hagstæðar, m.a. virðist miðlun hafa verið fyrir hendi. Niðurstaða dómsins sýnist vera nýmæli og hafi honum verið áfrýjað. Matsnefnd telji aðstæður í Noregi vera gerólíkar íslenskum aðstæðum. Raforkukerfi Noregs sé til að mynda tengt við raforkukerfi nágrannalandanna og þar með Evrópu. Því sé raforkuþörf markaðarins nær ótakmörkuð. Í minnisblaði Friðriks Más Baldurssonar, (mskj. nr. 45) segi m.a. „Raunar er það þannig að stóriðja í Noregi á orðið erfitt um vik sökum þess að verð á almennum raforkumarkaði er orðið mun hærra en í þeim löndum sem nú keppa um sölu á raforku til stóriðju. Þarna liggja ýmsar ástæður að baki, en fyrir utan slök vatnsár í Noregi þá má nefna að verð á gasi og CO2 heimildum í Þýskalandi og öðrum Evrópuríkjum hefur áhrif á raforkuverð til hækkunar, þessar hækkanir valda síðan hækkunum í Noregi og á öðrum norrænum mörkuðum.“ Önnur gögn málsins styðji það, að fordæmi verði ekki sótt til Noregs. Þar sé vatnsorka nánast fullnýtt og þau óvirkjuðu vatnsföll, sem eitthvað kveði að, verði það áfram af náttúruverndarástæðum. Þessar aðstæður leiði til þess að verð vatnsréttinda í þeim ám sem leyft sé að virkja verði hærra fyrir vikið. Þá sé það niðurstaða matsnefndar að fordæmi verði ekki sótt til norsks raforkuumhverfis. Ákvörðunin um fullt verð samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar hljóti ávallt að vera háð mati, þegar gangverði hlutaðeigandi hagsmuna sé ekki til að dreifa. Notagildi þeirra fallréttinda sem hér sé um að ræða, sé bundið við virkjun þeirra til raforkuvinnslu. Ekki hafi verið sýnt fram á, að varnaraðilar hafi haft sérstakan arð eða önnur not af fallréttindum sínum til þessa. Matsnefndin telji notagildi fallréttindanna bundið við að einhver fáist til að virkja þau, ella séu þau verðlaus. Því vinni hagsmunir málsaðila saman að þessu leyti. Engin virkjun sé án vatns og engin verðmæti án virkjunar. Því megi velta fyrir sér hvaða verðmæti felist í ónýttum vatnsréttindum í höndum vatnsréttarhafa og/eða hver önnur úrræði þeir hafi átt til að koma þeim í verð, ef stóriðjuver Alcoa hefði ekki komið til sögunnar. Ekkert liggi fyrir um það að hærra verð fengist nú eða síðar þótt markaðsaðstæður séu nú hagstæðari en þær hafi verið fyrri hluta árs 2002. Á móti komi að viðhorf til náttúruverndar hafi breyst og orðið vatnsaflsvirkjunum andhverf. Ekki sé sjálfgefið að eign í ónýttum vatnsréttindum svari til bankainnistæðu, sem vaxi eftir því sem tíminn líði. Eigendur vatnsréttinda Jökulsár á Fjöllum, hverjir sem þeir séu, safni ekki í sjóði, þótt virkjun árinnar sé með hagstæðustu virkjunarkostum hérlendis. Samningur Landsvirkjunar og Alcoa-Fjarðaáls hf. sé gerður af aðilum sem báðir hafi yfirgripsmikla þekkingu á hlutaðeigandi viðskiptasviði og hljóti báðir að hafa talið samninginn sé hagstæðan eða a.m.k. viðunandi. Óvíst sé hvort einhver annar aðili hefði verið reiðubúinn til að greiða hærra raforkuverð. Hann hafi a.m.k. ekki verið tiltækur þegar á hafi þurft að halda. Ljóst sé að Norsk Hydro hafi talið eftirsóknarverðara að festa fé í öðru en álverksmiðju á Reyðarfirði einhverra hluta vegna. Sóknaraðili hafi byggt á því að lækka beri bætur vegna ýmiss ávinnings, sem varnaraðilar hafi haft af framkvæmdum í tengslum við Kárahnjúkavirkjun. Matsnefnd fallist ekki á að neinn sérhagur hafi myndast hjá varnaraðilum vegna framkvæmdarinnar, sem leiða eigi til lækkunar bóta. Matsnefnd hafni þeirri málsástæðu varnaraðila að þar sem eignarnámsbætur séu skattlagðar sem atvinnutekjur beri að hækka bæturnar til að fullnægja skilyrði 72. gr. stjórnarskrárinnar um fullt verð. Í 22. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt segi, að eignarnámsbætur skuli skattleggja sem söluhagnað eða með 10% af mismun eignarnámsbóta og stofnkostnaðar, sbr. 66. gr. sömu laga. Það athugist í þessu sambandi að 3. mgr. 15. gr. tekjuskattslaga veiti skattþegn kost á vali um að telja helming söluverðs til skattskyldra tekna í stað söluhagnaðar. Hér að framan hafi verið lýst ýmsum aðferðum sem málsaðilar hafi talið koma til álita að beitt verði við ákvörðun á verðmæti vatnsréttinda varnaraðila. Megi sem dæmi nefna til upprifjunar, mishátt hlutafall af brúttóheildsöluverði raforku, ýmist til stóriðju, eða almennra nota; hlutfall af núvirtum arði; hlutfall af byggingarkostnaði; aðferð Lofts Þorsteinssonar verkfræðings, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 388/2005; margfeldi af kostnaði við öflun hvers MW; norsku hestaflaregluna um virkjanir stærri en 10 MW o.fl. Matsnefndin telji nærtækast að horfa til þeirra fordæma, sem fyrri matsgerðir veiti við ákvörðun á verði vatnsréttinda varnaraðila, einkum matsgerðar, sem lúti að virkjun Blöndu, sem bæði sé næst í tíma og líkust Kárahnjúkavirkjun, hvað stærð snerti. Að mati nefndarinnar hafi gildistaka raforkulaga á árinu 2003 ekki breytt fordæmisgildi Blönduúrskurðarins um verðmæti fallréttindanna, sem þar hafi verið nýtt, enda mótist raforkuverð til stóriðju ekki af innlendri samkeppni, eins og áður sé rakið. Þar ríki önnur lögmál s.s. heimsmarkaðsverð á áli. Í úrskurði í Blöndumálinu hafi niðurstaðan verið byggð á ýmsum sjónarmiðum, án þess að fram komi vægi hvers þáttar um sig. Höfð hafi verið hliðsjón af fyrri matsgerðum; verðlagningarsjónarmiðum fallvatnsréttinda í Noregi, þar sem ekki væri útilokað að til þess kæmi að raforka yrði flutt út um sæstreng; stofnkostnaði, hagkvæmni virkjunar hafi verið talin til hækkunar bóta, en stærð hennar og afkastageta til lækkunar þeirra. Einnig hafi verið talið að hagræði vatnsréttarhafa að eingreiðslu hefði áhrif á upphæð bóta til lækkunar. Fram komi í forsendum úrskurðarins að eðlilegt og sanngjarnt hlutfall verði að vera milli verðs vatnsréttinda annars vegar og stofnkostnaðar hins vegar. Í úrskurðinum hafi því verið hafnað að taka bæri tillit til takmarkana á heimildum vatnsréttareigenda til virkjunar í þágildandi lögum, en krafist hafi verið lækkunar bóta á þeirri forsendu. Að virtum öllum þessum atriðum hafi niðurstaðan fengist. Bætur til vatnsréttareigenda hafi verið ákveðnar 92 milljónir króna, sem svari til ca. 0,7% af stofnkostnaði. Áætlað sé að stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar muni nema u.þ.b. 110 milljörðum króna, sbr. mskj. nr. 91, þegar litið sé framhjá kostnaði við gerð flutningslínu til Reyðarfjarðar. Sé fjárhæð bóta reiknuð sem hlutfall af stofnkostnaði með sömu aðferð og beitt hafi verið í Blöndumálinu yrði niðurstaðan 770.000.000 krónur. Matsnefnd hafni þeirri afstöðu úrskurðarnefndar í Blöndumálinu, að stærð virkjunar skuli leiða til lækkunar bóta til vatnsréttareigenda. Ekki þyki heldur sjálfgefið að lækka beri bætur vegna ætlaðs hagræðis af eingreiðslu, enda megi telja víst að það fari eftir atvikum, hvort einstakir rétthafar hafi í reynd hagræði af eingreiðslu bótanna. Ákvörðun um hvort ráðist skuli í virkjunarframkvæmdir sé ávallt byggð á mati á stofnkostnaði fyrirhugaðrar virkjunar og samspili hans og áætlaðra tekna. Því lægri sem stofnkostnaðurinn sé sem hlutfall af væntum tekjum þeim mun meira sé verðmæti þeirra vatnsréttinda, sem virkjuð séu. Því haldist ávallt í hendur arðsemi og kostnaður. Stofnkostnaður muni aukast eftir því sem hagkvæmum virkjunarkostum fækki og fækkun hagstæðra virkjunarkosta og hækkun stofnkostnaðar hafi áhrif á verð vatnsréttinda til hækkunar. Matsnefnd telji rétt í samræmi við niðurstöðu úrskurðarnefndar í Blöndumálinu að miða bætur vatnsréttarhafa við hlutfall af stofnkostnaði virkjunarinnar. Þá þyki rétt að meta hagkvæmni Kárahnjúkavirkjunar í samanburði við Blönduvirkjun til beinnar hækkunar bóta með eftirfarandi hætti: Áætlaður stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar sé 110 milljarðar króna. Framreiknaður stofnkostnaður Blönduvirkjunar miðað við breytingar á byggingavísitölu frá úrskurðardegi í júlí 1991 til og með ágúst 2007 nemi 26,4 milljörðum króna. Orkuvinnsla Kárahnjúkavirkjunar sé áætluð 4.660 GWst á ári en Blönduvirkjunar 750 GWst á ári. Stofnkostnaður á orkueiningu í Kárahnjúkavirkjun nemi þannig 23,6 milljónum á hverja GWst en 35,2 milljónum í Blönduvirkjun. Þegar þetta sé virt og horft til líklegrar vatnsaukningar vegna gróðurhúsaáhrifa, grænna vottorða, kolefniskvóta, líklegrar hækkunar heimsmarkaðsverðs á raforku og annarra atriða sem varnaraðilar hafi vísað til sem röksemda fyrir hækkun bóta telji matsnefndin hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa vera 1,4% af áætluðum stofnkostnaði eða 1.540 milljónir króna. Bæturnar taki til grunnréttindanna, sem nefndin hafi þegar skipt í hlutföllunum 76,15% til vatnsréttareigenda Jökulsár á Dal, 17,14% til rétthafa í Jökulsá í Fljótsdal og 6,71% til eigenda Kelduár. Til viðbótar bótum fyrir grunnréttindin skuli Landsvirkjun greiða vatnsréttareigendum Jökulsár á Dal 4,254% álag á þær bætur sem komi í þerra hlut af grunnréttindunum. Með því bætist fallréttindi Jökulsár á Dal sem nýtanleg séu frá skurðenda við Fljótsdalsstöð til sjávar. Heildarbætur til vatnsréttareigenda Jökulsár á Dal verði 1.222.611.305 krónur. Það athugist að við útreikning á niðurstöðutölum séu notaðir sjö aukastafir. Sóknaraðili hafi samþykkt að eigendur vatnsréttinda í Jökulsá í Fljótsdal skuli fá til viðbótar hlut sínum í grunnréttindunum, sérstakar bætur fyrir fallréttindi árinnar frá Ufsarstíflu í 625 m.y.s. að skurðsenda í Fljótsdal 25,5 m.y.s. Ákveðist þessar bætur 2,397% af grunnréttindunum. Heildarbætur til vatnsréttareigenda Jökulsár í Fljótsdal verði 300.866.316 krónur. Eigendur vatnsréttinda Kelduár skuli fá til viðbótar 6,71% hlut sínum í grunnréttindunum sérstakar bætur fyrir fallréttindi Kelduár úr 669 metra hæð í Kelduárlóni að 625 metra hæð í Ufsarlóni. Reiknist bæturnar 7,339% álag á hlut Kelduár í grunnréttindunum. Heildarbætur til vatnsréttareigenda Kelduár verði 110.918.146 krónur. Samkvæmt þessu séu heildarbætur til vatnsréttarhafa fyrir grunnréttindin og sérstök réttindi alls 1.634.395.767 krónur. Matsnefnd telji það styrkja þessa niðurstöðu að Landsvirkjun hafi látið leggja mat á arðsemi Kárahnjúkavirkjunar, áður en farið hafi verið í framkvæmdir við gerð virkjunarinnar. Eigendum Landsvirkjunar hafi þótt rétt að fá utanaðkomandi valinkunna sérfræðinga til að yfirfara arðsemismat Landsvirkjunar enda miklir hagsmunir eigenda við það bundnir að áhætta af framkvæmdinni yrði innan eðlilegra marka. Rökstudd niðurstaða sérfræðinganna hafi orðið sú að þeir hafi fallist á niðurstöður Landsvirkjunar um að núvirtur arður af framkvæmdinni væri 6,6 milljarðar króna miðað við verðlag í janúar 2003, en sú fjárhæð svari til um 8,8 milljarða á úrskurðardegi, sé miðað við breytingar á byggingarvísitölu á þessu tímabili (372,0/278,0). Í forsendunum hafi verið reiknað með því að greiddar yrðu um það bil 700 milljónir króna vegna vatnsréttindanna, sem taka beri tillit til í þessu sambandi. Ákvörðun nefndarinnar að leggja stofnkostnað til grundvallar niðurstöðu sinni, svari til þess að u.þ.b. 17% af reiknaðri arðsemi framkvæmdarinnar, þegar ákvörðun hafi verið tekin um að hefjast handa, hefði komið í hlut vatnsréttareigenda. Sú niðurstaða hefði verið sanngjörn og eðlileg gagnvart vatnsréttarhöfum að mati nefndarinnar. Ekki þyki rétt í þessu sambandi að horfa til endurskoðaðs arðsemismats virkjunarinnar, sem gert hafi verið 23. ágúst 2006 þegar framkvæmdir hafi verið komnar vel á veg. Samkvæmt matinu hafi núvirtur arður af framkvæmdinni lækkað um 2,2 milljarða króna. Matsnefndin telji eðlilegt að sóknaraðili beri áhættuna af breyttri arðsemi Kárahnjúkavirkjunar eftir að ákvörðun um framkvæmdina hafi verið tekin, enda áskilnaður um 11% ávöxtun eigin fjár m.a. skýrður með áhættu af fyrirhuguðum framkvæmdum. Um skiptingu bóta kemur fram í úrskurðinum að þeim sé skipt hlutfallslega milli rétthafa í samræmi við niðurstöður Orkustofnunar í skýrslum, sem nefnist „Vatnamælingar á vatnasviðum Jökulsár í Fljótsdal, Kelduár og Jökulsár á Dal vegna vatnsréttinda í tengslum við Kárahnjúkavirkjun OS-2006/008 og OS-2007/003.“ Hverri landareign fylgi fall árinnar frá efri landamerkjum að þeim neðri. Helmingur fallréttindanna tilheyri hvorum bakka árinnar. Frá því sé undantekning ofan Kárahnjúkastíflu, þar sem skipting milli bakka sé önnur eins og nánar verið skýrt síðar. Við útreikning bóta til rétthafa séu notaðar hlutfallstölur með sjö aukastöfum. Það athugist að hlutfallstölurnar í þeim töflum sem sýndar séu í úrskurðinum séu sýndar með færri aukastöfum og því fáist ekki full nákvæmni með því að nota þær við útreikning bóta. Skiptingu matsnefndar á verðmætum vatnsréttinda verði samhengis vegna jafnað niður á allar þær jarðir sem land eigi að umræddum vatnsföllum, óháð því hvort eigendur þeirra hafi gerst aðilar að samningnum frá 13. desember 2005 eða ekki. Þá eru í úrskurðinum sýndar niðurstöður varðandi hverja jörð við hverja hinna þriggja áa í töfluformi þar sem fram kemur hlutfallstala þeirra af heildarbótum. Kemur þessi hlutfallstala fram hér framar í dóminum þegar grein er gerð fyrir aðilum málsins og kröfugerð og sætir hún ekki ágreiningi utan það sem fyrr er rakið og lýtur að 4,254% álagi á grunnbætur vegna vatnsréttinda við Jökulsá á Dal. Þykir því ekki ástæða til að rekja þessar tölulegu niðurstöður frekar hér. Niðurstaða Egils B. Hreinssonar Fyrir liggur í málinu niðurstaða minnihluta matsnefndar, sem einnig er rökstudd í ítarlegu máli. Kemur fram í sérálitinu að matsmaður sé sammála meirihluta matsnefndar um hlutfallslega skiptingu bóta milli vatnsréttarhafa, þ.e. í hvaða hlutföllum eða prósentum heildarbótum skuli skipt. Einnig sé hann sammála úrskurði meirihluta nefndarinnar um málskostnað. Egill kveðst hins vegar ósammála þeirri aðferð sem meirihluti nefndarinnar noti til að meta ofangreinda heildarfjárhæð bóta til vatnsréttarhafa vegna eignarnáms vatnsréttinda og þar með niðurstöðu meirihlutans um þessa heildarfjárhæð. Hann telji að sú grundvallarbreyting sem átt hafi sér stað við setningu raforkulaga árið 2003 þar sem markaður hafi verið innleiddur í stað opinbers einkasöluumhverfis, leiði óhjákvæmilega til gjörbreyttra forsendna og aðferða við mat á verðmæti vatnsréttinda miðað við fyrri forsendur. Þessi breyttu viðhorf og aðferðir, sem lýst sé í sératkvæði hans, leiði að hans mati til mun hærri bóta en þeirra, sem meirihlutinn komist að vegna eignarnáms vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar. Kveðst hann einnig ósammála úrskurði meirihlutans um umfang þeirra vatnsréttinda sem tekin hafi verið eignarnámi, en hann telji að matsnefnd brri að marka þetta umfang miðað við aðstæður eins og þær séu nú, en með tilliti til hugsanlegra breyttra aðstæðna í framtíðinni. Egill gerir grein fyrir meginniðurstöðum sínum með eftirfarandi hætti. Kveður hann þær vera þríþættar. Í fyrsta lagi hvaða aðferð skuli beitt til að meta fullar bætur vegna eignarnáms. Í öðru lagi hver sé upphæð heildarbóta samkvæmt sératkvæði hans. Í þriðja lagi hvert sé umfang hinna eignarnumdu vatnsréttinda. Kveðst hann telja að meta beri fullar bætur vegna eignarnáms stefnda á vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar með hliðsjón af eftirfarandi aðferðum og atriðum: 1. Tölulegu verðmætamati vatnsréttindanna með mati á auðlindarentu Kárahnjúkavirkjunar, miðað við eftirfarandi viðmiðanir. Ef mismunandi niðurstöður fáist, sé í grundvallaratriðum miðað við hæsta gildið, þ.e. hæstu auðlindarentuna, sem metin sé án verulegrar óvissu. Viðmiðanirnar séu: a. Markaðsverð á innlendum raforkumarkaði, þ.e. bæði á almennum markaði og „markaði“ um orkusölu til stóriðju og/eða aðra innlenda stórsölu að frádregnu kostnaðarverði orku frá virkjuninni. b. Markaðsverð á erlendum raforkumarkaði í tilteknu nágrannalandi eða löndum miðað við mögulega framtíðartengingu um sæstreng við slíkan markað að frádregnu kostnaðarverði virkjunar og flutnings á markað. c. Kostnaðarverð annarra viðmiðunarvirkjanakosta, þ.e. verðmun kostnaðarverðs miðað við aðra orkuöflunarkosti, sem séu tiltækir og gætu komið í stað Kárahnjúkavirkjunar og kostnaðarverðs sjálfrar Kárahnjúkavirkjunar. 2. Almennum áhrifum stærðar Kárahnjúkavirkjunar, miðað við aðrar virkjanir sem tengist innlendum markaði, á verðmæti vatnsréttinda og hvernig eða hvort stærðin breyti þessu verðmætamati. 3. Eingreiðslum bóta samkvæmt samningi aðila og verðmætum þess, ef aðilar hefðu val hvenær bætur fyrir þessi verðmæti yrðu greiddar. Hér sé um verðmæti sk. valkvæðra samninga að ræða er taki mið af óvissu og áhættu vegna annarra mögulegra framtíðarkosta er síðar kæmu í ljós til ráðstöfunar vatnsréttinda. 4. Verðmætum þess valkvæða samnings sem tekinn sé af vatnsréttarhöfum vegna eignarnáms vatnsréttindanna nú. 5. Líklegri þróun orkuverðs á markaði fyrir endurnýjanlega vistvæna orku einkum á nk. heimsmarkaði. Verðmæti grænna vottorða og kolefniskvóta í tengslum við vistvæna raforku frá Kárahnjúkavirkjun og áhrifum þessara atriða á verðmæti vatnsréttindanna. 6. Áframhaldandi þróun innlends viðskiptaumhverfis um raforku úr opinberu einkasöluumhverfi í átt til samkeppnismarkaðar á sviði raforku en þessi ferill hafi hafist með setningu raforkulaga 2003. Kveðst Egill ósammála þeirri aðferð meirihluta matsnefndar að miða bætur fyrir vatnsréttindi við tiltekið hlutfall af stofnkostnaði eða núvirtum arði virkjunar. Kveður Egill að meginniðurstöður hans um upphæð heildarbóta til vatnsréttarhafa séu eftirfarandi: Með hliðsjón af fyrsta atriði ofangreindrar upptalningar, og eins og rökstutt sé nánar í síðari hluta niðurstöðu hans, svo og samanteknum niðurstöðum í nánar tilgreindri töflu, telji hann að meta beri fullar bætur vegna eignarnáms vatnsréttinda a.m.k. 10.000.000.000 krónur, eða um sjöfalda þá upphæð sem meirihluti matsnefndar meti sem fullar bætur. Þar sem hér sé aðeins um sératkvæði lítils minnihluta matsnefndar að ræða, sé aðeins sett fram lágmark bóta að mati hans og gætu bætur átt að vera hærri, þótt ekki sé unnt að fullyrða um slíkt, t.d. ef tekið sé tillit til þróunar verðmætis vistvænnar orku á alþjóðamarkaði á næstu áratugum og annarra þátta, einkum þeirra sem taldir séu nr. 3 til 6 hér að framan. Ofangreind niðurstaða byggi á allítarlegu tölulegu mati samkvæmt lið nr. 1 hér að framan, þ.e. mati á auðlindarentu virkjunarinnar, þar sem rentan sé reiknuð með nokkrum mismunandi aðferðum, sem allar beri að sama eða svipuðum brunni. Ekki sé lagt nákvæmt tölulegt mat á önnur atriði (nr. 2 til 6) í ofangreindri upptalningu sem að mati Egils hafi áhrif til hækkunar upphæðar, nema atriði nr. 2, þ.e. stærð virkjunar miðað við stærð markaða, enda hér um að ræða sératkvæði minnihluta matsnefndar. Þótt Kárahnjúkavirkjun sé allt of stór fyrir innlendan markað einan, sé auðvelt að skipta afurð hennar í minni einingar. Þetta gildi einnig um vatnsréttindin, sem upphaflega séu eign margra aðila og séu auðskiptanleg í margar minni einingar, t.d. í minni virkjunum, þótt þær hefðu líklega orðið dýrari, ef þær hefðu verið hannaðar og virkjaðar. Erfitt sé að sjá rökin fyrir hvernig einhliða ákvörðun virkjunaraðila, að safna vatnsréttindum saman í eina stóra og hagkvæma virkjun, geti minnkað verðmæti vatnsréttinda til einstakra vatnsréttarhafa eða í heild sinni, miðað við minni virkjanir. Ef almannahagur kalli á þessa sameiningu vatnsréttinda og eignarnám, verði fullar bætur til hvers vatnsréttarhafa ekki metnar án þess að taka mið af verðmæti þeirra á markaði, líka ef reistar væru minni virkjanir í staðinn eða með öðrum algildari mælikvarða. Eðlilegt sé að reikna þetta verðmæti sem auðlindarentu og hafi tiltekinn orkusölusamningur virkjunaraðila við orkukaupanda einfaldlega, að mati Egils, engin bein áhrif á verðmæti vatnsréttindanna. Að mati Egils leiði einnig núverandi og hugsanlega tímabundin tæknileg takmörkun á möguleika til orkuflutnings og tengingar við aðra stærri markaði, svo og vanþroski innlends markaðar, ekki til varanlegrar lækkunar auðlindarentunnar, heldur sé eðlilegt að líta á verðmæti auðlindarinnar meira og meira sem algild verðmæti til lengri tíma litið þegar tengingar og markaðir þróist. Þótt bætur séu samkvæmt samningi aðila greiddar með eingreiðslu, sé að hans mati rétt að meta þær til lengri tíma svipað og núvirðing kostnaðar eða tekna virkjunaraðila. Að hans mati væri leigunám vatnsréttinda og árleg greiðsla heppilegri aðferð en eingreiðsla, þ.e. hugsanlegri óvissu og áhættu um framtíðarþróun markaða væri í því tilfelli jafnað á sanngjarnari hátt milli aðila. Til lengri tíma litið, og hvort sem form bóta sé eingreiðsla eða árleg greiðsla, verði að mati Egils í auknum mæli að horfa á verðmæti vatnsréttindanna sem algild verðmæti auðlindar. Niðurstaða hans í þessu sératkvæði sé að hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa nemi a.m.k. ofangreindri upphæð. Þá kveður Egill að meginniðurstöður sínar um umfang vatnsréttindanna séu eftirfarandi: Hann kveðst telja að matsnefnd beri að marka umfang hinna eignarnumdu vatnsréttinda miðað við núverandi hönnun Kárahnjúkavirkjunar, þannig að þetta umfang takmarki á engan hátt rekstur stefnda á virkjuninni. Það marki um leið skil milli hinna eignarnumdu vatnsréttinda nú og hugsanlegrar aukningar vatnsréttinda t.d. vegna aukins innrennslis að virkjuninni með hlýnandi loftslagi svo og vegna mögulegra orkuaukandi aðgerða svo sem viðbótarsöfnunar vatns að inntaksmannvirkjum o.s.frv. Hann telji að marka beri þetta umfang með hámarksrennsli vatns um hverfla virkjunarinnar að meðaltali á hverri klukkustund og nemi þetta hámark sem stefnda sé heimilt að meðaltali að nota á hverri klukkustund hönnunarrennsli, þ.e. 144 m³/s. Þótt þetta sé meira en meðalrennsli allt árið til virkjunarinnar sé hér verið að marka hvað felist í vatnsréttindunum með hámarksmeðalrennsli vatns á hverri klukkustund, þ.e. skammtímasveiflur rennslis innan klukkustundar séu undanskildar. Matsgerð dr. Ragnars Árnasonar og dr. Birgis Þórs Runólfssonar Með matsbeiðni á dómskjali nr. 179 óskuðu stefnendur þess að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn sérfróðir á sviði viðskiptafræði og/eða hagfræði og æskilega með þekkingu á orkumálum og auðlindafræði til að framkvæma hið umbeðna mat. Hinn 23. júní 2008 voru dómkvaddir dr. Ragnar Árnason prófessor í hagfræði við Háskóla Íslands og Gylfi Magnússon dósent í hagfræði við sömu menntastofnun. Hinn 17. mars 2009 var Gylfi Magnússon að eigin ósk leystur frá matsstörfum og dr. Birgir Þór Runólfsson dósent í hagfræði við Háskóla Íslands dómkvaddur í hans stað. Matsgerð þeirra er dagsett 31. mars 2010 og var lögð fram á dómþingi 6. apríl sama ár. Verða hér raktar matsspurningar orðrétt og svör við þeim eins og matsmenn draga þau saman. Til aðgreiningar verða spurningar úr matsbeiðni skáletraðar. 1. Hvert er meðalverð seldrar raforku á Íslandi árið 2006, m.v. verð á selda kílówattstund við stöðvarvegg? Matsmenn svara á þann veg að ekki hafi tekist að afla beinna upplýsinga um téð meðalverð raforku, enda virðist þeim hvergi safnað og þær skráðar. Samkvæmt upplýsingum Landsvirkjunar hafi meðalverð félagsins á raforku við stöðvarvegg á árinu 2006, verið 2,07 kr. á kWst. Þessi tala komi bærilega heim og saman við upplýsingar um heildartekjur Landsvirkjunar af sölu raforku og samtölu seldrar raforku á árinu 2006. Á grundvelli þeirra upplýsinga megi finna meðalverðið 2,18 kr/kWst. Á árinu 2006 hafi Landsvirkjun framleitt 76% af öllu rafmagni í landinu og 96% af því rafmagni sem framleitt hafi verið með vatnsafli. Svar: 2,07 2,18 kr./kWst. a. Eftir því sem unnt er, verði einnig sett fram meðalverð á raforku til stóriðju annars vegar og annarra nota hins vegar. Matsmenn greina frá að samkvæmt sömu heimild, þ.e. upplýsingum Landsvirkjunar, hafi meðalverð Landsvirkjunar á raforku til stóriðju á árinu 2006 verið 1,69 krónur á kWst. Meðalverð til heildsölukaupenda, sem líklegast séu allir kaupendur hafi verið 2,87 krónur á kWst. Hvort tveggja miðist við stöðvarvegg. Svar: Verð til stóriðju: 1,69 kr./kWst. Verð til annarra nota 2,87 kr./kWst. b. Jafnframt verði eftir því sem unnt er, sett fram meðalverð eftir því hvort um er að ræða tryggða orku eða ótryggða. Matsmenn greina frá að samkvæmt upplýsingum Landsvirkjunar hafi meðalverð hennar á tryggðri raforku á árinu 2006 verið 2,13 kr./kWst. og ótryggðri orku 0,83 kr./kWst. Svar: Verð á ótryggðri orku: 2,13 kr./kWst. Verð á tryggðri orku 0,83 kr./kWst. 2. Hver er líklega þróun á meðalverði raforku á Íslandi, m.v. verð á selda kílówattstund við stöðvarvegg, næstkomandi 25 ár, frá árinu 2006 að telja? Svar: Matsmenn segja ekki liggja fyrir spár um líklega þróun raforkuverðs hér á landi næstu 25 ár. Hagræn rök standi til þess að sú þróun muni ráðast mjög af framvindu raforkuverðs erlendis. Unnt sé að framreikna raforkuverð með ýmsum hætti. Slíkur framreikningur sé hins vegar í ýmsu varhugaverður og ekki mjög áreiðanlegur. Einfaldur framreikningur bendi til þess að árlegur meðalvöxtur í meðalorkuverði verði um 0,28% á ári næstu 25 ár. Þetta samsvari um 7-8 % raunhækkun á tímabilinu. Ekki megi þó líta svo á að þetta sé hækkun á gildandi orkuverði á þessu eða nýliðnum árum. Því megi ekki heldur nota þessa hlutfallshækkun til að framreikna orkuverð frá slíkum völdum upphafspunkti. Svar: Árlegur vöxtur um 0,28%, sem samsvari 7-8 % raunhækkun á 25 árum. Ekki megi líta svo á að þetta sé hækkun á gildandi verði á þessum eða nýliðnum árum. a. Hvað samsvarar þróun meðalverðs raforku á Íslandi miklum stöðugum vexti (e. constant growth) eða eftir atvikum stöðugri rýrnun, talið í prósentum? Svar: Um 0,28% árlega. b. Hvað samsvarar þróun meðalverðs raforku á Íslandi til stóriðju, miklum stöðugum vexti (e. constantgrowth) eða eftir atvikum stöðugri rýrnun, talið í prósentum? Svar: Um 0,32% árlega. 3. Hvert væri hámarks leiguverð fyrir vatnsréttindi sem hlutfall af brúttótekjum Kárahnjúkavirkjunar sem koma á í hlut vatnsréttarhafa sem árleg greiðsla, með hliðsjón af leigusamningum um vatnsréttindi? Svar: Með hliðsjón af leigusamningum um vatnsréttindi vegna minni virkjana sem gerðir hafi verið hérlendis á undanliðnum árum megi ætla að leiguverð fyrir vatnsréttindi sem hlutfall af brúttótekjum virkjunar sé um það bil 4-5%. Í þeim samningum sem matsmenn hafi skoðað komi ekkert fram um það hvernig sú hlutfallstala hafi verið fundin, aðeins að aðilar hafi orðið ásáttir um það hlutfall sem upp sé gefið. Ætla megi þó að grunnur að ákvörðun hlutfallstölu sé einhverskonar arðsemismat. Svar: Hámarksleiguverð sem hlutfall af brúttótekjum er 5%. a. Hvert væri hlutfallið ef raforkan yrði seld á meðalverði allrar raforku? Svar: 5%. b. Hvert væri hlutfallið ef raforkan yrði seld á meðalverði raforku til stóriðju? Svar: Matsmenn kveða ekki forsendur til að segja til um hvert hlutfallið yrði eða yfirleitt að það yrði annað. c. Þess er óskað að matsmenn geri grein fyrir því hvort niðurstaða yrði mismunandi og ef svo er, með hvaða hætti, ef miðað væri við 1) febrúar 2006, 2) ágúst 2007 eða 3) matsdag. Svar: Matsmenn segja að þar sem spurt sé um hlutfall, breytist svör ekki með verðlagi á hverjum tíma. 4. Hvert væri hámarks leiguverð fyrir vatnsréttindi sem hlutfall af brúttótekjum Lagarfossvirkjunar sem koma á í hlut vatnsréttarhafa sem árleg greiðsla, vegna þeirrar orkuframleiðslu sem kemur til af vatnsrennsli úr Jökulsá á Dal vegna Kárahnjúkavirkjunar, með hliðsjón af leigusamningum um vatnsréttindi? Svar: Matsmenn telja að við það að veita verulegu vatnsmagni úr Jökulsá á Dal í Lagarfljót hafi vatnsmagn til Lagarfossvirkjunar aukist verulega. Þar með hafi framleiðslugeta þeirrar virkjunar aukist. Hafi rafmagnsframleiðsla hennar þrefaldast eftir að virkjunin hafi verið stækkuð til að nýta sér þetta aukna vatnsmagn. Hins vegar sé á það að líta að miðað við ætlaða arðsemi Kárahnjúkavirkjunar megi öruggt telja að ráðist hefði verið í þá virkjun óháð því hvort hún gagnaðist Lagarfossvirkjun eða ekki. Jafnframt sé Lagarfossvirkjun eini aðilinn sem sé í aðstöðu til að nýta sér hið aukna vatnsmagn í Lagarfljóti og geti það án þess að valda Kárahnjúkaframkvæmd neinu tjóni. Það sé mat matsmanna að samningsstaða framkvæmdaaðila Kárahnjúkavirkjunar, Landsvirkjunar og vatnsréttindahafa, gagnvart eiganda Lagarfossvirkjunar, RARIK, hafi verið og sé afar veik. Því sé ólíklegt að frjálsir samningar þessara aðila myndu leiða til greiðslu fyrir vatnsnotkun frá RARIK til Landsvirkjunar. Svar: Núll. a. Hvert væri hlutfallið ef raforkan yrði seld á meðalverði allrar raforku? Svar: 5%. b. Hvert væri hlutfallið ef raforkan yrði seld á meðalverði raforku til stóriðju? Svar: Líklega um 40% lægra en í lið a. (sic) Við skýrslugjöf fyrir dómi leiðréttu matsmenn þetta og kváðu að þarna hafi átt að standa 5%. c. Þess er óskað að matsmenn geri grein fyrir því hvort niðurstaða yrði mismunandi og ef svo er með hvaða hætti ef miðað væri við 1) febrúar 2006, 2) ágúst 2007 eða 3) matsdag. Svar: Matsmenn kveða að sem fyrr minni þeir á að spurningin lúti að hlutfalli af brúttótekjum. Þess vegna muni svarið ekki breytast með verðlagi. Sú fjárupphæð sem um ræði myndi hins vegar gera það. 5. Hver eru verðmæti vatnsréttinda sem látin eru af hendi vegna Kárahnjúkavirkjunar? a. Miðað við verðlag í febrúar 2006. b. Miðað við verðlag í ágúst 2007. c. Miðað við verðlag á matsdegi. Í matsgerð er síðastgreindri spurningu svarað með ítarlegum hætti. Kemur þar fram að sérhver orkuframkvæmd sem byggi á nýtingu náttúruauðlinda sé að verulegu leyti einstök. Þetta stafi af því að náttúrulegar aðstæður séu breytilegar. Engar tvær aðstæður séu eins og oft séu þær afar ólíkar m.a. hvað snerti grundvallaratriði eins og mögulegt umfang orkuframleiðslu, kostnað við að framleiða orkuna og áhættuna við framkvæmdina. Þetta eigi í ríkum mæli við vatnsaflsvirkjanir, gufuaflsvirkjanir og jafnvel olíuvinnslu þótt hún sem slík sé auðvitað ekki orkuframkvæmd. Þetta eigi í miklu minna mæli við um orkuframleiðslu þar sem stöðluðum hráefnum sé brennt í sérhæfðum verksmiðjum eins og kola-, gas- og olíukeyrðum orkuverum. Kárahnjúkavirkjun sé vissulega einstök framkvæmd hvað snerti náttúrulegar aðstæður, stærð, kostnað og áhættu og raunar einnig markaðssetningu afurðanna. Sé þessi sérstaða rakin í ýtarlegu máli í fjölmörgum dómskjölum málsins, þ.á.m. úrskurði Matsnefndar til ákvörðunar bóta vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar. Því sé það að fyrirliggjandi samningur um verð á vatnsréttindum í öðrum vatnsaflsvirkjunum bæði hér á landi og erlendis varpi að mati matsmanna fremur takmörkuðu ljósi á líklegt markaðsverð þessara réttinda í Kárahnjúkavirkjun. Hvað þetta snerti taki matsmenn undir álit Matsnefndar til ákvörðunar bóta vegna Kárahnjúkavirkjunar en þeir telji þó að Matsnefndin taki heldur djúpt í árinni. Hér sé ekki um tvo aðskilda heima að ræða, heldur illa sambærilega hluti í sama heimi. Upplýsingar um verð vatnsréttinda í ólíkum virkjunum geti verið mikilsverð gögn við mat á verðmæti annarra matsréttinda, sérstaklega ef betri gögn séu ekki fyrir hendi. Þá vísa matsmenn til þess að þeir líti svo á að hugtakið „fullt verð“ í stjórnarskrá hljóti jafnframt að vera „rétt verð“ í skilningi hagfræði (þ.e. tilheyra mengi réttra verða). Kárahnjúkavirkjun sé óskiptanleg í þeim skilningi að hún sé sett fram gagnvart rétthöfum sem ein eining og ekki um það að ræða að stækka hana eða minnka til að finna þá stærð sem báðum aðilum henti best. Við þær aðstæður sé hagfræðilega rétt verð fyrir vatnsréttindi og önnur réttindi sem virkjuninni tengist á einhverju tölu- eða verðbili. Þetta verðbil sé í stórum dráttum væntanlegur hagnaður af framkvæmdinni umfram allan kostnað Landsvirkjunar þ.m.t. reiknaðan kostnað vegna áhættu. Telja matsmenn að þegar rétt verð sé á verðbili sé fullt verð það verð á þessu bili sem frjálsir samningar hefðu leitt til. Hin fræðilega aðferð til að finna líklegustu niðurstöðu frjálsra samninga sé samningsleikjafræði (e. bargaining game theory). Þá gera matsmenn grein fyrir fjórum þáttum sem meginmáli skipti við greiningu á samningsleik. 1. Eðli leiksins Viðfangsefni leiksins sé að leita samkomulags milli aðila um að framkvæma Kárahnjúkavirkjun eins og henni sé lýst í málskjölum. Helstu samningsaðilar séu Landsvirkjun, ríkið, vatnsréttarhafar og aðrir rétthafar. Með þeim síðastnefndu sé átt við landeigendur, sveitarfélög og aðra handhafa réttinda á svæðinu hverra samþykki sé nauðsynlegt til að af framkvæmdinni geti orðið. Landsvirkjun sé ríkisstofnun og lúti væntanlega vilja ríkisins. Því sé frá leikjafræðilegu sjónarmiði ekki ástæða til að greina á milli Landsvirkjunar og ríkisins. Telji matsmenn því þrjá aðila að þessum samningsleik: Landsvirkjun (LV), vatnsréttarhafa (VR) og aðra rétthafa (AR). VR og AR séu hópar smærri samningsaðila. Hér sé engu að síður við það miðað að þessir aðilar fylki sér í tvo samstæða hópa í þessum samningum, enda væri staða hvers aðila fyrir sig veik ef þeir gerðu það ekki. Að verulegu leyti sé VR þegar skipulagður sem samstæður hópur. 2. Staða samningsaðila Sérhver hinna þriggja samningsaðila geti komið í veg fyrir framkvæmdina. Samþykki allra sé því nauðsynlegt til að af framkvæmdinni verði. 3. Hreinn hagnaður af samkomulagi (framkvæmdinni) Sérhver framkvæmd hafi einhvern hreinan hagnað. Hreinn hagnaður sé sú stærð sem til skiptanna sé eftir að allur kostnaður hafi verið greiddur. Rétt sé að taka skýrt fram að kostnaður vegna óvissu sé hluti af þeim kostnaði sem reikna beri á verkefnið. Í þessu samhengi sé mikilvægt að gera greinarmun á væntanlegum hreinum hagnaði, þ.e. þeim hagnaði sem talið sé að framkvæmdin skili (ex ante) og hreinum hagnaði í raun þegar upp sé staðið (ex post). Hér sé um það að ræða að ná samkomulagi um framkvæmd sem skila eigi hagnaði í framtíðinni. Það þýði að hinn hreini hagnaður heildarinnar af samkomulagi sé væntur hagnaður af framkvæmdinni. Ef hinn hreini hagnaður sé jákvæður megi líta á hann sem hið rétta verðbil. Hinn hreini hagnaður sé þá jafnframt sú upphæð sem til skiptanna sé milli samningsaðila. Hinn hreini hagnaður falli til yfir tíma, í þessu tilfelli líftíma virkjunarinnar. Margt mæli með því að reikna fullt verð með sama hætti, þ.e. dreifa því og þar með bótunum á sömu tímabil. Í gögnum málsins til þessa hafi þó verið farin sú leið að reikna núvirði hreins hagnaðar og miða við eingreiðslu fyrir réttindi sem af hendi séu látin. Sjái matsmenn ekki knýjandi nauðsyn til að hverfa frá þessu. Nokkrar athuganir hafi verið gerðar á væntanlegum hreinum hagnaði Kárahnjúkaframkvæmdar. Meðal annars hafi Landsvirkjun þrisvar birt niðurstöður um þetta efni; árið 2003 (svokölluð eigendaskýrsla á dómskjali nr. 11), árið 2006 (endurskoðað arðsemismat) og árið 2008 (mat á arðsemi Kárahnjúkavirkjunar). Niðurstöður þessara þriggja birtu athugana hafi verið nokkuð ólíkar. Í fyrstu athuguninni 2003 hafi núvirði framkvæmdarinnar verið talið 6,6 milljarðar króna (verðlag 2002). Í annari athuguninni árið 2006 hafi sama núvirði talið 4,4 milljarðar króna (á ótilteknu verðlagi en vegna samhengis megi ætla að miðað sé við verðlag árisins 2002). Í þriðju athuguninni sem framkvæmd hafi verið árið 2008 hafi þetta núvirði verið talið 15,5 milljarðar króna (verðlag 2008). Aðrir hafi einnig metið þennan ábata. Til að mynda hafi Jón Þór Sturluson komist að þeirri niðurstöðu í greinargerð sinni 2006 (dskj. nr. 35) að núvirtur hagnaður af virkjuninni geti verið 35 milljarðar króna og Pétur Stefánsson og Unnur Helga Kristjánsdóttir telji það vera 7,5 milljarða króna (dskj. nr. 10). Á sama ári sé því þetta núvirði metið frá 4,4 milljörðum króna (5 milljarðar miðað við verðlag 2006) að 35 milljörðum króna af þremur mismunandi aðilum. Það sé því veruleg óvissa um hver hinn vænti hreini hagnaður af Kárahnjúkavirkjun sé. Því miður hafi Landsvirkjun sem búi yfir fyllstum og bestum upplýsingum um fjármálalegar hliðar framkvæmdarinnar, ekki fengist til að láta forsendur sinna útreikninga í té nema að mjög takmörkuðu leyti. Því sé meiri óvissa um þennan vænta hagnað en vera þyrfti. Ljóst sé þó að þetta reiknaða núvirði sé afar næmt fyrir mjög óvissum þáttum eins og framtíðarverði raforku frá virkjuninni og þeirri ávöxtunarkröfu sem notuð sé (sbr. dskj. nr. 11, eigendaskýrsluna og Capacent 2008). Capacent segi í umsögn sinni um uppfært arðsemismat Landsvirkjunar að lítils háttar breyting á forsendum hennar geti haft heilmikil áhrif á reiknað núvirði framkvæmdarinnar. Þeir segja m.a. að 1% aukning á raforkumagni hækki núvirði um 2 milljarða króna og 1% hækkun raforkuverðs að 20 árum liðnum hækki núvirði um 700 milljónir króna. Í eigendaskýrslu frá 2003 sé fjallað um áhrif álverðs og þar segi að hver 1% hækkun álverðs leiði til 1 milljarðs hækkunar núvirðis. Örlitlar breytingar hafi þannig mikil áhrif. Þriðji þátturinn sem miklu ráði um þetta núvirði sé kostnaðurinn við fjárfestinguna. Nú liggi hann hins vegar fyrir með talsverðri vissu. Þá gera matsmenn ítarlega grein fyrir forsendum við útreikninga sinna, sem óþarfi er að tíunda nákvæmlega hér, og segja að miðað við þær forsendur reiknist þeim til að núvirði framkvæmdar í upphafi árs 2002 og á verðlagi 2008 sé 18,2 milljarðar króna. Reiknað frá árinu 2007 á grundvelli uppsafnaðrar fjárfestingar með vöxtum samkvæmt útgefnum upplýsingum frá Landsvirkjun reiknist þetta núvirði 20,9 milljarðar króna. Þessar niðurstöður megi bera saman við mat Landsvirkjunar árið 2008 upp á 15,5 milljarða króna. Matsmenn telji rétt að minna á að þessar niðurstöður þeirra séu fengnar með því að miða við talsvert hátt óvissuálag, 3% vaxtaálag á vexti, en það jafngildi lækkun reiknaðs núvirðis um a.m.k. 70 milljarða króna á tímabilinu. Þetta sé núvirði þeirrar upphæðar sem á grundvelli gefinna forsendna muni safnast fyrir í sjóðum Landsvirkjunar umfram útlagðan kostnað ef allar rekstrarstærðir reynist jafngildar vongildi (e. expected value) sínu. Sem fyrr segi séu niðurstöður um núvirði mjög næmar fyrir forsendum, einkum forsendum um orkuverð, orkusölu og ávöxtunarkröfu. Þetta núvirði sé einnig mjög næmt fyrir fjárfestingarkostnaðinum en hann liggi nú þegar fyrir að mestu og því þekktur með talsverðri vissu. Þá vísa matsmenn til nánar greindra athugana á næmni núvirðisins fyrir breytingum í forsendum, sem og tilviljanakenndra „hermana“ sem þeir hafi framkvæmt og telja benda til að 90% óvissubil fyrir þetta núvirði kunni að vera talsvert vítt eða á bilinu 2 til 65 milljarðar króna. Að öllu samanlögðu þyki matsmönnum hæfilegt að gera ráð fyrir að núvirði þessarar framkvæmdar sé á bilinu 10 til 25 milljarðar króna. Þetta sé með öðrum orðum það verðbil sem samsvari réttu verði í hagfræðilegum skilningi. 4. Aðrir kostir samningsaðila Sem fyrr greini kunni Kárahnjúkavirkjun að koma í veg fyrir að aðilar geti nýtt sér aðra kosti sem þeir eigi eða muni hafa. Tap þessara kosta feli því augljóslega í sér kostnað fyrir þá, sem sé blanda af beinum fórnarkostnaði (e. opportunity cost) og valréttarkostnaði (e. option valuecost). Hér að neðan muni matsmenn vísa til þessa kostnaðar sem fórnarkostnaðar aðila við framkvæmdina. Með því að þessi fórnarkostnaður stafi af framkvæmdinni hafi hann greinilega áhrif á samningsferlið og sanngjarna niðurstöðu þess. Vatnsréttarhafar Kárahnjúkaframkvæmd útiloki nýtingu viðkomandi vatnsréttinda til annarra nota. Þar séu ýmsir kostir fyrir hendi og séu sumir raktir í sératkvæði Egils B. Hreinssonar í Matsnefnd um verðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar og öðrum málsskjölum. Á meðal slíkra kosta megi nefna smærri virkjanir til afhendingar orku inn á landsnet, stærri virkjun til afhendingar orku til útlanda yfir sæstreng, stærri virkjun til stóriðju í samvinnu við erlendan aðila, verndun landsvæðisins til ferðamennsku o.s.frv. Enda þótt enginn þessara kosta sé tiltækur nú og sumir væntanlega fyrst raunhæfir eftir einhver ár séu hér engu að síður hugsanlega verðmætir valkostir, sem Kárahnjúkaframkvæmd komi í veg fyrir. Tap þeirra jafngildi því kostnaði vatnsréttarhafa. Telji matsmenn núvirði þessara kosta hæfilega metna 0,5 til 2 milljarðar króna. Landsvirkjun Kárahnjúkaframkvæmd útiloki vissulega aðra orkunýtingarkosti Landsvirkjunar á svæðinu. Með því að Landsvirkjun hafi samt kosið að leggja í þá virkjun megi ganga að því vísu að þeir séu allir óhagkvæmari frá sjónarmiði hennar. þar að auki yrði þá væntanlega einnig við aðra vatnsréttarhafa að semja. Það séu því ekki tilefni til að gera ráð fyrir valréttarkostnaði Landsvirkjunar af þessum ástæðum. Landsvirkjun eigi ýmsa virkjunarkosti aðra en á vatnasvæðum Kárahnjúkavirkjunar. Í sjálfu sér komi Kárahnjúkavirkjun ekki í veg fyrir að þeir séu nýttir. Vegna stærðar og kostnaður við Kárahnjúkavirkjun sé þó ekki ólíklegt að þeim framkvæmdum þurfi að fresta vegna Kárahnjúkavirkjunar. Því fylgi Kárahnjúkavirkjun einhver valréttarkostnaður (e. option valuecost) fyrir Landsvirkjun. Sé t.d. fyrir hendi annar kostur með hreint núvirði upp á 5 milljarða króna sem tefist um fimm ár vegna Kárahnjúkavirkjunar og ávöxtunarkrafa sé 6,9% sé sá kostnaður (5x(1-1/(1+0.069)5)) um það bil 320 milljónir króna. Telji matsmenn að núvirði þessa fórnarkostnaðar Landsvirkjunar sé hæfilega metinn á bilinu 0-1,0 milljarður króna. Aðrir rétthafar Matsmenn segjast ekki sjá að aðrir rétthafar verið fyrir umtalsverðum fórnarkostnaði vegna Kárahnjúkavirkjunar. Þvert á móti sýnist þeim að ýmsir þeirra (t.d. sveitarfélög) telji sig hafa hag af framkvæmdinni, jafnvel þótt beinar bætur fyrir hugsanlegan réttindamissi séu engar. Telji matsmenn að núvirði fórnarkostnaður fyrir aðra rétthafa sé hæfilega metinn enginn. 5. Reikningar Á grundvelli framangreinds og með aðferðum leikjafræði segja matsmenn unnt að finna líklega niðurstöðu aðila í frjálsum samningum. Niðurstöður þeirra reikninga séu auðvitað háðar forsendum um núvirði (hreinan hagnað) framkvæmdarinnar og fórnarkostnað aðila eins og að framan hafi verið greint. Miðað við óvissuna um þessar stærðir séu ýmsir möguleikar um niðurstöður samninga um greiðslur til vatnsréttarhafa og eru þær nánar raktar í töflum sem fram koma í matsgerð, en ekki þykir ástæða til að taka upp hér, en vísað beint til niðurstöðu matsmanna sem rakin er hér að neðan. Koma þar fram niðurstöður samninga um greiðslur til vatnsréttarhafa samkvæmt annars vegar Nash samningsjafnvægi og Shapley gildum miðað við líklegt bil hreins núvirðis af framkvæmdinni (10-25 milljarðar króna) og mat á núvirði fórnarkostnaðar vatnsréttareigenda (0,5-2 milljarðar króna. Gert sé ráð fyrir að núvirði fórnarkostnaðar Landsvirkjunar sé 0,5 milljarðar króna. Í matsgerð segir að eðli máls samkvæmt sé mikil óvissa um réttar stærðir í matsmálinu. Raunveruleg arðsemi Kárahnjúkavirkjunar sé háð óorðnum hlutum, gögn séu takmörkuð o.s.frv. Þessi óvissa endurspeglist m.a. í talsverðu bili eða svigrúmi fyrir líklega samningsniðurstöðu í frjálsum samningum aðila, hefðu þeir komið til. Miðtala á því talnabili sem hér um ræði sé 6,294 milljarðar króna. Athugun á grundvelli einfaldra líkindafræðilegra reikninga leiði til svipaðrar niðurstöðu eða 6,421 milljarðar króna. Báðar upphæðir séu á verðlagi í janúar 2008. Matsmenn telji ekki nægar forsendur til að miða við hina líkindafræðilegu niðurstöðu og er niðurstaða þeirra að verðmæti hinna umdeildu vatnsréttinda sé 6,294 milljarðar króna á verðlagi í janúar 2008. Svör við spurningu nr. 5 eru því eftirfarandi og vísar fyrri talan til neysluverðsvísitölu en hin síðari til byggingarvísitölu: a. Miðað við verðlag í febrúar 2006. Svar: 5,975-6,294 milljarðar króna. b. Miðað við verðlag í ágúst 2007. Svar: 6,089-6,196 milljarðar króna. c. Miðað við verðlag á matsdegi. Svar: 8,091-8,413 milljarðar króna. Matsmenn segja að ofangreindar bætur fyrir vatnsréttindi megi bera saman við stofnkostnað Kárahnjúkavirkjunar og væntanlegar tekjur hennar af raforkusölu. Sem hlutfall af stofnkostnaði Kárahnjúkavirkjunar sé hún um 4,7%. Sem hlutfall af núvirtri raforkusölu yfir áætlaðan líftíma framkvæmdarinnar (til 2100) sé hún um 4,1%. Síðara hlutfallið sé í hátt við það sem oft hafi verið um samið í samningum um vatnsréttindi til smærri virkjana hér á landi að undanförnu. Matsgerð Dans Valgarðs S. Wiium og Björns Þorra Viktorssonar Hin síðari dómkvaðning fór fram 21. október 2008 að beiðni stefnda og voru þá dómkvaddir þeir Dan Valgarð S. Wiium héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali og Björn Þorri Viktorsson hæstaréttarlögmaður og löggiltur fasteignasali. Matsgerð þeirra er dagsett 28. febrúar 2010 og var lögð fram í dómi 15. apríl sama ár. Fyrir matsmenn voru lagðar fimm matsspurningar. Verða spurningarnar hér settar fram skáletraðar og svör matsmanna í beinu framhaldi og nánari rökstuðningur þeirra eftir því sem efni standa til. 1. Hvert hefur verið talið virði vatnsréttinda við sölu einstakra jarða við jökulsá á Dal, Jökulsá í Fljótsdal og Kelduá árin 1980 til 2005? Svar: Þar sem verðmæti vatnsréttinda hefur ekki verið tilgreint eða metið sérstaklega í kaupsamningum er engu hægt að slá föstu um það. 2. Hvert væri líklegt samanlagt markaðsverð þeirra jarða og jarðarparta með öllum gögnum og gæðum sem aðild eiga að vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar, annars vegar í árslok 2002 og hins vegar í árslok 2005? Svar: Matsmenn telja að samanlagt markaðsverðmæti allra þeirra jarða og jarðarparta sem tilgreindir eru í matsbeiðni hafi í árslok 2002 verið 1.364 milljónir og í árslok 2005 1.955 milljónir. 3. Hver er sérstakur ávinningur landeigenda við Jökulsá á Dal og Kelduá af framkvæmdum við Kárahnjúkavirkjun umfram almennan ávinning af framkvæmdinni, t.d. vegna samninga um veiðiréttindi? Svar: Matsmenn telja að ekki sé rétt að meta neina sérhagsmuni af framkvæmdinni til beinnar lækkunar á bótum vegna vatnsréttinda vatnsréttarhafa Jökulsár á Dal og Kelduár. 4. Hvert er líklegt söluverð vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, annars vegar í árslok 2002 og hins vegar í árslok 2005, með hliðsjón af þekktum fordæmum og að virtri sérstöðu Kárahnjúkavirkjunar? Svar: Matsmenn telja að hvorki séu forsendur til að áætla söluverð á vatnsréttindum Kárahnjúkavirkjunar í árslok 2002 né í árslok 2005. Rökstuðningur matsmanna er á þá leið að þeir telji ekki að hægt sé að tala um „söluverð“ vatnsréttindanna á árinu 2002, enda lagaumhverfi þá ólíkt því sem við hafi tekið með setningu raforkulaga á árinu 2003 og enginn virkur markaður hér á landi fyrir orkuréttindi af þessu tagi. Matsmenn telji hins vegar að með setningu raforkulaganna hafi verið skapaðar forsendur til frjálsra samninga um vatnsréttindi, bæði til sölu á almennum neyslumarkaði og til stórvirkjana fyrir orkufreka starfsemi. Á hinn bóginn hafi þær breytingar ekki leitt af sér virkan markað í árslok 2005 og raunar megi segja að virkur markaður með vatnsréttindi af því umfangi sem hér um ræði, hafi enn ekki myndast. Gera megi ráð fyrir að talsverðan tíma taki fyrir einkaaðila að fóta sig í hinu nýja lagaumhverfi og þar með að mynda markaðsforsendur, enda að mörgu að hyggja þegar ráðist sé í svo umfangsmikil, flókin og kostnaðarsöm verkefni. Matsmenn telji hins vegar að í árslok 2005 hafi flestum verið ljóst að bætur yrðu greiddar til vatnsréttarhafa a.m.k. í samræmi við það sem tíðkast hefði fram að því og einnig með tilliti til þeirra breytinga sem gerðar hefðu verið á því lagaumhverfi sem raforkuframleiðsla byggi á. Markaðsverð hafi hins vegar ekki myndast í frjálsum samningum og engin þekkt fordæmi liggi fyrir sem hægt væri að miða við. 5. Hverjar eru hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa samkvæmt samningi aðila frá 13. desember 2005? Svar: Matsmenn telja að hæfilegar bætur til vatnsréttarhafa vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar séu 3.936.438.724 krónur miðað við verðlag á matsdegi. Rökstuðningur matsmanna er sá að matsmenn telji að með setningu raforkulaga á árinu 2003 hafi skipan lagaumhverfis varðandi framleiðslu og sölu á raforku verið breytt með afgerandi hætti. Með lagasetningunni hafi einkaréttur ríkisfyrirtækja til raforkuframleiðslu verið afnuminn og komið á frjálsum markaði með framleiðslu og sölu á raforku í landinu. Eigi það bæði við um framleiðslu og sölu til almenns neytendamarkaðar og til stóriðju. Í kjölfar setningar raforkulaganna hafi einkaaðilar sem ráðist hafi í gerð nokkurra minni vatnsaflsvirkjana sem selji orkuna að stærstum hluta á almennum neytendamarkaði, samið við vatnsréttarhafa í frjálsum samningum um endurgjald fyrir vatnsréttindi þau er virkjuð hafi verið eða áformað sé að virkja. Sé eðlilegt að einkaaðilar horfi fyrst til smærri verkefna til að afla sér reynslu og þekkingar á þessu sviði. Þeir samningar sem lagðir hafi verið fram í málinu séu að áliti matsmanna fremur ófullkomnir og virðist sjaldan vera mjög ítarlegir. Þeir séu almennt tímabundnir til fremur skamms tíma og gjarnan með endurskoðunar- og forleiguréttarákvæðum. Í greinargerð með frumvarpi til raforkulaganna sé bent á að þessi þróun muni taka nokkurn tíma hér á landi. Í framhaldinu megi gera ráð fyrir að einkafyrirtæki horfi í auknum mæli til stærri verkefna, enda hafi myndast mikil og vaxandi eftirspurn eftir raforku til orkufrekrar starfsemi hér á landi á liðnum misserum og árum. Matsmenn telji að innkoma einkaaðila á þennan markað muni taka nokkurn tíma, sérstaklega varðandi stærri virkjanir og sölu á raforku til stóriðju. Matsmenn hafi í matsniðurstöðum sínum haft hliðsjón af þessu breytta umhverfi og metið bætur til hækkunar m.t.t. þeirra breytinga sem hin nýja skipan raforkumála hafi í för með sér. Matsmenn telji því að þessi skipan hafi vissulega mikil áhrif á markað með raforku til stórnotenda einnig, enda þótt umfang slíkra verkefna sé slíkt að það sé almennt torsóttara fyrir einkarekin fyrirtæki að afla fjár til að ráðast í slík verkefni. Í því sambandi megi þó benda á, að hin nýja löggjafarskipan og samkeppnisumhverfi í orkuframleiðslu og dreifingu sé hluti af EES rétti og tekin upp í hérlenda löggjöf sem hluti hans. Öllum aðilum á hinu evrópska efnahagssvæði sé heimilt að fjárfesta í raforkuframleiðslu hér á landi og því hafi aðkoma fjármagns og nýrra aðila verið stóraukin samfara hinni nýju skipan. Því megi gera ráð fyrir að erlendir aðilar sem búi yfir þekkingu, reynslu og hafi fjárhagslegt bolmagn, sýni í auknum mæli áhuga á að taka þátt í raforkuframleiðslu hér á landi, a.m.k. á meðan eftirspurn sé næg og verðlag orkunnar hagstætt. Í þessu sambandi megi benda á að orkuverð erlendis, t.d. í Noregi og víða í Evrópu hafi almennt farið hækkandi á liðnum misserum og árum eins og fjallað sé um í minnisblaði Friðriks Más Baldurssonar. Þar reki hann að stóriðja í Noregi eigi orðið erfitt um vik sökum þess að verð á almennum raforkumarkaði sé orðið mun hærra en í þeim löndum sem nú keppi um sölu á raforku til stóriðju. Ýmsar ástæður liggi að baki þessu, en fyrir utan slök vatnsár í Noregi, þá megi nefna að verð á gasi og CO2-heimildum í Þýskalandi og öðrum Evrópuríkjum hafi áhrif á raforkuverð til hækkunar. Þessar hækkanir valdi síðan hækkunum í Noregi og á öðrum norrænum mörkuðum. Eins og áður sé getið, sé nú talsverð umframeftirspurn eftir raforku til orkufrekrar starfsemi hér á landi. Hafi talsvert verið um þetta fjallað á opinberum vettvangi og í fréttum á liðnum misserum og árum. Hafi þar komið til ýmsir aðilar aðrir en álframleiðendur, sem sjái kost í því að koma sinni starfsemi fyrir hér á landi og nýta þá orku sem hér sé að finna. Því til viðbótar hafi þeir álframleiðendur sem fyrir séu lagt drög að mikilli aukningu á framleiðslu sinni hér á landi. Verði því ekki talið að sú staðreynd að sæstrengur til flutnings á raforku til útlanda sé ekki enn til staðar, valdi því að ekki sé eðlilegt að gera ráð fyrir að þessi aukni áhugi frá erlendum aðilum til að nýta orkuna hér á landi, leiði til hækkunar á orkuverði til stórnotenda einnig. Þvert á móti megi gera ráð fyrir að þessi aukni áhugi og eftirspurn eftir orku til stórnotenda, sem stafi m.a. af hækkun orkuverðs erlendis, leiði til þess að hærra verð muni í náinni framtíð fást fyrir raforku til stórnotenda hér á landi. Kárahnjúkavirkjun sé einsdæmi hér á landi hvað stærð og orkugetu varði. Fram hafi komið að orkuframleiðsla hennar sé u.þ.b. 60 MW meiri en áætlanir hafi gert ráð fyrir eða 750 MW í stað 690 MW eins og stefnt hafi verið að. Sé því ljóst að framkvæmdin sé afar vel heppnuð og mun hagkvæmari og arðsamari en áætlanir hafi gert ráð fyrir. Í þeim útreikningum sem fyrir liggi í málinu komi fram að jafnvel þó einungis hafi verið reiknað með að virkjunin myndi framleiða 690 MW, sé virkjunin ein allra hagkvæmasta virkjun landsins m.t.t. stofnkostnaðar á orkueiningu. Með framangreindri aukningu framleiðslugetu megi enn frekar vera ljóst hversu vel hafi til tekist. Þá sé einnig talið að rekstrarkostnaður virkjunarinnar verði mjög hagstæður m.t.t. stærðar hennar og afkastagetu. Matsmenn telji að ekki beri að lækka bætur til vatnsréttarhafa vegna stærðar virkjunarinnar. Í málinu liggi fyrir að samið hafi verið við einn kaupanda, þ.e. Alcoa-Fjarðaál, að allri framleiðslu virkjunarinnar. Matsmenn telji það engan veginn skilyrði fyrir byggingu og rekstri virkjana af þessari stærðargráðu, að einungis einn aðili kaupi alla orkuframleiðsluna, þó vissulega kunni að felast í því kostir. Þannig megi auðveldlega selja orkuna til nokkurra minni stórnotenda sem tilbúnir hefðu verið að flytja starfsemi sína hingað til lands. Í þessu sambandi beri að hafa í huga, að stórnotendur byggi almennt upp starfsemi sína á þeim svæðum þar sem orkan sé fáanleg á samkeppnishæfu verði. Matsmenn telji því að staðsetning virkjunarinnar komi því ekki til álita til lækkunar á verðmætum vatnsréttindanna. Hafa beri í huga að nánast öll framleiðsla virkjunarinnar hafi verið seld frá fyrsta degi framleiðslu, en því hafi ekki verið þannig farið með Blönduvirkjun í upphafi. Afnotasamningur um smærri virkjanir frá síðustu árum geri almennt ráð fyrir áhættuskiptingu og árlegu endurgjaldi, enda hafi matsmenn í niðurstöðum sínum ekki reiknað bætur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar með hliðsjón af þeim. Engu að síður telji matsmenn að gera megi ráð fyrir að í frjálsum samningum um ráðstöfun vatnsréttinda vegna stórvirkjana, verði í framtíðinni í auknum mæli horft til árlegs endurgjalds fyrir afnot réttindanna, enda sé sá háttur að mati matsmanna að mörgu leyti sanngjarnari og eðlilegri, m.t.t. óvissu til framtíðar, bæði vegna rekstraráhættu virkjana og þróunar orkuverðs. Forsenda þess sé þó að ef slíkir samningar miðist á einhvern hátt við rekstrarlega afkomu virkjana, að fullkomnar upplýsingar liggi fyrir um orkuverð og vatnsréttarhafar hafi jafnvel aðkomu að samningum um orkuverð. Matsmenn bendi sérstaklega á ákvæði 139. gr. vatnalaga nr. 15/1923, þar sem tiltekið sé að með samkomulagi sé aðilum heimilt að semja um árlegt afgjald vegna eignarnuminna réttinda í stað eingreiðslu. Í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 57/1988 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, sé einnig gert ráð fyrir árlegu endurgjaldi fyrir nýtingu á orkuréttindum. Fram hafi komið í málinu að aðilar óski þess að matsniðurstaðan verði sett fram sem eingreiðsla fyrir öll vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar. Matsmenn telji að ekki bera að lækka bætur vegna eingreiðslu, enda liggi ekkert fyrir í málinu sem staðreyni að vatnsréttarhafar hafi hagræði af eingreiðslu þeirra. Matsmenn telji að þó lagaumhverfi raforkuframleiðslu og raforkusölu hafi verið breytt með afgerandi hætti með setningu laga nr. 65/2003, séu ekki forsendur nú til að horfa til annarra viðmiða við ákvörðun bóta fyrir vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar. Hafa beri í huga að markaður með réttindi af því umfangi sem hér sé til umfjöllunar hafi ekki myndast og því ekki þróast hér á landi. Ekki liggi fyrir samningar eða önnur viðmið, þannig að hægt sé að rökstyðja aðrar matsaðferðir en þær sem notast hafi verið við fram til þessa. Matsmenn séu því sammála meirihluta matsnefndarinnar frá 2007, um að Blönduúrskurðurinn frá 1992 hafi ennþá afgerandi fordæmisgildi varðandi mat á vatnsréttindum stórvirkjana. Vænta megi frekari þróunar í orkusölu á samkeppnismarkaði á næstu árum og áratugum, bæði til hins almenna neytendamarkaðar og til stórnotenda. Margt bendi til að verð á raforku og áli muni hækka í náinni framtíð, enda byggi áætlanir Landsvirkjunar m.a. á því. Matsmenn telji að horfa þurfi til framtíðarþróunar á orkumarkaði við ákvörðun bóta fyrir vatnsréttindin, enda ráði eigendur fasteigna og fasteignatengdra réttinda því almennt hvenær þeir ráðstafi réttindum sínum. Þeir geti því geymt þau og ráðstafað þeim síðar þegar hagkvæmast þyki. Því sé ekki að heilsa þegar um eignarnám sé að ræða og þess vegna sé eðlilegt að við ákvörðun bóta sé horft til þessa. Þá beri einnig að hafa í huga að með auknum fjölda virkjana fækki álitlegustu virkjunarkostum og því megi vænta hækkunar á verði vatnsréttinda af þeim sökum. Meta skuli fullar bætur til vatnsréttarhafa sbr. ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar. Matsmenn séu sammála því að við ákvörðun bóta til vatnsréttarhafa skuli horfa til sjónarmiða skaðabótaréttar og meta einungis fjárhagslegt tjón vatnsréttarhafa. Þá telji matsmenn einnig að við mat á bótum fyrir vatnsréttindi, beri almennt að horfa aðstæðna í hverju tilviki og sé þannig ekki rétt að horfa til meðaltalsútreikninga á bótum sem ákveðnar hafi verið fram til þessa í hinum ýmsu mötum og úrskurðum. Fyrir liggi að Kárahnjúkavirkjun sé mun hagkvæmari en „meðalvirkjun“ eins og að framan sé rakið og horfi það til hækkunar á bótum vegna vatnsréttindanna. Matsmenn telji að þegar vatnsréttindum sé safnað saman í stóra hagkvæma virkjun, leiði það frekar til hækkunar bóta, en lækkunar. Matsmenn telji eðlilegt að horfa til þróunar orkuverðs í Evrópu og á hinum norræna markaði, jafnvel þótt tenging við þá markaði um sæstreng sé enn ekki til staðar, enda liggi fyrir að stórnotendur flytji starfsemi sína þangað sem hagstæða orku sé að fá á hverjum tíma. Því sé nú, að áliti matsmanna, þegar til staðar virkur innanlandsmarkaður með raforku til stórnotenda, sem raunar séu flestir erlend fyrirtæki. Matsmenn telji að eðlilegt og sanngjarnt hlutfall eigi að vera á milli stofnkostnaðar virkjunarframkvæmdanna og áætlaðrar arðsemi af fjárfestingunni annars vegar og verðmæti vatnsréttindanna hins vegar. Hafa beri í huga að vatnið og fallréttindin séu sú frumorkulind sem raforkuframleiðsla vatnsaflsvirkjana byggi á. Vatnsaflsvirkjun verði ekki reist án vatns- og fallréttinda og slík réttindi verið heldur ekki verðmæt nema að framkvæmdakostnaður og arðsemi séu viðunandi. Matsmenn hafi velt fyrir sér öðrum atriðum sem vatnsréttarhafar hafi teflt fram sem rökum fyrir hækkun bóta fyrir vatnsréttindin, svo sem hlýnun vegna gróðurhúsaáhrifa og auknu vatnsmagni af þeim sökum, sölu grænna vottorða og hækkaðs verðs á kolefniskvótum. Þá hafi þeir einnig velt fyrir sér auknum kröfum til mengunar- og umhverfismála á heimsvísu, en þar sé bæði að finna rök með og á móti vatnsaflsvirkjunum til framtíðar litið. Fyrir liggi að Landsvirkjun hafi þegar undirgengist íþyngjandi og kostnaðarsamar skyldur vegna umhverfissjónarmiða og náttúruverndar vegna virkjunarinnar og horfur séu á að slíkar almennar kröfur muni enn aukast til framtíðar litið. Þá liggi einnig fyrir að Landsvirkjun hafi kostað umfangsmiklar mælingar, rannsóknir og athuganir í tengslum við virkjunina. Þá hafi fyrirtækið einnig tekist á hendur kostnaðarsamar framkvæmdir við uppgræðslu á svæðinu sem og vegna ýmissa mótvægisaðgerða í tengslum við framkvæmdirnar. Enn fremur hafi Landsvirkjun greitt allan kostnað við störf hinnar samningsbundnu matsnefndar og kostnað lögmanna vatnsréttarhafa og greiðslur til sérfræðinga vegna álitsgerða. Matsmenn gera fyrr í matinu grein því að arðsemi Kárahnjúkavirkjunar hafi verið fyrst metin af stefnda árið 2002, en matið hafi verið endurskoðað tvívegis, 2006 og nú síðast 2008. Kemur fram að matsmenn telji útreikninga í matinu frá 2008 að mörgu leyti gagnrýniverða og vísa m.a. til fyrirliggjandi athugasemda fyrirtækisins Capacent þar um. Í fyrsta lagi telji matsmenn arðsemikröfu eiginfjár of háa. Þá telji þeir að virkjunin muni að öllum líkindum standa mun lengur en þar sé gert ráð fyrir. Óraunhæft virðist vera að meta mannvirkið verðlaust eftir 63 ár. Þá telji þeir meiri líkur en minni á að raforkuverð og álverð muni hækka á samningstímabilinu, en fyrir liggi að orkuverð verði endurskoðað eftir 20 ár af 40 ára samningi við Alcoa-Fjarðaál. Þá liggi fyrir að arðsemismatið miði við minni orkusölu en fyrir liggi skv. núgildandi samningi og meti Capacent þá skekkju til núvirtrar u.þ.b. tveggja milljarða hækkunar á niðurstöðu matsins. Þá liggi fyrir að engar upplýsingar séu í arðsemismatinu um orkuverð virkjunarinnar og veiki það vissulega gildi þess. Þá liggi fyrir að kostnaður við flutningsvirki sé tekin með í kostnaðarútreikninga arðsemismatsins, en matsmenn telji það óeðlilegt m.t.t. þess aðskilnaðar á raforkuframleiðslu og raforkuflutningi sem komið hafi verið á með lögfestingu raforkulaga. Orkuflutningurinn skapi hinu nýja fyrirtæki, Landsneti hf., sjálfstæðan tekjugrundvöll, en ekki sé horft til þess í arðsemismatinu. Engu að síður innifeli heildarkostnaðartölur vegna virkjunarinnar kostnað við flutningskerfið líka og sé það í samræmi við eldri kostnaðartölur vegna virkjunarframkvæmda sem fram komi í fyrri úrskurðum og matsniðurstöðum. Fyrir liggi að í þessum kostnaðartölum Landsvirkjunar, sé gert ráð fyrir að bætur fyrir vatnsréttindin muni nema 700.000.000 króna. Síðast en ekki síst liggi fyrir, að orkugeta virkjunarinnar sé u.þ.b. 60 MW meiri eða 8,7% umfram það sem gert hafi verið ráð fyrir í útreikningunum. Skv. niðurstöðum Capacent þýði hvert 1% í aukinni orkugetu virkjunarinnar u.þ.b. 2 milljarða í núvirtri arðsemi eins og áður sé rakið. Það þýði að niðurstaða arðsemismatsins ætti að hækka um 17,4 milljarða vegna þessarar umframorkugetu virkjunarinnar. Fulltrúar Capacent segi í niðurstöðum sínum að forsendur arðsemismatsins séu að þeirra áliti í nokkrum tilvikum óþarflega varfærnar. Matsmenn telji því að sú aðferðafræði sem beitt hafi verið við ákvörðun um bætur vegna vatnsréttindanna, í sératkvæði úrskurðarnefndarinnar frá 2007, eigi sér ekki lagastoð við núverandi aðstæður, jafnvel þó vera kunni að þau viðmið sem þar sé lýst kunni síðar að hafa áhrif á þróun viðskipta með vatnsréttindi fyrir stórvirkjanir í frjálsum samningum. Slíkum samningum sé hins vegar ekki til að dreifa, þó líklegt megi telja að í framtíðinni muni einkaaðilar standa saman að ráðstöfun slíkra réttinda, eða einstök félög eða einstaklingar leiti leiða til að safna vatnsréttindum saman á eina hendi í þeim tilgangi að nýta þau til raforkuframleiðslu eða ráðstafa þeim til slíkrar vinnslu. Í ljósi alls þess sem að framan sé rakið, sé það niðurstaða matsmanna að sanngjarnar og hæfilegar bætur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar skuli nema 2,1% af framreiknuðum heildarstofnkostnaði virkjunarinnar, að frádregnum kostnaði við flutningsvirki, sem grunnbætur vegna vatnsréttindanna. Þyki ekki rétt að horfa til kostnaðar af flutningsvirkjum, eftir að raforkuframleiðsla og raforkuflutningur hafi verið aðskilin rekstrarlega með setningu raforkulaga nr. 65/2003, enda falli tekjur af raforkuflutningi frá virkjuninni ekki til Landsvirkjunar heldur Landsnets hf. Skv. upplýsingum Landsvirkjunar hafi heildarkostnaður við virkjunina eina og sér numið 133.307.000.000 króna miðað við 30. september 2007, en upplýsingar um þetta komi fram í tilkynningu fyrirtækisins sem send hafi verið í tilefni af endurskoðuðu arðsemismati virkjunarinnar dags. 21. janúar 2008. Þá hafi kostnaður við flutningsvirki verið tekinn út úr kostnaðartölum virkjunarinnar og hafi matsmenn fengið það staðfest í tölvupóstsamskiptum við lögmann Landsvirkjunar. Fram hafi komið að áfallinn kostnaður við flutningsvirkin hafi þá verið 12.033 milljónir króna. Framreiknaður stofnkostnaður virkjunarinnar skv. byggingarvísitölu frá þeim tíma til matsdags sé því 179.992.873.667 krónur (506,6/375,2). Grunnréttindi vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar nemi því 3.779.850.347 krónum og skiptist á milli vatnsréttarhafa Jökulsár á Dal (76,15%), Jökulsár í Fljótsdal (17,14%) og Kelduár (6,71%) í framangreindum hlutföllum sem ákveðin hafi verið í úrskurði matsnefndarinnar frá árinu 2007, enda sé ekki ágreiningur um þessi hlutfallsskipti á milli vatnsréttarhafa. Skv. þessu nemi grunnbætur til vatnsréttarhafa Jökulsár á Dal 2.878.356.039 krónum. Grunnbætur til vatnsréttarhafa Jökulsár í Fljótsdal nemi 647.866.349 krónum. Þá nemi grunnbætur til vatnsréttarhafa Kelduár 253.627.958 krónum. Þessu til viðbótar liggi fyrir ákvörðun nefndarinnar frá árinu 2007 um álag á bætur til allra framangreindra vatnsréttarhafa og sæti sú ákvörðun ekki ágreiningi. Þannig skuli vatnsréttarhafar Jökulsár á Dal fá 4,254% álag á þær bætur sem komi í þeirra hlut af grunnréttindunum. Með því bætist fallréttindi Jökulsár á Dal sem nýtanleg séu frá skurðsenda við Fljótsdalsstöð til sjávar. Reiknist þetta álag á bæturnar því 122.445.266 krónur. Nemi því heildarbætur til vatnsréttarhafa Jökulsár á Dal 3.000.801.305 krónum. Með sama hætti skuli vatnsréttarhafar Jökulsár í Fljótsdal fá 2,39% álag á þær bætur sem komi í þeirra hlut af grunnréttindunum. Með því bætist fallréttindi árinnar frá Ufsarstíflu í 625 metra hæð yfir sjávarmáli að skurðsenda í Fljótsdal í 25,5 metra hæð yfir sjávarmáli. Reiknist þetta álag á bæturnar því 15.529.356 krónur. Nemi því heildarbætur til vatnsréttarhafa Jökulsár í Fljótsdal 663.395.705 krónum. Þá skuli vatnsréttarhafar Kelduár fá 7,339% álag á þær bætur sem komi í þeirra hlut af grunnréttindunum. Með því bætist fallréttindi Kelduár, úr 669 metra hæð yfir sjávarmáli í Kelduárlóni að 625 metra hæð yfir sjávarmáli í Ufsarlóni. Reiknist þetta álag á bæturnar því 18.613.756 krónur. Nemi því heildarbætur til vatnsréttarhafa Kelduár 272.241.714 krónum. IV Helstu málsástæður og lagarök stefnenda Aðalkrafa: 1. Samningur aðila um sérstaka matsnefnd og um eignarnumin réttindi. 1.1. Stefnendur kveðast byggja á því að þeir hafi í samræmi við úrskurð sérstakrar matsnefndar, dags. 22. ágúst 2007, látið af hendi vatnsréttindi í samræmi við ákvörðun nefndarinnar, sbr. tilvitnun í málavaxtalýsingu hér að framan, en hér eftir verði vísað til þessa sem vatnsréttinda sem látin hafi verið af hendi. 1.2. Í samræmi við samninginn frá 13. desember 2005 (dskj. nr. 7) og almennar reglur eignarréttar beri stefnendum að fá fullt verð í skilningi 72. gr. stjórnarskrár fyrir eignarnumda eign, sem séu þau vatnsréttindi sem látin hafi verið af hendi. Jafnvel þótt slíkar reglur teldust ekki eiga við sé ljóst að stefndi hafi skert vatnsréttindi jarða stefnenda og því eigi þeir allt eins samningsbundna kröfu á hendur stefnda, þar sem kveðið sé á um að verðmat réttindanna skuli fara fram í samræmi við reglur sem gildi um eignarnám, þ.e. reglur um fjárhæð eignarnámsbóta. 1.3. Stefnendur byggi á því að niðurstaða matsnefndar frá 22. ágúst 2007 um fjárhæð bóta vegna þeirra vatnsréttinda sem látin hafi verið af hendi feli ekki í sér fullar bætur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Réttarstaða stefnenda í máli þessu og fyrir umræddri matsnefnd ráðist m.a. af samningi aðila dags. 13. desember 2005. 1.4. Með vísan til greinar 1.2. í samningnum hafi honum verið ætlað að koma í stað eignarnáms á vatnsréttindum stefnenda, skv. 23. gr. raforkulaga nr. 65/2002, hlutaðeigandi ákvæðum vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Þá hafi verið skýrlega byggt á því í samningnum að þau réttindi sem Landsvirkjun hafi öðlast við gerð og framkvæmd samningsins skyldu að öllu leyti vera jafngild og vera myndi, ef vatnsréttindin hefðu verið numin eignarnámi lögum samkvæmt. Á sama hátt skyldu vatnsréttarhafar eiga allan þann rétt á hendur stefnda sem vera myndi ef um væri að ræða beint eignarnám á réttindum þeirra, sbr. grein 1.3. í samningi aðila. Stefnendur byggi á því að með vísan til samnings aðila beri við hvers kyns túlkun á honum að byggja á því að réttindi stefnenda séu eins og ef þau hefðu verið tekin eignarnámi. 1.5. Í samræmi við réttarstöðu við eignarnám hafi umræddum samningi verið ætlað að mynda umgerð fyrir ígildi eignarnámsákvörðunar, þ.e. annars vegar að ákveða hvaða vatnsréttindi yrðu látin af hendi og á hinn bóginn að fjalla um verðmæti þeirra í samræmi við reglur um fjárhæð eignarnámsbóta. Aðild að samningnum hafi ekki falið í sér ígildi eignarnáms. 1.6. Stefnendur byggi á því að með vísan til þessa eðlis samningsins hafi endanleg ákvörðun um það hvaða vatnsréttindi yrðu látin af hendi ekki verið tekin fyrr en með uppkvaðningu úrskurðar 22. ágúst 2007, sbr. ákvæði 2.2. í samningnum. Ákvæði greinar 2.1. í samningnum um framsal réttinda verði að skoða í ljósi markmiða samningsins, sbr. málsástæðu 1.4., og því beri ekki að leggja þann skilning í ákvæðið að tiltekin réttindi hafi verið framseld við gildistöku hans. Ákvæðið hafi alls ekki átt að breyta grundvallarréttindum samningsaðila, heldur einungis að undirstrika að matsferlið skv. samningnum hefði ekki áhrif á fyrirætlanir stefnda, sbr. einnig ákvæði 2.4. í samningnum. Til frekari stuðnings þessa vísist til ákvæðis 7.1. sem kveði á um þinglýsingu réttinda stefnda eftir að fyrir lægi hver þau yrðu. 1.7. Með vísan til samnings aðila byggi stefnendur á því að úrskurður matsnefndar frá 22. ágúst 2007 hafi annars vegar falið í sér ígildi eignarnámsákvörðunar um hvaða réttindi stefnendur létu af hendi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnendur byggi á því að hið ætlaða eignarnám hafi byggt á 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, enda hefði eignarnámið ekki getað verið byggt á öðrum lagaheimildum. Því hafi sérákvæði vatnalaga um eignarnámsbætur ekki þýðingu í máli þessu, enda hafi eignarnámsheimild laganna vegna orkunýtingar verið felld úr gildi. Hins vegar hafi ákvörðun matsnefndar falið í sér ígildi ákvörðunar um eignarnámsbætur. Síðari ákvörðuninni sé hægt að skjóta til dómstóla, sbr. gr. 5.1. í samningi aðila í samræmi við 17. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. 1.8. Stefnendur byggi á því að vatnsréttindi séu þau nýtingarréttindi á vatni sem þeir hafi lögum samkvæmt, sbr. 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Langverðmætasti hluti vatnsréttinda stefnenda, sem þeir hafi látið af hendi, séu orkunýtingarréttindi, þ.e. rétturinn til að nýta fall vatns til orkuframleiðslu, t.d. raforkuframleiðslu, sbr. 49. gr. vatnalaga. Umfang orkunýtingarréttar ráðist af vatnsrennsli og falli þess. Í samræmi við ákvörðun matsnefndar sé umfangið það rennsli sem stefnda geti veitt að aflstöð í Fljótsdal og fallið fyrir jörðum stefnenda sé í samræmi við tilgreiningu fallhæðar jarðanna, hverrar fyrir sig, sbr. einnig forsendur og niðurstöður úrskurðar matsnefndar. 2. Grunnreglur um vernd eignarréttar. Meginreglur um fjárhæð eignarnámsbóta. 2.1. Stefnendur byggi á grundvallarreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins og rétti til fullra bóta við eignarnám. Þá verði af umræddu stjórnarskrárákvæði dregnar ófrávíkjanlegar meginreglur um fjárhæð eignarnámsbóta. Reglurnar séu fyrst og fremst ólögfestar. Reglurnar miði að því að tryggja að fullar bætur séu ákvarðaðar við eignarnám vegna eignarnuminnar eignar, sem feli í sér þá skýringarreglu að við vafa um bætur skuli byggt á hæstri fjárhæð. 2.2. Stefnendur byggi á því að við ákvörðun eignarnámsbóta skuli einungis fjárhagslegt tjón bætt. Við verðlagningu eignar skuli litið til markaðsverðs sé það fyrir hendi, en notagildis eignar ella og jafnframt ef sá mælikvarði leiði til hærri bóta. Markaðsverð ráðist af gangverði sambærilegra eigna í frjálsum samningum, en notagildi miðist við þann arð sem eign skili eða geti skilað eiganda hennar. Þá verði þessum mælikvörðum beitt saman ef markaðsverð eignar komi fram í samningum um nýtingu eignar, s.s. leigusamningum. Þannig skuli við mat á vatnsréttindum byggja á þeim frjálsu samningum sem gerðir hafi verið um nýtingu slíkra réttinda á síðustu árum, sem byggi á því að vatnsréttarhafar fái árlega greidda fjárhæð sem sé hlutfall af brúttótekjum af sölu rafmagns sem framleitt sé á grunni vatnsréttindanna. Í raun sé um að ræða markaðsverð á notagildi vatnsréttinda. 2.3 Stefnendur byggi á því að við ákvörðun eignarnámsbóta vegna vatnsréttinda skuli litið til hlutlægs og almenns notagildis. Þannig verði notagildið ekki bundið við nýtingu stefnenda á vatnsréttindum fram að eignarnámi og því hvort þeir gætu nýtt þau sjálfir með tilteknum hætti. Byggi þetta á þeirri meginreglu að í eignarráðum felist val um hvort, hvenær og hvernig eign sé nýtt og á því að vatnsréttindi eru framseljanleg, m.a. til hvers þess sem geti og vilji nýta þau, s.s. innan Evrópska efnahagssvæðisins og víðar, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Réttarframkvæmd samrýmist þessu, s.s. þegar einstaklingar fái bætur fyrir land sem byggingarland óháð fyrirætlunum um framkvæmdir og samkvæmt matsmálum um orkunýtingarréttindi, sbr. t.d. úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta vegna Deildartunguhvers, sbr. dskj. nr. 30. 2.4. Nátengt málsástæðu 2.3. telji stefnendur að verðmæti vatnsréttinda þeirra skuli metið í samræmi við hagkvæmasta nýtingarkost réttindanna. Þannig skuli meta vatnsréttindin miðað við að þau geti verið nýtt sem hluti af stórri virkjun þar sem vatnsréttindi fleiri en eins aðila séu nýtt saman. Stefnendur telji Kárahnjúkavirkjun vera dæmi um mjög hagkvæma nýtingu vatnsréttinda þeirra, sem einn hagkvæmasta virkjunarkost vatnsaflsvirkjana á Íslandi, sem talinn hafi verið umhverfislega tækur. Stefnendur eigi því rétt á að vatnsréttindi þeirra séu metin sem hluti af öllum þeim vatnsréttindum sem skerða þurfi og nýtt séu vegna hins hagkvæma virkjunarkosts. Hins vegar ef nýta mætti vatnsréttindi hvers stefnenda fyrir sig á hagkvæmari hátt með öðrum hætti, sem hluta af stærri eða minni virkjun, yrðu fullar bætur einungis ákvarðaðar miðað við það. Það sé í öllu falli ljóst að nýting vatnsréttinda stefnenda, skv. þeirri skipulagsákvörðun sem Kárahnjúkavirkjun byggi á sé möguleg og hagkvæm nýting, sem litið skuli til við verðmat réttindanna. Þá tryggi jafnræðisreglur að möguleiki á byggingu Kárahnjúkavirkjunar verði ekki einskorðaður við stefnda. Jafnframt sé ljóst að 52. og 53. gr. vatnalaga hefðu tryggt eigendum meirihluta vatnsréttinda fyrir Kárahnjúkavirkjun möguleika til eignarnáms vatnsréttinda annarra. 2.5 Þá byggi stefnendur á viðurkenndum reglum um tímamark viðmiðunar eignarnámsbóta. Þannig gildi sú meginregla að fjárhæð bóta skuli miðast við það tímamark þegar stefnendur hafi verið sviptir eign sinni. Stefnendur telji réttast að það miðist við það tímamark þegar ígildi eignarnámsákvörðunar um skilgreiningu umfangs vatnsréttinda hafi farið fram, með úrskurði matsnefndar 22. ágúst 2007, sbr. málsástæðu 1.6. Þetta sé jafnframt í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 89/1980. Allt fram að framangreindum tímapunkti hafi stefnendur borið áhættu um verðbreytingar á vatnsréttindum. Stefnendur byggi þó á því að viðmiðunartímamark bóta skuli ákveðið sem síðast, ef slík ákvörðun skili hærri niðurstöðu (fullum bótum) en ákvörðun með fyrra viðmiðunartímamarki auk skaðabótavaxta og dráttarvaxta. Til vara byggi vatnsréttarhafar við Jökulsá á Dal sérstaklega á því að tímamark miðist við 28. september 2006 þegar rennsli Jökulsár á Dal hafi verið skert með því að botnrás Hálslóns hafi verið lokað. Allir stefnendur byggja á því að viðmiðunartímamark geti aldrei verið fyrr en 14. febrúar 2006 og sé upphafsdagur vaxta miðaður við það í dómkröfum. 2.6. Stefnendur byggi á því að við ákvörðun bóta verði ávallt að líta til verðlagsbreytinga á vatnsréttindum, en eftir að vatnsréttindi hafi verið látin af hendi skuli litið til almennra verðlagsbreytinga og fjármagnskostnaðar. Í samræmi við ákvörðun um hvenær viðmiðunartímamark eignarnámsbóta teljist vera fyrir hendi, sbr. málsástæðu 2.5. skuli ákveða upphaf vaxtadaga, sbr. málsástæður 6.1. til 6.6. 2.7. Stefnendur vísi til þess að stefndi hafi fengið heimild til byggingar Kárahnjúkavirkjunar með leyfi iðnaðarráðherra 2. september 2002, sbr. lög nr. 38/2002. Á grundvelli þeirrar heimildar hafi stefndi haft tilefni til þess að hefja samningaviðræður við stefnendur, sem og aðra eigendur vatnsréttinda sem nauðsynleg hafi verið framkvæmd stefnda. Frjálsir samningar stefnda um vatnsréttindi hefðu byggt á því markaðsverði sem verið hafi á vatnsréttindum á þeim tíma sem samningar hefðu náðst. Eins hefði stefndi getað óskað eignarnáms áður en hann hefði hafið framkvæmdir og þá hugsanlega horfið frá framkvæmdum teldi hann þær ekki vænlegar að fenginni niðurstöðu um fjárhæð eignarnámsbóta, sbr. 15. gr. laga um framkvæmd eignarnáms nr. 15/1973. Stefnendur byggi á því að réttargæsla stefnda á þessu sviði geti engin áhrif haft á ákvörðun bótafjárhæðar og/eða leitt til frávika frá viðurkenndum reglum um fullar bætur og viðmiðunarmark eignarnámsbóta. 2.8. Stefnendur byggi á því að við verðmat vatnsréttinda þurfi að líta til gildandi réttar og almennra aðstæðna í þjóðfélaginu, s.s. um frelsi í viðskiptum, aðgang að lánsfé o.fl. Þá sé sérstaklega vísað til ákvæða samkeppnislaga um sölu á staðgönguvöru. Ákvörðun um fjárhæð eignarnámsbóta um verðmæti vatnsréttinda verði að fela í sér niðurstöðu sem samræmist slíkum reglum og þannig verði vatnsréttindi vegna 690 MW virkjunar stefnda ekki metin á fáeina milljarða króna þegar aðrir virkjunaraðilar þurfi að tryggja sér slík réttindi gegn greiðslum sem nemi háu hlutfalli af brúttótekjum virkjunar, sbr. t.d. samning vegna Fjarðarárvirkjunar sem meta megi til núvirðis upp á 200 til 400 milljónir vegna tæplega 10 MW virkjunar. Til samanburðar þá nemi verðmæti fullkomins eignarréttar vatnsréttinda um 2,3 milljónum króna fyrir hvert MW Kárahnjúkavirkjunar skv. úrskurði meirihluta matsnefndar. Verðmæti 50 ára leiguréttar Fjarðarárvirkjunar nemi um 35,9 milljónum króna fyrir hvert MW, sbr. t.d. dskj. nr. 121 og 122. Of lágt verðmat umdeildra vatnsréttinda leiði þannig til þess að samkeppnisstaða á raforkumarkaði skekkist og geti slíkt verðmat ekki falið í sér fullar bætur. 3. Ágallar á úrskurði meirihluta matsnefndar. 3.1. Stefnendur byggi á því að niðurstaða meirihluta matsnefndar, þ.e. úrskurðurinn frá 22. ágúst 2007, verði með engu móti lagður til grundvallar ákvörðun bóta fyrir vatnsréttindi stefnenda. Úrskurðurinn sé haldinn ógildingarannmörkum og því ónothæfur sem sönnunargagn um fjárhæð bóta. Þannig hafi matsnefnd hvorki byggt mat sitt á sjónarmiðum um markaðsverð né notagildi réttindanna, eða öðrum viðurkenndum reglum um fjárhæð eignarnámsbóta. Andstætt því sem matsnefnd haldi sjálf fram í niðurstöðu sinni, feli mat á verðmæti vatnsréttinda sem hlutfall af stofnkostnaði virkjunar ekki í sér mat eftir notagildismælikvarða. 3.2. Úrskurður matsnefndar sé haldinn þeim lagalegu annmörkum að verulega hafi skort á að matsnefnd hafi lagt sjálfstætt mat á vatnsréttindi stefnenda með tilliti til hagkvæmustu nýtingarmöguleika þeirra á réttu viðmiðunartímamarki eignarnámsbóta. Í stað sjálfstæðs óvilhalls mats hafi sönnunarbyrði verið lögð á stefnendur af matsnefnd um ýmis atriði sem matsnefnd hafi átt að taka til mats. Jafnframt byggi matsnefnd á að aðstæður stefnda og einhliða ákvarðanir um nýtingu réttinda stefnda séu lagðar til grundvallar varðandi verðmatið, en það sé í beinu ósamræmi við reglur um fjárhæð eignarnámsbóta. 3.3. Þá hafi matsnefnd lagt til grundvallar aðstæður eignarnema, stefnda, í beinni andstöðu við skýrar reglur um fjárhæð eignarnámsbóta. Þannig líti matsnefnd til aðstæðna eignarnema í sögulegu samhengi. Jafnframt sé fjárhagsleg staða stefnda látin hafa áhrif á bótafjárhæð, sbr. t.d. samanburð krafna um vatnsréttindabætur við eigið fé stefnda. 3.4. Þá byggi niðurstaða matsnefndar á ályktunum sem séu í beinu ósamræmi við gildandi lög, t.d. varðandi breytingar raforkumarkaðarins vegna gildistöku raforkulaga nr. 65/2003. Matsnefnd byggi á því að breytingar á rekstrarumhverfi raforkuvera vegna gildistöku raforkulaga hafi einungis gilt um innanlandsmarkað, í þeim skilningi að stóriðjunot rafmagns teldust ekki hluti þess markaðar. Raforkulög geri engan skilsmun á þessu og í raun hafi þau haft mun ríkari áhrif á samkeppni í rafmagnssölu til stóriðjunotenda en annarra. 3.5. Þá sé niðurstaða matsnefndar sett fram í ósamræmi við þær kröfur sem gerðar séu til nefndarinnar, í samræmi við 10. gr. laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973. Þannig sé ekki gerð fullnægjandi grein fyrir atvikum og réttarreglum sem liggi til grundvallar niðurstöðu mats. Um þetta vísist m.a. til sjónarmiða sem fram komi í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 2960/2000. 3.6. Þá sé niðurstaða nefndarinnar í veigamiklum atriðum í ósamræmi við lagareglur sem nefndin telji sig sjálfa byggja á. Þannig virðist matsnefnd byggja á því að viðmiðunartímamark ákvörðunar eignarnámsbóta sé 13. desember 2005, jafnvel þótt nefndin byggi niðurstöðu sína fyrst og fremst á aðstæðum frá árinu 2002 og fyrr. Með vísan til fyrri málsástæðna hafi stefnendur ekki verið í neinu samningssambandi við stefnda á framangreindum tímum. Í úrskurði sé vísað til þess að litið sé til notagildismælikvarða en rökstuðningur fyrir niðurstöðu beri það ekki með sér enda sé verðmæti vatnsréttinda ákveðið sem hlutfall af stofnkostnaði. 3.7. Stefnendur byggi á því að niðurstaða meirihluta matsnefndar sé jafnframt efnislega röng, enda væri það hrein tilviljun að niðurstaða fengist um fullar bætur þegar byggt sé á aðferðafræði sem samræmist ekki reglum um ákvörðun eignarnámsbóta. Auk vísan til annarra málsástæðna sé bent á að niðurstaða meirihlutans byggi á að stefndi nái þeirri ávöxtun á eigið fé sem hann hafi áskilið sér en jafnframt renni stærstur hluti hagnaðar umfram ávöxtunarkröfu eiginfjár einnig til hans, skv. áætlunum stefnda sjálfs (sbr. umfjöllun á bls. 71 73 á dómskjali nr. 3). Þetta gildi jafnvel þótt í áætlunum stefnda sjálfs sé byggt á hærri ávöxtunarkröfu eigin fjár en eigendur fyrirtækisins hafi gert til þess á sínum tíma og að framkvæmdin sé kostuð af lánsfé í meira mæli en ráðgert hafi verið í upphafi. Annað dæmi um það hversu fjarri úrskurðurinn sé um fullar bætur sé sú ályktun að þrátt fyrir að stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar sé um 54 milljörðum króna lægri en stofnkostnaður Blönduvirkjunar, miðað við verðlagsþróun og stofnkostnað á orkueiningu, þá verði verðmæti vatnsréttinda virkjunarinnar hækkuð úr hlutfallinu 0,7% í 1,4% af stofnkostnaði virkjunarinnar frá því sem verið hafi við Blönduvirkjun, þ.e. um 700 milljónir (sbr. bls. 71 í dskj. nr. 3). Þessi hækkun sé jafnframt gerð með vísan til annarra sjónarmiða sem stefnendur hafi byggt á um aukið verðmæti réttindanna, en án sundurliðunar. 3.8. Þá sé úrskurður matsnefndarinnar háður þeim veigamikla ágalla að mati stefnenda að matsmenn hafi verið vanhæfir við matið. Matsnefndarmenn hafi átt sérstaka fundi með fulltrúum stefnda án vitneskju stefnenda, fyrr en síðar. Stefnendur hafi því ekki getað komið að athugasemdum sínum. Þá hafi stefnendum ekki verið heimilaður aðgangur að þeim upplýsingum sem stefndi hafi lagt fyrir matsnefnd á fundinum. Með þessu hafi matsnefnd brotið jafnræðisreglur sem henni hafi borið að hafa í heiðri við matið og ákvæði 8. gr. laga um framkvæmd eignarnáms, sbr. gr. 4.2. í samningi aðila, sbr. einnig málsástæðu 1.4. (sjá dskj. nr. 149 og 153 og fundargerð matsnefndar dags. 24. apríl 2007, dskj. 5) 4. Verðmæti vatnsréttindanna skv. reglum um fjárhæð eignarnámsbóta. Notagildismælikvarðinn. 4.1. Stefnendur byggi á því að sú aðferðafræði sem lögð sé til grundvallar í séráliti eins matsmanns samræmist meginreglum um fjárhæð eignarnámsbóta, sbr. málsástæður 2.1. 2.7. Matið verði því notað sem sönnunargagn í málinu um verðmæti vatnsréttinda. Í matinu sé lagt sjálfstætt mat á verðmæti vatnsréttinda stefnenda á matsdegi með tilliti til þess að hægt sé að nýta þau með hagkvæmum hætti með Kárahnjúkavirkjun, án þess þó að aðstæður og ákvarðanir stefnda séu látnar hafa áhrif á verðmatið. Aðferðafræði matsins byggi á notagildi réttindanna á þeim grundvelli að verðmæti auðlindar (vatnsréttinda) ráðist af markaðsverði afurðar (raforku) að frádregnum nýtingarkostnaði (byggingarkostnaði, með tilliti til ávöxtunarkröfu virkjunaraðila). Aðferðafræðin byggi á því að verðmæti vatnsréttinda séu ákveðin á fullkomlega upplýstum markaði þar sem virkjunaraðili fái þá ávöxtun sem sé eðlileg og viðbótarávöxtun renni til vatnsréttarhafa. Aðferðafræðin sé því afar eðlileg þar sem ekki sé til staðar mótaður markaður á tilteknum réttindum, enda óeðlilegt við eignarnámsmat að gera ráð fyrir því að annaðhvort eignarnemi eða eignarnámsþoli semdu af sér, hefðu samningar náðst. 4.2. Þar sem niðurstaða sérálitsins feli í sér að heildarvatnsréttindi vegna Kárahnjúkavirkjunar séu metin a.m.k. 10 milljarðar króna og allt að 65 milljörðum króna, skuli byggt á hæstri niðurstöðu til að tryggja fullar bætur. Í öllu falli sé þó unnt að ákveða bætur á því verðbili sem fram komi í sérálitinu. Á því sé byggt að dómstóll hafi endanlegt mat á því hvað séu fullar bætur við eignarnám, sbr. 17. gr. laga nr. 11/1973, sem veiti dómstólum heimild til að ákveða bætur að álitum innan kröfugerða aðila. 4.3. Þá byggi stefnendur á því að verðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar megi meta á grundvelli aðferðar sem byggi á því markaðsverði vatnsréttinda sem komið hafi fram í samningum um leigu á vatnsréttindum, sbr. dskj. nr. 38 45 og 120. Vatnsréttindi séu þannig leigð gegn árlegri greiðslu sem nemi hlutfalli af brúttótekjum af nýtingu réttindanna, þ.e. markaðsverð sé til staðar á notagildi vatnsréttinda. Í fyrirliggjandi samningum fari það hlutfall upp að 10%. Mun hærri hlutföll þekkist í Noregi, sem búi við sambærilegar meginreglur við mat eignarnámsbóta og í nýlegu eignarnámsmáli hafi verið miðað við allt að 21% leigugreiðslu af brúttótekjum. Við verðmat á vatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar skuli ákveða brúttóhlutfall allt að 15% vegna gæða réttindanna, þ.e. hagstæðra nýtingarmöguleika þeirra og af tilliti til þess að um varanlegt framsal sé að ræða en ekki tímabundna leigu. Brúttótekjur verði að reikna út frá tæknilegum forsendum bestu tæku virkjunarkosta og meðalverði raforku, enda verði einhliða ákvarðanir eignarnema ekki lagðar til grundvallar. Við uppreikning árgreiðslu til eingreiðslu þurfi að margfalda árgreiðslu með eingreiðslustuðli sem taki mið af öruggri ávöxtun langtíma innlána til framtíðar. Jafnframt þurfi að taka tillit til spáa um hækkun raforkuverðs til framtíðar enda aukist þar með árlegar tekjur. Stöðug hækkun til lengri tíma hafi þannig áhrif á stuðul til uppreiknings eingreiðslu. Vísist að öðru leyti um aðferðafræði þessa til málsástæðu 5.3. og dskj. 31 bls. 24-43. 4.4. Byggt sé á því að aðferðafræði skv. málsástæðum 4.1. og 4.3. byggi á sambærilegum sjónarmiðum um tengingu við almennt notagildi hinnar eignarnumdu eignar. Á því sé byggt að dómur geti, með vísan til fyrirliggjandi gagna um orkugetu Kárahnjúkavirkjunar og Lagarfossvirkjunar, meðalorkuverð o.fl. ákveðið fullar bætur vegna þeirra vatnsréttinda sem stefnendur hafi látið af hendi, á grundvelli málsástæðu 4.3. 4.5. Auk þeirra gagna sem stefnendur leggi fram þ.á.m. sérálits eins matsnefndarmanns, sem jafna megi við álit dómkvadds sérfróðs aðila, muni stefnendur leggja fram frekari sönnunargögn undir rekstri málsins í samræmi við áskilnað. 4.6. Varðandi aðferðafræði við verðmat vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar, hafi stefndi byggt á því í matsmálinu að verðmæti ætti að finna út á grundvelli arðsemismats fyrirtækisins á framkvæmdinni, sbr. dskj, nr. 17 og endurskoðunar á því sbr. dskj. nr. 98. Stefnendur telji þá aðferðafræði ekki eiga við, enda byggi sú aðferðafræði á að einhliða ákveðnar forsendur og ákvarðanir stefnda séu þar lagðar til grundvallar. Jafnframt sé ljóst að matið hafi þjónað þeim tilgangi að meta hvort Kárahnjúkaverkefnið væri fýsilegur virkjunarkostur og því hafi forsendur verið valdar af fyllstu varfærni m.t.t. neikvæðustu þróunar. Vegna þess þurfi að endurmeta allar forsendur arðsemismatsins, miðað við sjónarmið um fullar bætur og raunverulegar upplýsingar um orkuverð o.fl., ef aðferðafræðin eigi að teljast tæk, sbr. t.d. umfjöllun á bls. 54-66 í dskj. 31 og dskj. 35 og 36. Þá feli arðsemismatið í sér að stefndi reikni sér arð af eigin fé, þ.e. 11% sem í raun hafi verið hærri en áskilinn arður skv. vilja eigenda stefnda sem verið hafi 5-6 %. Sé þessi aðferð lögð til grundvallar þá ætti arður sem verkefnið beri umfram arðsemiskröfu eigin fjár stefnda að koma í hlut vatnsréttarhafa enda hafi stefndi áður fengið þann arð sem hann hafi áskilið sér. Þannig hafi stefndi í raun viðurkennt að notagildi vatnsréttinda sem Kárahnjúkavirkjun nýti næmi 6,6 milljörðum króna, sbr. núvirtan arð umfram ávöxtunarkröfu eiginfjár samkvæmt varfærnum spám 2002 (sbr. dskj. nr. 17) miðað við mun óhagstæðari forsendur til raforkusölu en komið hafi fram, sbr. t.d. dskj. 31, 35 og 36. 4.7. Stefnendur byggi á því að við verðmat vatnsréttindanna þurfi að líta til eiginleika hinna eignarnumdu réttinda, þ.e. gæða þeirra. Orkunýtingarréttindi Jökulsár á Dal og Kelduár séu áreiðanleg orkuauðlind með augljósa orkuframleiðslumöguleika. Virkjunarkostur þeirra sé sérstaklega hagkvæmur á íslenskan mælikvarða. Möguleiki sé á nýtingu réttindanna með hagkvæmri miðlun og stór hluti orkugetu virkjunarinnar sé tryggð orka. Þá sé ljóst með vísan til loftslagshlýnunar á Íslandi að meðalrennsli ánna aukist sífellt, sem hafi í för með sér betri tryggingu orku virkjunarinnar, aukningu tryggðar orku og meiri framleiðslu ótryggðar orku. Auk vísunar í greinargerð á dskj. nr. 31 sé vísað í dskj. nr. 142 sem sé skýrsla stefnda um áhrif loftslagshlýnunar á afrennsli jökulvatna. Þá sé vísað til dskj. nr. 95 sem sé minnisblað stefnda um orkugetu Kárahnjúkavirkjunar. 4.8. Stefnendur telji að við verðmat vatnsréttinda þurfi sérstaklega að taka til skoðunar hagkvæmni nýtingar umdeildra vatnsréttinda, s.s. gagnvart öðrum vatnsaflsvirkjunarkostum, jarðhitavirkjunarkostum og öðrum orkunýtingarkostum á landsvísu og á alþjóðlega vísu, s.s. með jarðefnaeldsneyti. Líta þurfi til áhrifa loftslagshlýnunar og þróunar á þjóðlegum og þjóðréttarlegum vettvangi við að sporna við útblæstri gróðurhúsalofttegunda, s.s. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, með s.k. Kyotobókun og einnig á vettvangi Evrópusambandsins. Þannig sé vísað til áhrifa kolefniskvóta og viðskipta með græn og hvít vottorð á orkuverð. Jafnframt þurfi að líta til þróunar orkuverðs á Íslandi og á alþjóðlegum orkumörkuðum. Eins sé mikilvægt að taka tillit til samkeppnislegra víxlverkana alþjóðlegs orkuverðs og verðs orkuafurða, s.s. áls, til hækkunar raforkuverðs á Íslandi. Þá þurfi að líta til mögulegrar lagningar sæstrengs frá Íslandi sem tengi íslenskan orkumarkað með beinum hætti við háverðsorkumarkaði, s.s. á Bretlandseyjum, meginlandi Evrópu og/eða N Ameríku. Um þetta sé t.d. vísað til dskj. nr. 31 bls. 43 52. 5. Um útreikning dómkrafna. 5.1. Dómkröfur stefnenda byggi á forsendum sem byggt hafi verið á í áliti minnihluta og meirihluta matsnefndar og aðilar máls hafi að hluta til verið sammála um við rekstur matsmálsins. Þannig sé byggt á því að vatnsréttindi stefnenda verði metin sem hluti af vatnsréttindum vegna Kárahnjúkavirkjunar, nema beinlínis verði sannað að vatnsréttindi einstakra aðila hafi verið verðmætari á grunni annars tæks virkjunarkosts. Þá sé byggt á því að vegna vatnsréttinda við Jökulsá á Dal þurfi ætíð að taka tillit til þess að umrædd réttindi muni nýtast til aukningar raforkuframleiðslu við Lagarfossvirkjun, sbr. dskj. 31, bls. 39 41. Bætur vegna þess skuli koma sem viðbót fyrir vatnsréttarhafa við Jökulsá á Dal, enda hafi stefndi haft bæði markaðsleg og lagaleg úrræði til þess að tryggja sér greiðslur fyrir þessi réttindi, skv. IV. kafla vatnalaga nr. 15/1923 um vatnsmiðlun, sbr. t.d. 68., 69. og 3. mgr. 70. gr. og ákvæði raforkulaga nr. 65/2003, t.d. 4. mgr. 5. gr. um samning um samrekstur vatnsmiðlunar á vatnasvæði, sbr. skilyrði í virkjunarleyfi vegna Lagarfossvirkjunar, dskj. nr. 53. Á því sé byggt að hugsanlegt skeytingarleysi stefnda á að tryggja sér afgjöld frá eiganda Lagarfossvirkjunar, varði engu um rétt stefnenda til að bætur verði reiknaðar með hliðsjón af þessari hagkvæmu nýtingu. 5.2. Þó byggja stefnendur, sem vatnsréttindi eiga í Jökulsá á Dal, á því, leiði það til hærri bóta, að metin fjárhæð vatnsréttinda við Jökulsá á Dal sem nýtt séu með beinum hætti með Kárahnjúkavirkjun, verði uppreiknuð með tilliti til þess að annar hluti réttindanna sé jafnverðmætur, þ.e. með stuðlinum 1,04254. Stefnendur sem eiga vatnsréttindi í Kelduá byggi á því að metin fjárhæð vatnsréttinda í ánni sem nýtt séu við virkjunina verði uppreiknuð á sama hátt með tilliti til að þess að annar hluti réttindanna sé jafnverðmætur og að í þeirra tilfelli skuli miða við stuðulinn 1,07339. Í báðum tilvikum sé vísað til aðferðafræði sem byggt sé á í úrskurði matsnefndar, sbr. bls. 71. 5.3. Hluti vatnsréttinda við Jökulsá á Dal vegna bóta fyrir Kárahnjúkavirkjun verði 76,15 % og Kelduár 6,71 % en 17,14 % vegna Jökulsár í Fljótsdal, sbr. t.d. bls. 62-64 í dskj. 3. Við Jökulsá á Dal skiptist bætur miðað við fallhæð fyrir hverri jörð í samræmi við helming þess meðalvatnsrennslis sem látið sé af hendi, sbr. 51. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Fallhæðin sé frá 625 m.y.s., þ.e. hæstu lónhæð Hálslóns, og niður til sjávarmáls, þ.e. lægstu mörk þess þar sem vatnsréttindi séu látin af hendi. Hver fallmetri jarðar við Jökulsá á Dal svari þannig til 1/1250 hluta af þeim heildarvatnsréttindum sem látin séu af hendi við ána. Þá sé jafnframt byggt á því að vatnsréttindi sem látin séu af hendi skuli bæta með jöfnum hætti, nema sannað verði að hluti þeirra sé verðmætari. Við Kelduá skiptist bætur með sama hætti miðað við fallhæð fyrir hverri jörð í samræmi við helming meðalrennslis með sama hætti og fyrr segir varðandi Jökulsá á Dal. Fallhæðin sé frá 669 m.y.s., þ.e. hæstu lónhæð Kelduárlóns og niður í 25,5 m.y.s., þ.e. innrennslis vatns Kelduár í upprunalegan farveg við ármót hennar og Jökulsár í Fljótsdal. Hver fallmetri jarðar við Kelduá svari þannig til 1/1287 hluta (2x(669 25,5)) af þeim heildarvatnsréttindum sem látin séu af hendi við ána. Þá sé jafnframt byggt á því að vatnsréttindi sem látin séu af hendi skuli bætt með jöfnum hætti, nema sannað verði að hluti þeirra sé verðmætari. 5.4. Með vísan til málsástæðu 4.3. og annarra byggjast fjárhæðir stefnukrafna upp með eftirfarandi hætti: Meðalverð raforku á Íslandi (við stöðvarvegg), kr. 2,33 kr/kwst x tryggð orkugeta Kárahnjúkavirkjunar 4.600 Gwst (4.600.000.000 kwst) x hlutfall vatnsréttarhafa af brúttótekjum af raforkusölu á ári 15% x stuðull til framreiknings eingreiðslu (um 43,5) x hækkun um 5% vegna umfangs réttinda 1,05 = Fullar bætur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, þ.e. kr. 73.395.000.000. 2,33 x 4.600.000.000 x 15% x (1/(3,5% - 1,2 %)) x 1,05 = 73.395.000.000. Samkvæmt ársskýrslu stefnda sé meðalverð ársins 2006 2,2 kr/kWst., sbr. dskj. nr. 171. Stefndi selji ekkert í smásölu þar sem mun hærri verð séu við lýði. Hér sé farið varlega í að hækka meðalverðið, en áskilinn sé réttur til hækkunar, komi fram ný gögn undir rekstri málsins. Stuðullinn sé reistur á 3,5% öruggum langtímavöxtum og 1,2 % stöðugum vexti raforkuverðs til framtíðar. Fullar bætur verði því fengnar með því að margfalda árlega greiðslu með um 43,5 (1/0,023 = 43,48). Fyrir matsnefnd hafi vatnsréttarhafar krafist þess að umfang vatnsréttinda sem stefndi fengi miðaðist við fast nýtanlegt langtíma meðalrennsli, þ.e. 110 m³/sek. Vatnsréttindi aukins rennslis yrðu því eign vatnsréttarhafa. Niðurstaða matsnefndar, sem vatnsréttarhafar hafi ákveðið að una, hafi hins vegar verið sú, að stefndi hafi fengið öll þau réttindi sem hann gæti nýtt miðað við núverandi hönnun Kárahnjúkavirkjunar. Hönnunarrennsli sé 144 m³/sek, eða 30% meira en viðmiðið. Vatnsréttarhafar telji hæfilegt að hækka bætur um 5% til að tryggja þeim fullar bætur vegna ákvörðunar um umfang. (bls. 3 9 í dskj. nr. 131). Hlutur vatnsréttarhafa við Jökulsá á Dal sé 76,15%, þ.e. kr. 55.890.292.500. Við þann hlut bætist greiðsla sem nemi aukinni orkugetu Lagarfossvirkjunar vegna vatnsrennslis frá Jökulsá á Dal. Sé miðað við 130 Gwst reiknaðar skv. sömu aðferð, þá sé verðmæti þess hluta vatnsréttindanna kr. 2.074.206.522. Sé miðað við 4,254% hækkun líkt og matsnefnd geri, þá sé verðmæti þessa hluta vatnsréttindanna 55.890.292.500 x 0,04254 = 2.377.573.043 krónur. Fullt verð eignarnuminna vatnsréttinda við Jökulsá á Dal sé því 58.267.865.543 krónur. Hlutur vatnsréttarhafa við Kelduá sé 6,71%, þ.e. kr. 4.924.804.500. Við þann hlut bætist greiðsla sem taki til þeirra vatnsréttinda Kelduár sem skerðist ofan 625 m.y.s. og nýtist þar með ekki beint við orkuframleiðslu Kárahnjúkavirkjunar, en séu nauðsynlegur þáttur í veitumannvirkjum. Sé miðað við 7,339% hækkun líkt og matsnefnd geri þá sé verðmæti þessa hluta vatnsréttindanna 4.924.804.500 x 0,07339 = 361.431.402 krónur. Fullt verð eignarnuminna vatnsréttinda við Kelduá sé því 5.286.235.902 krónur. Á grundvelli hlutfallstölu hverrar jarðar fyrir sig sem byggi á falli fyrir hverri jörð sé stefnukrafa fundin í hverju einstöku tilviki. Tölur þessar eru tilgreindar hér framar í dóminum þar sem gerð er grein fyrir kröfugerð málsaðila. 5.5. Dómkrafa stefnenda feli í sér svigrúm til ákvörðunar lægri fjárhæðar. Þannig sé vísað til sérálits eins matsnefndarmanns, sbr. dskj. nr. 4 Með vísan til hámarks fjárhæðar skv. því, 65.000.000.000,- króna sé fullt verð vatnsréttinda einstakra stefnenda sem eiga vatnsréttindi við Jökulsá á Dal: 65.000.000.000 x 76.5 % x F/1250 x 1,04254 = B. Með sama hætti sé fullt verð vatnsréttinda einstakra stefnenda sem eiga vatnsréttindi við Kelduá: 65.000.000.000 x 6,71 % x F/1287 x 1,07339 = B. Í báðum dæmunum stendur F fyrir fallhæð fyrir landi jarðar og B fyrir niðurstöðutölu um fjárhæð bóta í tilviki einstakra stefnenda. 5.6 Þá vísi stefnendur að öðru leyti til greinargerðar og viðbótargagna sem lögð hafi verið fram undir rekstri matsmáls fyrir hinni sérstöku matsnefnd, sem og allra þeirra gagna sem þeim hafi fylgt. 6. Um vexti. 6.1. Varðandi kröfur um vexti sé vísað til málsástæðna hér að framan um viðmiðunartímamark mats á fjárhæð eignarnámsbóta og málsástæðu um áhrif verðlagsþróunar og fjármagnskostnaðar á bótafjárhæð. Kröfur um vexti séu settar fram á grundvelli þess að vextir skuli reiknast á bótafjárhæð eftir viðmiðunartímamark bótaákvörðunar, en uppreikna megi á grundvelli vaxta eða fjármagnskostnaðar fyrir þann tíma, enda leiði það til hærri niðurstöðu en verðbreytingar á hinni eignarnumdu eign. 6.2. Stefnendur byggi á því að ákvörðuð bótafjárhæð beri skaðabótavexti skv. 8. gr. sbr. IV. kafla laga nr. 38/2001 frá viðmiðunartímamarki bótaákvörðunar. Byggt sé á því að fjármagnskostnað þurfi að bæta við það bótaskylda atvik að stefnendur hafi látið af hendi vatnsréttindi í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvörðun eignarnámsbóta sé í raun skaðabætur, þrátt fyrir að sérstakar reglur gildi um bótagrundvöll og útreikning bóta. Þá sé dómafordæmi fyrir því að skaðabótavextir séu reiknaðir á eignarnámsbætur frá því að réttindi séu látin af hendi, sbr. Hrd. í málinu nr. 18/1995. 6.3. Krafa um dráttarvexti byggi á því að þeir skuli falla á við fyrsta tækifæri, en þó ekki fyrr en m.v. viðmiðunartímamark bóta, sbr. málsástæðu 2.5. Stefnendur byggi á að kröfur þeirra beri dráttarvexti skv. 9. gr. sbr. einnig 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá því mánuði eftir að stefnendur hafi lagt fram viðbótargögn fyrir matsnefnd 26. febrúar 2007, þ.e. 26. mars 2007, sbr. bls. 6 á dskj. nr. 131. Þá hafi stefnendur verið búnir að leggja fram kröfugerð sína m.v. mælingar á falli fyrir landi hverrar jarðar fyrir sig og gögn til ákvörðunar tjóns þeirra. 6.4. Verði ekki fallist á þá dagsetningu sé byggt á því að upphaf dráttarvaxta miðist við 22. ágúst 2007, enda hafi greiðsluskylda þá verið skýr, eftir uppkvaðningu úrskurðar matsnefndar og umráðatöku réttindanna, sbr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu. Um það sé m.a. vísað til 13. gr. laga nr. 11/1973 og 15. gr. sömu laga, enda hafi stefndi ekki fallið frá eignarnámi réttindanna. 6.5. Einnig sé af hálfu stefnenda sem eigi vatnsréttindi við Jökulsá á Dal vísað til 28. september 2006 þegar rennsli þeirrar ár hafi verið skert með því að botnrás Hálslóns hafi verið lokað. Um þetta sé einkum vísað til 13. gr. laga nr. 11/1973 sem byggi á þeirri meginreglu að umráðataka hins eignarnumda leiði almennt til þess að eignarnámsbætur falli í gjalddaga. 6.6. Þá sé vísað til 12. gr. laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 um vaxtavöxtun á tildæmdum vöxtum. 7. Varakröfur: 7.1. Á því sé byggt að niðurstaða sérálits eins matsnefndarmanns, sbr. dskj. nr. 4, um verðmæti vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar feli í sér eðlilega fjárhæð fullra bóta sem fundin hafi verið á grundvelli mats sem byggi á lögmætum grunni. Þannig sé sérstaklega vísað til miðgildis þess mats, þ.e. lágmarkið hafi verið 10 milljarðar króna en hámarkið 65 milljarðar króna. Miðgildið sé 37,5 milljarðar króna. Hlutur Jökulsár á Dal væri því 76,15% af því. Jafnframt yrði tekið tillit til þess að umrædd vatnsréttindi nýtist til virkjunar neðan frárennslis Kárahnjúkavirkjunar, sbr. málsástæður 5.1. og 5.2. Fjárhæð kröfunnar byggi á því að álag sé reiknað á bætur með stuðlinum 1,04254, sbr. málsástæðu nr. 5.1. Hlutur Kelduár sé með sama hætti 6,71 % en sem fyrr yrði tekið tillit til þess að vatnsréttindi þeirrar ár séu nýtt til nauðsynlegarar aðveitu úr Kelduárlóni í 669 m.y.s. að 625 m.y.s. í Ufsarlóni, sbr. fyrrgreindar málsástæður 5.1. og 5.2. Eins og varðandi aðalkröfu sé byggt á að álag sé reiknað á bætur vegna fallréttinda við Kelduá með stuðlinum 1,07339, sbr. málsástæðu 5.2. Hlutur stefnenda vegna hverrar jarðar fyrir sig yrði sú fjárhæð sem varakrafa þeirra hljóði uppá og sé nánar gerð grein fyrir í fyrri kafla um dómkröfur aðila hér að ofan. 8. Þrautavarakröfur: 8.1. Þessar kröfur vegna hverrar og einnar jarðar eru einnig raktar í kafla fyrr í dómnum þar sem gerð er grein fyrir kröfugerð aðila. Þrautavarakrafa er sögð byggja á lægsta verðmati í sératkvæði, þ.e. 10 milljörðum króna vegna Kárahnjúkavirkjunar, en að öðru leyti sé byggt á sömu rökum og aðferðafræði og í lið 7.1. hér að framan. 9. Málskostnaðarkröfur: Um málskostnaðarkröfur stefnenda, sem þeir haldi uppi vegna hverrar kröfu fyrir sig, vísist einkum til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málskostnaður stefnenda muni ákvarðast í samræmi við gjaldskrá Regula lögmannsstofu ehf., sbr. dskj. 176. Þar sé kveðið á um töku hagsmunatengdrar þóknunar. Einnig verði lagt fram yfirlit um útlagðan kostnað. Þá verði gerð grein fyrir stöðu málskostnaðarákvörðunar m.t.t. virðisaukaskattskyldu stefnenda. Þá sá jafnframt byggt á því að við málskostnaðarákvörðun beri að líta til 72. gr. stjórnarskrárinnar um rétt til fullra bóta. Í því felist m.a. réttur til þess að fá bættan kostnað af því að leita til sérfræðinga vegna eignarnámsmáls. Með höfðun dómsmáls þessa hafi stefnendur einungis verið að sækja rétt sinn til að fá skorið úr um, hvað séu fullar bætur, í samræmi við þá leið sem lög bjóði. Tilefni málskots hafi verið ærið, enda hafi matsnefnd, sem fjallað hafi um fjárhæð bóta, klofnað og úrskurður meirihlutans hafi verið háður verulegum annmörkum. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefnenda höfð uppi krafa um að útlagður kostnaður þeirra vegna vinnu dómkvaddri matsmanna að fjárhæð 12.675.500 krónur bæri dráttarvexti frá 3. júlí 2010 en þann 3. júní sama ár hefðu stefnendur krafist greiðslu kostnaðarins úr hendi stefnda. Þeirri kröfu hafnaði stefndi með bréfi 14. júní 2010. Stefnendur kveðast vísa helst til eftirfarandi lagaákvæða: Í fyrsta lagi vísa stefnendur til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 með síðari breytingum. Þá kveðast þeir vísa til laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, s.s. 8., 10., 13., 15. og 17. gr. Einnig vísa þeir til meginreglna íslensks réttar um fjárhæð eignarnámsbóta, sérstaklega til meginreglna um notagildismælikvarða sem beitt sé með almennum og hlutlægum hætti. Þá vísa þeir til meginreglna um tímamark viðmiðunar um ákvörðun eignarnámsbóta og sjónarmiða um að sem hæstar bætur séu ákveðnar við mat á tímamarki og við tillit til breytinga verðlags. Þá kveðast þeir vísa til vatnalaga nr. 15/1923, sérstaklega 2. gr., V. kafla og VII. kafla, ákvæða raforkulaga nr. 65/2003, einkum 4., 5. og 23. gr. og grundvallarreglna laganna um samkeppnisumhverfi orkumarkaðar, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, einkum III. kafla um dráttarvexti og IV. kafla um vexti af skaðabótakröfum, auk almennra ákvæða laganna. Loks vísa stefnendur um málskostnaðarkröfu til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. V Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveðst auk neðangreindra röksemda einnig vísa til röksemda sem hann hafi haft uppi í gagnstefnu málsins, þó gagnsök hafi verið felld niður. Grundvöllur málsins Af hálfu stefnda er vísað til þess að um endurgjald til stefnenda fari eftir þeim reglum sem gildi um bætur til matsþola við eignarnám. Stefndi telji málatilbúnað stefnenda ekki byggja á réttum lagareglum og mótmæli honum í heild sinni. Aðilar séu þó sammála um það að skilyrði eignarnáms hafi verið fyrir hendi og samningur aðila byggi á þeirri forsendu. Jafnframt séu aðilar sammála um að íslensk stjórnvöld hafi stutt verkefnið Kárahnjúkavirkjun og þá uppbyggingu sem því hafi fylgt. Fram komi í stefnum málsins að stefnendur telji að sú aðferðafræði sem meirihluti hinnar sérstöku matsnefndar hafi byggt á til að komast að niðurstöðu um verðmæti vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar samræmist ekki viðurkenndum lagareglum um ákvörðun fjárhæðar eignarnámsbóta. Þeir haldi því hins vegar fram í stefnum að sérálit eins matsmannsins samræmist þeim reglum. Hér sé í hnotskurn ágreiningur aðila og það úrlausnarefni sem ekki verði leyst úr nema fyrir dómstól, þar sem hér sé um deilu um lögfræðileg atriði að ræða. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir sínum fullyrðingum og málsástæðum. Sé þeim mótmælt í heild sinni sem röngum og ósönnuðum. Varðandi tímamark sem verðmæti vatnsréttinda séu miðuð við byggi stefndi á því að undirbúningur að byggingu Kárahnjúkavirkjunar hafi að meginstefnu farið fram á árunum 1999 2002. Á árinu 2002 og í janúar 2003, sbr. dómskjal nr. 17 (eigendaskýrslu), hafi verið teknar ákvarðanir um byggingu virkjunarinnar, á grundvelli þeirra forsendna sem þá hafi legið fyrir, s.s. verðmats vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, fasteignaverðs á Austurlandi, almennra sjónarmiða í eignarnámsrétti og fordæma á því sviði. Inn í stofnkostnað virkjunarinnar hafi því verið áætluð fjárhæð er byggt hafi á úrskurði um verðmæti vatnsréttinda Blönduvirkjunar, að teknu tilliti til verðbreytinga og stærðarmunar virkjananna, þá um 500 milljónir króna. Sökum stærðar Kárahnjúkavirkjunar og þess að hún sé reist til að framleiða raforku fyrir einn raforkukaupanda (stóriðju) hafi verið talið að vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar væru verðminni en vatnsréttindi Blönduvirkjunar og því væri áætlunin rífleg. Í framkvæmdaleyfum Norður-Héraðs og Fljótsdalshrepps frá 3. febrúar 2003 sé staðfest að stefndi hafi, að fenginni heimild iðnaðarráðuneytisins, heimildir til eignarnáms á nauðsynlegum réttindum vegna byggingar virkjunarinnar, og leyfin hafi m.a. verið veitt á þeim grundvelli, sbr. dskj. nr. 23 og 24. Málið hafi einnig frá upphafi byggst á almennum eignarréttarreglum, m.a. þeim sjónarmiðum sem gildi um eignarnám og þeim grundvelli sem þær hafi byggst á þegar ákvörðun um byggingu virkjunarinnar hafi verið tekin, enda ekki unnt að byggja á öðrum forsendum en þeim sem legið hafi til grundvallar þegar stefndi hafi ákveðið að ráðast í svo mikla og áhættusama fjárfestingu. Stefnendur hafi ekki borið neina fjárhagslega áhættu af framkvæmdunum. Síðari tíma sjónarmið eða réttarreglur geti ekki raskað þeim grundvelli sem ákvörðunin byggi á, m.a. hvað varði verðmæti vatnsréttinda. Í öllu falli byggi stefndi á því að gildistaka raforkulaga nr. 65/2003, hinn 1. júlí 2003, ein og sér, hafi engu breytt um verðmæti vatnsréttinda stórra vatnsaflsvirkjana, sem felist í nýtingu stórra vatnsfalla sem falli um fjölmargar landareignir og líkt og hér eigi við í fyrsta sinn, flutningi einnar ár yfir í farveg annarrar með sérstakri lagaheimild til handa stefnda. Hefðbundnar lagareglur og sjónarmið við ákvörðun eignarnámsbóta eigi við þegar vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar séu metin, enda hefði með skýrum hætti þurft að mæla fyrir um það í lögum ef gildistaka raforkulaga nr. 65/2003 hafi átt að hafa þau áhrif að breyta gildandi rétti á sviði eignarnámsbóta eins og stefnendur virðist halda fram. Vatnsréttindi séu tengd fasteign og taki mið af verðmæti hennar. Verðhækkun vatnsréttinda taki því í þessu tilviki einvörðungu mið af almennum hækkunum á fasteignamati eða verði fasteigna á hlutaðeigandi svæði. Skerðing réttindanna muni auk þess engin áhrif hafa á nýtingu landeigenda á fasteign sinni. Engin vinnanleg hráefni hafi verið fjarlægð af jörðunum, heldur hafi hluti vatnsréttinda verið virkjuð en til þess hafi þurft mikið fjármagn og þróaða tækni. Við undirbúning málsins fyrir matsnefndinni hafi stefndi óskað eftir því að tveir ráðgjafaverkfræðingar frá Almennu verkfræðistofunni hf. þau Pétur Stefánsson og Unnur Helga Kristjánsdóttir, semdu greinargerð um verðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar er tæki til skoðunar annars vegar fordæmi um ákvörðun endurgjalds fyrir nýtingu auðlinda til raforkuvinnslu og hins vegar aðstæður og tæknilega útfærslu Kárahnjúkavirkjunar. Hafi það m.a. verið liður í að endurskoða þá áætlun sem stefndi hafi haft um verðmæti vatnsréttinda til að unnt væri að lýsa sjónarmiðum um þau fyrir matsnefndinni með rökstuddum hætti. Greinargerð þeirra sé á dskj. nr. 16 og sé vísað til hennar í heild sinni, en meginniðurstaða þeirra hafi verið að verðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar gæti verið á bilinu 150-375 milljónir króna miðað við verðlag fyrri hluta árs 2006. Telji stefndi enga ástæðu til að draga gildi þessarar matsgerðar í efa. Grunnheimild í máli þessu sé samningur aðila frá 13. desember 2005 um framsal og yfirtöku vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar og um málsmeðferð til að ákvarða endurgjald fyrir þau, sbr. dskj. nr. 7. Í 1. gr. samningsins komi fram að markmið samningsaðila sé að leggja ágreining um verðmæti vatnsréttinda sem látin verði af hendi vegna Kárahnjúkavirkjunar og skiptingu þeirra á milli rétthafa fyrir sérstaka matsnefnd í samræmi við ákvæði samningsins. Ennfremur segi að gerð samningsins komi í stað eignarnáms á vatnsréttindum skv. 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, hlutaðeigandi ákvæðum vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Skuli þau réttindi sem stefndi öðlist við gerð og framkvæmd samnings þessa vera að öllu leyti jafngild og vera myndi ef þau hefðu verið numin eignarnámi lögum samkvæmt. Í samningnum segi ennfremur að við matið skuli skera úr um umfang og verðmæti vatnsréttindanna, skil réttinda milli einstakra jarðeigna og/eða vatnsréttarhafa og greiðslur vegna hverrar þeirra um sig, sbr. 2. mgr. 2. gr. Matsnefndin skuli við mat sitt byggja á almennum reglum um eignarnámsbætur, raforkulögum og lagareglum um eignarnám á sviði vatnamála, sbr. 6. mgr.4. gr. samningsins. Ljóst sé að við ákvörðun tímamarks bóta beri að líta til þess tímamarks þegar ákvörðun um byggingu álversins hafi verið tekin á árunum 2002 2003, en alla hækkun fasteigna- og vatnsréttinda stefnenda frá þeim tíma megi rekja til ákvörðunar um byggingu virkjunarinnar. Í síðasta lagi verði miðað við það tímamark þegar stefnendur hafi framselt vatnsréttindi sín til stefnda með samningnum dags. 13. desember 2005. Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu, sem fram komi á bls. 5 í stefnum, að samningur aðila hafi ekki falið í sér ígildi eignarnáms. Þrátt fyrir að umfang þeirra réttinda sem látin hafi verið af hendi hafi ekki orðið endanlega ljós hinn 13. desember 2005, sé ljóst að óafturkræft framsal hefði farið fram og samningur gerður um ákvörðun endurgjalds þessara réttinda og nánari afmörkun þeirra. Þessu geri stefnendur ekki greinarmun á. Tekið skuli fram að bæði stefnendur og stefndi uni niðurstöðu matsnefndarinnar frá 22. ágúst 2007 um skil og skiptingu réttinda milli einstakra jarðeigna og/eða vatnsréttarhafa og um umfang réttindanna og verði á þeim byggt, en málsaðila greini verulega á um verðmæti þeirra. Helstu lagasjónarmið Vatnsréttindi séu að lögum flokkuð sem sérstök eignarréttindi að fasteignum, sbr. 2. mgr. 16. gr. vatnalaga. Þau fjalli um þær heimildir fasteignareiganda sem beinlínis lúti að umráðum og hagnýtingu vatns á landareign. Sú meginregla komi fram í 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni sem á henni sé, á þann hátt sem lögin heimili. Þar sé hins vegar um að ræða allar helstu hagnýtingarheimildir sem máli skipti, þar á meðal réttinn til orkuvinnslu skv. 49. gr. laganna. Í nýjum vatnalögum nr. 20/2006, sé í 4. gr. mælt fyrir um að fasteign hverri, þar með talið þjóðlendu, fylgi eignarréttur að því vatni sem á henni eða undir henni sé, eða um hana renni. Gildistöku laganna hefur ítrekað verið frestað og er þeim nú ætlað að öðlast gildi 1. október 2011 og til standi að efni þeirra sæti endurskoðun. Ljóst sé samkvæmt samningi aðila frá 13. desember 2005 að greiðsla stefnda til vatnsréttarhafa eigi að vera sú sama og ef eignarnám hefði átt sér stað á réttindunum skv. m.a. vatnalögum. Í íslenskum lögum sé ekki að finna almennar reglur um hvernig meta skuli verðmæti eigna sem teknar séu eignarnámi en um framkvæmd eignaráms gildi lög nr. 11/1973. Í löggjöfinni megi þó finna ýmis ákvæði um sjónarmið sem hafa beri í huga varðandi fjárhæð eignarnámsbóta við eignarnám, s.s. 72. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, 140. gr. vatnalaga nr. 15/1923, 5. mgr. 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sbr. og til hliðsjónar 3. mgr. 30. gr. laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, nr. 57/1998. Ennfremur sé nauðsynlegt að líta til laga nr. 61/1917, sem verið hafi forveri gildandi laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, en talið sé að sú regla sem komi fram í 2. mgr. 10. gr. hinna eldri laga gildi enn í dag. Þannig sé gert ráð fyrir að allur sérhagur sem landeigendur fái vegna virkjunarinnar skuli koma til frádráttar, en sem dæmi megi nefna að samkvæmt fréttum fjölmiðla hafi vatnsréttarhafar við Jökulsá á Dal gert samninga um veiðirétt í ánni þar sem vonir séu bundnar við að rækta megi upp ána til laxveiði, nú þegar hún hafi verið virkjuð. Framangreind meginsjónarmið eigi öll við um þær bætur sem hér sé fjallað um, m.a. eigi aðeins að bæta fjárhagslegt tjón og jafnframt að draga frá bótum þann sérhag sem umrædd framkvæmd hafi í för með sér fyrir landeigendur. Ennfremur beri að taka tillit til þess kostnaðar sem umrædd framkvæmd hafi í för með sér fyrir stefnda en stefnendur beri ekki áhættu af honum. Sjónarmið um verðmæti vatnsréttinda Varðandi umfjöllun í kafla 2 í stefnum (bls. 5) um meginreglur um fjárhæð eignarnámsbóta sé ljóst að málsaðila greini verulega á og sé því umfjöllun og málsástæðum í þeim kafla mótmælt í heild sinni sem röngum og ósönnuðum. Þess í stað byggi stefndi á eftirfarandi umfjöllun. Við ákvörðun bóta vegna eignarnáms hafi einkum þrenns konar sjónarmið komið til álita, þ.e.a.s. söluverð, notagildi og enduröflunarkostnaður sambærilegrar eignar. Við bótaákvörðun sé það meginregla að eignarnámsþoli geti krafist þess verðs sem ætla megi að fengist fyrir eign við frjálsa sölu á markaði. Markaðsvirði ráðist að jafnaði af þeim notum eða arði sem hafa megi af eign. Í þeim tilvikum sem markaðsvirðið endurspegli ekki þau not (arð) sem hafa megi af hlutaðeigandi eign eða eignin gangi hreinlega ekki kaupum eða sölu, sé eignarnámsþoli talinn eiga rétt á bótum á grundvelli þeirra nota sem hafa megi af eigninni. Ljóst sé að sjónarmið um enduröflunarkostnað eigi ekki við í máli þessu. Þegar metin séu verðmæti vatnsréttinda verði almennt að hafa til hliðsjónar þau not sem matsþoli hafi af eigninni. Í íslenskum rétti hafi verið talið að bætur beri að miða við tjón eignarnámsþola en ekki þann hagnað sem eignarnemi kunni að öðlast. Þannig eigi bætur til matsþola að miðast við sannanlega og eðlilega notkun hans af eigninni. Honum sé bætt tjón en hann eigi ekki von á bótum eða endurgreiðslu fyrir hugsanlega verðhækkun í framtíðinni eða verðhækkun sem framkvæmdin er eignarnámið lúti að leiði af sér, líkt og skýrlega komi fram í 2. mgr. 140. gr. vatnalaga, sem feli í sér meginreglu laga. Af þessu leiði einnig að matsþoli þurfi ekki að óttast bakreikninga vegna hugsanlegrar verðlækkunar í framtíðinni. Í greinargerð á dskj. nr. 16 sé gerð stuttlega grein fyrir sögu vatnsréttindanýtingar á 20. öld og með eðlilegum fyrirvörum reynt að skoða eftirspurn og verðmyndun frá lokum fyrri heimstyrjaldar. Í kafla 14 sé gerð grein fyrir verðmæti vatnsréttinda þar sem rakin séu þau helstu mál sem til skoðunar komi þegar litið sé til fordæma um ákvörðun bóta fyrir vatnsréttindi. Í kafla 15 sé gerð grein fyrir verðmæti jarðhitaréttinda. Tekið sé sérstaklega fram að umfjöllun um verðmæti jarðhitaréttinda sé ekki unnt að leggja að jöfnu við umfjöllun um vatnsréttindi. Eigi að síður sé vikið að þeim til hliðsjónar. Sé vísað til þessarar umfjöllunar, sem og umfjöllunar á dskj. nr. 15. Í máli þessu hafi úrskurður um ákvörðun bóta fyrir vatnsréttindi (virkjunarréttindi) í Blöndu, sem kveðinn hafi verið upp 10. ágúst 1992, sérstakt vægi, þar sem bæði stefndi og hin sérstaka matsnefnd byggi í grunnatriðum á niðurstöðu hans sem helsta fordæmis um mat á sambærilegum réttindum og hér séu til umfjöllunar. Tekið skuli fram að vatnsréttarhafar við Blöndu hafi unað niðurstöðu matsnefndar. Ágreiningur aðila í því máli hafi fyrst og fremst snúist um fjárhæð þeirra bóta sem skyldu koma fyrir vatnsréttindin (virkjunarréttindin). Matsnefndin hafi talið að bætur til matsþola vegna Kárahnjúkavirkjunar bæri að miða við fjárhagslegt tjón eingöngu samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum skaðabótaréttar, sbr. nánar umfjöllun á dskj. nr. 15 og 16 og í niðurstöðu matsnefndar á dskj. nr. 3. Af framangreindu megi draga saman eftirfarandi sjónarmið sem leggja beri til grundvallar við úrlausn málsins: Fylgja beri fordæmum um endurgjald fyrir vatnsréttindi stórra raforkuvera. Nálægð við almennan markað hafi áhrif til hækkunar bóta. Virkjunarkostnaður og aðstæður til virkjunar skipti verulegu máli um vatnsréttindaverð, í þessu máli til lækkunar bóta. Afl vatnsfalla sem aðallega verði hagnýtt til orkuvinnslu til heimilisnota eða smærri iðnaðar sé, að öðru óbreyttu, verðmeira en afl fallvatna, sem hagrænast væri að virkja til orkuvinnslu fyrir orkufrek stóriðjuver. Eðlilegt og sanngjarnt hlutfall skuli vera milli vatnsréttindaverðs og annars stofnkostnaðar orkuvers. Verð vatnsréttinda lækki með hækkandi stofnkostnaði. Til grundvallar ákvörðun beri einkum að miða við hvað telja megi líklegt söluverð vatnsréttinda til aðila sem hafi yfir að ráða nægilegri tækniþekkingu, fjárhagslegu bolmagni og markaðsaðstöðu til að hagnýta þau. Í tilfelli Kárahnjúkavirkjunar sé um þröngan markað vatnsréttinda að ræða, sem rýri verðmæti þeirra. Orðalag 72. gr. stjórnarskrárinnar að „fullt verð“ komi fyrir eign sem tekin sé eignarnámi vísi til réttarstöðu eignarnámsþola en ekki eignarnema. Meta þurfi fjárhagslegt tjón eignarnámsþola út frá almennum skaðabótareglum. Hann eigi ekki að hagnast á því að kostnaðarsöm framkvæmd, sem sé ástæða eignarnámsins, leiði til verðmætisaukningar á hinum eignarnumdu réttindum, sbr. t.d. 2. mgr 140. gr. vatnalaga og fyrrnefnda meginreglu sem birtist í 10. gr. laga nr. 61/1917. Með því skapist t.d. ójöfnuður milli þeirra sem sæti eignarnámi og þeirra sem eigi sambærileg réttindi sem ekki nýtist í þágu framkvæmdarinnar því eignarnemi væri að greiða bætur fyrir verðmæti sem framkvæmdin skapi en eignarnámsþoli hafi ekki átt fyrir. Jafnframt skipti máli að eignarnámsþoli leggi ekki til fjármagn til framkvæmdar og beri því ekki af henni neina áhættu. Oft ráði tilviljun ein stöðu hans. Við ákvörðun bóta beri því að miða við ástand og verð þeirrar eignar sem eignarnámsþoli sé sviptur áður en eignarnám fari fram, en ekki þá eign sem framkvæmdin kunni að skapa. Þetta undirstriki einnig þá reglu að ávinning sem framkvæmdin skapi eignarnámsþola að öðru leyti og umfram aðra beri að draga frá eignarnámsbótum, sbr. t.d. 1. mgr. 140. gr. vatnalaga, sem ekki hafi verið numin úr gildi við setningu raforkulaga nr. 65/2003 og hafi því fullt gildi í þessu máli. Fullyrða megi að ekki sé nein frjáls verðmyndun á vatnsréttindum hér á landi, í það minnsta ekki ef um sé að ræða réttindi sem nýta skuli til reksturs stórra raforkuvera. Þrátt fyrir að samkeppni ríki í raforkuframleiðslu sé ótækt að leggja samninga um smávirkjanir til grundvallar markaðsvirði stærri vatnsafla, líkt og stefnendur hafi gert, sbr. m.a. dskj. nr. 38-41 og 119-120. Sé það á engan hátt sönnun fyrir staðhæfingum þeirra og beri þeir hallann af því. Slíkar virkjanir, nær eingöngu svokallaðar toppvirkjanir, dæli rafmagni inn á hið almenna dreifikerfi á þeim tíma sem eftirspurn sé mikil, en hafi ekki jafna raforkuframleiðslu. Ákvörðun um virkjun stærri vatnsafla sé bundin ákaflega mörgum þáttum, bæði opinberum leyfum og skilyrðum, s.s. virkjunarleyfi, skipulagsákvörðunum og mati á umhverfisáhrifum og því að rannsóknir og annar undirbúningur eigi sér langan og kostnaðarsaman aðdraganda. Þá sé ónefndur sá kostnaður sem felist í byggingu og rekstri raforkuvers og sú óvissa sem kunni að ríkja um rekstur, markað og framtíðartekjur. Leiði þetta til að nær útilokað sé að leggja algildan mælikvarða á verðmæti vatnsréttinda til slíkrar orkuöflunar og verði slíkur mælikvarði allra síst ákvarðaður út frá síðari tíma samningum smávirkjana. Verði því að mótmæla umfjöllun í stefnum sem rangri og ósannaðri. Allir þættir slíkra samninga séu ósamanburðarhæfir við Kárahnjúkavirkjun, hvort sem litið sé til fjölda landeigenda, þess fjármagns sem um ræði, stofnkostnaðar virkjunar og möguleika á sölu raforkunnar. Meta verði því hvert einstakt tilvik fyrir sig. Því verði hér eins og oft áður í sambærilegum tilvikum að fara þá leið að meta endurgjald út frá öðrum þáttum en líklegu söluverði. Verði þá að líta til þeirra nota sem eignarnámsþoli hafi mátt hafa af hinu eignarnumda, þ.e.a.s. þeirri arðsemi sem eignarnámsþoli hafi haft af eigninni. Aðilar þessa máls hafi lagt fram ýmis verðmöt og samninga sem þeir telji að sýni fram á verðmæti vatnsréttindanna. Aðilar hafi skrifað undir samning 13. desember 2005, þar sem þeir hafi fallist á að bætur fyrir vatnsréttindin skyldu ákvarðaðar út frá almennum reglum um eignarnámsbætur, raforkulögum og lagareglum um eignarnám á sviði vatnamála. Hafi þeir þar með fallist á að þær reglur og fordæmi sem á þeim væru byggð, endurspegli hæfilegar bætur til eignarnámsþola. Eftir málshöfðun stefnenda í máli þessu sé ljóst að koma muni í hlut dómstóla að meta endanlegar bætur fyrir vatnsréttindin og skera úr um réttarágreining um eignarnámsreglur. Við verðmatið beri dómstólum að fara eftir framangreindum lögum. Minnt sé á að eignarnámsþoli eigi ekki að hafa fjárhagslegan ávinning af eignarnáminu vegna þeirra breytinga sem það leiði til á notum eignarinnar. Í 2. mgr. 140. gr. vatnalaga segi að bætur fyrir lögnumið land eða réttindi yfir landi skuli aldrei meta hærra en þær bætur, sem metnar yrðu fyrir önnur lönd þar í grennd, jöfnum kostum búin, eða samskonar jafnverðmæt réttindi yfir slíkum löndum, enda skuli að engu hækka mat, þótt land kunni að hækka í verði eða réttindi að verða verðmeiri sakir þess fyrirtækis eða þeirra fyrirtækja sem lögnám á því landi eða þeim réttindum er sé framkvæmt fyrir, eða vegna hagnaðar af því fyrirtæki eða fyrirtækjum. Það sé því beinlínis ósamræmanlegt lögum að leggja hagnað eignarnema til grundvallar matinu. Eignarnemi beri einn alla óvissu og áhættu af framkvæmdinni og eignarnámsþoli enga. Almennt hafi vatnsréttarhafar hérlendis ekki haft neinn arð af ónýttum orkunýtingarrétti, hann hafi sjaldnast verið metinn til fasteignamats jarða og sjaldnast hafi hann haft áhrif á söluverðmæti jarðanna. Frekari málsástæður um stefnukröfur: Um aðalkröfu Aðalkrafa stefnda byggi á framangreindum málsástæðum og eftirfarandi greinargerð. Stefndi krefjist þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Tekið skuli fram að allar fjárhæðir, hvort sem sé í málsástæðum um aðalkröfu eða varakröfum byggi á verðlagi og þeim forsendum sem matsnefnd hafi byggt á í niðurstöðu sinni, sbr. dskj. nr. 3. Áður hafi komið fram að byggt sé á þeirri skiptingu bóta milli einstakra rétthafa sem nefndin hafi ákveðið. Stefnendur byggi aðalkröfu sína á því að sú aðferðafræði sem lögð sé til grundvallar í séráliti eins matsmanns samræmist meginreglum um fjárhæð eignarnámsbóta. Sé þessari málsástæðu stefnenda hafnað sem rangri og ósannaðri. Vatnsréttarhafar beri enga fjárhagslega áhættu af framkvæmdunum og því síður af vinnslu auðlindarinnar. Að auki sé ósamræmi milli aðferðafræði stefnenda og meginreglna eignarnámsréttar, sbr. t.d. meginreglu 2. mgr. 140. gr. vatnalaga sem beinlínis taki fyrir að eignarnámsbætur séu tengdar hagnaði eignarnema. Þá byggi stefnendur á því að verðmæti vatnsréttinda við Kárahnjúka megi meta á grundvelli aðferðar sem styðjist við markaðsverð vatnsréttinda sem komið hafi fram í samningum um leigu á vatnsréttindum, og vísi þar til dskj. nr. 38-45 og 120. Stefndi taki undir það sem fram komi í úrskurði matsnefndar til ákvörðunar bóta vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, sbr. dskj. nr. 3, en þar segi að ekki sé unnt að horfa til verðlagningar vatnsréttinda í samningum tengdum þeim fáu smávirkjunum sem stefnendur nefni til sögunnar, þegar komi að ákvörðun um verðmæti vatnsréttinda sem nýtist við Kárahnjúkavirkjun. Því fari fjarri að stefnendur hafi fært fullnægjandi sönnun fyrir þeirri fullyrðingu sinni að leggja beri slíka samninga til grundvallar mati á verðmæti vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar. Um tvo ólíka heima sé að ræða þar sem annars vegar séu nokkrar virkjanir, flestar örsmáar, þar sem skilyrði séu til þess að selja framleiðsluna á innlendum raforkumarkaði. Hins vegar sé um að ræða stórvirkjun sem að óbreyttu hafi engar forsendur til þess að dreifa framleiðslu sinni á innlendum markaði, heldur sé háð því að stórkaupandi komi á fót starfsemi hér á landi til nýtingar raforkunnar. Sé þeirri málsástæðu stefnenda því hafnað sem rangri og ósannaðri. Samanburður stefnenda í stefnum við raforkumarkaðinn í Noregi sé auk þess ómarktækur þar sem aðstæður í Noregi séu gjörólíkar íslenskum aðstæðum. Vatnsorka þar sé nánast fullnýtt og þau óvirkjuðu vatnsföll sem eitthvað kveði að, verði það áfram af náttúruverndarástæðum. Raforkukerfi Noregs sé auk þess tengt við raforkukerfi Evrópu og raforkuþörf raforkumarkaðarins því ótakmörkuð. Bætur til vatnsréttarhafa verði auk þess ekki byggðar á vangaveltum stefnenda um hækkun raforkuverðs. Sé því mótmælt sem röngu, ósönnuðu og málinu óviðkomandi. Í stefnum bendi stefnendur á að virkjunarkostur Jökulsár á Dal sé sérstaklega hagkvæmur á íslenskan mælikvarða. Áður hafi komið fram að vatnsréttindin séu staðsett á ystu mörkum raforkukerfisins, í jaðri íslensks hagkerfis og markaðar fyrir orku í samræmi við það. Hin óumflýjanlega umhverfisröskun sem fylgi nýtingu umræddra vatnsréttinda rýri verðgildi þeirra með afgerandi hætti, sbr. áður dskj. nr. 16. Hagkvæmni virkjunarkosts stefnda, Kárahnjúkavirkjunar, verði þó ekki dregin í efa. Stefndi leggi áherslu á að hagkvæm nýting réttindanna hafi verið gríðarlega kostnaðarsöm, aðstæður til virkjunar hafi verið einstaklega erfiðar og mikil fjarlægð sé við almennan markað. Framangreint leiði til lækkunar bóta. Tilvísun stefnenda til loftslagshlýnunar og áhrifa loftslagshlýnunar á afrennsli jökulvatna sé skírskotun til ófyrirséðrar þróunar og atburða sem ekki verði byggt á. Eins og dæmin sanni geti í framtíðinni brugðið til beggja vona. Niðurstaða hinnar sérstöku matsnefndar, sbr. dskj. nr. 3, hafi verið sú að umfang þess vatnsmagns sem vatnsréttareigendur framselji stefnda með samningnum frá 13. desember 2005 skuli miðast við innrennsli í Kelduárlón, Ufsarlón og Hálslón og svara til þess vatnsrennslis sem stefndi geti nýtt til raforkuframleiðslu á hverjum tíma í aflstöð Fljótsdalsstöðvar. Stefnendur séu því eigendur vatnsréttinda jarða sinna en hafi verið bætt sú skerðing á orkunýtingu sem felist í Kárahnjúkavirkjun. Loftslagshlýnun og aukið vatnsrennsli muni því auka yfirfall og þar með auka þau vatnsréttindi sem stefnendum og öðrum vatnsréttarhöfum sé frjálst að nýta og sé þeim þ.a.l. til góðs í þessu tilliti. Stefnendur byggi á því í stefnu að við ákvörðun eignarnámsbóta vegna vatnsréttinda skuli litið til hlutlægs og almenns notagildis. Þannig verði notagildið ekki bundið við það hvað stefnendur hafi nýtt vatnsréttindin fram að eignarnámi og því hvort þeir gætu nýtt þau sjálfir með tilteknum hætti. Máli sínu til stuðnings vísi stefnendur til þeirrar réttarframkvæmdar að einstaklingar fái bætur fyrir land sem byggingarland óháð fyrirætlunum um framkvæmdir. Hér virðist gæta misskilnings hjá stefnendum. Ónýtt byggingaland sé bætt í samræmi við markaðsvirði þess, en ekki almennt notagildi. Þegar eign skuli bætt á grundvelli almenns notagildis beri m.a. að líta til þess hvernig slíkar eignir séu almennt nýttar, hve auðvelt og hagkvæmt sé að nýta þær og síðast en ekki síst hversu kostnaðarsamt sé að hefja slíka nýtingu, líkt og komi fram í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta vegna Deildartunguhvers, sbr. dskj. nr. 30, sem stefnendur vísi sjálfir til máli sínu til stuðnings. Stefnendur krefjist þess í stefnum að meta skuli vatnsréttindin miðað við að þau geti verið nýtt sem hluti af stórri virkjun þar sem vatnsréttindi fleiri en eins aðila séu nýtt saman. Stefndi telji óljóst hvaða sjónarmið stefnendur séu með þessu að leggja til grundvallar, en augljóst sé að Kárahnjúkavirkjun byggi á því að vatnsréttindi mjög margra séu nýtt í tilviki hennar. Hins vegar sé ljóst að hver einstakur landeigandi geti ekki gert kröfu um að vatnsréttindi sín séu metin sem hluti af stærri heild. Eigendur vatnsréttinda sem nýtt séu af Kárahnjúkavirkjun hafi myndað stóran og ósamstæðan hóp landeigenda við þrjár ár. Réttindin hafi ekki verið nýtt af nokkrum vatnsréttindahafa, hvað þá saman með réttindum fleiri rétthafa. Samstaða stefnenda sem hóps vatnsréttindahafa hafi ekki hafist fyrr en með viðræðum stefnda við þá. Allar rannsóknir og tæknileg útfærsla virkjunarinnar sé gerð og kostuð af stefnda. Landfræðilegar aðstæður í landi Valþjófsstaðar í Fljótsdal séu nýttar við gerð virkjunarinnar en þar sé stöðvarhúsið staðsett. Eigendur þeirrar jarðar eigi ekki aðild að þessu dómsmáli, líkt og gildi einnig um fleiri vatnsréttarhafa. Af þeim ástæðum sé útilokað að halda því fram að stefnendur eigi rétt á því að réttindi þeirra séu metin sem hluti af órjúfanlegri, stærri heild vatnsréttinda, sem nýtt séu í Kárahnjúkavirkjun. Sé þessum málflutningi stefnenda mótmælt. Í stefnum sé því haldið fram að jafnræðisreglur tryggi að möguleiki til byggingar Kárahnjúkavirkjunar verði ekki einskorðaður við stefnda. Líkt og fram hafi komið verði vatnsréttindin sem nýtt séu að Kárahnjúkavirkjun, eingöngu nýtt af aðila er ráði yfir nægilegri tækniþekkingu, fjárhagslegu bolmagni, markaðsaðstöðu og samfélagslegu afli til þess, þar sem um kostnaðarsama framkvæmd sé að ræða sem háð sé vissum tæknilegum og umhverfislegum annmörkum, sbr. dskj. nr. 16. Fullyrða megi að stefndi sé eini íslenski aðilinn sem búi yfir þeim kostum. Þannig sé „markaður“ fyrir vatnsréttindin þröngur og það rýri verðmæti þeirra. Í greinargerð verkfræðinganna Páls Stefánssonar og Unnar Helgu Kristjánsdóttur, dskj. nr. 16, komi enn fremur fram að draga megi í efa að nokkur erlendur virkjunaraðili hefði treyst sér til að kaupa og nýta þessi réttindi miðað við hið óumflýjanlega inngrip í náttúru landsins og það andrúmsloft til athafna sem því hefði hugsanlega fylgt. Í þessu samhengi verði að líta til aðstæðna þegar ákvörðun hafi verið tekin um virkjun Kárahnjúka og stefndi fái til þess heimildir, sbr. sérstaklega lög um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar nr. 38/2002. Því sé mótmælt þeirri málsástæðu sem ósannaðri að öðrum virkjunaraðila hafi verið til að dreifa eða að jafnræðisreglur leiði til annarrar niðurstöðu. Í ljósi ummæla stefnenda í stefnum um samkeppnisstöðu á raforkumarkaði og tilvísun í samkeppnislög, telji stefndi að óljóst sé við hvað sé átt og því sé umfjöllunin málinu óviðkomandi. Stefndi taki þó fram að ekki hafi verið leitt í ljós annað en að þau sjónarmið og lagaákvæði sem hann byggi á, sbr. og úrskurður hinnar sérstöku matsnefndar, sé í fullu samræmi við ákvæði samkeppnislaga. Stefnendur telji úrskurð matsnefndarinnar frá 22. ágúst 2007 m.a. haldinn þeim lagalegum annmörkum að aðstæður stefnda séu hafðar til hliðsjónar. Áður hafi komið fram að engar vísbendingar hafi fundist um eftirspurn eftir vatnsréttindum í jökulsánum á Dal og Fljótsdal fyrr en á allra síðustu árum af hálfu stefnda í tengslum við hugmyndir um stóriðju á Austurlandi. Verðmæti fallréttindanna sé bundið við að einhver fáist til að virkja þau, ella séu þau verðlaus, sbr. dskj. nr. 3. Sögulegur áhugi á nýtingu vatnsréttinda við Kárahnjúka, sem og fjárhagslegt bolmagn mögulegra virkjunaraðila hljóti því að vega þungt í verðmati vatnsréttindanna, enda hafi stefndi yfirgripsmikla þekkingu á hlutaðeigandi viðskiptasviði og hefði ekki gengið að samningum við Alcoa-Fjarðaál hf. ef hann teldi samninginn ekki viðunandi. Ljóst sé t.d. að Norsk Hydro hafi talið eftirsóknarverðara að festa fé í öðru en álverksmiðju á Reyðarfirði, sem hefði keypt orku af stefnda. Öllum málsástæðum stefnenda sem lotið geti að því að úrskurður matsnefndar sé haldinn lagalegum annmörkum, sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnendur telji matsnefnd byggja niðurstöðu sína á ályktunum sem séu í beinu ósamræmi við gildandi lög, þar sem hún byggi á því að breytingar á rekstrarumhverfi raforkuvera vegna gildistöku raforkulaganna hafi einungis gilt um innanlandsmarkað, í þeim skilningi að stóriðjunot rafmagns teldust ekki hluti þess markaðar. Með mótmælum sínum snúi stefnendur út úr niðurstöðu matsnefndarinnar. Í úrskurðinum komi réttilega fram að með gildistöku raforkulaga á árinu 2003 hafi verð á raforku til stóriðju ekki breyst, enda mótist raforkuverð til stóriðju ekki af innlendri samkeppni á hinum almenna raforkumarkaði, heldur ríki þar önnur lögmál, s.s. heimsmarkaðsverð á áli. Því sé mótmælt að niðurstaða matsnefndarinnar sé í ósamræmi við raforkulög eða önnur lög. Í stefnum komi fram að stefndi hefði ekki aflað sér heimilda til nýtingar orkuréttinda áður en framkvæmdir hafi hafist, þrátt fyrir að honum hefði verið það í lófa lagið og hann beri þá hallann af þeirri breytingu sem leitt hafi af gildistöku raforkulaga 1. júlí 2003. Stefndi mótmæli því sem röngu og ósönnuðu að verðmæti vatnsréttinda stefnenda hafi á einni nóttu hækkað um milljarðatugi og hafi frá þeim tíma ekki verið í neinu samræmi við viðurkennd sjónarmið í eignarrétti um ákvörðun eignarnámsbóta, t.d. tengsl við andvirði þeirra fasteigna sem þau fylgi eða fordæmi um mat á sambærilegum vatnsréttindum vegna stórra raforkuvera. Stefndi hafi ítrekað bent á að viðræður um vatnsréttindi hafi hafist þegar eftir að ljóst hafi verið að af framkvæmdum yrði og mótmæli fullyrðingum stefnenda um annað, sbr. t.d. dskj. nr. 23 og 24, þ.e.a.s. framkvæmdaleyfin sem veitt hafi verið í janúar og febrúar 2003 og bæklingur um vatnsréttindi sem gefinn hafi verið út vorið 2003 af hálfu þeirra sveitarfélaga þar sem stefnendur búi, sbr. dskj. nr. 182. Þá þegar sé ljós sú viðleitni stefnda að semja um vatnsréttindin og jafnframt þeir örðugleikar sem fylgt hafi því að semja við svo stóran og ósamstæðan hóp landeigenda við þrjár ár. Ekki hafi komið fram á þeim tíma, t.d. við gildistöku raforkulaga, nein sjónarmið vatnsréttarhafa um gífurlegt verðmæti vatnsréttinda sinna eða að aðferðafræði stefnda væri á einhvern hátt ólögmæt, þrátt fyrir að allir vatnsréttarhafar hafi verið sérstaklega upplýstir um sjónarmið vegna samninga um vatnsréttindi á vegum sveitarfélaga þeirra sem málið hafi varðað vegna undirbúnings samninga við stefnda. Á árinu 2004 hafi orðið ljóst að sveitarfélögin hafi ekki haft umboð til milligöngu um samninga, en niðurstaðan hafi orðið að ganga til samninga við nokkra hópa vatnsréttarhafa um mat er kæmi í stað hefðbundinna samningaviðræðna við hvern og einn landeiganda og ef ekki næðust samningar, eftirfarandi eignarnáms, að uppfylltum skilyrðum þess. Í þeim samningi frá 13. september 2005, sem allir stefnendur þessa máls hafi gerst aðilar að, sé hvergi vikið einu orði að því, að við matið skuli leggja til grundvallar þá aðferðafræði sem stefnendur nú haldi fram að eigi að beita, eða heldur minnst á neina þá samninga sem þeir síðar hafi byggt á. Þannig sé um algera stefnubreytingu að ræða af hálfu stefnenda þessa máls, eftir að þeir hafi samþykkt að eignarnámsreglur og þar með þau fordæmi sem á þeim byggi, skuli lagðar til grundvallar. Þess í stað virðist sem stefnendur þessa máls hafi talið að í stað þess að matsferlið byrjaði, væru að hefjast samningaviðræður um endurgjald er byggðist á þeim hugsanlega arði sem stefndi gæti haft af framkvæmdinni, en um leið litið framhjá áhættu hans og fjármagnskostnaði sem stefnendur beri enga ábyrgð á. Áður hafi komið fram að slík aðferðaræði sé í beinu ósamræmi við meginreglur eignarnámsréttar, sbr. t.d. 2. mgr. 140. gr vatnalaga, og þar með samning aðila frá 13. desember 2005. Þegar af þessari ástæðu telji stefndi að öll umfjöllun stefnenda um arðsemi virkjunarinnar sé málinu óviðkomandi, sbr. t.d. bréf Lögmanna Höfðabakka dags. 21. janúar 2010 (dskj. 195) og mótmæli þeim endaskiptum sem stefnendur hafi haft á málinu frá réttum grundvelli þessu. Sé þessum málatilbúnaði stefnenda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnendur haldi því fram í stefnum að matsnefndarmenn hafi verið vanhæfir við matið þar sem þeir hafi átt sérstaka fundi með fulltrúum stefnda án vitneskju stefnenda. Umboðsmönnum stefnenda hafi undir rekstri matsmálsins verið gerð grein fyrir því að á grundvelli óskar matsnefndarmanna hefði þeim verið kynntur raforkusölusamningur stefnda við Alcoa og hafi þeir ritað undir trúnaðaryfirlýsingu vegna þessa að ósk stefnda. Á fundinum hafi mætt matsnefndarmenn, tilteknir nefndarmenn samninganefndar um raforkukaup Alcoa og þrír starfsmenn stefnda. Lögmenn stefnda hafi ekki setið fundinn. Haldin hafi verið fundargerð um það sem á fundinum hafi farið fram, sbr. dskj. nr. 162 og síðan hafi sú fundargerð verið afhent lögmönnum stefnenda. Lögmönnum stefnenda hafi auk þess verið gefinn kostur á að kynna sér þau gögn sem kynnt hafi verið á fundinum, sbr. dskj. nr. 151. Hafi því boði verið hafnað. Stefndi telji að stefnendur hafi enga ástæðu til að draga hæfi matsmanna í efa og hafi ekki gert athugasemdir við skipun þeirra. Fyrir hafi legið úrskurður nefndarmanna allra, einnig þess sem síðar hafi skilað sératkvæði, dags. 24. apríl 2007, um að þær upplýsingar sem fram hafi komið á fyrrnefndum fundi, hafi ekki leitt til vanhæfis nefndarmanna og að niðurstaða nefndarinnar yrði ekki byggð á upplýsingum sem málsaðilar hafi ekki haft jafnan aðgang að. Sérstaklega hafi verið á það bent að hver og einn vatnsréttarhafi gæti skotið þeim úrskurði matsnefndar til dómstóla. Það hafi stefnendur ekki farið fram á og hafi auk þess ekki gert kröfu til þess að matsferlið yrði stöðvað. Hafi stefnendur því viðurkennt hæfi matsnefndarinnar og geti ekki haft uppi slíkar kröfur nú. Þegar af þeirri ástæðu beri að hafna þessari málsástæðu stefnenda. Þá byggi stefnendur í máli þessu á niðurstöðu minnihluta matsnefndarinnar en mótmæli hæfi meirihlutans og komist þannig í mótsögn við sjálfa sig. Sýni þetta að stefnendur dragi hæfi matsnefndarmanna ekki í efa í raun. Stefndi mótmæli því málsástæðu stefnenda sem rangri og ósannaðri, en til vara sé því haldið fram að það sem fram hafi komið á títtnefndum fundi hafi engin áhrif haft á niðurstöðu matsmanna. Í úrskurði matsnefndar til ávörðunar bóta vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar, sbr. dskj. nr. 3, komi fram á bls. 70 að hún telji nærtækast að horfa til þeirra fordæma, sem fyrri matsgerðir veiti, við ákvörðun á verði vatnsréttinda stefnenda, einkum matsgerðar sem lúti að virkjun Blöndu, sem bæði sé næst í tíma og líkust Kárahnjúkavirkjun, hvað stærð snerti. Að mati nefndarinnar hafi gildistaka raforkulaga á árinu 2003 ekki breytt fordæmisgildi Blönduúrskurðarins um verðmæti fallréttindanna, sem þar hafi verið nýtt, sbr. umfjöllun hér að framan, Matsnefndin taki fram að í Blönduúrskurði hafi bætur til vatnsréttareigenda svarað til ca. 0,7% af stofnkostnaði virkjunarinnar. Bendi nefndin á að áætlaður stofnkostnaður Kárahnjúkavirkjunar sé u.þ.b. 110 milljarðar króna, þegar litið sé framhjá kostnaði við gerð háspennulína til Reyðarfjarðar og væri fjárhæð bóta reiknuð sem hlutfall af stofnkostnaði með sömu aðferð og beitt hafi verið í Blöndumálinu yrði niðurstaðan 770.000.000 krónur. Á þessum sjónarmiðum matsnefndarinnar byggi stefndi aðalkröfu sína. Stefndi mótmæli því sem fram komi í stefnu að úrskurðurinn sé haldinn ógildingarannmörkum og sé því ónothæfur sem sönnunargagn um fjárhæð bóta. Stefndi bendi til vara á þá meginreglu stjórnsýsluréttar sem hafa megi til hliðsjónar hér, að minniháttar annmarkar valdi ekki ógildi úrskurða. Í úrskurðinum hafi matsnefndin lagt mat á vatnsréttindi stefnenda með tilliti til fordæma og hagkvæmustu nýtingarmöguleika þeirra á réttu viðmiðunartímamarki. Stefndi fallist á aðferðafræði og grunnsjónarmið matsnefndarinnar en fallist þó ekki á þá hækkun sem nefndin hafi ákveðið, þ.e. að bætur skyldu vera 1,4% af áætluðum stofnkostnaði. Telji stefndi að matsnefndin hafi teygt sig of langt í átt að sjónarmiðum stefnenda og að rétt túlkun lagareglna og mat á hinu eiginlega fjártjóni þeirra hefði átt að leiða til þess að bætur yrðu ákveðnar með sama hætti og í Blönduúrskurði og heildarbætur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar í heild sinni séu 770.000.000 krónur sem skiptist milli vatnsréttarhafa samkvæmt skiptihlutfalli því sem hin sérstaka matsnefnd hafi ákveðið í úrskurði sínum frá 22. ágúst 2007, sbr. dskj. nr. 3. Sundurliðun fjárhæðarinnar milli stefnenda sundurgreint eftir þeim jörðum sem hlut eigi að máli megi lesa út úr töflu á tölulegu yfirliti grunnbóta, sbr. dskj. nr. 193. Fullnaðarbætur til stefnenda nemi því samtals 268.448.925 krónum. Tekið skuli fram að með því að nota það hlutfall sem nefndin hafi ákveðið sé bæði tekið tillit til 4,254% álags á bætur fyrir grunnréttindi sem matsnefndin hafi ákveðið að legðist á bótagreiðslu fyrir vatnsréttindi Jökulsár á Dal vegna falls í ánni frá sömu hæð og við skurðsenda í Fljótsdal, 25,5 m.y.s. og til sjávar og líka 7,339% álags á bætur fyrir vatnsréttindi Kelduár vegna fallréttinda úr 669 m.y.s. hæð frá Kelduárlóni í 625 m.y.s. hæð í Ufsarlóni. Framangreindar bætur hafi stefndi þegar greitt stefnendum, ásamt vöxtum, með greiðslu dags. 22. febrúar 2008, sbr. bréf dags. 19. febrúar 2008 á dskj. nr. 194, og krefjist stefndi því þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnenda. Til frekari stuðnings þessari kröfu bendi stefndi á að í mati á verðmæti vatnsréttinda jarðarinnar Króks í Ásahreppi í Rangárvallasýslu í Þjórsá hafi verið við það miðað að vatnsréttindi næmu um 20% af heildarverðmæti jarðar ef þau væru aðskilin frá jörðinni en 16% ef þau væru seld með jörðinni, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 388/2005, sem kveðinn hafi verið upp 19. janúar 2006. Í dskj. nr. 16 sé bent á að engar vísbendingar hafi fundist um eftirspurn eftir vatnsréttindum í jökulsánum á Dal og Fljótsdal fyrr en á allra síðustu árum af hálfu stefnda í tengslum við hugmyndir um stóriðju á Austurlandi. Bent sé á að jarðaverð á Fljótsdalshéraði hafi ekki verið hátt á landsvísu. Með kaupsamningi dags. 25. febrúar 2004 hafi einkahlutafélagið Lífsval ehf., sem sé einn stefnenda og muni eiga jarðir víða um landið, keypt jarðirnar Sleðbrjót I og II fyrir 14.000.000 krónur, sbr. dskj. nr. 183. Ljóst sé að kaupandi hafi vitað eða mátt vita um framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun og því verði að álykta að hann hafi verðmetið vatnsréttindin með venjubundnum hætti enda, eins og áður segi, um að ræða aðila sem hafi keypt margar jarðir í atvinnuskyni. Ef miðað sé við að vatnsréttindin hafi numið 16% af verði jarðarinnar, sem keypt hafi verið í heild sinni, þá væri verðmæti vatnsréttindanna 2.240.000 krónur en ef miðað væri við 20% væri verðmæti þeirra 2.800.000 krónur. Matsnefndin hafi hins vegar metið hæfilegar bætur 5.565.238 krónur sem séu um 40% af kaupverði jarðarinnar. Slíkt sé ekki í samræmi við fordæmi og gildandi sjónarmið. Stefndi telji að þetta sé almennt fordæmi sem renni stoðum undir að eðlilegt sé að miða við 770.000.000 krónur sem heildarverð fyrir vatnsréttindin en ekki þá fjárhæð sem matsnefndin hafi talið enda tryggi sú niðurstaða að vatnsréttindin væru metin á u.þ.b. 20% af kaupverði jarðarinnar Sleðbrjóts. Einnig sé vísað til sjónarmiða sem fram komi í greinargerð verkfræðinganna Péturs Stefánssonar og Unnar Helgu Kristjánsdóttur á dskj. nr. 16 um sérstöðu Kárahnjúkavirkjunar. Þar komi fram að „markaður“ fyrir vatnsréttindi sé þröngur og það rýri verðmæti þeirra. Bygging Kárahnjúkavirkjunar hafi í för með sér margvísleg jákvæð samfélagsáhrif á Austurlandi sem vatnsréttarhafar njóti til jafns við aðra. Þeir beri hins vegar ekki áhættu af byggingu eða rekstri virkjunarinnar. Þá hvíli á virkjuninni margvísleg skilyrði er lúti að umhverfisþáttum og gæti rekstrarkostnaður Hálslóns orðið umtalsverður ef beita þurfi ýtrustu tækni til mótvægisaðgerða. Með vísan til dóms Hæstaréttar frá 17. mars 2005 í máli nr. 349/2004 (Þjórsártúnsdóms) sé ljóst að í íslenskum rétti miðist eignarnámsbætur við beint fjárhagslegt tjón eignarnámsþola. Hvað varði vatnsréttindi Kárahnjúkavirkjunar verði að telja að fjárhagslegt tjón vatnsréttarhafa af framsali réttindanna til stefnda sé óverulegt og að framangreind krafa stefnda um að heildarbætur vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar miðist við 770.000.000 krónur bæti það að fullu. Þessu til viðbótar sé bent á að aðstæður við Kárahnjúka séu á margan hátt mjög sérstakar og skuli hér drepið á nokkur atriði. Uppsett afl Kárahnjúkavirkjunar sé 690 MW og áætluð orkuvinnslugeta sé 4.660 GWh á ári. Orkuvinnslugeta Kárahnjúkavirkjunar sé þannig rúmlega tvöfalt meiri en orkuvinnslugeta Búrfellsvirkjunar, stærstu virkjunar landsins. Kárahnjúkavirkjun hafi þegar af þessari ástæðu algera sérstöðu meðal vatnsaflsvirkjana hér á landi. Kárahnjúkavirkjun sé staðsett á ystu mörkum raforkukerfisins og í jaðri hins íslenska hagkerfis, þar sem efnahagsleg umsvif hafi verið lítil og markaður fyrir raforku í samræmi við það. Flutningsgeta byggðalínu sé óveruleg í hlutfalli við stærð virkjunarinnar, þannig að segja megi að Kárahnjúkavirkjun sé eyland í núverandi raforkukerfi landsins. Orka verði því ekki með góðu móti flutt frá svæðinu til annarra staða á landinu nema til komi verulegar breytingar og styrkingar á flutningskerfinu með tilheyrandi kostnaði. Kárahnjúkavirkjun sé alfarið háð sölu til stórnotanda, en þar sé nær eingöngu erlendum og gjarnan alþjóðlegum stórfyrirtækjum til að dreifa. Orkusala til stóriðju sé þannig í beinni samkeppni við ódýra vatnsorku og náttúrugas úti í heimi. Allt þetta hafi áhrif til lækkunar orkuverðs til stóriðju. Ósannað sé með öllu að nokkur eftirspurn hafi verið eftir þeim réttindum sem hér sé um fjallað af hálfu annarra en stefnda. Þá sé jafnframt ósannað að slíkum aðila eða aðilum sé til að dreifa í framtíðinni. Ekki nægi að byggja málflutning á mögulegum framtíðarnotum, sem liggi í óvissri framtíð, því eins og alkunna sé, geti brugðið til beggja vona að því er varði hugsanlega framtíðarþróun. Margar virkjanir hér á landi hafi reynst eigendum sínum gott búsílag, einnig eftir að „eðlilegum“ afskriftatíma þeirra hafi verið lokið. Komi þar hvort tveggja til að þessar virkjanir hafi oft reynst í vel rekstrarhæfu ástandi, enda hafi fjármunum verið kostað til viðhalds þeirra og næg þörf verið fyrir orku frá þeim í raforkukerfinu. Þær séu einnig þannig staðsettar að mögulegt hafi verið að flytja orku frá þeim til notenda. Hið sama gildi ekki um Kárahnjúkavirkjun vegna lítillar flutningsgetu byggðalínu og orkugetu virkjunarinnar langt umfram almennan innanlandsmarkað. Hún sé þannig alfarið háð því að stórnotandi sé fyrir hendi, en það skapi óvissu um framtíðarnot hennar umfram flestar aðrar virkjanir á Íslandi. Í því tilliti sé rétt að taka fram að samningur milli Alcoa og stefnda um kaup á orku frá Kárahnjúkavirkjun sé einungis til 40 ára. Sérstaða virkjunarinnar tengist einnig áhættu við framkvæmdir. Kárahnjúkavirkjun sé dæmigerð „jarðgangavirkjun“. Forsenda fyrir þessari gangagerð og þar með virkjuninni allri hafi verið að beita nýrri bortækni, stórum borvélum, sem mylji bergið á undan sér og skili sallanum frá sér á færiböndum. Þessi tækni hafi aldrei verið notuð áður hérlendis. Framkvæmdaáhætta við Kárahnjúkavirkjun hafi því verið meiri en flestra eða allra annarra virkjana í landinu. Hin óumflýjanlega umhverfisröskun sem fylgi nýtingu umræddra vatnsréttinda rýri verðgildi þeirra með afgerandi hætti. Draga megi í efa að nokkur erlendur virkjunaraðili hefði treyst sér til að kaupa og nýta þessi réttindi miðað við slík inngrip í náttúru annars lands og það andrúmsloft til athafna sem því hefði hugsanlega fylgt. Allt framantalið hljóti að rýra stórlega verðgildi vatnsréttinda Kárahnjúka í hlutfalli við önnur nytjuð vatnsréttindi í landinu. Samt sem áður telji stefndi eðlilegt að miða við sömu sjónarmið og lögð hafi verið til grundvallar við ákvörðun verðmætis vatnsréttinda vegna Blönduvirkjunar. Varðandi umfjöllun í stefnum um verðmæti vatnsréttinda, sbr. bls. 9-11, mótmæli stefndi henni í heild sinni sem rangri og ósannaðri. Þannig sé því alfarið hafnað að sérálit eins matsmanns hinnar sérstöku matsnefndar samræmist meginreglum um fjárhæð eignarnámsbóta og verði notað sem sönnunargagn í málinu. Áður hafi komið fram að fordæmisgildi fyrirliggjandi samninga um leigu vatnsréttinda sé með öllu hafnað. Þá sé því sérstaklega mótmælt sem röngu að stefndi hafi byggt á því að verðmæti vatnsréttinda ætti að finna út á grundvelli arðsemismats stefnda á framkvæmdinni. Eins og fram komi m.a. á dskj. nr. 91, hafi verið skorað á stefnda að leggja fram margvísleg gögn sem tengist m.a. umræddu arðsemismati. Við skoðun á gögnum málsins sé ljóst að hér sé reynt að snúa út úr málatilbúnaði stefnda. Með vísan til málsástæðna stefnda, sbr. hér að framan, sé útreikningum dómkrafna á bls. 11 12 í stefnu hafnað í heild sinni, þ.m.t. öllum kröfum sem byggi á stækkun Lagarfossvirkjunar. Stefndi vísi að öðru leyti til greinargerðar og viðbótargagna sem lögð hafi verið fram undir rekstri matsmáls fyrir hinni sérstöku matsnefnd. Af framangreindum ástæðum öllum krefjist stefndi því sýknu af öllum kröfum stefnenda. Auk þess sé krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Um varakröfu Varakrafa stefnda byggi á framangreindum málsástæðum og rökstuðningi með aðalkröfu að öðru leyti en að sé ekki fallist á aðalkröfu stefnda sé óskað eftir því að dómurinn meti að álitum hvað teljist hæfilegt endurgjald vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar að teknu tilliti til innborgunar dags. 22. febrúar 2008 í samræmi við aðalkröfu stefnda, þó þannig að sú fjárhæð sem metin yrði geti aldrei verið meiri en 1,05% af áætluðum 110.000.000.000 króna stofnkostnaði virkjunarinnar sem lagður hafi verið til grundvallar í úrskurði matsnefndarinnar. Heildarbætur vegna vatnsréttindanna myndu þannig nema 1.155.000.000 krónum og skiptast á milli vatnsréttarhafa samkvæmt skiptihlutfalli því sem hin sérstaka matsnefnd hafi ákveðið í úrskurði sínum frá 22. ágúst 2007, sbr. dskj. nr. 3. Fullnaðarbætur til stefnenda þessa máls næmu því samtals 402.673.396 krónum en sundurliðun fjárhæðarinnar milli einstakra stefnenda megi lesa úr töflu á tölulegu yfirliti grunnbóta, sbr. dskj. nr. 193, auk þess sem taka þurfi tillit til innborgana, sbr. dskj. nr. 193 og 194. Stefndi telji þannig að helmingshækkun á bótafjárhæð, miðað við Blönduúrskurð, sé mun eðlilegra endurgjald, sé tekið mið af tjóni vatnsréttarhafa, heldur en sú 100% hækkun sem matsnefndin hafi ákveðið í úrskurði sínum. Verði ekki fallist á að hæfilegt endurgjald vegna vatnsréttinda Kárahnjúkavirkjunar geti aldrei verið meira en 1,05% af áætluðum 110.000.000.000 króna stofnkostnaði virkjunarinnar, byggi stefndi á framangreindum málsástæðum og rökstuðningi með aðalkröfu að öðru leyti en því að lögð sé til grundvallar sú fjárhæð sem matsnefnd hafi ákveðið í úrskurði sínum 22. ágúst 2007, sbr. dskj. nr. 3 eða 1.540.000.000 krónur að teknu tilliti til innborgunar 22. febrúar 2008 í samræmi við aðalkröfu stefnda en skipting bóta milli stefnenda færi eftir því skiptihlutfalli sem hin sérstaka matsnefnd hafi ákveðið í úrskurði sínum. Fullnaðarbætur til stefnenda næmu því 671.122.321 krónu, en sundurliðun fjárhæðarinnar milli stefnenda megi lesa úr töflu á tölulegu yfirliti grunnbóta, sbr. dskj. 193. Verði ekki fallist á að leggja til grundvallar þá fjárhæð sem matsnefnd hafi ákveðið í úrskurði sínum 22. ágúst 2007 sé þess krafist að hæfilegar bætur verði metnar að álitum að teknu tilliti til innborgunar dags. 22. febrúar 2008 í samræmi við aðalkröfu stefnda og kröfur stefnenda lækkaðar verulega enda ljóst að stefnda hafi verið, á hvaða tíma sem valinn sé við undirbúning framkvæmda ómögulegt að fallast á þær kröfur sem stefndu hafi uppi í máli þessu þar sem engum þurfi að dyljast að slíkt hefði leitt til fjárþrots stefnda og kippt grundvelli undan framkvæmdinni. Um vaxtakröfu stefnenda Stefndi mótmæli vaxtakröfu stefnenda. Stefndi hafi boðist til að greiða stefnendum bætur fyrir vatnsréttindi sem nýtt séu í þágu Kárahnjúkavirkjunar í samræmi við úrskurð matsnefndar frá 22. ágúst 2007. Þær bætur hafi verið miðaðar við verðlag þess tíma. Það boð hafi stefnendur ekki þegið en hafi þess í stað kosið að skjóta máli sínu til dómstóla. Stefndi hafi engu að síður greitt bætur fyrir vatnsréttindin í samræmi við þau sjónarmið sem fram komi í úrskurði matsnefndar sem ákvarðað hafi bætur fyrir vatnsréttindi Blöndu hinn 10. ágúst 1992, sbr. aðalkröfu stefnda. Stefnendur eigi því enga kröfu á hendur stefnda um greiðslu vaxta. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda, en fallist á varakröfu geri stefndi kröfu um að engir vextir verði tildæmdir. Til vara krefst stefndi þess að vextir verði ákvarðaðir í samræmi við 8. gr. laga um vexti og verðbætur, þ.e.a.s. þá vexti sem skaðabótakröfur beri frá 22. ágúst 2007, er úrskurður hinnar sérstöku matsnefndar hafi fallið og til greiðsludags, að teknu tilliti til innborgunar dags. 22. febrúar 2008, sbr. bréf lögmanns stefnda til lögmanna stefnenda dags. 19. febrúar 2008 á dskj. nr. 194. Þar sem stefnendur hafi ekki tekið við greiðslu hafi verið um viðtökudrátt að ræða. Beri því að sýkna stefnda af dráttarvaxtakröfu stefnenda. Til þrautavara sé þess krafist að stefnda verði gert að greiða vexti í samræmi við 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu, þ.e.a.s. þá vexti sem skaðabótakröfur beri, frá viðmiðunartímamarki bóta til greiðsludags, að teknu tilliti til innborgunar dags. 22. febrúar 2008, sbr. dskj. nr. 194 og dráttarvexti skv. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá dómsuppkvaðningu. Um málskostnaðarkröfu Málskostnaðarkrafa stefnda styðjist við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. Málskostnaðarkröfu stefnenda sé mótmælt með vísan til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Sérstaklega sé því mótmælt að lagastoð sé fyrir því að leggja til grundvallar gjaldskrá lögmanna stefnenda um töku hagsmunatengdrar þóknunar, þar sem slíkt teljist ekki til kostnaðar af flutningi málsins. Samningur lögmanna stefnenda við umbjóðendur sína um hlutfallslega þóknun af tildæmdum fjárhæðum séu stefnda óviðkomandi og samræmist á engan hátt reglum um eignarnám. V. Lagarök Stefndi kveðst vísa til helstu lagaraka sem fram komi í framangreindri umfjöllun hans um málsástæður, en sérstaklega vísi hann til eftirtalinna laga: Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Vatnalaga nr. 15/1923. Raforkulaga nr. 65/2003. Laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973 og laga um framakvæmd eignarnáms nr. 61/1917. Vatnalaga nr. 20/2006. Laga um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar nr. 38/2002. Laga um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998. Laga um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu nr. 57/1998. Krafa stefnda um vexti byggi á ákvæðum II. og IV. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu og málskostnaðarkrafa styðjist við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá kveðst stefndi vísa til eftirfarandi hæstaréttardóma: Hrd. 1997, bls. 52 (Löngumýrardómur) Hrd. í máli nr. 349/2004 (Þjórsártúnsdómur) Hrd. í máli nr. 388/2005 (Króksdómur) Hrd. í máli nr. 562/2008 (Skálmholtshraunsdómur) Hrd. í máli nr. 120/2009 (Arnórsstaðadómur) Þá kveðst stefndi vísa til matsúrskurða varðandi Sogsvirkjanir frá 1929 og 1935, gerðardóms varðandi fallvötn í Arnarfirði, dags. 22. desember 1961, úrskurðar matsnefndar varðandi vatnsréttindi í Blöndu, dags. 10. ágúst 1992, úrskurðar matsnefndar eignarnámsbóta um Deildartunguhver, dags. 30. desember 1980 og úrskurðar hinnar sérstöku matsnefndar til ákvörðunar bóta vegna Kárahnjúkavirkjunar dags. 22. ágúst 2007. VI Niðurstaða Hér að framan er ítarlega rakinn aðdragandi byggingar Kárahnjúkavirkjunar og þykja ekki efni til að endurtaka þá umfjöllun hér. Nægir að segja að málið hafði aðdraganda sem fór ekki framhjá almenningi á Íslandi og var frá upphafi rætt um framkvæmdina sem stærstu framkvæmd Íslandssögunnar. Framkvæmdin fól í sér að virkja með einni virkjun jökulsárnar á Dal og Fljótsdal auk Kelduár allt eins og nánar er lýst hér framar. Með lögum nr. 38/2002 sem tóku gildi 7. maí 2002 var stefnda veitt heimild til að reisa og reka Kárahnjúkavirkjun. Með b. lið 3. gr. laganna voru einnig gerðar breytingar á 2. mgr. 6. gr. laga nr. 42/1983 um Landsvirkjun og bætt inn í greinina að Landsvirkjun reisi og reki Kárahnjúkavirkjun með allt að 750 MW afli. Í 18. gr. laga um Landsvirkjun er kveðið á um að ráðherra geti heimilað Landsvirkjun að taka eignarnámi m.a. vatnsréttindi sem nauðsynleg séu til framkvæmda samkvæmt lögunum. Lagaheimild til eignarnáms þeirra réttinda sem um er deilt í máli þessu lá því fyrir 7. maí 2002. Iðnaðarráðherra veitti stefnda virkjunarleyfi fyrir Kárahnjúkavirkjun 2. september 2002 og 2. febrúar 2003 veittu sveitarstjórnir Norður-Héraðs og Fljótsdalshrepps framkvæmdaleyfi vegna hennar. Allt er þetta nánar rakið hér að framan. Í málatilbúnaði aðila er einnig rakið hvernig hagað var undirbúningi að samningaviðræðum milli stefnda og stefnenda og annarra vatnsréttarhafa. Kemur m.a. fram að stefndi hafi kostað gerð bæklings sem ætlaður var til að kynna eigendum vatnsréttinda réttarstöðu sína og hvaða möguleikar væru fyrir hendi um lausn á því álitamáli sem ákvörðun verðmæta umræddra vatnsréttinda væri. Liggur þessi bæklingur fyrir í málinu og mun hafa verið dreift á fyrri hluta ársins 2003. Kemur fram í honum að hann hafi verið unninn af tveimur nafngreindum lögmönnum og að hann sé gefinn út af sveitarstjórnum fyrrgreindra tveggja sveitarfélaga á svæðinu í júní 2003. Ekki þykja efni til að rekja nánar aðdraganda formlegra samningaviðræðna en látið við það sitja að segja að síðla árs 2005 komust aðilar máls þessa, auk fleiri eigenda vatnsréttinda, að samkomulagi um að leggja fyrir sérstaka matsnefnd ágreining sinn um verðmæti og umfang þeirra réttinda sem vatnsréttarhafar létu af hendi til stefnda. Var samningur þess efnis undirritaður af fulltrúum vatnsréttarhafa og stefnda 13. desember 2005, en í honum var kveðið á um að hann tæki gildi þegar nánar tilgreindur fjöldi vatnsréttarhafa hefði fallist á efni hans. Hér á eftir verður vísað til þessa samnings sem samningsins án nánari tilgreiningar. Á fyrsta fundi matsnefndar sem haldinn var í febrúar 2006 kom fram yfirlýsing af hálfu lögmanna vatnsréttarhafa um að nægilega margir af umbjóðendum þeirra hefðu gengist undir samninginn til að hann tæki gildi. Málið var síðan flutt fyrir matsnefndinni sem kvað upp úrskurð 22. ágúst 2007. Hafa aðilar máls þessa borið niðurstöðu úrskurðarins undir dóminn, eins og þeim var heimilt samkvæmt ákvæðum samningsins. Málsaðilar una úrskurðinum að því er varðar umfang þeirra réttinda sem látin hafa verið af hendi. Hins vegar telja stefnendur að verðmæti réttindanna séu vanmetin í úrskurði matsnefndar en stefndi telur þau ofmetin. Ágreiningslaust er, og nákvæmlega tilgreint í greinum 1.2 og 1.3 í samningnum, að réttarstaða samningsaðila á báða bóga skuli hin sama eins og umrædd réttindi hefðu verið tekin eignarnámi og að endurgjald fyrir réttindin, sem og ákvörðun um umfang þeirra skuli ákveðið í samræmi við eignarnámsreglur. Sé samningnum ætlað að koma í stað eignarnáms skv. 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003, ákvæða vatnalaga nr. 15/1923 og laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Þá þykir hér rétt að geta þess að í G-lið inngangs samningsins kemur fram að aðilar séu sammála því að verðmæti vatnsréttinda vegna Kárahnjúkavirkjunar verði ekki metin nema heildstætt og með aðild eins margra þeirra sem telji til réttinda sem frekast sé kostur. Stefnendur byggja á að miða eigi verðmæti vatnsréttinda þeirra við hagkvæmasta nýtingarkost. Verður lagt til grundvallar að nýting stefnda á réttindunum sé sú hagkvæmasta sem til greina komi, enda hefur ekki verið sýnt fram á það í málinu að önnur nýting yrði hagkvæmari. Verður hér fyrst hugað stuttlega að ágreiningi aðila um við hvaða tímamark skuli telja að umrædd réttindi hafi skipt um hendur. Í samningi aðila er í grein 2.1. kveðið á um að með því að vatnsréttarhafar undirgangist samninginn með undirritun sinni og að samningurinn hafi tekið gildi skv. 9. gr. hans framselji vatnsréttarhafar Landsvirkjun þar með til eignar vatnsréttindi vatnsfallanna Jökulsár á Dal, Jökulsár í Fljótsdal og Kelduár, auk vatnsfalla sem í þær renni, sem séu í þeirra eigu og hefðu verið látin af hendi vegna Kárahnjúkavirkjunar hefði komið til eignarnáms, gegn greiðslu endurgjalds er ákveðið verði af matsnefnd skv. ákvæðum samningsins og greitt í eitt skipti fyrir öll í samræmi við niðurstöðu hennar eða eftir atvikum dómstóla. Það er mat dómsins að ekki séu efni til að skilja framangreint samningsákvæði á annan veg en samkvæmt orðanna hljóðan og að með því að gerast aðilar að samningnum framselji aðilar hans umrædd réttindi til stefnda, en ágreiningur um nákvæmt inntak réttindanna og verðmæti þeirra er lagt til mats sérstakrar matsnefndar. Er ekki unnt að fallast á það með stefnendum að sú staðreynd að umfang réttinda hafi ekki legið nákvæmlega fyrir ráði hér úrslitum. Þá er á hinn bóginn ekki heldur hægt að fallast á með stefnda að miða eigi við þann tíma þegar löggjafinn veitti heimild til byggingar virkjunarinnar, eða við annað tímamark í undirbúningi stefnda að framkvæmdum. Með undirritun sinni á samninginn telst stefndi því hafa tekið umráð umræddra réttinda og verður við það miðað að áhættuskipti hafi orðið á þessu tímamarki, með sömu réttaráhrifum og ef um eignarnám réttindanna hefði verið að ræða. Matsnefnd var í samræmi við ákvæði samningsins skipuð fimm mönnum. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði formann nefndarinnar og valdi til starfans fyrrum héraðsdómara, en hann nefndi með sér verkfræðing og löggiltan endurskoðanda. Af hálfu stefnda var tilnefndur hæstaréttarlögmaður í nefndina en af hálfu vatnsréttarhafa var tilnefndur rafmagnsverkfræðingur. Var þessi skipan í samræmi við ítarleg ákvæði 3. kafla samningsins. Í 4. kafla samningsins er mælt fyrir um málsmeðferð. Kemur þar m.a. fram í grein 4.2. að matsnefnd ákveði sjálf þær reglur er fylgja skuli um meðferð mála í samræmi við ákvæði samningsins, með hliðsjón af reglum um málsmeðferð fyrir matsnefnd eignarnámsbóta og meginreglum stjórnsýslulaga, eftir því sem við eigi. Matsnefnd úrskurði sjálf um ágreining er kunni að koma upp við málsmeðferð. Slíkir úrskurðir séu endanlegir. Undir rekstri matsmálsins kom til þess að lögmenn vatnsréttarhafa kröfðust þess að nefndin úrskurðaði um hæfi sitt. Var krafa þessi höfð uppi í kjölfar þess að formaður nefndarinnar upplýsti að nefndin hefði að eigin ósk átt fund með samninganefnd stefnda um orkuverð til Alcoa-Fjarðaáls hf. þar sem nefndin hefði verið upplýst um orkusölusamning fyrirtækjanna gegn undirritun trúnaðaryfirlýsingar. Fram kom að lögmenn stefnda sátu ekki umræddan fund. Í kjölfar athugasemda lögmanna vatnsréttarhafa bauð stefndi að lögmennirnir gætu fengið samskonar upplýsingar gegn trúnaðaryfirlýsingu. Þessu boði var hafnað. Töldu vatnsréttarhafar að með framangreindu væri ekki jafnræði með aðilum gagnvart nefndinni. Matsnefndin kvað upp einróma úrskurð 24. apríl 2007 þess efnis að ekki hefði valdið vanhæfi nefndarmanna að sitja umræddan fund. Kemur fram í niðurstöðu nefndarinnar að nefndin hafi rannsóknarskyldu. Nefndarmenn líti svo á að nefndinni sé frjálst að afla upplýsinga um hvaðeina, sem að hennar dómi kunni að varpa ljósi á það álitaefni, sem henni hafi verið falið að fjalla um. Niðurstaða nefndarinnar verði ekki byggð á upplýsingum sem málsaðilar hafi ekki jafnan aðgang að. Fyrir liggur að stefnendur leituðu ekki atbeina dómstóla til að fá hnekkt framangreindri niðurstöðu matsnefndarinnar um hæfi sitt og hélt vinna matsnefndarinnar því áfram og lauk með úrskurði 22. ágúst 2007. Hér fyrir dómi byggja stefnendur m.a. á að úrskurður matsnefndar verði ekki lagður til grundvallar sem sönnunargagn í máli þessu þar sem matsnefndarmenn hafi verið vanhæfir til meðferðar málsins, sbr. það sem hér að framan greinir. Að mati dómsins eru ekki efni til að fallast á röksemdir stefnenda í þessa veru. Verður að telja að með þeim fundahöldum sem þarna áttu sér stað hafi matsnefndarmenn sinnt rannsóknarskyldu sinni, en ætla verður þeim nokkurt svigrúm til að meta hvernig það verður best gert. Þá má hér hafa nokkra hliðsjón af ákvæði 1. mgr. 69. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þar sem gert er ráð fyrir að skjal sem innhaldi atriði sem óskylt eða óheimilt væri að bera vitni um geti dómari ákveðið að lagt verði fyrir hann í trúnaði og gegn þagnarskyldu. Verður ekki séð að lög um meðferð einkamála geri ráð fyrir að valdi vanhæfi dómara að hafa þannig séð skjal sem trúnaður skal ríkja um. Verður hér fallist á með stefnda að efni orkusölusamnings hans við Alcoa Fjarðaál hf. séu þesskonar upplýsingar sem umræddu ákvæði er ætlað að fjalla um. Er því hafnað að jafnræði málsaðila hafi verið raskað með þessu. Með vísan til þess er að framan greinir er málsástæðum stefnenda um að matsnefnd hafi verið vanhæf til meðferðar málsins hafnað. Með samningi um að fela sérstakri matsnefnd að meta umfang réttinda og verðmæti þeirra felldu málsaðilar, sem og aðrir sem aðild áttu að samningnum deilu sína í sérstakan farveg. Í samningnum er kveðið á um að þegar úrskurður matsnefndar liggur fyrir geti málsaðilar skotið þeirri niðurstöðu til dómstóla. Stefnendur nýttu sér þetta ákvæði, en þeir fara með um það bil 35% þeirra réttinda sem stefndi nýtir við Kárahnjúkavirkjun. Aðrir hafa kosið að una úrskurði matsnefndarinnar. Rétt er þó að nefna að einhverjir munu þeir vera sem ekki gerðust aðilar að samningnum og stefndi hefur enn ekki samið við. Þeir aðilar mun þó vera fáir. Með því að stefnendur gengust undir það með samningi að láta meta réttindi sín með framangreindum hætti þykir einsýnt að í því hafi falist ráðstöfun á sakarefni með margvíslegum hætti sem ekki verði horft framhjá við úrlausn málsins. Verður að fallast á með stefnda að það sé fyrst og fremst úrskurður matsnefndarinnar frá 22. ágúst 2007 sem sé til endurskoðunar hér fyrir dómi og málsaðilar beri á báða bóga sönnunarbyrði fyrir fullyrðingum um að niðurstaða úrskurðarins sé röng að einhverju eða öllu leyti. Kemur þetta skýrt fram í gr. 4.8. í samningnum þar sem segir að úrskurður matsnefndar skuli vera endanlegur og bindandi og verði honum ekki skotið til dómstóla nema eftir því sem um sé mælt í samningnum sjálfum. Eins og áður hefur verið nefnt hafa málsaðilar samið svo að um réttindi þeirra í milli skuli fara eins og um eignarnám hefði verið að ræða. Verður því á því byggt að eignarnámsreglur eigi að gilda við ákvörðun endurgjalds sem og um önnur atriði í lögskiptum aðila. Er fallist á með stefnda að með aðild sinni að samningnum hafi stefnendur játast undir að niðurstaða yrði byggð á framangreindum reglum en í því felst óhjákvæmilega að aðferðir við verðmat munu reistar á þeim réttarheimildum sem til hafa orðið í áranna rás á umræddu réttarsviði. Hafa með því móti orðið til aðferðir við mat á hvað teljist fullt verð í skilningi stjórnarskrár. Er rétt hér í upphafi að fara nokkrum orðum um þessar reglur. Í stuttu máli felst í 72. gr. stjórnarskrárinnar að eignarrétturinn sé friðhelgur og engan mann megi svipta eign sinni nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og skal fullt verð koma fyrir þá eign sem menn eru sviptir. Þá er óumdeilt í málinu að aðeins skuli bætt fjártjón og einnig er í gildi sú meginregla að bætur verða miðaðar við tjón eignarnámsþola en ekki hagnað eignarnema af þeirri framkvæmd sem verður tilefni eignarnámsins. Þá gildir einnig sú regla að frá bótum skuli draga sérhag sem eignarnámsþoli kann að hafa af þeirri framkvæmd sem er tilefni eignarnámsins. Þó málsaðilar hafi um þetta sjónarmið fjallað í málatilbúnaði sínum þykir ekki ástæða til að víkja verulega að því og verður í málinu talið ósannað að stefnendur hafi haft einhvern þann sérhag af eignarnáminu að leiða eigi til frádráttar af bótum til þeirra. Í 23. gr. raforkulaga nr. 65/2003 er fjallað um eignarnám og kemur þar fram í 5. mgr. að um framkvæmd eignarnáms á grundvelli laganna fari eftir almennum reglum. Þá kemur einnig fram að við ákvörðun eignarnámsbóta vegna orkulindar skuli taka sérstakt tillit til óvissu um orkulindina og kostnaðar af leit og vinnslu. Í 11. tl. 3. gr. laganna er hugtakið orkulind skilgreint þannig að það sé náttúruleg uppspretta orku í ákveðnu formi, svo sem vatnsfall, jarðhitageymir, sjávarföll, vindur og sólarljós, en einnig olíu- og gaslindir og kolanámur. Þá þykir rétt að fara nokkrum orðum um eðli þeirra réttinda sem hér eru til umfjöllunar. Í fyrsta lagi þykir rétt að ítreka að í samræmi við 49. gr., sbr. 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 eiga stefnendur fallréttindi vatns fyrir jörðum sínum, en í máli þessu er eingöngu uppi krafa um bætur fyrir not þeirra réttinda. Er því enda ekki haldið fram að það vatn sem ekki rennur lengur um lönd stefnenda yrði fénýtt til annars en orkuframleiðslu. Hér er því ekki rætt um andvirði lands heldur tilgreinda nýtingu á náttúrulegum krafti vatns sem um landið rennur. Sjá má af gögnum þessa máls að þessi réttindi sem áður tilheyrðu stefnendum en nú stefnda virðast ekki hafa verið metin til verðs fyrr en nú þegar til stendur að bæta stefnendum missi þeirra. Verður að fallast á það með stefnendum gegn andmælum stefnda að ekki sé unnt að telja að verðmat umræddra orkunýtingarréttinda verði byggt á söluverði eða fasteignamati jarða, enda sýnt að slíkt verð hefur ekki í raun endurspeglað umræddan nýtingarrétt. Í þessu felst ekki fyrirætlun um að verðhækkun sem stafi af þeirri framkvæmd sem er tilefni eignarnámsins renni til eignarnámsþola, en bann er lagt við slíku í 2. mgr. 140. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Er það mat dómsins að orkunýtingarréttindi séu verðmæt sem slík og að ákvörðun um framkvæmdir kalli fram það verðmæti, óháð því að hvaða marki réttindin hafi ráðið söluverði jarða fram að þeim tíma. Er ekki unnt að fallast á það með stefnda að í þessu felist að verðmæti réttindanna teljist hafa hækkað vegna framkvæmdarinnar í skilningi eignarnámsreglna. Á hinn bóginn er jafnljóst að umrædd verðmæti skila engum arði fyrr en við nýtingu og til nýtingar réttindanna þarf langan og flókinn undirbúning sem staðið getur árum saman. Verður nánar vikið að þýðingu þessa atriðis hér á eftir. Við ákvörðun eignarnámsbóta hefur verið talið að beita skuli, einum af þremur mælikvörðum, mælikvarða söluverðs, mælikvarða notagildis eða mælikvarða enduröflunarkostnaðar. Málsaðilar eru sammála um að síðastnefndi mælikvarðinn eigi ekki við í máli þessu og verður ekki nánar að honum hugað. Hafa þarf í huga að hver þessara mælikvarða byggir á sérstakri aðferð og því varasamt að einblína á heiti mælikvarðans án nánari skoðunar. Telja verður að við mat á verðmæti sem taka á eignarnámi yrði ávallt fyrst litið til söluverðsmælikvarða. Sá mælikvarði verður að mati dómsins talinn ná til þess í fyrsta lagi að fyrir liggi markaðsverð umræddra réttinda. Sé svo má telja það meginreglu að slíkt verð beri að leggja til grundvallar við ákvörðun eignarnámsbóta. Hins vegar þykir dóminum rétt að vekja athygli á að vera kann að ekki liggi fyrir hvert markaðsverð á eign er og söluverð/verðmæti sé áætlað t.d. af dómkvöddum matsmönnum. Kemur þetta augljóslega oftar til þegar markaðir eru þröngir, eins og hér á landi, en þegar fyrir liggur mikill fjöldi kaupsamninga um sambærileg verðmæti. Er það mat dómsins að síðastnefnd aðferð feli einnig í sér beitingu söluverðsmælikvarða. Einungis er litið til notagildismælikvarða þegar sýnt þykir að eiginleg not réttinda, en í því sambandi má ætla að horfa megi til fyrirhugaðra eða jafnvel mögulegra nota, séu eiganda þeirra meira virði en sem nemur söluverði réttindanna samkvæmt söluverðsmælikvarða. Að mati dómsins verður að telja að þegar horft er til þess hvers eðlis þau réttindi eru sem hér eru til umfjöllunar sé unnt að fullyrða að söluverðsmælikvarða yrði beitt um verðmat þeirra hvort sem þau yrðu seld stefnda eða öðrum aðila sem hygðist nýta þau, eða jafnvel að stefnendur hygðust nýta þau sjálfir. Í öllum þeim tilvikum yrði niðurstaða um verðmæti réttindanna hin sama, enda um það að ræða að þau yrðu nýtt sem fullkomin eign þess sem nýtti. Aðalkrafa stefnenda byggir hins vegar á því að þeim beri endurgjald sem nemi nánar tilgreindu hlutfalli af brúttósölutekjum af seldri kílówattstund í virkjun stefnda. Er hér að framan gerð nánari grein fyrir hvernig stefnendur reikna umræddar greiðslur til eingreiðslu. Byggja stefnendur þessa kröfu á því að fyrir hendi sé markaðsverð á nýtingu slíkra réttinda og vísa um það til nokkurra samninga þar sem eigendum vatnsréttinda hafi verið ákveðið slíkt hlutfall af brúttósölutekjum rafmagns. Enginn þeirra samninga sem stefnendur vísa til kveður á um að umræddar hlutfallsgreiðslur séu uppreiknaðar til eingreiðslu sem innt yrði af hendi miðað við það tímamark þegar réttindi voru eða yrðu látin af hendi. Þvert á móti er gert ráð fyrir að greiðslur falli til smám saman á tiltölulegar löngum samningstíma. Í máli þessu liggur fyrir að stefnendur og stefndi sömdu um að verðmat skyldi miðast við fullnaðargreiðslu í eitt skipti fyrir öll. Er það mat dómsins að með samningi sínum hafi stefnendur ráðstafað sakarefninu m.a. um þetta atriði, sem og stefndi. Greiðslu beri að inna af hendi í einu lagi og ber stefndi alla áhættu eða hagnað af verðbreytingum á umræddum réttindum eftir afhendingu. Stefnendur bera á móti enga áhættu eða njóta verðhækkana eftir það tímamark. Liggur fyrir og kom fram í máli matsmannanna, Björns Þorra Viktorssonar, Dans Valgarðs S. Wiium, sem og Birgis Þórs Runólfssonar og Ragnars Árnasonar í skýrslum þeirra fyrir dómi að það væri hugsanlega betri aðferð við ákvörðun endurgjalds fyrir vatnsréttindi að ákveða endurgjald sem hlutfall af söluverði orku, en með slíkri aðferð væri áhættu dreift með ákveðnum hætti til lengri tíma milli virkjunaraðila og vatnsréttarhafa. Það er mat dómsins að þegar litið er til þess sem hér að framan er rakið, og þá ekki síst þess sem hér síðast var sagt, að ekki sé unnt að fallast á með stefnendum að verðmæti vatnsréttinda þeirra verði ákvarðað með þeirri aðferð að uppreikna hlutfall af brúttósöluverði til eingreiðslu eins og aðalkrafa þeirra byggist á. Eru enda engin dæmi sem vísað hefur verið til sem sýna að slíkri aðferð hafi verið beitt í eignarnámsmálum hér á landi eða annarsstaðar. Þá má einnig í þessu samhengi vísa til rökstuðnings matsnefndarinnar um stöðu Kárahnjúkavirkjunar á íslenskum raforkumarkaði og er því hafnað að svo stórri virkjun sem Kárahnjúkavirkjun verði jafnað til þeirra virkjana sem stefnendur vísa til. Má hafa í huga í þessu sambandi að fyrrum eigendur vatnsréttinda í Blöndu sættu sig við verð sem ákveðið var af samningsbundinni matsnefnd sem nokkuð hefur verið fjallað um í máli þessu. Þá eru eigendur um það bil 65% af þeim vatnsréttindum sem nýtt voru með Kárahnjúkavirkjun ekki meðal stefnenda í máli þessu og hefur mikill meirihluti þeirra þegar fallist á niðurstöðu matsnefndarinnar um endurgjald fyrir þau réttindi sem þeir létu af hendi. Er að mati dómsins óraunhæft að horfa algerlega framhjá þessum viðskiptum en líta eingöngu til þeirra dæma sem stefnendur hafa lagt fram og varða vatnsréttindi sem eru að miklum mun umfangsminni. Verður því lagt til grundvallar hér að þau vatnsréttindi sem látin voru af hendi til notkunar í Kárahnjúkavirkjun hafi ekki haft þekkt markaðsvirði. Fallast verður á með matsnefndinni að íslenskur raforkumarkaður sé tvískiptur. Annars vegar sé um að ræða almennan rafmagnsmarkað og hins vegar sölu á raforku til stóriðju. Skiptir hér ekki máli að mati dómsins að ekki er gerð slík aðgreining í lögum, heldur ræðst slíkt af raunverulegum markaðsaðstæðum. Hefur að mati dómsins ekki verið gert líklegt að eftirspurn eftir umræddum réttindum hafi verið fyrir hendi til að framleiða raforku sem seld yrði hærra verði en því sem stóriðja greiðir almennt. Að mati dómsins hefur stefnendum heldur ekki tekist að færa sönnur á að öðrum kaupanda hafi verið til að dreifa sem tilbúinn hefði verið að greiða slíkt gjald fyrir umrædd réttindi, eða að gera líklegt að svo gæti orðið í nálægri framtíð. Það er því mat dómsins að ákvörðun söluverðs hinna umdeildu réttinda skuli vera í samræmi við eignarnámsreglur og ákveðast í eitt skipti fyrir öll á grundvelli þess verðs sem ætla megi að fengist fyrir réttindin að gættu réttu viðmiði um tímamark og aðrar aðstæður. Að mati dómsins leiða þær röksemdir sem stefnendur byggja aðalkröfur sínar á ekki til slíkrar niðurstöðu. Varakröfur stefnenda byggjast á séráliti Egils B. Hreinssonar matsnefndarmanns. Í áliti sínu taldi hann að endurgjald sem greiða ætti vatnsréttarhöfum ætti að lágmarki að nema 10 milljörðum króna en gæti numið allt að 65 milljörðum króna. Liggja kröfur stefnenda sem á þessu áliti eru byggðar á þessu bili og miðast þrautvarakrafan við lægsta mat Egils. Við skýrslugjöf fyrir dómi kom fram með afdráttarlausum hætti að Egill taldi niðurstöðu álits síns vera 10 milljarða króna og væri það að hans mati lágmarksbætur, en efri mörkin gætu að hans mati verið mikið hærri og því hefði hann nefnt einnig hærri tölur. Með hliðsjón af framangreindu eru ekki efni til að taka til greina varakröfur stefnenda. Þá þykir rétt að taka fram hér að dómurinn fellst ekki á þá málsástæðu stefnenda að sú skýringarregla gildi fortakslaust að þegar vafi leiki á um fjárhæð bóta eigi að leggja til grundvallar hæstu fjárhæð sem teflt er fram. Hefur þessi ályktun enga stoð í eignarnámsreglum. Þar er mælt fyrir um þrjá mismunandi mælikvarða og að jafnan skuli leggja þann þeirra til grundvallar sem hæstar gefur bæturnar. Af þessu verður ekki dregin sú víðtæka ályktun að allan vafa skuli ávallt túlka eingarnámsþola í hag. Eru því að mati dómsins engin rök til að byggja á hæstu niðurstöðu Egils B. Hreinssonar á grundvelli framangreindra sjónarmiða. Niðurstaða Egils byggir að meginstefnu á þeirri hugsun að vatnsréttarhafi eigi að fá í sinn hlut svokallaða auðlindarentu, en það sé sá hagnaður sem eftir standi þegar virkjunaraðili hefur fengið nánar tilgreinda ávöxtun á fjárfestingu sína. Aðspurður fyrir dómi hvort hann gæti vísað á sérstakar fyrirmyndir eða hliðastæður við verðmat á erlendum vettvangi kvaðst Egill ekki geta það beinlínis en hugtakið auðlindarenta væri notað beint við svipuð mál í Noregi og þá sem grunnur að verðmæti til skattlagningar. Ekki verður fallist á með stefnendum að með þessari aðferð geti fengist niðurstaða sem er í samræmi við gildandi eignarnámsrétt. Er í séráliti Egils gengið of langt að mati dómsins í að áætla verðmætisaukningu umræddra réttinda til framtíðar og á grundvelli forsendna um ætlað framtíðarsöluverð sem allsendis óvíst er að gangi eftir. Þá er horft framhjá því að réttur viðmiðunartími verðmæta réttindanna er að réttum lögum nálægt áramótum 2005/2006. Er ekki unnt að fallast á að alþekkt sjónarmið um að við eignarnámsmat skuli taka tillit til réttar eiganda til að bíða með að ráðstafa eign sinni, geti leitt til þess að verðmæti réttinda sé marfaldað á grundvelli óljósra spádóma um framtíðarþróun. Má einnig segja um þessa niðurstöðu að með engu móti hafi verið gert líklegt að annar aðili fengist til að greiða framangreinda fjárhæð fyrir umrædd verðmæti hvorki nú né síðar, en það verður að telja grundvöll reglna um eignarnám að ákveða hvert skuli vera rétt verð umræddra réttinda í viðskiptum manna í milli. Kröfur stefnenda eru rökstuddar í stefnum á grundvelli framangreindra sjónarmiða en ekki er í stefnum vísað til röksemda sem styðja aðferðafræði þá sem fram kemur í þeim tveimur matsgerðum dómkvaddra manna sem aflað var undir rekstri málsins hér fyrir dómi. Stendur sú málsástæða ein eftir að stefnendur byggi á því að dómurinn geti innan kröfugerða aðila ákveðið bætur að álitum. Stefnendur breyttu ekki kröfugerð sinni í kjölfar niðurstöðu þess mats sem framkvæmt var að þeirra beiðni og þá ekki á grundvelli þess mats sem stefndi aflaði. Stefndi byggir ekki málatilbúnað á þeirri matsgerð sem hann aflaði en kvaðst telja sér skylt að leggja hana fram í málinu engu að síður. Matsgerð Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar byggir í stuttu máli á aðferð við að reikna út á hvaða bili svokallað „rétt verð“ liggi og nota að því búnu aðferðir svokallaðrar leikjafræði til að skera úr um hver hefði verið líkleg samningsniðurstaða ef aðilar hefðu samið til þrautar. Að mati dómsins stenst umrædd aðferð ekki réttar reglur um mat eignarnámsbóta. Við skýrslutöku fyrir dómi gátu matsmenn ekki gefið dæmi um beitingu sambærilegra aðferða við hliðstætt mat hér á landi eða erlendis. Er það og mat dómsins að forsendur „leiksins“ sé um of einfaldaðar til að líklegt sé að aðferðin gefi rétta niðurstöðu. Skiptir þar mestu að ekki er unnt að fallast á að samningsaðilar séu taldir standa jafnfætis með þeim hætti sem matsmennirnir gera. Þarf að horfa til þess að framlag annars aðilans felur í sér vatnið rennandi í farvegi sínum, en hinn aðilinn leggur fram fjármagn, hugvit og vinnu, auk þess að taka þá fjárhagslegu áhættu sem í verkefninu felst. Verður ekki talið að eins og málatilbúnaði stefnenda í málinu er háttað geti niðurstaða mats Ragnars Árnasonar og Birgis Þórs Runólfssonar hnekkt niðurstöðu matsnefndarinnar. Í málinu er ekki byggt á niðurstöðu Dans Valgarðs S. Wiium og Björns Þorra Viktorssonar og verður niðurstaða því ekki á henni byggð, sbr. 2. mgr. 111. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Rétt er þó að geta þess að dómurinn telur að matsgerðin sé haldin þeim ágalla að í niðurstöðu hennar séu lagðar til grundvallar forsendur sem komu til eftir áhættuskipti, en það er mat dómsins að eftir það tímamark verði ekki horft til annarra breytinga á aðstæðum en þeim sem felast í því að verðmæti réttinda ákvarðast á grundvelli verðlags á matsdegi. Verður nánar vikið að þessu síðar. Samkvæmt framansögðu hefur dómurinn hafnað forsendum fyrir þeim fjárkröfum sem stefnendur hafa uppi í málinu. Einnig hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að matsgerðir dómkvaddra matsmanna hnekki ekki mati hinnar samningsbundnu matsnefndar. Stendur þá eftir að fjalla um málsástæður aðila að því er varðar ágalla á niðurstöðu matsnefndarinnar. Tefla stefnendur fram nokkrum málsástæðum um ágalla á mati matsnefndarinnar. Verður talið að skilja verði málatilbúnað stefnenda svo að tilvísun til framangreindra ágalla geti að þeirra mati stutt málsástæðu þeirra um að dóminum sé kleift innan kröfugerða þeirra að hækka bætur að álitum. Þá liggur einnig fyrir að taka afstöðu til málsástæðna stefnda til stuðnings þeirri kröfu hans að niðurstaða matsnefndarinnar sæti nánar tilgreindri lækkun. Verður fyrst hugað að málsástæðum stefnenda og athugasemdum við niðurstöðu matsnefndarinnar. Í fyrsta lagi byggja stefnendur á því að matsnefnd hafi hvorki byggt mat sitt á sjónarmiðum um markaðsverð né um notagildi réttindanna eða öðrum viðurkenndum reglum um fjárhæð eignarnámsbóta. Telja stefnendur að mat á verðmæti vatnsréttinda sem hlutfall af stofnkostnaði virkjunar feli ekki í sér mat eftir notagildismælikvarða. Dómurinn fellst ekki á þá einföldun á niðurstöðu matsnefndar sem felst í framangreindri málsástæðu stefnenda. Í úrskurði matsnefndar er byggt á sjónarmiði um að verðmæti vatnsréttindanna skuli nema sanngjörnu og eðlilegu hlutfalli af stofnkostnaði virkjunar. Með þessu er gætt ákvæða 23. gr. raforkulaga sem fyrr er rakin og kveður á um m.a. að taka skuli tillit til kostnaðar af hagnýtingu auðlindar við ákvörðun á verðmæti hennar. Sjónarmið þetta á að mati dómsins trausta stoð í þeirri efnislegu staðreynd að verð ákvarðast ekki einungis af framboði heldur einnig eftirspurn. Það leiðir af sjálfu sér að ef verðleggja á vatnsréttindi m.t.t. virkjunar þá er sá tími sem miða skal við sá tími þegar ákvörðun er tekin um virkjun og áætlanir gerðar um arðsemi hennar. Leiðir framangreind regla sem á sér rætur í fyrri matsmálum vegna eignarnuminna réttinda til þess að horft er til verðmætis vatnsréttinda á því eina tímamarki sem getur ráðið úrslitum þegar horft er til þeirrar staðreyndar að umráðataka réttindanna á sér jafnan stað í upphafi framkvæmdar þegar óvissa ríkir um hvernig til tekst. Sú óvissa er á ábyrgð og áhættu virkjunaraðilans en ekki vatnsréttarhafans. Þá verður að mati dómsins einnig að horfa til þess að matsnefndin leit einnig til arðsemismats sem fyrir lá við upphaf framkvæmda og reiknaði sig að þeirri niðurstöðu að það hlutfall stofnkostnaðar sem hún mat sanngjarnt og eðlilegt, 1,4%, samsvaraði því að 17% af ætluðum rekstrarafgangi virkjunarinnar á líftíma hennar kæmi í hlut vatnsréttarhafa. Þykir því einsýnt að matsnefnd ákvað það hlutfall sem hún taldi eðlilegt og sanngjarnt að stefndi greiddi til vatnsréttarhafa af stofnkostnaði virkjunarinnar með hliðsjón af áætlaðri arðsemi virkjunarinnar. Þá kom einnig fram hjá matsnefnd að hún taldi ekki rétt að horfa til nýs arðsemismats frá árinu 2006 sem sýndi verulega lægri arðsemi virkjunarinnar. Vísaði nefndin til þess að rétt væri að stefndi bæri hallann af þessu þar sem hann hefði tekið umráð réttindanna og áhættuskipti orðið. Tekur dómurinn undir þessar röksemdir og telur á sama hátt ekki unnt að leggja til grundvallar forsendur sem byggja á verðmati sem hefur annað tímamark. Hefur stefnendum ekki tekist að sýna fram á að áætlanir stefnda hafi verið óþarflega varlegar á þeim tímapunkti. Er því hafnað málsástæðum stefnenda um ágalla á úrskurði matsnefndar sem byggðar eru á framangreindum forsendum. Þá er því hafnað að matsnefnd hafi lagt sönnunarbyrði á stefnendur um atriði sem nefndinni hafi borið að rannsaka sjálfstætt. Er það álit dómsins að matsnefnd hafi ákveðið rétt tímamark til viðmiðunar ákvörðunar bóta. Þykir rétt að vísa til þess að matsnefndin taldi að ekki hefðu orðið verðbreytingar, umfram almennar verðlagshækkanir, á umræddum vatnsréttindum frá árinu 2002 til loka árs 2005 þegar viðmiðunartímapunktur eignarnámsbóta er. Er horft til þessa við matið. Þá verður að hafna í einu lagi málsástæðum stefnenda um að matsnefnd hafi ekki byggt niðurstöðu sína á réttum eignarnámsreglum, en það er mat dómsins að í engu atriði verði séð að matsnefnd hafi vikið frá þeim sjónarmiðum sem lögð hafa verið til grundvallar á undanförnum árum og áratugum við verðmat eignarnuminna verðmæta. Er það mat dómsins að niðurstaða matsnefndar sé ítarlega rökstudd og í samræmi við eignarnámsreglur og byggð á þeim réttarheimildum sem á réttarsviðinu gilda og verður ekki séð að þær hafi verið ranglega túlkaðar í meðförum nefndarinnar. Á hinn bóginn má hins vegar telja að málatilbúnaður stefnenda hafi að nokkru leyti yfir sér nýstárlegt yfirbragð og röksemdum þeirra og framsetningu málsástæðna verði ekki ótvírætt, að gildandi lögum, að öllu leyti fundinn staður á því réttarsviði sem aðilar eru sammála um að gildi um lögskipti þeirra. Verður því hafnað málsástæðum stefnenda sem byggja á að matsnefnd hafi ekki gætt réttra eignarnámsreglna eða að ágallar hafi verið á störfum nefndarinnar, forsendum eða niðurstöðu að öðru leyti. Þá er það mat dómsins að röksemdir matsnefndar fyrir því að leggja skuli til grundvallar að endurgjald fyrir vatnsréttindi skuli verið 1,4% af stofnkostnaði virkjunarinnar séu sannfærandi og feli í sér sanngjarnt og eðlilegt endurgjald fyrir umrædd vatnsréttindi. Er það mat dómsins að með þeirri greiðslu sem matsnefnd ákvað til hvers og eins vatnsréttarhafa séu að fullu bætt þau réttindi sem stefnendur þessa máls létu af hendi til stefnda með samningi í árslok 2005. Af framangreindu má ljóst vera að dómurinn telur ekki efni til að verða við kröfu stefnda um að niðurstaða úrskurðar matsnefndarinnar sæti lækkun, enda er niðurstaðan að mati dómsins í eðlilegu samræmi við að kostnaður á orkueiningu Kárahnjúkavirkjunar er mun lægri en kostnaður á orkueiningu Blönduvirkjunar, en niðurstaða matsnefndar um þá virkjun hefur að nokkru verið lagður til grundvallar um aðferðafræði og til hans vísað af hálfu stefnda til stuðnings málsástæðum hans um lækkun þeirra fjárhæða sem ákveðnar voru með úrskurði matsnefndarinnar. Þá eru ekki efni til að breyta niðurstöðu matsnefndar um 4,254% álag á grunnbætur til vatnsréttarhafa við Jökulsá á Dal vegna aukins rennslis í Lagarfljóti, frá skurðsenda við Jökulsá í Fljótsdal til sjávar. Má enda sjá að stefndi greiddi stefnendum inn á kröfur þeirra í samræmi við það hlutfall sem matsnefnd lagði til grundvallar í úrskurði sínum en fyrrnefnt álag er reiknað inn í það hlutfall. Með vísan til alls þess sem framan er rakið er það niðurstaða dómsins að staðfesta beri niðurstöðu hinnar samningsbundu matsnefndar um greiðslur til stefnenda. Mat hinnar samningsbundnu matsnefndar á verðmæti umdeildra vatnsréttinda er hér staðfest en í málinu kröfðust stefnendur hækkunar matsins en stefndi lækkunar. Með hliðsjón af þessu verða ekki talin rök til að mæla fyrir um vexti með öðrum hætti en mælt er fyrir um í grein 7.3. í samningi aðila, eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir og rétt að hver aðili beri sinn kostnað af rekstri þess. Dómurinn er kveðinn upp af Halldóri Björnssyni héraðsdómara, Ólafi Ísleifssyni, hagfræðingi og lektor og Óskari Sigurðssyni, hæstaréttarlögmanni og löggiltum fasteignasala. Dómsorð: Stefndi, Landsvirkjun, greiði hér síðar tilgreindum stefnendum fjárhæðir sem hér síðar eru taldar, með almennum vöxtum samkvæmt II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2007 til og með 21. október 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá og með 22. október 2007 til greiðsludags. Í öllum tilvikum skal draga frá dæmdri fjárhæð í samræmi við stöðu hverrar kröfu 22. febrúar 2008 hér síðar tilgreinda innborgun sem innt var af hendi þann dag. Stefndi greiði Sigvarði Halldórssyni og Stefáni Halldórssyni, 59.144.098 krónur að frádregnum 31.110.689 krónum. Stefndi greiði Braga S. Björgvinssyni, Sigurði Björgvinssyni, Jakobi Bjarnari Grétarssyni, Stefáni Snæ Grétarssyni, Elínu Bergljótu Björgvinsdóttur, Stefaníu Katrínu Karlsdóttur, Jakobi Karlssyni, Grétari Karlssyni, Jóni Snædal, Kristjáni Snædal og Gunnlaugi Snædal, 43.710.100 krónur að frádregnum 22.992.173 krónum. Stefndi greiði Önnu Björgu Einarsdóttur og Ragnheiði Ragnarsdóttur, 5.203.350 krónur að frádregnum 2.737.040 krónum. Stefndi greiði Mikael Jónssyni og NBI hf., 2.181.104 krónur að frádregnum 1.147.294 krónum. Stefndi greiði Jakobi Karlssyni, Grétari Urðari Karlssyni og Stefaníu Katrínu Karlsdóttur, 15.179.699 krónur að frádregnum 7.984.751 krónu. Stefndi greiði Þórarni Hrafnkelssyni, Benedikt Hrafnkelssyni og Lárusi Brynjari Dvalinssyni, 6.944.321 krónu að frádregnum 3.652.818 krónum. Stefndi greiði Sigvalda H. Ragnarssyni og Grétu Dröfn Þórðardóttur, 16.998.916 krónur að frádregnum 8.941.687 krónum. Stefndi greiði Jónasi Guðmundssyni, Rúnari Guðmundssyni og Helgu Hallgrímsdóttur, 8.587.484 krónur að frádregnum 4.517.146 krónum. Stefndi greiði Svandísi Sigurjónsdóttur og Guðgeiri Þ. Ragnarssyni Hjarðar, 2.934.220 krónur að frádregnum 1.543.444 krónum. Stefndi greiði Elísi Hrafnkelssyni og Gerði Bjarnadóttur, 11.511.924 krónur að frádregnum 6.055.446 krónum. Stefndi greiði Stefáni Sigurðssyni, 5.076.201 krónur að frádregnum 2.670.158 krónum. Stefndi greiði Benedikt Ólasyni, 54.058.117 krónur að frádregnum 28.435.386 krónum. Stefndi greiði Eiríki Magnússyni, 4.293.743 krónur að frádregnum 2.258.574 krónum. Stefndi greiði Svandísi Skúladóttur, 9.477.531 krónu að frádregnum 4.985.325 krónum. Stefndi greiði Lífsvali ehf., 5.565.238 krónur að frádregnum 2.927.399 krónum. Stefndi greiði Friðriki Kjartanssyni, Sigurbirni Jóhannssyni, Símoni Árnasyni og Emil Jóhanni Árnasyni, 4.078.566 krónur að frádregnum 2.145.387 krónum. Stefndi greiði Guðgeiri Þ. Ragnarssyni, 3.090.712 krónur að frádregnum 1.625.761 krónu. Stefndi greiði Mælivöllum ehf., 15.610.051 krónu að frádregnum 8.211.123 krónum. Stefndi greiði Jóni Helgasyni, Gyðu Árnýju Helgadóttur, Önnu Guðnýju Helgadóttur og Bjarna Helgasyni, 10.475.166 krónur að frádregnum 5.510.096 krónum. Stefndi greiði Eiríki S. Skjaldarsyni, Vilhjálmi Snædal og Þorsteini Snædal, 19.757.083 krónur að frádregnum 10.392.524 krónum. Stefndi greiði Ragnari Sigvaldasyni, 11.864.030 krónur að frádregnum 6.240.660 krónum. Stefndi greiði Sigrúnu Júlíusdóttur, 10.876.176 krónur að frádregnum 5.721.033 krónum. Stefndi greiði Emil Jóhanni Árnasyni, 33.606.602 krónur að frádreginni 17.677.581 krónu. Stefndi greiði Eiríki S. Skjaldarsyni, 9.545.996 krónur að frádregnum 5.021.338 krónum. Stefndi greiði Snæbirni Val Ólasyni, 14.162.503 krónur að frádreginni 7.449.691 krónum. Stefndi greiði Hjarðarhaga ehf., 22.554.372 krónur að frádregnum 11.863.940 krónum. Stefndi greiði Halldóru Hildi Eyþórsdóttur, 7.130.155 krónur að frádregnum 3.750.569 krónum. Stefndi greiði Bláfeldi ehf., 10.572.974 krónur að frádregnum 5.561.545 krónum. Stefndi greiði Katrínu Ásgeirsdóttur, 1.956.147 krónur að frádregnum 1.028.963 krónum. Stefndi greiði Hvannármönnum ehf., 13.468.071 króna að frádregnum 7.084.409 krónum. Stefndi greiði Arnóri Benediktssyni, 5.134.885 krónur að frádregnum 2.701.027 krónum. Stefndi greiði Sigvalda H. Ragnarssyni, 17.497.733 krónur að frádregnum 9.204.072 krónum. Stefndi greiði Helga Árnasyni, 6.582.434 krónur að frádregnum 3.462.460 krónum. Stefndi greiði Birgi Þór Ásgeirssyni, 18.632.298 krónur að frádregnum 9.800.870 krónum. Stefndi greiði Valgeiri Magnússyni, 1.427.987 krónur að frádregnum 751.143 krónum. Stefndi greiði Kjartani Sigurðssyni, 6.073.836 krónur að frádregnum 3.194.930 krónum. Stefndi greiði Gullvör ehf., 37.910.125 krónur að frádregnum 19.941.299 krónum. Stefndi greiði Þorsteini Péturssyni, 3.249.979 krónur að frádregnum 1.709.538 krónum. Stefndi greiði Gunnþórunni Ingólfsdóttur og Jósef Valgarð Þorvaldssyni, 773.928 krónur að frádregnum 407.098 krónum. Hver aðili skal bera sinn kostnað af málinu. |
Mál nr. 161/2007 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. mars 2007. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 11. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hin kærða úrskurðar „og að upphafleg krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu dags. 16. þ.m. um að kærði sæti gæsluvarðhaldi til 24. maí n.k. verði tekin til greina.“ Sóknaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti. Kemur því ekki til álita krafa hans um að gæsluvarðhaldi verði markaður lengri tími en samkvæmt hinum kærða úrskurði. Samkvæmt gögnum málsins er kominn fram sterkur grunur um að varnaraðili hafi átt þátt í innflutningi á umtalsverðu magni hættulegra fíkniefna, þannig að varðað geti við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hliðsjón af þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á að fullnægt sé skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á meðan máli hans er ólokið. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 320/2016 | Kærumál Dánarbússkipti Kaupmáli Vottur | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu F o.fl. um ógildingu tveggja kaupmála á milli A og B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ósannað væri að gætt hafi verið þeirra aðferða við vottun kaupmálanna sem gert væri ráð fyrir í 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Var hinn kærði úrskurður staðfestur þegar af þeirri ástæðu. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 3. maí sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Vesturlands 5. apríl 2016 þar sem tveir kaupmálar milli A og B frá 26.nóvember 2005 voru ógiltir þannig að þeir yrðu ekki lagðir til grundvallar viðskipti á dánarbúi þess fyrrnefnda. Jafnframt var kveðið á um að kaupmálarnirskyldu afmáðir úr kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík. Kæruheimild er sögðvera í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.Sóknaraðilar krefjast þess að kröfum varnaraðila verði hafnað. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar ásamt álagi. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að málinu verði vísaðfrá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar.Sóknaraðilarnir C, D og E létu málþetta ekki til sín taka í héraði. Af þeim sökum brast þau heimild til að kæraúrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar, sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 1. og 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991. Verður kröfumþeirra því vísað frá Hæstarétti.Eins og rakið er í hinum kærðaúrskurði voru kaupmálar þeir, sem varnaraðilar krefjast að verði ógiltir, báðirdagsettir 26. nóvember 2005. Neðan við meginmál skjalanna beggja ogundirskriftir sóknaraðilans B og þáverandi eiginmanns hennar, A, var svofelldurtexti: „Vottar að kaupmála þessum“. Undir textann rituðu nöfn sín og kennitölurá annað skjalið L og N og á hitt M og áðurnefnd N, en allar þrjár störfuðu þærsem hjúkrunarfræðingar á Landspítalanum þar sem A lá sjúkur. Fyrir héraðsdómistaðfestu þær allar að hafa ritað eigin hendi undir skjölin. Aðspurð kvaðst Nekki muna eftir hvort hún hafi verið viðstödd þegar hjónin skrifuðu undirkaupmálana, en taldi líklegra að svo hefði verið. L sagði sig ráma „í þennanatburð“ og minnti að hún hafi verið frammi á gangi en ekki á sjúkrastofunniþegar hún ritaði undir. M kvaðst ekki muna eftir „þessu ákveðna tilviki“ eða„hvernig þetta var“. Það hafi, að hún hélt, gerst tvisvar að hún hafi „vottaðeitthvað svona“. Nánar aðspurð sagðist hún hvorki geta játað né neitað því aðhafa verið viðstödd undirritun hjónanna. Hún hafi eingöngu verið „að staðfestaað það væri rétt manneskja sem væri í rúminu“.Samkvæmt 80. gr. hjúskaparlaga nr.31/1993 skal kaupmáli vera skriflegur og undirritun hjóna staðfest eftiratvikum af tveimur vottum sem skulu vera samtímis viðstaddir og rita nöfn sínog kennitölur á kaupmálann. Orðalag þessarar lagagreinar hefur verið skýrt svoað kaupmáli sé því aðeins gildur að gætt sé þeirra aðferða við vottun hans, semþar greinir, sbr. dóma Hæstaréttar 14. janúar 2008 í máli nr. 668/2007 og 27.maí 2011 í máli nr. 251/2011.Áritun vottanna L, M og N ákaupmálana tvo, sem um er deilt í máli þessu, ber ekki með sér að þær hafiverið samtímis viðstaddar þegar sóknaraðilinn B og A rituðu nöfn sín undirhvorn kaupmála um sig. Að því virtu og með skírskotun til fyrrgreindsvitnisburðar þeirra þriggja fyrir dómi, einkum L og M, verður talið ósannað aðgætt hafi verið þeirra aðferða við vottun kaupmálanna á sínum tíma sem mælt erfyrir um í 80. gr. hjúskaparlaga. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hinskærða úrskurðar staðfest.Sóknaraðilum verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð:Vísað er frá Hæstarétti kröfumsóknaraðilanna C, D og E.Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Fyrrgreindumsóknaraðilum ásamt sóknaraðilanum B verður sameiginlega gert að greiðavarnaraðilum, F, G og H, 125.000 krónur í kærumálskostnað til hvers þeirra umsig.Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 5.apríl 2016.I.Málþetta sem hér er til úrlausnar barst héraðsdómi með bréfi skiptastjóra mótteknu16. júlí 2015 vegna dánarbús A, sem lést 4. janúar 2006. Var málið þingfest 29.september 2015 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 9. marssl.Sóknaraðilarnir H, G og F krefjast þess að tveir kaupmálarmilli A, kt. [...], og B, kt. [...], dagsettir 26. nóvember 2005, skráðir íkaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík [...]. og [...]. nóvember 2005, meðmálsnúmerum X-[...] og X-[...], verði dæmdir ógildir og ekki lagðir tilgrundvallar við yfirstandandi skipti á dánarbúi A. Þess er og krafist aðkaupmálarnir verði afmáðir úr kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík. Jafnframter krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins. Varnaraðilinn B krefst þess að kröfum sóknaraðila verðihafnað. Jafnframt krefst hún málskostnaðar úr hendi sóknaraðila auk álags ísamræmi við a- og c-lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Varnaraðilarnir E, D og C hafa ekki látið mál þetta til síntaka.II.Meðleyfi sýslumannsins í Reykjavík 19. maí 2006 fékk B, ekkja A, leyfi til setu íóskiptu búi, en það leyfi féll niður hinn 15. júlí 2014 er B gekk í hjónabandað nýju. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands hinn 18. mars 2015 vardánarbú A tekið til opinberra skipta og skiptastjóri skipaður. Á fyrstaskiptafundi í búinu 31. mars 2015 voru m.a. lagðir fram tveir kaupmálar, dags.26. nóvember 2005, milli A og B.Samkvæmt öðrum þeirra skyldi jörðin I, [...], áður [...], verða séreignB, en samkvæmt hinum skyldi íbúð að [...] í Reykjavík verða séreign B.Kaupmálar þessir voru skráðir í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík, auk þesssem þeim var þinglýst á viðkomandi fasteignir. Á skiptafundinum var einniglagður fram kaupmáli milli sömu aðila frá 27. nóvember 2005, þar sem sumarhúsin[...] og [...] í [...] voru gerð að séreign B. Sá kaupmáli var hins vegarhvorki skráður né var honum þinglýst á viðkomandi eignir. Á skiptafundinum lét lögmaður sóknaraðila færa til bókar aðumbjóðendur hans áskildu sér rétt til að kanna lögmæti kaupmálanna um I ogíbúðina að [...]. Sóknaraðilar leituðu í kjölfarið til J, rithandarsérfræðingsog fyrrverandi rannsóknarlögreglumanns, og fólu honum að kanna hvort A hefðiundirritað fyrrgreinda kaupmála sjálfur og með eigin hendi eða hvort nafn hanshefði verið ritað á kaupmálana af öðrum. Í skýrslu J, dags. 6. júní 2015, segirm.a. svo: „Við innbyrðis samanburð á hinum véfengdu nafnritunum sem til [A]vísa, er verulegt skriftarlegt misræmi. Þetta misræmi kemur fram í formieinstakra stafa, skriftarhalla, skriftarflæði og áferð. ... Telur undirritaðurað þessi munur verði ekki skýrður öðruvísi en að önnur eða báðarundirskriftirnar stafi ekki frá þeim sem þær vísa til.“ Þá segir svo: „Eins ogað framan greinir, eru öll gögnin í formi ljósrita af óþekktu fjöltaki og afartakmörkuð að gæðum. Þrátt fyrir þessar takmarkanir telur undirritaður að umræddgögn gefi afar sterkar vísbendingar um að hinar véfengdu nafnritanir séusviknar.“ Loks segir svo um samandregnar niðurstöður rannsóknarinnar: „Það erniðurstaða undirritaðs, að afar sterkar vísbendingar bendi til þess að hinarvéfengdu nafnritanir, sem vísa til [A], kt. [...], og tilgreindar eru í liðum1a, 2a, 2b, 3a og 3b hér að framan, séu falsaðar.“Framangreind rannsóknarskýrsla var kynnt erfingjum áskiptafundi hinn 14. júlí 2015. Kom þar fram sú krafa sóknaraðila að umræddirkaupmálar, dags. 26. nóvember 2005, yrðu ekki lagðir til grundvallar við skiptidánarbúsins. Varnaraðilar lýstu hins vegar þeirri afstöðu sinni að kaupmálarnirværu gildir og því ætti að leggja þá til grundvallar við skiptin. Þar sem ekkitókst að jafna þennan ágreining ákvað skiptastjóri með bréfi, dags. 15. júlí2015, að vísa honum til úrlausnar dómsins, með vísan til 122. gr. laga nr.20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Kemur fram í bréfi hans að eftirgreindirséu erfingjar dánarbúsins: B, ekkja hins látna, og sameiginleg börn þeirra H,G, E, D, F, C og K. K mun þó hafa afsalað sér arfi eftir föður sinn og er hannþví ekki aðili að máli þessu.Með vísan til framangreindrar skýrslu J fóru sóknaraðilar ogfram á það við lögreglustjórann á Vesturlandi með bréfi, dags. 31. ágúst 2015,að hann rannsakaði meinta fölsun þeirra tveggja kaupmála sem mál þetta snýstum, auk kaupmálans um sumarbústaðina tvo, dags. 27. nóvember 2005, og eftiratvikum annarra tilgreindra skjala. Fyrir liggur að lögreglustjórinn tilkynntilögmanni sóknaraðila um það með bréfi, dags. 26. október 2015, að rannsókn þessmáls hefði verið hætt, með vísan til 3. og 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Staðfesti ríkissaksóknari þá ákvörðun 25. nóvember sama ár. Við aðalmeðferð málsins gáfu varnaraðilarnir B, E og Daðilaskýrslur, auk þess sem teknar voru símaskýrslur af vitnunum J, L, M og N.III.Sóknaraðilarkveðast einkum byggja kröfur sínar á því að allar líkur séu á því að umræddirtveir kaupmálar hafi ekki verið undirritaðir af A heitnum og hafi því ekki aðgeyma vilja hans til ráðstöfunar umræddra eigna með þeim hætti sem efnikaupmálanna gefi tilefni til. Sé hvað það varði einkum vísað til niðurstöðufyrirliggjandi rannsóknarskýrslu J rithandarsérfræðings, en sóknaraðilar teljiniðurstöðu hennar gefa afdráttarlausar vísbendingar í þá veru. Þannig segi „aðvið innbyrðis samanburð á hinum véfengdu nafnritunum, sem til [A] vísa, erverulegt skriftarlegt misræmi. Þetta misræmi kemur fram í formi einstakrastafa, skriftarhalla, skriftarflæði og áferð“. Í því sambandi vísi J annarsvegar til eldri undirritana A og hins vegar til innbyrðis ósamræmis íundirritunum hans á hina tvo umdeildu kaupmála, sem dagsettir séu sama dag. Aðmati sóknaraðila séu sterkar vísbendingar um að undirskriftir A á umræddakaupmála séu falsaðar og því sé ekki unnt að leggja þá til grundvallar viðbúskiptin.Þá liggi og fyrir að á umræddum tíma, þ.e. í nóvemberlok2005, hafi A legið sjúkur á Landspítalanum, en hann hafi látist [...]. janúar2006. Dragi sóknaraðilar annars vegar verulega í efa að A hafi verið unnt sökumsjúkleika og lyfjagjafar að undirrita sjálfur umrædda kaupmála og hins vegar aðlíkamlegt ástand hans hafi verið með þeim hætti að hann hafi gert sér einhverjagrein fyrir hvers konar skjöl hann væri að undirrita og hvaða réttaráhriffælust í þeim. Telji sóknaraðilar því að færni A til að ráða persónulegum högumsínum og fjármálum hafi á þessum tíma verið verulega skert sökum heilsufarshans og lyfjagjafar.Loks verði að telja að vottun umræddra kaupsmála sé nokkuðábótavant og að hún sé ekki að öllu leyti í samræmi við ákvæði 80. gr.hjúskaparlaga nr. 31/1993, þar sem gerðar séu strangar kröfur um að vottunkaupmála skuli vera með tilgreindum hætti. Hefur hvað það varðar verið lagt tilgrundvallar að kaupmáli sé því aðeins gildur að gætt hafi verið þeirra aðferðavið vottun sem í ákvæðinu greini. Í máli þessu liggi ekkert fyrir um aðvottarnir hafi verið kvaddir til samtímis og að þeir hafi með vottun sinnistaðfest að þeir hafi verið viðstaddir undirritun kaupmálanna, en í vottorðisegir einungis: „vottorð að kaupmála þessum“. Gildi einu í þessu sambandi þóttvottarnir hafi síðar staðfest undirritanir sínar á kaupmálana, enda feli slíktekki í sér staðfestingu á því að skilyrðum 80. gr. hjúskaparlaga hafi veriðfullnægt. Þá hafi vottun skjalanna verið með þeim hætti að í engu hafi veriðgetið um andlegt hæfi A á þeirri stundu. Verði að telja að slíkt hefði veriðeðlilegt, enda hafi slíkur vafi leikið á um hæfni hans til undirritunarumræddra löggerninga að rétt hefði verið að leita til læknis eða annarssérfróðs aðila til að veita álit um líkamlegt atgervi og hæfi A. IV.VarnaraðilinnB vísar til þess að umræddir kaupmálar hafi verið undirritaðir og vottaðir ísjúkrahúsherbergi A og hafi hann ritað nafn sitt þar sem hann hafi legið út afí rúmi sínu. Við undirritunina hafi verið notast við lítið borð sem áfast hafiverið rúminu og sé því eðlilegt að undirritunin líti ekki nákvæmlega eins út ogundirritun við aðrar aðstæður. Vegna þeirra athugasemda sem fram komi írannsóknarskýrslu J sé á það bent að þau gögn sem skýrslan byggist á hafi íöllum tilvikum verið ljósrit eða ljósrit af ljósriti. Við ljósritun tapist bæðigæði og skýrleiki gagna, ekki síst þegar um sé að ræða undirritanir á skjölumsem séu í öllum tilfellum tæplega tíu ára gömul eða eldri. Sé þetta beinlínistekið fram í umræddri skýrslu, auk þess sem tiltekið sé að þetta leiðióhjákvæmilega til þess að niðurstaðan verði ekki afgerandi heldur fremurvísbendingar byggðar á þeim gögnum sem til rannsóknar séu. Ekkert í gögnum málsins bendi til þess að líkamlegt ástand Ahafi haft einhver áhrif á getu hans til að skilja eða skynja það sem fram fór íkringum hann við undirritun kaupmálanna. Þvert á móti bendi gögnin til þess aðhann hafi, ásamt varnaraðila B, óskað eftir vottun kaupmálanna og bendi þaðfremur til þess að hann hafi gert sér grein fyrir efni skjalanna og nauðsyn þessað þau yrðu vottuð. Séu engar vísbendingar um að lyfjagjöf A hafi verið meðþeim hætti að færni hans til að ráða persónulegum högum sínum og fjármálum hafiað neinu leyti verið skert. Í ljósi þess að bæði varnaraðili og vottar hafistaðfest að um undirritun A sé að ræða hvíli sönnunarbyrði á sóknaraðilum um aðA hafi ekki verið fær um að rita undir umrædda kaupmála. Þá sé það ekki mjögsannfærandi málatilbúnaður af hálfu sóknaraðila að byggja bæði á því að umfölsun og skort á gerhæfi hafi verið ræða.Á því sé byggt að vottun kaupmálanna hafi farið fram í fullusamræmi við ákvæði 80. gr. hjúskaparlaga. Kaupmálarnir um I og [...] beri báðiryfirskriftina „Kaupmáli“, auk þess sem orðið komi fyrir í þrígang í textaskjalsins. Í báðum tilvikum hafi tveir aðilar vottað kaupmálann og ritað nafnsitt og kennitölu undir. Loks sé á því byggt að um tómlæti sóknaraðila sé að ræða þarsem þeim hafi verið kunnugt um kaupmálana þegar á árinu 2006 án þess að geraathugasemdir við þá fyrr en nærri tíu árum síðar. V.NiðurstaðaSóknaraðilartelja að bæði valdi það ógildi umræddra tveggja kaupmála að undirskriftir A áþá séu falsaðar og að ekki hafi verið fylgt lögmæltum reglum um vottun þeirra.Eins og áður segir liggur fyrir í málinu rannsóknarskýrsla J, rithandarsérfræðingsog fyrrverandi rannsóknarlögreglumanns hjá ríkislögreglustjóra, sem hann hefurstaðfest fyrir dómi, varðandi vefengdar nafnritanir A undir kaupmála, þar semhann kemst að þeirri niðurstöðu að „afar sterkar vísbendingar bendi til þess aðhinar véfengdu nafnritanir, sem vísa til [A]“ séu falsaðar. Í 80. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 eru gerðar kröfur um aðvottun kaupmála skuli vera með tilgreindum hætti. Þannig skal undirritun hjónaeða hjónaefna vera staðfest af lögbókanda, héraðsdóms- eða hæstaréttarlögmannieða fulltrúa þeirra eða af tveimur vottum, sem skulu vera samtímis viðstaddirog rita nöfn sín og kennitölur á kaupmálann. Neðan við meginmál hinna umdeildukaupmála og undirskriftir A og varnaraðilans B er vélritaður svofelldur texti:„Vottar að kaupmála þessum“. Undir þennan texta rita nöfn sín og kennitölurannars vegar á kaupmálann vegna I þær L og N og hins vegar á kaupmálann vegnaíbúðarinnar að [...] þær M og N, en þær störfuðu allar sem hjúkrunarfræðingar áLandspítalanum þegar A mun hafa verið þar til meðferðar í lok nóvembermánaðar2005. Fram kom í skýrslum þeirra allra fyrir dómi að þær myndu lítt eða ekkieftir atvikum þegar þær rituðu nafn sitt sem vottar í greint sinn. Þannigkvaðst N ekki muna hvort hún var viðstödd þegar aðilar kaupmálanna rituðu nafnsitt á þá eða hvar hún var stödd þegar hún sjálf ritaði nafn sitt. L kvaðstekki telja að hún hefði verið stödd inni hjá sjúklingnum þegar hún ritaði nafnsitt á skjalið. Þetta hefði verið í eina skiptið á hennar starfsferli sem hún ritaðiundir sem vottur og hún hefði örugglega verið frammi á gangi þegar hún ritaðinafn sitt. Hefði hún þá verið að votta að „þetta væri þessi manneskja“. Msagðist ekkert muna eftir því þegar hún ritaði undir, hvorki hvaða sjúklingurátt hefði hlut að máli né við hvaða aðstæður undirritunin fór fram. Hún taldiað það hefði tvisvar gerst á hennar starfsferli á spítalanum að hún hefði veriðbeðin um að rita undir sem vottur og í bæði skiptin hefði hún verið að votta„að þessi einstaklingur, sem er þarna, skjólstæðingur minn þá væntanlega af þvíað hann er sjúklingur þarna, sé sá hinn sami og er í rúminu. Það passi viðkennitölu og nafn.“ Hún hefði því ekki verið að votta neitt efnislega heldurnánast að rétt manneskja væri í rúminu. Þegar allt framangreint er virt, annars vegar niðurstaðafyrrnefndrar skýrslu um að afar sterkar vísbendingar séu um að undirskriftir Aá kaupmálana séu falsaðar og hins vegar að ekki liggur ótvírætt fyrir aðlögmæltra krafna um vottun kaupmálanna hafi verið gætt, verður að telja nægilegafram komið að undirritun og vottun kaupmálanna hafi ekki verið með þeim hættiað þeir geti talist gildir kaupmálar í skilningi hjúskaparlaga nr. 31/1993.Verða því teknar til greina kröfur sóknaraðila um viðurkenningu á því aðumræddir tveir kaupmálar séu ógildir og að þeir verði ekki lagðir tilgrundvallar við yfirstandandi skipti á dánarbúi A, enda verður ekki talið aðmeint tómlæti sóknaraðila varðandi vefengingu þeirra geti neinu breytt í þvítilliti. Samkvæmt þessari niðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður ekki hjá því komist að dæmavarnaraðila A til að greiða sóknaraðilum óskipt málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 450.000 krónur.Úrskurð þennan kveður upp Ásgeir Magnússon dómstjóri.Úrskurðarorð:Tveirkaupmálar milli A, kt. [...], og B, kt. [...], dagsettir 26. nóvember 2005,skráðir í kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík [...]. og [...]. nóvember 2005,með málsnúmerum X-[...] og X-[...], eru ógildir og verða ekki lagðir tilgrundvallar við yfirstandandi skipti á dánarbúi A. Skulu kaupmálarnir afmáðirúr kaupmálabók sýslumannsins í Reykjavík. Varnaraðili, B, greiði sóknaraðilum, H, G og F, óskipt450.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 621/2010 | Kærumál Greiðsluaðlögun Fasteign | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna. Talið var að A hefði tekið áhættu sem ekki hefði verið í samræmi við greiðslugetu hans á þeim tíma sem til fjárskuldbindinganna var stofnað. Með vísan til 3. og 5. tl. 2. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 var því beiðni A hafnað. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. nóvember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2010, þar sem hafnað var beiðni sóknaraðila um að honum yrði veitt heimild til að leita greiðsluaðlögunar fasteignaveðkrafna. Kæruheimild er í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 50/2009 um tímabundna greiðsluaðlögun fasteignaveðkrafna á íbúðarhúsnæði, sbr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á beiðni hans um heimild til að leita greiðsluaðlögunar veðkrafna, sem hvíla á fasteign hans að [...] í Reykjavík. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. |
Mál nr. 383/1998 | Gjaldþrotaskipti Gjöf Fjármál hjóna | Á, eiginmaður H, var eigandi að íbúðinni G þegar hún var seld. Tæpum þremur árum síðar var bú Á tekið til gjaldþrotaskipta. Eina eign búsins var innistæða á bankareikningi. Bar Á að eiginkona sín hefði átt helming íbúðarinnar G og hefði eignarhluta hennar verið varið til kaupa á íbúðinni M og að auki hafi mismunurinn verið lagður inn á bankareikning sem fyrir misskilning hefði verið í nafni beggja. Höfðaði þrotabú Á mál til riftunar á gjöf Á til H. Krafist var frávísunar málsins á grundvelli þess að kröfur væru óskýrar og í ósamræmi hvor við aðra. Var ekki fallist á frávísunarkröfuna. Talið var að greiðslur Á til H hefðu verið gjöf og að kaupmáli milli Á og H hefði ekki verið gerður um gjöf í samræmi við 30. gr. þágildandi laga nr. 20/1923. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að gjöf Á til H væri ógild. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut til Hæstaréttar 11. september 1998 dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu 16. júní 1998 og auk þess úrskurði dómsins 19. mars sama árs, þar sem hrundið var kröfu áfrýjanda um að því yrði vísað frá dómi. Áfrýjandi krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefst hann að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Frávísunarkrafa áfrýjanda er einkum studd þeim rökum að kröfugerð stefnda sé óskýr og að kröfur hans um ógildingu og greiðslu séu ekki í samræmi hvor við aðra. Kröfugerðin sé því andstæð ákvæðum d., e. og f. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi hefur breytt kröfugerð sinni frá því, sem var í fyrra máli aðilanna vegna sömu lögskipta, en því var vísað frá héraðsdómi með dómi Hæstaréttar, sem birtur er í dómasafni 1997, bls. 4. Stefndi krefst í fyrsta lagi ógildingar á gjöf eiginmanns áfrýjanda, Ágústs Sverrissonar, sem fólst í því að hann hafi afhent áfrýjanda fé, er hann fékk fyrir íbúð sína að Garðsenda 12 í Reykjavík samkvæmt kaupsamningi gerðum 25. ágúst 1992. Svo sem fram kemur í héraðsdómi sundurliðar stefndi söluverð íbúðarinnar og greinir frá hvenær greiðslur á því áttu að berast Ágústi eftir ákvæðum kaupsamningsins og í hvaða formi þær voru, en þær námu samtals 6.700.000 krónum. Stefndi kveður sannað með gögnum málsins, að Ágúst hafi gefið áfrýjanda helming þessarar fjárhæðar og krefst því ógildingar á peningagjöf að fjárhæð 3.350.00 krónur. Ekki liggur fyrir hvenær áfrýjandi fékk fé þetta í hendur og miðar stefndi því eftir framansögðu kröfur sínar við þá gjalddaga, sem inna átti greiðslur af hendi samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins. Verður ekki séð að stefndi geti að þessu leyti hagað kröfugerð sinni á annan hátt, þar sem áfrýjandi hefur ekki lagt fram gögn til stuðnings staðhæfingum sínum um að greiðslur til sín hafi ekki borist með þeim hætti, sem stefndi leggur til grundvallar. Stefndi krefst í öðru lagi að áfrýjanda verði gert að greiða sér 2.850.000 krónur ásamt dráttarvöxtum, en þetta er 500.000 krónur lægri fjárhæð en ógildingarkrafan nemur. Skýrist sá mismunur með því, að í héraði krafðist stefndi einnig viðurkenningar á að hann einn væri eigandi peninga, sem lagðir voru á tiltekinn reikning við Búnaðarbanka Íslands á árinu 1993, alls að fjárhæð 1.000.000 krónur, en áfrýjandi væri ekki sameigandi hans að fénu. Svarar helmingur þeirrar fjárhæðar, 500.000 krónur, til greinds mismunar. Verður því að telja þennan hluta kröfugerðar stefnda nægilega skýran til að efnisdómur verði lagður á hann. Samkvæmt þessu er fallist á þá niðurstöðu héraðsdómara í hinum áfrýjaða úrskurði 19. mars 1998, að stefndi hafi með stefnu í héraði bætt úr annmörkum, sem kröfugerð hans í fyrra dómsmáli aðilanna var haldin. Verður úrskurðurinn því staðfestur. II. Svo sem greinir í héraðsdómi var eiginmaður áfrýjanda, Ágúst Sverrisson, þinglýstur eigandi að áðurnefndri íbúð í húsinu að Garðsenda 12, er hann seldi hana. Í skýrslu, sem hann gaf fyrir skiptastjóra stefnda 30. maí 1995, bar hann að „eignahluti konu sinnar” af söluverði íbúðarinnar hafi gengið til kaupa á íbúð að Melhaga 17, sem áfrýjandi keypti á árinu 1993. Að auki hafi mismunur verið lagður inn á reikning í Búnaðarbanka Íslands „sem eign konunnar þótt skráð væri á nafn þeirra beggja hvað hann segir hafa verið á misskilningi byggt.” Í skýrslu fyrir skiptastjóra 28. september 1995 kvað Ágúst áfrýjanda hafa fengið rúmlega helming söluverðs íbúðarinnar að Garðsenda 12, líklega 3.400.000 krónur. Áfrýjandi staðfesti í skýrslu fyrir skiptastjóra sama dag að andvirði íbúðarinnar, 6.700.000 krónur, hafi verið skipt milli sín og Ágústs. Hafi hvort þeirra fengið liðlega 3.000.000 krónur, þegar dreginn hafi verið frá kostnaður og afföll af húsbréfum. Sýknukrafa áfrýjanda er reist á fimm málsástæðum. Í fyrsta lagi að ekki hafi verið um gjöf að ræða, heldur endurgreiðslu á láni eða útborgun á eignarhluta áfrýjanda í fasteign Ágústs að Garðsenda 12. Með vísun til þess, sem áður var rakið, og forsendna héraðsdóms er fallist á, að ljóst sé að umdeildar greiðslur hafi verið gjöf frá Ágústi til áfrýjanda, enda var hann einn þinglýstur eigandi að íbúðinni og hefur áfrýjandi ekki sannað að nein framlög hafi komið úr hans hendi til kaupa á íbúðinni. Í annan stað ber áfrýjandi fyrir sig, að þótt greiðslurnar yrðu taldar gjöf hafi kaupmáli verið gerður um hana 15. mars 1993 og hafi hún því verið gild. Í kaupmála þessum segir að 27,5% fasteignarinnar Melhaga 17 skuli vera séreign áfrýjanda. Með kaupmálanum var verið að kveða svo á, að tilteknir fjármunir, sem virðast hafa verið hjúskapareign áfrýjanda, yrðu eftirleiðis séreign hans, sbr. heimild í 29. gr. þágildandi laga nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna með áorðnum breytingum. Var kaupmálinn því ekki gerður um gjöf með þeim hætti, sem um ræddi í 30. gr. nefndra laga. Af þeim sökum er ekki hald í þessari málsástæðu áfrýjanda. Í þriðja lagi reisir áfrýjandi sýknukröfu sína á því að stefndi sé ekki réttur aðili málsins, því skuldheimtumenn þess, sem lét af hendi gjöf, geti einir leitað endurgreiðslu andvirðis hennar, sbr. 33. gr. laga nr. 20/1923. Gjaldþrotaskipti eru sameiginleg fullnustugerð allra skuldheimtumanna. Orkar því ekki tvímælis að stefndi geti átt aðild að kröfum þeim, sem hann hefur uppi í málinu. Fjórða málsástæða áfrýjanda er sú, að andvirði hafi komið fyrir gjöfina og beri því að sýkna hann af kröfum stefnda. Þar sem áfrýjandi hefur ekki stutt málsástæðu þessa viðhlítandi rökum, verður ekki fallist á hana. Í fimmta lagi ber áfrýjandi fyrir sig að Ágúst hafi haldið eftir nægum efnum til greiðslu skuldbindinga sinna, þrátt fyrir gjöfina. Áfrýjandi hefur engar sönnur fært að þeirri staðhæfingu. Verður því ekki fallist á þessa málsástæðu. Samkvæmt framansögðu verður hvorki fallist á varakröfu áfrýjanda um sýknu né þrautavarakröfu hans um lækkun á kröfu stefnda. Fyrir Hæstarétti var því lýst yfir að við meðferð málsins í héraði hafi stefndi breytt vaxtakröfu sinni í það horf, sem fram kemur í dómsorði héraðsdóms. Stefndi hefur ekki krafist endurskoðunar á málskostnaðarákvæði héraðsdóms. Verður dómurinn því staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hulda Hendrikka Waage, greiði stefnda, þrotabúi Ágústs Sverrissonar, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 1998. Mál þetta, sem tekið var til dóms 19. maí s.l., er höfðað með stefnu útgefinni 16. apríl 1997 og birtri 22. apríl 1997. Stefnandi er þrotabú Ágústs Sverrissonar, kt. 130831-2069, Suðurlandsbraut 30, Reykjavík. Stefnda er Hulda Hendrikka Waage, kt. 100633-4349, Melhaga 17, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði með dómi gjöf Ágústs Sverrissonar til eiginkonu sinnar, stefndu Huldu, á peningum er hann fékk sem greiðslu vegna sölu fasteignar sinnar að Garðsenda 12, Reykjavík, í fyrsta lagi helmingshluta greiðslu að fjárhæð 345.000 krónur sem innt var af hendi við undirritun kaupsamnings 25. ágúst 1992, í öðru lagi helmingshluta peningagreiðslu er hann fékk samkvæmt kaupsamningi 1. október 1992 að fjárhæð 1.000.000 krónur, í þriðja lagi helmingshluta peningagreiðslu er hann fékk samkvæmt kaupsamningi 1. janúar 1993 að fjárhæð 1.000.000 krónur, í fjórða lagi helming af andvirði fasteignaveðbréfs útgefnu 21. ágúst 1992 að fjárhæð 4.355.000. Alls er því krafist ógildingar á gjöf á peningum að fjárhæð 3.350.000. Þess er einnig krafist að viðurkennt verði með dómi að stefnandi sé réttur eigandi allrar innistæðu stjörnubókar nr. 650349 í Austurbæjarútibúi Búnaðarbanka Íslands, sem stofnað var til annars vegar með innborgun að fjárhæð 700.000 krónur 11. maí 1993 og hins vegar með innborgun að fjárhæð 300.000 krónur 6. ágúst 1993. Þá er þess krafist að stefnda Hulda verði dæmd til að greiða þrotabúinu 2.850.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 22. apríl 1997 til greiðsludags. Að lokum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefnda verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða ríflegan málskostnað að mati dómsins. Til vara krefst stefnda þess að dómkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Málavextir Málavextir eru þeir að með kaupsamningi undirrituðum 25. ágúst 1992 seldi Ágúst Sverrisson, eiginmaður stefndu, fasteign sína að Garðsenda 12 hér í borg. Umsamið kaupverð var 6.700.000 krónur og skyldu kaupendur greiða seljanda 2.345.000 krónur í peningum á nánar tilteknum gjalddögum og að auki skyldi kaupandi gefa út fasteignaveðbréf að fjárhæð 4.355.000 krónur, en samkvæmt afsali var veðbréfið gefið út 21. ágúst 1992. Afsal var gefið út 13. maí 1993. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var bú Ágústs tekið til gjaldþrotaskipta 28. apríl 1995 og er frestdagur við skiptin 23. febrúar sama ár. Eina eignin sem komið hefur fram í búinu er innistæða á sparisjóðsbók í Búnaðarbanka Íslands sem skráð er á nafn þrotamanns og stefndu. Innistæðan nam 1.109.705.34 krónum 26. júní 1996. Við skýrslutöku af þrotamanni 30. maí 1995 kvaðst hann vera eignalaus. Hann kvað sig og konu sína hafa átt íbúð að Garðsenda 12, skráða á hans nafn. Eignahluti konunnar hafi gengið til kaupa á íbúð á Melhaga 17 árið 1993, hafi kaupverð verið 7,4 milljónir króna og hafi mismunur verið lagður inn á stjörnubók í Búnaðarbanka Íslands sem eign konunnar en fyrir misskilning hafi hún verið skráð á nafn þeirra beggja. Þrotamaður kvað eiginkonu sína hafa átt einhverja fjármuni sem arf eftir föður sinn sem hafi verið notaðir til kaupa á eigninni að Melhaga. Samkvæmt gögnum málsins voru lagðar 700.000 krónur inn á umrædda stjörnubók 11. maí 1993 og 300.000 krónur 6. ágúst sama ár. Stefnda gaf skýrslu hjá skiptastjóra 28. september 1995. Skýrði hún svo frá að þau hjónin hafi áður átt íbúð í Mávahlíð sem einnig hafi verið eingöngu á nafni Ágústs. Þegar Garðsendaíbúðin var seld hafi lán sem á henni hvíldu verið flutt yfir á fasteign tengdamóður hennar, þar sem kaupandi hafi ekki viljað yfirtaka áhvílandi lán. Stefnda sagði þau Ágúst hafa skipt söluandvirði Garðsendans til helminga og hafi hún notað af því fé til greiðslu kaupverðsins á Melhaga. Stefnda var ekki viss um hvaða peningar voru á stjörnubókinni. Þrotamaður skýrði svo frá hjá skiptastjóra 28. september 1995 að stefnda hafi fengið rúman helming í Garðsenda á móti honum, líklega 3,4 milljónir kr. Þrotamaður mundi ekki eftir ráðstöfun húsbréfa er komu vegna sölu Garðsendans, en hann taldi stefndu hafa fengið eitthvað. Samkvæmt gögnum málsins gerðu Ágúst og stefnda með sér kaupmála 15. mars 1993, en samkvæmt honum varð fasteignin að Melhaga 17 hér í borg séreign stefndu Sama sakarefni og hér um ræðir hefur verið til meðferðar fyrir dóminum áður, sbr. mál nr. E-1426/1996, en því máli var vísað frá með úrskurði uppkveðnum 27. nóvember 1996 og var talið að málshöfðunarfrestur 1. mgr. 148. gr. laga nr. 21/1991 væri liðinn. Með dómi Hæstaréttar Íslands upp kveðnum 3. janúar 1997 var frávísunarúrskurðurinn staðfestur og var að hluta til byggt á því að málshöfðunarfrestur væri liðinn, en að öðru leyti var ekki fallist á að tilteknar kröfur sóknaraðila væru riftunarkröfur í skilningi XX. kafla laga nr. 21/1991 og eigi að sæta frávísun vegna ákvæðis 1. mgr. 148. gr. laganna. Í máli þessu gerði stefnda kröfu um frávísun en henni var hrundið með úrskurði upp kveðnum 19. mars s.l. Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar um ógildingu gjafagernings á því að gjöf Ágústs til stefndu á helmingi af söluverðmæti fasteignar sinnar að Garðsenda 12, sem var hjúskapareign hans, sé ógild og óskuldbindandi fyrir stefnanda og kröfuhafa í þrotabúið, þar sem ekki hafi verið gerður kaupmáli um gjöfina eins og lögskylt er til að gjöfin sé gild og hafi skuldbindingargildi samkvæmt 1. mgr. 30. gr., sbr. 32. gr. laga nr. 20/1923 um réttindi og skyldur hjóna, sbr. nú 72. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993. Krafa stefnanda um að viðurkenndur verði eignarréttur að allri innistæðu stjörnubókar er á því byggð að helmingur innistæðunnar sé vegna gjafar eiginmanns stefndu til hennar sem er ógild og því óskuldbindandi gagnvart stefnanda og kröfuhöfum í þrotabúið. Sú fjárhæð sem greidd var inn á reikninginn var hluti söluverðs fasteignar eiginmanns stefndu að Garðsenda 12 og sé þrotabúið réttur eigandi að allri innistæðunni. Krafa stefnanda um að stefnda verði dæmd til að greiða þrotabúinu 2.850.000 krónur byggir á því að um ógilda gjöf eiginmanns stefndu til hennar sé að ræða sem sé óskuldbindandi fyrir stefnanda og kröfuhafa þrotabúsins. Eiginmaður stefndu og stefnda hafi lýst því fyrir skiptastjóra að stefnda hafi hlotið að minnsta kosti helming söluverðs fasteignarinnar að Garðsenda 12 sem var hjúskapareign hans og greiddi hún ekkert gagngjald fyrir. Hafi því verið um gjöf að ræða. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig að 2.345.000 krónur hafi fengist í peningum fyrir eignina og 4.355.000 krónur í fasteignaveðbréfum. Að teknu tilliti til þess að 1.000.000 króna af söluverði eignarinnar vori lagðar inn á stjörnubókina og krafist er eignarréttar að þeim fjármunum, standi eftir 5.700.000 krónur og er gerð krafa um að stefnda endurgreiði helming þeirrar fjárhæðar eða 2.850.000 krónur. Stefnandi vísar til laga nr. 20/1923, einkum 30. og 32. gr., sbr. 72. gr. laga nr. 31/1993, III. kafla vaxtalaga og 72. gr. og 122. gr. laga nr. 21/1991. Krafa um málskostnað styðst við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnda rökstyður sýknukröfu sína þannig í fyrsta lagi að ekki hafi verið um gjafir að ræða. Stefnda telur sig hafa átt það fé sem hún fékk við skiptingu andvirðis Garðsenda 12. Hún hafi fjármagnað að jöfnu við Ágúst kaup fasteignar er þau áttu að Mávahlíð 45 og þegar sú eign var seld var andvirði hennar notað til kaupa á íbúð að Garðsenda 12. Því hafi ekki verið um gjöf að ræða þegar stefnda fékk af andvirði Garðsenda 12 heldur endurgreiðslu á láni og/eða útborgun á eignarhluta hennar í íbúðinni. Í öðru lagi byggir stefnda á því að hafi verið um gjöf að ræða hafi verið gerður um hana kaupmáli og því sé gjöfin fullgild. Stefnda og Ágúst hafi gert með sér kaupmála 15. mars 1993 þar sem fasteignin Melhagi 17 var gerð að séreign stefndu. Fasteignin hafi verið keypt fyrir þá fjármuni sem Ágúst hafði afhent stefndu og var gerð kaupmálans því staðfesting á þeirri „gjöf” og veitir fulla vernd gagnvart skuldheimtumönnum Ágústs, sbr. 30. gr. laga nr. 20/1923. Í þriðja lagi byggir stefnda á því að stefnandi sé ekki réttur aðili að máli til ógildingar á gjöf milli hennar og Ágústs og beri því að sýkna hana með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Þeir einir geti krafist ógildingar á gjöf sem áttu kröfur á gefanda þegar gjöf var gefin samkvæmt 33. gr. laga nr. 20/1923. Þrotabúið hafi enga kröfu átt á hendur Ágústi þegar hann innti af hendi peningagreiðslur til stefndu. Þrotabú hafi einvörðungu þær heimildir sem fram koma í lögum nr. 21/1991. Stefnandi geti ekki komið fram ógildingu þar sem krafa sú er lá til grundvallar er bú Ágústs var tekið til gjaldþrotaskipta hafi verið fallin niður þar sem kröfuhafi samkvæmt skuldabréfi varð sami aðili og aðalskuldari þess. Hafi krafan því ekki verið til á hendur Ágústi þegar hann afhenti stefndu hluta af andvirði Garðsenda 12. Í fjórða lagi byggir stefnda á því að andvirði hafi komið fyrir „gjöfina”. Hún hafi látið fjármuni þessa af hendi við að kaupa íbúðirnar að Mávahlíð 45 og Garðsenda 12 og hafi þetta verið endurgreiðsla á framlögum hennar. Beri því að sýkna hana með vísan til 33. gr. laga nr. 20/1923. Í fimmta lagi byggist sýknukrafan á því að Ágúst hafi haldið eftir nægum fjármunum til greiðslu skuldbindinga sinna þrátt fyrir „gjöfina”. Leiði það til sýknu með vísan til 33. gr. laga nr. 20/1923. Stefnda mótmælir sérstaklega kröfu um viðurkenningu á eignarrétti á innistæðu stjörnubókar. Sé krafan órökstudd og ósannað með öllu að um sé að ræða fjármuni sem komu frá Ágústi. Fjármunir þeirra hjóna hafi runnið saman og verður fé þeirra ekki aðgreint og bendir stefnda á að hún hafi fengið arf eftir föður sinn nokkrum árum áður. Þá telur stefnda að taka þurfi tillit til söluþóknunar sem Ágúst þurfti að greiða og jafnframt þurfi að taka tillit til affalla af húsbréfum. Stefnda krefst ríflegs málskostnaðar úr hendi stefnanda með vísan til 130. gr. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Telja verður nægilega upplýst í máli þessu að umrædd fasteign að Garðsenda 12 hér í borg hafi verið þinglýst eign Ágústs Sverrissonar og því hjúskapareign hans. Þá hafa stefnda og Ágúst eiginmaður hennar lýst því fyrir skiptastjóra að stefnda hafi fengið í sinn hlut að minnsta kosti helming söluverðs fasteignarinnar. Stefnda hefur hvorki sýnt fram á að um endurgreiðslu á láni hafi verið að ræða né að hún hafi fjármagnað fasteignakaup Ágústs. Ljóst er því að hér var um gjöf að ræða og var ekki gerður kaupmáli um hana eins og boðið er í 30. gr. laga nr. 20/1923, sbr. nú 72. gr. laga nr. 31/1993. Stefnda byggir á þeirri málsástæðu að kaupmáli er stefnda og Ágúst gerðu 15. mars 1993 um fasteignina að Melhaga 17 hér í borg feli í sér staðfestingu á gjöfinni þar sem sú eign var keypt fyrir þá fjármuni sem Ágúst afhenti stefndu. Hér er til þess að líta að Ágúst hefur upplýst að stefnda hafi að hluta notað fjármuni sem hún fékk í arf eftir föður sinn til kaupa á eigninni að Melhaga 17. Verður því ekki talið að umræddur kaupmáli hafi lotið að þeirri gjöf er mál þetta snýst um. Verður þessari málsástæðu stefndu því hafnað. Stefnda reisir sýknukröfu sína einnig á aðildarskorti. Með vísan til 72. gr. og 122. gr. laga nr. 21/1991 verður að telja að stefnandi sé réttur aðili að kröfum á hendur stefndu. Þá verður ekki talið að stefnda geti reist sýknukröfur sínar á 33. gr. laga nr. 20/1923, enda á sú lagagrein einungis við þegar afhending gjafar hefur farið fram með gildum hætti, þ.e.a.s. með kaupmála. Fallast ber á þá málsástæðu stefndu að krafa um viðurkenningu á eignarrétti á innistæðu stjörnubókar sé órökstudd. Ekki hefur verið nægilega sýnt fram á að um sé að ræða fjármuni sem að öllu leyti stafa af sölu Garðsenda 12 og verður ekki hjá því komist að vísa þessum kröfulið frá dómi. Kröfur stefnanda verða að öðru leyti teknar til greina með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ógild er gjöf Ágústs Sverrissonar til stefndu Huldu Hendrikku Waage á peningum samtals að fjárhæð 3.350.000 krónur. Kröfu stefnanda um viðurkenningu á eignarrétti á allri innistæðu stjörnubókar nr. 650349 í Austurbæjarútibúi Búnaðarbanka Íslands er vísað frá dómi. Stefnda, Hulda Hendrikka Waage, greiði stefnanda, þrotabúi Ágústs Sverrissonar, 2.850.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 22. apríl 1997 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 469/2006 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi | Kröfu um að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 var hafnað þar sem dráttur hafði orðið á því að ákæra væri gefin út á hendur honum. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili er í gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum. Hann var fyrst úrskurðaður í gæsluvarðhald 14. apríl 2006 á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, en frá 2. júní 2006 til 14. júlí 2006 á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 7. júní 2006 í máli nr. 294/2006. Með dómi Hæstaréttar 17. júlí 2006 í málinu nr. 378/2006 var staðfestur úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur 14. júlí 2006 um framlengingu gæsluvarðhalds til 25. ágúst sama ár á grundvelli síðastgreinds ákvæðis. Var sérstaklega tekið fram í þeim dómi Hæstaréttar að heimild til gæsluvarðhalds samkvæmt ákvæðinu sé eðli máls samkvæmt háð því að ekki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn máls og það síðan rekið með viðhlítandi hraða. Jafnframt var nefnt að sóknaraðili væri að bíða gagna sem hann hefði óskað eftir erlendis frá. Við fyrri rannsóknargögn hafa nú bæst gögn með upplýsingum frá Belgíu um eigendasögu bifreiðar þeirrar sem notuð var við innflutning umræddra fíkniefna til Íslands. Eins og að framan greinir hefur varnaraðili þegar sætt gæsluvarðhaldi í um fjóra og hálfan mánuð og verði fallist á kröfu sóknaraðila mun varnaraðili að öllu óbreyttu sæta gæsluvarðhaldi í tæplega hálft ár. Þrátt fyrir að varnaraðili sé undir sterkum grun um aðild að umfangsmiklum innflutningi á fíkniefnum verður samkvæmt gögnum málsins ekki annað ráðið en taka hefði mátt ákvörðun um ákæru á þeim tíma sem ákveðinn var með síðastgreindum dómi Hæstaréttar 17. júlí 2006. Við svo búið verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. |
Mál nr. 186/2004 | Gerðardómur Skriflegur málflutningur | P og J, sem ráku félagsbúskap á jörðinni B, gerðu 15. mars 2000 samkomulag um slit á rekstrinum, uppgjör skulda sem tilheyrðu honum svo og um skiptingu eigna. Þá skuldbundu þeir sig til að leggja ágreining um framangreind atriði til úrskurðar gerðardóms. Skyldi gerðardómurinn ljúka skiptum á landi eigi síðar en 15. apríl 2000 og á fasteignum og tækjum 25. sama mánaðar. Um skipan gerðardómsins var tekið fram að í honum sætu lögmenn aðila ásamt oddamanni sem þeir kæmu sér saman um en yrði ella dómkvaddur. Ekki náðist samkomulag um skipun oddamanns og beiddist J þess að dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur skipaði oddamann. Var A skipaður oddamaður í september 2000. Gerðardómurinn lauk störfum í apríl 2002. Höfðaði P í framhaldi af því mál þetta og krafðist þess að gerðardómurinn yrði ógiltur með vísan til þess í fyrsta lagi að gerðarsamningurinn hafi verið útrunninn, í öðru lagi að skipun oddamanns í gerðardóminn hafi verið áfátt og í þriðja lagi að dómurinn sjálfur hafi í mörgum atriðum verið órökstuddur og ekki reistur á gögnum málsins. Að því er snerti fyrstnefnda atriðið var bent á að engin viðmiðunarmörk hafi verið tilgreind varðandi uppgjör á samrekstri aðila. Þá hafi P ekki sýnt fram á að mótmæli hafi komið frá honum varðandi tímamörk um skipun dómsins eða starfstíma hans meðan á málsmeðferðinni fyrir gerðardómnum stóð. Báðir aðilar hafi sett fram kröfur og flutt mál sitt fyrir gerðardóminum og þannig í verki sætt sig við úrskurðarvald hans. Að því er snerti skipun oddamanns hafi skipun A verið samkvæmt 4. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma og hafi P ekki haft uppi athugasemdir vegna þessa. Yrði því að telja að skipun oddamanns hafi verið rétt að formi til. Um gerðardóminn sjálfan var tekið fram að ekki yrði annað séð en að hann væri unninn á grundvelli fyrirliggjandi gagna og í samræmi við 8. gr. laga nr. 53/1989. Hafi P ekki sýnt fram á að gerðardómurinn væri bersýnilega reistur á ólögmætum sjónarmiðum sem leiða ættu til ógildingar hans í heild sinni á grundvelli 6. töluliðar 12. gr. sömu laga. Var kröfu P því hafnað. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 13. mars 2004, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 5. maí sama ár. Var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 11. sama mánaðar með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi krefst þess að ógiltur verði gerðardómur 4. apríl 2002 í máli milli hans og Jóns Ólafssonar um slit á samrekstri þeirra, uppgjör skulda og skiptingu eigna að Brautarholti á Kjalarnesi. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Ber því að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms, sbr. 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 eins og þeim var breytt með 12. gr. laga nr. 38/1994. Málið var skriflega flutt fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum, sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, lést Jón Ólafsson, sem var stefndi í héraði, 14. júní 2004. Mun skiptum ekki lokið á dánarbúi hans, sem tekur því við aðild að málinu hér fyrir dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður dæmist ekki fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 17. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Páli Ólafssyni, kt. 160330-3849, Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík, gegn Jóni Ólafssyni, kt. 260432-2819, Brautarholti 2, Kjalarnesi, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að ógiltur verði með dómi gerðardómur, uppkveðinn 4. apríl 2002, um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna stefnanda og stefnda í Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík. Til vara : 1. Að ógiltir verði með dómi eftirfarandi kaflar í gerðardómi, uppkveðnum 4. apríl 2002, um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna stefnanda og stefnda í Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík: a. kafli I að því er varðar mat á verðmismun milli lands og húseigna sem komu í hlut stefnda annars vegar og stefnanda hins vegar. b. kafli II, 3 að því er varðar rekstur kaffistofu. c. kafli II, 4. Með úrskurði uppkveðnum 15. ágúst 2003 var réttaráhrifum gerðardóms aðila frestað meðan mál þetta er leitt til lykta. Í þinghaldi í málinu 17. september sl. var fallist á beiðni stefnanda um skiptingu sakarefnis þannig að fyrst verði sérstaklega dæmt um aðalkröfu málsins og er sú krafa hér til úrlausnar. Aðilar máls þessa, sem eru bræður, hafa um áratugaskeið rekið félagsbúskap á óðalsjörðinni Brautarholti á Kjalarnesi, Reykjavík. Aðalframleiðslugrein á búinu var mjólkurframleiðsla á árunum 1954-1963. Árið 1967 tóku þeir bræður við jörðinni af foreldrum sínum. Það ár var kúabúskapur lagður niður á jörðinni og framleiðsla hófst á hraðþurrkuðu fóðri, grasmjöli. Árið 1972 hófst framleiðsla á graskögglum, sem síðan var aðalframleiðslugrein á jörðinni næstu áratugina. Um rekstur graskögglaverksmiðju aðila eða annan sameiginlegan búrekstur þeirra var aldrei stofnað neitt formlegt félag. Var reksturinn í nafni og kennitölu þeirra persónulega og á ábyrgð þeirra beggja. Stefndi sett fram ákveðnar athugasemdir við drög að ársreikningi fyrir samreksturinn fyrir árin 1997 og 1998. Athugasemdir stefnda lutu að ýmsum þáttum í rekstrinum eins og nánar er rakið í kröfugerð stefnda fyrir gerðardómi. Hinn 15. mars 2000 gerðu aðilar mál þessa með sér samkomulag um slit á samrekstri og uppgjör skulda sem honum tilheyrðu, svo og um skiptingu eigna. Var þar rætt um skiptingu lands, mannvirkja og hlunninda, uppgjör á samrekstri aðila og skiptingu véla og tækja. Í IV. kafla samkomulagsins sagði að aðilar þess skuldbundu sig til að leggja ágreining um skiptingu eigna og uppgjör skulda og samrekstrar, svo og önnur atriði sem lúta að skiptum aðila, til úrskurðar gerðardóms. Skyldi dómurinn ljúka skiptum á landi eigi síðar en 15. apríl 2000 og skiptingu á fasteignum og tækjum eigi síðar en 25. apríl 2000. Gerðardómur skyldi skipaður lögmönnum beggja aðila og einum oddamanni sem þeir kæmu sér saman um ella yrði hann dómkvaddur. Ekki varð samkomulag með aðilum um skipun oddamanns í dóminn og óskaði stefndi eftir því með bréfi, dagsettu 31. ágúst 2000, til Héraðsdóms Reykjavíkur að skipaður yrði oddamaður gerðardóms. Skipaði dómstjóri Arngrím Ísberg héraðsdómara sem oddamann gerðardóms hinn 6. september 2000. Undir meðferð málsins hjá gerðardóminum var aðilum gefin kostur á að leggja fram greinargerðir og gögn til stuðnings kröfugerðum sínum. Að auki var endurskoðendum aðila falið að fara yfir ágreiningefni um uppgjör samrekstrar þeirra til þess að setja fram sjónarmið um hvernig taka bæri á einstökum álitaefnum. Gerðardómur kvað upp dóm sinn 4. apríl 2002. Í dómsorði var kveðið á um skiptingu óskipts lands, húseigna, véla og annarra eigna þeirra bræðra, auk þess sem stefnanda var gert að greiða stefnda 1.886.752 krónur við uppgjör samreksturs þeirra. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dagsettu 15. apríl 2002, var stefnda tilkynnt að stefnandi mótmælti niðurstöðu gerðardóms í heild sinni og áskildi sér rétt til að fá dóminn ógiltan að hluta eða öllu leyti með málsókn í héraði. Stefnandi telur fyrrgreinda kafla gerðardóms bersýnilega reista á ólögmætum sjónarmiðum og hefur því höfðað mál þetta til ógildingar köflunum, sbr. 6. tölulið. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53, 1989 um samningsbundna gerðardóma. Þá krefur stefnandi stefnda um 21.535.199,50 kr. Sundurliðast krafan svo að annars vegar er krafist 20.000.000 kr. vegna verðmismunar á húseignum og landi sem kom í hlut stefnda annars vegar og stefnanda hins vegar. Málsástæður stefnanda Aðalkrafa stefnanda um ógildingu gerðardóms, uppkveðins 4. apríl 2002, er á því byggð að hann sé haldinn svo alvarlegum ágöllum að formi og efni að hann beri að ógilda í heild sinni samkvæmt 12. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Stefnandi byggir á því að gerðarsamningur hafi verið útrunninn þegar gerðardómur var skipaður og þar af leiðandi hafi hann verið ógildur, sbr. 1. tölulið. 1. mgr. 12. gr. gerðardómslaga. Í "samkomulagi um slit á samrekstri og uppgjöri skulda er honum tileyra svo og skiptingu sameigna" frá 15. mars 2000 komi fram að aðilar séu sammála um að leggja ágreining um efni samningsins til úrskurðar gerðardóms. Þar segir að gerðardómur skuli ljúka skiptum á landi eigi síðar en 15. apríl 2000 og skiptingu á fasteignum og tækjum eigi síðar en 25. apríl 2000. Gerðardómur hafi ekki verið skipaður innan þeirra tímamarka sem samkomulagið áskildi og hafi stefnandi gert fyrirvara um gildi þess sem löglegs gerðarsamnings við upphaf málsmeðferðar. Stefnandi bendir sérstaklega á að forsenda þess að hann léði máls á því að deilur aðila yrðu útkljáðar í gerðardómi hafi verið sú að málsmeðferðin tæki stuttan tíma eða fyrir sumartíð í búrekstri 2000. Sú forsenda hafi verið brostin þegar gerðardómur var loks skipaður um haustið það ár. Gerðarsamningurinn hafi þar af leiðandi ekki heldur staðist kröfur um gildi loforða enda var loforðið sem í samningi aðila fólst tímabundið. Þegar tímamörk loforðsins voru liðin lauk réttaráhrifum þess. Með vísan til alls þessa megi ljóst vera að gerðardómurinn hafi verið kveðinn upp á grundvelli ógilds gerðarsamnings og hafi þar af leiðandi verið ógildanlegur. Einnig er á það bent að samkvæmt samningi aðila skyldi oddamaður dómkvaddur. Það hafi ekki verið gert heldur hafi dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur skipað oddamann að ósk stefnda, þannig að rétts forms hafi ekki verið gætt. Af hálfu stefnanda er á það bent að gerðardómur skuli vera skriflegur, skýr, rökstuddur í meginatriðum og undirritaður af þeim gerðarmönnum sem að dómi standa, sbr. 8. gr. gerðardómslaga. Verulega hafi skort á að gerðardómur uppfyllti þessar kröfur. Því sé dómurinn bersýnilega reistur á ólögmætum sjónarmiðum, sem leiða eigi til ógildingar hans á grundvelli 6. tölulið. 12. gr. gerðardómslaga. Niðurstaðan sé í mörgum tilvikum órökstudd og í engu byggð á staðreyndum eða gögnum málsins og sé því augljóslega reist á ólögmætum sjónarmiðum. Stefnandi leggur áherslu á að sjónarmið um réttaröryggi mæli með þeirri niðurstöðu að ógilda gerðardóminn vegna ofangreindra annmarka enda hafi aðilar afsalað sér því réttaröryggi sem fylgir almennri dómstólameðferð. Þá verði að gera ríkar kröfur bæði til gerðarsamningsins og málsmeðferðar gerðardóms. Málsástæður stefnda Sýknukrafa stefnda, að því er aðalkröfu varðar, er byggð á því að gerðadómurinn uppfylli öll skilyrði laga sem gerð séu til forms og efnis gerðadóma. Engin af þeim skilyrðum 12. gr. laga um samningsbundna gerðardóma nr. 53/1989 sem geta verið forsendur fyrir ógildingu gerðardóms og stefnandi vísar til séu fyrir hendi. Hafa verði í huga varðandi sýknukröfu stefnda að aðalreglan um gerðardóma sé að þeir séu endanleg niðurstaða um sakarefni og að þeim verði að jafnaði ekki hnekkt og sé ógildingu gerðardóma mjög þröngur stakkur skorinn í 12. gr. gerðardómslaganna. Sé því ljóst að mikið þurfi til að koma svo að gerðardómur verði ógiltur. Ákvæði gerðarsamningsins um tímamörk til þess að ljúka úrlausn um einstök atriði hafi eingöngu verið sett fram til viðmiðunar fyrir aðila. Því er mótmælt að það hafi verið forsenda stefnanda fyrir samkomulaginu að gerðardómurinn lyki störfum á framangreindum tímamörkum. Athygli er vakin á því að viðmiðunarmörkin lúta eingöngu að skiptingu lands og skiptingu á fasteignum og tækjum en ekki að uppgjöri á samrekstri aðila eða ákvörðun um fjárhæð sem aðilar skyldu greiða til þess að jafna verðmun á milli fasteigna. Af þessu sé ljóst að þau ágreiningsefni sem stefnandi hafi uppi í málinu hafi ekki þurft að leysa fyrir umrædd tímamörk. Ekki liggi neitt fyrir í málinu um að seinkun á ákvörðun gerðardómsins hafi með einhverjum hætti skaðað hagsmuni stefnanda enda hafi hann nýtt land, fasteignir og tæki samrekstrarins meðan á meðferð gerðardómsins stóð. Þá er á það bent að í gerðarsamningnum sé tekið fram að gerðardómurinn hafi val um það hvort hann ljúki öllum þáttum gerðarinnar í einu eða afgreiði einstaka þætti “eftir því sem efni standa til". Þar sem ekki hafi náðst samkomulag á milli aðila að afgreiða einstök ágreiningsefni fyrir umrædd viðmiðunarmörk hafi það verið ákvörðun gerðardómsins að afgreiða öll álitefnin í einu lagi. Þá verði ekki séð af framlögðum gögnum stefnanda í málinu að mótmæli hafi komið frá stefnanda varðandi tímamörk gerðardómsins meðan á málsmeðferðinni stóð, en samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga um samningsbundna gerðardóma, verði gerðardómur ekki ógiltur nema mótmæli hafi áður komið fram um þau atriði sem málsókn sé reist á, nema mótmælin skipti ekki máli eða afsakanlegt hafi verið að slík mótmæli kæmu ekki fram. Drátt á skipun gerðardómsins megi rekja til þess að lögmenn aðila hafi talið rétt að reyna til þrautar að ná samkomulagi á milli málsaðila áður en gerðardómurinn var skipaður. Einnig hafi aðilar ekki komið sér saman um skipan oddmanns í gerðardóminn og hafi því verið óhjákvæmilegt að málsmeðferðin mundi dragast. Þá verði ekki séð af gögnum málsins að stefnandi hafi gert athugasemd við málsmeðferðina á þessari forsendu. Því er mótmælt að gerðardómurinn sé órökstuddur og að hann byggi í engu á staðreyndum eða gögnum málsins. Þvert á móti liggi fyrir að gerðardómurinn hafi unnið málið á grundvelli þeirra gagna sem til voru um samrekstur aðila og lögð voru fyrir hann. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á nein atriði sem styðji þessa fullyrðingu hans. Á það er einnig bent að í 8. gr. laga um samningsbundna gerðardóma er einungis tekið fram að gerðardómur skuli vera “rökstuddur í meginatriðum". Þá er því mótmælt að sjónarmið um réttaröryggi mæli með því að ógilda gerðardóminn. Málsmeðferð gerðardómsins hafi verið mjög vönduð og aðilum var gefin kostur á að koma að athugasemdum og sjónarmiðum um öll atriði sem deilt var um. Í ljósi þess að um mjög flókið uppgjör hafi verið að ræða var aðilum jafnframt heimilað að fá endurskoðendur sína til þess að leggja fram gögn og sjónarmið til stuðnings kröfugerð. Aðalkrafa stefnanda um ógildingu gerðardómsins er á því byggð að hann sé haldinn svo alvarlegum göllum að formi og efni að hann beri að ógilda í heild sinni samkvæmt 12. gr. laga nr. 53/1989 um samningsbundna gerðardóma. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að gerðarsamningur hafi verið útrunninn þegar gerðardómur var skipaður sem leiði til ógildis hans, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 12. gr. gerðardómslaga. Samkvæmt samkomulagi um slit á samrekstri og uppgjöri skulda er honum tilheyra svo og skiptingu sameigna frá 15. mars 2000 skuldbundu aðilar sig til þess að leggja ágreining um efni samningsins til úrskurðar gerðardóms. Var við það miðað að gerðardómur skyldi skipaður ef aðilar næðu ekki saman um þau atriði sem tilgreind voru í fyrrgreindu samkomulagi þeirra fyrir 20. mars 2000. Tekið var fram að gerðardómur skyldi ljúka skiptum á landi eigi síðar en 15. apríl 2000 og skiptingu á fasteignum og tækjum eigi síðar en 25. apríl 2000, en engin viðmiðunarmörk voru tilgreind varðandi uppgjör á samrekstri aðila. Var þannig ekki gert ráð fyrir því að gerðardómur lyki störfum sínum á svo skömmum tíma enda var raunin sú að dómurinn var ekki fullskipaður fyrr en um haustið 2000. Þá hefur stefnandi ekki sýnt fram á samkvæmt gögnum máls að mótmæli hafi komið frá honum varðandi tímamörk um skipan dómsins eða starfstíma hans meðan á málsmeðferðinni fyrir gerðardómi stóð svo sem tilskilið er samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989. Báðir aðilar settu fram kröfur og fluttu mál sitt fyrir gerðardóminum og hafa þannig í verki sætt sig við úrskurðarvald hans. Verður því ekki fallist á það að ógilda beri gerðardóminn sökum þess að skipun hans hafi ekki farið fram innan tilgreindra tímamarka í gerðarsamningi. Þar sem ekki tókst samkomulag með aðilum um skipun oddamanns í gerðardóminn var leitað til dómstjórans við Héraðsdóm Reykjavíkur um tilnefningu oddamanns í dóminn. Með bréfi dómstjóra dags. 6. september 2000 var tilkynnt um að Arngrímur Ísberg héraðsdómari hefði verið skipaður sem oddamaður í gerðardóminum. Var sú skipun samkvæmt heimild í 4. gr. laga nr. 53/1989 og gerð með sérstöku skipunarbréfi. Þá liggur ekki fyrir samkvæmt gögnum máls að stefnandi hafi haft uppi athugasemdir vegna þessa. Verður því að telja að skipun oddamanns hafi verið rétt að formi til. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á að gerðarsamningur hafi verið ógildur samkvæmt 1. tl. 1. mgr. 12. gr. laga nr. 53/1989. Í gerðardómi er gerð grein fyrir kröfugerðum aðila, lið fyrir lið, og tekin afstaða til hvers liðar með rökstuddum hætti og síðan er niðurstaða gerðardómsins dregin saman í dómsorð. Verður ekki annað séð en gerðardómur sé unnin á grundvelli þeirra gagna sem fyrir hann voru lögð og í samræmi við ákvæði 8. gr. laga nr. 53/1989. Stefnandi hefur ekki rennt nægum stoðum undir þær fullyrðingar sínar að gerðardómurinn sé bersýnilega reistur á ólögmætum sjónarmiðum sem leiða eigi til ógildingar hans í heild sinni á grundvelli 6. tl. 12. gr. gerðardómslaga og er þeirri málsástæðu hafnað. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda í málinu um það að ógiltur verði með dómi gerðardómur, uppkveðinn 4. apríl 2002, um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna aðila í Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík. Rétt þykir að málskostnaður falli niður í þessum þætti málsins. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Jón Ólafsson, skal vera sýkn af aðalkröfu stefnanda, Páls Ólafssonar, um það að ógiltur verði með dómi gerðardómur, uppkveðinn 4. apríl 2002, um slit á samrekstri, uppgjör skulda og skiptingu eigna aðila í Brautarholti, Kjalarnesi, Reykjavík. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 332/2008 | Skaðabótamál Líkamstjón Sératkvæði | Þ var við störf hjá netagerð F, er hann varð fyrir slysi. Þ var ásamt H samstarfskonu sinni að bera gólfhlera í húsnæði F þegar H hrasaði er þau fóru yfir loðnunót sem lá á gólfinu. Hlerinn fór í utanverðan hægri fót Þ sem féll við og slasaðist. Héraðsdómur sýknaði F af bótakröfu Þ. Í dóminum var tekið fram að Þ hefði unnið hjá F í tæpt ár þegar slysið varð. Að færa hlera væri algengt starf og talið fremur einfalt. Óvíst var til hvaða frekari ráðstafana hefði verið unnt að grípa til þess að koma í veg fyrir slys. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn með vísan til forsendna og þeirrar athugasemdar að ekki væri fallist á með Þ að F hefði vanrækt skyldu sína samkvæmt 63. gr. e, laga nr. 52/1997 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, þar sem lagt er á atvinnurekanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi og heilbrigði ungmenna með gerð mats á áhættu sem starf getur skapað þeim. Þ hefði stundað störf hjá F í tæpt ár áður en slysið varð en samkvæmt ákvæðinu skal matið fara fram áður en ungmenni hefja störf og í hvert sinn sem verulegar breytingar eru gerðar á starfsskilyrðum. Þá voru hvorki lög nr. 68/2003 um breytingu á lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr. 426/1999, er lýtur að vinnu unglinga, í gildi á slysdegi. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2008. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna vinnuslyss sem áfrýjandi varð fyrir 16. desember 1997. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. fyrir Hæstarétt til réttargæslu. Fram er komið að við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lög nr. 52/1997 um breytingu á lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum öðluðust gildi 1. október 1997 eða áður en áfrýjandi varð fyrir umræddu slysi. Með þeim bættist meðal annars við síðarnefndu lögin ný grein, 63. gr. e, þar sem lagt er á atvinnurekanda að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja öryggi og heilbrigði ungmenna með gerð mats á áhættu sem starf getur skapað þeim. Í ákvæðinu segir að matið skuli fara fram áður en ungmenni hefja störf og í hvert sinn sem verulegar breytingar eru gerðar á starfsskilyrðum. Ekki er fallist á með áfrýjanda að stefndi hafi vanrækt skyldu sína samkvæmt ákvæði þessu þannig að þýðingu hafi í málinu enda hafði áfrýjandi stundað störf hjá stefnda í tæpt ár áður en slysið varð. Á slysdegi voru hvorki í gildi lög nr. 68/2003 um breytingu á lögum nr. 46/1980 né reglugerð nr. 426/1999 sem áfrýjandi hefur vísað til við flutning málsins fyrir Hæstarétti og lýtur að vinnu unglinga. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þorvaldur Einarsson, greiði stefnda, Fjarðaneti hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur Áfrýjandi varð fyrir slysi við störf sín hjá netagerð Friðriks Vilhjálmssonar hf., sem nú er stefndi, 16. desember 1997. Hann var þá 17 ára gamall og hafði unnið í netagerðinni í tæpt ár. Slysið varð þegar áfrýjandi og samstarfskona hans Hólmfríður Jónsdóttir voru að bera hlera, sem notaður var til að loka einu af mörgum götum í gólfi vinnusalarins þar sem net eru hífð upp til viðgerðar. Hólmfríður féll og fór hlerinn í utanverðan hægri fótlegg áfrýjanda. Hann fann til mikils sársauka og var farið með hann á sjúkrahús. Hlaut hann áverka á hné og eru umsagnir lækna raktar í héraðsdómi. Aðila greinir á um aðstæður á slysstað, þyngd, stærð og staðsetningu hlerans og aðkomu verkstjóra. Húsnæðið hafði verið stækkað og eru tveir hlerar yfir götum í nýja hlutanum, en einn í hinum eldri. Áfrýjandi byggir á því að óforsvaranlegt hafi verið að fela honum að bera um 45 kg þunga og ómeðfærilega byrði og það yfir fyrirferðarmikla nót sem hafi verið á gólfi vinnustaðarins. Telur hann að verkstjórn hafi verið áfátt, og að samstarfskona hans hafi sýnt gáleysi við verkið sem hafi leitt til slyssins. Stefndi byggir á því að aðstæður á vinnustað hafi verið eðlilegar og slysið verði rakið til óhappatilviljunar eða gáleysis áfrýjanda. Hlerinn hafi verið um 25-30 kg og verkið einfalt. Ekki hafi verið þörf tilsagnar verkstjóra og ef þurft hafi að bera hlerann yfir nótina, þá hafi það einungis verið nokkur skref. Hann andmælir því að verkstjórinn hafi boðið áfrýjanda og Hólmfríði að fara sérstaka leið með hlerann, og að Hólmfríður hafi sýnt kæruleysi eða farið óvarlega. Er málsástæðum aðila nánar lýst í hinum áfrýjaða dómi. I Rúm tíu ár voru liðin frá slysinu þegar áfrýjandi og vitni lýstu málsatvikum fyrir héraðsdómi. Áfrýjandi kvað hlerann hafa verið um það bil á miðju gólfi eldri hluta hússins, um 45 kg að þyngd og mjög ómeðfærilegur. Á honum hafi verið hanki eða hankar. Hann hafi borið flekann þannig að hann hélt í hanka, sem hafi verið slitinn og því erfiðara að ná taki á honum. Verkstjórinn hafi beðið þau Hólmfríði að færa hlerann um 10 metra og vísað þeim leiðina yfir loðnunót sem var á gólfinu. Nótin hafi verið glæný og því mikil um sig og yfirborðið límkennt vegna tjöru. Hafi þau borið hlerann á milli sín og gengið áfram samhliða. Hólmfríður hafi ekki gætt sín við burðinn, fest fótinn í netinu og dottið, og hafi hann fengið fallþunga hennar og hlerans á hnéð. Aðspurður taldi hann sig áður hafa borið hlera en ekki við sömu aðstæður og þarna voru. Meðal gagna eru ljósmyndir af húsnæði stefnda, sem teknar voru af stefnda löngu síðar. Áfrýjandi kvað þær ekki gefa rétta mynd af aðstæðum þegar slysið varð, enda sýni þær einkum nýrri enda hússins. Steindór Björnsson staðfesti í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hefði verið verkstjóri á staðnum og séð slysið. Hann tók fram að langt væri um liðið og hann myndi ekki vel eftir atvikum. Hann kvaðst hafa beðið áfrýjanda og Hólmfríði að bera umræddan hlera að opnu gati, sem hann taldi hafa verið við stálhurð á austurvegg nýja hluta hússins. Hann kannaðist ekki við að hafa sagt þeim hvar þau ættu að fara en kvað þetta geta hafa verið um 10 metra leið. Spottar væru á hlerunum til þess að taka þá úr og til þess að bera þá, en hann kvaðst ekki muna hvort spotti á hleranum hafi verið slitinn í umrætt sinn. Hann var ekki spurður sérstaklega um þyngd hlerans, en kvað lögregluna hafa tekið umræddan hlera til að vigta, og kvað alla hlerana í nýja húsinu hafa verið sambærilega að þyngd. Síðar í yfirheyrslunni kom hins vegar í ljós að hann vissi ekki hvenær hlerinn var vigtaður þar sem hann var þá að vinna í öðru húsi. Hann taldi ekkert net hafa verið á gólfinu þegar slysið varð og hafi áfrýjandi runnið í bleytu og dottið með hlerann „af því að þau voru með hann á vitlausum stað.“ Hann minntist þess ekki að Hólmfríður hefði dottið. Farið hafi verið með áfrýjanda á sjúkrahús til að láta skoða hann, hann hafi verið í hálfgerðu losti. Hann kvaðst ekki muna hvað áfrýjandi hefði verið lengi frá vinnu, „hann var bara með læknisvottorð.“ Hólmfríður Jónsdóttir kvað atvikið hafa orðið í eldri hluta hússins og sæist staðurinn ekki á þeim myndum sem væru í málinu. Fram kom að hlerarnir í nýja og gamla hlutanum hefðu ekki verið eins. Það væru aðeins minni göt í gólfi eldri hlutans og aðeins einn hleri í þeim. Hún taldi þau hafa flutt hlerann að eigin frumkvæði. Þau hefðu verið að fara yfir nót sem var á gólfinu. Hún kvaðst ekki muna hvernig nót þetta var, eða hvort hún hefði verið blaut, en taldi að eitthvað nýtt net hefði verið í henni. Áfrýjandi hafi gengið á hlið, hún hafi flækt sig í nótinni og dottið á hlerann, sem hafi farið í hné áfrýjanda og hafi hann dottið líka. Hefði hann fundið „rosalega mikið til.“ Kvaðst hún ekki geta sagt til um þyngd hlerans, þetta hefði verið þykkur tréhleri, hún væri ágætlega handsterk en myndi ekki hafa farið langt með hann. Hún hefði margoft tekið þátt í að bera svona hlera, en það hefðu þó yfirleitt verið karlmennirnir á vinnustaðnum sem hefðu annast slík verk. Hún taldi sig hafa haldið undir hlerann. Hún kvað vera auðvelt að flækja sig í svona neti og detta, hún hefði ekki gætt að því að lyfta fótunum nógu hátt og taldi það hafa verið klaufaskap í sér. Ásmundur Helgi Steindórsson var vitni að slysinu. Hann taldi það hafa atvikast þannig að Hólmfríður hefði flækt sig í neti eða einhverju á gólfinu og hrasað. Greinilega hefði eitthvað alvarlegt komið fyrir því áfrýjandi hefði verið mjög kvalinn. Taldi hann slysið hafa orðið á mörkum gamla og nýja hluta hússins. Hann kvaðst ekki geta sagt til um þyngd hlerans en vegna umfangs hefði hann verið tveggja manna tak. Nótin gæti hafa risið um 40-60 cm frá gólffleti. Hann minnti að áfrýjandi hefði gengið afturbak og Hólmfríður áfram er þau báru hlerann. Hann taldi að verkstjórinn hefði beðið þau að færa hlerann, en minntist þess ekki að neinn hefði skipt sér af því hvar þau fóru, ekki hefði verið neitt val um það. II Vinnueftirliti ríkisins var ekki tilkynnt um slysið og fór engin rannsókn fram fyrr en löngu síðar. Í matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis 30. ágúst 2006 er haft eftir áfrýjanda að hann hafi verið frá vinnu í um fjórar vikur eftir slysið. Var tímabundin örorka metin samtals níu vikur. Í vottorði sjúkrahússins kemur fram að honum hafi verið ráðlögð hvíld eftir slysið. Önnur læknisfræðileg gögn liggja ekki fyrir um óvinnufærni eftir þetta slys. Af framburði verkstjóra stefnda og annarra vitna er ljóst að áfrýjandi hefur fundið mikinn sársauka við slysið og var farið með hann rakleitt á sjúkrahús. Verkstjórinn mundi ekki hversu lengi áfrýjandi hefði verið frá vinnu. Hann kvaðst ekki hafa hugsað út í að tilkynna Vinnueftirlitinu um það. Stefndi hefur byggt á því að áfrýjandi hafi einungis verið frá vinnu í nokkra daga og slysið hafi ekki verið svo alvarlegt að þörf hafi verið á að tilkynna það. Þá séu aðstæður á vinnustað nægilega upplýstar og hafi skortur á rannsókn því engin áhrif á sönnunarstöðu í málinu. Leggja má til grundvallar að áfrýjandi hafi verið frá vinnu á um fjórðu viku. Á þeim tíma sem slysið var hvíldi sú skylda á vinnuveitanda, samkvæmt 2. gr. reglna um tilkynningu vinnuslysa nr. 612/1989 sem sett var með stoð í 81. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum áður en þeirri grein var breytt með lögum nr. 68/2003, að tilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins ef það orsakaði fjarveru starfsmanns í einn eða fleiri daga. Stefnda bar því að tilkynna slys þetta. Þar sem það var ekki gert, verður stefndi að bera halla af óvissu vegna ágreinings um málsatvik og aðstæður á vinnustað og verða fullyrðingar áfrýjanda lagðar til grundvallar um slík vafaatriði. Að framangreindu virtu verður að miða við það að verkstjóri stefnda hafi lagt fyrir áfrýjanda og samstarfskonu hans að færa hlerann. Ekki er sannað að sami eða sambærilegur hleri hafi verið vigtaður, og er því lagt til grundvallar að hann hafi verið um það bil 45 kg þungur og ómeðfærilegur. Upplýst er að verkstjórinn sá slysið og hefur hann því fylgst með áfrýjanda og samstarfskonu hans leggja af stað með hlerann yfir loðnunót sem var á gólfinu. Umdeilt er hvort hann mælti fyrir um leiðina, en hann virðist ekki hafa viðhaft neinar leiðbeiningar eða aðvaranir vegna verksins. Ekki er upplýst í málinu hver tilgangur þess var að færa hlerann og einnig er óljóst hvort aðrar leiðir voru færar með burðinn. Nótin virðist hafa verið nokkuð mikil um sig, óslétt og stöm. Um er að ræða vinnustað sem fellur undir ákvæði laga nr. 46/1980. Markmið laganna og stjórnvaldsreglna samkvæmt þeim er að tryggja öryggi starfsmanna og forða líkamstjóni. Í 2. mgr. 3. gr. reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða er mælt svo fyrir að vinnurými skuli skipulagt með hliðsjón af starfsemi og að umferðaleiðir skuli vera greiðar. Sambærilegt ákvæði er í 4. gr. reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar. Augljóslega er almennt varhugavert að ganga yfir net eins og hér er lýst og þá sérstaklega með þunga og ómeðfærilega byrði. Þrátt fyrir eðli starfsemi stefnda bar honum að gæta framangreindra fyrirmæla og verður hann að bera halla af því ef ekki mátti fara að með öðrum og öruggari hætti en þarna var gert. Upplýst er að slysið varð vegna þess að samstarfskonan datt. Kveðst hún hafa flækt sig í nótinni af því að hún hafi ekki gætt þess að lyfta fótunum nógu hátt. Hún þekkti vel til neta og aðstæðna og verður að meta þetta henni til gáleysis. Augljós orsakatengsl eru á milli þess hvernig hún bar sig að og slyssins. Í sjálfu sér var um einfalt verk að ræða en bæði hún og verkstjórinn máttu gera sér grein fyrir hættu sem því fylgdi að láta fólk rogast með þunga byrði yfir fyrirferðamikið net. Áfrýjandi var 17 ára gamall, en ekkert liggur fyrir um stærð hans eða líkamsburði á þessum tíma. Hefur hann lýst því að hann hafi ekki haft gott tak á hleranum og er óljóst hversu vel hann réði við burðinn. Á vinnuveitendum hvílir sérstök skylda að því er lýtur að öryggi og heilbrigði ungmenna sem þeir ráða til starfa, sbr. 63. gr. e. laga nr. 46/1980, sem breytt var með lögum nr. 52/1997, en í athugasemdum með frumvarpi var þá vísað til tilskipunar nr. 94/33/EB um vinnuvernd barna og ungmenna og fleiri alþjóðlegra skuldbindinga ríkisins. Eru börn og ungmenni sérstakur áhættuhópur á vinnumarkaði. Áfrýjandi gekk til verksins samkvæmt fyrirmælum verkstjóra stefnda. Þó að um einfalt verk væri að ræða verður að telja óforsvaranlegt af verkstjóra að láta ungmenni sinna því eins og vinnuaðstæður voru. Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri 7. desember 2006. Stefnandi er Þorvaldur Einarsson, Marbakka 14, Neskaupstað. Stefndi er Fjarðanet hf., Strandgötu 1, Neskaupstað. Vátryggingafélagi Íslands er stefnt til réttargæslu. Stefnandi krefst að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir 16. desember 1997. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Ekki eru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfu stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Til vara krefst hann þess að sök verði skipt í málinu og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar kröfur. Í stefnu er krafist skaðabóta að fjárhæð 2.680.915 krónur, en samkomulag varð um að skipta sakarefni skv. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 91/1991 þannig að fyrst verði dæmt um skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandi var við störf hjá netagerð Friðriks Vilhjálmssonar hf., sem nú er stefndi Fjarðanet hf., 16. desember 1997 er hann varð fyrir slysi. Slysið vildi þannig til að stefnandi var að bera gólfhlera ásamt Hólmfríði Jónsdóttur samstarfskonu sinni í húsnæði netagerðarinnar. Hlerinn var til þess að loka gati á gólfi í verksmiðjuhúsnæðinu, en net voru tekin upp í gegnum göt á gólfinu til að unnt væri að gera við þau. Í stefnu er hlerinn talinn vera um 45 kg. Stefnandi kveður þau Hólmfríði hafa farið yfir loðnunót sem hafi legið á gólfinu. Hólmfríður mun hafa hrasað og hlerinn farið í utanverðan hægri fót stefnanda sem féll við. Stefnanda var ekið á heilsugæslustöðina í Neskaupstað. Stefnandi, Þorvaldur Einarsson, kvað verkstjóra stefnda, Steindór Björnsson hafa sagt við sig og samstarfskonu sína, Hólmfríði Jónsdóttur, að sækja umræddan hlera. Þau hafi gengið út á hlið með hlerann og þurft að ganga nokkra metra. Er þau voru að velja sér stað til að fara yfir nótina sem lá á gólfinu hafi verkstjórinn sagt þeim að koma „hérna yfir“. Þegar Hólmfríður var að stíga upp á nótina hafi hún fest fótinn í henni og hrasað, með þeim afleiðingum að hún datt og hlerinn lenti við utanvert hné stefnanda. Þorvaldur kvaðst hafa unnið í netagerðinni frá því í byrjun árs 1997. Hann sagðist örugglega hafa gert þetta áður en ekki við sömu aðstæður. Inntur eftir því hvort hann hafi fengið fyrirmæli um hvernig hann ætti að vinna umrætt starf kvaðst hann ekki hafa fengið þau, önnur en að hann ætti að fara yfir netið á þeim stað sem verkstjóri mælti fyrir um. Stefnandi kvað netið sem þau þurftu að fara yfir hafa verið nýtt, en ný net væru mikil um sig og tjörulöguð þannig að þeim hætti til að límast við skó. Steindór Björnsson sem var verkstjóri umræddan dag, kvað gólfið hafa verið blautt þannig að stefnandi hafi runnið og dottið. Ekki hafi verið nein nót á gólfinu, heldur hafi verið búið að taka hana upp og átt að loka gatinu í gólfinu með hleranum. Ekki hafi verið unnt að loka gatinu nema nótin væri farin af gólfinu. Steindór kvaðst hafa sagt þeim að loka fyrir gatið en ekki hvaða leið þau ættu að fara með hlerann. Hann kvað þau hafa verið að vinna í loðnunót en kvaðst ekki muna hvort hún hafi verið gömul eða ný, þá kvaðst hann ekki kannast við að það hafi verið tjara í nótinni. Steindór kvað þau hafa þurft að ganga um það bil tíu metra með hlerann. Steindór kvað Þorvald hafa borið svona hlera áður. Þeir sem voru næstir í hvert sinn hafi tekið hlerana en reynt hafi verið að loka götunum strax eftir notkun svo að ekki skapaðist hætta af þeim. Steindór kvað Vinnueftirlitið ekki hafa gert athugasemdir við hlerakerfið og væri það ennþá óbreytt. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa hugsað út í að tilkynna Vinnueftirlitinu um slysið. Steindór kvaðst hafa unnið hjá Fjarðaneti frá 1986. Hólmfríður Jónsdóttir, samstarfskona stefnanda í netagerðinni og frænka hans, sagði þannig frá að þau hafi verið að gera við nót, sennilega loðnunót, og eitthvert nýtt net hafi verið í henni. Loðnunótir væru meiri um sig en síldarnótir einkum ef nýtt net væri í þeim, en hún kvaðst ekki muna hvort það hafi verið tjara í nótinni. Hólmfríður kvað þau hafa ákveðið sjálf að færa hlerann til þess að hann yrði ekki fyrir, netið hafi ennþá legið niður um götin á gólfinu og ekki verið mögulegt að loka. Hólmfríður kvaðst hafa flækt fæturna í netinu og dottið á hlerann þannig að hann hafi lent við hnéð á Þorvaldi. Innt eftir því hvort hún hafi hugsanlega sýnt af sér einhverja óvarkárni þegar hún bar hlerann sagði hún „nei, bara klaufaskapur að lyfta ekki löppunum nógu hátt til þess að komast yfir, þetta er bara mín sök að fara ekki kannski meira gætilega, en kannski ekkert annað.“ Hólmfríður kvaðst hafa unnið í netagerðinni frá 1987. Hún kvaðst oft hafa tekið þátt í að bera hlera og alveg örugglega einhvern tímann með Þorvaldi. Hún kvað starfsmenn hafa gert það sem þurfti og ekki alltaf beðið eftir skipunum. Hólmfríður kvað auðveldlega hafa verið hægt að flækja lappirnar í neti og detta, og sagði fólk oft hafa dottið um net. Þá kvaðst hún oft hafa dottið á gólfinu blautu og meitt sig. Ásmundur Helgi Steindórsson, fyrrum starfsmaður stefnda og sonur Steindórs Björnssonar, kvaðst hafa séð slysið gerast. Hólmfríður hafi flækt sig í neti og hrasað en Þorvaldur fengið hlerann ofan á fótinn. Ásmundur sagði að sig minnti að þau hafi borið hlerann að beiðni verkstjórans, en ekki hafi verið neitt val um hvaða leið þau fóru og mundi hann ekki eftir að nokkur hafi skipt sér af því. Ásmundur kvað hlerann hafa verið þungan, tveggja manna tak. Ásmundur kvað alla starfsmenn hafa gengið jafnt í að koma hlerunum fyrir þegar þess þurfti. Samkvæmt læknisvottorði Björns Magnússonar dags. 4. janúar 2006 leitaði stefnandi á heilsugæslu 16. desember 1997 vegna verkja í hægra hné. Var honum ráðlögð hvíld frá vinnu. Vegna viðvarandi óþæginda framkvæmdi Júlíus Gestsson bæklunarlæknir liðspeglun af hnéliðnum í mars 2000. Í vottorði Júlíusar dags. 18. mars 2006 kemur fram að við skoðun hans 23. mars 2000 hafi verið óstöðugleiki á liðböndum innanvert á hnénu, við sveigju á fótlegg út á við, og eymsli yfir liðbili innanvert á hnénu. Við liðspeglunaraðgerð var talinn vera vægur óstöðugleiki á liðböndum innanvert á hnénu. Í aðgerðinni sáust brjóskójöfnur og sprunga í brjóski innanvert á liðfleti hnéskeljarinnar, þá benti skoðun til slaka á liðböndum innanvert aftan til í hnénu. Klippt var á bandvefsstreng og ofan í slímhúðarfellingu í liðpoka. Samkvæmt vottorðinu lýsti stefnandi áframhaldandi óþægindum eftir aðgerðina. Stefnandi leitaði aftur til Júlíusar Gestssonar 11. janúar 2002 og lýsti því að hann hefði fengið nýjan áverka 12. desember 2001 og þótt eitthvað bresta í hnénu. Við skoðun reyndist hægri lærvöðvi rýrari, þá var hann talinn hafa tognað á liðbandi innanvert á hnénu. Gerð var liðspeglunaraðgerð 22. mars 2002 og staðfestur slaki á liðböndum innan á og aftan til á hnénu, en það voru ójöfnur í brjóski innan til á liðfleti hnéskeljar og bólguerting í liðklæðningu aðlægt því svæði. Ójöfnur í brjóski og bólgubreytingar í liðpoka voru jafnaðar með þar til gerðu verkfæri. Þá var stefnandi skoðaður hjá Júlíusi 23. apríl 2003 vegna óþæginda frá hnénu eftir að hafa fengið snúningsáverka á hnéð. Staðfestur var bólguþroti á hnénu með eymslum innanvert. Talið var að um væri að ræða tognun. Samkvæmt fyrrgreindu vottorði Björns Magnússonar var vökva tappað úr hné stefnanda 22. mars 2004. Þá var hann skoðaður af Sveinbirni Brandssyni í janúar 2004, samkvæmt vottorði hans 9. febrúar 2006, og gerð speglun á hnénu 27. febrúar 2004. Þá sást að stefnandi var með umtalsverðar skemmdir á hnéskel. Var „allt laust hreinsað upp.“ Innri liðþófi var eðlilegur, liðfletir og krossbönd. Ytri liðþófi hins vegar aðeins ójafn og var hann snyrtur til. Stefnandi aflaði mats frá Jónasi Hallgrímssyni lækni vegna slyssins í desember 1997 og annars slyss sem hann varð fyrir 12. desember 2001. Matsgerðin er dagsett 30. ágúst 2006 og niðurstaðan sú að stefnandi hafi í vinnuslysinu 16. desember 1997 hlotið sjö stiga varanlegan miska og 10% varanlega örorku. Réttargæslustefndi hafnaði bótaskyldu með bréfi dags. 7. nóvember 2006. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi telur að rekja megi slysið til saknæmrar háttsemi starfsmanna Netagerðar Friðriks Vilhjálmssonar hf. Augljóst megi vera að gálaust sé að ætla ungum starfsmönnum að rogast með níðþungan gólfhlera yfir loðnunót sem sé óslétt og til þess fallin að hrasa um. Þeim sem annaðist verkstjórn á staðnum hafi mátt vera ljóst að í því fælist slysahætta að ætla stefnanda og samstarfskonu hans að rogast með þennan níðþunga hlut yfir nótina. Það gildi einu hvort gáleysi starfsmannsins og/eða starfmannanna sé metið stórfellt eða ekki, stefndi beri ábyrgð skv. reglum íslensks réttar um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna, sem sýni af sér þá óvarkárni sem leiði til slyss. Stefnandi kveðst byggja á að samstarfskona hans hafi sýnt af sér gáleysi við framkvæmd verksins. Þá beri sérstaklega til þess að líta að stefnandi hafi verið óvanur starfinu enda hafi hann nýlega hafið störf í netagerðinni er slysið varð, auk þess að vera mjög ungur að árum. Verði því ekki metið honum til sakar að hann hafi ekki áttað sig á þeirri hættu sem stafaði af framkvæmd verksins. Stefnandi kveðst telja að aðalorsök slyssins hafi verið sú að verkstjórn hafi verið áfátt. Stefnandi byggir einnig á því að frágangur á vinnustaðnum hafi ekki verið sem skyldi. Stefnandi vísar um þetta til laga nr. 46/1980 og reglna nr. 499/1994 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Stefnandi telur stefnda bera hallann af vafa um það hvernig atvik og aðstæður hafi verið þar sem láðst hafi að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins og lögreglu eins og skylt var lögum samkvæmt. Stefnandi kveður slys það sem hann varð fyrir hafa víðtæk áhrif á líkamlegt ástand hans og getu til að starfa og sinna áhugamálum sínum. Afleiðingar slyssins liggi fyrir í matsgerð. Þar sem réttargæslustefndi hafi fyrir hönd stefnda hafnað bótaskyldu vegna afleiðinga slyssins, sé málshöfðunin nauðsynleg. Stefnandi styður kröfur sínar við lög nr. 50/1993, með síðari breytingum, og almennar ólögfestar reglur íslensks réttar um skaðabætur, þar með taldar reglur um vinnuveitendaábyrgð. Einnig vísar stefnandi til laga nr. 46/1980 og stjórnsýslureglna sem reistar séu á þeim lögum. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. þeirra. Stefndi telur að aðstæður á vinnustað hafi verið eðlilegar og ekkert frábrugðnar aðstæðum á hefðbundnum vinnudegi við þá vinnu sem stunduð var. Loðnunótin hafi verið komin upp á efri hæð og lokið við að skola úr henni. Gólf hafi því verið blautt og aðstæður augljósar þeim sem þarna voru staddir. Stefndi bendir á að stefnandi hafi orðið fyrir öðru slysi þann 12. desember 2001, þar sem hann snéri upp á hægri fót og varð fyrir skaða á hægra hné. Jafnframt hafi hann orðið fyrir snúningsáverka á sama hné vorið 2003. Stefndi krefst aðallega sýknu. Hann mótmælir öllum kröfum og málsástæðum stefnanda. Í fyrsta lagi liggi ekkert fyrir í málinu sem styðji fullyrðingar stefnanda um ábyrgð stefnda á óhappi því sem málið er sprottið af. Um skaðabótaábyrgð á slysinu fari eftir sakarreglunni og hvíli sönnunarbyrðin óskipt á stefnanda um meinta sök stefnda og orsakatengsl. Ósannað sé að stefndi eða starfsmaður á hans vegum eigi nokkra sök á slysi stefnanda. Það megi alfarið rekja til gáleysis stefnanda sjálfs og óhappatilviljunar. Stefndi telur að engin sérstök hætta hafi fylgt því sem stefnandi var að gera. Verkið sé einfalt og endurtekið mjög reglulega á vinnustaðnum. Framkvæmdin hafi verið eins um áratugaskeið og aldrei hlotist slys af áður. Stefndi véfengir fullyrðingar stefnanda um að hlerinn sé um það bil 45 kg og telur hann vera um 20-30 kg. Þá mótmælir stefndi því að það sé óábyrgt að 17 ára maður taki undir hlerann við annan mann og beri hann einhverja metra. Slík störf séu í engu hættulegri eða erfiðari en gangi og gerist í störfum sem jafnaldrar stefnanda stundi til sjós og lands. Engin fyrirstaða hafi verið við því að færa hlerann og hafi stefnandi talið of erfitt eða hættulegt að ganga yfir nótina hafi honum átt að bera skynsemi til þess að velja aðra leið. Auk þess liggi ekkert fyrir í málinu um hvort nótin sem slík hafi nokkuð með óhapp þetta að gera. Samstarfsmaður stefnanda geti hafa misst fótanna af margvíslegum ástæðum. Ekki sé því unnt að segja hvort stefnandi eða samstarfskona hans hafi átt sök á því að þau duttu. Stefndi mótmælir því einnig að verkstjóri hafi átt að hlutast sérstaklega til um hvernig hlerinn var borinn eða hvaða leið eða að brotin hafi verið lög eða reglur við verkstjórn. Ákvörðun um framkvæmd verksins hafi hvílt á þeim starfsmönnum sem báru hlerann, enda ekki um að ræða flókið verk. Þannig komi hvorki ungur aldur eða meint reynsluleysi stefnanda í veg fyrir almenna og eðlilega aðgæslu við verkið. Stefndi kveðst hafna því að tilgreindur samstarfsmaður stefnanda, Hólmfríður Jónsdóttir, hafi sýnt af sér gáleysi. Ekki séu margar leiðir til að bera hlera. Ekkert liggi fyrir í málinu um að hún hafi sýnt vítaverða hegðun við burðinn, hlaup eða annað slíkt. Stefndi telur að lítil sem engin hætta hafi verið á því að tjón hlytist af þessari háttsemi og alls ekki líklegt að mikið tjón hlytist af því. Ekkert liggi fyrir í málinu um að stefndi eða fólk á hans vegum hafi getað gripið til einhverra ráðstafana til þess að koma í veg fyrir óhappið og árétta verði að stefnandi hafi átt að gera sér fullkomna grein fyrir hvort og þá hvernig sú hætta skapaðist sem lýst sé í stefnu. Af fyrirliggjandi lýsingum megi ráða, að slysið hafi ekki hlotist vegna þess að röng aðferð hafi verið notuð við vinnuna. Sé slysið því alfarið að kenna skorti á aðgæslu af hálfu stefnanda og óhappatilviljun. Stefndi telur þá staðreynd að slysið var ekki tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins ekki skipta máli hér, enda séu aðstæður upplýstar nægjanlega. Ekkert liggi fyrir málinu sem sýni að rannsókn Vinnueftirlitsins á aðstæðum myndi bæta nokkru við. Stefndi bendir einnig á að meint vanræksla á tilkynningu sé ekki sjálfstæður grundvöllur bótaskyldu stefnda og mótmælir að ótvíræð dómafordæmi leiði til annarrar niðurstöðu. Hafi skortur á rannsókn því ekki áhrif á sönnunarstöðu í málinu og almennar reglur skaðabótaréttarins gildi um að tjónþoli hafi sönnunarbyrðina fyrir því að skilyrði bótaskyldu séu uppfyllt. Stefndi telur ekki að hann beri ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli reglna um húsbóndaábyrgð. Stefndi beri heldur ekki ábyrgð á tjóni stefnanda sem eigandi fasteignarinnar, enda hafi stefnandi ekki haldið fram eða sýnt fram á í málatilbúnaði sínum í stefnu að fasteignin hafi verið vanbúin. Stefndi kveðst árétta að hann verði ekki látinn bera skaðabótaábyrgð á grundvelli hlutlægra skaðabótareglna. Verði ekki á sýknukröfu fallist sé varakrafa stefnda í þessum þætti málsins að skipta beri sök í málinu og leggja meginhluta sakar á slysinu á stefnanda sjálfan. Um eigin sök stefnanda vísist til þess, sem reifað sé um það atriði hér að framan. Stefndi vísar til stuðnings kröfu sinni til laga nr. 50/1993, almennra reglna skaðabótaréttar um saknæmi, orsakasamhengi, sönnunarbyrði, gáleysi og eigin sök tjónþola. Stefnandi reisir kröfu um málskostnað á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir kröfu sína á saknæmri háttsemi samstarfskonu sinnar, Hólmfríðar, gáleysi við verkstjórn og því að frágangur á vinnustaðnum hafi ekki verið sem skyldi. Nægileg er fram komið að stefnandi hafi orðið fyrir slysi vegna þess að Hólmfríður hrasaði um net sem lá á gólfinu, en stefnandi sjálfur, Hólmfríður og Ásmundur báru öll um þetta. Einnig kom fram í framburði vitna fyrir dómi að oft hafi þurft að færa til hlerana á vinnustaðnum og að allir starfsmenn hafi gengið í það verk. Þá hafi Hólmfríður og stefnandi örugglega unnið það áður. Ekkert bendir til að háttsemi Hólmfríðar víki frá venjulegri framkvæmd vinnunnar og eða að hún hafi verið kærulaus eða farið óvarlega. Þykir slysið ekki verða rakið til gáleysis Hólmfríðar. Byggt er á að frágangur hafi ekki verið sem skyldi á vinnustaðnum. Mælt er fyrir um það í reglum nr. 581/1995 að flutningsleiðir manna í vinnurými skuli verið greiðar og afmarkaðar, sbr. 2. mgr. 3. gr. Þá segir að á gólfum vinnustaða megi ekki vera hættulegar upphækkanir, skuli þau vera föst og stöðug, sbr. 6. mgr. 6. gr. Á verkstæðinu munu samkvæmt framburði vitna og framlögðum myndum vera átta til níu göt í gólfinu sem net eru tekin upp um til þess að unnt sé að gera við þau. Fyrir þessum opum eru hlerar sem teknir eru frá til að koma netunum í gegn og settir aftur fyrir þegar ekki liggja net í gegnum opin. Ljóst er að á gólfinu liggja oft net og ekki verður annað séð en að vinnurými í netaverkstæði stefnda hafi verið skipulagt með hliðsjón af starfinu sem þar fór fram, en upplýst er að Vinnueftirlit hafi ekki gert athugasemdir við aðstöðuna að þessu leyti. Ósannað er að frágangur hafi ekki verið sem skyldi. Stefnandi telur að það hafi verið gálaust sé að ætla ungum starfsmönnum að rogast með níðþungan gólfhlera yfir loðnunót sem sé óslétt og til þess fallin að hrasa um. Hlerinn sem stefnandi og Hólmfríður báru mun hafa verið þungur, í stefnu er hann talinn vera 45 kg, og kvað Ásmundur Helgi Steindórsson hann hafa verið tveggja manna tak. Atvinnurekanda ber að sjá til þess að starfsmenn sem handleika byrðar fái tilsögn í réttri líkamsbeitingu, og upplýsingar um áhættu einkum ef verkin eru ekki unnin rétt, meðal annars með tilliti til aðstæðna sem eru taldar geta aukið áhættu, svo sem þegar gólf er óslétt eða hált, sbr. reglugerð nr. 499/1994. Fyrir liggur í máli þessu að stefnandi hafði unnið hjá stefnda í tæpt ár þegar slysið varð. Að færa hlerana var algengt starf og fremur einfalt þótt þeir hafi vissulega verið þungir. Stefnandi hafði gert þetta margoft og samstarfsmenn hans einnig. Upplýst er að framkvæmdin sé ennþá sú sama. Ólíklegt hafur virst að mikið tjón hlytist af verkinu, þá er óvíst hvaða frekari ráðstafanir hefði verið unnt að grípa til. Ekki verður talið verkstjóra til gáleysis að hafa látið stefnanda sjá um að bera umræddan hlera. Atvik þykja verða nægilega uppýst og verður vanræksla á að tilkynna slysið til Vinnueftirlits ríkisins því ekki talin hafa áhrif á sönnun í málinu. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í byrjun árs 1997. Ekki verður séð að mat það sem á að fara fram við upphaf starfs og við verulegar breytingar á starfsskilyrðum, samkvæmt 63. gr. e laga nr. 46/1980, en ákvæðið tók gildi 1. október 1997, myndi hafa haft áhrif á atburðarrásina. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður aföllum kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Fjarðanet hf., skal vera sýkn af kröfu stefnanda, Þorvaldar Einarssonar. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 194/2014 | Kærumál Málskostnaðartrygging | Kærður var úrskurðurhéraðsdóms þar sem G var gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar ímáli sínu á hendur F. Kröfu sinni til stuðnings vísaði F til þess að fyrir lægiað G hefði sótt um greiðsluaðlögun hjá umboðsmanni skuldara, en í þeirri umsóknfælist viðurkenning af hálfu G um að hann væri fyrirsjáanlega ófær um að standaí skilum með fjárskuldbindingar sínar. Hæstiréttur féllst á þá niðurstöðu hinskærða úrskurðar að sannað væri að fjárhag G væri þannig komið að skilyrðum b.liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt tilþess að honum yrði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í málihans gegn F. Með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttar og að teknu tilliti tilætlaðs umfangs málsins var fjárhæð málskostnaðartryggingar hæfilega ákveðin700.000 krónur. | Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. mars 2014 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands21. febrúar 2014, þar sem sóknaraðila var gert skylt innan tveggja vikna fráuppkvaðningu úrskurðarins að setja tryggingu í formi peningagreiðslu eðabankaábyrgðar að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli semhann hefur höfðað gegn varnaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 143. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðkröfu varnaraðila um málskostnaðartryggingu verði hafnað, en til vara aðfjárhæð hennar verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Fallist er á með héraðsdómi að sannað sé að fjárhag sóknaraðila séþannig komið að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991 séfullnægt til þess að honum verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslumálskostnaðar í máli hans gegn varnaraðila. Með hliðsjón af dómaframkvæmd Hæstaréttarog að teknu tilliti til ætlaðs umfangs málsins verður fjárhæðmálskostnaðartryggingar ákveðin 700.000 krónur. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Sóknaraðili, Guðjón Sigurðsson, skal, innantveggja vikna frá uppkvaðningu dóms þessa, setja tryggingu í formi peningagreiðslueða bankaábyrgðar að fjárhæð 700.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar semhann kann að verða dæmdur til að greiða varnaraðila, Flóahreppi, í máli semhann hefur höfðað gegn hreppnum fyrir Héraðsdómi Suðurlands. Kærumálskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 529/2017 | Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samadag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. september 2017klukkan 12 eða þar til dómur fellur í máli hans. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili hefur ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Með dómum Hæstaréttar 4. maí2017 í máli nr. 273/2017 og 2. ágúst sama ár í máli nr. 487/2017 var því slegiðföstu að fullnægt væri skilyrðum til þess að varnaraðili sætti gæsluvarðhaldi ágrundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Eins og greinir í hinumkærða úrskurði var ákæra á hendur varnaraðila gefin út 20. júlí 2017, þar semhonum eru meðal annars gefin að sök fjölmörg brot gegn almennum hegningarlögumnr. 19/1940, og er aðalmeðferð ráðgerð 6. september sama ár. Samkvæmt þessuverður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2017.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframgæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í málum hans en eigi lengur en tilþriðjudagsins 19. september 2017 kl. 12:00.Ígreinargerð saksóknarfulltrúa kemur fram að ákærði hafi verið handtekinn þann 1. maí sl. en fyrrum daginn hafi lögreglu borist tilkynning um innbrot og þjófnað í nýbygginguvið [...] í Reykjavík. Þar hafði starfsmaður komið að manni vera að beraverkfæri í bifreið sem hafði verið lagt við húsið. Þegar starfsmaðurinn hafikomið að geranda, þá hafi gerandi hlaupið í burtu. Umrædd bifreið sé í eiguákærða en hafi verið með stolin skráningarnúmer, þ.e. [...]. Ákærði hafi játaðsök í skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.Auk þessa máls sé ákærðiundir rökstuddum grun um eftirfarandi brot framin á undanförnum mánuðum:„007-2017-[...]– FjársvikÞann 11. maí sl. barst lögreglutilkynning um að þjófnað á veski þann 10. apríl sl. en í veskinu voru m.a.greiðslukort. Í kæruskýrslu kemur fram að búið hafi verið að taka íheimildarleysi 104.795 kr. út af kortunum og að reynt hafi verið að taka meiraút en án árangurs. Ákærði þekkti sjálfan sig á upptökum og viðurkenndi að hafaverið með kortin og hafa reynt að taka út af þeim. Við þingfestingu málsinsviðkenndi ákærði fjársvikin en neitaði að hafa stolið veskinu.007-2017-[...]– ÞjófnaðurTilkynnt um þjófnað ásjónvarpi og farangri gesta á hótelherbergi á [...]Reykjavík. Lögreglumennþekktu ákærða sem geranda af myndbandsupptökum en ákærði játaði sök ískýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.007-2017-[...]– Innbrot, þjófnaðurÞann 30. apríl sl. barstlögreglu tilkynning um að brotist hafi verið inn í bifreiðina [...]við [...] íReykjavík og þaðan stolið munum. Þá var skráningarnúmerum bifreiðarinnar einnigstolið. Lögreglumenn telja sig þekkja ákærða sem geranda (mál nr. 007-2017-[...]).Við þingfestingu málsins játaði ákærði að hafa stolið skráningarnúmerunum enneitaði að hafa brotist inn í umrædda bifreið.007-2017-[...] – HilmingÞann 1. maí sl. fundustýmsir munir á heimili ákærða sem lögregla ætlar að séu þýfi. Í ljós hafi komiðað umræddir munir tengdust innbroti í húsnæði [...] Reykjavíkur (mál nr.007-2017-[...]). Ákærði játaði sök við þingfestingu málsins.007-2017-[...] – Innbrot, þjófnaðurTilkynnt um innbrot ígeymslu þann 28. apríl sl. við [...] í Kópavogi. Teknir voru nokkrir munir úrgeymslunni, t.d. Canon filmuvél með linsum, háþrýstidæla, stafrænar myndavélar,fartölva, Ipod, gamlar kvikmyndatökuvélar/upptökuvélar. Ákærði hefur játað sökí skýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.007-2017-[...] – Þjófnaður og nytjastuldur ökutækisÞann 28. apríl sl. barstlögreglu tilkynning um að farið hafi verið í óleyfi inn á skrifstofu við [...]í Reykjavík og teknir lyklar af bifreiðinni [...], lyklar af fyrirtæki og aðheimili tilkynnanda. Þá var bifreiðinni [...] einnig stolið eða hún tekin íheimildarleysi. Lögreglumenn þekktu ákærða á upptökum og fundu umærdda bifreiðvið heimili kærustu ákærða. Ákærði játaði sök í skýrslutöku hjá lögreglu og viðþingfestingu málsins.007-2017-[...] – ÞjófnaðurÞann 27. apríl sl. barstlögreglu tilkynning um farið hafi verið inn í skrifstofuhúsnæði við [...] íReykjavík og þaðan teknir nokkrir munir, þ.á.m. skjávarpi. Lögreglu barst síðanábending um að ákærði hafi farið þarna inn og tekið umrædda muni. Við leit aðákærða vegna rannsóknar lögreglu á öðru máli, þá fór lögregla að heimilikærustu ákærða. Þar afhenti móðir kærustu ákærða lögreglu meint þýfi sem ákærðihafði komið með inn á heimilið, þ.á.m. umræddan skjávarpa. Ákærði sagðist hafakeypt umræddan skjávarpa af ónafngreindum manni. Ákærði neitaði sök viðþingfestingu málsins.007-2017-[...] – ÞjófnaðurÁkærði játaði í skýrslutökuhjá lögreglu og við þingfestingu málsins að hafa farið inn á hótelherbergi við [...]og stolið þaðan sjónvarpi, ferðatösku, heyrnartólum, rakvél og hleðslutæki þann27. apríl sl.007-2017-[...]– Nytjastuldur ökutækisÁkærði viðurkenndi ískýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins að hafa þann 24. apríl sl.tekið bifreiðina [...] í heimildarleysi frá N1 [...] og notað hana þar tillögregla hafði afskipti af honum sama dag á bifreiðinni.007-2017-[...] – Innbrot, þjófnaðurÁkærði er grunaður um aðhafa þann 10. apríl sl. klippt á lás á bílageymsluhúsnæði í fyrirtækinu [...], [...],Kópavogi og stolið kerru með tveimur vélsleðum samtals að verðmæti um 5.000.000kr. Ákærði viðurkenndi sök í skýrslutöku hjá lögreglu en hann sagðist einungishafa ætlað að nota vélsleðana, ekki að selja þá. Ákærði játaði sök viðþingfestingu málsins.007-2017-[...] og [...] – Innbrot, þjófnaðurÞann 3. apríl sl. var boristinn í bílageymslu við [...] og þaðan stolið nokkru magni af verkfærum. Lögreglahafði síðan afskipti af ákærða daginn eftir við umferðareftirlit og sáulögreglumenn umrædd verkfæri í bifreið ákærða. Ákærði viðurkenndi sök ískýrslutöku hjá lögreglu og við þingfestingu málsins.007-2017-[...] – ÞjófnaðurKæra barst lögreglu frá Olísvegna þjófnaðar á eldsneyti þann 1. apríl sl. Ákærði viðurkenndi að hafa setteldsneyti á bifreið sína fyrir 5.079 kr. án þess að hafa greitt fyrir það.007-2016-[...] – Innbrot, þjófnaðurÞann 12. desember sl. vartilkynnt um innbrot og þjófnað í fyrirtæki við [...] í Kópavogi og þaðan stoliðtöluverðu magni af verkfærum. Umrædd verkfæri fundust í geymslu sem ákærði varmeð á leigu og viðurkenndi hann sök í skýrslutöku hjá lögreglu. Ákærði neitaðisök við þingfestingu málsins.007-2016-[...] – RánÞann 17. október sl. varóskað eftir aðstoð lögreglu að [...] í Reykjavík. Tilkynnandi greindi frá þvíað maður hafi ruðst inn í íbúð hans, heimtað að fá hjá honum lyf og hótað þvíað stinga hann með hnífi. Maðurinn hafi slegið tilkynnanda nokkrum sinnum ogtekið síma hans. Tilkynnandi var með sjáanlega áverka í andliti. Í skýrslutökuhjá lögreglu neitaði ákærði því að hafa ruðst þarna inn heldur hafi tilkynnandiboðið honum inn. Ákærði neitaði að hafa hótað manninum. Ákærði viðurkenndi aðhafa tekið lyf og síma mannsins og að hann hafi slegið hann eftir að hafareiðst.“Í greinargerðinni kemureinnig fram að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 2. maí í máli nr.R-129/2017 hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi til 30. maí sl. en sáúrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í máli nr. 273/2017. Þann30. maí sl. hafi gæsluvarðhaldið síðan verið framlengt til 27. júní sl. meðúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. R-162/2017. Þann 27. júní hafigæsluvarðhaldið verið framlengt til 25. júlí með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur í máli nr. R-217/2017. Þá hafi gæsluvarðhaldið verið framlengt þann25. júlí til dagsins í dag með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-253/2017 en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar í málinr. 487/2017. Rannsókn ofangreindra mála sé lokið og lögreglustjóri hafi gefiðút ákæru þann 20. júlí sl. en málið hafi síðan verið þingfest þann 8. ágúst sl.(mál nr. S-[...]/2017). Aðalmeðferð málsins fari fram 6. september nk.Ákærði eigi að baki nokkurnsakarferil og hafi hlotið dóma fyrirauðgunarbrot. Við rannsókn mála ákærða hjá lögreglu hafi komið í ljós að hannsé í neyslu fíkniefna og megi ætla að hann fjármagni fíkniefnaneyslu sína meðafbrotum.Með vísan til brotaferilsákærða á undanförnum vikum og mánuðum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandilíkur séu á því að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjálsferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúka þeim málum sem eru til meðferðar hjálögreglu og dómstólum sem fyrst.Með vísan til framangreinds,framlagðra gagna c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamálamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða Ákærði hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 2. maí sl. ágrundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Í greinargerðlögreglustjóra kemur fram að rannsókn málanna á hendur ákærða sé lokið oglögreglustjóri hafi gefið út ákæru á hendur honum þann 20. júlí sl. Málið hefur verið þingfest og hefur aðalmeðferð veriðákveðin 6. september nk. Ákærði hefur játað sök í hluta þeirra mála sem um erað ræða. Er því fallist á að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að ákærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Ákærði á nokkurn brotaferil að baki og hefur hannm.a. hlotið dóma vegna auðgunarbrota. Þá liggur fyrir að hann á viðfíkniefnavanda að etja. Fram kom fyrir dóminum að ákærði hefði undanfariðstundað meðferð í gæsluvarðhaldinu og vinnu. Engin gögn hafa þó verið lögðfyrir dóminn um það. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til þess fjölda mála semupp hafa komið að undanförnu, og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr.487/2017, verður á það fallist að fullnægt sé skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008 þess efnis að ætla megi að ákærði muni halda áfram brotummeðan máli hans er ólokið og það er til meðferðar hjá dómstólum. Verður því samkvæmt framangreindufallist á kröfu sóknaraðila eins og hún er sett fram og ákærða gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir dómstólum en þó eigilengur en til þriðjudagsins 19. september 2017 kl. 12.00. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. ÚR S K U R Ð A R O R Ð : Ákærði,[...],kt. [...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í málum hans, enþó eigi lengur en til þriðjudagsins 19. september 2017 kl. 12:00. |
Mál nr. 705/2017 | Kærumál Hæfi dómara | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X, Y og Z um að meðdómsmaður viki sæti í máli Á gegn þeim. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I.Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 9.nóvember 2017, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að meðdómsmaðurinn IngimundurEinarsson dómstjóri víki sæti í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimilder í a. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilarkrefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Þauviðskipti með hlutabréf, sem meðdómsmaður sá, er hér um ræðir, átti við A hf.og B hf. og lýst er í hinum kærða úrskurði geta ekki leitt til þess að hann sévanhæfur til meðferðar þessa máls, sem varðar ætluð brot í starfsemi C hf. Þá getaþau hlutabréfaviðskipti, sem meðdómsmaðurinn átti við síðastnefnda bankann oggreinir í úrskurði héraðsdóms, heldur ekki valdið vanhæfi hans. Samkvæmt þessuog þar sem varnaraðilar hafa ekki bent á önnur atvik eða aðstæður, sem getiverið til þess fallnar að draga óhlutdrægni meðdómsmannsins með réttu í efa, sbr.g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008, verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2017.Með ákæru embættissérstaks saksóknara 10. febrúar 2014 voru ákærðu gefin að sök umboðssvik oghlutdeild í umboðssvikum í tengslum við lánveitingar C hf. til félaganna D ehf.og E ehf., í nóvember 2007 og janúar 2008. Í þinghaldi 8. nóvembersl. höfðu ákærðu uppi þá kröfu að meðdómsmaðurinn Ingimundur Einarssondómstjóri, sem þá hafði verið kvaddur til setu í dómi, viki sæti í málinu vegnavanhæfis. Sækjandi krafðist þess að kröfum ákærðu, um að meðdómsmaðurinn víkisæti, yrði hafnað. Málið var flutt um kröfur ákærðu og sækjanda 8. nóvember sl.og tekið til úrskurðar í framhaldi.Ákærðu byggja kröfu sínaum að hinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti á g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr. MannréttindasáttmálaEvrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Krafa ákærðu er á þvíreist að fjárhagslegir hagsmunir dómstjórans sem tengist sakarefni málsins gefiákærðu réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni hans, sem meðdómsmanns í málinu,í efa. Við mat samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum megi horfa til eðlis þeirrafjárhagshagsmuna dómara sem um tefli, til umfangs þeirra og þess tímabils semþeir hafi staðið yfir. Þótt aldreihafi á slíkt tilvik reynt, að því er séð verði, hljóti einnig mega horfa tilþess að dómari hafi vanrækt tilkynningarskyldu á fjárhagshagsmunum.Fjárhagshagsmunir dómstjórans hafi falist í eignarhaldi á hlutum í C hf., A hf.og B hf. Við athugun þessara atriða hafi komið í ljós að eðli þessarafjárhagshagsmuna, umfang þeirra og tímabilið sem þeir hafi staðið yfir gefiákærðu réttmætt tilefni til að efast um óhlutdrægni hans. Það sé heldur ekki til þess fallið að auka trúverðugleikaskipunar dómstjórans sem meðdómanda að ákvörðun um úthlutun málsins til hanshafi verið tekin af honum sjálfum, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 og 3.mgr. 18. gr. laga nr. 15/1998.Að því er eðli fjármunavarðar hafi fjárfesting dómstjórans í hlutabréfum bankanna veriðáhættufjárfesting. Í 7. gr. reglna nr. 463/2000 sé lögð sérstök skylda á dómaraað tilkynna eignarhald sitt á hlutum í félögum. Þetta hljóti að helgast af þvíað eignarhald á hlutum teljist áhættufjárfesting. Fjárfestar hafi yfirleittsérstaka tiltrú á stjórnendum félaga og framtíð þeirra. Reynist ákvarðanir misráðnarverði hluthafar félaga fyrstir fyrir tapi. Við slíkar aðstæður hverfi tiltrú ástjórnendum félaga. Þegar til umfjöllunar dómara komi atriði er varði stjórntöká félagi, þar sem dómari hafi átt hagsmuna að gæta sem hluthafi, sé full ástæðatil að horfa til eðlis hlutafjár. Algengt sé að hlutafélög sem starfi á samamarkaði séu rekin með samsvarandi hætti og svipuðum aðferðum. Komi slíkarákvarðanir hjá einu félagi til skoðunar sé full ástæða til að horfa til þesssameiginlega áhættueðlis við mat á umfangi áhættu dómara. Með vísan til þessamegi einnig líta á tap dómstjórans af eignarhlutum í B og A við mat á umfangiáhættu hans. Að því er varðar umfangiðhafi dómstjórinn við skipun sem dómari átt 25.544 hluti í C, 25.501 hlut í A og26.182 hluti í B. Verðmæti þessara hluta í dagslok 15. nóvember 2007 hafi verið4.154.262 krónur. Dómstjórinn hafi selt hluti sína í A og B 2. október 2008. Þáhafi virði þeirra rýrnað um 1.343.245 krónur. Hlutir í C hafi ekki verið seldirheldur farið forgörðum og virði lækkað um 661.590 krónur. Samtals hafidómstjóri því orðið fyrir gengistapi á tímabilinu frá 15. nóvember 2007, tilþess tíma er hlutirnir voru seldir eða þeir urðu verðlausir, að fjárhæð 2.004.835krónur. Þetta tap sé verulegt sé það metið t.a.m. með hliðsjón af launumdómara. Hafi tapið af eignarhlut í C 15. nóvember 2007 nálega numið fullummánaðarlaunum dómara fyrir skatt. Sé tapið af eignarhlut í hinum bönkunum tekiðmeð hafi tapið numið nálega þreföldum launum dómara fyrir skatt. Að því er varði tímabilfjárfestinga hafi fjárfestingar dómstjórans staðið yfir á því tímabili semsakarefni málsins taki til og atvik máls hafi að öðru leyti umtalsverða þýðingufyrir mögulegt viðhorf dómstjórans til þess taps sem hann hafi orðið fyrir.Ákæruvald tefli því fram að viðskiptin sem ákært sé fyrir hafi verið sérstakurliður í aðgerðum sem ætlað hafi verið að villa um fyrir fjárfestum í C. Tengslá milli þessa sakamáls og máls nr. [...] séu nokkuð augljós. Ákæruvald höfðitil þess að sú háttsemi sem ákæra taki til hafi verið liður í markaðsmisnotkunsem hafi verið ætlað að villa um fyrir fjárfestum í hlutum í C. Í dómiHæstaréttar í svokölluðu [...] máli hafi verið álitið að C hafi orðið fyrirstórfelldu tjóni af aðgerðum sem ákærða Y hafi verið kennt um. Brot hans hafiverið stórfelld og beinst m.a. að þeim sem átt hafi í viðskiptum á skipulegumverðbréfamarkaði. Þá haldi ákærðu því fram að horfa verði jafnframt til þesstaps sem dómstjórinn hafi orðið fyrir vegna viðskipta með hluti í B og A.Viðskiptaaðferðir bankanna hafi verið samsvarandi um margt og vonlítið að einngæti staðið meðan hinir féllu. Þá hafi dómstjórinnvanrækt í verulegum atriðum tilkynningarskyldu samkvæmt 7. gr. reglna nr.463/2000. Hafi hann ekki tilkynnt um fjárhagshagsmuni sína fyrr en meðtilkynningu 10. mars 2017 eða liðlega 10 árum frá því borið hafi að senda tilkynninguna.Slíkur dráttur hljóti í öllu tilliti að teljast verulegur. Tilkynningarskyldanog ræksla hennar hafi að markmiði að varðveita traust og trúverðugleikadómskerfisins og tiltrú aðila á óhlutdrægni dómara. Hafi dómari vanrækt aðtilkynna fjárhagshagsmuni megi álíta slíkt sérstaka ástæðu til að dragaóhlutdrægni viðkomandi dómara í efa. Loks sé til þess að lítaað ákvörðun um kvaðningu dómstjórans til setu í dómi hafi verið hans eiginákvörðun, sbr. 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 og 3. mgr. 18. gr. laga nr.15/1998. Sú staðreynd sé heldur ekki til þess fallin að ljá málinu aukinntrúverðugleika. Sækjandi vísar til þessað hagmunir þeir er dómstjóri hafi átt í hlutabréfum í C hf., B hf. og A hf.hafi verið óverulegir. Geti þeir þar af leiðandi ekki leitt til vanhæfisdómstjórans. Fjárfestingar hans hafi verið í mörgum félögum og misstórar. Í dagséu þessir fjárhagslegu hagsmunir ekki lengur til staðar og geti því ekki haftáhrif. Sé því engin ástæða fyrir ákærðu til að draga óhlutdrægni dómarans meðréttu í efa. Niðurstaða: Samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara meðmál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Dómstjóri, sem er meðdómsmaður ímáli þessu, átti á árinu 2008 hlutabréf í C hf., A hf. og B hf. að verðmætiríflega tvær milljónir króna. Hafði virði þeirra bréfa lækkað frá því á árinu2007 vegna gengistaps. Tap dómstjórans af eignarhlutum í þessum þremur bönkumnam um tveimur milljónum króna og var hlutur hans í C hf. í því tilliti metinná liðlega 650.000 krónur. Hlutabréf í félögum þessum voruá almennum markaði, bæði fyrir fagfjárfesta og almenning. Verður að telja aðhagsmunir dómstjórans, í ljósi þeirra fjárhæða er um ræðir og þegar hliðsjón eralmennt höfð af launum héraðsdómara, hafi verið óverulegir í öllu venjulegutilliti. Geta þessir fjárhagslegu hagsmunir ekki verið til þess fallnir aðdraga óhlutdrægni hans með réttu í efa, þó svo dómstjóri hafi keypt einhverjaþessara hluta á því tímabili er ákæra tekur til í málinu. Þó svo tilkynningarskyldu samkvæmt reglum nr. 463/2000 hafi ekki veriðgætt getur sú niðurstaða ekki leitt til þess að ástæða sé til að dragaóhlutdrægni dómstjórans með réttu í efa. Var ekki um slíkar fjárhæðir að ræðaað leita hafi þurft heimildar nefndar um dómarastörf fyrir því að eiga þessahluti. Þurfti einungis að tilkynna um þá. Ákærðuhafa ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geti verið til þess fallnar aðdraga óhlutdrægni meðdómsmannsins með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008. Verður kröfu um að meðdómandinn víki sæti hafnað. Úrskurð þennan kveða uppSímon Sigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir IngimundurEinarsson dómstjóri og Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur.Ú r s k u r ð a r o r ð:Hafnað er kröfu ákærðu, X,Y og Z, um að meðdómsmaðurinn Ingimundur Einarsson dómstjóri víki sæti ímálinu. |
Mál nr. 560/2010 | Ómerking Heimvísun | Bankinn A hf. krafði þb. V ehf. og K um greiðslu fjárhæðar sem nam yfirdrætti þrotabúsins hjá bankanum, sem felldur hafði verið niður, og K bar sjálfskuldarábyrgð á. Í héraði var krafa A hf. tekin til greina. Hæstiréttur taldi að héraðsdómur hefði ekki leyst úr málsástæðu þb. V ehf. og K með rökstuddum hætti og að auki í úrlausn sinni byggt á málsástæðum sem A hf. hafði ekki uppi í héraði. Af þeim sökum var ekki hjá því komist að ómerkja inn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson og Eggert Óskarsson héraðsdómari. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 1. september 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Nýja Kaupþingi banka hf., kt. 581008-0150, Borgartúni 4, Reykjavík, gegn Eignarhaldsfélaginu Vindasúlur ehf., kt. 670195-2799, Kirkjutorgi 4, Reykjavík, og Karli Steingrímssyni, kt. 190347-8269, Laugarásvegi 35, Reykjavík, með stefnum sem birtar voru 20. október og 24. október 2009. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 24.526.512 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, af 24.526.512 kr. frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru að þau verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Stefnandi lýsir því að félagið hafi, hinn 12. maí 1998, samþykkt umsókn Eignarhaldsfélags Kirkjuhvols ehf., sem nú beri nafnið Eignahaldsfélagið VINDASÚLUR ehf., um stofnun veltureiknings með heimild til yfirdráttar í útibúi stefnanda. Veltureikningurinn hafi borið númerið 0301-26-1943. Þá liggur fyrir að hinn 31. ágúst 2007 undirritaði stefndi, Karl Steingrímsson, yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð á greiðslu yfirdráttar að fjárhæð 30.000.000 kr. á tékkareikning Eignarhaldsfélagsins Kirkjuhvols ehf. nr. 1943 hjá Kaupþingi banka hf., kt. 560882-0419, sbr. dskj. nr. 3. Stefnandi, Nýi Kaupþing banki hf., lýsir því að með heimild í lögum nr. 125/2008, er tóku gildi 7. október 2008, hafi Fjármálaeftirlitið ákveðið, hinn 9. október 2008, að taka yfir vald hluthafafundar Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, víkja stjórn bankans frá og skipa skilanefnd yfir hann. Hinn 22. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið ráðstafað eignum og skuldum Kaupþings banka hf. til Nýja Kaupþings banka hf. Stefnandi, Nýi Kaupþing banki hf., lýsir því að hinn 21. ágúst 2009 hafi heimild til yfirdráttar á veltureikningi nr. 03.01-26-1943 runnið út; 24.526.512 kr. hafi þá verið í vanskilum. Þrátt fyrir innheimtutilraunir hafi skuldin ekki fengist greidd. Stefndu lýsa málavöxtum á þann veg að Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf. hafi stofnað hlaupareikning nr. 1943 við útibú Kaupþings banka hf. nr. 301. Við stofnun stefnanda hafi reikningurinn verið færður frá Kaupþingi yfir til stefnanda. Á þeim tíma hafi yfirdráttarheimildin verið að fjárhæð 30.000.000 kr. Hinn 31. ágúst 2007 hafi stefndi, Karl Steingrímsson, ábyrgst greiðslu á yfirdrættinum í fjögur ár frá útgáfudegi yfirlýsingar hans um sjálfskuldarábyrgðina, sbr. dskj. nr. 3. Hinn 3. október 2008 hafi Vindasúlur ehf. veitt Kaupþingi banka hf. handveð í innistæðu reiknings félagsins hjá bankanum nr. 0358-22-322 til tryggingar öllum skuldum félagsins við bankann. Innistæða á reikningnum nemi nú [þ.e. 15. desember 2009] 107.344.356 kr. Bankinn hafi þannig fé Vindasúlna ehf. í sínum fórum sem honum beri að ráðstafa til lúkningar á yfirdráttarskuld félagsins. Í ágúst 2009 hafi virst sem stefnandi hafi fellt einhliða niður yfirdráttarheimildina án þess að tilkynna stefndu um það. Helstu málsástæður stefnanda og réttarheimildir er hann byggir á: Stefnandi byggir á því að stefndu hafi ekki staðið skil að 24.526.512 kr. sem stefndi, Eignarhaldsfélagið Vindasúlur ehf., skuldi bankanum og stefndi, Karl Steingrímsson, beri sjálfskuldarábyrgð á. Um réttarheimildir vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarins og meginreglna samningaréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fá m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Þá er vísað til 4. gr. laga nr. 94/1933, en samkvæmt þeirri grein sé útgefandi tékka skuldbundinn til að hafa til umráða fé hjá greiðslubanka sem honum er heimilt samkvæmt samningi við greiðslubankann að ráðstafa með tékka. Vísað er til XXI. kafla laga nr. 91/1991 varðandi kröfu um málskostnað og til III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 varðandi kröfu um dráttarvexti. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur, sbr. 10. tl. 3. mgr. 2. gr. laga nr. 50/1988, og beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu við ákvörðun málskostnaðar. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi aðild vísar stefnandi til 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og ákvarðana Fjármálaeftirlitsins. Helstu málsástæður stefndu og réttarheimildir er þau byggja á: Í fyrsta lagi er byggt á því að skuldajafna beri kröfu stefnanda við innistæðu á reikningi nr. 0358-22-322. Samkvæmt handveðssamningi sé innistæða handveðsetts reiknings 107.344.356 kr. Vindasúlur ehf. eigi því inni hjá stefnanda og beri að skuldajafna hinni umkröfðu skuld við þá innistæðu. Óeðlilegt sé að stefnandi haldi hinni veðsettu fjárhæð á lægri vöxtum án þess að ganga að innistæðunni til lúkningar kröfunni og safni á sama tíma vanskilavöxtum á hendur stefndu. Í öðru lagi er byggt á því að yfirdráttarheimildin sé enn í fullu gildi. Engin gögn í málinu sýni að henni hafi verið sagt upp með löglegum hætti. Í tölvupósti, sbr. dskj. nr. 12, sé fallist á að heimildin hafi að ósekju og einhliða verið felld úr gildi. Yfirdrátturinn sé því ekki gjaldfallinn eins og sjá megi á því að sjálfskuldarábyrgð Karls Steingrímssonar sé ætlað að gilda í 4 ár, frá 31. ágúst 2007 til 31. ágúst 2011. Ábyrgð hans sé reist á þeirri forsendu að ekki reyni á hana fyrr en í lok þess tíma. Stefnandi eigi því ekki rétt á að fá skuldina greidda. Hann eigi nú aðeins rétt á að fá vexti af yfirdráttarheimildinni. Því aðeins sé um vanefnd að ræða að farið hafi verið yfir umsamið hámark sem sé 30.000.000 kr. en það hafi ekki verið gert. Í þriðja lagi er byggt á aðildarskorti stefnanda. Skuldbindingar stefndu séu við Kaupþing banka hf. en ekki við stefnanda, Nýja Kaupþing banka hf. Stefndu hafi ekki samið við Nýja Kaupþing banka hf. um yfirdrátt heldur við Kaupþing banka hf. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, hinn 22. október 2008, standist ekki eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Óheimilt hafi verið að flytja bankaviðskipti stefndu að þeim forspurðum í hendur annars aðila. Í fjórða lagi er þess krafist að kröfu bankans um dráttarvexti verði hafnað. Um réttarheimildir vísa stefndu til III. kafla laga nr. 7/1936, einkum 36. gr. sbr. og 36. gr. a-d. Einnig vísa stefndu til 16. gr. laga nr. 91/1991. Sverrir Guðmundsson, aðstoðarútibússtjóri hjá Arion banka, bar fyrir rétti m.a. að hafa verið aðstoðarútibússtjóri í fjögur til fimm ár. Vindasúlur ehf. og Karl Steingrímsson hafi átt viðskipti við útibúið og Karl hafi í mörg ár átt viðskipti við bankastofnunina. Kvaðst Sverrir hafa séð um hans mál innan útibúsins. Karl hafi haft heimild til yfirdráttar á reikningi nr. 1943 í mörg ár og ávallt sótt eftir að endurnýja hana. Lagt var fyrir Sverri dskj. nr. 18, sem er yfirlit yfir heimild á yfirdráttarreikningi, en þar kemur fram að heimildin féll niður hinn 4. júní 2009. Spurt var hvort einhver frá Vindasúlum hafi haft við hann samband eftir þetta. Sverrir sagði að það kynni að vera að hann hafi átt símtal við Karl eftir þetta en kvaðst ekki vilja fullyrða það. Hann kvaðst ekki muna að Karl hafi haft við það að athuga, að yfirdráttarheimildin féll niður. Lagt var fyrir Sverri dskj. nr. 11, sem eru tölvubréf milli þáverandi lögmanns stefndu og Sverris hinn 17. og 18. september 2009. Spurt var hvort hann hafi átti í einhverjum samskiptum við Vindasúlur ehf. eða Karl eftir þann tíma. Sverrir kvað svo ekki vera. Lagt var fyrir Sverri dskj. nr. 10, sem er yfirlýsing, dags. 3. október 2008, um að Eignarhaldsfélagið Kirkjuhvoll ehf., sem veðsali, láti Kaupþingi banka hf. að handveði reikning nr. 0358-22-322 og alla innistæðu hans, eins og hún er hverju sinni. Sverrir sagði að þarna hafi verið sett fram trygging fyrir greiðslu skulda veðsala. Bankinn eigi rétt á að ráðstafa þessum fjármunum á móti skuldum veðsala svo sem hentar bankanum. Niðurstaða: Ekki er deilt um að stefndi, Eignahaldsfélagið Vindasúlur ehf., skuldaði stefnanda 24.526.512 kr., hinn 21. ágúst 2009, samkvæmt veltureikningi nr. 03.01-26-1943. Í stefnu er staðhæft að heimild til yfirdráttar á reikningnum hafi á þeim tíma verið útrunnin, sbr. dskj. nr. 4. Stefndu, Eignarhaldsfélagið Vindsúlur ehf. og Karl Steingrímsson, byggja hins vegar kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að hinni umstefndu kröfu skuli skuldajafna við innistæðu á reikningi nr. 0358-22-322, svo sem rakið var hér að framan. Í yfirlýsingu stefnda, Karls Steingrímssonar, um sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttarheimildar á reikningi nr. 1943 hjá Kaupþingi banka hf. allt að fjárhæð 30.000.000 kr., dags. 31. ágúst 2007, segir m.a.: Með sjálfskuldarábyrgð þessari skuldbindur ábyrgðaraðili sig persónulega til að tryggja Kaupþingi banka hf., kt. 560882-0419, efndir á skuldbindingum reikningseiganda. Ábyrgðaraðili ábyrgist greiðslu skuldar eins og um hans eigin skuld væri að ræða. Ábyrgðaraðila er skylt að greiða skuldina við vanskil, ef bankinn krefst þess, þótt bankinn hafi engar tilraunir gert til að fá hana greidda hjá reikningseiganda. Ábyrgðaraðili ábyrgist alla skuldina og ef ábyrgðaraðilar eru fleiri en einn, ábyrgist hver um sig fulla greiðslu gagnvart kröfuhafa (óskipt ábyrgð/in solidum). Við vanefnd reikningseiganda er bankanum í sjálfsvald sett, hvern hann krefur fyrst, reikningseiganda eða ábyrgðaraðila. Röð ábyrgðaraðila á skuldaskjali/ábyrgðaryfirlýsingu skiptir ekki máli. Ef ábyrgðaraðili greiðir ábyrgðarskuld, öðlast hann sama rétt á hendur reikningseiganda og bankinn átti og með sömu takmörkunum. Honum er einnig heimilt að krefja meðábyrgðaraðila sína um greiðslu hluta skuldarinnar (skipta ábyrg/pro rata). Með handveðsetningu 3. október 2008, sbr. dskj. nr. 10, setti Eignarhaldsfélagið Kirkjuhvoll ehf. [nú Eignarhaldsfélagið Vindsúlur ehf.], sem veðsali, Kaupþingi banka hf., kt. 560882-0419, sem veðhafa, að handveði reikning nr. 0358-22-322 og alla innistæðu reikningsins eins og hún er hverju sinni. Skjalið er undirritað af Karli Steingrímssyni f.h. félagsins. Þar segir m.a.: Handveð þetta er til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum til veðhafa á öllum skuldum og fjárskuldbindingum sem veðsali tekst á hendur gagnvart veðhafa, sem þegar hafa stofnast eða sem síðar munu stofnast, hvort sem þær eru skv. víxlum, skuldabréfum, yfirdráttum á tékkareikningum, debet og kreditkortaviðskiptum, lánasamningum, reikningslánum, afurðalánum, erlendum lánum, og hvers kyns ábyrgðum í hvaða formi sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er, og hvort sem um er að ræða höfuðstól, verðbætur, gengishækkanir, vexti, dráttarvexti og hvers kyns kostnað þ.m.t. innheimtukostnað lögmanna. Handveðsrétturinn nær til allrar innistæðu hins veðsetta, eins og hún er hverju sinni, hverju nafni sem nefnist, hvort sem um höfuðstól, vexti, verðbætur eða annað er að ræða. Handveðsréttur veðhafa nær til hvers konar arðs og vaxta sem falla til á gildistíma veðsetningarinnar enda þótt þær skuldbindingar sem hið veðsetta á að tryggja séu ekki gjaldfallnar. Verði vanskil á einhverri þeirri kröfu sem veðandlagið á [að] tryggja eða hafi veðsali vanefnt einhverja skyldur sínar skv. einhverri þeirri skuld sem veðandlagið á að tryggja eða hafi veðsali brotið með einhverjum hætti gegn ákvæðum handveðsyfirlýsingu þessarar, er veðhafa heimilt að nota andvirði veðandlagsins í heild eða hluta, til fullnustu á þeim kröfum, sem veðandlagið á að tryggja, án undangenginnar tilkynningar eða aðvörunar. Þeim hluta inneignar veðsala, sem ekki er þörf til greiðslu á kröfum veðhafa skv. framangreindu skal hann skila til veðsala innan 7 sólarhringa frá því ljóst er að hvaða marki nota þarf veðandlagið til fullnustu á kröfum veðhafa. Hið handveðsetta er í vörslum og á ábyrgð veðhafa og honum til hér tilgreindrar tryggingar og ráðstöfunar frá undirritun þessarar handveðsyfirlýsingar, og verður það svo lengi sem hún gildir. Veðsala er óheimilt, meðan skuld sú, sem veðandlagið á að tryggja er ekki að fullu greidd, að ráðstafa veðandlaginu með hvaða hætti sem er, nema hann hafi áður fengið til þess skriflegt leyfi veðhafa. Verði þörf á frekari atbeina veðsala til að ráðstafa veðandlaginu, skuldbindur veðsali sig til að gera allar nauðsynlegar ráðstafanir í því efni. Handveðsetning samkvæmt yfirlýsingu þessari gildir frá og með undirritun hennar og þar til sú skuldbinding, svo og allur kostnaður sem handveðið á að tryggja, eru að fullu greiddar. Af framangreindu verður ekki beinlínis ráðið að stefnanda beri að verða við kröfu stefndu um að skuldajafna stefnufjárhæðina við innistæðu á reikningi nr. 0358-22-322. En ljóst er að með þeim hætti mundi stefnandi að sama skapi falla frá að krefja stefnda, Karl Steingrímsson, um greiðslu „eins og um hans eigin skuld væri að ræða“, og jafnframt skerða innistæðuna til greiðslu á öðrum skuldum Eignarhaldsfélagsins Vindsúlna ehf. við bankann. Ekki eru efni til að fallast á að þessi ákvörðun stefnanda sé í andstöðu við 36. gr., sbr. og 36. gr. a-d, laga nr. 7/1936. Í öðru lagi byggja stefndu að því að yfirdráttarheimildin sé enn í fullu gildi. Engin gögn séu um það í málinu að heimildinni hafi verið sagt upp með löglegum hætti. Hér verður að horfa til þess með hvaða hætti sótt var um yfirdráttarheimild og hvernig bankinn svaraði umsókninni. Af gögnum málsins verður hvorki ráðið að stefndu hafi upphaflega sótt skriflega um yfirdráttarheimild né síðar sótt skriflega um framlengingu á yfirdráttarheimildinni. Hér virðist því vera um munnlegt samkomulag að ræða um að hið stefnda félaga hefði heimild til yfirdráttar, að fjárhæð 30.000.000 kr., á reikningi sínum hjá bankanum en án ákvörðunar um hvenær og hvernig yfirdráttarheimildin félli niður. Í þessu samhengi - og í ljósi sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði - verður heimild til yfirdráttar á reikningi viðkomandi hjá bankanum, allt að 30.000.000 kr., að teljast andstæð góðri viðskiptavenju og jafnframt að gildar ástæður hafi verið til að fella niður þessi fríðindi Eignarhaldsfélagins Vindsúlna ehf. hjá bankanum. Verður því að fallast á að bankinn hafi einhliða mátt fella yfirdráttarheimildina niður þegar forráðamenn bankans töldu bankann ekki lengur hafa efni til að framlengja hana. Í þriðja lagi byggja stefndu á aðildarskorti stefnanda. Skuldbindingar stefndu séu við Kaupþing banka hf. en ekki stefnanda. Stefndu hafi aldrei samið við stefnanda um yfirdrátt, heldur við Kaupþing banka hf. Óheimilt hafi verið að flytja bankaviðskipti stefndu að þeim fornspurðum í hendur annars aðila, það standist ekki eignaréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Fyrir liggur að Fjármálaeftirlitið ákvað að ráðstafa eignum og skuldum Kaupþings banka hf. til Arion banka hf. hinn 21. október 2008. Ákvörðun var tekin samkvæmt heilmild í 100 gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði. Þá liggur fyrir í málinu yfirlýsing frá skilanefnd Kaupþings banka hf. þar sem staðfest er að krafa Kaupþings banka hf. á hendur Eignarhaldfélaginu Vindsúlum ehf. og Karli Steingrímssyni var flutt yfir til Arion banka hf., hinn 21. október 2008. sbr. dskj. nr. 16. Ekki verður því ráðið að um aðildarskort sé að ræða. Þá verður ekki talið brot á friðhelgi eignaréttar stefndu að krefja þá um greiðslu á umdeildri skuld. Í fjórða lagi krefjast stefndu þess að dráttarvaxtakröfu bankans verði hafnað. Engin lagastoð er fyrir því að hafna dráttarvaxtakröfu bankans alfarið. Rétt þykir að dæma stefndu til að greiða dráttarvexti frá 3. október 2009, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt framangreindu verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða Arion banka hf. umkrafða fjárhæð ásamt dráttarvöxtum og málskostnað allt eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Eignarhaldsfélagið Vindsúlur ehf. og Karl Steingrímsson, greiði óskipt Arion banka hf. 24.526.512 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti verðtryggingu af sömu fjárhæð frá 3. október 2009 til greiðsludags. Stefndu greiði Arion banka hf. óskipt 500.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 625/2017 | Kærumál Frestur Matsgerð Stjórnarskrá | Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli L ehf. á hendur sóknaraðilanum SG og varnaraðilum var frestað til tiltekins tíma, í því skyni að veita hluta varnaraðila tækifæri til að leggja fram beiðni um afhendingu gagna vegna matsgerðar sem þeir freistuðu að afla undir rekstri málsins. Í dómi sínum fór Hæstiréttur yfir atvik málsins og þann tíma sem liðið hafði frá því að það var þingfest í héraði 8. mars 2012. Benti rétturinn á að samkvæmt 1. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 skuli dómari í héraði ávallt taka fyrir mál eftir að greinargerð hefur verið lögð fram og leita þar sátta og gefa aðilum kost á að koma að sýnilegum sönnunargögnum sem ekki hefur verið tilefni eða tækifæri til að leggja fram áður. Að svo búnu ætti að meginreglu að ákveða aðalmeðferð. Hins vegar væri dómara í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 heimilað að verða við ósk aðila um að fresta máli frekar væri það vænlegt til að ná sáttum eða nauðsynlegt til að afla gagna sem nægilegur frestur hefði ekki áður verið til. Að öðrum kosti bæri dómara að jafnaði að synja um frest. Væru nefnd ákvæði laga nr. 91/1991 leidd af meginreglu einkamálaréttarfars um hraða málsmeðferð auk þess sem þau helguðust af 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Yrði að gæta að þessu við beitingu 2. mgr. 102. gr. nefndra laga. Af atvikum málsins taldi Hæstiréttur ljóst að umræddir varnaraðilar hefðu allt frá fyrstu stigum gert sér grein fyrir því að vegna varna sinna stæðu líkur til þess að þau myndu þarfnast matsgerðar dómkvadds manns. Þrátt fyrir það hefði beiðni um dómkvaðningu matsmanna ekki verið lögð fram fyrr en 26. nóvember 2013 en þá hefði verið liðið nær hálft annað ár frá þingfestingu málsins. Að teknu tilliti til þeirra mótmæla sem fram komu gagnvart matsbeiðninni, hefði umræddum varnaraðilum ennfremur mátt vera ljóst allt frá byrjun að brýnt væri að matsstörf yrðu markviss og þeim flýtt sem kostur væri. Þá rakti Hæstiréttur jafnframt framgang matsvinnunnar og taldi að ekki yrði betur séð en að matsmennirnir, sem dómkvödd voru 17. nóvember 2014, hefðu á nærri þriggja ára tímabili ekki hafið vinnu við samningu matsgerðar fyrr en á síðustu tveimur mánuðum tímabilsins og að sú vinna sneri aðeins að tiltölulega litlum hluta heildarverksins. Þá virtist ennfremur sem matsmennirnir teldu sér illfært að gera áætlun um það hvenær ljúka mætti matinu. Taldi Hæstiréttur að gegn andmælum sóknaraðila og að gættum rétti þeirra samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar væri ófært að telja að varnaraðilunum hefði ekki þegar gefist nægilegur frestur til að afla matsgerðar. Yrði því að hafna kröfum þeirra um frekari frestun málsins í því skyni. Samkvæmt því var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. | DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson og Markús Sigurbjörnsson.Sóknaraðilarskutu málinu til Hæstaréttar hvort fyrir sitt leyti með kærum 25. og 26. september2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2017, þar sem máli sóknaraðilans LBI ehf.á hendur sóknaraðilanum Svöfu Grönfeldt og varnaraðilum var frestað til 1.nóvember 2017. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðilinn Svafa krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi. Sóknaraðilinn LBI ehf. krefst þess aðallega „að hinumkærða úrskurði verði hrundið og að lagt verði fyrir héraðsdómara að ákveða aðalmeðferðsvo fljótt sem því verður við komið“, til vara „að hinum kærða úrskurði verðihrundið og lagt verði fyrir héraðsdómara að ákveða aðilum fjórar vikur til aðljúka gagnaöflun í málinu, en að því frágengnu verði ákveðin aðalmeðferð svofljótt sem því verður við komið.“ Að öðrum kosti krefst sóknaraðilinn þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefjast báðir sóknaraðilarkærumálskostnaðar óskipt úr hendi þeirra „sem kunna að taka til varna í kærumáliþessu“.VarnaraðilarnirAllianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Ltd.,Alterra Corporate Capital 3 Ltd., Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan,Brit Insurance Ltd., Carol Jean Harris, David John De Marle Coulthard, EileenElsie Hunter, Gary Frederick Sullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart,Joseph Elmaleh, Julian Michael West, Kelvin Underwriting Ltd., Liberty MutualInsurance Europe Ltd., Nameco (No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., Norman ThomasRea, Novae Corporate Underwriting Ltd., QBE Corporate Ltd., QBE InternationalInsurance Ltd., Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Ltd. ogSorbietrees Underwriting Ltd., sem hér á eftir verða nefnd í einu lagi varnaraðilarnirAllianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri, krefjast þess aðallegaað málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar.VarnaraðilarnirSigurjón Þorvaldur Árnason, Halldór Jón Kristjánsson, Kjartan Gunnarsson, AndriSveinsson, Þorgeir Baldursson og Jón Þorsteinn Oddleifsson hafa ekki látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.ISóknaraðilinnLBI ehf. höfðaði mál þetta 17., 18. og 23. janúar 2012 á hendur sóknaraðilanumSvöfu ásamt varnaraðilum og var það þingfest 8. mars sama ár. Einnig hefur fyrrnefndisóknaraðilinn höfðað tvö önnur mál, sem hann hefur beint að flestum þeim sem eigaaðild að máli þessu gagnstætt honum, en öll þrjú málin varða sambærileg atvik. Ídómi Hæstaréttar 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017, þar sem leyst var úrágreiningsefni um gagnaöflun í máli þessu, er í meginatriðum gerð grein fyrirdómkröfum sóknaraðilans LBI ehf. samkvæmt héraðsdómsstefnu, á hverju þær hafiverið reistar og hvers aðrir aðilar málsins hafi krafist fyrir sitt leyti. Ídóminum er einnig rakið að varnaraðilarnir Allianz Global Corporate &Specialty AG og fleiri hafi í þinghaldi í héraði 26. nóvember 2013 lagt frambeiðni um að dómkvaddir yrðu menn til að leggja mat á atriði, sem þau kváðu tengjastvörnum sínum í málinu, svo og að ágreiningur hafi risið um þá matsbeiðni, en úrhonum leysti héraðsdómur með úrskurði 14. mars 2014, sem staðfestur var meðdómi Hæstaréttar 29. apríl sama ár í máli nr. 243/2014. Í þeim úrskurðihéraðsdóms voru talin í níu liðum með fjölmörgum undirliðum þau atriði, semdómkveðja átti menn til að meta. Í grófum dráttum var beint til matsmannaspurningum, sem flestar vörðuðu stöðu tiltekinna atriða miðað við árslok 2006,árslok 2007, 31. mars 2008 og að nokkru 30. júní sama ár, en þau voru í fyrstalagi hvort reikningsskil Landsbanka Íslands hf. hafi gefið rétta mynd af þvíhvert eigið fé félagsins hafi verið og eiginfjárhlutfall, í öðru lagi hversumargir hlutir í félaginu hafi beint eða óbeint verið í eigu þess, í þriðja lagihversu margir hlutir í félaginu hafi staðið til tryggingar fyrir kröfum þess áhendur öðrum, í fjórða lagi hversu margir hlutir í félaginu hafi staðiðstjórnendum og starfsmönnum þess til boða á grundvelli afkastahvetjandilaunakerfis, í fimmta lagi hver áhætta félagsins hafi verið af kröfum þess áhendur 44 nafngreindum mönnum og félögum ásamt aðilum þeim tengdum, í sjöttalagi hvert hafi verið virði lánasafns félagsins, í sjöunda lagi hverjar hafiverið skuldbindingar þess, sem greiða hafi þurft að nokkru eða öllu á árinu2008, og hvort það hafi fyrirsjáanlega getað staðið við þær, í áttunda lagihver hafi verið staða á svonefndum heildarskiptasamningum félagsins og í níundalagi hver lausafjárstaða þess hafi verið, en um þetta var jafnframt leitaðsvara um hvort mánaðarlegar skýrslur félagsins fyrir tímabilið frá nóvember2007 til mars 2008 hafi gefið rétta mynd af lausafjárstöðunni. Að fenginniniðurstöðu um heimild þessara varnaraðila til að fá matsmenn dómkvadda komeinnig upp ágreiningur um hverja ætti að kveðja til verksins, en á grundvellidóms Hæstaréttar 3. nóvember 2014 í máli nr. 691/2014 dómkvaddi héraðsdómur 17.sama mánaðar endurskoðendurna Jóhann Unnsteinsson og Margréti Pétursdóttur tilmatsstarfa.Ágreiningurinn,sem kom til úrlausnar í áðurnefndum dómi í máli nr. 43/2017, sneri að því hvortLandsbankanum hf. væri eftir kröfu varnaraðilanna Allianz Global Corporate& Specialty AG og fleiri skylt að veita dómkvöddum matsmönnum aðgang vegnastarfa þeirra að gögnum eða upplýsingum um atriði, sem nánar voru talin í 28liðum. Töldu varnaraðilarnir þessi atriði varða starfsemi Landsbanka Íslandshf. á fyrrgreindu tímabili áður en Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í því félagi, víkjastjórn þess frá og setja yfir það skilanefnd. Það félag ber nú heitisóknaraðilans LBI ehf. og rekur hann mál þetta til heimtu skaðabóta ogvátryggingarbóta vegna atvika, sem hann kveður hafa gerst í starfsemi félagsinsáður en Fjármálaeftirlitið greip til framangreindrar ráðstöfunar. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var síðan tilteknum réttindum og skyldum LandsbankaÍslands hf. ráðstafað til nýs félags, sem nú er Landsbankinn hf., en samhliða þvímun nýja félagið hafa tekið yfir „gagnasöfn“ eldra félagsins, svo sem komistvar að orði í ákvörðuninni. Töldu varnaraðilarnir Allianz Global Corporate& Specialty AG og fleiri Landsbankanum hf. skylt að verða við kröfu þeirraum að veita aðgang að umræddum gögnum eða upplýsingum, sem félagið bjó yfir áþessum grunni. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 43/2017 var kröfum varnaraðilannahafnað, en í honum var jafnframt greint frá ýmsum úrskurðum héraðsdóms og öðrumdómum réttarins, sem gengið höfðu fram að því um ágreiningsefni varðandigagnaöflun í máli þessu.IIÍþinghaldi í héraði 17. nóvember 2014 voru sem áður segir dómkvaddir tveir menntil matsstarfa. Þegar mál þetta var aftur tekið fyrir á dómþingi 4. febrúar2015 kom fram að álitaefni gætu verið uppi um sérstakt hæfi matsmannanna og varvikið að því að nýju í þinghaldi 2. mars 2015, en af því tilefni gáfu þauskýrslur fyrir dómi 24. sama mánaðar. Þegar málið var næst tekið fyrir 27.apríl 2015 lá fyrir að enginn aðilanna krefðist þess að matsmennirnir létu afstörfum vegna vanhæfis.Afgögnum málsins verður ráðið að matsmenn hafi efnt til fyrsta fundar vegnastarfa sinna með lögmönnum aðilanna 4. júní 2015 og hafi komið þar fram að þauteldu ekki fyrirsjáanlegt að matsgerð yrði lokið fyrr en seint á árinu 2016 eðasnemma árs 2017. Í bréfi matsmanna 2. nóvember 2016 til lögmanns varnaraðilannaAllianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri var vísað til þess að þauhafi 30. júní 2015 óskað eftir tilteknum gögnum vegna starfa sinna, en með þvíað gögnin hafi öll verið í vörslum Landsbankans hf. hafi verið ákveðið að hann„myndi stofna rafrænt gagnaherbergi þar sem öll umbeðin gögn yrðu aðgengilegfyrir matsmenn.“ Þrátt fyrir það hafi gengið erfiðlega að fá aðgang að öllumgögnum og skorti enn talsvert á, en Landsbankinn hf. hafi að nokkru borið viðbankaleynd eða því að umbeðin gögn væru ekki til og að auki hafi sum gögnin,sem hafi þó fengist, reynst ófullnægjandi. Til vandkvæða hafi einnig orðið aðmatsmenn hafi ekki fengið aðstoð frá starfsmönnum bankans og tímafrekt væri aðvinna í gagnagrunni, sem lagður hafi verið til. Hefðu matsmennirnir áhyggjur afframgangi starfa sinna og legðu þau til að gerður yrði samningur viðLandsbankann hf. til að tryggja að þau fengju liðsinni starfsmanna hans, meðalannars til að útbúin yrðu „viðbótargögn eða þau tekin saman eftir atvikum“, svoog að aflétt yrði „bankaleynd af gögnum þar sem nafngreining er matsmönnumnauðsynleg.“ Með bréfinu fylgdi löng skrá um gögn, sem matsmennirnir töldu sigvanta. Matsmennirnir héldu síðan í annað sinn matsfund 3. nóvember 2016 meðlögmönnum aðilanna, þar sem rætt var frekar um framangreind efni. Þar kom meðalannars fram að „matsmenn væru ekki byrjaðir á eiginlegri matsvinnu og reiknaþeir með að matsvinnan taki 1,5-2 ár að lágmarki, eftir að næg gögn hafa boristtil að geta hafið eiginlega matsvinnu.“Ítölvubréfi til matsmanna 23. maí 2017 vísaði lögmaður varnaraðilanna AllianzGlobal Corporate & Specialty AG og fleiri til þess að Hæstiréttur hafi 13.mars sama ár kveðið upp fyrrnefndan dóm í máli nr. 43/2017 og yrðu forsendurhans nýttar „við næstu skref við öflun gagna til afnota fyrir matsmenn.“Hygðust varnaraðilarnir „leggja fram nýjar beiðnir um afhendingu gagna“ þegarmálið yrði næst tekið fyrir 6. júní 2017 og væri því óskað eftir aðmatsmennirnir gerðu lista yfir gögn, sem þau teldu sig vanta, þau myndu hefjasthanda við að gera beiðni um slík gögn til að beina sjálf að „Landsbankanum hf.,LBI ehf. og/eða öðrum aðilum, sem matsmenn telja að hafi undir höndum þaugögn“, matsmenn myndu veita upplýsingar um hvaða gögn þau væru þegar með ogjafnframt gera tímaáætlun um störf sín. Einnig var tekið fram í tölvubréfinu aðþess væri „sérstaklega óskað að matsmenn upplýsi nú hvort þeir telja sér unntað ljúka við matsgerð sína í skömmtum, t.d. þannig að matsmenn afhendiniðurstöður sínar varðandi einstakar matsspurningar jafnskjótt og þau svörliggja fyrir, en að matsmenn afhendi svör við öðrum spurningum síðar.“Matsmennirnir svöruðu þessu erindi með bréfi 1. júní 2017, þar sem meðal annarskom fram að þau hafi upphaflega ætlað sér að „hefja ekki vinnu við matiðsjálft“ fyrr en þau væru „komin með nægjanleg gögn til að geta greintheildarmyndina“ með tilliti til reikningsskila Landsbanka Íslands hf., sem matsspurningarsneru meðal annars að. Það hafi á hinn bóginn reynst „ómögulegt með öllu ... aðátta sig á innihaldi þeirra gagna sem hafa borist og að ná að tengja þau viðfjárhæðir í þeim ársreikningum sem um ræðir“ og væri ekki ljóst hvort frekarigögn fengjust til að bæta þar úr. Sökum þessa og „lítilla væntinga um að skoðun... og mat geti orðið heildstætt vegna skorts á gögnum“ hafi matsmennirnir„ákveðið að skipta um nálgun á verkefnið“ og „til að byrja með velja afmarkaðaspurningu/spurningar eða hluta hennar/þeirra og gera tilraun til að svara ífyrsta kasti hluta af matsspurningunum“. Kváðust matsmennirnir mundu „í lokjúnímánaðar senda umfangsminni gagnalista sem nær bara til þeirra tilteknuspurninga“ sem yrði byrjað á. Varðandi áætlaðan tíma til verksins áréttuðumatsmennirnir að þau hygðust „gera tilraun til þess að ... vinna matsgerðina ískömmtum og skila svörum við einstökum spurningum eftir því sem þau liggjafyrir“, en framgangur verksins yrði fyrst ljós þegar þau sæju „hvort og þáhvaða gögn okkur mun verða afhent í kjölfar þess gagnalista sem sendur verður30. júní.“Málþetta var tekið fyrir í héraði 6. júní 2017 og var þá fært í þingbók aðvarnaraðilarnir Allianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri hafi„óskað eftir fresti í því skyni að leggja fram beiðni um afhendingu gagna íþágu matsgerðar.“ Þessu mótmæltu báðir sóknaraðilar ásamt varnaraðilunum SigurjóniÞorvaldi Árnasyni, Halldóri Jóni Kristjánssyni, Þorgeiri Baldurssyni og JóniÞorsteini Oddleifssyni og ákvað héraðsdómur að fresta málinu „til munnlegraathugasemda“ um þetta deiluefni til 27. sama mánaðar. Í tölvubréfi 21. júní2017 greindi lögmaður varnaraðilanna Allianz Global Corporate & SpecialtyAG og fleiri matsmönnunum frá þessari ákvörðun, en tók fram að þrátt fyrir hanaskyldu „matsmenn halda sínu striki við matsstörfin og í samræmi við þærhugmyndir“ sem þau hafi lýst í áðurnefndu bréfi 1. sama mánaðar. Spurðistlögmaðurinn einnig fyrir um hvort matsmenn gætu gert tímaáætlun fyrirþinghaldið 27. júní 2017 eða upplýst hvenær þau teldu sig „geta svarað fyrstumatsspurningum (að hluta eða öllu leyti)“. Í svari matsmanna 22. júní 2017kváðust þau hafa haldið að sér höndum eftir bréf sitt 1. sama mánaðar, endahafi þau ekki fyrr en nú „fengið viðbrögð frá matsbeiðanda við hugmyndum ... umnýja nálgun á matsgerðina“, en orðið væri „fullreynt að okkar mati að sú nálgunsem við höfum verið með mun ekki skila árangri“. Ekki væri unnt að gera„gagnalista vegna tiltekinna spurninga“ fyrir þinghaldið 27. júní 2017. Í þvíþinghaldi kvað héraðsdómur upp úrskurð um að fresta málinu til 18. septembersama ár. Sóknaraðilar kærðu þann úrskurð til Hæstaréttar, en með dómi 21. ágúst2017 í máli nr. 457/2017 var því vísað frá réttinum.Eftirað fyrrgreindur úrskurður héraðsdóms var kveðinn upp 27. júní 2017 sendilögmaður varnaraðilanna Allianz Global Corporate & Specialty AG og fleiritölvubréf 30. sama mánaðar til matsmanna og lögmanna annarra málsaðila, þar semmeðal annars kom fram að hann færi þess á leit að matsmenn létu uppi óskir umfrekari gögn fyrir lok næsta mánaðar, ynnu að tímaáætlun og héldu áfram vinnu„hratt og örugglega að matsstörfum eftir þeim aðferðum sem matsmenn telja réttað nota við matið.“ Af þessu tilefni urðu nokkur bréfaskipti milli lögmannaaðilanna, sem einnig var beint til matsmannanna. Ekki er ástæða til að rekjaþau í einstökum atriðum, en vegna þessa sendu matsmennirnir bréf til lögmannanna18. júlí 2017, þar sem meðal annars var lýst nýrri nálgun að matsstörfum, semsvo var nefnd, og greint var frá því að matsmennirnir hygðust eiga fund meðstarfsmönnum Landsbankans hf. og sóknaraðilans LBI ehf. í byrjun ágúst til að„skerpa skilning á stöðu gagnaafhendinga“. Létu matsmennirnir þess jafnframtgetið að „án frekari gagna er ... ekki grundvöllur til að svara matsspurningunumí heild sinni né einstökum spurningum að fullu“.Íbréfi matsmanna 31. ágúst 2017 til lögmanns varnaraðilanna Allianz GlobalCorporate & Specialty AG og fleiri var ítrekað að þau hafi „ákveðið aðbreyta um nálgun við verkefnið“ og ætluðu að „byrja á að svara hluta afeinstökum spurningum m.v. þau gögn sem eru fyrirliggjandi nú þegar aukopinberra upplýsinga.“ Því var einnig lýst að á fundi, sem matsmennirnir hafiátt með starfsmönnum Landsbankans hf., hafi komið fram að bankinn teldi sérekki skylt að afhenda gögn um viðskiptavini sína, en tekin yrði í hverjutilviki afstaða til þess hvort matsmenn fengju gögn um „fyrrum viðskiptavinisem nú eru gjaldþrota“. Sagði að matsmennirnir hafi í þessu ljósi „ákveðið aðvelja eina spurningu til að byrja með“, en þó „bara eina dagsetningu úr þeirrispurningu, þann 31. desember 2007 og gera atlögu að því að svara henni.“ Þásagði jafnframt: „Matsmenn hyggjast svara því sem hægt er úr spurningu nr. 1þann 30. nóvember m.v. þau gögn sem verða fyrirliggjandi en áskilja sér íleiðinni rétt til að bæta við svarið síðar ef frekari gögn berast og/eða efvinna við aðrar spurningar leiðir af sér nýjar upplýsingar. Varðandi tímaáætlunvegna spurninga 2 – 9 þá teljum við ekki mögulegt að setja fram raunhæfatímaáætlun á þessari stundu þar sem við áttum okkur ekki á því hvenær við fáumnauðsynleg gögn.“Íframhaldi af þessu bréfi sendu matsmennirnir tölvubréf 1. september 2017 tilLandsbankans hf., þar sem þau óskuðu eftir því að fá fyrir 7. sama mánaðarafhent gögn um tilgreind atriði, en tekið var fram að beiðnin væri sett framvegna ráðagerða þeirra um að „svara spurningu 1 í matsbeiðni ... vegnaársreiknings 2007“. Meðal gagnanna, sem matsmennirnir óskuðu eftir, voru„útlánamatsskýrslur í árslok 2007“ vegna 64 nafngreindra manna og félaga, svoog sundurliðanir, skýrslur og yfirlit um tiltekin atriði. Hliðstæð beiðni varsend sóknaraðilanum LBI ehf. og jafnframt tvær aðrar, sem tóku til afmarkaðriatriða, annars vegar til Fjármálaeftirlitsins og hins vegar til endurskoðanda,sem virðist hafa kannað reikningsskil Landsbanka Íslands hf. fyrirsóknaraðilann. Að auki sendi lögmaður varnaraðilanna Allianz Global Corporate& Specialty AG og fleiri bréf 4. september 2017 til sóknaraðilans LBI ehf.og Landsbankans hf., þar sem óskað var eftir að varnaraðilunum yrðu afhent sömugögn. Landsbankinn hf. svaraði þessum erindum fyrir sitt leyti með bréfi 11.september 2017, þar sem sagði meðal annars: „Landsbankinn bendir á að flest þaugögn sem farið er fram á að bankinn afhendi eru þegar í vörslum matsmanna, enLBI setti þau í rafrænt gagnaherbergi og eru þau vistuð á gagnadrifi í vörslumLBI. Landsbankinn hafnar því að afhenda umbeðin gögn þar sem þau eru þegar ívörslum matsmanna. Einnig getur Landsbankinn ekki afhent umbeðin gögn þegaróskað er eftir ótilgreindum gögnum sem lýst er sem undirliggjandi vinnugögnumeða yfirlitum, en gagnabeiðnin þarf að taka til tilgreindra skjala semmatsbeiðandi þarf að lýsa efnislega svo Landsbankinn geti leitað að þeim íkerfum sínum ... Hluti þeirra gagna sem óskað er afhendingar á eru ekki ívörslum Landsbankans og því ekki hægt að afhenda þau.“ Í framhaldi af þessu varí bréfinu tekin afstaða til einstakra atriða í beiðni matsmanna. Þá svaraðisóknaraðilinn LBI ehf. þessum erindum að því er hann varðaði með bréfi 12.september 2017. Þar var í meginatriðum vísað til þess að hann hafi þegar áfyrri stigum orðið við óskum matsmanna um afhendingu flestra þeirra gagna, semný beiðni þeirra tæki til, að því leyti sem hann hefði þau undir höndum. Ýmisönnur þessara gagna hafi áður verið afhent matsbeiðendum, en að öðru leyti værugögn, sem beiðnin varðaði, í vörslum Landsbankans hf. Í tilefni af þessu svarisendi lögmaður varnaraðilanna Allianz Global Corporate & Specialty AG ogfleiri tölvubréf degi síðar til matsmannanna og fylgdi því hluti þeirra gagna,sem matsmennirnir höfðu óskað eftir.Máliðvar tekið fyrir á ný í þinghaldi í héraði 18. september 2017. Þar var fært tilbókar að lögmenn varnaraðilanna Allianz Global Corporate & Specialty AG ogfleiri hafi „upplýst að ekki sé unnt að leggja fram beiðni um afhendingu gagnaað svo stöddu“ og óskað eftir að málinu yrði frestað til að þeim gæfist kosturá að leggja fram slíka beiðni „í samráði við dómkvadda matsmenn.“ Hafi dómariinnt lögmennina „eftir framgangi matsstarfa og ástæðu þess að gagnabeiðni er núekki lögð fram.“ Einnig var bókað að sóknaraðilar hafi ásamt varnaraðilunum Sigurjóni,Halldóri og Þorgeiri mótmælt því að málinu yrði frestað frekar og „krafist aðaðalmeðferð verði ákveðin án tafar.“ Eftir að lögmenn aðilanna höfðu tjáð sigum þetta ágreiningsefni var hinn kærði úrskurður kveðinn upp, en með honum varmálinu sem fyrr segir frestað til nýs þinghalds 1. nóvember 2017.Samkvæmtgögnum, sem varnaraðilarnir Allianz Global Corporate & Specialty AG ogfleiri hafa lagt fyrir Hæstarétt, héldu matsmennirnir sinn þriðja matsfund meðlögmönnum aðilanna 2. október 2017. Í fundargerð frá þeim fundi kom meðalannars fram að matsmennirnir hygðust „vinna að svörum á afmörkuðum hlutummatsbeiðninnar og leggja fram svör eftir því sem þeir telja hægt að svaraeinstökum spurningum/hlutum.“ Væri fyrsti hluti verksins „spurning 1 fyrir dagsetninguna31.12.2007“, en samhliða honum myndi hefjast „vinna við að svara öðrumspurningum.“ Væri ekki ráðgert „að langur tími muni líða þar til fleiri svörliggja fyrir.“ Þá kom fram í fundargerðinni að matsmenn hafi verið spurð hvortunnt væri að „setja fram raunhæfa tímaáætlun um lok matsstarfa“ og hafi svarþeirra verið eftirfarandi: „Matsmenn munu setja fram tímaáætlun um lokmatsstarfa fyrir 1. nóvember nk. samhliða gagnalistum varðandi einstakarspurningar. Sú áætlun verður byggð á þeim gögnum sem við höfum fengið og ættiþess vegna að vera raunhæf. Ef bíða þarf lengi eftir nauðsynlegumviðbótargögnum mun áætlun trúlega riðlast.“IIIFyrir Hæstarétti krefstsóknaraðilinn Svafa þess sem fyrr segir að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og er ítrasta varakrafa sóknaraðilans LBI ehf. á sama veg. Yrðu þærkröfur sóknaraðilanna teknar til greina yrði felld niður ákvörðun héraðsdóms umfrestun málsins til þinghalds á nánar tilgreindum tíma 1. nóvember 2017. Afslíkum málalokum myndi leiða að nauðsyn bæri til að taka málið fyrir íhéraðsdómi svo fljótt sem auðið væri til að taka nýja ákvörðun um framhaldrekstrar þess, bæði um hvort og þá hversu lengi því kynni að verða frestað og íhvaða tilgangi, en þó allt að gættum dómi í málinu. Þessi kröfugerðsóknaraðilanna er því nægilega ljós, gagnstætt því sem var í dómi Hæstaréttar ífyrrnefndu máli nr. 457/2017, og samrýmist hún jafnframt markmiði kæruheimildarí h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991. Eru því ekki efni til að verða viðaðalkröfu varnaraðilanna Allianz Global Corporate & Specialty AG og fleirium að málinu verði vísað frá Hæstarétti.IVSamkvæmt1. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 skal dómari í héraði ávallt taka fyrir máleftir að greinargerð hefur verið lögð fram um varnir í því og leita þar sáttaásamt því að gefa aðilum kost á að koma að sýnilegum sönnunargögnum, sem ekkihefur áður verið tilefni eða tækifæri til að leggja fram, en við svo búið á aðmeginreglu að ákveða aðalmeðferð í máli. Í 2. mgr. sömu lagagreinar er dómara þóheimilað að verða við ósk aðila um að fresta máli frekar sé það vænlegt til aðná sáttum eða nauðsynlegt til að afla gagna, sem nægilegur frestur hefur ekkiáður verið til, en aðilunum ber þá jöfnum höndum að nota slíkan frest tilgagnaöflunar. Að öðrum kosti á dómari að jafnaði að synja um frest þóttaðilarnir séu á einu máli um að æskja hans. Þessi ákvæði laga nr. 91/1991 eruleidd af meginreglu einkamálaréttarfars um hraða meðferð máls og helgast einnigaf fyrirmælum 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar um að öllum beri réttur til aðfá úrlausn fyrir dómi um réttindi sín og skyldur innan hæfilegs tíma. Að þessu berað gæta við beitingu framangreindrar heimildar í 2. mgr. 102. gr. laga nr.91/1991, sem jafnframt er undantekning frá meginreglunni í 1. mgr. sömulagagreinar.Málþetta var sem áður segir þingfest í héraði 8. mars 2012, en varnaraðilar ásamtsóknaraðilanum Svöfu tóku til varna í því með greinargerðum, sem voru ekkilagðar fram fyrr en 22. janúar 2013. Í greinargerð varnaraðilanna AllianzGlobal Corporate & Specialty AG og fleiri, sem var 60 síður að lengd, varmeðal annars tekið fram að þau áskildu sér rétt „til að óska eftir dómkvaðningumatsmanna undir rekstri málsins til að meta hvers kyns atriði því tengd.“Samhliða greinargerðinni lögðu þessir varnaraðilar fram svonefnda bókun, þarsem skorað var á sóknaraðilann LBI ehf. að leggja fram „skjöl og gögn“, semtalin voru upp í 96 töluliðum, en tveir af þessum liðum voru að auki greindir ífjölmarga undirliði. Af þessu verður ráðið að varnaraðilarnir hafi allt frá þvíá fyrstu stigum málsins gert sér grein fyrir því að vegna varna sinna stæðulíkur til þess að þau myndu þarfnast matsgerðar dómkvadds manns ásamt því aðafla verulegs fjölda skjala, sem þeim voru ekki tiltæk á þeim tíma. Beiðni umdómkvaðningu matsmanna var þrátt fyrir þetta ekki lögð fram fyrr en 26.nóvember 2013 og var þá liðið nærfellt hálft annað ár frá þingfestingu málsins.Í úrskurði héraðsdóms 14. mars 2014, sem var staðfestur með fyrrnefndum dómiHæstaréttar í máli nr. 243/2014, var leyst úr ágreiningi um hvort dómkveðjaætti matsmenn á grundvelli þessarar beiðni, en henni hafði meðal annars veriðmótmælt með þeim rökum að varnaraðilarnir hefðu haft fullt tilefni til að berahana fram á fyrri stigum og væri hún því of seint fram komin, auk þess sem umfangbeiðninnar væri svo úr hófi að fyrirsjáanlega tæki fjölda ára að ljúkamatsgerð. Þessum mótmælum var hafnað í úrskurðinum, en tekið fram að heimildvarnaraðilanna til að afla matsgerðar væri háð þeirri forsendu að ekki hlytustaf því óhóflegar tafir við meðferð málsins. Varnaraðilunum, sem kusu sjálf aðleita svo viðamikillar matsgerðar sem raun ber vitni, mátti því allt frá byrjunvera ljóst að brýnt væri að matsstörf yrðu markviss og þeim yrði flýtt svo semkostur væri að því viðlögðu að frestur fengist ekki í málinu til að komamatsgerð að.Einsog áður var rakið kom fram á fyrsta matsfundi 4. júní 2015 að matsmenn teldufyrirsjáanlegt að ekki tækist að ljúka matsgerð fyrr en seint á árinu 2016 eðasnemma árs 2017. Þegar matsfundur var haldinn öðru sinni nærri sautján mánuðumsíðar, 3. nóvember 2016, kom fram að matsmenn hefðu ekki enn byrjað á„eiginlegri matsvinnu“ og reiknuðu þau með að hún myndi taka „að lágmarki“ eittog hálft til tvö ár eftir að þau hefðu fengið nægileg gögn, sem þau teldu ennskorta talsvert á. Án þess að nokkuð teljandi virðist hafa miðað áfram í vinnumatsmanna leið eftir þetta meira en hálft ár þar til lögmaður varnaraðilannaAllianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri hreyfði því í bréfi til þeirra23. maí 2017 hvort unnt væri að ljúka matsgerð í áföngum. Því svöruðumatsmennirnir 1. júní sama ár á þann hátt að þau myndu „gera tilraun“ til aðvelja „afmarkaða spurningu ... eða hluta hennar ... til að svara í fyrstakasti“. Af svörum matsmannanna mátti einnig ráða að þau hefðu ekki enn hafið„vinnu við matið sjálft“. Í bréfi þeirra 22. sama mánaðar kom fram að þau hefðusíðan haldið að sér höndum sökum þess að lögmaður varnaraðilanna hefði ekkibrugðist við framangreindum svörum. Í öðru bréfi 18. júlí 2017 kváðustmatsmennirnir ekki hafa undir höndum nægileg gögn, en án þeirra væri ekkigrundvöllur til að svara matsspurningum í heild eða einstökum spurningum aðfullu. Loks kom fram í bréfi þeirra 31. ágúst 2017 að þau hefðu ákveðið að„gera atlögu að því“ að svara afmörkuðum hluta af fyrstu matsspurningunni afníu og hygðust ljúka því 30. nóvember sama ár, en það væri „ekki mögulegt aðsetja fram raunhæfa tímaáætlun á þessari stundu“ um hvenær unnt yrði að svaraspurningunum að öðru leyti. Þegarframangreint er virt í heild verður ekki betur séð en að matsmennirnir, semvoru eins og áður segir dómkvödd 17. nóvember 2014, hafi á nærri þriggja áratímabili ekki hafið vinnu við samningu matsgerðar fyrr en á síðustu tveimurmánuðum þess og snúi sú vinna aðeins að tiltölulega litlum hlutaheildarverksins. Jafnframt virðist sem matsmennirnir telji sér illfært að geraáætlun um hvenær ljúka mætti mati í heild, en þau hafa þó á fyrri stigum látiðí ljós að það gæti minnst tekið hálft annað ár eftir að nægileg gögn yrðufengin, sem enn virðist ekki hafa tekist. Fyrrnefnd heimild í 2. mgr. 102. gr.laga nr. 91/1991 til að fresta máli er háð því að nægilegur frestur hafi ekkiáður verið veittur til að afla nauðsynlegra gagna. Gegn andmælum sóknaraðila ogað gættum rétti þeirra eftir 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar er ófært að teljaað varnaraðilunum Allianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri hafiekki nú þegar gefist nægilegur frestur til að afla matsgerðar. Verður því aðhafna kröfum þeirra um frekari frestun málsins til að bíða matsgerðar, hvað þá sérstaklegatil að koma að nýjum kröfum um afhendingu gagna til afnota við matið. Í ljósiþeirrar reglu 2. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 að aðilum beri jöfnum höndum aðnota sama frest til gagnaöflunar verður varnaraðilunum þó ekki meinað að leggjafram matsgerð svo lengi sem málinu þurfi að fresta af öðrum sökum. Hinn kærðiúrskurður verður því felldur úr gildi.VarnaraðilunumAllianz Global Corporate & Specialty AG og fleiri verður gert að greiðasóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi.VarnaraðilarAllianz Global Corporate & Specialty AG, Alterra Corporate Capital 2 Ltd.,Alterra Corporate Capital 3 Ltd., Brian John Tutin, Bridget Anne Carey-Morgan,Brit Insurance Ltd., Carol Jean Harris, David John De Marle Coulthard, EileenElsie Hunter, Gary Frederick Sullivan, Ian Richard Posgate, John Leon Gilbart,Joseph Elmaleh, Julian Michael West, Kelvin Underwriting Ltd., Liberty MutualInsurance Europe Ltd., Nameco (No 11) Ltd., Nameco (No 231) Ltd., Norman ThomasRea, Novae Corporate Underwriting Ltd., QBE Corporate Ltd., QBE InternationalInsurance Ltd., Richard Michael Hodgson Read, SCOR Underwriting Ltd. ogSorbietrees Underwriting Ltd. greiði óskipt hvorum sóknaraðila, LBI ehf. ogSvöfu Grönfeldt, 500.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18.september 2017.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 17., 18. og 23. janúar 2012. Stefnandi erLBI hf., áður Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 16, Reykjavík. Stefndu eru SigurjónÞ. Árnason, Granaskjóli 28, Reykjavík, Halldór J. Kristjánsson, sagðuróstaðsettur í hús í Kanada, Kjartan Gunnarsson, Starhaga 4, Reykjavík,Andri Sveinsson, sagður óstaðsetturí hús í Englandi, Þorgeir Baldursson, Stórahjalla 5, Kópavogi, Svafa Grönfeldt, sögð óstaðsett í hús íBandaríkjunum og Jón Þorsteinn Oddleifsson, Krossakri 6, Garðabæ. Þá erstefnt Brit Insurance Ltd., 55 Bishopsgate, London, Stóra-Bretlandi og 24 öðrumnafngreindum vátryggjendum með lögheimili í Bretlandi og Þýskalandi. Viðfyrirtöku málsins 18. september sl. var af hálfu stefndu Brit Insurance Ltd.o.fl. óskað eftir frestun málsins í því skyni að leggja fram beiðni umafhendingu gagna í þágu matsgerðar sem unnið er að beiðni þessara stefndu. Varvísað til þess að dómkvaddir matsmenn hefðu undanfarið verið í samskiptum viðstefnanda, svo og tiltekna aðra aðila, fengið gögn afhent í þágu matsstarfa ogfarið yfir þau gögn. Þeir hefðu hins vegar ekki komið á framfæri við stefnduBrit Insurance Ltd. o.fl., sem matsbeiðendur, endanlegum lista yfir þau gögnsem þeir teldu að enn vantaði til þess að þeir gætu lokið matsstörfum. Þessumstefndum hefði því ekki verið mögulegt að leggja fram beiðni um afhendingugagna úr hendi stefnanda og Landsbankans hf. líkt og ráð var fyrir viðfyrirtöku málsins 27. júní sl. Afhálfu stefnanda var frekari frestun málsins mótmælt og þess krafist aðaðalmeðferð málsins yrði ákveðin án tafar. Af hálfu stefndu Svöfu, Þorgeirs, Sigurjóns ogHalldórs var tekið undir mótmæli og kröfu stefnanda. Af hálfu þessara aðila varvísað til þess að rúm þrjú ár væru liðin síðan matsbeiðni var samþykkt enmatsmenn hefðu upplýst að eiginleg matsstörf væru ekki hafin. Matsmenn hefðu nútilkynnt að þeir myndu leggja til grundvallar nýja nálgun við matið og telji aðgögn sem legið hafi fyrir um langt skeið séu fullnægjandi í því sambandi. Vísaðvar til þess að óskýrt væri hvernig matsmenn hygðust framkvæma matið og ljúkaþví og allt benti til þess að þeir hefðu látið undir höfuð leggjast að nýtaþann langa tíma sem liðinn væri til að hefja eiginlega matsstörf. Þá hefði ekkiverið lögð fram tímaáætlun um framkvæmd matsins. Með öllu sé óljóst hvaðagögnum matsbeiðendur kunni að kalla eftir vegna matsins og hvenær matsferlinuljúki endanlega. Því sé lagst gegn því að rekstur málsins sé tafinn frekar meðfrekari tilraunum við framkvæmd matsins. Þessi ágreiningur var tekinn tilúrskurðar að loknum munnlegum athugasemdum lögmanna aðila og í sama þinghaldikveðinn upp úrskurður, án skriflegra forsendna samkvæmt heimild í 3. mgr. 112.gr. laga nr. 91/1991, sbr. 8. gr. laga nr. 78/2015, um frestun málsins til 1.nóvember nk. Er þessi skriflegi úrskurður saminn 26. september 2017, vegna kæraúrskurðarins til Hæstaréttar Íslands, sem bárust dóminum sama dag. Við téða fyrirtöku málsins var,að lokinni uppkvaðningu fyrrgreinds úrskurðar um frestun málsins, lögð á þaðáhersla af hálfu dómara að um væri að ræða lokafrest stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. til þess að leggja fram beiðni um afhendingu gagna í þáguyfirstandandi mats. Kæmu ekki fram haldbærar skýringar við næstu fyrirtökumálsins um hvers vegna ekki væri unnt að leggja fram slíka beiðni mætti við þvíbúast að dómari lýsti gagnaöflun lokið að kröfu annarra aðila og aðalmeðferðmálsins yrði ákveðin. Dómari beindi því til lögmanns stefndu Brit InsuranceLtd. o.fl. að leiða dómkvadda matsmenn fyrir dóm til skýrslugjafar við næstufyrirtöku málsins í því skyni að dómurinn gæti innt matsmenn eftir framgangimatsins og fyrirsjáanlegum lokum matsstarfa. Dómari minnti enn fremur á aðaðilum matsmáls bæri skylda til þess að leiðbeina matsmönnum eftir föngum ummatsatriði, þar á meðal þær reglur sem gildi um vinnu matsgerða. Niðurstaða Með dómi Hæstaréttar Íslands 13.mars sl. í máli nr. 43/2017 var felldur úr gildi úrskurður dómsins, þar semLandsbankanum hf. var gert skylt að veita dómkvöddum matsmönnum, JóhanniUnnsteinssyni löggiltum endurskoðanda og Margréti Pétursdóttur löggiltumendurskoðanda, aðgang að tilteknum gögnum og upplýsingum í þágu mats semheimilað var með úrskurði 14. mars 2014 og staðfestur var með dómi Hæstaréttar29. apríl þess árs. Fyrir liggur að matsmenn hafa talið téð gögn og upplýsingarnauðsynlegar til að ljúka matinu. Stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., sem óskuðueftir matinu, hafa lýst því yfir fyrir dóminum að þeir hyggist leggja fram, íljósi forsendna hæstaréttardómsins 13. mars sl., nýja beiðni um afhendingugagna, nú á grundvelli 67. til 69. gr. laga nr. 91/1991, í því skyni aðmatsmenn fái afhent, eftir því sem unnt er, þau gögn og þær upplýsingar semþeir telja nauðsynlegar til þess að ljúka matsstörfum. Matsmenn hafi hins vegarenn ekki tilgreint endanlega um hvaða gögn þeir telji enn nauðsynlegt að aflafrá stefnanda og Landsbankanum hf., svo sem áður er rakið. Dómari hefur ítrekað beint þeimtilmælum til stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl, sem matsbeiðenda, sbr. meðalannars bókun í þinghaldi 16. nóvember 2016 og 27. júní sl., að hraða téðu matieftir því sem kostur væri og vísað til þess að rúm heimild aðila til öflunarmatsgerðar væri háð þeirri forsendu að hin umbeðna sönnunarfærsla leiddi ekkitil slíkra tafa á meðferð máls að brotið væri gegn rétti annarra aðila til aðfá úrlausn um réttindi sín og skyldur með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegstíma samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944,sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. samnefnd lög nr. 62/1994. Dómari hefur einnigminnt á að í fyrrgreindum úrskurði dómsins 14. mars 2014 komi fram að, eðlimálsins samkvæmt, hljóti matsgerð að takmarkast við þau svör sem unnt er aðveita við matsspurningum á grundvelli gagna sem tiltæk eru matsmönnum. Verðiengin skylda lögð á matsmenn að afla sjálfir gagna umfram það sem þeir teljaeðlilegt eða mögulegt. Kunni því við ákveðnar aðstæður að vera óhjákvæmilegt aðljúka mati án þess að allra hugsanlegra gagna hafi verið aflað auk þess semniðurstaða matsmanna geti einnig orðið sú að ekki sé unnt að svara tilteknummatsspurningum. Með vísan til 3. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 hefur dómarisömuleiðis beint því til stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl. að leggja framtímaáætlun dómkvaddra matsmanna, eða áætlun sem unnin hafi verið í samráði viðþá, um hvernig hægt verði að ljúka matsstörfum sem allra fyrst. Samkvæmtframangreindu getur aldrei komið til álita að fresta málinu ótiltekið, eða þartil matsgerð liggur endanlega fyrir, svo sem stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl.hafa óskað eftir. Svo sem áður greinir var meðáðurgreindum dómi Hæstaréttar 13. mars sl. felldur úr gildi úrskurður dómsins,þar sem fallist var á skyldu Landsbankans hf. til að veita matsmönnum aðgang aðtilteknum gögnum og upplýsingum í þágu matsstarfanna. Ljóst er að unnið hefurverið að öflun gagna vegna matsins í samvinnu við stefnanda og Landsbankann hf.eftir frestun málsins 27. júní sl. en matsmönnum ekki unnist tími til aðafmarka með endanlegum hætti hvaða gögn sé nauðsynlegt að afla frá þessumaðilum með atbeina dómsins. Með vísan til 2. mgr. 102. laga nr. 91/1991, bervið þessar aðstæður að veita stefndu Brit Insurance Ltd. o.fl., semmatsbeiðendum, hæfilegan frest til þess að leggja fram nýja beiðni umafhendingu gagna og ljúka þar með endanlega gagnaöflun í þágu matsmálsins. Erfrestun málsins við þessar aðstæður í samræmi við forræði aðila á sakarefninuog jafnræði aðila einkamáls. Verður slík frestun, til ákveðins tíma, því ekkitalin óhæfileg eða andstæð þeim grundvallarréttindum annarra málsaðila sem áðurræðir, enda verður að líta svo á að hér sé um lokafrestun málsins að ræða afþessum ástæðum. Er málinu því frestað til þess tíma sem fram kemur í úrskurðarorði. Skúli Magnússon héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐMálinu er frestað til þinghalds1. nóvember nk. kl. 13:30 í dómhúsinu við Lækjartorg, dómsal 401. |
Mál nr. 39/2005 | Víxill Óvígð sambúð Fjárslit Brostnar forsendur | B hafði verið í sambúð með E og áttu þau saman einkahlutafélagið K. Vegna reksturs félagsins gaf S, faðir E, út víxil á árinu 2002, sem ábektur var af E en samþykktur til greiðslu af K. Sambúðarslit urðu með B og E á árinu 2002. Voru af því tilefni gerð drög að fjárskiptasamningi, en samkvæmt þeim átti B m.a. að fá til sín félagið K. Einnig gaf B skriflega yfirlýsingu þar sem hann lofaði m.a. að leysa S undan ábyrgðum vegna félagsins K og var í yfirlýsingunni vísað sérstaklega til fjárskiptasamningsins. Ekki varð af því að fjárskiptasamningurinn yrði undirritaður og fékk B aldrei yfirráð yfir K og var félagið loks tekið til gjaldþrotaskipta. Framangreindur víxill fór í vanskil og greiddi S hann. Beindi hann í málinu kröfu að B og K um endurgreiðslu víxilsins. Héraðsdómur dæmdi kröfuna á hendur félaginu en sýknaði B að svo stöddu. Var dóminum einungis áfrýjað varðandi þátt B en krafa gagnvart honum byggðist á fyrrgreindri yfirlýsingu hans. Talið var að yfirlýsingin hefði verið gefin í tengslum við fjárskiptasamning þeirra B og E. Þar sem hann var aldrei undirritaður og B fékk aldrei yfirráð yfir félaginu K hefði brostið forsenda fyrir yfirlýsingunni og væri hún því ekki bindandi fyrir B. Þar sem B hafði ekki áfrýjað af sinni hálfu var niðurstaða héraðsdóms um sýknu að svo stöddu staðfest. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. janúar 2005. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 3.897.071 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2003 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins hóf stefndi 1995 óvígða sambúð með dóttur áfrýjanda, Elísabetu Sigurðardóttur. Á árinu 1998 stofnaði stefndi með henni Kaldaberg ehf. um atvinnurekstur sinn við tannlækningar, en félagið, sem hvort þeirra átti að helmingi, mun meðal annars hafa keypt húsnæði og tæki fyrir starfsemina. Erfiðleikar munu hafa orðið í rekstrinum og félagið ekki getað staðið í skilum með skuldbindingar sínar. Á fyrri hluta árs 2002 mun stefndi af þessum sökum hafa lagt drög að því að fá til samstarfs við sig annan tannlækni og haft í huga að sá keypti hlut í félaginu. Til að auðvelda þetta mun stefndi hafa talið þörf á að koma skuldum félagsins í skil. Í því skyni var Búnaðarbanka Íslands hf. seldur víxill að fjárhæð 3.300.000 krónur, sem mun hafa verið gefinn út af áfrýjanda 6. maí 2002 og ábektur af Elísabetu, en samþykktur til greiðslu af Kaldabergi ehf. Um gjalddaga víxilsins er það eitt upplýst í málinu að hann hafi verið fáum vikum eftir útgáfudaginn. Ekkert varð af ráðagerðum um sölu á hlut í félaginu og fór víxillinn jafnframt í vanskil. Sambúð stefnda og Elísabetar var slitið 25. ágúst 2002. Fyrir liggur að þau áttu í framhaldi af því viðræður um fjárslit og voru meðal annars gerð drög að samningi um það efni. Samkvæmt honum átti Elísabet að fá í sinn hlut íbúð, sem hún var þinglýstur eigandi að, ásamt bifreið í eigu Kaldabergs ehf. og helmingi hlutabréfa í tilteknum hlutabréfasjóði, en taka um leið að sér áhvílandi veðskuldir á íbúðinni og bifreiðinni. Stefndi átti á hinn bóginn að fá í sinn hlut öll hlutabréf í Kaldabergi ehf., bifreið á nafni Elísabetar, hlutabréf í öðru tilteknu félagi, sem þau áttu hvort sinn hlut í, og helming hlutabréfa í áðurnefndum hlutabréfasjóði, en gegn þessu átti stefndi að taka að sér allar skuldir, sem vörðuðu Kaldaberg ehf., og áhvílandi veðskuld á bifreiðinni. Um innbúsmuni sagði að þeim hefði þegar verið skipt og stæði enginn ágreiningur um þá. Jafnframt áttu stefndi og Elísabet að halda þeim innistæðum á bankareikningum, sem skráðir væru á nafni hvors um sig, og taka að sér skuldir, sem á hvoru hvíldu. Sérstaklega var tekið fram að Elísabet og foreldrar hennar skyldu verða skaðlaus af ábyrgðum, sem þau hefðu gengist undir vegna skulda stefnda og Kaldabergs ehf., og skyldi það sama gilda um foreldra stefnda að því er varðaði ábyrgðir á skuldum Elísabetar. Þá átti stefndi að fá nýja ábyrgðarmenn fyrir skuldum Kaldabergs ehf. í stað Elísabetar og aflétta veði fyrir skuld félagsins, sem hvíldi á íbúð hennar. Í drögunum að samningi þessum var ráðgert að hann yrði undirritaður í október 2002. Stefndi ritaði 29. október 2002 undir yfirlýsingu, þar sem sagði meðal annars eftirfarandi: „Í tengslum við sambúðarslit mín og Elísabetar Sigurðardóttur lýsi ég undirritaður ... því hér með yfir að ég mun aflétta ábyrgðum föður Elísabetar, Sigurðar Sigurðssonar, ... af lánum tengdum Kaldabergi ehf., en ég er nú einn eigandi félagsins. Annars vegar er um að ræða víxil að fjárhæð kr. 3.300.000, sem fallinn er í gjalddaga, en verður framlengdur með óbreyttum ábyrgðum til 1. febrúar 2003 ... Víxillinn var upphaflega gefinn út 6. maí 2002 af Sigurði Sigurðssyni, greiðandi er Kaldaberg ehf. og ábyrgðarmaður Elísabet Sigurðardóttir. Við undirskrift yfirlýsingar þessarar verður víxillinn framlengdur til 1. febrúar 2003. Ég mun sjá til þess að víxillinn verði greiddur upp eigi síðar en 1. júlí 2003 og ábyrgðum þessara aðila verði aflétt fyrir þann tíma. ... Ég ábyrgist jafnframt að foreldrar Elísabetar verði skaðlaus af þeim lánum sem þau eru í ábyrgðum á, lendi þau í vanskilum. ... Yfirlýsing þessi er undirrituð í tengslum við samkomulag mitt og Elísabetar Sigurðardóttur vegna sambúðarslita okkar.“ Fyrir liggur í málinu að Elísabet hafi samið drög að þessari yfirlýsingu í samráði við stefnda, en áfrýjandi og móðir hennar síðan fengið nafngreindan hæstaréttarlögmann, sem Elísabet mun þá hafa starfað með, til að fara yfir drögin. Mun textinn síðan hafa verið borinn undir stefnda, sem hafi fengið því framgengt að framangreindum lokamálslið yfirlýsingarinnar yrði bætt þar við, en við svo búið ritað undir hana. Í tengslum við það gaf áfrýjandi út víxil 4. nóvember 2002 að fjárhæð 3.300.000 krónur til framlengingar á áðurnefndri víxilskuld við Búnaðarbanka Íslands hf., en nýi víxillinn, sem var ábektur af Elísabetu, var samþykktur af Kaldabergi ehf. til greiðslu 1. febrúar 2003. Eftir þessar ráðstafanir reis ágreiningur milli stefnda og Elísabetar varðandi sambúðarslitin og luku þau því aldrei samningi um fjárslit, sem áðurgreind drög höfðu verið lögð að. Á árinu 2003 var leitað samkomulags um þetta efni með atbeina lögmanna, en án árangurs. Eftir þetta mun ekkert frekar hafa verið gert til að ljúka fjárslitum. Eins og málið liggur fyrir virðist Elísabet hafa selt fyrrnefnda íbúð, sem hún átti á sambúðartímanum, og greitt þá meðal annars veðskuld Kaldabergs ehf., sem hvíldi á íbúðinni. Þá virðist hún hafa fengið bifreiðina, sem félagið átti og ráðgert var að kæmi í hlut hennar í drögunum að samningi um fjárslit. Stefndi heldur því á hinn bóginn fram að hann hafi aldrei fengið afhentan hlut Elísabetar í Kaldabergi ehf. og heldur ekki bifreiðina, sem skráð var á hennar nafni og áður var getið, en um afdrif annarra fyrrnefndra hlutabréfa þeirra liggja ekki fyrir upplýsingar. Stefndi heldur því einnig fram að Elísabet hafi ekkert gert til að leysa foreldra hans undan ábyrgðum fyrir skuldum hennar eða til að greiða á annan hátt úr skuldbindingum þeirra tveggja. Fram er komið að Kaldaberg ehf. seldi 30. september 2003 fasteignina, þar sem rekstur félagsins fór fram, og hafi jafnframt í tengslum við það ráðstafað lausafjármunum varðandi reksturinn. Vanskil urðu á áðurnefndum víxli að fjárhæð 3.300.000 krónur, sem samþykktur var af Kaldabergi ehf. til greiðslu 1. febrúar 2003. Varð áfrýjandi að leysa víxilinn til sín 30. október 2003 frá Kaupþingi Búnaðarbanka hf. með 3.897.071 krónu og höfðaði hann síðan mál þetta með stefnu 30. desember sama ár á hendur Kaldabergi ehf. og stefnda til greiðslu sömu fjárhæðar. Að því er félagið varðaði var málsóknin reist á víxlinum, en krafa á hendur stefnda hins vegar á fyrrgreindri yfirlýsingu hans frá 29. október 2002. Með hinum áfrýjaða dómi var krafa áfrýjanda á hendur félaginu tekin til greina, en stefndi sýknaður að svo stöddu. Í málinu er ekki til endurskoðunar niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu félagsins við áfrýjanda, en fram er komið að bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 25. mars 2004. Ekki liggur fyrir hvort skiptum sé lokið, en svo virðist sem gengið sé út frá því að ekkert muni fást þar greitt upp í kröfur, sem áfrýjandi hefur meðal annarra lýst fyrir sitt leyti. II. Áðurgreindri yfirlýsingu stefnda frá 29. október 2002 var ekki eftir orðanna hljóðan beint til ákveðins viðtakanda. Ljóst er af því, sem fram er komið í málinu, að hún var gerð í beinum tengslum við fyrirhugað uppgjör skuldar Kaldabergs ehf. við Búnaðarbanka Íslands hf. samkvæmt víxli útgefnum af áfrýjanda 6. maí 2002, sem var í vanskilum, en til þess uppgjörs var meðal annars nýttur víxillinn, sem áfrýjandi gaf út 4. nóvember sama ár og mál þetta varðar. Ætla verður að stefnda hafi sem fyrirsvarsmanni Kaldabergs ehf. verið mjög í mun að geta framlengt víxilskuld félagsins á þennan hátt. Þegar þar var komið sögu hafði sambúð stefnda við Elísabetu Sigurðardóttur verið slitið. Gagnvart henni hafði stefndi ekkert tilefni til að gera sérstaka skriflega yfirlýsingu um að hann tryggði skaðleysi foreldra hennar af ábyrgðum þeirra fyrir skuldum Kaldabergs ehf., enda var gert ráð fyrir ákvæði um það í áðurnefndum drögum að fjárslitasamningi, sem þau virðast hafa haft í hyggju að ljúka við um þær mundir. Er því engin ástæða til annars en að skýra umrædda yfirlýsingu á þann veg að með henni hafi stefndi beint loforði til áfrýjanda og eiginkonu hans með því efni, sem þar greindi nánar. Í niðurlagi yfirlýsingar stefnda, sem hér um ræðir, var sérstaklega tekið fram að hún væri undirrituð í tengslum við samkomulag hans við Elísabetu Sigurðardóttur vegna sambúðarslita þeirra. Eins og áður er rakið voru þau á sama tímabili að leitast við að ljúka samningi um fjárslit sín á milli, en ekkert virðist hafa þá bent til annars en að það gæti tekist. Í fyrrnefndum drögum að fjárslitasamningi var meðal annars gert ráð fyrir að Kaldaberg ehf., þar sem Elísabet átti helming hlutafjár, kæmi að öllu leyti í hlut stefnda, en hann myndi tryggja skaðleysi hennar og foreldra hennar af ábyrgðum fyrir félagið. Af þessari samningsgerð varð á hinn bóginn ekkert og hefur fjárslitum stefnda og Elísabetar ekki verið lokið formlega á annan hátt. Stefndi hefur því ekki fengið til sín hlut Elísabetar í Kaldabergi ehf., svo sem ráðgert var í drögunum að samningi um fjárslit, og mun heldur ekki geta fengið hlutinn til sín síðar, enda hefur bú félagsins verið tekið til gjaldþrotaskipta. Vegna þessarar þróunar mála eftir gerð yfirlýsingarinnar 29. október 2002 hafa brostið forsendur, sem þar var skýrlega vísað til, fyrir skuldbindingargildi hennar gagnvart stefnda. Samkvæmt þessu og með því að hann hefur ekki gagnáfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti verður dómurinn að standa óraskaður. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sigurður Sigurðsson, greiði stefnda, Bjarka Ágústssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 28. janúar 2004 og tekið til dóms 27. október sl. Stefnandi er Sigurður Sigurðsson, [kt.], Hegranesi 15, Garðabæ, en stefndu eru Bjarki Ágústsson, [kt.], Lækjarkinn 24, Hafnarfirði og Kaldaberg ehf., [kt.], Lækjarkinn 24, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda er þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 3.897.071 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 30. október 2003 til greiðsludags og til greiðslu málskostnaðar. Stefndi Bjarki krefst sýknu í málinu og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Stefnda Kaldaberg ehf. tekur ekki til varnar í málinu og var málið dómtekið á hendur félaginu í þinghaldi 17. mars 2004. I. Málavextir eru þeir að stefndi Bjarki og Elísabet Sigurðardóttir, dóttir stefnanda, slitu samvistum í september 2002 eftir sjö ára sambúð. Stefndi Bjarki er tannlæknir en Elísabet lögfræðingur. Þau stofnuðu félagið Kaldaberg ehf. í maí 1998 um rekstur tannlæknastofu stefnda Bjarka. Áttu þau helmingshlut hvort í félaginu en Kaldaberg ehf. var skráð fyrir eignarhluta í fasteigninni Staðarberg 2-4 þar sem tannlæknastofan var til húsa. Fram hefur komið í málinu að fljótlega fór að síga á ógæfuhliðina í fjármálum félagsins. Til þess að létta á skuldum hugðist stefndi Bjarki reyna að selja helmingshlut í tannlæknastofunni og Kaldabergi ehf. Var hann í viðræðum við tannlækni í maí 2002 í þessu augnamiði. Skuldastaða fyrirtækisins var þá þegar orðin erfið og vanskil nokkur. Til þess að gera félagið söluhæft ákvað stefndi Bjarki að taka lán í banka til þess að greiða vanskilaskuldir. Var útbúinn víxill að fjárhæð 3.300.000 krónur í maí 2002 með gjalddaga þremur vikum síðar. Víxillinn var samþykktur til greiðslu af stefnda Kaldabergi ehf., stefnandi var útgefandi hans og Elísabet Sigurðardóttir ábekingur. Segir stefnandi að stefndi Bjarki hafi beðið sig um að skrifa upp á víxilinn þar sem hann væri kominn með kaupanda að rekstrinum og því myndi rætast úr fjármálum fyrirtækisins fljótlega. Ábyrgð stefnanda hafi aðeins átt að standa í stuttan tíma. Svo fór að kaupin gengu til baka og víxillinn fór í vanskil. Stefndi Bjarki og Elísasbet slitu samvistum í september þetta ár. Í október var farið að huga að framlengingu víxilsins. Stefnandi sá ekki ástæðu til þess að vera lengur í ábyrgð á víxlinum nema til kæmi persónuleg ábyrgð stefnda Bjarka. Útbjó Elísabet drög að yfirlýsingu og einnig fékk stefnandi lögmann til þess að aðstoða sig. Yfirlýsingin er dagsett 29. október 2002 og segir meðal annars í henni: „Í tengslum við sambúðarslit mín og Elísabetar Sigurðardóttur lýsi ég undirritaður Bjarki Ágústsson, kt. 130668-5779, því hér með yfir að ég mun aflétta ábyrgðum föður Elísabetar, Sigurðar Sigurðssonar, Hegranesi 15, Garðabæ, af lánum tengdum Kaldabergi ehf., en ég er nú einn eigandi félagsins. Annars vegar er um að ræða víxil að fjárhæð kr. 3.300.000, sem fallinn er í gjalddaga, en verður framlengdur með óbreyttum ábyrgðum til 1. febrúar 2003 og hins vegar veðskuldabréf, upphaflega að fjárhæð kr. 4.860.497,30 sem jafnframt er tryggt með veði í húseign Kaldabergs ehf. að Staðarbergi 2-4, Hafnarfirði. Víxillinn var upphaflega gefinn út 6. maí 2002 af Sigurði Sigurðssyni, greiðandi er Kaldaberg ehf. og ábyrgðarmaður Elísabet Sigurðardóttir. Við undirskrift yfirlýsingar þessarar verður víxillinn framlengdur til 1. febrúar 2003. Ég mun sjá til þess að víxillinn verði greiddur upp eigi síðar en 1. júlí 2003 og ábyrgðum þessara aðila verði aflétt fyrir þann tíma. --- Ég ábyrgist jafnframt að foreldrar Elísabetar verði skaðlaus af þeim lánum sem þau eru í ábyrgð á, lendi þau í vanskilum. --- Yfirlýsing þessi er undirrituð í tengslum við samkomulag mitt og Elísabetar Sigurðardóttur vegna sambúðarslita okkar.” Undir þessa yfirlýsingu skrifar stefndi Bjarki en Elísabet Sigurðardóttir er vottur á yfirlýsingunni. Fram hefur komið í málinu að stefnandi og eiginkona hans áttu fund með lögmanni þeim er aðstoðaði þau við gerð þessarar yfirlýsingar. Stefndi Bjarki fór nokkrum dögum síðar á skrifstofu lögmannsins og undirritaði yfirlýsinguna. Segist hann hafa látið breyta yfirlýsingunni áður en hann undirritaði hana. Bætt hafi verið inn lokasetningu skjalsins um að yfirlýsingin væri undirrituð í tengslum við samkomulag hans og Elísabetar Sigurðardóttur vegna sambúðarslita þeirra. Segist stefndi Bjarki hafa undirritað yfirlýsinguna á þeirri forsendu að samkomulag væri orðið milli hans og Elísabetar um skiptingu eigna og skulda. Á þessum tíma hafi Elísabet verið búin að semja fjárslitasamning milli þeirra sem hann hafi verið tilbúinn að samþykkja fyrir sitt leyti. Þessi samningur hafi þó aldrei verið undirritaður þrátt fyrir tilraunir hans þar um og engin skipti farið fram. Eignir hafi verið litlar sem engar en skuldir miklar. Í raun hafi Elísabet selt íbúð er þau hafi búið í og hafi verið á hennar nafni en hann selt eignir stefnda Kaldabergs ehf. upp í skuldir. Hann hafi tekið yfir þær skuldir sem hann og fjölskylda hans hafi verið í ábyrgð fyrir en Elísabet tekið yfir þær skuldir sem hún hafi verið í ábyrgð fyrir. Mjög halli á hann í þessu uppgjöri. Þess vegna hafi hann ekki viljað fallast á að skrifa undir yfirlýsinguna nema ábyrgð hans samkvæmt henni væri í tengslum við fjárslitin og uppgjör þeirra í milli. Nauðungarsölu var krafist á fasteign Kaldabergs ehf. að Staðarbergi 2-4. Til að forða tjóni segist stefndi Bjarki hafa fengið föður sinn eða félaga á hans vegum til þess að kaupa eignina 30. september 2003 fyrir 24.000.000 króna. Hafi eignin verið keypt á yfirverði og því til sönnunar hefur stefndi Bjarki lagt fram vottorð fasteignasala um að rétt verð hafi verið 17.500.000 krónur á þessum tíma. Þá hefur verið lagt fram í málinu yfirlit yfir skuldir Kaldabergs ehf. Kemur þar fram að heildarskuldir hafi verið 54.269.456 krónur. Greitt hafi verið 24.000.000 krónur með sölu húsnæðis og 9.350.000 með sölu tækja og innréttinga. Eftir standi 20.919.456 krónur. II. Stefnandi byggir málssókn sína á framangreindum víxli að fjárhæð 3.300.000 krónur með gjalddaga 1. febrúar 2003. Greiðslufall hafi orðið á víxlinum og hafi stefnandi innleyst hann 30. október 2003 með greiðslu að fjárhæð 3.897.071 króna. Stefnandi gerir endurkröfu á hendur samþykkjanda víxilsins, stefnda Kaldabergi ehf., og byggir málssókn á hendur honum á ákvæðum víxillaga nr. 93/1933. Málssókn sína á hendur stefnda Bjarka byggir stefnandi á ábyrgðaryfirlýsingunni frá 29. október 2002 en með henni hafi stefndi Bjarki lýst því yfir að stefnandi yrði skaðlaus af greiðslu víxilskuldarinnar. Málinu sé því beint að stefnda Bjarka persónulega á grundvelli yfirlýsingarinnar. Stefndi Bjarki byggir sýknukröfu sína á því að hann sé ekki víxilskuldari á þeim víxli sem mál þetta varðar og mál á hendur honum verði því ekki byggt á þeim víxli. Yfirlýsingin hafi ekki verið gefin út til handa stefnanda og skapi stefnanda ekki sjálfstæðan rétt á hendur stefnda. Yfirlýsingin hafi verið gefin Elísabetu Sigurðardóttur í tengslum við og sem hluti af samningi þeirra um sambúðarslit. Þetta komi skýrlega fram í lokamálsgrein yfirlýsingarinnar. Sá samningur hafi hins vegar aldrei komist á milli þeirra. Skiptum milli þeirra sé enn ólokið og ríki fullur ágreiningur með þeim um skiptin. Elísabet geti því engan rétt byggt á yfirlýsingunni hvað þá þriðji maður sem enga aðild eigi að málinu. Forsendur yfirlýsingarinnar hafi brugðist bæði hvað varðar sambúðarslitin og afsal eignarhlutans í Kaldabergi ehf. til stefnda. III. Eins og framan er rakið stofnuðu sambúðarfólkið, stefndi Bjarki og Elísabet Sigurðardóttir, stefnda Kaldaberg ehf. 15. maí 1998 um rekstur tannlæknastofu. Félagið átti meðal annars eignarhlut í fasteigninni Staðarbergi 2-4 í Hafnarfirði. Svo fór um fjármál félagsins að selja þurfti eigur þess upp í skuldir en umtalsverðar skuldir stóðu þó eftir. Þau Elísabet og stefndi Bjarki slitu samvistum í september 2002 og hafa fjárskipti ekki farið fram milli þeirra að öðru leyti en því að eignir hafa verið seldar. Hefur stefndi Bjarki greitt af þeim skuldum sem hann og hans fjölskylda eru í ábyrgð fyrir en Elísabet af þeim skuldum sem hún er skrifuð fyrir. Segir stefndi Bjarki að mjög halli á hann við þessi skuldaskipti og benda gögn málsins til þess að svo sé. Til umræddrar víxilskuldbindingar var stofnað með þeim hætti að stefndi Bjarki var að reyna að selja helmingshlut í stefnda Kaldabergi ehf. til þess að grynnka á skuldum. Hann ákvað að taka víxillán í banka til þess að greiða vanskilaskuldir fyrirtækisins og með því að gera það söluvænlegra. Víxillinn var með gjalddaga þremur vikum síðar og var stefnda Kaldaberg ehf. greiðandi víxilsins, stefnandi útgefandi og Elísabet Sigurðardóttir ábekingur. Kaupin gengu til baka og greiðslufall varð á víxlinum. Þegar farið var að huga að framlengingu hans í október 2002 óskaði stefnandi eftir því að stefndi Bjarki kæmi að málinu og gengi í persónulega ábyrgð með einhverjum hætti. Úr varð að Elísabet samdi áðurnefnda yfirlýsingu og einnig kom að samningu hennar lögmaður stefnanda. Yfirlýsingin er þess efnis að stefndi Bjarki lýsir því yfir að hann muni aflétta öllum ábyrgðum af foreldrum Elísabetar og þar með stefnanda vegna lána tengdum stefnda Kaldabergi ehf. Er umræddur víxill tiltekin í yfirlýsingunni og honum lýst. Í lok yfirlýsingarinnar segir að hún sé undirrituð í tengslum við samkomulag stefnda Bjarka og Elísabetar vegna sambúðarslita þeirra. Á þessum tíma lágu fyrir drög að fjárslitasamningi sem ekki varð samkomulag um. Stefndi Bjarki er ekki víxilskuldari á þeim víxli er mál þetta varðar. Krafa á hendur honum verður því ekki reist á þeim grunni. Málssókn stefnanda á hendur stefnda Bjarka er byggð á umræddri yfirlýsingu sem hann telur vera óskilyrta ábyrgðaryfirlýsingu um skaðleysi stefnanda á víxilskuldbindingu hans. Ekkert samningssamband er milli stefnanda og stefnda Bjarka. Yfirlýsingin var ekki gefin út til handa stefnanda og hún skapar honum ekki sjálfstæðan rétt á hendur stefnda Bjarka. Samkvæmt yfirlýsingunni gaf stefndi Bjarki Elísabetu Sigurðardóttur loforð og telst það loforð þriðjamannsloforð sem veitir þriðja manni rétt til að sækja í eigin nafni efndir úr hendi loforðsgjafans, með málssókn ef með þarf. Í yfirlýsingunni segir að hún sé undirrituð í tengslum við samkomulag stefnda Bjarka og Elísabetar vegna sambúðarslita þeirra. Loforð stefnda Bjarka samkvæmt yfirlýsingunni var því þáttur í gagnkvæmum íþyngjandi samningi, samningi sem enn hefur ekki komist á. Greiðsla samkvæmt þriðjamannsloforðinu er því enn ekki gjaldkræf og ber því samkvæmt 2. mgr. 26. gr. laga nr. 91/1991 að sýkna stefnda Bjarka að svo stöddu af kröfum stefnanda í máli þessu. Af hálfu stefnda Kaldabergi ehf. hefur ekki verið tekið til varnar í málinu. Endurkrafa stefnanda er byggð á ákvæðum víxillaga og verður hún tekin til greina. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda Bjarka málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 250.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi Kaldaberg ehf. greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Bjarki Ágústsson, skal vera sýkn að svo stöddu af kröfum stefnanda, Sigurðar Sigurðssonar, í málinu. Stefnda, Kaldaberg ehf., greiði stefnanda 3.897.071 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. október 2003 til greiðsludags. Stefnandi greiði stefnda Bjarka 250.000 krónur í málskostnað. Stefnda, Kaldaberg ehf., greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 539/2008 | Börn Faðerni Meðlag Áfrýjunarheimild Frávísunarkröfu hafnað | A stefndi M og krafðist viðurkenningar á því að M væri faðir hans. Þá gerði hann kröfu um þrefalt lágmarksmeðlag á mánuði til 18 ára aldurs. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var gerð mannerfðafræðilega rannsókn sem leiddi meira en 99% líkur að því að M væri faðir A. Féll M þá frá kröfu um sýknu af kröfu A um viðurkenningu á faðerni. Ágreiningur aðila snerist því um fjárhæð meðlagsgreiðslna. Talið var að M hafi ekki glatað rétti til að leita endurskoðunar á ákvæðum héraðsdóms um meðlag þó hann hafi unað við niðurstöðu um faðerni stefnda. Var því hafnað kröfu A um frávísun málsins frá Hæstarétti af þeim sökum. Talið var að ekki væri teljandi munur á högum foreldra A. Ekkert hafi komið fram í málinu um að hann byggi við sérstakar þarfir, sem leiði til óvenjulegra útgjalda varðandi framfærslu hans. Var því talið hæfilegt að M greiddi með A meðlag sem svaraði til tvöfalds lágmarksmeðlags eins og það væri ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. október 2008 og krefst þess að hann verði aðeins dæmdur til að greiða með stefnda til fullnaðs 18 ára aldurs hans aðallega einfalt en til vara tvöfalt mánaðarlegt lágmarksmeðlag eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni frá 1. september 2007. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt. Stefndi, sem er fæddur í [...], höfðaði mál þetta með stefnu 22. janúar 2008 til viðurkenningar á því að áfrýjandi væri faðir hans. Jafnframt krafðist stefndi þess að viðurkennt yrði að áfrýjanda bæri frá 1. september 2007 að greiða með sér meðlag, sem næmi þreföldu lágmarksmeðlagi eins og það væri ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins, til fullnaðs 18 ára aldurs stefnda. Áfrýjandi tók til varna í málinu og krafðist aðallega sýknu af báðum kröfum stefnda, en til vara af kröfu hans varðandi meðlag. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi var gerð mannerfðafræðileg rannsókn, sem leiddi „meira en 99%“ líkur að því að áfrýjandi væri faðir stefnda. Af þeirri ástæðu féll áfrýjandi frá kröfu um sýknu af kröfu stefnda um viðurkenningu á faðerni, en hélt á hinn bóginn til streitu dómkröfu sinni að öðru leyti. Með hinum áfrýjaða dómi voru kröfur stefnda teknar að fullu til greina. Svo sem ráðið verður af fyrrgreindum dómkröfum áfrýjanda fyrir Hæstarétti snýr málskot hans eingöngu að þeirri niðurstöðu héraðsdóms að honum beri að greiða með stefnda þrefalt lágmarksmeðlag. Með höfðun málsins neytti stefndi heimildar í 6. mgr. 57. gr. barnalaga nr. 76/2003 til að leita í senn dóms um faðerni sitt og viðurkenningu á rétti sínum til tiltekins meðlags úr hendi áfrýjanda. Úr því að stefndi kaus að fara þá leið getur áfrýjandi ekki glatað rétti til að leita endurskoðunar á ákvæðum héraðsdóms um meðlag þótt hann uni við niðurstöðu um faðerni stefnda. Samkvæmt því verður hafnað aðalkröfu stefnda um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi lagt fram frekari gögn um tekjur sínar og efnahag. Þau gögn leiða í ljós að tekjur hans á undanförnum árum hafa verið með þeim hætti, sem lagt var til grundvallar í niðurstöðu hins áfrýjaða dóms, en á árinu 2007 munu þær hafa numið tæpum 8.500.000 krónum. Samkvæmt skattframtali áfrýjanda og maka hans voru eignir þeirra í árslok 2007 samtals að andvirði um 29.000.000 krónur, að frátöldum hlutabréfum sem ætla verður að hafi takmarkað verðgildi nú, en skuldir um 8.500.000 krónur. Tekjur móður stefnda á árinu 2007 voru samkvæmt skattframtali hennar rúmlega 6.500.000 krónur, eignir að andvirði um 24.000.000 krónur og skuldir liðlega 9.000.000 krónur. Samkvæmt þessu er ekki teljandi munur á högum foreldra stefnda, en ekki verður séð að breytingar, sem kunna að hafa orðið á tekjum þeirra og lýst var við málflutning fyrir Hæstarétti, geti haft sérstakt vægi við úrlausn málsins. Ekkert hefur komið fram í málinu um að stefndi búi við sérstakar þarfir, sem leiði til óvenjulegra útgjalda varðandi framfærslu hans. Að þessu virtu er hæfilegt að áfrýjandi greiði með stefnda meðlag, sem svari til tvöfalds lágmarksmeðlags eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni. Rétt er að málskostnaður milli aðilanna í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Samkvæmt 11. gr. barnalaga greiðist málskostnaður stefnda á báðum dómstigum úr ríkissjóði, þar á meðal þóknun lögmanns hans fyrir flutning málsins, sem ákveðin skal í dómi. Ákvæði héraðsdóms um þá þóknun er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti og verður hún því staðfest að gættu því að ekki er um gjafsóknarkostnað að ræða. Um málskostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer að öðru leyti samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um faðerni stefnda, A, og greiðslu málskostnaðar hans úr ríkissjóði skulu vera óröskuð. Viðurkennt er að áfrýjanda, M, beri að greiða með stefnda til fullnaðs 18 ára aldurs frá 1. september 2007 mánaðarlegt meðlag, sem svari til tvöfalds lágmarksmeðlags eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins. Málskostnaður milli aðilanna í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Málskostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 450.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2008. Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 3. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, [...], Reykjavík, f.h. ólögráða sonar síns, A, [...], Reykjavík, með stefnu birtri 22. janúar 2008, á hendur M, kt. [...], Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði með dómi, að stefndi sé faðir stefnanda, A, sem fæddur er hinn [...]. Þá er gerð krafa um, að stefndi greiði sem nemur þreföldu meðalmeðlagi með stefnanda á mánuði, eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá 1. september 2007 til fullnaðs 18 ára aldurs. Þá er krafizt málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda um aukið meðlag, og eingöngu dæmdur til greiðslu einfalds meðlags. Málavextir Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um fjárhæð meðlagsgreiðslna með stefnanda, en stefndi hefur, á grundvelli niðurstöðu mannerfðafræðilegrar rannsóknar á erfðaefnum aðila, samþykkt kröfu stefnanda um, að viðurkennt verði með dómi, að hann sé faðir stefnanda, en niðurstaða rannsóknarinnar er sú, að meira en 99% líkur séu á því að stefndi sé faðir barnsins. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt, að móðir stefnanda og stefndi hafi kynnzt á árinu 2006. Hafi þau verið í sambandi um þriggja mánaða skeið um vorið það ár. Stefndi hafi komið á heimili móður stefnanda 1. desember 2006, og hafi þau haft samfarir þar, og hafi móðir stefnanda þá orðið barnshafandi. Samkvæmt 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 eigi barn rétt á að þekkja báða foreldra sína, og sé móður skylt að feðra barn sitt. Móðir stefnanda hafi lagt fram beiðni um öflun faðernisviðurkenningar til sýslumannsins í Reykjavík hinn 30. ágúst 2007. Hafi embættið vísað móður stefnanda til dómstóla vegna feðrunar barnsins með bréfi, dags. 14. janúar 2008. Samkvæmt 2. mgr. 57. gr. barnalaga skuli ákveða meðlag með hliðsjón af þörfum barns og fjárhagsstöðu og öðrum högum beggja foreldra, þar á meðal aflahæfi þeirra. Stefnandi hafi ekki upplýsingar um tekjur stefnda. Reynist tekjur stefnda lægri en svo, að þær verði taldar bera skyldur til greiðslu þrefalds meðalmeðlags, eins og það sé ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins á hverjum tíma, sbr. viðmiðunarfjárhæðir, sem dómsmálaráðuneytið gefi út til ákvörðunartöku af þessu tagi, skv. 5. gr. 57. gr. barnalaga, leysi dómari úr ágreiningi hér að lútandi í málinu. Mál þetta sé höfðað á grundvelli II. kafla barnalaga nr. 76/2003, sbr. 1. og 3. gr. s.l. Krafa um meðlag sé reist á 57. gr. barnalaga nr. 76/2003. Krafa um málskostnað sé reist á 11. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og um virðisaukaskatt vísist til laga nr. 50/1988. Málsástæður stefnda Sýknukröfu sína um þrefalt meðlag byggir stefndi á því, að engin dómafordæmi séu frá Hæstarétti fyrir svo háu meðlagi. Leiðbeiningar dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um meðlagsgreiðslur geri ekki ráð fyrir hærri meðlagsgreiðslu en tvöföldu meðlagi, reynist framfærsluskyldur aðili mjög tekjuhár. Stefndi geri kröfu til þess, að honum verði ekki gert að greiða hærra meðlag en einfalt, með vísan til meginsjónarmiða laga um meðlagsgreiðslur. Vísi stefndi til eftirtalinna atriða: Móðir stefnanda sé í góðri stöðu og hafi væntanlega háar tekjur. Móðir stefnanda verði sjálf að taka ábyrgð á eigin gerðum og ákvörðunum. Kynni aðila hafi hvorki verið náin né staðið lengi. Móðir stefnanda hafi tekið einhliða ákvörðun um að eiga barnið, þó að aðstæður og vilji stefnda hafi legið fyrir frá upphafi. Stefndi sé ekki mjög tekjuhár maður og sé í hjúskap og hafi framfærsluskyldu gagnvart sinni fjölskyldu, m.a. sé eiginkona hans í ólánshæfu námi erlendis. Byggist þessi krafa á 1. mgr. 53. gr. barnalaga nr. 76/2003. Gögn um framfærslukostnað barna einstæðra foreldra bendi ekki til annars en að einfalt meðlag sé nálægt helmingi af mældum meðalkostnaði við að framfleyta barni samkvæmt gögnum frá Ráðgjafastofu um fjármál heimilanna. Einfalt meðlag sé kr. 18.000 árið 2008, en helmingur viðbótarkostnaðar við eitt barn sé kr. 19.850. Hætta sé á, að réttindi stefnanda til umgengni við föður sinn verði skert, þar sem stefndi búi, ásamt konu sinni, í tveggja herbergja íbúð. Fyrir liggi, að stefndi þurfi að leggja í umtalsverða fjárfestingu til þess að aðstæður til umgengni við stefnanda verði viðunandi. Rétt sé að geta þess, að móðir stefnanda búi sjálf í stærri íbúð en stefndi og kona hans. Það sé réttlætismál, að stefndi hafi svigrúm til að veita stefnanda atlæti og aðstæður við hæfi, og að stefnandi skynji, að vegna þess hafi stefndi lagt til uppeldis og atlætis stefnanda, þegar fram líði stundir. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi við ákvæði laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Forsendur og niðurstaða Upphaflega krafðist stefndi sýknu af faðerniskröfu stefnanda. Með úrskurði héraðsdóms, uppkveðnum 31. marz 2008, var stefnda gert að gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn, í því skyni að skera úr um faðernið. Niðurstaða frá Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði lá fyrir hinn 25. júní sl. og var lög fram í máli þessu 2. júlí sl. Kemur þar fram, að niðurstöður úr rannsókninni samrýmist því, að stefndi sé faðir stefnanda, og eru líkur á faðerninu sagðar geysisterkar, eða meira en 99%. Í þinghaldi 3. september sl. féll stefndi frá mótmælum sínum varðandi faðerni stefnanda og viðurkenndi það á grundvelli framangreindra niðurstaðna. Endanlegur ágreiningur aðila í máli þessu snýst um meðlagsgreiðslur með stefnanda, A. Krafa stefnanda er um þrefalt lágmarksmeðlag, en stefndi krefst þess, að honum verði ekki gert að greiða hærra meðlag en einfalt lágmarksmeðlag, sem nemur nú kr. 19.000 á mánuði, samkvæmt gögnum málsins. Meðlagsgreiðslur eru ætlaðar til framfærslu barns, og segir svo m.a. í 53. gr. barnalaga nr. 76/2003, að framfærslu barns skuli haga með hliðsjón af högum foreldra og þörfum barns. Af hálfu stefnda hafa verið lagðar fram tölvuútskriftir frá Skattstjóranum í Reykjavík, þar sem fram koma tekjur stefnda tekjuárin 2005-2007. Nema skattskyldar tekjur hans samkvæmt þeim gögnum að meðaltali nálægt kr. 650.000 á mánuði. Ekki liggja fyrir upplýsingar um mánaðartekjur stefnda á árinu 2008. Þá liggja engar upplýsingar fyrir um eigna- eða skuldastöðu stefnda. Fyrir liggur, að stefndi á ekki önnur börn en stefnanda. Hann er kvæntur og býr ásamt eiginkonu sinni í tveggja herbergja íbúð, að því er fram kemur í greinargerð hans. Skattskyldar tekjur stefnanda samkvæmt skattframtölum vegna tekjuáranna 2006 og 2007 og launaseðli vegna fyrri hluta árs 2008 eru nokkru lægri að meðaltali, eða ríflega kr. 500.000 á mánuði. Samkvæmt upplýsingum af upplýsingavef dóms- og kirkjumálaráðuneytisins um viðmiðunarreglur, sem gilt hafa frá 1. október 2007, og hafa verið sýslumönnum til leiðbeiningar við ákvarðanatöku í meðlagsmálum í þeim tilgangi að tryggja, að samræmis og jafnræðis sé gætt við þá ákvarðanatöku, sbr. 5. mgr. 57. gr. barnalaga, er við það miðað, að aðila, sem hefur u.þ.b. kr. 364.000 í tekjur á mánuði, verði gert að greiða tvöfalt lágmarksmeðlag með einu barni. Enga viðmiðun er að finna þar um greiðslu þrefalds lágmarksmeðlags með barni, en hæstu laun, sem þar eru tilgreind eru u.þ.b. kr. 532.000 á mánuði, þar sem gert er ráð fyrir tvöföldu lágmarksmeðlagi með þremur börnum. Ljóst er, að skattskyldar tekjur stefnanda á mánuði eru nálægt tvöfaldri þeirri fjárhæð, sem gerir ráð fyrir tvöföldu meðlagi með einu barni, og nokkru hærri en hæstu tekjur, sem taflan tekur til. Þegar litið er til þess, að laun stefnda eru langt fyrir ofan framangreindar viðmiðunarfjárhæðir við meðlagsákvarðanir þykja meðlagskröfur stefnanda sanngjarnar, enda ekki um slíkar fjárhæðir að ræða, að telja megi óhóflegar eða óþarfar við framfærslu barns og umönnun. Þá hefur stefndi ekki fært fram nein haldbær rök, sem leiða til þess að fjárhagur hans eða aðrar aðstæður, beri ekki þrefalt lágmarksmeðlag. Verða meðlagskröfur stefnanda því teknar til greina, eins og þær eru fram settar. Gjafsóknarkostnaður stefnda ákveðst kr. 260.000 og greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskatts. Eins og mál þetta er vaxið ber að dæma stefnda til að greiða málskostnað, sem rennur í ríkissjóð, og þykir hæfilega ákveðinn kr. 260.000, en við ákvörðun málskostnaðar er m.a. haft í huga, að stefnda var nauðsyn að höfða faðernismál og beita þurfti dómsúrskurði, svo stefndi færi í mannerfðafræðilega rannsókn svo skera mætti úr um faðernið. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, M, er faðir stefnanda, A. Stefndi greiði þrefalt lágmarksmeðlag með stefnanda á mánuði, eins og það er ákveðið af Tryggingastofnun ríkisins hverju sinni, frá 1. september 2007 til fullnaðs 18 ára aldurs hans. Enn fremur greiði stefndi kr. 260.000 í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 260.000, greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 194/2003 | Lausafé Galli Skaðabætur Matsgerð Skuldajöfnuður | B, sem samið hafði við S um kaup á bát, hélt eftir lokagreiðslu kaupverðs vegna galla sem B taldi vera á bátnum. Með hliðsjón af matsgerð og niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, voru tilgreindir kröfuliðir B teknir til greina, en S hafði ekki óskað eftir yfirmati. Að gengnum dómi héraðsdóms hafði S einnig fallist á greiðsluskyldu sína varðandi suma galla á bátnum. Dæmdar skaðabætur til B drógust frá lokagreiðslunni sem haldið var eftir og var B dæmdur til að greiða mismuninn ásamt dráttarvöxtum frá tímamarki sem B hafði sjálfur tiltekið. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. maí 2003. Hann krefst þess að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 4.154.864 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 17. júní 2001 til 30. sama mánaðar, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Til frádráttar ofangreindri fjárhæð komi krafa gagnáfrýjanda, samtals að fjárhæð 891.500 krónur, til skuldajafnaðar og skuli sú fjárhæð dragast frá kröfu aðaláfrýjanda miðað við gjalddaga 20. mars 2002. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að krafist er hærri málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda en dæmdur var í héraði. Þá er krafist málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerðu aðilar með sér samkomulag 25. nóvember 1999 um að aðaláfrýjandi skyldi selja gagnáfrýjanda björgunarbát með tilteknum kostum og búnaði. Í kjölfar þess gerði aðaláfrýjandi samning við fyrirtæki í Skotlandi um smíði bátsins. Bú þess félags var síðar tekið til gjaldþrotaskipta og tók annað félag við smíðinni. Vegna þessa varð dráttur á afhendingu bátsins auk þess sem hann reyndist ekki búinn þeim kostum sem aðilar höfðu upphaflega samið um. Gagnáfrýjandi greiddi tvær af þremur afborgunum á umsömdum tíma, en hefur hins vegar ekki innt af hendi lokagreiðslu 2.826.187 krónur vegna ætlaðra vanefnda aðaláfrýjanda. Aðilar deila um umfang galla á bátnum. Jafnframt er um það deilt hvort breytingar hafi orðið á samkomulaginu 25. nóvember 1999 á þá lund að kaupverð skyldi hækkað um 1.000.000 krónur. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða að slík breyting hafi ekki átt sér stað á umræddu samkomulagi aðila. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi fallist á að tilteknir þættir matsgerðar að fjárhæð 891.500 krónur skuli koma til skuldajafnaðar við kröfu sína. Eftir standa þá þessir þættir matsgerðar, tilgreindir eftir matsliðum: A.1. Teikningar af bol, 51.000 krónur. A.2. Teikningar af vélbúnaði/lagnir, 30.600 krónur. A. 7. Austursdæla í vélarrúmi, 23.500 krónur. A.8. Rafkerfi, 484.000 krónur. B.1. Endurbætur vegna ganghraða bátsins, 990.000 krónur. D.1. Dagsektir í 180 daga, 1.386.000 krónur. Matsgerð er rækilega tíunduð í hinum áfrýjaða dómi og með skírskotun til forsendna hans er fallist á niðurstöðu varðandi matsliði A.1 og A.2. Fram er komið að viðgerð á rafkerfi bátsins fór fram áður en matsmaður var kvaddur til. Þó ber að líta til þess að matsmaður sundurliðaði ætlaðan kostnað við endurbætur, en hann skoðaði rafkerfi bátsins að viðstöddum fulltrúum málsaðila. Var það niðurstaða matsmanns að tjónið næmi lægri fjárhæð en uppgefinn viðgerðarkostnaður og gaf hann fyrir dómi skýringar á þessari niðurstöðu sinni. Til stuðnings mati hafði matsmaður ítarleg gögn um viðgerðir á rafkerfi bátsins, sem og skriflegar athugasemdir Siglingastofnunar Íslands 24. apríl 2001, er gerðar voru í kjölfar skoðunar stofnunarinnar á rafkerfinu fyrir viðgerð. Gerði stofnunin fjölmargar athugasemdir og lagði fyrir gagnáfrýjanda að gera úrbætur í samræmi við gildandi reglur. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, er fallist á þennan kröfulið gagnáfrýjanda. Með sama hætti er fallist á lið A.7 í matsgerð, en matsmaður skoðaði umrædda austursdælu að lokinni viðgerð og hafði hann einnig til hliðsjónar gögn um þá viðgerð. Fram er komið að báturinn uppfyllti ekki ákvæði smíðalýsingar um ganghraða, þannig að með þremur mönnum um borð náði hann einungis 28,4 hnútum í stað 36 hnúta eins og áskilið var. Eins og rakið er ítarlega í hinum áfrýjaða dómi taldi matsmaður ástæður þessa geta verið nokkrar og lúta þær að afköstum vélar, svokölluðu þotudrifi og formi bols bátsins. Fyrir dómi taldi matsmaðurinn að einnig mætti líta til þess að báturinn reyndist þyngri en getið var um í smíðalýsingu. Þrátt fyrir að matsgerð sé ekki að öllu leyti skýr um orsakir þessa galla, verður ekki annað séð en að réttra aðferða hafi verið gætt við matið. Benti matsmaður á hvað gera mætti til lagfæringar á galla þessum og áætlaði hann kostnað í því sambandi. Þá ber til þess að líta að aðaláfrýjandi óskaði ekki eftir yfirmati, auk þess sem hann átti þess kost að koma að athugasemdum við meðferð matsmálsins. Er niðurstaða mats um ætlaðan viðgerðarkostnað ekki bersýnilega reist á röngum forsendum og hefur matinu þannig ekki verið hnekkt. Að öllu þessu virtu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, um framangreint atriði. Gagnáfrýjandi hefur ekki sannað að fyrir hendi sé venja í viðskiptum sem þessum, sem leiða eigi til þess að til dagsekta skuli koma vegna tafa á afhendingu, án sérstaks samkomulags þar um. Verður því ekki fallist á kröfu gagnáfrýjanda um dagsektir, sbr. og lið D. 1 í matsgerð. Samkvæmt öllu framanrituðu á gagnáfrýjandi rétt á skaðabótum úr hendi aðaláfrýjanda, sem nema 81.600 krónum vegna teikninga á bátnum, 990.000 krónum vegna galla varðandi ganghraða hans, 484.000 krónum vegna gallaðs rafkerfis og 23.500 krónum vegna galla í austursdælu. Þá hefur aðaláfrýjandi með breytingu á kröfugerð fallist á skyldu sína til að greiða 891.500 krónur vegna annarra galla á bátnum. Alls nema dæmdar skaðabætur því 2.470.600 krónum er dragast skulu frá lokagreiðslu kaupverðs bátsins, 2.826.187 krónum. Nemur skuld gagnáfrýjanda samkvæmt því samtals 355.587 krónum. Eins og fram kemur í áðurnefndu samkomulagi aðila 25. nóvember 1999 skyldi aðaláfrýjandi afhenda gagnáfrýjanda bátinn 14. apríl 2000, en gagnáfrýjandi átti að greiða lokagreiðslu kaupverðs viku fyrir afhendingu. Hins vegar átti afhending sér ekki stað fyrr en ári síðar, eða 9. apríl 2001 og vegna þess mátti gagnáfrýjandi halda eftir lokagreiðslu kaupverðsins fram að afhendingu bátsins. Ekki hafði farið fram mat á göllum bátsins við afhendingu hans og brast gagnáfrýjanda því heimild til að halda eftir greiðslu eftir það tímamark. Matsgerð var lögð fram í þinghaldi 14. júní 2002, en aðaláfrýjandi krefst dráttarvaxta frá 17. júní 2001. Í kröfugerð fyrir Hæstarétti viðurkenndi aðaláfrýjandi hins vegar rétt gagnáfrýjanda til að skuldajafna kröfu sinni miðað við 20. mars 2002. Skal gagnáfrýjandi samkvæmt því greiða dráttarvexti af allri lokagreiðslunni frá þeim tíma, sem aðaláfrýjandi krefst, en af endanlegri skuld frá 20. mars 2002, allt eins og nánar segir í dómsorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest. Rétt þykir að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Björgunarsveit Hafnarfjarðar, greiði aðaláfrýjanda, Sportbúðinni Títan ehf., 355.587 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.826.187 krónum frá 17. júní 2001 til 1. júlí sama árs, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 20. mars 2002, en af 355.587 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I Mál þetta var höfðað 10. nóvember 2001 og dómtekið 3. febrúar 2003. Stefnandi er Sportbúðin Títan ehf., kt. 690982-0489, Seljavegi 2, Reykjavík en stefndi er Björgunarsveit Hafnarfjarðar, kt. 410200-3170, Hjallahrauni 9, Hafnarfirði. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 4.154.864 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. júní 2001 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. II Björgunarsveitin Fiskaklettur, nú Björgunarsveit Hafnarfjarðar, óskaði á árinu 1999 eftir tilboði í Seaworthy 750 björgunarbát með tilgreindum búnaði. Með yfirlýsingu aðila 25. nóvember 1999 var staðfest samkomulag um tilboð í nefndan björgunarbát. Kaupverð skyldi vera 5.985.000 krónur, auk virðisaukaskatts. Til viðbótar skyldi stefndi greiða sérstaklega fyrir merkingu bátsins, 75.000 krónur, auk virðisaukaskatts. Í samræmi við efni samkomulagsins voru verð miðuð við gengi sterlingpunds 117,16 og þar sagði jafnframt að verði breytingar á gengi áskilji stefnandi sér rétt til leiðréttingar samkvæmt því. Afhending bátsins skyldi fara fram þann 14. apríl 2000 “að Montrose í Skotlandi.” Þá skyldi kaupverð greitt þannig að 1.995.000 krónur og virðisaukaskattur 488.775 krónur eða samtals 2.483.775 krónur skyldu greiddar við staðfestingu pöntunar þann 25. nóvember 1999, við niðursetningu vélar sem áætlað var í byrjun mars 2000 skyldi greiða 1/3 hluta kaupverðs og eftirstöðvar viku fyrir afhendingu báts frá verksmiðju. Fyrstu tvær greiðslur hafa verið réttilega inntar af hendi af hálfu stefnda í samræmi við samkomulag aðila en ágreiningur þessa máls varðar lokagreiðsluna. Nokkur dráttur varð á smíði bátsins af hálfu framleiðanda og svo fór að bú framleiðanda var tekið til gjaldþrotaskipta í nóvember árið 2000. Stefnandi heldur því fram að aðilar hafi haft samráð sín í milli á meðan smíði bátsins stóð yfir og hafi stefndi verið upplýstur um framvindu verks á hverjum tíma. Þessu mótmælir stefndi og kveður það rangt að aðilar hafi haft samráð sín á milli á smíðatíma bátsins. Stefndi kveðst hafa greitt þriðjung kaupverðs bátsins í byrjun mars 2000 enda hafi honum verið tjáð af stefnanda að skilyrði greiðslunnar um niðursetningu vélar væri uppfyllt. Síðar hafi komið í ljós að svo hafi ekki verið og því hafi upplýsingar stefnanda um þetta atriði verið rangar. Þá kveður stefndi að stefnandi hafi tilkynnt honum í maí 2000 að báturinn væri tilbúinn til prófunar og hafi hann boðið stefnda að senda mann til Skotlands á sinn kostnað til að vera við prófunina. Hafi stefndi sent mann í þessu skyni þótt fyrir hafi legið áður að báturinn væri alls ekki tilbúinn enda hafi stefnandi ákveðið að ferðin skyldi farin. Þegar út hafi verið komið hafi komið í ljós að það eina sem virst hafi tilbúið hafi verið skelin af bátnum og hafi framleiðandinn tjáð fyrirsvarsmanni stefnda að hann vildi útfæra skelina betur þar sem hún virkaði ekki rétt og hafi það endað með því að ný skel hafi verið smíðuð. Stefnandi hafi svo tilkynnt stefnda að báturinn yrði tilbúinn í júlí 2000. Kemur fram hjá stefnda að stefnandi hafi boðið fulltrúa stefnda í ferð til Skotlands í júlí 2000 til að prófa bátinn en sú ferð hafi verið afboðuð og farin í september sama ár án þess þó að hægt hafi verið að prófa bátinn. Í nóvember 2000 hafi svo fyrirsvarsmaður stefnda farið út til Skotlands í þeim tilgangi að prófa bátinn. Þá hafi skrokkur bátsins verið tilbúinn og dekk hans og stjórnpúlt verið í smíðum. Við þetta tækifæri kom í ljós að vélin hafði enn ekki verið sett niður en á þessum tíma voru liðnir um átta mánuðir síðan stefndi greiddi greiðslu númer tvö samkvæmt samningi aðila sem átti að inna af hendi þegar vélin væri komin niður. Stefnandi ber að þegar framleiðandi bátsins hafi verið úrskurðaður gjaldþrota hafi framkvæmdir verið svo skammt á veg komnar að sá hluti bátsins sem tilbúinn hafi verið á því tímamarki hafi ekki verið til neins nýtanlegur. Þá kveður stefnandi að fyrirsvarsmenn félagsins hafi leitað eftir viðræðum við fyrirsvarsmenn stefnda og hafi þeir hist á fundi í byrjun desember 2000 og í framhaldi þess fundar hafi fyrirsvarsmönnum stefnda verið sent símbréf þar sem reifaðir hafi verið þeir möguleikar sem ræddir hefðu verið á fundi aðila í desember. Í reynd hafi einungis tveir möguleikar verið í stöðunni, annars vegar að rifta kaupum og stefnandi skilaði til baka innborgun stefnda og hins vegar að endurnýja samning aðila miðað við breyttar forsendur og nýja stöðu mála. Þá hafi stefnandi upplýst stefnda um að kostnaðaraukning við áframhaldandi smíði bátsins yrði veruleg en stefnandi myndi einungis krefja stefnda 1.000.000 krónur sem væri einungis hluti þess kostnaðar og myndi kaupverðið hækka til samræmis við það. Ber stefnandi að fyrirsvarsmenn stefnda hafi ekki haft uppi athugasemdir vegna þessa heldur þvert á móti hafi þeir haft í frammi ítrekaðar fyrirspurnir um afhendingu bátsins og hafi fyrirsvarsmenn stefnda farið tvívegis erlendis til að fylgjast með framvindu smíði bátsins eftir þetta. Telur stefnandi þessa háttsemi stefnda jafngilda samþykki á breyttum samningi. Stefndi kveður stefnanda hafa tilkynnt á fundi aðila í desember 2000 að hann hefði ákveðið að ljúka við smíði bátsins og að náðst hefði samkomulag við fyrrum samstarfsfyrirtæki hins gjaldþrota félags sem yfirtekið hafi rekstur þess. Hafi stefnandi talið sig standa frammi fyrir þremur kostum, að láta kaupin ganga til baka og endurgreiða stefnda innborgað fé, að rifta kaupunum við stefnda vegna þess að þeir gætu ekki staðið við umsamið verð eða að ná samkomulagi við stefnda um nýtt og hærra verði fyrir bátinn. Hafi stefnandi sjálfur ákveðið að reyna þriðja kostinn og hækka verð bátsins í 9.250.000 krónur eða um 3.265.000 krónur frá umsömdu verði. Þessu tilboði stefnanda kveðst stefndi hafa hafnað og ítrekað kröfur sínar um efndir í samræmi við upphaflegt samkomulag aðila. Kemur fram hjá stefnda að fulltrúar aðila hafi farið til Skotlands í lok janúar 2001 til að prófa bátinn en þegar þangað hafi verið komið hafi þeim verið tilkynnt að ekki væri hægt að prófa bátinn fyrr en að 2-3 vikum liðnum. Fulltrúar aðila hafi þó náð að sigla bátnum með starfsmanni skipasmíðastöðvarinnar í um það bil 20 mínútur þegar hann hafi bilað með því að háþrýstislanga við stýrisbúnað hafi sprungið með þeim afleiðingum að starfsmaðurinn hafi misst stjórn á bátnum. Báturinn kom síðan til landsins 9. apríl 2001 og var hann afhentur stefnda þá þegar eins og greinir í stefnu þrátt fyrir ákvæði í samningi aðila um að báturinn skyldi afhendast í Skotlandi. Þá bera tollskýrslur það með sér að innflytjandi bátsins var stefnandi. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum virðist báturinn sem afhentur var vera af gerðinni Seaworthy 800 en ekki Seaworthy 750 eins og samningur aðila gerir ráð fyrir. Stefndi tók þá ákvörðun að halda eftir lokagreiðslu samkvæmt upphaflegum samningi aðila 1.995.000 krónur auk virðisaukaskatts vegna galla sem hann taldi bátinn haldinn. Kveður stefndi að stefnanda hafi verið boðið að kynna sér ástand bátsins sem hann hafi nýtt sér og hafi hann því verið upplýstur rækilega um alla þá galla og vankanta sem komið hafi í ljós á bátnum en hann hafi ekki haft áhuga á að beita sér fyrir nauðsynlegum lagfæringum á honum eða búnaði hans. Þá hafi hann ekki sinnt tilboði stefnda að hvor um sig tilnefndu sérfróðan aðila til skoðunar á bátnum. Stefndi fékk síðan Einar Hermannsson skipaverkfræðing til að skoða bátinn og leggja mat sitt á hverju væri ábótavant og meta úrbætur til peningaverðs og er álitsgerð hans dagsett 28. janúar 2002. Þá óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanns í sama skyni og var Jón B. Hafsteinsson skipaverkfræðingur dómkvaddur til starfans og er matsgerð hans dagsett 14. mars 2002. Stefnandi óskaði álitsgerðar Ólafs J. Briem skipaverkfræðings á matsgerð Jóns B. Hafsteinssonar og er álitsgerð hans dagsett 28. ágúst 2002. Fyrir dóminn komu og gáfu skýrslu Birgir Bjarnason, Heiðar Dagur Jónsson, Júlíus Gunnarsson, Ólafur Briem og Jón B. Hafsteinsson. Stefnandi sundurliðar kröfu sína þannig: Upphaflegt tilboð kr. 5.985.000,00 auk vsk. gengi 117,16 Innborgun 25. nóvember 1999 kr. 1.995.000,00 auk vsk. gengi 117,16 Innborgun 24. mars 2000 kr. 1.995.000,00 auk vsk. gengi 116,96 Hækkun smíðaverðs kr. 1.000.000,00 auk vsk. gengi 125,13 Eftirstöðvar kr. 3.337.240,30 auk vsk. gengi 133,54. Kveður stefnandi að á grundvelli þessa hafi verið lögð fram svofelld tillaga að reikningsgerð: Söluverð samkvæmt breyttu tilboði kr. 9.250.000,00 Innborgun 25. nóvember 1999 kr. 1.995.000,00 Innborgun 24. mars 2000 kr. 1.995.000,00 Eftirstöðvar kr. 5.260.000,00 Styrkur frá stefnanda kr. 1.922.759,70 Eftirstöðvar kr. 3.337.240,30 Samkvæmt þessu er dómkrafa stefnanda um greiðslu 3.337.240 króna að viðbættum virðisaukaskatti 817.624 krónur eða samtals 4.154.864 krónur. Þá kveðst stefnandi byggja kröfur sínar á því að hann hafi að fullu og öllu leyti efnt skyldur sínar gagnvart stefnda, meðal annars afhent bátinn í umsömdu ásigkomulagi og beri stefnda að inna endurgjald af hendi í samræmi við samkomulag aðila og fyrirliggjandi reikning. Af hálfu stefnanda sé ennfremur á því byggt að ákvörðun stefnda um að halda eftir samningsgreiðslu hafi verið ólögmæt enda skilyrði til þessa ekki verið fyrir hendi. Þannig hafi á þeim tíma er hann tók ákvörðun um að halda eftir greiðslu hvorki verið fyrirliggjandi matsgerð né önnur efnisskilyrði verið fyrir hendi. Um málskostnað vísar stefnandi til ákvæða 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing vísar hann til 36. gr. laga nr. 91/1991. IV 1. Báturinn uppfylli ekki kröfur um innflutning og skráningu á Íslandi. 2. Báturinn uppfylli ekki ákvæði smíðalýsingar. 3. Báturinn hafi ekki verið tekinn út af eftirlitsaðila eins og gert sé ráð fyrir í samkomulagi aðila frá 25. nóvember 1999. 4. Báturinn hafi ekki verið afhentur á umsömdum tíma í samræmi við ákvæði samkomulags aðila. 5. Báturinn nái ekki uppgefnum hámarkshraða samkvæmt upplýsingum í smíðalýsingu og á fyrirkomulagsteikningu. 6. Límingar á þéttingum á froðufenderum bátsins hafi losnað upp. 7. Stjórnbúnaði framdrifsbúnaðar sé ábótavant að því leyti að engin föst stilling sé fyrir kyrrstöðu bátsins. 8. Barkar og olíugjöf og drifbúnaði hafi skemmst og bilað. Stefndi kveðst vísa um rétt sinn til þágildandi laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup, einkum 1. og 2.mgr. 41. gr. um rétt kaupanda til afsláttar af kaupverði eða skaðabóta eftir atvikum. Að öðru leyti sé vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og kröfu um réttar efndir. Kröfu sína um málskostnað styður stefndi við 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ágreiningsefni máls þessa lýtur að því hverjar eftirstöðvar kaupverðs umrædds björgunarbáts er og hvort báturinn hafi reynst gallaður þannig að stefndi eigi gagnkröfu á hendur stefnanda til skuldajafnaðar vegna þess að hann eigi rétt á afslætti af kaupverði eða kröfu til skaðabóta sem nemi hærri fjárhæð en ógreitt er af kaupverði bátsins. Óumdeilt er að eftirstöðvar samkvæmt samkomulagi aðila 25. nóvember 1999 fyrir utan virðisaukaskatt eru 1.995.000 krónur áður en tillit hefur verið tekið til gengisbreytinga GBP. Samkvæmt útreikningi stefnanda sem hefur í sjálfu sér ekki verið mótmælt eru eftirstöðvar kaupverðs miðað við upphaflegt tilboð: IKR GBP Gengi Upphaflegt tilboð 5.985.000 51.083,99 117,16 innborgun 25/11´99 1.995.000 17.028,00 117,16 innborgun 24/3´00 1.995.000 17.057,11 116.96 Eftirstöðvar 16.998,88 Sú eftirstöðvatala 16.998,88GBP með genginu 133.54 á afhendingardegi 9. apríl 2001 er því 2.270.030 og virðisaukaskattur af þeirri fjárhæð er 556.157 krónur og samtals eru því eftirstöðvar samkvæmt samningi aðila 2.826.187 krónur á afhendingardegi bátsins. Stefnandi ber hins vegar að stefndi hafi gengið að tilboði um hækkun kaupverðs sem nemi 1.000.000 krónum auk virðisaukaskatts og gengishækkunar og reiknar því inn í eftirstöðvar sínar 1.000.000 miðað við 6. desember 2000 á genginu 125,13 og því séu 7.991,69GBP til viðbótar 16.998,88GBP þannig að eftirstöðvar samkvæmt samningi aðila um kaupverð bátsins séu því 3.337.240 krónur auk virðisaukaskatts sem er stefnukrafan 4.154.864. Eins og rakið hefur verið liggur fyrir í málinu staðfest skrifleg pöntun stefnda dagsett 25. nóvember 1999, á Seaworthy 750 björgunarbát með eftirtöldum búnaði: 1. Cummins 5,9 lítra díselvél 2. Kamewa FF270 eða FF310 3. Frauðbelgskerfi 4. Sjálfréttibúnaður 5. Morse D290 stýribúnaður 6. Hnakksæti fyrir 3 7. Fellanleg hliðarsæti úr plasti fyrir 10 manns 8. 350 lítra olíutankur undir gólfi 9. Lensidælur (rafmagns- og handdæla) 10. Stjórnhestur með áttavita, snúningshraðamæli, Morse stjórnbörkum og rofum 11. Litur, Orange 12. Samþykktur af Lloyd´s í Bretlandi. Heildarverð samkvæmt tilboði þessu er 5.985.000 án virðisaukaskatts. Þá kosti merking bátsins með skipaskrárnúmeri, nafni bátsins og merkjum og númeri SVFÍ-Landsbjörgu að auki 75.000 krónur án virðisaukaskatts. Ofangreind verð séu miðuð við gengi sterlingpunds 117,16. Verði breytingar á gengi sé áskilinn réttur til að leiðrétta verðin í samræmi við þær breytingar. Þá segir að afhending bátsins skuli vera 14. apríl 2000 í Montrose í Skotlandi. Þá segir að pöntunin sé staðfest með greiðslu 1.995.000 króna auk virðisaukaskatts 488.775 króna þann 25.nóvember 1999 og við niðursetningu vélar skuli greiða 1/3 hluta kaupverðsins, áætlað í byrjun mars 2000 og eftirstöðvar viku fyrir afhendingu báts frá verksmiðju. Undir þessa pöntun rita forsvarsmenn aðila máls þessa. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi, með því að gera ekki athugasemdir við tilboði stefnanda 6. desember 2000 og krefjast afhendingar bátsins, samþykkt þær breytingar á framangreindum samningi aðila að hækka kaupverð bátsins um 1.000.000 krónur auk virðisaukaskatts og gengisbreytinga. Stefnandi hefur ekki stutt þessar fullyrðingar sínar neinum haldbærum gögnum og þykir sú staðreynd að stefndi hafi haldið fast í þá réttmætu kröfu sína að fá bátinn afhentan á engan hátt renna stoðum undir þær fullyrðingar stefnanda að með því hafi stefndi samþykkt breytingar á skriflegu samkomulagi aðila sem var án nokkurra skilyrða. Þá leysir það stefnanda ekki undan skyldu sinni samkvæmt samningi aðila að bú viðsemjanda hans, sem ekki var aðili að samningi þeim sem hér er fjallað um, var tekið til gjaldþrotaskipta. Enda þótt stefnandi hafi talið sig standa frammi fyrir einhverjum afarkostum vegna gjaldþrots þess aðila sem hann hafi samið við um smíði bátsins leysir það hann ekki sjálfkrafa undan samningi aðila. Gegn neitun stefnda þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á að með aðilum hafi tekist samningar um hækkun kaupverðs og verður hann að bera hallann af þeim sönnunarskorti. Er því ekki við annað að styðjast en framangreindan samning aðila og miðað við það sem að framan er rakið er það niðurstaða málsins að ógreiddar eftirstöðvar af kaupverði bátsins eru að meðtöldum virðisaukaskatti 2.826.187 krónur miðað við afhendingardag bátsins 9. apríl 2001. Stefndi krefst sýknu á þeim forsendum að hann eigi rétt á skaðabótum og/eða afslætti af kaupverði bátsins vegna tjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna vanefnda stefnanda á samningsskyldum sínum við smíði bátsins. Telur stefndi að tjón hans nemi hærri fjárhæð en krafa stefnanda hljóði upp á og því beri að sýkna hann af kröfu stefnanda. Í greinargerð sinni byggir stefndi á því að tjón hans sé ekki undir 3.125.000 krónum samkvæmt álitsgerð Einars Hermannssonar skipaverkfræðings sem stefndi fékk til að meta meinta galla á bátnum. Eins og fram er komið aflaði stefndi enn fremur matsgerðar Jóns B. Hafsteinssonar skipaverkfræðings sem dómkvaddur var til verksins að kröfu stefnda. Eins og fram kemur í fyrirliggjandi matsbeiðni var hinn dómkvaddi matsmaður beðinn að meta meinta galla á umdeildum björgunarbát og verðmætisrýrnun bátsins vegna þeirra galla miðað við kaupverð hans. Þá var óskað mats á því hver væri kostnaður við viðgerðir og endurbætur og að koma honum í það ástand að hann uppfylli íslenskar kröfur og ákvæði íslenskra reglna um slíka báta. Í niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns kemur fram að ætla megi að verðmæti bátsins miðað við gengi GBP 27. febrúar 2002 143,3 sé 7.32 milljónir auk flutningskostnaðar 0,41 milljón eða samtals 7.7 milljónir króna. Niðurstaða hans um kostnað við endurbætur eru 3.856.600 krónur þannig að kaupverð að því frádregnu metur hann 3.843.400 krónur. Í 1. mgr. 42. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, sem eiga við um viðskipti þau sem hér er fjallað um sbr. 99. gr. laga nr. 50/2000, segir að ef hlutur er seldur og honum er áfátt eða hann gallaður megi kaupandi rifta kaupin eða heimta afslátt af kaupverði að tiltölu. Í 2. mgr. segir að ef hluti skortir, þegar kaup eru gerð, einhverja þá kosti sem ætla má að áskildir séu, eða það sem hlutnum er áfátt, hefur gerst fyrir vanrækt seljanda eftir að kaup voru gerð eða að seljandi hafi haft svik í frammi, geti kaupandi krafist skaðabóta. Eins og rakið hefur verið liggja frammi í málinu matsgerð dómkvadds matsmanns og tvær álitsgerðir aðrar sem aðilar hafi hvor í sínu lagi aflað einhliða. Matsgerð hins dómkvadda matsmanns og álitsgerð Einars Hermannssonar skipaverkfræðings bera með sér að umræddur bátur sé gallaður og hver kostnaður sé við að lagfæra þá galla. Álitsgerð Ólafs Briem skipaverkfræðings sem stefnandi aflaði einhliða er í raun athugasemdir við matsgerð hins dómkvadda matsmanns eða eins og segir í greinargerð hans þá var honum falið af stefnanda að leggja fram álit á fyrirliggjandi matsgerð Jóns B. Hafsteinssonar. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 sker dómari hverju sinni úr um vægi sönnunargagna og verður almennt litið svo á að matsgerð dómkvaddra matsmanna hafi meira vægi sem sönnunargagn, heldur en álitsgerðir sem aðilar afla einhliða, vegna þeirrar lögbundnu málsmeðferðar sem matsmál sæta og verða þessi sönnunargögn því metin með hliðsjón af þessu, en stefndi hefur ekki aflað yfirmatsgerðar svo sem honum hefði verið í lófa lagið að gera. Þykir ekki hjá því komist að rekja nokkuð ítarlega það sem hinn dómkvaddi matsmaður telur ábótavant varðandi umdeildan bát en samkvæmt matsgerð hans segir hann að við skoðun hafi eftirfarandi komið í ljós: A. Bolur. Matsmaður kveður að engar teikningar eða upplýsingar séu fyrir hendi um bol bátsins eins og þykktir á bol og þilfari, styrkingar, undirstöður, lúgur eða hlífðarlista heldur einungis fyrirkomulagsteikning dagsett 12. júní 2000 sem sé í mörgum atriðum ekki í samræmi við bátinn, heiti teikningar sé Seaworthy 800 og báturinn 8.0 m mesta lengd en samkvæmt pöntun og smíðalýsingu á bátnum sé gerðin Seaworthy 750 og 7,8 m að lengd. Hvergi sé að finna merkingu á bátnum samkvæmt reglum sem segi til um nafn skipasmíðastöðvar, smíðaár og smíðanúmer. Enga staðfestingu sé að fá um að báturinn hafi verið smíðaður samkvæmt ákvæðum SOLAS 1992 kafla III reglu 47 eins og standi í smíðalýsingu. Þá hafi báturinn ekki verið tekinn út af Lloyds þrátt fyrir að slík úttekt sé staðfest í pöntun. Þá sé enginn lyftibúnaður til staðar þótt þess sé getið í lýsingu. Þá hafi líming á hlífðardúk við hlífðarlista losnað á samskeytum og vatn komist undir dúkinn og losað hann að hluta frá. Þá sé lúgukarmur yfir vélaropi óþéttur við þilfar og hleri með ófullkomnar þéttingar þannig að sjór komist í vélarrúm og valdi skaða á rafkerfi bátsins. Matsmaður kveður tæknimann umboðsaðila aðalvélar hafa stillt aðalvél og hafi hann staðfest að hún skili 280 hestöflum við 2.600 snúninga á mínútu í afköst. Á 30 klukkustunda keyrslutíma aðalvélar hafi ýmsir vankantar komið í ljós varðandi framdrifskerfið sem meðal annars stafi af raka í vélarúmi. Ræsir á aðalvél hafi fest, dæla í vélarými verið ónothæf, barkar á framdrifi og olíugjöf hafi skemmst. Þá sé framdrifsbúnaður sítengdur við vélina. Til að hafa bátinn í kyrrstöðu þurfi að tryggja að jafnt sjóstreymi sé áfram og afturábak. Engar merkingar séu á stjórntækjum fyrir þessa stöðu. Rafkerfi bátsins hafi orðið að endurnýja samkvæmt kröfum Siglingastofnunar Íslands. Stjórnborð bátsins hafi verið endurbætt aðallega vegna óþéttleika. Í 9. kafla smíðalýsingar sé talinn upp búnaður sem fylgja skuli björgunarbátnum samkvæmt SOLAS reglum. Við skoðun og í viðtölum hafi komið í ljós að einungis radarsvari, krókstjaki, tvær árar og áttaviti sem talinn hafi verið ónothæfur af Siglingastofnun, hafi fylgt með. Matsmaður kveður reynsluferð hafa verið farna með bátnum 7. mars 2002 frá Hafnafjarðarhöfn en enginn verið mættur við það tækifæri af hálfu seljanda þrátt fyrir boðun. Hafi mestur hraði sem mælst hafi á tæki bátsins verið 28,6 hnútar og á handtæki 28,2 hnútar. Hafi veður verið stillt. Við lok reynsluferðar hafi opnast fyrir loka á kælivatnslögn efst á vél á leið til hafnar. Niðurstaða um mesta hraða bátsins hafi verið næstum óbreytt frá fyrri prófunum. Í niðurstöðum matsgerðar sundurliðar hinn dómkvaddi matsmaður matsþætti í samræmi við matsbeiðni: a. Í matsbeiðni var spurt hvort báturinn uppfylli lágmarkskröfur íslenskra reglna sem gilda um smíði slíkra báta. Ef ekki þá var beðið um að matsmaður upplýsti í hvaða atriðum hann telji bátnum áfátt til að uppfylla kröfur um innflutning og skráningu á Íslandi, hvaða breytingar þurfi að gera á bátnum og hver kostnaður sé við það. Er það niðurstaða matsmanns að umræddur björgunarbátur hafi ekki uppfyllt lágmarkskröfur íslenskra reglna um smíði slíkra báta við komuna til landsins og þrátt fyrir ýmsar endurbætur á bátnum séu enn gallar sem varni því að hann teljist uppfylla kröfur íslenskra reglna. Báturinn uppfylli hvorki þær kröfur sem gerðar séu í reglugerð um björgunarbáta né kröfur samkvæmt reglum nr. 592/1994 á eftirfarandi hátt: 1. Ekki komi fram að báturinn hafi verið smíðaður samkvæmt íslenskum reglum eða samkvæmt reglum viðurkennds aðila. Í pöntun á bátnum 25. nóvember 1999 segi að báturinn skuli samþykktur af Lloyds í Bretlandi. Fram komi í svari frá Lloyds að báturinn hafi ekki verið tekinn út af félaginu. 2. Engar teikningar hafi borist Siglingastofnun Íslands til samþykktar áður en smíði hófst. 3. Ekkert eftirlit hafi verið frá stofnuninni á meðan á smíði stóð og ekki liggi fyrir skýrslur um skoðun frá öðrum viðurkenndum aðilum. 4. Báturinn hafi ekki verið merktur með nafni skipasmíðastöðvar, smíðanúmeri og smíðaári samkvæmt 5. gr. ofangreindra reglna. 5. Ekki séu tryggar festingar fyrir sjúkrabörur samkvæmt 6. gr. 6. Réttibúnaður hafi ekki verið prófaður og tekinn út. 7. Handföng við ræsibúnað á réttibúnaði séu ekki fyrir hendi samkvæmt 8. gr. 8. Austursdælu í vélarými þurfi að endurnýja 9. Rafbúnaður hafi ekki verið samþykktur og hafi hann verið endurnýjaður. 10. Leitarljós hafi ekki fylgt með bátnum og innstunga fyrir leitarljós á gálga hafi verið ótengd rafkerfi. 11. Legufæri hafi ekki fylgt með þótt þeirra hafi verið getið í smíðalýsingu og eigi að vera með samkvæmt Norðurlandareglum. 12. Annar búnaður samkvæmt 24. gr. hafi ekki verið með utan krókstjaka og ósamþykkts áttavita sem nú hafi verið endurnýjaður. 13. Lúgukarmur vélarýmis leki við þilfar, þéttingar á lúguhlera og festingar séu ófullnægjandi 14. Taka þurfi upp ræsibúnað vélar, bæta við austri í vélarúmi og stilla drif. Telur matsmaðurinn að kostnaðarmat við ofangreindar endurbætur þannig að hann uppfylli íslenskar reglur og vinni rétt vera 887.100 krónur, sem hann sundurliðar svo: Teikningar af bol kr. 51.000 Teikningar vaf vélbúnaði kr. 30.600 Teikningar af rafkerfi kr. 40.800 Skráningargjald, mæling SÍ kr. 50.000 Festingar fyrir sjúkrabörur kr. 7.000 Handföng við ræsihandfang kr. 7.200 Austursdæla í vélarrúm kr. 23.500 Rafkerfi endurnýjað kr. 484.000 Legufæri kr. 25.000 Viðgerð á lúgukarmi kr. 80.000 Viðgerð á ræsibúnaði kr. 88.000 Í álitsgerð Einars Hermannssonar er það einnig niðurstaða hans að söluaðili hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt viðeigandi íslenskum reglum þannig að hann hafi valdið kaupanda bátsins verulegum viðbótarkostnaði í endurbótum á bátnum nú þegar auk ókomnum frekari kostnaði við að uppfylla íslenskar reglur. Þá kemur fram í álitsgerð Ólafs að í þeim reikningi sem stefndi hafi lagt fram varðandi endurbætur á rafbúnaði séu innifaldar fjárhæðir sem ekki hafi verið hluti af því sem lagfæra hafi þurft. Megi því ætla að kostnaður við að færa rafbúnað skipsins til samræmis við reglur nemi tæplega 450.000 krónum. Á umræddum reikningi sem er að fjárhæð 598.000 krónur kemur fram að hann sé vegna endurnýjunar raflagnar í björgunarbát samkvæmt kröfu Siglingastofnunar. Óumdeilt er að stefndi greiddi þá fjárhæð sem í reikningnum greinir en miðað við niðurstöðu matsgerðar sem hefur ekki verið hnekkt verður við það miðað að kostnaður vegna endurnýjunar á rafkerfi sé hæfilega metinn á 484.000 krónur. Þá hefur matsgerð hins dómkvadda matsmanns ekki verið hnekkt hvað snertir aðra ofangreinda liði og þykir mega leggja hana til grundvallar við mat á kostnaði við endurbætur á bátnum þannig að hann uppfylli íslenskar reglur og vinni rétt. b. Þá telur matsmaður að ákvæði smíðalýsingar séu ekki uppfyllt í eftirfarandi atriðum: 1. Hraði báts með þrem mönnum samkvæmt 1. kafla átti að vera 36 hnútar, en báturinn hafi aðeins náð 28,4 hnúta hraða. 2. Þá hafi ekki verið sýnt fram á að báturinn uppfylli reglur SOLAS sbr. kafla 2. 3. Þá séu engin vottorð fyrir hendi um efnið í bátsbol sbr. kafli 3. 4. Lyftibúnaður samkvæmt 4. kafla sé ekki fyrir hendi, en ekki muni hafa verið reiknað með þessum búnaði af hálfu kaupanda. 5. Þá hafi vantað eftirfarandi búnað samkvæmt 9. kafla reglugerðar nr. 592/1994: Leitarljós, 2 stykki árar, viðurkenndan áttavita, akkeri og keðju, flotlínu 50 m, vatnsþétt vasaljós, flautu, sjúkrakassa, 2 björgunarhringi, 10 hitapoka, fötu, hníf, verkfæri fyrir vél, leiðbeiningar fyrir vélbúnað og slökkvitæki. Kostnað við úrbætur að þessu leyti kveður matsmaður vera 1.046.500 krónur sem hann sundurliðar svo: Endurbætur vegna hraða kr. 990.000 Leitarljós kr. 4.000 Árar kr. 2.000 Flotlína kr. 8.000 Vasaljós, fata, hnífur, flauta kr. 3.500 Sjúkrakassi kr. 6.000 Bjarghringir kr. 13.500 Hitapokar kr. 12.500 Slökkvitæki kr. 7.000 Í niðurstöðu Einars Hermannssonar segir um þetta að við skoðun hafi komið í ljós að veruleg frávik séu í smíði bátsins og búnaði hans frá ákvæðum SOLAS 1992 kafla II. Reglu 47 sem komi fram í smíðalýsingu framleiðanda að báturinn sé smíðaður samkvæmt. Um þetta atriði segir í álitsgerð Ólafs J. Briem að hann telji sig hafa leitt í ljós að ástæður þess, að báturinn nái ekki þeim ganghraða sem smíðalýsing tilgreini, megi rekja til þess að báturinn sé um 400 kg þyngri en ráð hafi verið fyrir gert við gerð smíðalýsingar. Sé ekkert sem bendi til að afköst vélar séu ekki nægileg eða að eitthvað athugavert sé við val á þotudrifi. Þá telur Ólafur að þrátt fyrir að bátnum hafi átt að fylgja staðfesting þess að báturinn fullnægði kröfum SOLAS sé ekki þar með sagt að hann hafi ekki fullnægt þeim kröfum og telur hann að svo sé. Í þeim atriðum sem hann fullnægi ekki þeim reglum kunni að vera þær eðlilegu skýringar að báturinn sé ekki hannaður til að vera hluti af björgunartækjum kaupskips heldur sérstaklega hannaður sem björgunarbátur. Þá telur Ólafur að orsök þess, að seljandi hafi ekki getað lagt fram staðfestar upplýsingar um efni það sem notað hafi verið við smíði í bol bátsins, megi rekja til þess að framleiðandinn hafi orðið gjaldþrota. Þá hafi lyftibúnaður ekki átt að fylgja auk þess sem matsmaður tvítelji ýmsan lausan búnað sem fylgja hafi átt bátnum. Ekki verður séð að um tvítalningu sé að ræða í mati hins dómkvadda matsmanns varðandi þann búnað sem hann telur umræddan bát skorta. Þá leysir, sú staðreynd að framleiðandi bátsins hafi orðið gjaldþrota, stefnanda ekki undan þeim skyldum sínum að skila fullnægjandi teikningum og öðrum gögnum um bátinn. Þá verður ofangreint orðalag í álitsgerð Ólafs: “Í þeim atriðum sem hann fullnægi ekki þeim reglum” ekki skilið á annan veg en að hann telji að báturinn hafi að minnsta kosti ekki fullnægt reglum að einhverju leyti. Þá hafa vangaveltur Ólafs um að báturinn þurfi ef til vill ekki að uppfylla hinar svokölluðu SOLAS reglur enga þýðingu í málinu enda ótvírætt samkvæmt smíðalýsingu að hann átti að uppfylla þessar reglur. Þá hafa vangaveltur Ólafs um hugsanlega þyngdaraukningu bátsins heldur enga þýðingu í málinu enda verður kaupanda vart um hana kennt. Staðreyndin er sú að sýnt hefur verið fram á að báturinn nær ekki tilætluðum hámarkshraða samkvæmt smíðalýsingu, hver sem orsökin kann að vera og er hann því að þessu leyti ekki í samræmi við það sem um var samið. Hefur stefnanda því ekki tekist að hnekkja framangreindri niðurstöðu matsmanns að bátnum hafi verið áfátt að þessu leyti. Þá hefur mati hins dómkvadda matsmanns um kostnað við endurbætur á bátnum varðandi þessi atriði heldur ekki verið hnekkt og það því lagt til grundvallar í máli þessu. c. Samkvæmt 12. lið samkomulags aðila átti báturinn átt að vera samþykktur af Lloyds í Bretlandi. Telur matsmaðurinn að skilja verði þetta ákvæði þannig að flokkunarfélagið, Lloyds Register of Shipping, sem sé flokkunarfélag sem viðurkennt sé af íslenskum yfirvöldum, hafi átt að samþykkja teikningar, fylgjast með smíðinni og gera lokaúttekt á bátnum. Þessi þjónusta tryggi kaupanda, skipasmíðastöðinni og Siglingastofnun að reglur um smíði þessarar tegundar sé uppfylltar. Engin vottorð liggi fyrir frá Lloyds. Hafi báturinn því verið smíðaður án eftirlits viðurkennds eftirlitsaðila og rýri það verðgildi bátsins við endursölu. Megi áætla að fjárhagslegt tjón nemi ekki lægri upphæð en kostnaður við eftirlitið hefði numið og metur hann þennan kostnað 358.000 krónur. Í álitsgerð Einars Hermannssonar segir um þetta að ljóst sé að ef umrædd yfirlýsing Lloyds hefði fylgt væri hún nægileg staðfesting á smíðalýsingu og framleiðslu fyrir Siglingamálastofnun viðvíkjandi SOLAS reglum, enda hefði báturinn þá verið öðruvísi búinn er raunin varð. Um þetta segir í álitsgerð Ólafs J. Briem að í þessum efnum beri að horfa til þess að samkvæmt samkomulagi aðila skyldi afhending bátsins vera í Montrose í Skotlandi. Sérstakur fulltrúi kaupanda hafi verið viðstaddur allar prófanir á bátnum áður en hann var afhentur auk þess sem kaupandi hafi engar athugasemdir gert við móttöku hans og því fyrirgert rétti til að gera kröfu löngu eftir afhendingu hans. Ekki er ljós á hverju Ólafur byggir þá fullyrðingu sína að fulltrúi kaupanda hafi verið viðstaddur allar prófanir á bátnum þar sem fyrir liggur að einungis ein prófun fór fram á bátnum í Skotlandi og aðeins í nokkrar mínútur. Framangreint ákvæði í 12. lið samnings aðila verður ekki skilið á annan veg en fram kemur í matsgerð hins dómkvadda matsmanns að flokkunarfélagið Lloyds Register of Shipping, sem er flokkunarfélag sem viðurkennt er af íslenskum yfirvöldum, hafi átt að samþykkja teikningar, fylgjast með smíðinni og gera lokaúttekt á bátnum. Þykir verða að hafa í huga að áætlaður kostnaður vegna þess að stefnandi efndi ekki þetta ákvæði samningsins er lágmarkskostnaður þar sem ekki er í mati hins dómkvadda matsmanns tekið mið af hugsanlegum athugasemdum flokkunarfélagsins og þar með hugsanlegum lagfæringum í samræmi við þær athugasemdir. Þá verður að telja að áætlun matsmanns um kostnað við gerð nauðsynlegra teikninga í matsliðum nr. a.1 til a.3 sé í lægri kantinum en slíkar teikningar yrðu ótvírætt að liggja fyrir við úttekt á bátnum. Hefur stefnanda ekki tekist að hrekja framangreinda niðurstöðu matsmanns og verður hún lögð til grundvallar. d. Afhending bátsins átti samkvæmt samningi aðila að fara fram 14. apríl 2000 en varð ekki fyrr en ári síðar. Var matsmaðurinn beðinn að meta hvort það verði metið til fjárhagslegs tjóns fyrir stefnda að báturinn hafi ekki verið afhentur fyrr en raun ber vitni. Um þetta segir matsmaður að í skipasmíðasamningum samkvæmt hinu norska samningsformi, en það er samningsform sem oft er lagt til grundvallar við gerð smíðasamninga milli kaupanda og viðkomandi skipasmíðastöðvar, sé venjan að ákveðin upphæð sé fyrir hvern dag allt að 30 dögum, hærri fyrir 60 daga og svo framvegis. Verði tafir umfram 180 daga hafi kaupandi rétt til að rifta kaupum. Ekkert sé tekið fram um dagsektir í samkomulagi aðila og engar haldbærar skýringar séu komnar fram á töfum. Er það niðurstaða matsmanns að dagsektir vegna 180 daga megi reikna þannig út að 0,1% af kaupverði sem hann hafði reiknað 7.700.000 krónur þýði að dagsektir vegna þessa séu að verðmæti 1.386.000 króna. Um þetta segir í álitsgerð Einars Hermannssonar að venja sé í báta og skipasmíðum að smíðaaðili greiði dagsektir fyrir drátt á umsaminni afhendingu sem iðulega nemi 0,2% af kaupverði á dag í að minnsta kosti 60 daga umfram umsaminn afhendingardag og riftunarrétt á kaupum í kjölfar þess. Um þetta segir í álitsgerð Ólafs J. Briem að í matsgerð matsmanns séu engin rök færð fyrir því að stefndi eigi rétt á bótum vegna tafa á afhendingu og þaðan af síður hafi hann fært sönnur á fjárhagslegt tjón stefnda að þessu leyti. Í ljósi þess að framleiðandinn hafi orðið gjaldþrota geti stefnandi vart borið fulla ábyrgð á þeim drætti sem orðið hafi á afhendingu bátsins og þar sem stefndi hafi ekki gert kröfu um riftun verði að líta svo á að hann hafi fallist á hæfilegan drátt á afhendingu bátsins. Ekki er hægt að fallast á það með stefnanda að þar sem ekki hafi verið samið sérstaklega um dagsektir hafi seljandi getað dregið afhendingu svo lengi sem raun ber vitni án þess að kaupandi eigi rétt á bótum vegna þess dráttar. Ekki verður dregin önnur ályktun en að sú staðreynd að stefndi hafði greitt 2/3 hluta kaupverðs í mars 2000 og hann fékk ekki bátinn afhentan fyrr en ári eftir það hefur bakað honum tjón. Þá er til þess að líta að hann greiddi 1/3 hluta kaupverðsins í mars 2000 án skyldu þar sem fyrir liggur að á þeim tíma hafði því skilyrði greiðslunnar að vélin væri komin í bátinn ekki verið fullnægt. Þá er ljóst af gögnum málsins að stefndi hefur orðið fyrir ýmiss konar tjóni vegna þeirrar miklu seinkunar sem varð á afhendingu bátsins. Hefur hinn dómkvaddi matsmaður reiknað með dagsektum í aðeins 180 daga en ljóst er að afhending bátsins dróst um eitt ár. Þykir tjón stefnda að þessu leyti síst ofmetið í matsgerð hins dómkvadda matsmanns og hefur stefnandi á engan hátt hnekkt því mati. e. Varðandi hámarkshraða bátsins segir í matsgerð að í reynsluferð bátsins 7. mars 2002 hafi hraði mælst mest 28,4 hnútar með 3 menn um borð sem sé um 7.6 hnútum minni hraði en gefinn hafi verið upp í smíðalýsingu. Ástæður þess að báturinn nái ekki meiri hraða telur matsmaður vera meðal annars þær að afköst vélar séu ekki nægileg og eða val á þotudrifi ekki rétt. Einnig geti verið að form bols hafi þau áhrif að báturinn “plani” ekki. Samkvæmt upplýsingum umboðs vélaframleiðanda sé vélin 280 hestöfl (209 kW) við 2600 snúninga á mínútu, þotudrifið KAMEWa FF-jet 310 eigi að þola mest 230 kW við 3000 snúninga á mínútu. Hugsanlegar endurbætur á framdrifsbúnaði bátsins sé stækkun á aðalvél og þotudrifi. Ef reiknað sé með að stækka aðalvélina í 265 kW og samhæfa þotudrifið þeim afkostum sé áætlaður kostnaður með því að núverandi aðalvél og þotudrif verði tekin sem greiðsla upp í öflugri búnað um 990.000 krónur (skipti á vél 600.000 krónur, breyting á þotudrifi 150.000 krónur, vinna 240.000 krónur) Hér sé um grófa áætlun að ræða og þurfi að fara fram viðræður við framleiðendur framdrifsbúnaðarins um tæknilega hlið málsins. Þessi kostnaðarliður hefur verið tekinn með undir lið b. hér að framan og er innifalinn í þeirri niðurstöðutölu sem þar greinir. Um þetta segir í álitsgerð Einars Hermannssonar að ítrekaðar prófanir hafi sýnt að báturinn nái aðeins 28 hnúta hámarkshraða á sléttum sjó með 3 menn innanborðs. Um ástæður þess telur hann að geti verið þær að vélin sé ekki nægilega afkastamikil. Þá hafi val á þotuskóflu einnig mikil áhrif á afköst drifs. Um þetta vísar Ólafur J. Briem í álitsgerð sinni til þess liðar þar sem fjallað er um þyngd bátsins undir lið b. Þá hafi fulltrúar stefnda verið viðstaddir allar prófanir og vitað af því að báturinn næði ekki meiri hraða en þeir hafi ekki gert athugasemdir. Ekki verður séð af gögnum málsins eða vitnaleiðslum að stefndi hafi haft neitt raunverulegt tækifæri til að prófa hámarkshraða bátsins eða bátinn að öðru leyti fyrr en eftir afhendingu hans. Slíkt tækifæri gafst ekki við þær litlu prófanir sem fulltrúi stefnda var viðstaddur í Skotlandi. Ljóst er að báturinn nær ekki þeim hraða sem segir í smíðalýsingu hver sem ástæða þess kann að vera. Er ljóst að það hlýtur að koma niður á notkun bátsins við björgunaraðgerðir og því um vanefndir að ræða miðað við það sem kaupandi mátti ætla af smíðalýsingu bátsins sbr. það sem að framan er rakið. f. Þá kemur fram hjá matsmanni að hlífðarlistar bátsins hafi losnað og sé nauðsynlegt að fjarlægja þá og líma upp á nýtt. Metur hann kostnað við það 100.000 krónur. Um þetta segir í álitsgerð Einars Hermannssonar að ljóst sé að til að ráða bót á þessum galla verði að svipta nær öllum dúknum af fendurunum og líma hann niður á ný og ganga á viðunandi hátt frá samskeytum. Um þetta er ekki fjallað í álitsgerð Ólafs J. Briem og hefur stefnandi ekki hnekkt þessari niðurstöðu matsmanns. g. Þá kemur fram í matsbeiðni að engin föst stilling sé fyrir kyrrstöðu bátsins og er spurt hvort slíkt sé nauðsynlegt fyrir bát af þessu tagi og ef svo er hvaða breytingar þurfi að gera á stjórnbúnaði framdrifsbúnaði bátsins og hvaða kostnaður sé því samfara. Í niðurstöðu matsmannsins kemur fram að ekki sé unnt að aftengja vél frá þotudrifi. Til þess að halda bátnum í kyrrstöðu sé nauðsynlegt að beina streymi jafnt fram og aftur. Engin merki séu í mælaborði sem gefi þessa stillingu til kynna. Nauðsynlegt sé að útbúa slíka merkingu á búnaðinn þar sem ófært sé að björgunarbátur geti ekki verið í kyrrstöðu við björgunarstörf. Betri lausn væri að geta frátengt vél frá þotudrifi með fjarstýrðu tengi. Kostnað við tengi megi áætla á bilinu 250-300.000 krónur. Í niðurstöðu mats hans er hins vegar aðeins gert ráð fyrir kostnaði að fjárhæð 55.000 krónur. Má því draga þá ályktun að í þessu mati geri matsmaður aðeins ráð fyrir að sett sé merking á stjórnbúnaðinn sem sýni kyrrstöðustillingu. Telst það vart fullnægjandi heldur þarf að vera unnt að aftengja vélina frá þotudrifinu sem hefði í för með sér töluvert hærri kostnað en í matsgerð greinir. Í niðurstöðu álitsgerðar Einars Hermannssonar segir um þetta að það sé hans mat að núverandi stjórnhæfni bátsins í kyrrstöðu sé óásættanleg og hættuleg. Ekkert er fjallað um þetta í álitsgerð Ólafs J. Briem. Er kostnaður við úrbætur á þessum ágalla því síst of hár enda er því ekki haldið fram. h. Þá kemur að lokum fram í matsgerð að barkar á olíugjöf og drifi hafi skemmst eftir einungis 30 tíma notkun. Hafi verið nauðsynlegt að bæta þær skemmdir með því að endurnýja barkann og er það mat matsmanns að kostnaður við það sé 24.000 krónur. Í álitsgerð Einars Hermannssonar kemur fram að framangreint sé óásættanlegt eftir ekki meiri notkun. Um þetta atriði er ekki fjallað sérstaklega í álitsgerð Ólafs J. Briem. Það er niðurstaða dómsins að þetta sé ótvíræður galli á bátnum og að nauðsynlegt sé að bæta úr honum. Verður að telja vel sloppið ef fullnaðarviðgerð á þessum galla nær ekki hærri fjárhæð en í matsgerð greinir. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefndi hafa sýnt fram á það svo ekki verði um villst að bátur sá sem um er deilt í máli þessu var langt frá því að vera búinn þeim kostum sem hann mátti gera ráð fyrir og með vísan til 2. mgr. 42. gr. eldri lausafjárkaupalaga á hann rétt á skaðabótum úr hendi stefnanda. Eins og rakið hefur verið hefur því verið slegið föstu með stuðningi í matsgerð hins dómkvadda matsmanns að tjón stefnanda vegna vanefnda stefnanda er metið að fjárhæð 3.856.600 krónur. Með hliðsjón af þeim mikla drætti sem varð á afhendingu bátsins og þess að fljótlega eftir afhendingu bátsins kom í ljós að vanefndir voru af hálfu stefnanda var stefnda heimilt að halda eftir þeirri greiðslu sem eftir stóð af kaupverði bátsins sem var 2.826.187 krónur. Samkvæmt þessu eru kröfur aðila með sama gjalddaga og þar sem höfuðstóll kröfu stefnda er mun hærri en höfuðstóll kröfu stefnanda og skilyrði skuldajafnaðar samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 eru fyrir hendi verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þeirri niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Óskar Norðmann hdl., en af hálfu stefnda flutti málið Valgarður Sigurðsson hrl. Dóminn kveða upp Greta Baldursdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Þór Þórsson og Eyþór H. Ólafsson D Ó M S O R Ð |
Mál nr. 27/2007 | Þjóðlenda Eignarréttur Fasteign Afréttur Aðild Frávísun frá héraðsdómi að hluta Gjafsókn Sératkvæði | Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 um fyrrum Fljótshlíðarhrepp, Hvolhrepp, Vestur-Landeyjahrepp og Austur-Landeyjahrepp, nú Rangárþing eystra, var komist að þeirri niðurstöðu að þeir hlutar Tindfjallajökuls og Mýrdalsjökuls sem til meðferðar voru í málinu, svo og Fljótshlíðarafréttur og Emstrur væru þjóðlendur. Jafnframt að Fljótshlíðarafréttur væri afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og Emstrur afréttur jarða í fyrrum Hvolhreppi. Áfrýjendur kröfðust ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar að því leyti sem ákveðið var að landsvæðið Fljótshlíðarafréttur, Grænafjall, væri þjóðlenda og að viðurkennt yrði að áfrýjendur ættu í óskiptri sameign beinan eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum. Til vara kröfðust áfrýjendur viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum“. Ekki voru allir úr hópi áfrýjenda aðilar að málinu fyrir óbyggðanefnd og einungis eigendur M auk R gerðu þar kröfu um beinan eignarrétt að afréttinum. Aðild og kröfugerð annarra áfrýjenda en R og eigenda jarðarinnar M var því í andstöðu við 19. gr. laga nr. 58/1998. Var kröfum þeirra því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Áfrýjandinn R kvaðst hafa farið með umboð fyrir eigendur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi en ekki lá annað fyrir í málinu en að það umboð hefði verið samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Með kröfu sinni um beinan eignarrétt eigenda þessara jarða að afréttinum hefði R því haft uppi kröfu í málinu, sem 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 næði ekki til og var því kröfum R jafnframt vísað frá héraðsdómi af sjálfsdáðum. Þar sem ekki voru annmarkar á málinu er snéru að eigendum M var leyst efnislega úr þeirra kröfum. Í fyrirliggjandi heimildarbréfum þar sem vikið var að einhverju að Grænafjalli var hvergi rætt um eignarrétt að landsvæðinu. Þótti því ekki ráðið af tiltækum heimildum að upphaflegur beinn eignarréttur hefði flust til síðari rétthafa, heldur hefði þar stofnast til óbeinna eignarréttinda. Gróðurfar og staðhættir, ásamt heimildum um nýtingu landsins þóttu styðja þessa niðurstöðu. Ennfremur lá ekki fyrir um að eigendur jarðanna í fyrrum Fljótshlíðarhreppi hefðu haft önnur not af landsvæðinu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Að því virtu hvernig nýtingu Grænafjalls hefði verið háttað var ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjenda að þeir hefðu unnið á því eignarhefð. Þar sem úrskurður óbyggðanefndar hefði slegið því föstu að Grænafjall væri afréttareign eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og þar sem áfrýjendur reifuðu ekki hver þau frekari réttindi gætu verið, sem varakrafa þeirra tók til, þóttu ekki efni til þess að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og var stefndi því sýknaður af kröfum áfrýjenda. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 11. janúar 2007 og krefjast þess aðallega að úrskurður óbyggðanefndar 10. desember 2004 í máli nr. 4/2003, fyrrum Fljótshlíðarhreppur, Hvolhreppur, Vestur-Landeyjahreppur og Austur-Landeyjahreppur, nú í Rangárþingi eystra, verði felldur úr gildi að því leyti sem þar var ákveðið að landsvæðið Fljótshlíðarafréttur, Grænafjall, sé þjóðlenda og viðurkennt að áfrýjendur eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að landinu með tilteknum merkjum. Til vara er krafist viðurkenningar á „fullkomnum afnotarétti áfrýjenda á hvers kyns gögnum og gæðum á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum.“ Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. I. Fyrir óbyggðanefnd krafðist stefndi þess að mörk þjóðlendu og eignarlanda í Fljótshlíð yrðu dregin á nánar tiltekinn hátt frá Öldusteini á Markarfljótsaurum upp í mynni Fremra Kanastaðagils og svo upp eftir gilinu þar til það endar. Frá þeim punkti beina línu í punkt, sem er í 672 m hæð í Hraunum, en þaðan beint í hæsta punktinn á Hæringsfelli, sem er á hreppamörkum. Eigendur jarðanna Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar, Múlakots I og II, Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli, svo og sveitarfélagið Rangárþing eystra fyrir eigin hönd og eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi vegna Fljótshlíðarafréttar og eigenda jarða í fyrrum Hvolhreppi vegna Emstra, andmæltu kröfu stefnda um þjóðlendumörk. Töldu eigendur Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar og Múlakots I hlíðaland jarðanna vera sameiginlegt með Múlakoti II og mörk jarðanna gagnvart þjóðlendu því sameiginleg. Ættu þau að fylgja mörkum fyrrum Fljóthlíðarhrepps og Rangárvallahrepps, sem væri lína dregin úr Hæringsfelli í Ými, hæsta hnúk Tindfjallajökuls. Eigendur Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli gerðu sambærilega kröfu, en henni til viðbótar að mörk gagnvart þjóðlendu væru lína dregin frá Ými að landamerkjum Fljótsdals og Grænafjalls, afréttar Fljótshlíðinga. Eigendur Múlakots II gerðu einnig sambærilega kröfu, en jafnframt að fallist yrði á „kröfur um óskoraðan eignarrétt að landi jarðanna og afréttarins og að landsvæði það sem hér er nú til meðferðar hafi verið fullkomnum eignarrétti háð frá landnámsöld.“ Rangárþing eystra gerði fyrir eigin hönd og eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi kröfu um beinan eignarrétt að Fljótshlíðarafrétti innan eftirfarandi marka: Úr Ými yfir Tindfjallajökul með mörkum fyrrum Fljótshlíðarhrepps og Rangárvallahrepps að ánni Hvítmögu, sem ráði síðan þar til hún fellur í Markarfljót að Þröngá. Í úrskurði óbyggðanefndar 10. desember 2004 var komist að þeirri niðurstöðu að þeir hlutar Tindfjallajökuls og Mýrdalsjökuls, sem til meðferðar væru í málinu, svo og Fljótshlíðarafréttur og Emstrur, væru þjóðlendur. Jafnframt að Fljótshlíðarafréttur, eins og hann var afmarkaður í úrskurðinum, væri afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og Emstrur, eins og þær voru afmarkaðar, afréttur jarða í fyrrum Hvolhreppi. Útdráttur úr þessum úrskurði var birtur í Lögbirtingablaði 15. mars 2005. Áfrýjendur, sem ekki vildu una niðurstöðu hans varðandi Fljótshlíðarafrétt, höfðuðu mál þetta 14. september sama ár. III. Svo sem áður greinir voru ekki aðrir úr hópi áfrýjenda aðilar að máli nr. 4/2003 fyrir óbyggðanefnd en eigendur jarðanna Eyvindarmúla, Háamúla, Árkvarnar, Múlakots I og II, Barkarstaða og Fljótsdals ásamt Þórólfsfelli, auk sveitarfélagsins Rangárþings eystra. Í 3. kafla úrskurðar óbyggðanefndar er gerð grein fyrir aðild og kröfugerð í málinu, eins og getið var hér að framan. Einungis eigendur Múlakots II auk Rangárþings eystra gerðu þar kröfu um beinan eignarrétt að afréttinum. Aðild annarra en eigenda nefndra jarða að máli þessu hefur ekki verið frekar skýrð og engin skýring hefur heldur verið gefin á mismunandi kröfum eigenda annarra jarða en Múlakots II fyrir óbyggðanefnd og héraðsdómi. Áfrýjandinn Rangárþing eystra kveðst hafa farið með umboð fyrir eigendur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi. Ekki liggur annað fyrir en að það umboð hafi verið samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Í þeirri lagagrein, sem varðar meðferð máls fyrir óbyggðanefnd, segir að sé um að ræða sameiginlegt upprekstarland skuli beina tilkynningum vegna þeirra, sem þar eigi upprekstrarrétt, til sveitarstjórnar eða sveitarstjórna og upprekstrarfélags, sem stofnað hafi verið til um þessi mál, og skuli þau hafa umboð til að ráðstafa málefninu fyrir hönd einstakra rétthafa. Með kröfu sinni um beinan eignarrétt eigenda þessara jarða að afréttinum hafði þessi áfrýjandi uppi kröfu í málinu, sem 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998 nær ekki til. Geta aðrir áfrýjendur því ekki sótt stoð fyrir heimild sinni til aðildar að málinu samkvæmt 19. gr. laganna til þess að sveitarfélagið hafi gert þessa kröfu fyrir óbyggðanefnd. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, er aðild og kröfugerð annarra áfrýjenda en Rangárþings eystra og eigenda jarðarinnar Múlakots II í andstöðu við ákvæði 19. gr. laga nr. 58/1998. Er því óhjákvæmilegt að vísa kröfum þeirra af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Samkvæmt héraðsdómsstefnu hefur áfrýjandinn Rangárþing eystra ekki gert kröfu fyrir eigin hönd í málinu, eins og hann gerði fyrir óbyggðanefnd, heldur aðeins „f.h. annarra rétthafa skv. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998“, sem hann brestur samkvæmt áðursögðu heimild til að því er varðar annað en þau málefni, sem greinir í því ákvæði. Verður því jafnframt að vísa kröfum þessa áfrýjanda af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Á málinu eru hins vegar að þessu leyti engir annmarkar, sem snúa að áfrýjendunum Guðjóni Stefáni Guðbergssyni og Sigríði Hjartardóttur, eigendum Múlakots II. Verður því leyst efnislega úr kröfum þeirra. IV. Samkvæmt Landnámabók námu nafngreindir menn land í Rangárþingi milli Þjórsár og Markarfljóts. Ketill hængur Þorkelsson hafi numið öll þessi lönd, en „þar námu síðan margir gofgir menn með ráði Hængs.“ Meðal þeirra hafi verið Sighvatur hinn rauði, sem hafi numið land fyrir vestan Markarfljót, Einhyrningsmörk fyrir ofan Deildará, og búið í Bólstað. Með skjali 11. september 1753 voru Grænafjall, Þórsmörk og Langanes lögfest til að sporna gegn ólögmætri nýtingu manna í öðrum sveitarfélögum á hlunnindum þessara svæða. Tekið var fram að Grænafjall væri lögfest í nafni allra bænda í Fljótshlíð. Ekkert landamerkjabréf var gert fyrir Grænafjall í framhaldi af gildistöku landamerkjalaga nr. 5/1882. Í landamerkjabréfi jarðarinnar Fljótsdals 24. maí 1890 sagði hins vegar að milli jarðarinnar að austanverðu og afréttar Fljótshlíðarhrepps réði mörkum Fremsta Kanastaðagil og ætti hún jafnframt upprekstur á Grænafjallsafrétti. Bréf var gert 2. maí 1892 og þinglesið 18. sama mánaðar um merki á milli Fljótshlíðarhrepps og Rangárvallahrepps, sem meðal annars var lýst eftir nánar tilgreindum merkjum afréttar Fljótshlíðarhrepps, Grænafjalls, og Rangárvallaafréttar. Merki þessi voru í meginatriðum á sama veg og fyrrgreind afmörkun í úrskurði óbyggðanefndar. Grænafjalls var ekki sérstaklega getið í jarðamötum frá 19. og 20. öld, en í fasteignamati 1916 var þó athugasemd um að allar jarðir í Fljótshlíðarhreppi ættu rétt til uppreksturs á afréttinum, sem liggi frá byggðinni að Rangárvallaafrétti, vestan Markarfljóts. Afrétturinn er sagður frá ómunatíð hafa verið safnaður á þremur dögum, en 1958 hafi verið reistur skáli við Einhyrning í eigu fjallskilasjóðs Fljótshlíðarhrepps og eftir það tveir dagar dugað til smölunar. Afréttarfé hafði þá fækkað úr 4000 til 5000 í um 2000, sem komið hafi til rétta í fyrstu leit. V. Grænafjall, afréttur Fljótshlíðinga, liggur til austurs í beinu framhaldi af austustu jörðum í hlíðinni og teygir sig austan Tindfjallajökuls til norðausturs og endar í Stóra-Grænafjalli, sem Markarfljót sveigir umhverfis frá vestri til suðausturs. Láglendi er nokkurt syðst á afréttinum og eingöngu eru heimildir um byggð þar til forna. Markarfljót og vötn sem falla til þess úr norðri hafa verið farartálmar á þessu svæði. Að framan var getið frásagnar í Landnámabók um landnám Sighvats rauða og bú hans í Bólstað undir Einhyrningi, svo og í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín um byggð í Grænafjalli. Má leggja til grundvallar að hluti lands á þessu svæði hafi verið numinn og því háður beinum eignarrétti. Engra annarra heimilda nýtur við um forna byggð í Grænafjalli og verður af því að ráða að hún hafi snemma lagst af. Hér að framan var greint frá fyrirliggjandi heimildarbréfum, þar sem vikið er í einhverju að Grænafjalli. Hvergi er þar rætt um eignarrétt að landsvæðinu og er þess í engu getið í heimildarbréfum fyrir jörðum. Af tiltækum heimildum verður því ekki ráðið að upphaflegur beinn eignarréttur hafi flust til síðari rétthafa, heldur hafi þar stofnast til óbeinna eignarréttinda. Gróðurfar og staðhættir ásamt heimildum um nýtingu landsins styðja þessa niðurstöðu. Fjallskil hafa þar verið með líkum hætti og þar sem um samnotaafrétti er að ræða. Í fyrrnefndri gerðabók fasteignamatsnefndar frá 1916 var rætt um upprekstrarrétt allra jarða í Fljótshlíðarhreppi á Grænafjalli og liggur ekkert fyrir um að eigendur jarðanna þar hafi þá haft önnur not af landsvæði þessu en hefðbundin afréttarnot til sumarbeitar fyrir búfénað. Að því virtu hvernig nýtingu Grænafjalls hefur verið háttað er ekki hald í þeirri málsástæðu áfrýjenda að þeir hafi unnið á því eignarhefð. Í úrskurði óbyggðanefndar var því slegið föstu að Grænafjall væri afréttareign eigenda jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi og hafa áfrýjendur ekki reifað hver þau frekari réttindi geti verið, sem varakrafa þeirra tekur til. Eru því ekki efni til að hnekkja úrskurði óbyggðanefndar um þetta landsvæði og verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjenda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda á báðum dómstigum fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfum annarra áfrýjenda en Guðjóns Stefáns Guðbergssonar og Sigríðar Hjartardóttur. Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjendanna Guðjóns Stefáns Guðbergssonar og Sigríðar Hjartardóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra á báðum dómstigum, samtals 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 17. október 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 22. ágúst s.l., er höfðað með stefnu birtri 14. september 2005. Stefnendur eru Eggert Pálsson, eigandi Arngeirsstaða, Jón R. Kristinsson, Einar Sigþórsson, Þórunn Jónsdóttir og Unnur Tómasdóttir, eigendur Árkvarnar, Sjöfn Guðjónsdóttir, eigandi Árnagerðis, Jón Valur Baldursson og Sigrún Jónsdóttir, ábúendur Ásvalla, Tómas B. Sigurðsson, Daði Sigurðsson, Margrét Sigurðardóttir, Inga S. Sigurðardóttir og Helga Sigurðardóttir, eigendur Barkarstaða, Hallur Björgvinsson, ábúandi Bjargarkots, Ólafur Þ. Gunnarsson og Sigrún Þórarinsdóttir, eigendur Bollakots, Önundur Björnsson, ábúandi Breiðabólsstaðar, Böðvar Gíslason, eigandi Butru, Sveinn Þorgrímsson og Magnús Þorgrímsson, eigendur Deildar, ESK ehf., eigandi Efri-Þverár, Vilmundur R. Ólafsson, ábúandi Eystri Torfastaða I, Bjarni E. Sigurðsson, ábúandi Eystri-Torfastaða II, Eyvindarmúli ehf., eigandi Eyvindarmúla, Lilja ehf., eigandi Fögruhlíðar, Runólfur Runólfsson, eigandi Fljótsdals, Sigmundur Vigfússon, Ásdís Vigfúsdóttir, Guðríður S. Vigfúsdóttir, Gunnar Vigfússon, Héðinn Vigfússon, Sigurður Ísleifsson, Karl Arnar Helgason, Magnús Þórðarson, Róbert Sigfús Þórðarson, Jónína Hrönn Þórðardóttir og Ragnhildur E. Þórðardóttir, eigendur Flókastaða, Db. Sigurpáls Guðjónssonar, Sveinn Þorgrímsson, Árni Sigurpálsson og Magnús Þorgrímsson, eigendur Gambra, Ásta Þorbjörnsdóttir, eigandi Grjótár, Eiríkur Einarsson og Stefanía Guðmundsdóttir, eigendur Hallskots, Einar Sigurþórsson, eigandi Háa-Múla, Víðir Jóhannsson og Bryndís L. Ingvarsdóttir, eigendur Hellishóla, Sigurður Kr. Haraldsson og Vilborg Pétursdóttir, eigendur Heylækjar I, Jón Þ. Gunnarsson, Tómas Óskarsson, María S. Gunnarsdóttir og Guðmundur Ó. Gunnarsson, eigendur Heylækjar II, Viðar Pálsson, eigandi Hlíðarbóls, Árni Jónsson, eigandi Hlíðarendakots, Þóra Ágústsdóttir, Gunnar Helgason, Helgi Ingvarsson, Ágústa Guðjónsdóttir, Bergþór Guðjónsson, Ísleifur H. Guðjónsson, Þorsteinn Guðjónsson, Sigurgeir Guðjónsson, Pálmi Guðjónsson, Sigurveig Guðjónsdóttir, Björn Guðjónsson, Örn Helgi Guðjónsson og Hjörtur Guðjónsson, eigendur Hlíðarenda, Guðni Guðnason, eigandi Kirkjulækjarkots I, Viðar Pálsson, eigandi Kirkjulækjarkots II, Hjálmar Magnússon, Christina M. Bengtsson, Daníel Jónasson, Grétar Þór Pálsson, Hinrik Þorsteinsson, Hjörtur Markússon, Jakob Yngvason, Jónas Yngvason, Jóhannes Hinriksson, Samúel Hinriksson, Jóhannes Óskarsson og Yngvi Guðnason, eigendur Kirkjulækjarkots III, Bára Jónsdóttir, Sigrún Jónsdóttir, Þorsteinn S. Jónsson, Bryndís Gróa Jónsdóttir, Einar Guðberg Jónsson, Þorleifur Guðbergur Jónsson, Ólafur Jónsson og Sylvía Ægisdóttir, eigendur Kirkjulækjar I, Sigríður Böðvarsdóttir, ábúandi Kirkjulækjar I, Eggert Pálsson, eigandi Kirkjulækjar II, Jón Ólafsson, eigandi Kirkjulækjar III, Ásgeir Tómasson, ábúandi Kollabæjar I, Kvoslækur ehf., eigandi Kvoslækjar, Hörður Sigurgestsson, Eggert Pálsson og Viðar Pálsson, eigendur Lambalæks, Jón Kristinsson og Ragnhildur Sveinbjarnardóttir, eigendur Lambeyjar, Múlakot I Fljótshlíð ehf., eigandi Múlakots I, Guðjón Stefán Guðbergsson og Sigríður Hjartardóttir, eigendur Múlakots II, Árni Sigurpálsson og Sigurpáll Guðjónsson, eigendur Neðri-Þverár, Guðjón Albertsson, Sigurpáll Guðjónsson og Árni Sigurpálsson, eigendur Nikulásarhúss, Fannar Jónasson, eigandi Núps I, Sigrún Kristjánsdóttir, eigandi Núps II, Eiður Magnússon, eigandi Ormskots, Þorsteinn Guðjónsson og Ingveldur S. Sveinsdóttir, eigendur Rauðuskriða, Ingvar Helgason, eigandi Sámstaða I, Þór Sigurbjörnsson, eigandi Sámstaða II, Erla Hlöðversdóttir, Guðríður Jónsdóttir og Guðmundur Jónsson, eigendur Sámstaða III, Árni Þ. Sigurðsson, eigandi Sámstaða III V2, Sigurður Eggertsson, eigandi Smáratúns, Kristinn Jónsson, eigandi Staðarbakka, Anna Sigurðardóttir og Halla Sigurðardóttir, eigendur Stöðlakots, Jens Jóhannesson, eigandi Teigs I, Árni Jóhannsson, eigandi Teigs II, Guðjón Árnason og Sólveig Pétursdóttir, eigendur Valstrýtu, Elfar Andrésson, ábúandi Vatnsdals og Rangárþing eystra f.h. annarra rétthafa skv. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 58/1998. Stefndi er íslenska ríkið og fyrir hönd þess er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Að felld verði úr gildi sú niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2003: um fyrrum Fljótshlíðar- Hvol- og Vestur- og Austur Landeyjahreppar, nú Rangárþing eystra, í úrskurði frá 10. desember 2004, að Fljótshlíðarafréttur (Grænafjall) í Rangárþingi eystra teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að stefnendur eigi í óskiptri sameign beinan eignarrétt að afréttarlandi þessu, sem afmarkast þannig: Verði ekki fallist á að stefnendur eigi beinan eignarrétt að Fljótshlíðarafréttinum er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Stefnendur krefjast þess að þeim verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnendur fengu gjafsókn í máli þessu með leyfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis dagsettu 28. október s.l. Dómkröfur stefnda eru þær að staðfestur verði úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í máli nr. 4/2003 hvað varðar eignarréttarlega stöðu Grænafjalls, afréttar Fljótshlíðar, sem þjóðlendu og stefndi þannig sýknaður af kröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Ekki eru af hálfu stefnda gerðar athugasemdir við aðild málsins. Málavextir. Með bréfi dagettu 12. október 2000 var fjármálaráðherra tilkynnt með vísan til 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 að óbyggðanefnd hefði á fundi ákveðið að taka til meðferðar sem svæði 3 landsvæðið vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar. Þetta svæði afmarkaðist til austurs af austurmörkum jarðarinnar Núpsstaðar í Fljótshverfi og að sunnan afmarkaðist svæðið af hafinu, til norðurs í samræmi við tillögu starfshóps um stjórnsýslumörk á miðhálendinu frá 1996, en á Vatnajökli við línu þá sem samvinnunefnd um svæðisskipulag miðhálendis Íslands hefur notað við vinnu sína. Til vesturs náði kröfusvæðið að kröfusvæði 1, Árnessýslu. Fjármálaráðherra var veittur frestur til að lýsa kröfum sínum um þjóðlendur á svæðinu og eftir að kröfulýsingum hafði verið skilað var landeigendum og öðrum rétthöfum veittur frestur til að skila inn kröfugerðum. Stefnendur í máli þessu sendu inn kröfur til óbyggðanefndar um höfnun þjóðlendukrafna ríkisins og gerðu kröfu um beinan eignarrétt að Fljótshlíðarafrétti (Grænafjalli). Stefnendur tóku þátt í málarekstri fyrir óbyggðanefnd, en sérstakt mál var rekið um þjóðlendur í fyrrum Fljótshlíðar- Hvol- og Vestur- og Austur Landeyjahreppar, nú Rangárþing eystra, sem mál nr. 4/2003. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá elstu ritheimildum um landnám á hinu umdeilda svæði og síðan rakin í stórum dráttum saga afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Kemst nefndin að þeirri niðurstöðu að af frásögn Landnámu megi ráða að land milli Ytri-Rangár og Markarfljóts hafi verið numið í öndverðu. Syðri mörk séu ekki nefnd og þá séu mörkin til norðurs óljós, t.d. hvort land hafi verið numið að upptökum Ytri-Rangár og Markarfljóts eða „allt inn til óbyggða“ eins og Haraldur Matthíasson geti sér til um. Séu efstu kennileiti í frásögnunum Reyðarvatn (Ketill hængur), Þríhyrningur (Þorkell bundinfótur), Einhyrningsmörk fyrir ofan Deildará (Sighvatur rauði og Deildarár tvær (Þórólfur Asksson). Þá kemur fram í úrskurðinum að afréttur Fljótshlíðinga sé á Grænafjalli. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns (1710) sé þessi frásögn í upphafi kaflans um Fljótshlíð: Einhyrningur. (Under Einhyrninge) hefur í gamaldaga (eftir því sem menn segjast heyrt hafa) bær so kallaður verið, sást þar fyrir 50 árum til tófta brota. Er þetta pláts í miðjum afrjett Fljótshlíðar manna, hver nú er almennilega kallaður Grænafjall, og er so vel þetta takmark sem landið þar um kríng brúkað fyrir afrjett. Enginn veit nú framar að segja um byggíng þessarrar jarðar; landið er mjög blásið og komið upp hraun og hrjóstur, og þar fyrir öldúngis óbyggilegt. Árið 1753 hafi Grænafjall, Þórsmörk og Langanes verið lögfest til að sporna gegn ólögmætri nýtingu manna í öðrum sveitarfélögum á hlunnindum þessara svæða. Tekið var fram að Grænafjall væri lögfest í nafni allra bænda í Fljótshlíð: So sem oss underskrifudum er vitanlegt ad eigenn Sión og Umkunnugra Underlage, hvörsu ad so kallader Fliotzhljdar Afretter Grænafiall og Þorsmörk ásamt Skogarplatzenu Langanese (sem epter vissum Máldögum tilheirer Hollts og Storadals Kyrkium) eru yferfallenn og underlögd storkostlegum Yfergange og rangfullre Yrkingu margra Utann Sveitar Manna, sem rifa, skera og brenna Skogarplatzed, beita og undertroda Haglended med sinum Kvikfenade. Hvern [Hverer?] takmarka ólöglega Yrkingu eg Sigurdur Sigurdsson Jardanna Teigs og Storadals so vidt Þorsmork og Langanes snerter, enn vid Hreppstiórar j Fliotzhljd, allra Sveitar Bænda vegna, þad Grænafialls og Þorsmerkur (ad nockru Leite) Afrettum vidvikur. Þá lögfestum vid Underskrifader eigenn vegna og j Umbode annara adurgreinda Afrette og Skogarplatz jnnann tiltekenna Takmarka. 1° Grænafiall fra Þorolfsfelle j Tindfialla Jökul, þadann j Stora Grænafiall sem jnnst er á Afrettenum. Sidann rædur ad austann og sunnann Markárflót. 2° Þorsmörk mille Þraungar og Krossár upp under Jökul ásamt sokölludum Teigs Gudrunar og Mulatungur. 3° Langanes allt fra Storumerkur Eingiagarde, jnn under Fall Jökul med Sudurhlidum öllum á Stachhollte. Hvar vid adgiætande er ad halft Langanes med vissum Örnefnum og Jtökum á Þorsmörk, lögfestest af mier Sigurde Sigurdssyni, effter Bon og Fullmagt Veleruverdugs Holltz Stadarhalldara. Fyrerbiódum vier einum og sierhvörium fyrrgreinda Afrette og Skógarplátz j nochrum sier nitia, beita, bruka, yrkia, edur nockra Gagnsemd af hafa, under fullkomna Landnámz Sekt, og adrar frekustu Skadabætur effter Lögum, af þeim visvitande hier á móti britur. Enn hvör sá sem meinar sig Skóg edur önnur Jtök eiga jnnann fyrrgreindra Takmarka, sem þesse Lögfesta uppastendur, advarast hier med ad frammleggia sin Skilrike þar fyrer, á næstkomande K[yr]kiulækiar og Hollts Vor Manntals Þingum. Stande Lögfesta þesse til Sekta um næstu 12 Mánude. Enn fyrir Máldaga so leinge henni er ei ad Lögum hrunded. Í lýsingum Innhlíðarsóknar frá 1844 komist séra Stefán Hansson svo að orði um afréttinn: Grænafjall í austur-landnorður inn af sóknunum, almenningur, þangað reka Inn- og Úthlíðarmenn. Réttir eru: Fljótshlíðar- eða Kirkjulækjarréttir liggjandi í Kirkjulækjarlandi, eingöngu fyrir áðurgreindar sóknir, haldnar 22 vikur af sumri. Afréttarland (úr Fljótshlíð) er Grænafjall (almenningur). Fljótshlíðarsveit ein á þar upprekstur. Líka tilheyrir sveitinni (í hið minnsta öllum prívat eignum) hálf Þórsmörk, sem af fáeinum er notuð bæði sumar og vetur. Undir lok aldarinnar eða 2. maí 1892, hafi verið lýst landamerkjum milli Fljótshlíðarhrepps og Rangárvallahrepps bæði á hraununum og afréttum: Úr fjallinu Þríhyrning sjónhending í Hæringsfell (samkvæmt landamerkjabréfi á milli Þorleifsstaða og Kyrkjulækjar) og svo úr Hæringsfelli aftur sjónhending í landnorður inn hraunin á hæsta hnjúkinn á Tindfjallajökli, úr honum austur yfir jökulinn í stærsta gilið norðan í jöklinum, þaðan í Þrætuhöfuð, úr því ræður áin „Hvítmaga“ og aðskilur hún afréttina Rangárvalla-afrétt og Grænafjall, þar til hún fellur í Markarfljót. Úr því ræður Markarfljót og aðskilur afrétt Fljótshlíðarhrepps, Grænafjall, frá öðrum afréttum, allt þar til kemur fram að landamerkjum jarðarinnar Fljótsdals. Landamerkjabréf þetta hafi verið lesið upp og bókað á manntalsþingi að Kirkjulæk í Fljótshlíð 18. maí 1892 og ritað í landamerkjabók. Afréttarins sé ekki getið sérstaklega í jarðamötum frá 19. og 20. öld en í fasteignamati 1916 sé þó þessi athugasemd: Allar jarðir í Fljótshlíðarhreppi eiga rétt til uppreksturs á Grænafjall. (Liggur það frá bygðinni að Rangárvallaafrétti, vestan Markarfljóts.-) Þær eiga og, að undanskildum Breiðabólsstaðarjörðum og Austur-Torfastöðum, skógarítak á Þórsmörk, 1 hest á ári fyrir hver 5 hundr. forn, og einnar kindar beit eftir sömu reglu. Þetta er hálf beit á Þórsmörk. Hinn helmingur beitarinnar tilheyrir Oddaprestakalli og er hann nú leigður Inn-Hlíðarmönnum (Fljótsdalur - Hlíðarendi). Alls er þessi beit fyrir 200 fjár (tólfræð). Fé þetta gengur að öllu leyti úti yfir veturinn gjafar- og hirðalaust. Inn af Þórsmörk eru smáafréttir sem kallaðir eru Tungur og eru notaðar frá Háu-Múla (Eyvindarmúlatungur) og Árkvörn (Teigstungur). Afréttir þessir þykja svo rírir, að eigendur vilja láta beit á þeim fyrir smölun. Afréttir þeir, sem vikið sé að í lok athugasemdarinnar (smáafréttir inn af Þórsmörk), munu vera á því landi sem Jörundur goði fór eldi og lagði til hofs, sunnan Krossár frá Jökulsá og inn í botn Krossárdals. Í athugasemdunum séu Tungurnar sagðar notaðar frá Háamúla (þ.e. Eyvindarmúlatungur) og Árkvörn (þ.e. Teigstungur). Háimúli og Árkvarnarkot hafi samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns verið hjáleigur Eyvindarmúla en þar sé þess ekki getið að sú jörð eða hjáleigur hennar hafi átt nein réttindi í Tungunum. Af heimildum verði ekki séð að Eyvindarmúla hafi verið eignaðar Múlatungur fyrr en í landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1. júní 1891. Þá var vakin athygli á því sem stendur í 56. gr. reglugerðar fyrir Rangárvallasýslu um notkun afrétta, fjallskil, réttahöld, meðferð á óskilafénaði, grenjaleitir, refaveiðar o.fl., nr. 72, 8. ágúst 1921. Greinin fjallar um „smáafrétti“: Hreppsnefnd Fljótshlíðarhrepps og hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps skulu sjá um fjallskil, réttahöld og grenjaleitir o.s.frv. á Þórsmörk, en hreppsnefnd Fljótshlíðarhrepps á Teigs-, Múla- og Guðrúnartungum. Hreppsnefnd Vestur-Eyjafjallahrepps sér um það á Almenningum, Merkurtungum, Stakkholti og Steinsholti, og hafa hreppsnefndirnar rétt til að gera nauðsynlegar fyrirskipanir í þessu efni. Sá eða sú hreppsnefnd, sem heldur Goðaland til uppreksturs, hafi öll umráð yfir afréttinum, að því er snertir réttahöld, grenjaleitir o.fl. og skal þar halda skilarétt. Eigi má þá sá, er heldur Goðaland, láta reka fé yfir jökul að haustlagi. Afréttinum Grænafjalli og mörkum hans sé lýst nákvæmlega í greinargerð Oddgeirs Guðjónssonar, hreppstjóra Fljótshlíðarhrepps, árið 1979: Grænafjall, afréttur Fljótshlíðarhrepps, hefur verið eign allra jarða í Fljótshlíðarhreppi og notaður af búendum sveitarinnar sem beitiland frá landnámstíð. Takmörk afréttarins eru þessi: Úr hæsta tindi Tindfjallajökuls yfir jökulinn í stærsta gilið norðan í jöklinum, þaðan í Þrætuhöfuð, síðan ræður áin Hvítmaga og skilur hún afrétti Rangárvalla og Fljótshlíðarhrepps þar til hún fellur í Markarfljót. Úr því ræður Markarfljót og aðskilur afrétt Fljótshlíðarhrepps Grænafjall frá öðrum afréttum allt þar til kemur fram að Lausöldu (Jökulsteini). Þaðan sjónhending í Hákoll á Stóra-Dímon þar til kemur að landamörkum jarðarinnar Fljótsdals. Frá ómunatíð hafi afrétturinn Grænafjall verið safnaður á þremur dögum en árið 1958 hafi verið reistur skáli við Einhyrning, og dugðu eftir það tveir dagar til smölunar. Skáli þessi og annar, við Þórólfsfell, séu í eigu fjallskilasjóðs Fljótshlíðarhrepps. Afréttarfé hafði þá jafnframt fækkað nokkuð, úr 4000-5000 í um 2000 sem kom til rétta í fyrstu leit. Á síðari árum hafi þriðja leit ekki verið farin nema sérstök ástæða hafi þótt til. Lengst hafi verið farið í leitir vestur í Mófellsbætur á mörkum Rangárvalla- og Fljótshlíðarafréttar og í Botninn í undirhlíðum Tindfjallajökuls. Að því er varðar frásögn Jarðabókar Árna Magnússonar og Páls Vídalíns um tóftabrot undir Einhyrningi er þess getið að sumarið 1885 hafi Brynjólfur Jónsson frá Minnanúpi farið á þessar slóðir og talið sig finna bæjarrúst „við botn lækjar þess, er fellur um Einhyrningsflatir“. Rústin hafi verið „grjótdreif“ og hafi fundist í henni brýnisbrot með meitilsegg á öðrum enda, þrjú smábrot af ryðjárni og sindurmolar. Einnig hafi Brynjólfur talið víst að á milli Gilsár og Þórólfsfells, í „halllendi upp undir Tindafjallajökul“ hefði verið bærinn Kanastaðir, í landnámi Þórólfs Askssonar. Engar frekari heimildir séu um byggð á þessum svæðum. Í úrskurðinum er hinu umdeilda landsvæði lýst svo að það tilheyri sunnanverðu miðhálendi Íslands og liggi að því Fljótsdalur að vestanverðu, Rangárvallafréttur að norðanverðu, Emstrur og Almenningar að austanverðu og Þórsmörk að sunnanverðu. Afrétturinn sé kallaður Grænafjall og liggi í 200-1300 m hæð yfir sjávarmáli en mesti hluti hans liggi í 400-800 m hæð yfir sjávarmáli. Afrétturinn sé hálent fjalllendi og nái hæsti tindurinn, Ýmir í Tindfjallajökli, 1464 m hæð yfir sjávarmáli. Land Fljótshlíðarafréttar sé mjög sundurskorið af giljum og gljúfrum og nokkuð sé um fjöll sem nái 800-1000 m hæð yfir sjávarmáli. Landið sé hallaminnst á syðsta hluta afréttarins og hækki þegar norðar dragi. Nyrst á afréttinum sé Stóra Grænafjall (881 m) en á því svæði sé afrétturinn mjóstur eða um 2 km að breidd mælt í beinni loftlínu. Sunnan Stóra Grænafjalls séu nokkur fjöll og hólar og megi þar nefna Skiptingarhöfða (746 m) og Litla Grænafjall (894 m). Sunnan Litla Grænafjalls renni áin Þverá úr norðvestri til suðausturs saman við Markarfljót. Sunnan Þverár sé land einnig mjög fjalllent og giljótt og nái nokkrir fjallstindar meira en 1000 m hæð yfir sjávarmáli, þá sérstaklega Hraunin sem séu undirhlíðar Tindfjallajökuls. Yfirborð þeirra séu melar, urðir og grjót. Í austurhluta Hraunanna séu Tindfjöll sem nái upp í 1100-1200 m hæð. Land sé nokkuð hallaminna á austurhluta afréttarins þar sem Einhyrningsöxl rísi hæst í 811 m hæð yfir sjávarmál. Úr Tindafjallajökli renni Vestri- og Eystri-Botná og renni þær saman norðaustan Botnaxlar og sameinist Gilsá sem svo renni út í Markarfljót syðst á afréttinum eftir djúpu Gilsárgljúfrinu. Austan Gilsár liggi hallalítil Fauskheiðin en vestan árinnar sé hallameira heiðarlendi sem gilin Innsta Kanastaðagil og Mið Kanastaðagil skeri frá norðri til suðurs. Samkvæmt skýrslu Rannsóknarstofnunar landbúnaðarins (1997) um jarðvegsrof á Íslandi flokkist landsvæði Fljótshlíðarafréttar á eftirfarandi hátt: 36% auðnir, 8% rýrt, 13% fremur rýrt og 42% sem vel gróið land. Af þessu megi sjá að afrétturinn sé nokkuð gróinn. Um landnám sé áætlað að birkiskógur með gróskumiklum undirgróðri hafi þakið hlíðar upp að 300-400 m hæð. Þar fyrir ofan og allt upp undir 600 m hæð hafi landið verið vaxið nokkuð samfelldum gróðri nema þar sem mikill halli og skriður hafi komið í veg fyrir að hann næði að festa rætur. Hærri fjöll, þ.á m. fjalllendið umhverfis Tindfjallajökul og hæstu og bröttustu móbergsfjöll á austurhluta afréttarins, hafi verið gróðurlítil. Með hliðsjón af hæð og öðrum landfræðilegum aðstæðum á kröfusvæðinu megi álykta að 1/2-2/3 hlutar þess hafi verið grónir um landnám. Sú breyting, sem hafi orðið á gróðurfari, hafi bæði falist í beinu tapi á gróðri og jarðvegi og í gróðurrýrnun á því landi sem hafi haldist gróið. Í úrskurði óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli segir að skriflegar heimildir bendi til að búið hafi verið á miðjum Fljótshlíðarafrétti á öldum áður, en þegar landsvæðisins sé getið í öðrum fyrirliggjandi heimildum sé það í öllum tilvikum tengt upprekstri og afréttarnotum, sbr. lögfestuna frá 1753, lýsingar Innhlíðarsóknar frá 1844, lýsingu Breiðabólstaðarsóknar frá 1844, fjallskilareglugerðir frá 1894 og síðar, fasteignamat 1916 sem og landamerkjabréf ýmissa jarða í Fljótshlíð. Síðan segir svo orðrétt: „Samkvæmt framangreindu hafa búfjáreigendur í fyrrum Fljótshlíðarhreppi haft af Fljótshlíðarafrétti hefðbundin afréttarnot, undir umsjón hreppsins, á sama hátt og gildir um samnotaafrétti almennt. Ekki verður annað séð en að það fyrirkomulag hafi verið ágreinings- og athugasemdalaust. Annars konar nýting, svo sem til ferðaþjónustu, kom fyrst til sögunnar á 20. öld og verður ekki talin hafa sérstaka þýðingu í þessu sambandi. Ljóst er að einstakir hlutar þess svæðis, sem hér hefur verið fjallað um, eru misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taka þó breytingum, auk þess sem þau eru ekki endilega samfelld. Land það sem hér er til umfjöllunar verður því talið falla undir skilgreininguna „landsvæði ... sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé“, sbr. 1. gr. laga nr. 58/1998, þó þannig að jökull verður eðli málsins samkvæmt ekki notaður til sumarbeitar fyrir búfé. Engin gögn liggja fyrir um að landsvæði þetta hafi að öðru leyti mismunandi eignarréttarlega stöðu. Stefnendur undu ekki þessari niðurstöðu óbyggðanefndar og krefjast því ógildingar úrskurðarins að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2003 sem kveðinn var upp 10. desember 2004, var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58/1998. og er málshöfðun þessi því í samræmi við ákvæði 19. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnenda. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi telur ljóst af landnámslýsingum sem varði Fljótshlíðina að nám hafi náð lengra í öndverðu en síðar hafi verið byggt. Stefndi byggir á því að hinn beini eignarréttur, sem Sighvatur rauði hafi stofnað til, hafi fallið niður. Stefndi telur upplýsingar um fjallskil hafa þýðingu við mat á eignarréttarlegri stöðu lands. Hafi dómstólar litið til þess, að allt frá Jónsbókartíma hafi eigandi jarðar verið skyldur til að smala land sitt, en annað land hafi verið smalað af fjallskilastjórn. Taki óbyggðanefnd undir þetta í almennum athugasemdum sínum en það sé mat hennar að ekki verði dregnar víðtækar ályktanir um eignarrétt að landi af upplýsingum um framkvæmd fjallskila að fornu og nýju, en ekki sé útilokað að upplýsingarnar geti haft eitthvert vægi við eignarréttarlegt mat og þarfnist það sérstakrar skoðunar í hverju tilfelli. Stefndi byggir á því að afréttarlönd, þ.e. lönd til óbyggða, sem einungis séu notuð til sumarbeitar fyrir búfé, séu utan eignarlanda að meginstefnu til. Stefndi rekur í löngu máli lýsingu Braga Sigurjónssonar um göngur á Grænafjalli um aldamótin 1900 og kemur þar fram að alltaf hafi verið farið í fyrstu leit sunnudaginn í 22. viku sumars og hafi verið venja að senda 35 manns í fyrstu leit. Hafi verið komið með safnið til réttar á fimmtudagsmorgninum en eftir að afréttarhús hafi verið byggt við Einhyrning árið 1958 sé smalað á hestum og taki smölum aðeins tvo daga. Stefndi byggir á því að afréttur í íslensku lagamáli hafi frá því fyrst er vitað merkt beitarrétt í landi utan eignarlanda. Samkvæmt ýmsum ákvæðum fornlaga séu afréttir í flokki með almenningum og þannig öndverðir við jörð manns, sem hafi verið háð beinum eignarrétti fyrir nám. Sérstakar nýtingarreglur séu í gildi um afrétti sem tveir eiga saman, bæði í Grágás og Jónsbók, en slíkar reglur hefðu ekki þurft að gilda ef rétturinn hefði verið á einni hendi, einni jörð eða kirkju. Eignarrétturinn hafi verið sá sami, óbeinn eignarréttur, sem fyrst hafi verið beitarréttur, en færst með nýrri löggjöf til veiði vatnafiska. Stefndi kveður skýra dómvenju komna fyrir því að líta til heimilda um fjallskil við mat á inntaki eignarréttar. Séu eignarlöndin smöluð af eiganda, en skipulag afréttarsmölunar snúi að fjallskilastjórnum sveitarfélaga. Sé greinilegt í hvaða flokk Grænafjall falli. Stefndi viðurkennir að hluti af umræddu landsvæði hafi verið numinn í öndverðu en heldur því fram að beini eignarrétturinn hafi fallið niður. Stefndi kveður Grænafjall ekki vera jörð og enginn sé þinglýstur eigandi og ekki sé vitað til þess að landið hafi verið nýtt til búskapar frá þeim jörðum sem nú geri eignartilkall. Þar sem ekki sé um jörð að ræða hvíli sönnunarbyrðin á þeim sem haldi því fram að landið sé undirorpið beinum eignarrétti. Stefndi móttælir því ekki að þær jarðir, sem nýtt hafi landsvæðið til beitar frá fornu fari, haldi þeim rétti sínum. Stefndi vísar til þjóðlendulaga nr. 58/1998, laga um afréttarmálefni og fjallskil nr. 6/1986 og landamerkjalaga nr. 41/1919 og eldri laga frá 1882. Þá er vísað til ákvæða lögbókanna Grágásar og Jónsbókar sem fjalla um afréttarmál. Niðurstaða. Með lögum nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Með bréfi dagsettu 12. október 2000 tilkynnti nefndin fjármálaráðherra að tekin yrðu til meðferðar nánar tilgreind landsvæði í Vestur-Skaftafellssýslu og Rangárvallasýslu, þ.e.a.s. vestan sveitarfélagsins Hornafjarðar og austan Þjórsár, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laganna, en þetta svæði var hið þriðja sem til meðferðar kom hjá nefndinni. Að fengnum kröfulýsingum fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins gerðu stefnendur í máli þessu þá kröfu fyrir nefndinni að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra að Fljótshlíðarafrétti (Grænafjalli). Mál, sem varðaði svæði í fyrrum Fljótshlíðar-, Hvol- og Vestur- og Austur-Landeyjahreppum, nú Rangárþingi eystra, var rekið sem mál nr. 4/2003 hjá nefndinni og var úrskurður kveðinn upp 10. desember 2004. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að sá hluti svæðisins, sem til meðferðar var í málinu, þ.e.a.s. Fljótshlíðarafréttur (Grænafjall), teldist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laganna. Er nánari grein gerð fyrir afmörkun þessa landsvæðis í úrskurðarorði. Þá var komist að þeirri niðurstöðu að sama landsvæði, að undanskildum Tindfjallajökli, væri afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarhreppi í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laganna. Um rétt til upprekstrar á afréttinn og annarra hefðbundinna nota sem afréttareign fylgja taldi nefndin fara eftir ákvæðum laga þar um, sbr. 5. gr. laganna. Þá var sérstaklega nefnd 7. gr. laga nr. 21/1986 og 5. gr. laga nr. 76/1970. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2003 var birtur í Lögbirtingablaðinu 15. mars 2005, og er mál þetta því höfðað innan lögmælts málshöfðunarfrests, sbr. 19. gr. þjóðlendulaga. Samkvæmt framansögðu hefur óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að Fljótshlíðarafréttur sé þjóðlenda og afréttur í skilningi b-liðar 7. gr. laganna. Stefnendur krefjast þess að viðurkenndur verði beinn eignarréttur þeirra að afréttarlandinu en verði ekki á það fallist er krafist viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti stefnenda til hvers kyns gagna og gæða á afréttarlandinu að engum afnotum undanskildum. Af hálfu stefnda er krafist staðfestingar á úrskurði óbyggðanefndar. Ekki virðist ágreiningur um mörk hins umdeilda svæðis. Dómarinn fór á vettvang ásamt lögmönnum aðila og kynnti sér aðstæður. Í 1. gr. þjóðlendulaga er eignarland þannig skilgreint að um sé að ræða landsvæði sem háð sé eignarrétti þannig að eigandi landsins fari með öll venjuleg eignarráð þess innan þeirra marka sem lög segi til um á hverjum tíma. Þá er þjóðlenda þannig skilgreind að um sé að ræða landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Afréttur er skilgreindur sem landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Eins og að framan er rakið skal hlutverk óbyggðanefndar vera m.a. að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur, sbr. b-lið 7. gr. laganna og jafnframt að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. c-lið 7. gr. laganna. Í úrskurðum óbyggðanefndar, sem gengið hafa fram að þessu, kemur fram að úrskurður um afrétt jarða í tilteknu sveitarfélagi byggi á b-lið 7. gr. laganna en þegar úrskurður er byggður á c-lið 7. gr. laganna er rætt um afréttareign tiltekinna jarða. Eins og áður er vikið að komst nefndin að þeirri niðurstöðu að um hið umdeilda landsvæði giltu ákvæði b-liðar 7. gr. laganna. Í Landnámu kemur fram að Sighvatur rauði hafi farið til Íslands og numið land fyrir vestan Markarfljót fyrir ofan Deildará og bjó hann í Bólstað. Stefndi viðurkennir að hluti af hinu umdeilda landsvæði hafi verið numinn en heldur því hins vegar fram að beini eignarrétturinn hafi fallið niður. Í dómi Hæstaréttar 21. október 2004 í máli nr. 48/2004, tók rétturinn almenna afstöðu til mats á gildi landamerkjabréfa og því hvert væri inntak eignarréttar á svæði, sem í þeim væri lýst. Var þar sagt að almennt skipti máli hvort um væri að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt væri að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Var þar sagt að landamerkjabréf fyrir jörð fæli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland væri að ræða þótt jafnframt yrði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þá var talið að það yki almennt gildi landamerkjabréfs væri það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá þeirri staðreynd að fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 var engum til að dreifa sem gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands sem nú kallast þjóðlenda. Jafnframt var sagt að þess yrði að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Í greinargerð með þjóðlendulögunum er að því vikið að með afrétti sé almennt átt við tiltekið, afmarkað landsvæði, en skiptar skoðanir séu um hvort einungis geti verið um beitarrétt eða annan afnotarétt að ræða, þ.e. hvort slíkt landsvæði geti ýmist verið undirorpið beinum eða óbeinum eignarrétti. Samkvæmt athugasemdum við 1. gr. laganna er hugtakið afréttur skilgreint út frá beitarnotum fyrir búfé og ráðast mörk afréttar þannig af því landsvæði sem sannanlega hafi verið nýtt til sumarbeitar fyrir búpening. Upplýst er í málinu að hvorki var gert landamerkjabréf fyrir hið umdeilda landsvæði í kjölfar gildistöku landamerkjalaganna 1882 né 1919, en gert var landamerkjabréf fyrir Fljótsdal eftir 1882 og er þar lýst mörkum jarðarinnar gagnvart Fljótshlíðarafrétti. Hins vegar liggur fyrir lögfesta frá 1753 og lýsing hreppstjóra og oddvita Fljótshlíðarhrepps frá 1979 þar sem merkjum afréttarins er lýst. Lögfesta hefur verið skilgreind þannig að um sé að ræða skriflegt bann eiganda eða ábúanda fasteignar gegn því að aðrir noti landið innan ákveðinna ummerkja. Hafa dómstólar haft tilhneigingu til þess að taka lítið mark á lögfestum þar sem þær hafi að geyma einhliða lýsingu á merkjum og hafa einar sér ekki verið taldar fullnægjandi gögn fyrir beinum eignarrétti. Eru því ekki efni til að gefa lögfestum aukið vægi í málum af því tagi sem hér um ræðir, það er þegar tekist er á um mörk eignarlands og þjóðlendu. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi að lögum nr. 58/1998, var tekið fram að ekki verði að lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar eru fram í einstöku tilviki. Gildir sú regla því sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa. Eins og rakið var hér að framan var hið umdeilda svæði lögfest árið 1753 í þeim tilgangi að sporna gegn ólögmætri nýtingu manna í öðrum sveitarfélögum á hlunnindum svæðisins, en samkvæmt lögfestunni var um að ræða stórkostlegan yfirgang utansveitarmanna sem rifu, skáru og brenndu skógarplássið, beittu og undirtróðu hálendið með kvikfénaði sínum. Hvergi kemur fram í lögfestunni eða öðrum gögnum sem lögð hafa verið fram í máli þessu að svo hafi verið litið á að svæðið hafi verið undirorpið beinum eignarrétti tiltekinna jarða. Fallast ber á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að líkur bendi til þess að Fljótshlíðarafréttur hafi a.m.k. að hluta verið innan upphaflegs landnáms í Fljótshlíð en heimildir um búsetu á svæðinu eru óljósar. Engin gögn hafa hins vegar verið lögð fram í málinu um það með hvaða hætti sá eignarréttur, er þá kann að hafa stofnast, yfirfærðist til stefnenda. Þegar virtar eru heimildir um nýtingu hins umdeilda svæðis, gróðurfar og staðhættir að öðru leyti, þykir verða að líta svo á með hliðsjón af öllu framansögðu og sérstaklega með vísan til fordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum að stefnendum hafi ekki tekist að sanna að Fljótshlíðarafréttur sé eignarland þeirra. Þá verður ekki talið að eignarhefð hafi unnist á svæðinu eins og notkun þess hefur verið háttað. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnenda í máli þessu og úrskurður óbyggðanefndar frá 10. desember 2004 í ofangreindu máli um að hið umdeilda svæði sé þjóðlenda staðfestur. Jafnframt er staðfestur sá úrskurður nefndarinnar að sama landsvæði, að undanskildum Tindfjallajökli, sé afréttur jarða í fyrrum Fljótshlíðarafrétti í skilningi 1. gr. og b-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998 og að um rétt til upprekstrar á afréttinn og annarra hefðbundinna nota sem afréttareign fylgi fari eftir ákvæðum laga þar um, sbr. 5. gr. sömu laga. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, Ragnars Aðalsteinssonar, hrl., 200.000 krónur. Samkvæmt yfirliti lögmannsins nam útlagður kostnaður hans 24.285 krónum. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mikilla embættisanna dómarans, en lögmenn aðila töldu endurflutning óþarfan. DÓMSORÐ: |
Mál nr. 74/2005 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 | Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur. Að virtum gögnum málsins voru ekki næg efni til þess að X sætti í stað gæsluvarðhalds vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. apríl 2005. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði hann vistaður á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur, þó þannig að gæsluvarðhaldið standi eigi lengur en til kl. 16.00 föstudaginn 1. apríl 2005. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi. Í málinu hafa verið lögð fram gögn um geðhagi varnaraðila, þar á meðal vottorð Magnúsar Skúlasonar geðlæknis á réttargeðdeildinni að Sogni. Að þeim virtum eru ekki næg efni til þess að varnaraðili sæti í stað gæsluvarðhalds vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. Til þess er að líta að samkvæmt V. kafla reglugerðar nr. 179/1992 um gæsluvarðhaldsvist með síðari breytingum á gæsluvarðhaldsfangi kost á að njóta viðeigandi sérfræðilegrar læknisþjónustu. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur, þó þannig að gæsluvarðhald yfir varnaraðila, X, standi eigi lengur en til föstudagsins 1. apríl 2005 kl. 16.00. |
Mál nr. 708/2017 | Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 | Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Viðar MárMatthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. nóvember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. nóvember 2017þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 5. desember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur þriðjudaginn 7.nóvember 2017Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði X, kt.[...], til að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 5. desember 2017kl. 16.00.Í greinargerðsækjanda kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu vinni nú að rannsóknalvarlegrar líkamsárásar sem átt hafi sér stað á heimili við [...] í Reykjavíkað kvöldi 3. október sl. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi A, hér eftirbrotaþoli,legið í stofu íbúðarinnar með stungusár á kviði. Hann hafi í kjölfarið verið flutturá slysadeild. Í framhaldinu hafi upplýsingar borist lögreglu um að fimm mennhefðu hlaupið frá [...] og ekið á brott á bifreiðinni [...]. Öryggismyndavélarséu í sameign hússins og hafi lögregla skoðað myndefni úr þeim. Á upptökunumsjáist fimm menn koma að [...] á bifreiðinni [...] og fara inn í húsið. Stuttuseinna hafi sömu aðilar sést koma hlaupandi út úr húsinu og aka í burtu.Lögregla hafi þekkt einn mannanna, Y, á upptökunum og haft samband við hann.Skömmu síðar hafi Y gefið sig fram við lögreglu og verið handtekinn við [...] íReykjavík.Þá er þess getið að lögregla hafi yfirheyrt vitnið B sem statt hafi verið ávettvangi þegar árásin hafi átt sér stað. Fram komi hjá vitninu að það hafiverið ásamt hópi fólks á heimili við [...] þegar þangað hafi ruðst inn 4-5 mennsem hafi sprautað macei framan í vitnið. Segði vitnið að tveir úr hópiárásarmannanna hafi verið með kjöthnífa á lofti. Þeir hafi farið að brotaþolaog sagt hann skulda þeim pening og í framhaldi stungið brotaþola með hnífunum.Vitnið hafi þá sagst ætla að kalla eftir aðstoð lögreglu og þá hafi mennirnirhlaupið út. Framburður annara vitna, sem stödd hafi verið á vettvangi, sé tilsamræmis við framangreint.Sóknaraðili tekurfram að brotaþoli málsins hafi verið yfirheyrður 2. og 4. októbersl. Brotaþoli hafi lýst því að hafa verið heima hjá félaga sínum þegar þangaðhefðu ruðst inn kærði, Y og Z, auk tveggja annarra sem hann vissi ekki hverjirværu. Íframhaldi hafi tveir mannanna, kærði og Z, ráðist að brotaþola vopnaðir hnífumog annar þeirra stungið hann. Þá hefði Y í framhaldi slegið brotaþola meðgítar. Við skoðun áslysadeild reynist brotaþoli hafa verið stunginn með löngum hníf fyrir neðannafla. Samkvæmt vakthafandi lækni hafi hnífurinn farið inn í kviðarholið og umlífshættulegan áverka hafi verið að ræða. Brotaþoli hafi farið í aðgerð eftirkomu á slysadeild og í kjölfarið legið á gjörgæslu vegna áverka sinna.Þá er þess getiðað íyfirheyrslu af Þ hafi Þ viðurkennt að hafa farið með kærða, Z, Æ, Y og mannisem hann hafi ekki þekkt að [...] til að vísa þeim á brotaþola. Segist Þ hafahringt dyrabjöllu á húsnæðinu og fengið húsráðandann til að opna fyrir þeim.Kærði, Z, Æ og Y hafi síðan farið inn en hann hafi sjálfur farið heim til síneftir það. Þ hafi kannast við sjálfan sig og framangreinda menn á upptökum úr[...]. Þá kemur fram að Y hafi verið yfirheyrður aflögreglu. Hann kannist við að hafa verið á vettvangi umrætt sinn og kannist viðað hafa slegið brotaþola með gítar. Y neiti að hafa séð nokkurn mann með hníf íátökum við brotaþola og neiti að upplýsa hverjir hafi farið með honum í [...].Þ kannist við sjálfan sig á upptökum úr öryggismyndavélum við [...].Sækjandi tekur þvínæst fram að Zneiti sök. Z kannist við að hafa verið með Y umrætt kvöld en neiti að hafaverið í [...] á þeim tíma sem árásin hafi átt sér stað. Z kannist hinsvegar viðað hafa verið þar fyrr um daginn. Z segist ekki kannast við sjálfan sig ámyndum úr öryggismyndavélum úr [...].Þá er þess getiðað Æ hafi ískýrslutöku hjá lögreglu sagst hafa farið ásamt Z, [...], Y og kærða að [...]til að hitta brotaþola. Þeim hafi verið hleypt inn í íbúð sem brotaþoli hafiverið gestkomandi í og þar hafi hann séð kærða stinga brotaþola með hníf. Ækannist við sjálfan sig, Z, Y og kærða á upptökum úr eftirlitsmyndvél úr [...].Í greinargerðsækjanda er tekið fram að kærði viðurkenni að hafa stungið brotaþola. Segðistkærði hafa farið að [...] í þeim tilgangi að hitta brotaþola og stinga hann.Rannsókn málsins sé lokið og verði það sent embætti héraðssaksóknara innanskamms. Kærði hafi þann 7. október sl., með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur ímáli nr. R-357/2017, verið gert að sæta gæsluvarðhaldi, sem staðfest hafi veriðmeð dómi Hæstaréttar 9. október sl. Gæsluvarðhaldið hafi síðan verið framlengtmeð úrskurði héraðsdóms 11. október sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna tildagsins í dag og staðfest með dómi Hæstaréttar í máli réttarins nr. 657/2017.Að matisóknaraðila liggi kærði, samkvæmt framangreindu, undir sterkum grun um brotgegn 211. gr., sbr. 20 gr. hegningarlaga, eða til vara gegn 2. mgr. 218. gr.sömu laga, sem varðað geti allt að 16 ára fangelsi, með því að hafa ráðist ábrotaþola vopnaður hnífi og stungið hann í kviðinn. Kærði viðurkenni sök ogsegist hafa komið á heimilið við [...] í þeim tilgangi að stinga brotaþola.Ljóst sé að beiting vopnsins og staðsetning áverkans hafi verið lífshættuleg oghafi kærða mátt vera það ljóst. Með hliðsjón af framangreindu og með tillititil almannahagsmuna sé það mat lögreglustjóra að brot kærða sé þess eðlis aðnauðsynlegt sé að tryggja að hann gangi ekki laus meðan mál hans sé tilmeðferðar hjá lögreglu og dómstólum.Sakarefni málsinstelji sækjandi að varði við 211. gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,en brot gegn ákvæðunum geti varðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannist. Umheimild til gæsluvarðhalds sé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Niðurstaða Eins og rakið hefur verið krefst sóknaraðili þessað kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr.laga nr. 88/2008, þegar tími gæsluvarðhalds hans rennur út klukkan 16.00 í dag.Það var ákveðið í úrskurði héraðsdóms frá 11. október sl., sem staðfest var íHæstarétti 17. október sl. í máli réttarins nr. 657/2017, af því tilefni og meðþeirri lagaheimild sem að framan greinir. Samkvæmt framangreindu ákvæði máúrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunur leikur á því að hann hafiframið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þesseðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Kærði hefur játaðað hafa veist að brotaþola með hnífi í íbúð í [...] að kvöldi 3. október sl. ogfær það jafnframt stoð í frásögn vitna. Fyrir liggur að stunguáverki var ábrotaþola á kvið og virðist hnífurinn hafa farið í gegnum kviðvegginn oglífhimnu fyrir neðan nafla. Samkvæmt áverkavottorði sem lagt hefur verið framgetur hnífsstunga sem þessi veriðlífshættuleg og valdið dauða. Í þessu ljósi ber að fallast á það meðsóknaraðila að kærði sé undir sterkum grunum brot gegn 211. gr., sbr. 20 gr. almennra hegningarlaga, eða að brotið semhann hefur játað varði að minnsta kosti við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, þ.e. annað hvort tilraun tilmanndráps eða hættulega líkamsárás. Bæði þessi brot geta að lögum varðað 10 árafangelsi eða meira. Þegar litið er til eðlis brotsins og þess sem fram kemur ígreinargerð sóknaraðila um aðdraganda þess ber að fallast á með sóknaraðila aðgæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með fyrrgreindumdómi Hæstaréttar frá 17. október sl., í máli nr. 657/2017, var staðfest það mathéraðsdóms að svo stæði á og telur dómurinn að ekkert nýtt hafi komið fram ímálinu sem breyti því mati.Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 telst fullnægt og verður þvífallist á kröfu sóknaraðila og kærða gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 5. desember nk. kl. 16.00. Ekki þykja eins og á stendur skilyrðitil að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt.[...], skal áfram sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 5. desember 2017kl. 16.00. |
Mál nr. 178/2012 | Nauðungarvistun Frelsissvipting Miskabætur | A krafði Í um miskabætur vegna þess að hún hefði verið vistuð á geðdeild Landspítala gegn vilja sínum eftir að nauðungarvistun hennar á deildinni lauk. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að hvorki hefði verið gætt að þeirri skyldu að skrá í sjúkraskrá A hvenær nauðungarvistun hennar lauk né að afla skriflegs samþykkis hennar fyrir áframhaldandi meðferð í samræmi við meginreglu 3. mgr. 7. gr. laga um réttindi sjúklinga. Hins vegar féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að Í hefði nægilega sannað með framburði vitna og skriflegum gögnum sem lögð voru fram í málinu, að áframhaldandi vistun A á geðdeildinni hefði verið með samþykki hennar. Var Í því sýknað af kröfu A. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. mars 2012. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 15. febrúar 2009 til 2. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttin látinn niður falla. Áfrýjandi krefst í málinu miskabóta vegna þess að hún hafi verið vistuð á geðdeild Landspítala gegn vilja sínum eftir að nauðungarvistun hennar, sem samþykkt var af dóms- og kirkjumálaráðuneyti 25. janúar 2009, lauk 15. febrúar sama ár. Miðar hún kröfu sína við að hún hafi án heimildar verið vistuð á geðdeildinni gegn vilja sínum frá síðastnefndum degi til 11. mars 2009. Vistunin hafi verið skerðing á þeim réttindum hennar til frelsis, sem varin séu af 67. gr. stjórnarskrárinnar og 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt læknisvottorði 12. maí 2009 voru ástæður nauðungarvistunar áfrýjanda á geðdeild Landspítala ,,töluverð geðrofseinkenni“ hennar. Í vottorðinu er meðal annars gerð grein fyrir ýmiss konar vanlíðan áfrýjanda, sem tengdist íbúð í fjöleignarhúsi sem hún bjó í á vegum Félagsþjónustunnar í Reykjavík. Í gögnum málsins kemur einnig fram að hún hafi verið nokkrum íbúum fjöleignarhússins til mikils ama. Að lokinni nauðungarvistun áfrýjanda var ekki heimilt að vista hana lengur á geðdeild Landspítala, nema með samþykki hennar. Hún andmælir því að slíkt samþykki hafi verið veitt eða starfsfólk deildarinnar hafi af öðrum ástæðum mátt gera ráð fyrir því að hún samþykkti að dvelja þar lengur til læknismeðferðar, enda taldi hún sig ekki þurfa á slíkri meðferð að halda. Hefur stefndi sönnunarbyrði fyrir því að áfrýjandi hafi veitt samþykki sitt til áframhaldandi meðferðar og dvalar á deildinni. Áfrýjandi telur að gildandi reglur standi til þess að slík sönnun eigi sér stað með formlegum hætti, enda hafi engin ástæða verið til annars en að fylgja fyrirmælum laga þar að lútandi. Stefndi telur að almennar reglur gildi um slíka sönnun. Í 2. gr. reglugerðar nr. 227/1991, eins og henni var breytt með reglugerð nr. 545/1995, er mælt fyrir um að geta skuli í sjúkraskrá þess sem dvelst á sjúkrastofnun gegn vilja sínum hvenær nauðungarvistun lýkur, annað hvort með útskrift sjúklings eða með samþykki hans fyrir áframhaldandi meðferð. Fallist er á með áfrýjanda að þessarar skyldu hafi ekki verið gætt af hálfu geðdeildar Landspítala er nauðungarvistun áfrýjanda lauk 15. febrúar 2009. Þá var þess heldur ekki gætt að afla skriflegs samþykkis áfrýjanda fyrir áframhaldandi meðferð, sbr. meginreglu 3. mgr. 7. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga. Við mat á því hvort sannað sé að stefnda hafi veitt samþykki sitt gilda ákvæði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður fallist á með héraðsdómi að stefndi hafi nægilega sannað með framburði vitna og skriflegum gögnum sem lögð hafa verið fram, að áframhaldandi vistun áfrýjanda á geðdeildinni hafi verið með samþykki hennar. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2012. Mál þetta höfðaði A, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 23. júní 2011, á hendur velferðarráðherra f.h. íslenska ríkisins. Málið var dómtekið 16. desember sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér miskabætur að fjárhæð 2.500.000 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga frá 15. febrúar 2009 til 2. júní 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi annarrar lægri fjárhæðar að mati dómsins. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar, til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi krefst bóta vegna þess að henni hafi verið haldið nauðugri á geðdeild eftir að nauðungarvistun er hún sætti þar, var útrunnin. Borgarlæknir flutti stefnanda á geðdeild Landspítala 23. janúar 2009. Var hún í fyrstu vistuð samkvæmt heimild í 2. mgr. 19. gr. laga nr. 71/1997. Með ákvörðun dómsmálaráðherra, 25. janúar 2009, var stefnandi vistuð nauðug á sjúkrahúsinu í 21 dag. Í bréfi ráðherra var vísað til 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. laganna. Stefnandi skaut ákvörðun ráðherra til héraðsdóms, sem staðfesti ákvörðunina með úrskurði 30. janúar 2009. Var úrskurðinum skotið til Hæstaréttar, sem staðfesti hann með dómi 19. febrúar 2009. Ágreiningsefni málsins er fyrst og fremst það hvers vegna stefnandi var ekki útskrifuð af sjúkrahúsinu 15. febrúar 2009, þegar hin tímabundna nauðungarvistun var útrunnin. Aðilar hafa mismunandi álit á þessari spurningu, eins og síðar verður rakið. Stefnandi sagði í aðilaskýrslu sinni að sér hefði aldrei verið sagt að nauðungarvistunartíminn væri liðinn. Hún hefði ekki verið beðin um samþykki fyrir því að vera áfram á deildinni. Hún hefði getað flutt inn í íbúðina sína, þó að ýmislegt hefði þurft að gera við íbúðina. Ekki hefði verið búið að gera neitt við íbúðina þegar hún útskrifaðist af sjúkrahúsinu. Hún kvaðst alltaf hafa viljað fara, sér hefði ekki liðið vel. Af gögnum málsins má fyrst líta til læknabréfs er Ómar Hjaltason geðlæknir ritaði heimilislækni stefnanda, dags. 12. maí 2009. Þar er ekki fjallað skýrlega um þetta álitaefni. Þó segir: Greinilegar ranghugmyndir koma fram hjá A en þær tengjast mikið íbúðinni og einangrast nokkuð við íbúðina varðandi það sem maður fær fram subjectivt. Eftir að A kemur hér inn á deildina þá er hún róleg og samvinnuþýð má segja. Hún er ósátt við það að hafa verið nauðungarvistuð en átti hins vegar nokkuð góð samskipti við starfsfólk og samsjúklinga. Bar dálítið á vægum paranoid einkennum hér inni í byrjun og tortryggni en það minnkaði mikið. Áður en 21 dags vistun lauk á var A raunar farin að sinna erindum sínum ein úti í bæ og eftir að nauðungarvistun lýkur þá er hún áfram hér á deildinni í töluverðan tíma samanber hér að ofan. Er þá í samvinnu við starfsfólk deildarinnar að skoða sín mál og þá sérstaklega þessi íbúðarmál. Ómar Hjaltason gaf skýrslu fyrir dómi. Hann sagði að stefnanda hafi verið veitt leyfi til að fara í ferðir út af deildinni áður en nauðungarvistuninni lauk. Íbúð hennar hafi verið talsvert skemmd og hafi hún viljað vera áfram á deildinni á meðan unnið væri að íbúðamálum hennar. Hann hafi rætt þetta beint við stefnanda. Hann sagði að stefnandi hefði verið mjög meðvituð um hvenær nauðungarvistun lyki. Í skráningu hjúkrunar er skráð þann 15. febrúar, daginn sem nauðungarvistun stefnanda átti að ljúka: Fór í hádegismat til vinkonu. Mjög paranoid, mjög vör um sig og talar um einelti bæði sjúklinga og starfsfólks. Segir að það sé fylgst með sér og mikil spenna sé á deildinni. Talar um doða í tánum. Mikill talþrýstingur og er krefjandi. Í dagnótu félagsráðgjafa, dags. 19. febrúar, segir að fundur hafi verið haldinn heima hjá stefnanda. Þar hafi verið starfsmaður félagsþjónustunnar, tveir starfsmenn heilbrigðiseftirlitsins og félagsráðgjafi frá [...]. Segir að farið hafi verið í gegnum íbúðina með stefnanda og hún metin. Starfsmaður félagsbústaða hafi sagt að lagfæra þyrfti alla íbúðina og rífa allt út. Í dagnótu 2. mars er sagt frá könnun á möguleikum félagsþjónustunnar, en engin sérstök úrræði virðast hafa verið tiltæk. Í dagnótu 6. mars segir orðrétt: „Undirrituð hefur verið að hitta A til að ræða húsnæðismálin. A hefur ekki viljað útskrifast af deildinni þar sem hún er ekki búin að fá milliflutning. Undirrituð ræddi það við hana að hún gæti ekki verið á deildinni þangað til það gengi í gegn og var hún sammála því. A sættist á að ef það verða gerðar lágmarksviðgerðir á íbúðinni hennar þá gæti hún útskrifast í hana þangað til hún fær milliflutning.“ Lögmaður ritaði fyrir hönd stefnanda bréf til Landspítalans, dags. 6. október 2010. Þar krefur hann um skýringar á því hvers vegna stefnandi hafi verið vistuð lengur en til 15. febrúar 2009. Jafnframt áskildi stefnandi sér rétt til að krefja um skaðabætur. Þessu erindi var vísað til ríkislögmanns og var honum síðar send greinargerð yfirlæknis geðdeildar. Svaraði ríkislögmaður bréfi lögmanns stefnanda þann 15. nóvember 2010 og hafnaði fullyrðingum um að stefnandi hefði verið vistuð nauðug á sjúkrahúsinu lengur en úrskurður ráðuneytisins mælti fyrir um. Í greinargerð Tómasar Zoëga segir að fullyrðingar um að stefnanda hafi verið haldið nauðugri á geðdeildinni séu rangar. Orðrétt segir: „ Um miðjan febrúarmánuð 2009 leið A mun betur en í byrjun innlagnar. Hún var glaðleg og samvinnuþýð. Engin tilraun var gerð til að hefta för hennar og hún hafði frjáls leyfi. Með félagsráðgjafa deildarinnar var hún að vinna í húsnæðismálum sínum.“ Í lok bréfsins segir: „Áður en 21 sólarhringur var liðinn var hún sjálfviljug á deildinni og hélt áfram að vinna í málum sínum eins og áður er skýrt.“ Þetta bréf yfirlæknisins fylgdi bréfi aðstoðarlækningaforstjóra spítalans til ríkislögmanns, dags. 26. október 2010. Í bréfinu segir enn fremur: „ kemur fram að henni var boðin vistun í annarri íbúð en sinni eigin, auk þess sem henni var boðið að dvelja á gistiheimili, meðan verið væri að standsetja þá íbúð, sem hún hafði til umráða, en hún hafnaði því. Hún fór allra sinna ferða inn og út af deildinni að eigin þörfum eftir að nauðungarvistun lauk og aldrei voru gerðar tilraunir til að hefta för hennar. Nótur í sjúkraskrá staðfesta þetta “ Jónína Einarsdóttir hjúkrunarfræðingur sagði að í fyrstu hefði stefnandi verið ósátt við að vera á deildinni. Þegar vistuninni var lokið hefði hún ekki viljað þiggja þá kosti sem henni buðust. Hún hafi hins vegar þegið boð um að vera áfram á deildinni. Hún hefði verið alveg meðvituð um það hvenær nauðungarvistuninni lyki. Hún hafi farið oft út af deildinni til að sinna ýmsum erindum. Guðrún Kolbrún Otterstedt félagsráðgjafi sagði að stefnandi hefði rætt við sig um íbúðamál sín. Hún hefði farið með henni í íbúð hennar. Mjög heitt hafi verið í íbúðinni og kranar á ofnum ónýtir. Stefnandi hefði beðið hana að aðstoða sig, hún þyrfti að fá aðra íbúð. Stefnandi hafi, þegar nauðungarvistuninni lauk, sagt að hún treysti sér ekki til að útskrifast og fara í íbúðina. Hún hafi viljað fara á gistiheimili, en [...] hafi ekki viljað greiða kostnað af því. Því hafi hún viljað vera áfram á deildinni. Að lokum hafi verið gerðar lágmarks endurbætur á íbúðinni. Hafi hún flutt þangað áður en þeim endurbótum var lokið. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að nauðungarvistun sinni hafi átt að ljúka 15. febrúar 2009. Þann dag hafi borið að útskrifa hana af sjúkrahúsinu. Hún hafi hins vegar ekki verið útskrifuð fyrr en 11. mars 2009. Henni hafi því verið haldið nauðugri á ólögmætan hátt. Stefnandi mótmælir þeim skýringum stefnda að hún hafi samþykkt að vera áfram á sjúkrahúsi. Vísar hún til þess að í dagbók komi skýrt fram að henni hafi liðið illa og verið ósátt við veru sína þar frá upphafi. Tekur hún nokkur dæmi af dagbókarskráningum í stefnu. Þá segir stefnandi að hafa beri í huga að sú skylda hafi hvílt á sjúkrahúsinu að útskrifa sig þegar er heimild til nauðungarvistunar féll niður. Jafnvel þótt talið yrði að stefnandi hafi dvalið sjálfviljug á sjúkrahúsinu, þá leiði það ekki til þess að stjórnvald losni undan ófrávíkjanlegri skyldu sinni eða til þess að minni kröfur verði gerðar til lögmætis athafna stjórnvalda. Stefnandi hafi dvalið á sjúkrahúsinu vegna andlegrar vanheilsu. Stefnandi segir að sér hafi verið haldið nauðugri á sjúkrahúsinu í 25 daga, frá 15. febrúar til 11. mars 2009. Hún byggir bótakröfu á 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hún byggir á því að brotið sé alvarlegt gagnvart sér, sem hafi verið vistuð á sjúkrahúsi vegna andlegrar vanheilsu. Hún krefst miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur og segir að það sé hófleg krafa. Auk framangreindra lagareglna vísar stefnandi til stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir því að stefnanda hafi verið haldið nauðugri og á ólögmætan hátt á sjúkrahúsinu frá 15. febrúar 2009 uns hún var útskrifuð. Hún hafi dvalið þar af fúsum og frjálsum vilja. Hún hafi haft leyfi til fjarvista í samráði við starfsfólk. Því geti hún ekki krafist bóta, þar sem engri saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefnda hafi verið til að dreifa. Stefndi bendir á að stefnandi hafi vitað um rétt sinn. Hún hafi skotið ákvörðun um nauðungarvistun til dómstóla og vitað nákvæmlega hvenær nauðungarvistun hennar lyki. Verði ekki á sýknukröfu fallist krefst stefndi þess að bætur verði dæmdar að mun lægri en stefnandi krefst. Krafan sé fjarri lagi í ljósi málavaxta. Um sönnun fyrir staðhæfingu um að stefnandi hafi dvalið á sjúkrahúsinu af fúsum og frjálsum vilja vísar stefndi til bókana í nótum hjúkrunarfræðinga og félagsráðgjafa. Íbúð stefnanda hafi verið óhæf til íbúðar og hún hafi ekki viljað fara þangað. Aðrir kostir hafi ekki verið tækir. Niðurstaða Ágreiningur aðila snýst eingöngu um vistun stefnanda á geðdeild Landspítalans á tímabilinu frá 15. febrúar til 11. mars 2009. Hinn 15. febrúar var útrunninn sá tími sem markaður hafði verið nauðungarvistun stefnanda á deildinni. Stefnandi var sjálfráða og réð því dvalarstað sínum. Eftir 15. febrúar var henni ekki skylt að dvelja á geðdeild Landspítalans eins og óumdeilt er að hún gerði. Stefnandi kveðst ekki hafa samþykkt að dvelja áfram á geðdeildinni eftir 15. febrúar. Starfmenn sjúkrahússins bera á hinn bóginn að hún hafi dvalið áfram á deildinni að eigin ósk. Bókun í sjúkraskrá ber ekki skýrlega með sér vilja stefnanda til að dvelja áfram. Fram kemur að hún var í nokkru ójafnvægi daginn sem nauðungarvistuninni lauk, en jafnframt að hún hafi farið ein út af deildinni. Einnig kemur fram að hún hefði áður fengið slík leyfi. Þá benda bókanir í dagnótum félagsráðgjafa til þess að stefnandi hafi viljað dvelja á geðdeildinni á meðan unnið væri að úrbótum á íbúð hennar eða henni fundin önnur íbúð. Er með þessu komin fram næg sönnun þeirrar fullyrðingar stefnda að stefnandi hafi sjálf viljað dvelja áfram á deildinni. Ekki er í lögum áskilnaður um form samþykkis aðila til vistunar á sjúkrahúsi. Er það ekki í valdi dómstóla að kveða á um að slíkt samþykki skuli vera í ákveðnu formi. Þess vegna verður ekki fallist á með stefnanda að fortakslaus skylda hafi hvílt á sjúkrahúsinu að útskrifa hana 15 febrúar. Hins vegar er ljóst að hefði stefnandi viljað fara út af sjúkrahúsinu hefði verið óheimilt að halda henni þar nauðugri. Samkvæmt framansögðu er ósannað að stefnanda hafi verið haldið nauðugri á geðdeild Landspítalans og er því ekki grundvöllur til að dæma henni bætur samkvæmt reglum lögræðislaga eða skaðabótalaga. Verður stefndi sýknaður af kröfum hennar. Rétt er að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, íslenska ríkið, er sýknað af kröfum stefnanda, A. Málskostnaður fellur niður. |
Mál nr. 312/2005 | Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur | S lenti í umferðarslysi í júní 2003 og slasaðist. Í málinu var ekki deilt um bótaskyldu SA og H, en ágreiningur aðila laut að útreikningi bóta og hvort greiðslur frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum ættu að koma þar til frádráttar. S neitaði að upplýsa um rétt sinn til bóta frá almannatryggingum eða lífeyrissjóðum og hafði ekki heimilað stefndu að afla þeirra upplýsinga fyrir sína hönd. Á þeim tíma er S lenti í slysinu hafði skaðabótalögum nr. 50/1993 verið breytt með lögum nr. 37/1999, þar sem m.a. var gert ráð fyrir að til frádráttar bótum kæmu greiðslur af félagslegum toga, sem kæmu í hlut tjónþola vegna örorkunnar. S byggði bætur sínar á skaðabótalögum og gerði í málinu kröfu á hendur stefndu til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Bar henni því að upplýsa um öll þau atriði sem gátu haft áhrif á útreikning bótanna. Með því að leggja ekki fram umbeðin gögn var krafa S það óljós og málatilbúnaður hennar svo óskýr að samræmdist ekki meginreglu laga um meðferð einkamála um skýran og glöggan málatilbúnað. Var málinu vísað frá dómi ex officio. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sveinbjörg Kristmundsdóttir, greiði varnaraðilum, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Helga Ívarssyni, samtals 100.000 krónur í kærumálskostnað. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 26. maí sl., var höfðað fyrir dómþinginu af Sveinbjörgu Kristmundsdóttur, á hendur Sjóvá- Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík, og Helga Ívarssyni, Hólum, 801 Selfossi, og einnig til réttargæslu Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi 116, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndu yrðu in solidum dæmd til þess að greiða stefnanda 23.044.830 krónur, ásamt 4,5% vöxtum frá 1. júní 2003 til 13. október 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, að skaðlausu, úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu voru þær aðallega, að þau yrðu sýknuð af kröfum stefnanda, en til vara að, Réttargæslustefndi gerði engar kröfur í málinu, enda engar kröfur gerðar á hendur honum. II Málavextir eru þeir, að stefnandi slasaðist í umferðarslysi hinn 1. júní 2003, en stefndi, Helgi Ívarsson, ók á miklum hraða á bifreið sem stefnandi var farþegi í. Varð stefnandi fyrir varanlegum áverka af völdum slyssins. Að kröfu stefnanda voru dómkvaddir matsmenn, til að meta örorku stefnanda. Í matsgerð þeirra Grétars Guðmundssonar taugalæknis og Páls Sigurðssonar lagaprófessors, sem dagsett er hinn 10. október 2004, er komist að þeirri niðurstöðu að tímabundið atvinnutjón stefnanda, samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga, sé 10 mánuðir, Stöðugleikapunktur var ákveðinn 1. maí 2004. Þjáningabætur, á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga, miðuðust við tímabilið 1. júní 2003 til 1. maí 2004, án rúmlegu. Varanlegur miski stefnanda, á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga, var metinn 30% og varanleg örorka, á grundvelli 5. gr. skaðabótalaga, 50%. Hinn 13. október 2004 krafði stefnandi hið stefnda tryggingafélag um bætur á grundvelli matgerðarinnar, að fjárhæð 14.171.511 krónur. Með bréfi, dagsettu 8. nóvember 2004, tilkynnti hið stefnda félag stefnanda, að það myndi, á grundvelli þeirra upplýsinga sem lægju fyrir, einungis greiða stefnanda 3.477.982 krónur. Með bréfi, dagsettu 9. nóvember 2004, mótmælti stefnandi fjárhæð greiðslunnar, en móttók hana með fyrirvara. III Stefnandi byggir kröfur sína á 88. gr. umferðarlaga, sbr. 90. gr. sömu laga, sbr. og 91. gr. og 97. gr. umferðarlaga. Byggir stefnandi á því, að bifreiðin JN 134, sem ekið hafi á stefnanda hafi verið tryggð hjá hinu stefnda félagi. Vegna stórkostlegs gáleysis ökumanns þeirrar bifreiðar hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem stefndu beri ábyrgð á. Á grundvelli framlagðrar matsgerðar og samkvæmt 1.-7. gr. skaðabótalaga eigi stefnandi rétt á eftirgreindum bótum vegna þeirra áverka sem hún hlaut í slysinu hinn 1. júní 2003: 1. Miskabætur 5.645.500 x 30% kr. 1.693.650 2. Bætur fyrir varanlega örorku, utan heimilis: 1.693.000 x 10,083 x 50% kr. 8.535.260 3. Bætur fyrir varanlega örorku v. heimilisstarfa 1.693.000 x 10,083 x 50% kr. 8.535.260 4. Þjáningabætur án rúmlegu 990 x 334 kr. 330.660 5. Annað fjártjón kr. 50.000 6. Tímabundið örorkutjón í 10 mánuði kr. 1.400.000 7. Bætur fyrir breytingu á stöðu og högum kr. 500.000 8. Bætur samkvæmt 26. grein skaðabótalaga kr. 2.000.000 Samtals skaðabætur: 23.044.830 Fjárhæð bótanna rökstyður stefnandi með eftirgreindum hætti í stefnu: 1. Bætur fyrir miska séu grundvallaðar á matsgerðinni og 4. grein skaðabótalaga. 2. Bætur fyrir varanlega örorku séu miðaðar við lágmarkslaun og niðurstöður matsgerðar. 3. Bætur fyrir skerðingu á getu til að vinna heimilisstörf séu byggðar á 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Vísar stefnandi til þess að vinnu við heimili beri að meta á jafnréttisgrundvelli og að enda þótt stefnandi hefði áfram unnið úti, ef hún hefði ekki orðið fyrir slysinu, hefði vinna hennar við heimilisstörf einnig verið veruleg, þar sem hún hafi börn á framfæri. Byggi stefnandi á því, að hún sé einstæð móðir, sem bæði hefði þurft að vinna utan heimilis sem og heimilisstörf. Hún hafi ekki getað deilt þeirri vinnu með manni sínum. Byggir stefnandi á að miðað við stærð heimilis hennar, þ.e. barnafjölda og það að hún sé einstæð, beri henni samsvarandi laun fyrir heimilisstörf og utan heimilis og geti miðað við lágmarkslaun í þessu tilfelli. 4. Þjáningabætur séu byggðar á 3. gr. skaðabótalaga. 5. Annað fjártjón byggi stefnandi á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi margsinnis, vegna þessa máls, orðið að fara til lækna og kaupa lyf til að vinna bug á þeim sársauka sem hrjái hana eftir slysið og til að auka vinnugetu sína eftir slysið. Það gefi því auga leið að stefnandi hafi haft mikinn kostnað vegna slyssins, sem verði að meta að álitum. 6. Bætur vegna tímabundinnar örorku séu byggðar á 2. gr. skaðabótalaga og niðurstöðu dómkvaddra matsmanna og lágmarkslaunaviðmiðum skaðabótalaga. 7. Bætur fyrir breytingu á stöðu og högum byggir stefnandi á 1. mgr. 1. gr. laga nr. 50/1993 og vísar til þeirra sjónarmiða sem fram komi í hæstaréttardómi í málinu nr. 188/2004. 8. Stefnandi byggir þennan kröfulið sinn á því, að stefndi, Helgi Ívarsson, hafi ekið á a.m.k. 80 km hraða á klukkustund aftan á bifreið þá sem stefnandi hafi verið í, þar sem hún hafi verið stöðvuð á Suðurlandsvegi á móts við vegamótin að Hafravatni. Byggir stefnandi á því, að stefndi, Helgi, hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, þ.e. brotið gróflega gegn varúðarreglu umferðarlaga, s.s. 3. mgr. 14. gr. og 25. gr. þeirra laga. Stefnandi eigi því kröfu á hendur þeim stefnda á grundvelli meðal annars 3. mgr. 90. gr. umferðarlaga, en a.ö.l. byggir stefnandi þennan kröfulið sinn á 26. gr. skaðabótalaga. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að hið stefnda félag hafi ekki haft nokkurn rétt til að draga frá ofangreindum bótum áætlaðar framtíðarbætur stefnanda frá Tryggingastofnun ríkisins, eins og hið stefnda félag hafi gert. Byggir stefnandi í fyrsta lagi á því, að það sé grundvallarregla í skaðabótarétti, að tjónvaldur eða sá sem sóttur er til að greiða bætur, verði að sanna hlutrænar ábyrgðarleysisástæður, s.s. samþykki eða neyðarvörn og enn fremur ósakhæfi, og eigin sök og aðrar aðstæður sem kunni að leysa varnaraðila undan bótaskyldu að einhverju eða öllu leyti. Stefnandi byggir á því að engin slík sönnun hafi verið fram færð því til grundvallar að lækka beri umkrafðar bætur, samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga og leysa eigi hið stefnda félag þannig undan bótaskyldu. Ekki liggi fyrir mat Tryggingastofnunar ríkisins, um að stefnandi hafi verið metin 75% öryrki vegna slyssins og hvernig það mat hafi farið fram eða að hún eigi von á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins í framtíðinni eða úr lífeyrissjóði. Einnig byggir stefnandi á því, að 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og hún hafi verið túlkuð af stefnda, brjóti í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar, þar sem gild rök þurfi að ligga til þess að svo afdrifaríkar breytingar á bótarétti tjónþola verði við afgreiðslu stefnda á bótakröfu stefnanda. Einnig að sú mismunun, sem leitt hafi af 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og þetta ákvæði sé túlkað af stefnda, gangi mun lengra en löggjafarvaldið hafi nokkurn tíma haft í huga, þar sem bótaskylda félags sé nánast ekki fyrir hendi miðað við tjón stefnanda. Stefnandi bendir og á, að þó svo hún eigi e.t.v. rétt á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins, þá hafi hún ekki sótt eftir bótum þaðan. Þá séu bætur úr almannatryggingakerfinu, almennar bætur, sem allir eigi rétt á, búi þeir við ákveðna skerðingu á lífsgæðum og heilsu, sem falli undir ákvæði laga nr. 117/1993. Byggir stefnandi á því, að hún eigi ekki rétt á slysabótum samkvæmt III. kafla laganna heldur geti hún í mesta lagi átt rétt á örorkubótum samkvæmt 12. gr. laganna, og yrði þá ekki hægt, samkvæmt þeim staðli sem metið er eftir, að meta sérstaklega örorku stefnanda vegna slyssins, heldur heilsufar stefnanda almennt. Stefnandi byggir einnig á að mat samkvæmt 12. gr. almannatryggingalaga sé mat á almennri skerðingu á svokallaðri lífsfærni og að við slíkt mat komi ekki endilega til skoðunar þeir áverkar sem stefnandi hafi orðið fyrir í slysinu þann 1. júní 2003, heldur einnig aðrir þættir almennrar heilsu stefnanda. Þannig yrði 75% örorka samkvæmt almannatryggingalögum aldrei eingöngu vegna slyssins hinn 1. júní 2003. Aðeins af þeirri ástæðu geti væntanlegar bætur úr almannatryggingakerfinu aldrei verið hæfar til að lækka umkrafðar bætur stefnanda samkvæmt skaðabótalögum, þar sem þær yrðu aldrei með fullri vissu vegna þeirra áverka sem stefnandi fékk í ofangreindu slysi, en hið stefnda félag hafi sönnunarbyrðina fyrir því. Stefnandi byggir og á því, verði hún talin eiga rétt til örorkulífeyris samkvæmt 12. gr. almannatryggingalaga, vegna þeirra áverka sem hún fékk við umrætt slys, að hún verði, samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999, metin til ákveðinnar örorku, sem einungis gildi til ákveðins tíma, oftast til eins og hálfs árs, samkvæmt venju og samanber ákvæði 2. mgr. 48. gr. laga nr. 117/1993. Að þeim tíma liðnum sé metið á nýjan leik og bætur ákvarðaðar samkvæmt því. Þannig séu bætur samkvæmt almannatryggingakerfinu aðeins tímabundnar og séu háðar því á hverjum tíma, hvað bótaþegi eða maki hafi háar tekjur vegna vinnu sinnar, eins og fram komi með margvíslegum hætti í almannatryggingalögunum, svo sem 17. gr. þeirra. Bætur úr almannatryggingakerfinu sé því ekki hægt að bera saman við bætur ákvarðaðar samkvæmt skaðabótalögunum, þar sem miðað sé við eingreiðslu, og ástand tjónþola þegar metið sé. Áætlaðar bætur stefnanda frá Tryggingastofnun séu samkvæmt eðli máls og meginreglum laga ekki hæfar til að mæta bótum stefnanda, samkvæmt skaðabótalögum til lækkunar á skaðabótakröfu stefnanda, fyrir utan það að engin sönnun liggi fyrir um þessar bætur til stefnanda frá Tryggingastofnun. Bætur samkvæmt skaðabótalögum séu eingreiðslubætur, sem ákveða beri þegar tjónþoli krefst þess og svokölluðum stöðugleikapunkti sé náð. Þessu sé þveröfugt farið með bætur úr almannatryggingakerfinu. Skýrt sé tekið fram í greinargerð með lögum nr. 50/1993, að bótauppgjör vegna líkamstjóna eigi að ganga hratt fyrir sig og greiða eigi bætur í eitt skipti fyrir öll. Samkvæmt því sé útilokað að skerða bætur stefnanda, sem hún eigi rétt á samkvæmt þeim áverkum sem hún fékk í slysinu hinn 1. júní 2003, með þeim hætti sem hið stefnda félag geri. Stefnandi sé metin 50% varanlegur öryrki samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga, en af því leiði að hún sé talin hafa 50% varanlega vinnugetu. Því sé alls ekki loku fyrir það skotið að hún geti í framtíðinni unnið sér inn það miklar tekjur, að bætur hennar úr almannatryggingakerfinu myndu skerðast eða falla niður að verulegu leyti. Stefnandi byggir og á því, að í 4. mgr. 5. greinar sé kveðið á um greiddar bætur og verðmæti greiddra bóta. Samkvæmt orðanna hljóðanna megi því ekki miða við væntanlegar ógreiddar bætur. Einungis verði byggt á ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með þeirri breytingu sem gerð hafi verið með lögum nr. 37/1999. Stefnandi telur og að ólíðandi sé, að tryggingafélögum sé gert mögulegt að byggja á svo óskýrri lagaheimild eða staðli, sem falin sé í 6. gr. laga nr. 50/1993, með síðari breytingum. Engin sönnun liggi fyrir um að sá stuðull eða tafla, sem felist í 6. gr. skaðabótalaga taki mið af að stór hluti bóta stefnanda eigi að greiða úr almannatryggingakerfinu. Stefnandi bendir á að ef bætur yrðu reiknaðar út samkvæmt skaðabótalögunum eins og þeim var breytt með lögum nr. 42/1996, fengi stefnandi ekki verulega lægri bætur, en hún geri nú kröfu til auk þess sem hún hefði þá átt rétt á fullum bótum úr almannatryggingakerfinu, án þess að þær bætur kæmu til frádráttar bótum frá stefndu. Stefnandi byggir og á að samkvæmt lögum nr. 117/1993 sé hvergi gert ráð fyrir að almannatryggingar bæti tjón af völdum bifreiða. Stefndi geri hins vegar ráð fyrir að yfir 75% þeirra bóta, sem stefnandi eigi rétt á komi frá almannatryggingum. Stefnandi byggir og á því, að samkvæmt umferðarlögum sé tryggingafélögum falið að greiða bætur vegna tjóns sem hlýst af notkun skráningarskylds ökutækis. Hinu stefnda félagi sé því ekki stætt að neita að greiða bætur, með þeim hætti sem hið stefnda félag hafi gert. Stefnandi byggir á því að 1. málsliður 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, verði að víkja fyrir dómkröfu stefnanda og neitun hins stefnda félags á að greiða réttmætar bætur til stefnanda sé ólögmæt eignaskerðing og brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar, m.a vegna þess að óvissa sé um hugsanlegar bætur til handa stefnanda úr almannatryggingakerfinu, og einnig vegna þess að ekki sé um almenna eignaskerðingu að ræða og skerðingin sé ekki í þágu almannahagsmuna, þar sem greiðslubyrði hins stefnda félags sé velt yfir á ríkiskassann. Þá sé lagagreinin komin til vegna mistaka og án gildra raka og verndi ekki rétta hagsmuni. Einnig byggir stefnandi á því að 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga brjóti í bága við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar, m.a. af þeim sökum að þeir sem slasist minna en stefnandi gerði í umræddu umferðarslysi, standi betur að vígi og fái mun hærri bætur. Stefnandi kveðst og byggja á því, að íslenskir ríkisborgarar, sem slasist í umferðarslysum hér á landi njóti ekki sama bótaréttar og erlendir ríkisborgarar, samkvæmt túlkun hins stefnda félags á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefndi byggir og á að Ísland hafi undirgengist fjölmarga alþjóðasamninga, þar sem mannréttindi, eins og mál þetta fjalli um, séu tryggð með ýmsum hætti. Bætur vegna umferðarslysa séu mun lægri hér en í öðrum aðildarríkjum á evrópska efnahagssvæðinu, sem sé í andstöðu við samning Íslands um Evrópska efnahagssvæðið. Því beri að líta á dómkröfu stefnanda með sérstakri sanngirni og ríkri réttlætiskennd í samræmi við grundvallarviðhorf í skaðabótarétti. Þá telur stefnandi að Hæstaréttardómar þeir sem stefndi vísi til séu ekki fordæmisgefandi í máli þessu þar sem í þeim sé verið að fjalla um vinnuslys en ekki umferðarslys, og vinnuslys tengist frekar bótakerfi almannatrygginga. Stefnandi kveðst og byggja dómkröfur sínar á því, að hið stefnda félag hafi í árslok árið 2003 fært í bótasjóð sinn 40.000.000 krónur vegna slyss stefnanda hinn 1. júní 2003 og bótafjárhæðin hafi ekki enn verið færð aftur til félagsins, þrátt fyrir að hið stefnda félag beini stefnanda til Tryggingastofnunar ríkisins með 75% þeirrar bótakröfu sem stefnandi eigi rétt á frá hinu stefnda félagi, samkvæmt umferðarlögum. Félaginu beri því að greiða stefnanda bætur í samræmi við þann hluta af álögðum iðgjöldum félagsins vegna ábyrgðartrygginga bifreiða árið 2003, sem félagið færði í bótasjóð sinn vegna slyssins með þessum hætti. Að öðrum kosti hafi hið stefnda félag hagnast á ólögmætan hátt á umferðaróhappi sem stefnandi lenti í. Félaginu beri því að upplýsa stefnanda um þá fjárhæð sem félagið hafi fært í bótasjóð sinn vegna slyssins, áður en það hafni umkröfðum bótum. Einnig beri félaginu að upplýsa á hvaða grunni félagið ákvarðaði iðgjöld, sem í gildi voru fyrir ábyrgðartryggingar bifreiða árið 2003 hjá félaginu. Byggir stefnandi á, að þegar horft sé til ofnagreindra staðhæfinga og þess að tryggingafélög á Íslandi starfi ekki fyrir opnum tjöldum varðandi iðgjaldaákvarðanir og færslur í bótasjóði félagsins verði að skýra þær málsástæður sem stefnandi byggi á með rýmkandi lögskýringu og málsástæður stefnda beri að skýra þröngt. Um lagarök vísar stefnandi til skaðabótalaga 72. gr. stjórnarskrár og alþjóðasáttmála sem Ísland hafi undirgengist sem og mannréttindasáttmála og samningsins um evrópska efnahagssvæðið. IV Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að með greiðslu stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. til stefnanda hafi stefnandi fengið allt það tjón bætt sem hún eigi rétt til á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennra reglna skaðabótaréttarins vegna umferðarslyssins sem hún meiddist í hinn 1. júní 2003, a.m.k. að teknu tilliti til fyrirliggjandi upplýsinga á uppgjörsdegi. Verði ekki á það fallist að sýkna beri vegna ofangreinds, krefjast stefndu sýknu að svo stöddu, enda sé stefnda ómögulegt að greiða fullnaðarbætur fyrr en stefnandi hafi lagt fram upplýsingar um greiðslur og réttindi sem draga beri frá skaðabótagreiðslu samkvæmt skaðabótalögum. Stefndu hafa og mótmælt einstökum kröfuliðum stefnanda með eftirgreindum hætti: Bætur fyrir varanlegan miska, sbr. 4. gr. skaðabótalaga. Stefndu kveða stefnanda hafa verið greiddar bætur fyrir varanlegan miska í samræmi við kröfugerð hennar í málinu. Bætur fyrir varanlega örorku, sbr. 5.-7. gr. skaðabótalaga. Stefndu mótmæla því að bætur fyrir varanlega örorku stefnanda verði reiknaðar með þeim hætti sem stefnandi geri, annars vegar fyrir vinnu utan heimilis og hins vegar vegna vinnu á heimili. Engin lagastoð sé fyrir þess háttar reikningi, enda hafi stefnandi nýtt 80-100% vinnugetu sinnar í störf fyrir Félagsþjónustuna í Reykjavík þegar slysið varð. Hefðbundin störf hennar við að halda heimili utan vinnutíma valdi því ekki að slíkt komi inn í ákvörðun viðmiðunarlauna sem liggi til grundvallar útreikningi á varanlegri örorku. Verði því að miða árslaun stefnanda við einföld viðmið, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga enda hafi meðaltekjur hennar síðustu þrjú almanaksárin fyrir slysið verið lægri en þar komi fram. Þá mótmæla stefndu stuðli þeim sem stefnandi notar við útreikning bóta vegna varanlegrar örorku, sbr. 6. gr. skaðabótalaga, en hann hafi á stöðugleikapunkti verið 9,895 en ekki 10,083. Stefndu mótmæla einnig launaviðmiði stefnanda, sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sem rangt uppreiknuðu. Samkvæmt dómi Hæstaréttar frá 4. mars 2004 í máli nr. E-363/2003 skuli það viðmið uppreiknað til stöðugleikapunkts, þ.e. til 1. maí 2004, en þá hafi lánskjaravísitala verið 4581 stig. Samkvæmt því skuli launaviðmið vera: 1.200.000 x (4581/3282) = 1.674.954- 1.675.000 krónur. Hafi stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., lagt ofangreint viðmið til grundvallar þegar stefnanda hafi verið greiddar skaðabætur. Loks krefjast stefndu þess að til frádráttar bótum vegna varanlegrar örorku komi greiðslur sem stefnandi eigi rétt á að fá frá þriðja manni á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Skoruðu stefndu á stefnanda að veita upplýsingar um þær greiðslur. Vegna ósamvinnuþýðni stefnanda við að veita upplýsingar um rétt hennar í þessu efni hafi stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. ekki átt annan kost en þann að áætla þennan frádrátt og hafi miðað í því sambandi við 7.000.000 króna, sem hann telji nokkuð nærri lagi. Stefndu byggja á því, að þau hafi haft fullan rétt til að draga frá bótum vegna varanlegrar örorku áætlað eingreiðsluverðmæti þeirra félagslegu bóta, sem stefnandi eigi rétt á að fá frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum til framtíðar, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga, eins og það ákvæði hafi verið skýrt í réttarframkvæmd, sbr. m.a. Hrd. 18. september 2003 í málinu nr. 520/2002 og Hrd. frá 27. nóvember 2003 í málinu nr. 233/2003. Í báðum þessum dómum sé því jafnframt hafnað að ákvæði þetta færi gegn 65. gr. og/eða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndu benda á að skorað hafi verið á stefnanda að upplýsa um rétt sinn hjá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum til að unnt hefði verið að reikna eingreiðsluverðmæti greiðslna frá þessum aðilum en við því hafi stefnandi ekki orðið. Stefndu telja sig í engri aðstöðu til að meta þennan ætlaða rétt stefnanda, enda sé það Tryggingastofnun ríkisins sem meti hvort einstaklingur uppfylli skilyrði þess að fá greiðslur á grundvelli almannatryggingalaga, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga nr. 117/1993 um almannatryggingar og reglugerð nr. 379/199, um örorkumat. Þetta mat geti því aðeins farið fram að einstaklingur sýni samstarfsvilja og gangi að fúsum og frjálsum vilja undir matið. Sönnunarbyrðin hvíli því á stefnanda að þessu leyti á grundvelli almennra sönnunarreglna. Hið sama gildi um ætlaðan rétt stefnanda til greiðslna úr lífeyrissjóðum til framtíðar. Það hvíli á stefnanda að upplýsa um þann rétt á grundvelli sömu sjónarmiða. Þjáningabætur, sbr. 3. gr. skaðabótalaga. Stefnanda hafi verið greiddar þjáningabætur fyrir 344 daga, og sé tjón hennar vegna þjáninga, með því að fullu bætt. Annað fjártjón, sbr. 1. gr. skaðabótalaga. Stefndu byggja á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni, sem falli undir hugtakið „annað fjártjón” í skilningi 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. skaðabótalaga. Stefndu byggja á því að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna tímabundinnar fjarveru hennar frá vinnu, sbr. 2. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn sem sýni fram á tekjutap hennar á umræddu tímabili vegna fjarverunnar. Þannig hafi stefnandi ekki lagt fram gögn um þau laun sem hún hafi fengið greidd frá vinnuveitanda sínum á fjarverutímabilinu, eða aðrar greiðslur sem hún kunni að hafa fengið á tímabilinu frá þriðja manni og koma eigi til frádráttar greiddum bótum, sbr. 2. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Skoruðu stefndu á stefnanda að leggja fram þessar upplýsingar. Bætur fyrir röskun á stöðu og högum. Stefndu byggja á því að ekki séu uppfyllt skilyrði þess að greiddar skuli bætur til stefnanda vegna „röskunar á stöðu og högum”, eins og það hafi verið nefnt í skaðabótarétti. Samkvæmt réttarframkvæmd eigi slíkt nær eingöngu við þegar um sé að ræða röskun á framvindu náms vegna slyss. Aðstæður stefnanda hafi ekki verið með þeim hætti. Bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga. Stefndu byggja á því, að ekki séu uppfyllt skilyrði 26. gr. skaðabótalaga um að dæmdar verði miskabætur á grundvelli þeirrar greinar til viðbótar miskabótum samkvæmt 3. og 4. gr. skaðabótalaga. Stefndu mótmæla því að tjón stefnanda verði rakið til stórfellds gáleysis stefnda, Helga. Stefndi, sem verið hafi á löglegum hraða þegar slysið varð, hafi átt erfitt með að sjá bifreið stefnanda, sem verið hafi kyrrstæð á veginum þegar slysið hafi orðið, fyrr en of seint, enda hafi bifreið, sem ekið hafi á undan honum, skyndilega verið sveigt fram hjá bifreið stefnanda. Stefndi, Helgi, hafi því hvorki brotið gegn 14. gr. né 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, a.m.k. ekki gróflega. Hér geti í mesta lagi verið um að ræða einfalt gáleysi af stefnda hálfu. Af þessum sökum séu skilyrði 26. gr. skaðabótalaga til greiðslu miskabóta ekki uppfyllt. Stefndu benda og á að frádráttur á grundvelli 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga skuli fara fram óháð því hvort stefnandi hafi sótt um eða muni sækja um þær bætur sem hún eigi rétt á að fá frá Tryggingastofnun og eða lífeyrissjóðum. Stefndu byggja á að dómstólar hafi túlkað ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga með þeim hætti að ekki eigi aðeins að miða við að til frádráttar komi greiðslur sem hafi verið greiddar stefnanda á stöðugleikapunkti heldur skuli einnig draga frá skaðabótum áætlað eingreiðsluverðmæti ógreiddra framtíðargreiðslna. Stefndu benda og á að umrædd ákvæði skaðabótalaga hafi verið sett með stjórnskipulegum hætti með það í huga að fjárhagsskaði tjónþola yrði fullbættur og standist ákvæðin 1. gr. 1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Stefndu benda og á að í 6. gr. skaðabótalaga sé að finna margfeldisstuðul sem reiknaður hafi verið af tryggingastærðfræðingi á grundvelli ákveðinna forsendna með það að markmiði að dæmdar bætur endurspegli hið raunverulega tjón tjónþola. Eðli máls samkvæmt hafi breyting á skaðabótalög bitnað misjafnlega á tjónþolum, en frádráttur á grundvelli 4. mgr. 5. gr. verði ekki af þeim sökum óheimill. Stefndu mótmæla því einnig, að stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., hafi með ólögmætum hætti hafnað lögbundnu hlutverki sínu samkvæmt bótakafla umferðarlaga, en bæturnar skulu ákvarðast á grundvelli skaðabótalaga, en ekki með öðrum aðferðum. Einnig mótmæla stefndu því að frádráttur eingreiðsluverðmætis framtíðarbóta frá Tryggingastofnun sem og lífeyrissjóðum frá skaðabótum á grundvelli skaðabótalaga brjóti í bága við 65. gr. eða 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þá mótmæla stefndu því sem röngu að íslenskir ríkisborgarar njóti ekki sama bótaréttar og erlendir ríkisborgarar eða að slíkt megi lesa út úr ákvæðum umferðarlaga. Þá telja stefndu að tilvísun stefnanda til mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna og mannréttindasáttmála Evrópu og samnings Íslands um hið Evrópska efnahagssvæði og reglugerða og tilskiana Evrópusambandsins, málinu algerlega óviðkomandi. Þá hafna stefndu því, að færsla hins stefnda félags í bótasjóð félagsins málinu algerlega óviðkomandi og geti stefnandi ekki krafist þeirrar fjárhæðar á grundvelli almennra reglna um ólögmæta auðgun. Af þeim sökum verði stefndu ekki við áskorun um að upplýsa um þá fjárhæð sem færð var í bótasjóðinn vegna slyssins eða hve mikið sjóðurinn hafi vaxið frá gildistöku skaðabótalaga. Af sömu sökum telja stefndu ekki þörf á að upplýsa um hvernig iðgjöld félagsins vegna bifreiðatrygginga voru ákvörðuð árin 2002 og 2003. Stefndu telja að útreikning skaðbóta til handa stefnanda vegna líkamstjóns hennar skuli fara fram á grundvelli skaðabótalaga en ekki öðrum grundvelli. Stefndu mótmæla því sérstaklega að vextir skuli leggjast á bætur stefnanda fyrir varanlega örorku fyrr en stöðugleikapunkti var náð, sbr. 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga, en stöðugleikapunktur hafi verið ákveðinn hinn 1. maí 2004. Einnig mótmæla þau því sérstaklega að dráttarvextir reiknist frá fyrra tímamarki en dómsuppsögudegi, þar sem ástæða þess að fullnaðargreiðsla hafi ekki farið fram verði alfarið rakin til háttsemi stefnanda sjálfs. Varakröfu sína byggja stefndu á sömu sjónarmiðum og aðalkröfu. Um lagarök vísa stefndu til skaðabótalaga nr. 50/1993, laga nr. 117/1993, um almannatryggingar, reglugerðar nr. 379/1999, um örorkumat. Kröfu um vexti byggja stefndu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Eins og að framan hefur verið lýst lenti stefnandi í umferðarslysi hinn 1. júní 2003 og slasaðist hún það alvarlega að hún hlaut örorku af, sem metin hefur verið til örorkustigs af dómkvöddum matsmönnum. Í málinu er ekki deilt um bótaskyldu stefndu, en ágreiningur aðila lýtur að útreikningi bóta og hvort greiðslur frá almannatryggingum og lífeyrissjóðum eigi að koma þar til frádráttar. Hefur stefnandi neitað að upplýsa um rétt sinn til bóta frá almannatryggingum eða lífeyrissjóðum og ekki heimilað stefndu að afla þeirra upplýsinga fyrir sína hönd. Hefur stefnandi lýst því yfir að hún hafi ekki og muni ekki sækjast eftir greiðslum vegna slyssins hvorki úr almannatryggingakerfinu eða lífeyrissjóðum. Á þeim tíma er stefnandi varð fyrir slysinu hafði skaðabótalögum nr. 50/1993 verið breytt með lögum nr. 37/1999, þar sem m.a. er gert ráð fyrir að til frádráttar bótum komi greiðslur af félagslegum toga, sem komi í hlut tjónþola vegna örorkunnar. Hefur Hæstiréttur í dómum sínum skýrt það svo, að bætur frá almannatryggingum, sem tjónþolar eigi rétt til, komi til frádráttar bótagreiðslum og þær skuli reiknast til eingreiðsluverðmætis á viðmiðunartímapunkti. Kröfu sína um bætur byggir stefnandi á skaðabótalögum og gerir í máli þessu kröfu á hendur stefndu til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar. Ber henni því að upplýsa um öll þau atriði sem áhrif geta haft á útreikning bótanna og hún getur sannanlega upplýst um, til þess að dómur verði lagður á það hvort henni beri sú fjárhæð, sem hún krefur stefndu um. Með því að leggja ekki fram umbeðin gögn er krafa stefnanda það óljós og málatilbúnaður hennar svo óskýr að samræmist ekki meginreglu einkamálalaga nr. 91/1991, um skýran og glöggan málatilbúnað. Verður við svo búið ekki unnt að leggja efnisdóm á málið. Ber því með vísan til e-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991, að vísa málinu frá dómi ex officio. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt, eins og mál þetta er vaxið, að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi fékk gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, sem dagsett er 29. nóvember 2004. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þykir, með hliðsjón af niðurstöðu málsins, hæfilega ákveðinn 236.500 krónur, þar af málflutningsþóknun lögmanns stefnanda 200.000 krónur og útlagður kostnaður 36.500 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máli þessu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 236.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar af málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 200.000 krónur. |
Mál nr. 645/2016 | Skuldabréf Gjaldþrotaskipti Fyrning Gjafsókn | L krafðist þess að viðurkennd yrðu slit á fyrningu kröfu sinnar á hendur G samkvæmt skuldabréfi sem hún gaf út til L vegna námslána. Bú G var tekið til gjaldþrotaskipta í febrúar 2013 og við lok þeirra 31. maí sama ár hófst nýr tveggja ára fyrningartími á kröfu L. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. væri réttur L til að fá slitið fyrningu kröfu sinnar á hendur G háður þeim skilyrðum að hann sýndi fram á annars vegar að hann hefði sérstaka hagsmuni af því og hins vegar að líkur mætti telja á að fullnusta gæti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma. Að því er varðaði fyrra skilyrði þess ákvæðis vísaði Hæstiréttur til þess að líta yrði svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefði ekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldara, fæli skilyrðið einkum í sér að kröfuhafi þyrfti vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi væri hagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa yrði ekki látin falla niður fyrir fyrningu. Taldi Hæstiréttur aðstæður L ekki sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Þá yrði ekki framhjá því litið að L væri ríkisstofnun, sem fengi fé til að standa undir starfsemi sinni m.a. með framlögum ríkisins, þess sama og hefði í skjóli löggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess að undanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlíta reglum ákvæðisins. Þar sem því hefði ekki verið borið við að G hefði með ólögmætri háttsemi stofnað til skuldar við L taldi Hæstiréttur að skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 væru ekki uppfyllt og þurfti þá ekki að líta frekar til þess að L hefði á engan hátt leitt í ljós að líkur væru á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson,Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verðislit á fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu samkvæmt skuldabréfi númer G-116426,útgefnu 25. október 2010 og upphaflega að fjárhæð 1.792.129 krónur. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefnda 25. október 2010 skuldabréf,sem bar númerið G-116426.Þar viðurkenndi hún að skulda áfrýjandafjárhæð, sem nema myndi heildarskuld hennar vegna námslána, en veitti honum umleið heimild til að færa inn þá fjárhæð við námslok sín. Fyrir liggur aðstefnda fékk á árinu 2011 námslán hjá áfrýjanda að fjárhæð samtals 1.654.200krónur. Með kröfu, sem barst héraðsdómi 28. janúar 2013, leitaði stefndagjaldþrotaskipta á búi sínu og var krafan tekin til greina 14. febrúar sama ár.Þótt námi stefndu muni ekki hafa verið lokið á þeim tíma neytti áfrýjandi afþessu tilefni heimildar til að fylla út skuldabréfið með því að færa inn á þaðfjárhæðina 1.792.129 krónur og er ekki ágreiningur um að hún svari til námslánastefndu frá árinu 2011 með áföllnum verðbótum eftir vísitölu neysluverðs. Viðskipti á þrotabúi stefndu var lýst kröfum að fjárhæð samtals 4.061.155 krónur, enþar af nam krafa áfrýjanda á grundvelli skuldabréfsins 1.805.838 krónum.Skiptunum lauk 31. maí 2013 án þess að greiðsla fengist upp í hana. Samkvæmt 2.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., svo sem þeirrilagagrein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, rufu gjaldþrotaskiptin á búistefndu fyrningu á kröfu áfrýjanda samkvæmt skuldabréfinu, en við lok skiptannahófst nýr tveggja ára fyrningarfrestur kröfunnar. Í málinu er deilt um hvortfullnægt sé skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. gr. laga nr.142/2010, til að áfrýjandi fái með dómi viðurkennd slit á þessari fyrningukröfunnar með þeim áhrifum að upp frá því gildi um hana fyrningarfrestur eftiralmennum reglum laga.Samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er réttur áfrýjanda til að fáslitið fyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu háður þeim skilyrðum að hann sýnifram á annars vegar að hann hafi sérstaka hagsmuni af því og hins vegar aðlíkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma.Varðandi skýringu á fyrirmælum um þessi skilyrði hefur áfrýjandi meðal annarsvísað til þess að með 1. gr. laga nr. 142/2010 hafi ekki aðeins verið sett nýregla um að krafa á hendur þrotamanni fyrnist á tveimur árum eftir lokgjaldþrotaskipta í stað eldri reglu 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um aðgjaldþrotaskipti ryfu fyrningu lýstrar kröfu og hæfist við lok þeirra á nýjanleik sami fyrningarfrestur og áður gilti um hana, heldur hafi einnig veriðtakmörkuð mjög heimild kröfuhafa til að fá fyrningu slitið. Standi 1. mgr. 72.gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að leidd séu í lög á afturvirkan háttskilyrði, sem tálmi í svo ríkum mæli að fyrningu verði slitið að þau jafngildibanni við því, en að þessu verði sérstaklega að gæta við skýringu og beitingu 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Um þessa röksemd áfrýjanda er til þess að lítaað fyrirmælin í síðastnefndu lagaákvæði eru ekki afturvirk í öðrum skilningi enþeim að þau taka til allra krafna á hendur þrotamanni, sem ekki er fullnægt viðgjaldþrotaskipti, án tillits til þess hvort þær hafi orðið til áður en eðaeftir að lög nr. 142/2010 tóku gildi. Með lögum er unnt að breyta fyrningartímakröfu frá því, sem gilti við stofnun hennar, enda sé kröfuhafa þá gefið ráðrúmtil að rjúfa fyrningu kröfu sinnar ef nýjum fyrningartíma hennar væri að öðrumkosti að ljúka eða þegar lokið. Eðli máls samkvæmt hefur löggjafinn þá einnigsvigrúm til að setja nýjar reglur um hvernig og með hvaða skilyrðum fyrningukröfu verði slitið. Ákvæði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 fela í sér almennatakmörkun á rétti kröfuhafa til að slíta fyrningu við tilteknar aðstæður ogtekur hún jafnt til allra. Eru því ekki efni til að láta 1. mgr. 72. gr.stjórnarskrárinnar setja sérstakt mark á skýringu 3. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991.Í lögskýringargögnum, sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi, verður lítið séðsem máli skiptir um hvernig löggjafinn hafi ætlast til að skýrð yrðu þaufyrirmæli í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 að kröfuhafi þurfi að sýna fram ásérstaka hagsmuni sína af því að slíta fyrningu kröfu til þess að við því megiverða. Eftir orðalagi þessa lagaákvæðis og með hliðsjón af því, sem þó kom framí lögskýringargögnum, verður að líta svo á að í tilvikum, þar sem krafa hefurekki orðið til út af ólögmætri háttsemi skuldarans, feli þetta skilyrði einkumí sér að kröfuhafi þurfi vegna sinna eigin aðstæðna að hafa svo að teljandi séhagsmuni umfram aðra kröfuhafa af því að tiltekin krafa verði ekki látin fallaniður fyrir fyrningu. Þótt áfrýjandi beri eftir lögum nr. 21/1992 um Lánasjóðíslenskra námsmanna ríkar skyldur til að veita námsmönnum fjárhagslega aðstoðmeð lánum geta þær einar ekki valdið því að aðstæður hans séu í framangreindumskilningi sérstakar í samanburði við aðra lánveitendur. Í því sambandi verðurheldur ekki litið fram hjá því að áfrýjandi er ríkisstofnun, sem fær samkvæmt2. tölulið 1. mgr. 15. gr. laga nr. 21/1992 fé til að standa undir starfsemisinni meðal annars með framlögum ríkisins, þess sama og hefur í skjólilöggjafarvalds síns sett 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 án þess aðundanþiggja áfrýjanda eða aðra tiltekna lánardrottna frá því að þurfa að hlítareglum ákvæðisins. Því hefur ekki verið borið við að stefnda hafi með ólögmætriháttsemi stofnað til skuldar við áfrýjanda. Þegar af þessum ástæðum eru ekkiuppfyllt skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að verða við kröfuáfrýjanda um að viðurkennd verði slit á fyrningu kröfu hans á hendur stefndu ogþarf þá ekki að líta frekar til þess að hann hefur á engan hátt leitt í ljós aðlíkur séu á að fullnusta kröfunnar gæti fengist á nýjum fyrningartíma.Samkvæmt framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandiverður dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en um hann oggjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því, sem í dómsorðigreinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Lánasjóður íslenskranámsmanna, greiði í ríkissjóð 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, GuðrúnarÓskar Ásmundsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2016. Þetta mál, sem vartekið til dóms 10. maí 2016, er höfðað af Lánasjóði íslenskra námsmanna, kt.[...], Borgartúni 21, Reykjavík, á hendur Guðrúnu Ósk Ásmundsdóttur, kt. [...],Holtastíg 2, Bolungarvík. Stefnandi krefst þessað dómurinn viðurkenni að rofin sé fyrning þeirrar kröfu sem stefnandi eigi áhendur stefndu samkvæmt skuldabréfi nr. G-116426, útgefnu 25. október 2010,upphaflega að fjárhæð 1.792.129 kr. Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefndu að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Stefnda krefst sýknuaf kröfu stefnanda. Húnkrefst jafnframt málskostnaðar úr hendi hans að viðbættum virðisaukaskattieins og málið væri eigi gjafsóknarmál.MálsatvikOrsök ágreiningsins, 2. og 3.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög 142/2010 Þetta mál snýst um túlkun 3. mgr.165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 2. mgr. 165. gr. var mæltfyrir um hver yrðu afdrif krafna sem ekki greiddust við gjaldþrotaskipti. Framtil 29. desember 2010 hljóðaði 2. mgr. 165. gr. laganna þannig:Þrotamaðurinnber ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Efkröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau erfyrningu hennar slitið gagnvart þrotamanninum og byrjar nýr fyrningarfrestur aðlíða á þeim degi sem skiptunum er lokið, ef krafan var viðurkennd, en ella áþeim degi sem kröfunni var lýst. Samkvæmt þessu rufugjaldþrotaskipti fyrningu kröfu og þá hófst nýr fyrningarfrestur sem gatverið 4, 10 eða 20 ár eftir eðli hverrar kröfu, sbr. lög nr. 14/1905, um fyrningskulda og annarra kröfuréttinda og lög nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda. Með lögum nr. 142/2010 var 165.gr. breytt og við hana bætt þriðju málsgreininni. Ákvæði 2. og 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991 hljóða nú svo:Þrotamaðurinnber ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafikröfu verið lýst við gjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau er fyrninguslitið gagnvart þrotamanninum og byrjar þá nýr tveggja ára fyrningarfresturað líða á þeim degi sem skiptunum er lokið. Þótt kröfu hafi ekki verið lýst viðskiptin gildir þessi sami fyrningarfrestur um hana, enda fyrnist hún ekki áskemmri tíma.Fyrningukrafna sem um ræðir í 2. mgr. verður aðeins slitið á ný með því að kröfuhafihöfði innan fyrningarfrests mál á hendur þrotamanninum og fái þar dóm um viðurkenninguá fyrningarslitum gagnvart honum. Slíka viðurkenningu skal því aðeins veita meðdómi að kröfuhafi sýni fram á að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að slítaaftur fyrningu, svo og að líkur megi telja á að fullnusta geti fengist á kröfuhans á nýjum fyrningartíma, en að gengnum slíkum dómi gilda almennar reglur umfyrningu hennar. Hafi kröfuhafi fengið tryggingarréttindi fyrir kröfu sinni íeign þrotamannsins áður en frestur skv. 2. mgr. var á enda fyrnist krafa hansþó ekki að því leyti sem fullnusta fæst á henni á síðari stigum vegna þeirratryggingarréttinda. Íþessari lagabreytingu felst að þegar bú einstaklings hefur verið tekið tilgjaldþrotaskipta styttist fyrningarfrestur allra krafna sem ekki fástgreiddar við skiptin og verður tvö ár, burtséð frá því hversu langur hann varfyrir skiptin. Því til viðbótar kemur að kröfuhafi getur ekki rofið fyrningukröfu sinnar nema dómstóll samþykki það með dómi. Áður nægði kröfuhafa aðhöfða mál með birtingu stefnu, sbr. 1. gr. laga nr. 14/1905 og 15. gr. laga nr.150/2007. Ofaná þetta bætist að dómari má einungis viðurkenna slit fyrningar að kröfuhafisýni fram á sérstaka hagsmuni af því að rjúfa fyrningu kröfu sinnar svo og aðtelja megi líkur á því að hann fái fullnustu hennar á nýjum fyrningartíma.Viðurkenni dómstóll að tveggja ára fyrningin sé rofin, verður nýrfyrningartími sá sem hann var í upphafi, fyrir gjaldþrotaskiptin, 4, 10 eða20 ár. Stefndatók námslán árin 2010 og 2011. Bú hennar var tekið til gjaldþrotaskipta 14.febrúar 2013. Þá hafði hún ekki lokið námi sínu. Miðað við ráðgerð námslokhefði hún ekki átt að greiða af námsláninu fyrr en árið 2017 en við skiptalok,31. maí 2013, hófst fyrning þeirrar fjárkröfu sem stefnandi eignaðist á hendurstefndu við að veita henni lánið og fékkst ekki greidd við gjaldþrotaskiptin. Álitaefniðer því hvort stefnandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, uppfylli það skilyrðisem 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 setur fyrir því að rjúfa megi fyrningukröfu hans á hendur stefnda.Stefnandi og þau lán sem hann veitir Alltfram til 1952 þurftu þeir sem vildu stunda framhaldsnám að finna sjálfir leiðirtil að kosta það. Þeir gátu þó sótt um styrk skv. lögum nr. 35/1925 væru þeirvið nám í erlendum háskólum. Í janúar 1952 voru sett lög nr. 5/1952, umlánasjóð stúdenta, en með lögum nr. 52/1961 var Lánasjóður íslenskra námsmannastofnaður. Endurbætur voru gerðar á þeim lögum með lögum nr. 7/1967, umnámslán og námsstyrki. Enn á ný voru lögin bætt með lögum nr. 57/1976 með samanafni svo og lögum nr. 72/1982. Lögnr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, tóku gildi 29. maí 1992. Það erhlutverk sjóðsins að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms ántillits til efnahags, sbr. 1. gr. Sjóðnum ber að veita hverjum þeim sem stundarlánshæft nám lán til að standa straum af námi og framfærslu á námstímanum aðteknu tilliti til stærðar fjölskyldu námsmannsins. Fráog með 31. júlí 2009, við gildistöku laga nr. 78/2009, hefur sjóðurinn ekkikrafið lántaka um ábyrgðarmenn nema lántaki sé á vanskilaskrá þegar hannsækir um námslánið, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992. Ríkissjóðurleggur stefnanda til 47% af útlánum hvers árs en að öðru leyti tekur stefnandilán á frjálsum markaði til þess að geta veitt lán öllum þeim námsmönnum sem umþað sækja. Vextir sem sjóðurinn þarf að greiða eru misháir eftir markaðsaðstæðumog geta verið á bilinu 4-6% en meðalvextir af öllu lánasafninu munu veraeitthvað lægri. Þau lán sem sjóðurinn veitir bera hins vegar einungis 1%vexti, sbr. 8. gr. reglugerðar nr. 478/2011, um Lánasjóð íslenskra námsmanna.Lánin eru því niðurgreidd enda er 47% framlag ríkissjóðs nýtt til að mæta hagstæðumvaxtakjörum og afföllum á ævitíma lánasafnsins. Í lánunum felst því opinber aðstoð við að standa straumaf framfærslu og kostnaði við námið á meðan á því stendur. Þóttvextir af námslánum séu niðurgreiddir eru lánin verðtryggð og tengd vísitöluneysluverðs, sbr. 7. gr. laga nr. 21/1992. Afborganir sem sjóðurinn fær aflánasafninu nýtir hann til að endurgreiða þau lán sem hann hefur tekið. Námsmennsem fá lán hjá sjóðnum undirrita skuldabréf við lántöku til viðurkenningar áteknum lánum, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og 7. gr. reglugerðar nr.478/2011. Fjárhæð námslána er færð á skuldabréf að námi loknu. Endurgreiðslanámslána hefst tveimur árum eftir námslok, sbr. 4. mgr. 7. gr. laga nr.21/1992. Afborgunaf lánum frá sjóðnum er algerlega óháð fjárhæð lánsins. Afborgunin er hinsvegar tengd tekjum lántaka þannig að þeir þurfa einungis að endurgreiða jafnvirði3,75% af tekjum sínum á hverju ári. Gjalddagar eru tveir: 1. mars er greiddföst afborgun og 1. september er greidd sú fjárhæð sem eftir stendur til þessað endurgreiðsla ársins samsvari 3,75% af tekjum næstliðins árs. Greiðslumhvors gjalddaga um sig má ætíð dreifa á sex mánuði. Lendigreiðendur í vanskilum er sjóðurinn á öllum stigum innheimtu, hvort heldur ervið upphaf vanskila, þegar krafan er komin í milliinnheimtu eða löginnheimtu,reiðubúinn að semja við greiðanda um leiðir til að koma endurgreiðslum í skil.Stefnandi býður lántökum sem hafa lent í vanskilum upp á vanskilaskuldabréfsem eru að jafnaði til tíu ára. Reynist afborganir af vanskilum lántaka mjögíþyngjandi er hægt að fá skuldabréf sem endurgreiðist á lengri tíma. Þegarsérstaklega stendur á, ef skyndilegar og verulegar breytingar verða á högumgreiðanda, er jafnframt hægt að fá undanþágur frá því að greiða af námsláni,sbr. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992. Sækja þarf um undanþágu fyrir báða föstugjalddagana. Sá sem sækir um og uppfyllir hlutlæg, skráð skilyrði á rétt áundanþágu. Þaðer markmið sjóðsins með margvíslegum úrræðum að gefa greiðendum sem ríkastankost á því að koma lánum sínum í skil og vera í skilum við sjóðinn. Því skiptirekki máli þótt lán hafi verið gjaldfelld vegna gjaldþrotaskipta. Sé fyrningrofin er skuldara gefinn kostur á að koma láni í skil og síðan hefjasteðlilegar endurgreiðslur að nýju. Hafinámsmaður tekið mjög hátt lán kann endurgreiðslutíminn að vera mjög langur.Hins vegar falla eftirstöðvar lánsins niður andist lántaki áður en hann hefurendurgreitt allan höfuðstól lánsins, sbr. 4. mgr. 9. gr. Samkvæmtsvari stefnanda, 12. maí 2005, við fyrirspurnum nefndasviðs Alþingis voru þátæplega 73.000 námslán ógreidd. Tæplega 53.700 voru svonefnd lokuð lán, þar semnámi var lokið og endurgreiðsla hafin. Tæplega 19.300 lán voru enn opin semþýðir að námsmenn voru enn í námi og endurgreiðsla ekki hafin. Samkvæmtársskýrslu stefnanda fyrir árið starfsárið 2015 óskuðu 47 lánþegar skipta á búisínu árið 2012. Árið 2013 voru þeir 84, árið 2014 105 og 2015 óskuðu 134 lánþegarskipta á búi sínu. Stefnandi áætlar að á tveimur árum hverfi milljarður úrkröfusafni hans af þessu sökum verði fyrning krafnanna ekki rofin. Samkvæmt 5. gr. laganr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, fyrnist krafa um endurgreiðslunámslána á 10 árum en vextir af þeim fyrnast þó á fjórum árum, sbr. 3. gr.laganna. Hver krafa um afborgun af láninu fyrnist því á tíu árum.Stefnda og gjaldþrotaskiptin Stefnda,Guðrún Ósk, hóf árið 2010 nám í leikskólakennarafræðum við Háskóla Íslandsog sótti um lán hjá stefnanda. Þegar hún tók lánið, 25. október 2010, ritaðihún undir skuldabréf nr. G-116426 og var skuldabréfið þá opið fyrir útlánumnámslána. Stefnda fékk námslán frá stefnanda greidd í þrennu lagi, 6. janúarog 19. og 31. maí árið 2011. Útborguð fjárhæð láns nam samtals 1.654.200 kr. Ríflegaeinu og hálfu ári eftir þriðju útborgun námslánsins, fór stefnda þess á leit viðHéraðsdóm Vestfjarða, að bú hennar yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Í bréfumrituðum 28. janúar 2013 og 14. febrúar 2013, kom fram að hún hefði átt viðfjárhagserfiðleika að etja síðastliðin tíu ár. Þegar slitnaði upp úrsambandi hennar við þáverandi sambýlismann og barnsföður, hafi hún setið eftirmeð miklar fjárskuldbindingar sem hafi reynst henni um megn að standa skilá. Hún hafi ítrekað reynt að ná samkomulagi við kröfuhafa sína um greiðslu áhluta af skuldum sínum en á það hafi ekki verið fallist. Hún hafi því ekki áttannarra kosta völ en að óska eftir gjaldþrotaskiptum á búi sínu, enda hafihenni verið með öllu ókleift að standa við skuldbindingar sínar og ættiheldur engar eignir til að setja þeim til tryggingar. Fyrirdómi bar hún að henni hefði tekist að ná samkomulagi við alla kröfuhafa nema þásem Intrum, síðar Motus, innheimti fyrir. Hún kvaðst hafa leitað til Umboðsmannsskuldara. Þar hafi verið farið yfir öll fjármál hennar og henni sagt að húnhefði ekki fjárhagslega burði til að koma til móts við þær kröfur sem Motusgerði. Því hafi hún óskað eftir gjaldþrotaskiptum en ekki sótt umgreiðsluaðlögun. Stefndatilgreindi í beiðni um gjaldþrotaskipti að hún skuldaði þremur kröfuhöfum alls4.989.399 kr. Heildarskuld við Vodafone var 960.691 kr., heildarskuld við SparisjóðHornafjarðar nam 2.236.579 kr. og skuld við LÍN nam 1.792.579 kr. Sú skuld varþó ógjaldfallin enda hafði stefnda einungis lokið rétt ríflega helmingi námssíns. Því hugðist hún ljúka árið 2015 og hefði ekki átt að hefja endurgreiðslunámslánsins fyrr en árið 2017. Bústefndu var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða 14.febrúar 2013. Við skiptin lýstu kröfuhafar kröfum í þrotabúið samtals aðfjárhæð 4.061.155 kr. Áþessum tíma, 14. febrúar 2013, hafði stefnda ekki lokið námi sínu. Hún var ennskráð í nám en hafði sótt um frestun á lokun skuldabréfsins skv. heimild ígrein 2.5.2 í úthlutunarreglum lánasjóðsins. Skuldabréfið nr. G-116426, semhún gaf út 25. nóvember 2010, var af þeim sökum enn opið fyrir frekari námslánumfrá stefnanda. Viðuppkvaðningu úrskurðar héraðsdómara um að bú sé tekið til gjaldþrotaskipta,falla allar kröfur á hendur þrotabúi sjálfkrafa í gjalddaga án tillits tilþess sem áður kann að hafa verið umsamið eða ákveðið með öðrum hætti, sbr. 99.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Af þessum sökum féll námslánstefndu í gjalddaga 14. febrúar 2013. Skuldabréfinu var því lokað og uppreiknuðfjárhæð námslána miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs, 1.792.129 kr.,færð inn á það. Tveirkröfuhafar lýstu kröfu í búið. Í kröfuskrá segir að Sparisjóður Hornafjarðarhafi lýst kröfu vegna yfirdráttar, 2.246.717 kr. Að sögn stefndu er þetta ekkirétt því hún hafi aldrei haft bankareikning hjá þeim sjóði. Skuldin stafi afþví að hún hafi ábyrgst greiðslu húsaleigusamnings sem sambýlismaður hennarhafi gert en ekki staðið við. Stefnandi, LÍN, lýsti 1.797.680 kr. fjárkröfu íþrotabúið. Bú stefndu var eignalaust og því lauk skiptum á því 31. maí 2013 ánþess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Stefndalauk þetta ár, 2013, á réttum tíma B. Ed. námi í leikskólakennarafræðum viðHáskóla Íslands. Hún hóf mastersnám í sömu fræðum árið 2014 en varð að gera hléá því, m.a. sökum veikinda og fjárhagsörðugleika. Það nám hefur hún nú hafið aðnýju. Stefndaer 35 ára, í sambúð og á tvö börn. Eldra barnið er á fimmtánda ári en yngrabarnið eignaðist hún í mars 2014. Hún kvaðst hafa þjáðst bæði af [...] og hafiþví tekið árslangt fæðingarorlof á hálfum launum. Þar eð hálf laun hefðu ekkinægt til framfærslu hefði hún tekið yfirdráttarlán á meðan hún var í fæðingarorlofinu.Af þeim yfirdrætti greiddi hún nú um 20.000 kr. mánaðarlega. Stefndaer í fullu starfi í leikskólanum Glaðheimum í Bolungarvík. Hún á hvorki íbúðné bifreið. Tekjur hennar til útreiknings tekjuskatts og útsvars fyrir árið2013 námu 3.702.942 kr. eða 308.578 kr. á mánuði. Árið 2014 nam tekjuskattsstofnhennar 1.891.779 kr. eða 157.648 kr. á mánuði. Árið 2015 nam meðaltal launahennar mánuðina apríl til og með nóvember, eftir að hún hóf fullt starf,356.000 kr. Miðað við þessi laun næmi endurgreiðsla stefndu af námsláninu13.350 kr. á mánuði að jafnaði.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að stefnda hafi, með undirritun sinni á skuldabréf vegna námslánsnr. G-116426, skuldbundið sig til að endurgreiða námslánið í samræmi við skilmálaí skuldabréfinu sjálfu og fyrirmæli laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskranámsmanna. Námslánstefndu hafi fallið í gjalddaga við úrskurð héraðsdóms 14. febrúar 2013 umtöku bús hennar til gjaldþrotaskipta, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt2. mgr. 165. gr. sömu laga hefjist nýr fyrningarfrestur á kröfum á hendur þrotamanniá þeim degi sem skiptunum er lokið, hvort sem kröfu er lýst við gjaldþrotaskiptineða ekki, svo framarlega sem vanlýst krafa fyrnist ekki á skemmri tíma. Nýrfyrningarfrestur kröfu stefnanda hafi því hafist 31. maí 2013, þann dag semskiptum á þrotabúi stefndu lauk. Stefnandibyggir þá kröfu sína að slit fyrningar verði viðurkennd á því að hann hafi sérstakahagsmuni af því að fá fyrningunni slitið. Sérstaða stefnanda felist í því hlutverkihans að veita námsmönnum námslán og allir námsmenn sem uppfylla skilyrði laganr. 21/1992, sbr. reglugerð nr. 478/2011, fyrir því að fá námslán eigi rétt ánámslánum í samræmi við markmið og tilgang stefnanda. Samkvæmt1. mgr. 1. gr. laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, sé þaðhlutverk sjóðsins að tryggja þeim sem falla undir lögin tækifæri til náms ántillits til efnahags. Í 1. mgr. 3. gr. laganna segi að miða skuli við að lán,sem falla undir ákvæði laganna, nægi hverjum námsmanni til að standa straum afnáms- og framfærslukostnaði meðan á námi stendur að teknu tillitifjölskyldustærðar hans, sbr. einnig 12. gr. laganna. Í 3. mgr. 7. gr. segi aðlánstími sé ótilgreindur en greitt skal af námsláni skv. 8. gr. þar tilskuldin er að fullu greidd. Samkvæmt 4. mgr. 7. gr. skuli endurgreiðslanámslána hefjast tveimur árum eftir námslok. Þá segi í 5. mgr. 7. gr. lagannaað vextir skuli vera breytilegir, en þó aldrei hærri en 3% ársvextir af höfuðstólskuldarinnar, og reiknist frá námslokum. Samkvæmt 8. gr. reglugerðar nr.478/2011, beri námslán auk verðtryggingar 1% ársvexti sem leggjast á verðtryggðanhöfuðstól. Samkvæmt8. gr. laga nr. 21/1992 ákvarðast árleg endurgreiðsla lánanna í tvennu lagi.Annars vegar föst greiðsla óháð tekjum og hins vegar viðbótargreiðsla semmiðast við ákveðinn hundraðshluta tekjuársins á undan endurgreiðsluári, sbr.10. gr. laganna. Ííslenskri löggjöf séu þess víða merki að kröfur stefnanda séu taldar sérstakseðlis og að baki því liggi sérstakir og ríkir almannahagsmunir. Stefnandi vísartil þess að lán hans eru undanþegin lögum um neytendalán, sbr. j-lið 1. mgr. 3.gr. laga nr. 33/2013, um neytendalán, sbr. áður c-lið 1. mgr. 2. gr. laga nr.121/1994. Stefnandi vísar einnig til þess að lán hans eru undanþegin lögum umgreiðsluaðlögun, sbr. g- og h-lið 3. gr. laga nr. 101/2010. Að baki þessumsérstöku ívilnunum í garð stefnanda séu þau rök að kröfusafn hans byggist áríkum almannahagsmunum, því endurgreiðsla námslána standi að verulegu leytiundir fjármögnun nýrra lánveitinga. Markmið lánanna sé að jafna aðstöðu tilnáms. Þau séu veitt á niðurgreiddum kjörum og ekki á viðskiptalegumforsendum. Þá séu endurgreiðslukjör þeirra óvenjuhagstæð þar eð þau taka aðmestu mið af tekjum lánþegans. Enn fremur sé stefnanda heimilt að veita undanþágurfrá árlegum endurgreiðslum vegna sérstakra aðstæðna hjá lánþega sem taldareru upp í 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992, sbr. 12. og 13. gr. reglugerðar nr.478/2011. Kröfurstefnanda séu einkaréttarlegs eðlis og byggjast á skilyrðislausu loforði skuldaransum að endurgreiða lánið á tiltekinn hátt, þ.e. samkvæmt skilmálum skuldabréfsog fyrirmælum laga, sbr. 5. mgr. 6. gr. laga nr. 21/1992 og 7. gr. reglugerðarnr. 478/2011, sbr. áður 5. gr. reglugerðar nr. 602/1997. Stefnandibyggir á því að hann hafi verulega hagsmuni af því að fá fyrningunni slitiðvegna eðlis námslána sem samfélagslegs úrræðis, vegna mikilvægis endurgreiðslulánanna fyrir fjármögnun nýrra útlána og jafnræðis sem aðrir lánþegar, ogeftir atvikum sjálfskuldarábyrgðaraðilar, verði að njóta. Á stefnanda hvíli súskylda samkvæmt 11. gr. laga nr. 37/1993 að koma eins fram við alla lánþegasína og gæta fyllsta jafnræðis meðal þeirra. Verði látið viðgangast aðkröfur lítils hóps lánþega námslána fyrnist á 2 árum, meðan gætt sé að því aðinnheimta kröfur gegn öðrum skuldurum á miklu lengri tíma, sé þeim síðarnefndumismunað á ólögmætan hátt. Stefnandihafi sérstaka hagsmuni af því að fá fyrningunni slitið. Líta verði til þess aðlán stefnanda eru veitt á afar hagstæðum kjörum, niðurgreidd af almannafé, oggreiðslubyrði þeirra miðast að mestu við tekjur hvers greiðanda. Námslán séuendurgreidd á löngum tíma, jafnvel mörgum áratugum, allt eftir greiðslugetuhvers lánþega. Líta verði til þessa þegar metnar eru líkur á því að námslánaskuldinverði endurgreidd. Í6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 sé lögbundin heimild fyrir stefnanda að veitalánþega námsláns undanþágu frá árlegri endurgreiðslu að hluta eða að ölluleyti, verði skyndilegar og verulegar breytingar á högum skuldara, svo semvegna veikinda eða slysa, sem skerðir ráðstöfunarfé hans eða möguleika á því aðafla tekna. Stefnanda sé jafnframt heimilt að veita undanþágu frá árlegriendurgreiðslu ef nám, atvinnuleysi, veikindi, þungun, umönnun barna eða aðrarsambærilegar ástæður valda verulegum fjárhagserfiðleikum hjá lánþega eðafjölskyldu hans. Áþví er byggt að samkvæmt verklagsreglum stefnanda sé öllum greiðendum heimiltað koma námslánum sínum í skil, einnig þótt krafan hafi verið gjaldfelld. Eftirleiðisgreiðist afborganir af námsláninu samkvæmt fyrirmælum 8. gr. laga nr. 21/1992,og samkvæmt skilmálum skuldabréfs stefnda vegna námslána. Greiðslubyrði námslánastefndu verði aldrei hærri en 3,75% af tekjustofni hennar, en annars rétt rúmartíu þúsund kr. á mánuði á ársvísu, sé tekið mið af fastri árlegri afborgun afnámsláninu. Stefnandibyggir á því að ætla verði að stefnda geti greitt skuld sína eftir slit fyrningarvegna aukins aflahæfis á grundvelli þeirrar menntunar sem hún hafi aflað sér. Ískaðabótarétti sé viðurkennt að við útreikning á töpuðum framtíðartekjum verðiaflahæfi metið út frá því hvort tjónþoli hafi lokið námi sem hann hefur lagtstund á. Tjón á aflahæfi sé þá metið á grundvelli starfsréttinda hafi námiverið lokið á slysdegi. Á því er byggt að sömu sjónarmið verði lögð tilgrundvallar hér og aflahæfi og greiðslugeta stefndu verði metin á grundvellimögulegra tekna á því fagsviði sem hún hefur menntað sig til. Verðistefnda fyrir alvarlegum áföllum geti hún óskað eftir því við stjórn stefnandaað henni verði veitt undanþága frá afborgun árlegrar endurgreiðslu á námslánisínu, að hluta eða að öllu leyti, sbr. 6. mgr. 8. gr. laga nr. 21/1992 sem fyrrgreinir. Alltframangreint sýni að líkur megi telja til að fullnusta fáist á kröfu stefnandaá nýjum fyrningartíma. Skrá yfir kröfur í þrotabú stefndu styðji málsástæðustefnanda um framtíðargreiðsluhæfi stefndu. Aflögskýringargögnum verði ráðið að dómstólum sé eftirlátið að meta hvenærsérstakir hagsmunir kröfuhafa séu fyrir hendi svo viðurkenna megi slit fyrningar.Í lögskýringargögnum er nefnt í dæmaskyni að geti niðurfelling talist óhæfileggagnvart öðrum skuldurum eða samfélaginu sjálfu teljist hagsmunir kröfuhafasérstakir. Stefnandi telur hvort tveggja eiga við í tilviki stefnda,samfélagið verði fyrir tjóni ef námslán, sem er hugsað til langs tíma og veittá samfélagslegum forsendum, fyrnist hjá afmörkuðum hópi skuldara á tveimurárum, meðan aðrir greiðendur námslána eru bundnir greiðsluskyldu áratugumsaman. Stefndabúi að sérmenntun sinni sem leikskólakennari alla ævi. Engin sanngirnisrökmæli með því að skuld hennar verði markaður skemmri fyrningartími en annarrasem tekið hafa félagsleg lán á niðurgreiddum kjörum hjá stefnanda. Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttar um efndirfjárskuldbindinga. Hann vísar til laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna,laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., laga nr. 33/2013, um neytendalán,laga nr. 121/1994, um neytendalán (brottfallin), og 11. gr. stjórnsýslulaga,nr. 37/1993. Hann vísar jafnframt til reglugerðar nr. 478/2011, um Lánasjóðíslenskra námsmanna, með síðari breytingum, og reglugerðar nr. 602/1997(brottfallin). Um varnarþing vísast til ákvæða í skuldabréfinu sjálfu og 3.mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988, enstefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og honum því nauðsynlegt að fádæmdan virðisaukaskatt úr hendi stefnda.Málsástæður og lagarök stefndu Stefndakrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Hún vísar til þess að ekki sé fullnægtþeim tveimur skilyrðum 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr.142/2010, sem þurfi að vera fyrir hendi þannig að hægt sé að fallast á þá kröfustefnanda að viðurkenna slit fyrningar þeirrar kröfu sem stefnandi lýsti íþrotabú stefndu árið 2013. Viðgjaldþrotaskipti stofnist ný lögpersóna, þrotabú, sem taki við fjárhagslegumréttindum og skyldum þrotamanns. Með vísan til 2. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991hafi þrotabú stefndu tekið við öllum þeim fjárhagslegu skyldum sem hvíldu áhenni 14. febrúar 2013, við uppkvaðningu úrskurðarins um gjaldþrotaskipti.Stefnandi hafi lýst kröfu sinni í þrotabúið. Skiptum á búinu hafi lokið ánþess að greiðsla fengist upp í lýstar kröfur því engar eignir fundust í búinu.Krafa stefnanda hafi verið almenn krafa í þrotabú stefndu og ekki notiðneinnar sérstöðu við skiptin. Samkvæmt2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991, sbr. lög nr. 142/2010, beri þrotamaðurábyrgð á skuldum sínum sem ekki fást greiddar við gjaldþrotaskiptin. Í lagagreininnisegi jafnframt að hafi kröfuhafi lýst kröfu sinni á hendur þrotamanni viðgjaldþrotaskiptin og krafan ekki fengist greidd við skiptin sé fyrningu kröfunnarslitið gagnvart þrotamanni. Frá og með skiptalokum hefjist nýr tveggja árafyrningarfrestur. Hafi kröfunni hins vegar ekki verið lýst við skiptin gildiengu að síður sami fyrningarfrestur um slíka kröfu, að því gefnu að húnfyrnist ekki á skemmri tíma. Samkvæmt 3. mgr. sömu lagagreinar verði fyrningulýstra krafna í þrotabúið því aðeins slitið á ný með því að kröfuhafi höfði innanfyrningarfrests mál á hendur þrotamanni og fái dóm um viðurkenningu áfyrningarslitum kröfunnar gagnvart honum. Viðurkenningu á fyrningarslitumskuli því aðeins veita með dómi að kröfuhafi sýni annars vegar fram á það aðhann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu og hins vegar að líkurmegi telja á að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjum fyrningartíma, en aðgengnum slíkum dómi gilda almennar reglur um fyrningu kröfunnar. Samkvæmtþessu lagaákvæði séu tvö skilyrði fyrir því að hægt sé að fá dóm umviðurkenningu á fyrningarslitum, annars vegar að kröfuhafi sýni fram á það aðhann hafi sérstaka hagsmuni af því að slíta fyrningu og hins vegar að kröfuhafisýni fram á það að líkur séu á því að fullnusta geti fengist á kröfunni á nýjumfyrningartíma. Kröfuhafi þurfi að sýna fram á það að bæði skilyrðin séuuppfyllt til að fallast megi á viðurkenningu á fyrningarslitum. Ekki verðiséð að stefnandi hafi með málshöfðun sinni sýnt fram á að fyrrgreind skilyrði3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 séu uppfyllt fyrir þá kröfu sem hann sæki íþessu máli. Súheimild sem kröfuhafa sé veitt í 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 til að höfðamál á hendur þrotamanni til viðurkenningar á fyrningarslitum sé undantekningarákvæði,þ.e. undantekning frá þeirri meginreglu laganna að kröfur sem ekki fáistgreiddar við gjaldþrotaskipti fyrnist á tveimur árum frá skiptalokum. Undantekningarákvæðisem þessi beri samkvæmt almennum lögskýringarsjónarmiðum að skýra þröngt. Sáskilningur sé meðal annars staðfestur í athugasemdum með því lagafrumvarpisem síðar varð að lögum nr. 142/2010. Með lögum nr. 142/2010 hafi verið settalmenn regla um fyrningarfrest þeirra krafna sem lýst er í þrotabú og ekkifást greiddar við skiptin. Fyrningarfrestur þessara krafna sé sá sami ántillits til eðlis þeirra. Lögin geri almennt ekki ráð fyrir því að unnt sé aðslíta fyrningunni, hvort sem kröfunni hafi verið lýst eða ekki, innan þessatveggja ára frests nema í undantekningartilvikum. Íathugasemdum með fyrrgreindu lagafrumvarpi segi að með sérstökum hagsmunumkröfuhafa væri horft til þess af hvaða rót kröfurnar væru runnar. Í því sambandiværu höfð í huga tilvik eins og krafa á hendur þrotamanni sem hefði orðið tilmeð saknæmri eða ámælisverðri hegðun þrotamanns en þar sem þetta væri undantekningarákvæðiyrði að túlka þessa heimild þröngt. Í meðförum Alþingis kom þetta skilyrði,um sérstaka hagsmuni kröfuhafa af því að fá fyrningu slitið, til sérstakrarskoðunar. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar Alþingis vegnafrumvarpsins segi að nefndinni hafi borist fjölmargar ábendingar þess efnis aðekki væri nægilega skýrt í athugasemdum með frumvarpinu við hvað væri átt meðsérstökum hagsmunum. Bent hafi verið á að nota mætti til viðmiðunar að hvorkihafi verið stofnað til skuldarinnar á óheiðarlegan hátt né að niðurfellingingæti talist óhófleg þegar litið er til annarra skuldara eða hagsmuna almenningsalmennt. Viðmiðin gætu þannig átt við um kröfur sem óhæfilegt væri gagnvart öðrumskuldurum eða samfélaginu að veita skamman fyrningarfrest. Í því sambandihafi verið nefndar í dæmaskyni kröfur sem hefðu orðið til vegna óhóflegrarneyslu og fjárráða vegna óhæfilegra arðgreiðslna eða kaupauka og annarraslíkra ósiðlegra athafna án þess þó að það hafi verið ámælisvert að taka lániðmiðað við þau fjárráð sem viðkomandi hafði. Meirihluti allsherjarnefndarAlþingis hafi talið að dómstólar ættu að líta til þessara sjónarmiða þegarlagt yrði mat á það hvort undanþágan ætti við eða ekki. Ífyrrgreindu nefndaráliti segi einnig að nefndin hafi skoðað það sérstaklegahvort leggja ætti til að tveggja ára fyrningarfresturinn næði ekki tilákveðinna krafna eins og meðal annars væri gert í lögum nr. 101/2010, umgreiðsluaðlögun, þannig að ekki þyrfti að leita til dómstóla til að rjúfafyrningu þeirra með tilheyrandi kostnaði. Nefndin skoðaði í því sambandisérstaklega þær kröfur sem greiðsluaðlögun tekur ekki til. Það var niðurstaðanefndarinnar að ekki væri ástæða til að undanþiggja ákveðnar kröfur þeimalmenna fyrningarfresti sem fram kæmi í frumvarpinu. Nefndin taldi hins vegarað dómstólum bæri, við mat á því hvort viðurkenna bæri fyrningarslit, meðalannars að líta til rétthæðar krafna við gjaldþrotaskipti. Kröfurstefnanda vegna námslána séu undanþegnar lögum nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun,sbr. g-lið 3. gr. laganna, að öðru leyti en því að ákveða má við greiðsluaðlögunað afborganir af þeim og vextir falli niður á greiðsluaðlögunartíma. Ljóst séaf lögskýringargögnum með lögum nr. 142/2010 að löggjafinn taldi ekki ástæðutil að undanskilja lán stefnanda þeim tveggja ára fyrningarfresti sem kveðið erá um í 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Þvert á móti verði ekki annað ráðiðaf lagaákvæðinu sjálfu og lögskýringargögnum en að lán stefnanda falli ekkiundir þá sérstöku hagsmuni sem þurfi að vera fyrir hendi til að fallast megi áviðurkenningu á fyrningarslitum samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991.Eitthvað annað og meira þurfi til að koma í því sambandi en lögbundið hlutverkstefnanda eða fjármögnun, vaxtakjör eða endurgreiðsluákvæði lána stefnanda. Stefndabendir einnig á að það sé skilyrði samkvæmt 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991,sbr. lög nr. 142/2010, fyrir viðurkenningu á fyrningarslitum, að kröfuhafi, stefnandií þessu tilviki, sýni fram á að líkur séu til þess að krafa hans fáist greidd ánýjum fyrningartíma. Á stefnanda hvíli sönnunarbyrðin fyrir þessum líkum og meðþví sé ekki átt við að hann fái einhvern hluta kröfunnar greiddan heldur séátt við alla kröfuna eða meirihluta hennar. Stefnda, sem hafi tvö börn á framfærisínu, hafi lágar tekjur og ekkert bendi til þess að hún geti greitt kröfuna ánýjum fyrningartíma. Stefnda hafi ekki náð að ljúka námi sínu í leikskólakennarafræðumog hafi auk þess strítt við veikindi á umliðnum árum. Stefnandi hafi ekkertlagt fram til stuðnings því að þessu skilyrði sé fullnægt nema órökstuddarfullyrðingar í þá veru að stefnda muni geta greitt skuldina þegar hún hafilokið námi sínu. Ekkiverði séð að röksemdir stefnanda varðandi hlutverk hans, vaxtakjör og endurgreiðslutímalána skapi honum einhverja þá sérstöðu sem valdi því að hann hafi sérstakahagsmuni umfram aðrar lánastofnanir eða kröfuhafa sem leiði til þess að undantekningarákvæði3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 varðandi fyrningarslit eigi við um kröfurstefnanda. Meðvísan til alls þess sem rakið hefur verið telur stefnda að hafna beri öllumkröfum stefnanda í málinu og sýkna hana af þeim. Stefndakrefst málskostnaðar úr hendi stefnanda, að viðbættum virðisaukaskatti, einsog þetta mál væri eigi gjafsóknarmál. Stefnda krefst þess jafnframt að henniverði dæmdur gjafsóknarkostnaður, samkvæmt 127. gr. laga nr. 91/1991, úrhendi ríkissjóðs, að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndabyggir kröfu sínar fyrst og fremst á ákvæðum laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti,einkum 72.-74., 155. og 165. gr. laganna, sbr. lög nr. 142/2010. Jafnframtvísar hún til laga nr. 21/1992, um Lánasjóð íslenskra námsmanna, svo og tillaga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa hennar um málskostnað byggist áákvæðum 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa umgjafsóknarkostnað styðst við ákvæði 127. gr. sömu laga. Krafa umvirðisaukaskatt á málflutningsþóknun lögmanns stefndu byggist á lögum nr.50/1988, um virðisaukaskatt. Þar eða stefnda er ekki virðisaukaskattsskyldsé henni nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt úr hendi stefnanda.Niðurstaða Íþessu máli þarf stefnandi, Lánasjóður íslenskra námsmanna, að sýna fram á aðhann uppfylli það skilyrði 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1992, um gjaldþrotaskiptio.fl., sbr. lög nr. 142/2010, að hafa sérstaka hagsmuni af því að rofin séfyrning þeirrar kröfu sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti á búi stefndu enfékkst ekki greidd. Tilstuðnings því að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að rjúfa fyrningu kröfunnarvísar stefnandi annars vegar til hlutverks síns og eðlis þeirra lána sem hannveitir og hins vegar til þess að stefnda hafi ekki leitað annarra úrræða til aðleysa úr fjárhagsvanda sínum, svo sem greiðsluaðlögunar, áður en hún óskaðigjaldþrotaskipta á búi sínu. Skiptumá búi stefndu lauk 31. maí 2013. Stefna málsins var birt 27. maí 2015 og þvívar málið höfðað áður en tvö ár voru liðin frá skiptalokum og þar með innannýja tveggja ára fyrningarfrestsins. Stefnandi byggir,eins og áður segir, á því að hann hafi sérstaka hagsmuni af því að rjúfafyrningu kröfu sinnar á hendur stefndu á þeim grundvelli að hún hafi straxóskað gjaldþrotaskipta á búi sínu í stað þess að leita fyrst annarra úrræða.Stefnda hafi ekki sótt formlega um greiðsluaðlögun og því ekki látið reyna áþað úrræði. Hefði hún gert það og náð samningi við kröfuhafa sína hefðinámslánið staðið utan við samninginn, sbr. g-lið 1. mgr. 3. gr. laga nr. 101/2010,um greiðsluaðlögun einstaklinga. Stefnandi hefði því fengið það endurgreittmeð tíð og tíma, þegar stefnda hefði lokið námi sínu. Þetta úrræði hafi henniborið að sækja um áður en hún óskaði gjaldþrotaskipta. Stefndahafði fengið greitt út námslán, í maí 2011, einu og hálfu ári áður en húnóskaði gjaldþrotaskipta og skuldabréfið var enn opið fyrir frekari lánveitingu.Stefndu bar ekki að hefja afborganir af láninu fyrr en árið 2017 miðað við þááætlun hennar að ljúka meistaranámi í leikskólafræðum árið 2015. Að matistefnanda er námslánið sem hann veitti stefndu því ekki orsök fjárhagsvandahennar. Stefndarekur fjárhagsvanda sinn til þess þegar sambúð hennar og föður eldra barnshennar lauk áratug áður en hún bað um gjaldþrotaskiptin. Hún kvaðst þá hafasetið uppi með ýmsar skuldir. Þar á meðal hafi hún ábyrgst skuldabréf sem hannhefði gefið út vegna ógreiddrar húsaleigu. Þrátt fyrir nokkurn árangur af þvíað semja við kröfuhafa hafi hún mætt óyfirstíganlegri fyrirstöðu við að násamningum um greiðslu þessarar skuldar, einkum vegna þvergirðings hjá þeim seminnheimti fyrir kröfuhafann. Stefnandihafði því glímt við fjárhagsvanda í a.m.k. átta ár þegar hún fékk námslániðhjá stefnanda. Því má fallast á það með stefnanda að það hafi ekki verið námslániðsem íþyngdi henni enda var ekki komið að gjalddaga þess og hefði fyrstagreiðsla af því ekki fallið í gjalddaga, miðað við ráðgerð námslok stefndu,fyrr en 2017, ríflega fjórum árum eftir að hún óskaði gjaldþrotaskipta. Stefnandi lagðiáherslu á það við aðalmeðferð að víða í lögskýringargögnum kæmi fram aðgjaldþrotaskipti ættu að vera algert neyðarúrræði þegar allt annað hefði veriðreynt en ekki dugað til. Stefnda hefði ekki verið í slíkri neyð sem vísað sétil í lögskýringargögnum þegar hún óskaði skipta á búi sínu. Enguað síður verður því ekki haggað að héraðsdómur tók bú stefndu til gjaldþrotaskipta14. febrúar 2013. Því verður að ganga út frá því að stefnda hafi þá uppfylltöll skilyrði laganna fyrir því að það yrði gert. Þar eð því hefur ekki veriðhnekkt að hún hafi uppfyllt skilyrði 1. mgr. 64. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., þegar hún óskaði gjaldþrotaskipta á búi sínu verðurekki fallist á að nokkuð það við gjaldþrotaskipti hennar sé þess eðlis aðstefnandi verði talinn af þeim sökum hafa sérstaka hagsmuni af því að rjúfafyrningu kröfu sinnar. Ekki hefur heldur verið sýnt fram á að skuldir stefndu,aðrar en námslánið, stafi af öðru en því að halda heimili og framfleyta fjölskyldu. Til grundvallar kröfusinni um rof fyrningar vísar stefnandi þó sérstaklega til hlutverks síns,eðlis lána sinna og endurgreiðslukjara. Eins og farið var yfir í lýsingu málavaxtaer stefnanda skylt að veita lán hverjum þeim sem stundar lánshæft nám. Slík láneru veitt á mun hagstæðari kjörum en nokkur önnur lán. Þau eru niðurgreidd afríkissjóði því þau bera einungis 1% vexti þótt þau lán, sem sjóðurinn tekur tilþess að geta veitt námslánin, beri allt að 4-6% vexti. Endurgreiðslanámslána hefst ekki fyrr en að liðnum tveimur árum frá námslokum. Afborganirtaka einvörðungu mið af tekjum lántaka, 3,75% af tekjum næstliðins árs, enekki því hversu hátt lán hann tók. Standisérstaklega illa á hjá lánþega, og hann uppfyllir skráð, hlutlæg skilyrði, erstjórn sjóðsins skylt að veita honum undanþágu frá greiðslu afborgana ogfresta afborgunum hans. Falli lánþegi frá er námslánið afskrifað burtséð fráþví hversu hár höfuðstóll er þá enn ógreiddur. Lánið er samkvæmt öllu þessuekki veitt á viðskiptalegum forsendum eða í gróðaskyni heldur er þaðfélagslegt úrræði í almannaþágu. Um53% af fjármögnun stefnanda byggjast á endurgreiðslu námslána og er honum þvímikilvægt að innheimta þau með sem minnstum afföllum. Sjóðurinn þarf að greiðajafnt og þétt af þeim lánum sem hann tekur. Vegna margvíslegra heimilda lántakatil þess að fresta greiðslum, svo og þar eð endurgreiðsla ræðst af tekjum greiðenda,berast stefnanda endurgreiðslur námslána ekki jafnt og þétt heldursveiflukennt. Stefnandihefur ekki nein úrræði til þess að mæta afföllum af endurgreiðslum því hanngetur ekki og má ekki reikna mögulegt tap útlána inn í vaxtakjör sín eins og sásem veitir lán á frjálsum markaði. Þaðsem ekki fæst greitt verður greitt af öllum almenningi, einnig öðrum sem hafatekið námslán en ekki óskað gjaldþrotaskipta á búi sínu. Stefnandiþarf jafnframt að gæta jafnræðis við innheimtu lána enda er hann bundinn bæðiaf jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar og jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Honumer því skylt að láta reyna á innheimtu gagnvart öllum lánþegum. Tilþess má einnig líta að í lögum nr. 101/2010, um greiðsluaðlögun einstaklinga,er lánum stefnanda veitt sú sérstaða að þau falla ekki niður eins og lán fráöðrum lánveitendum, hvorki í heild né hluta, við gerð samnings um greiðsluaðlögun.Þvert á móti standa þau utan við slíkan samning eins og skattar og meðlag. Hléer gert á endurgreiðslu námslána þann árafjölda sem lánþeginn greiðir samkvæmtgreiðsluaðlögunarsamningnum og á þeim tíma falla hvorki á þau vextir névanskilagjöld. Að liðnum greiðsluaðlögunartíma hefst endurgreiðsla námslánaá ný. Stefnandi byggir málsitt, eins og áður segir, á því að hann uppfylli skilyrði ákvæðis 3. mgr. 165.gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og hafi sérstaka hagsmuni afþví að rjúfa fyrningu kröfu sinnar. Við aðalmeðferð vísaði hann til ákvæðastjórnarskrárinnar, sérstaklega 2. gr. um þrískiptingu ríkisvaldsins, 27.gr. um birtingu laga og 65. gr. um jafnræði en einkum og sér í lagi til 72.gr., um friðhelgi eignarréttar. Stefnandivísaði til þess að dómstóll geti ekki túlkað óljósa lagareglu þannig að hannsetji lögbundin viðmið. Með því væri hann kominn inn á verksvið löggjafans,Alþingis, og bryti gegn reglunni um þrískiptingu ríkisvaldsins. Með því værieinnig brotið gegn þeirri reglu að almenningur eigi að geta lesið skýrarréttarreglur út úr texta laganna í stað þess að þær væru búnar til eftirhendinni í hverju máli sérstaklega. Enn fremur væri með því brotið gegnmeginreglunni um jafnræði því erfitt sé að tryggja jafna stöðu allra fyrirlögunum þegar regla sé mótuð í einstökum dómsmálum. Hannáréttaði einnig að með því að taka af kröfuhafa þann rétt hans að halda kröfusinni lifandi væri eignarréttur hans skertur. Ekki hvað síst væri alvarlegt aðþessi eignaskerðing hafi afturvirk áhrif því hún taki til krafna semstofnuðust löngu áður en lög nr. 142/2010 voru sett. Þóttstefnandi sjái ýmsa annmarka á ákvæðinu byggði hann ekki á því að víkja bæriþví til hliðar fyrir þá sök að það væri andstætt stjórnarskrá, heldur lagðihann einkum áherslu á að nýta bæri efnisinntak 72. gr. stjórnarskrárinnar semlögskýringargagn þegar hugtakið „sérstakir hagsmunir“ í 3. mgr. 165. gr.væri túlkað eða skýrt. Þaðer afdráttarlaust markmið laga nr. 142/2010, sem breyttu 165. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að losa gjaldþrota fólk undan sérhverrifjárhagslegri skuldbindingu sinni, með þeirri margnefndu undantekningu þó, aðgeti kröfuhafi sýnt fram á sérstaka hagsmuni skal dómstóll veita honum heimildtil að halda á lífi kröfu sinni á hendur gjaldþrota manni. Vissulegamá fallast á það með stefnanda að lán hans njóti mikillar sérstöðu meðal lánaog að þau hafi mikla samfélagslega þýðingu. Það er einnig vafalaust að hannverði fyrir miklu fjárhagslegu áfalli þegar hann fær ekki endurgreidd námslánþeirra greiðenda sem óska gjaldþrotaskipta á búi sínu og að hann sé að ýmsuleyti verr í stakk búinn en aðrir lánveitendur til að bregðast við því áfalli,svo og að það áfall verði ekki lagt á herðar annarra en almennings. Eignaskerðinginsem ákvæðið veldur er almenn því hún tekur til allra kröfuhafa. Hún mun þóvafalaust koma misjafnlega niður á lánveitendum. Þegar litið er til allraþeirra fjölmörgu en ólíku kröfuhafa sem hafa misst og munu missa spón úr askisínum vegna gjaldþrotaskipta einstaklinga þykir þó ljóst að skerðingin munibitna hlutfallslega miklu harðar á kröfuhöfum sem lána fáum eða eiga af öðrumsökum kröfu á hendur fáum en jafnvel hærri fjárhæðir hjá hverjum en stefnandigerir. Hlutfallslega verst og ósanngjarnast mun hún þó væntanlega bitna áþeim einstaklingum, og hugsanlega lögaðilum, sem eiga einstaklingsbundnariog sérstæðari kröfu á hendur gjaldþrota manni en þeir sem lána stórum hópi. Íþessum heildarsamanburði, þegar jafnframt er horft til þess markmiðs löggjafansað losa fólk undan skuldum sínum, verður ekki talið, þrátt fyrir sérstöðu stefnandasem lánastofnunar og þrátt fyrir sérstakt eðli þeirra lána sem hann veitir, aðþessi skerðing bitni svo einstaklega hart á honum umfram aðra sem lánajafnfjölmennum hópi að hann verði talinn hafa sérstakra hagsmuna að gæta ískilningi 3. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991. Af þessum sökum verður að hafnakröfu stefnanda. Þar eð því hefurverið hafnað að stefnandi hafi sýnt fram á sérstaka hagsmuni sína af því aðrjúfa fyrningu þeirrar kröfu sem hann lýsti við gjaldþrotaskipti á búi stefnduþarf ekki að taka afstöðu til þess hvort stefnda gæti greitt árlega 3,75% af tekjumsínum til að endurgreiða lánið. Vegna þessararniðurstöðu, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað sem þykir,að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðinn 800.000 kr. Stefnduvar, með bréfi innanríkisráðuneytisins 1. september 2015, veitt gjafsókn tilþess að grípa til varna í þessu máli. Af þeim sökum verður stefnandi dæmdur tilþess að greiða ofangreinda fjárhæð í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu,þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Björns Jóhannessonar hrl.,greiðist úr ríkissjóði. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm.D Ó M s o r ð Stefnda,Guðrún Ósk Ásmundsdóttir, er sýkn af kröfu stefnanda, Lánasjóðs íslenskranámsmanna. Stefnandigreiði 800.000 kr. í málskostnað, sem renni í ríkissjóð. Málskostnaðurstefndu og málflutningsþóknun lögmanns hennar, Björns Jóhannessonar hrl.,800.000 kr., greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 384/2005 | Ríkisstarfsmenn Uppsögn Áminning Skaðabætur Gjafsókn | R starfaði á sambýli fatlaðra á Blönduósi þegar honum var sagt upp starfinu 1998. Var ástæða uppsagnarinnar ágreiningur, sem reis vegna afskipta hans af umsókn manns um starf á sambýlinu, en R var talinn hafa gerst brotlegur í starfi með framgöngu sinni. Þá var þar enn fremur vísað til tveggja áminninga, sem hann hafði fengið árið 1997, vegna atvika er vörðuðu útreikning launa. Talið var að á það hefði skort að fyrirmælum 44. gr. laga nr. 70/1996, sbr. 21. gr. sömu laga, hefði verið fylgt áður en R var sagt upp þar sem áminningarnar frá 1997 voru veittar af tilefni, sem var óskylt þeim ástæðum, sem uppsögnin studdist við. Þá var meðferð málsins talin stangast á við andmælareglu 13. gr. laga nr. 37/1993. Áminningarnar voru enn fremur felldar úr gildi þar sem R hafði ekki verið veitt færi á að tala máli sínu áður en þær voru veittar. Þar sem ákvörðun um uppsögn var ekki tekin með lögmætum hætti átti R rétt á skaðabótum. Við ákvörðun bóta var meðal annars tekið tillit til þess að hann varð offari í framgöngu sinni, þegar hann leitaðist við að hindra ráðningu mannsins, sem leiddi til samskiptavanda á vinnustaðnum. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. ágúst 2005 og krefst þess aðallega að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 26.271.670 krónur með vöxtum samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. desember 1998 til 1. júlí 2001 og II. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 14. nóvember 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann 23.187.415 króna með vöxtum eins og í aðalkröfu. Þá krefst hann að staðfest verði ákvæði héraðsdóms um að áminningar, sem honum voru veittar 30. maí 1997 og 20. júní sama ár, verði felldar úr gildi. Aðaláfrýjandi krefst loks málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 26. október 2005. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, til vara að bótafjárhæð samkvæmt héraðsdómi verði lækkuð, en að því frágengnu að stefnukrafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum látinn falla niður. I. Með samningi 15. ágúst 1996 var aðaláfrýjandi ráðinn starfsmaður á sambýli fatlaðra á Blönduósi þar til honum var sagt upp starfinu 7. október 1998. Í uppsagnarbréfi var tekið fram að ekki væri óskað eftir frekara vinnuframlagi aðaláfrýjanda og að hann skyldi þegar láta af störfum. Voru honum greidd laun út uppsagnarfrest til 15. desember 1998. Ástæða uppsagnarinnar var ágreiningur, sem reis vegna afskipta aðaláfrýjanda af umsókn manns um starf á sambýlinu. Lauk deilunni með því að aðaláfrýjanda var sagt upp vegna brota í starfi, sem yfirmenn hans töldu að hann hafi gerst sekur um. Á árinu 1997 hafði honum tvívegis verið veitt áminning vegna atvika, sem vörðuðu útreikning launa starfsmanna sambýlisins. Um málavexti og málsástæður aðilanna vísast að öðru leyti til ítarlegrar umfjöllunar í héraðsdómi. II. Af hálfu aðaláfrýjanda er haldið fram að áðurnefndar áminningar hafi verið veittar af tilefni, sem var alls óskylt þeim atvikum, sem urðu um haustið 1998 og leiddu til starfsloka hans. Af þeim sökum hafi áminningarnar hvað sem öðru líður ekki getað orðið grundvöllur fyrrnefndrar uppsagnar, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Á þetta var fallist í héraðsdómi. Verður sú niðurstaða staðfest með vísan til forsendna hans. Aðaláfrýjandi krefst þess jafnframt að áminningarnar verði felldar úr gildi, en þær hafi verið ólögmætar bæði að því er varðar form og efni. Óumdeilt er að honum var ekki veitt færi á að tala máli sínu áður en þær voru veittar svo sem þó var skylt, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Verður niðurstaða héraðsdóms um að fella áminningarnar úr gildi því staðfest. Reynir þá ekki sérstaklega á hvort þeim hafi einnig verið áfátt að efni til svo sem aðaláfrýjandi heldur fram. Við uppsögn aðaláfrýjanda úr starfi 7. október 1998 var ekki gætt ákvæða 1. mgr. 44. gr., sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996, og honum ekki gefinn kostur á að tjá sig áður en ákvörðun um uppsögn var tekin, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hún var því ekki tekin með lögmætum hætti og á aðaláfrýjandi rétt á bótum vegna tjóns, sem hann hefur orðið fyrir af þeim sökum. Verður fjárhæð þeirra ákveðin í ljósi dómvenju með tilliti til allra aðstæðna, þar á meðal að aðaláfrýjanda voru greidd laun á umsömdum uppsagnarfresti. Áður var getið ástæðu uppsagnar aðaláfrýjanda, sem tengdist umsókn manns um starf á sambýlinu þar sem hann hafði starfað áður og grunsemdum hins fyrrnefnda um að maðurinn hafi þá gerst sekur um brot í starfi. Athugun yfirmanna stofnunarinnar leiddi ekkert í ljós, sem stutt gat staðhæfingar aðaláfrýjanda. Engu að síður hélt hann ásökunum sínum til streitu í viðleitni til að hindra ráðningu mannsins auk þess að rjúfa trúnað um viðkvæmt málefni, svo sem rakið er í héraðsdómi. Við ákvörðun bóta verður þannig einnig litið til þess að aðaláfrýjandi varð offari í framgöngu sinni í málinu, sem leiddi til samskiptavanda milli hans annars vegar og yfirmanna og annarra starfsmanna sambýlisins hins vegar. Að virtum öllum atvikum í málinu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um bótafjárhæð handa aðaláfrýjanda og að hafna jafnframt sérstakri kröfu hans um miskabætur. Verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiða bótafjárhæðina með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði og að því gættu að vextir, sem féllu til meira en fjórum árum fyrir höfðun málsins, eru fyrndir. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður hans fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Raimund Bernhard Brockmeyer Urbschat, 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 13. október 2000 til 1. júlí 2001 og 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 14. nóvember 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um að áminningar, sem aðaláfrýjanda voru veittar 30. maí 1997 og 20. júní sama ár, séu felldar úr gildi skal vera óraskað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda skal vera óraskað. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 3. maí sl., var höfðað 13. október 2004 af Raimund B. Brockmeyer Urbschat, Litla Búrfelli, Blönduósi, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða 26.271.670 krónur auk vaxta samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. desember 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt II. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 14. nóvember 2004, en ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 23.187.415 krónur auk vaxta og dráttarvaxta eins og í aðalkröfu. Þá er þess krafist að þær ætluðu áminningar sem stefnanda voru veittar 30. maí og 20. júní 1997 verði dæmdar ólögmætar, bæði hvað varðar form og efni, og þær felldar úr gildi. Krafist er málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 19. desember 2002. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði látinn falla niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi starfaði við sambýli fatlaðra á Blönduósi frá miðjum ágúst 1996 þar til honum var sagt upp störfum 7. október 1998. Í uppsagnarbréfi þann dag kemur fram að laun verði greidd út uppsagnarfrest til 15. desember 1998, en ekki væri óskað eftir að stefnandi ynni þann tíma heldur léti af störfum frá og með móttöku uppsagnarbréfsins og gerði hann það. Stefnandi óskaði eftir rökstuðningi fyrir uppsögninni samkvæmt 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 með bréfi 12. október 1998. Í rökstuðningi Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra Norðurlandi vestra 20. sama mánaðar segir meðal annars að með ógætilegum yfirlýsingum og ásökunum á samstarfsmann eða -menn og með því að gefa í skyn að starfsemi á sambýlinu sé saknæm án þess að geta rökstutt það hafi stefnandi varpað rýrð á starfsemina, samstarfsfólk og yfirmenn. Viðræður við aðstandendur meðan athugun á málinu fór fram séu í hæsta máta ámælisverðar og bæði brot á þeim trúnaði sem um hafi verið rætt á fundi 29. september að gilti um málið meðan það væri í athugun og um leið brot á fyrirmælum yfirboðara. Stefnandi hafi brotið gegn þagnarskyldu samkvæmt 18. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins með því að ræða við starfsmenn svæðisskrifstofu á öðrum sambýlum og við utanaðkomandi einstaklinga um málið. Einnig hafi stefnandi sýnt af sér vankunnáttu samkvæmt 21. gr. sömu laga með því að ræða við foreldra um sakargiftir, sem stefnandi hafi borið á annan starfsmann sambýlisins, áður en þær hefðu verið kannaðar. Stefnandi hafi unnið að „rannsókn” á meintum ávirðingum án samráðs við yfirmenn. Trúnaðarbrestur hafi orðið milli stefnanda og yfirmanns hans og samstarfsmanna á sambýlinu, sem hafi alfarið hafnað ásökunum stefnanda, og hafi leitt til að fyrirsjáanlega yrði ekki um frekara samstarf milli stefnanda og þeirra að ræða. Þessar væru ástæður fyrir uppsögninni en stefnandi hefði áður fengið tvö áminningarbréf, dagsett 30. maí og 20. júní 1997, og einnig tvö önnur bréf varðandi starf stefnanda og með hvaða hætti honum bæri að sinna því vildi hann halda starfi. Í öðru þeirra, dagsettu 30. júní 1997, hafi verið bent á að áframhaldandi samstarfsörðugleikar vörðuðu uppsögn. Stefnandi telur uppsögnina ólögmæta og krefst skaðabóta vegna annmarka á henni. Stefnandi telur einnig að áminningarnar, sem honum voru veittar 30. maí og 20. júní 1997, hafi verið ólögmætar og því beri að fella þær úr gildi. Honum hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig áður en þessar ákvarðanir voru teknar og hafi því verið brotið á rétti hans til andmæla. Einnig hafi efnislegir annmarkar verið á ákvörðunum um að veita stefnanda áminningar, sem veittar hafi verið á röngum forsendum. Engin áminning hafi verið veitt áður en stefnanda var sagt upp, eins og skylt hafi verið að gera samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, en fyrri áminningar hafi ekkert gildi í þessu sambandi þar sem þær hafi verið veittar út af allt öðru. Af hálfu stefnda er því mótmælt að uppsögnin og áminningarnar hafi verið ólögmætar. Mótmælt er einnig að uppfyllt séu skilyrði bótaskyldu stefnda. Til vara er bótakröfum stefnanda mótmælt sem allt of háum, en forsendur sem stefnandi miði við í útreikningum á þeim eigi sér enga stoð í dómvenju. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að hann hafi starfað við sambýli fatlaðra á Blönduósi er atvik máls þessa hafi átt sér stað. Frá apríl 1997 til uppsagnardags hafi stefnandi einnig verið trúnaðarmaður starfsmanna á sambýlinu. Vegna starfa hans sem trúnaðarmanns hafi meðal annars komið upp ágreiningur milli hans og forstöðumanns sambýlisins vegna aðferðar forstöðumanns við að reikna út laun starfsmanna. Forstöðumaðurinn hafi ávallt viljað rúnna unnin brot úr klukkustund niður, t.d. þannig að starfsfólk sambýlisins færði 0,46875 klukkustund sem 0,46 klukkustund í stað 0,47. Hafi starfsmönnum verið uppálagt að færa vinnuskýrslur sínar með þeim hætti. Stefnandi hafi hins vegar talið eðlilegra að færa þær þannig að námundað væri upp á við, þar sem það ætti við, en ekki ávallt niður á við. Stefnandi hafi sjálfur fyllt út sína vinnuskýrslu þannig. Stefnandi hafi síðan fært tillögu sína með þessum leiðréttingum inn á leiðbeiningarskjal forstöðumannsins til starfsmanna og hafi hann afhent skjal með breytingartillögum sínum á fundi yfirmanna Svæðisskrifstofu og trúnaðarmanna af svæðinu og formanna verkalýðshreyfinga. Forstöðumaður sambýlisins hafi verið í sumarfríi meðan á þessu stóð. Vegna þessa hafi forstöðumaðurinn veitt stefnanda áminningu 30. maí 1997 og aftur 20. júní sama ár vegna þess að hann hafði skilaði inn vinnuskýrslu fyrir samstarfsmann sinn samkvæmt beiðni hans, þar sem tölur hafi verið námundaðar upp á við en ekki niður þar sem það hafi átt við. Auk þessara áminninga hafi framkvæmdastjóri svæðisskrifstofunnar skrifað stefnanda bréf 30. júlí sama ár, þar sem bent hafi verið á að fleiri áminningar yrðu ekki veittar að fengnum þessum tveimur áminningum og skortur á vilja og hæfni til samstarfs hlyti að valda starfslokum. Í bréfi framkvæmdastjóra svæðisskrifstofunnar 27. ágúst s.á. hafi þetta verið áréttað. Bæði þessi bréf lúti að framangreindum áminningum. Haustið 1998 hafi stefnandi talið sig hafa ástæðu til að ætla að fyrrverandi starfsmaður sambýlisins hefði beitt einn heimilismanna líkamlegu ofbeldi. Er viðkomandi hugðist sækja um starf á ný við sambýlið hafi stefnandi greint trúnaðarmanni fatlaðra fyrir Norðurland vestra og félagsráðgjafa, er starfaði á svæðisskrifstofu um málefna fatlaðra á Norðurlandi vestra, frá grunsemdum sínum. Framkvæmdastjóri svæðisskrifstofunnar hafi haldið fund með ýmsum aðilum 29. september sama ár og í kjölfar þess hafi hann hafið sjálfstæða athugun á því hvað hæft væri í grunsemdum stefnanda. Enn fremur hafi hann óskað eftir sjálfstæðri athugun trúnaðarmanns fatlaðra á málinu. Stefnandi hafi skrifað greinargerð 2. október s.á. vegna málsins þar sem hann reki þau atriði sem hann hafi talið að styddu fram komnar grunsemdir sínar. Niðurstaða athugunar þeirrar sem fram fór hafi verið sú að ásakanir stefnanda væru tilhæfulausar. Framkvæmdastjórinn hafi afhent stefnanda uppsagnarbréf 7. október s.á. og gert honum að láta af störfum þá þegar. Stefnandi hafi óskað eftir rökstuðningi fyrir uppsögninni með bréfi 12. október s.á. Í rökstuðningi framkvæmdastjórans 20. október s.á. komi m.a. fram að stefnandi hefði varpað rýrð á starfsemi sambýlisins, samstarfsfólk og yfirmenn með ásökunum sínum. Þá hafi það verið í hæsta máta ámælisvert og brot á trúnaði að ræða við aðstandendur viðkomandi heimilismanns á meðan málið væri í athugun. Framkvæmdastjórinn hafi talið framangreint ærna ástæðu fyrir uppsögn stefnanda, en auk þess vísað til tveggja áminningarbréfa, sem stefnandi hefði móttekið árið áður, og tveggja annarra bréfa sem honum hefðu verið send og vörðuðu það með hvaða hætti honum bæri að sinna starfi sínu. Í öðru þeirra hafi verið bent á að áframhaldandi samstarfsörðugleikar vörðuðu uppsögn. Stefnandi hafi ritað félagsmálaráðuneytinu bréf 7. nóvember 1998 þar sem uppsagnarbréfi og rökstuðningi svæðisskrifstofunnar hafi verið mótmælt. Hann hafi gert ítarlega grein fyrir afstöðu sinni og talið uppsögnina og áminningarnar á árinu 1997 ólögmætar. Ráðuneytið hafi óskað eftir skýringum framkvæmdastjóra svæðisskrifstofunnar vegna erindis stefnanda. Í svarbréfi framkvæmdastjórans 19. nóvember 1998 komi fram frekari skýringar á því að stefnanda var sagt upp störfum. Þar segi meðal annars að stefnandi hefði haldið áfram dylgjum sínum án þess að virðast gera sér grein fyrir alvarleika málsins og án þess að geta rökstutt þær. Þar sem ljóst hafi verið að vakað hafi fyrir stefnanda að hindra með öllum ráðum að hinn fyrrverandi starfsmaður yrði ráðinn, án þess að geta rökstutt málatilbúnað sinn með öðru en dylgjum, hafi að mati framkvæmdastjóra ekki verið um annað að ræða en víkja stefnanda úr starfi. Stefnandi hafi ritað félagsmálaráðuneytinu í annað sinn 17. janúar 1999 og kært formlega uppsögnina með vísan til 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hann hafi talið ákvörðun svæðisskrifstofunnar bæði haldna formlegum og efnislegum annmörkum. Tilskildar leiðbeiningar hefðu ekki fylgt við birtingu ákvörðunarinnar, sbr. 20. gr. stjórnsýslulaga. Þá hafi hann gert athugasemdir við orðalag rökstuðningsins og enn fremur að í honum sé vísað til atvika sem gerst hefðu eftir að uppsögnin átti sér stað. Hann hefði ekki sýnt af sér vankunnáttu í starfi. Í bréfi ráðuneytisins til stefnanda 18. mars 1999 komi fram að trúnaðarbrestur milli stefnanda og annarra starfsmanna á sambýlinu og svæðisskrifstofu og svæðisráðs hefði verið ástæða uppsagnar hans. Ráðuneytið hefði í fyrsta lagi vísað til þeirra aðferða sem stefnandi hafi viðhaft við að kanna launaútreikning forstöðumanns á sambýlinu á árinu 1997, sem hefðu leitt til þess að stefnanda voru veittar áminningar 30. maí og 20. júní 1997. Í öðru lagi hafi ráðuneytið vísað til hins alvarlega áburðar stefnanda haustið 1998 um meint ofbeldi ákveðins starfsmanns á sambýlinu gagnvart tilteknum heimilismönnum þess, en rannsóknir sem gerðar hefðu verið hefðu ekki reist stoðir undir áburð hans eða gefið tilefni til frekari aðgerða. Í framhaldi af þessum atburðum hafi stefnanda verið sagt upp. Þá hafi ráðuneytið talið að málið hefði verið kannað með eðlilegum hætti innan stjórnsýslunnar og sjónarmið beggja aðila hefðu komið fram. Stefnandi hefði ekki komið til réttra aðila þeim ávirðingum sem hann hafi haft í frammi um meint ofbeldi starfsmanns sambýlisins gagnvart fötluðum heimilismönnum þrátt fyrir alvarlegar ásakanir. Að lokum hafi ráðuneytið tekið fram að mikilvægur liður í faglegri þjónustu við fatlaða heimilismenn væri að þar ríkti friður manna á milli, góður starfsandi og að fullur trúnaður ríkti á milli starfsmanna sambýlisins innbyrðis. Einnig að fullur trúnaður ríkti milli starfsmanna og eftirlitsaðila málaflokksins á svæðinu. Skortur á vilja eða hæfni til samstarfs meðal starfsmanna, sem leiddi til trúnaðarbrests og óróa á svo viðkvæmum og sérstökum vinnustað, bitnaði óhjákvæmilega á þjónustunni við fatlaða og gæti því ekki viðgengist. Með hliðsjón af framangreindu hafi ráðuneytið ekki gert efnislega athugasemd við uppsögn stefnanda og ekki talið grundvöll fyrir því að hann gæti snúið aftur til starfa á sambýlinu. Stefnandi hafi leitað til umboðsmanns Alþingis 14. nóvember 1999 og kvartað yfir meðferð félagsmálaráðuneytisins á stjórnsýslukærum til ráðuneytisins. Kærur hans hafi annars vegar lotið að uppsögn hans úr starfi og hins vegar að meðferð réttargæslumáls vegna athugasemda hans um meint harðræði gagnvart heimilismanni á sambýlinu. Umboðsmaður hafi lokið málinu 27. febrúar 2001 með þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið leyst úr stjórnsýslukæru stefnanda vegna uppsagnar hans úr starfi í samræmi við lög þar sem ráðuneytið hafi ekki úrskurðað um lögmæti ákvörðunarinnar samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 og VII. kafla stjórnsýslulaga. Þá hafi umboðsmaður komist að þeirri niðurstöðu að staðhæfing í bréfi ráðuneytisins 18. mars 1999 til stefnanda, um að hann hafi ekki leitað til réttra aðila með erindi um að hann teldi að einn heimilismanna sambýlisins hefði sætt harðræði af hálfu fyrrverandi starfsmanns sambýlisins, samrýmdist ekki 37. gr. laga nr. 59/1992 um málefni fatlaðra. Í ljósi niðurstöðunnar hafi umboðsmaður beint þeim tilmælum til félagsmálaráðuneytisins að það tæki mál stefnanda fyrir á ný kæmi fram ósk frá honum um það og tæki þá mið af þeim sjónarmiðum sem fram kæmu í álitinu. Með bréfi 26. júní 2001 hafi stefnandi óskað eftir því að félagsmálaráðuneytið tæki mál hans fyrir að nýju og hafi félagsmálaráðuneytið úrskurðað í málinu 6. febrúar 2002. Niðurstaða ráðuneytisins hafi verið sú að Svæðisskrifstofa málefna fatlaðra á Norðurlandi vestra hafi ekki gætt ákvæða 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996 um andmælarétt, sbr. reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um málsmeðferð er tekin var ákvörðun um uppsögn stefnanda úr starfi 7. október 1998. Á grundvelli þessarar niðurstöðu telji stefnandi sig eiga bótarétt á hendur stefnda vegna þeirra réttindabrota sem hann hafi sætt vegna uppsagnar úr starfi hjá Svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra. Einnig telji stefnandi áminningarnar frá 30. maí og 20. júní 1997 ólögmætar, bæði að formi og efni. Um ráðningarsamband málsaðila hafi gilt lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en uppsögnin hafi þurft að uppfylla skilyrði laganna til að hún gæti talist gild. Í 43. gr. laganna sé forstöðumanni stofnunar heimilað að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir sé mælt í ráðningarsamningi. Í 1. mgr. 44. gr. segi að skylt sé að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, áður en honum er sagt upp störfum, eigi uppsögn rætur að rekja til ástæðna sem þar eru greindar. Áminning sé stjórnvaldsákvörðun og fari um hana eftir almennum sjónarmiðum stjórnsýsluréttar auk þeirra málsmeðferðarreglna, sem fram komi í lögum nr. 70/1996, sbr. 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga og bein fyrirmæli 21. gr. laga nr. 70/1996 beri að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um fyrirhugaða áminningu og einstaka efnisþætti hennar, ef það er unnt. Til þess að andmælaréttur aðila verði virkur verði auk þess að vekja athygli aðila á því að mál hans sé til meðferðar, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Að öðrum kosti geti starfsmaður ekki gætt lögmætra hagsmuna sinna. Stefnanda hafi ekki verið tilkynnt um fyrirhugaða uppsögn og ástæður hennar áður en honum var afhent uppsagnarbréfið 7. október 1998. Honum hafi verið afhent það formálalaust og án þess að honum hafi verið veitt tækifæri til að tjá sig um ástæður uppsagnarinnar. Við uppsögnina sjálfa hafi því ekki verið gætt formsatriða 44. gr., sbr. 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, sbr. úrskurður félagsmálaráðuneytisins frá 6. febrúar 2002. Í rökstuðningi stefnda fyrir uppsögninni sé m.a. vísað til áminninga vegna óskyldra brota, en stefndi hefði þegar bætt úr þeirri háttsemi. Einnig sé stuðst við að stefnandi hafi brotið reglur með því að tilkynna trúnaðarmanni á svæðinu um grunsemdir sínar um að fyrrum starfsmaður hefði beitt vistmann líkamlegu ofbeldi, en umboðsmaður Alþingis hafi staðfest að stefnandi hafi borið sig rétt að með því að fara þá leið með tilkynningu sína. Þá sé vísað til samskipta stefnanda við fjölskyldu og forsvarsmenn þess vistmanns sem stefnandi hafi talið að brotið hafi verið gegn, en þau samskipti hafi átt sér stað eftir uppsögnina. Stefnandi mótmæli því að hann hafi brotið gegn reglum um þagnarskyldu eða brotið trúnað. Þannig hafi engin rök verið fyrir uppsögninni og hún því ólögmæt. Að auki hefði þurft að áminna stefnanda sérstaklega áður en til hennar kom. Í þessu sambandi verði einnig að hafa í huga að stefnandi hafi verið trúnaðarmaður starfsmanna frá apríl 1997 til uppsagnardags, en trúnaðarmenn njóti almennt sérstakrar verndar í starfi samkvæmt 11. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og sakir þurfi að vera þó nokkrar til þess að hægt sé að segja trúnaðarmanni upp störfum. Stefnandi eigi rétt til skaðabóta vegna þessara annmarka á uppsögninni, sem kostað hafi hann starfið hjá svæðisskrifstofunni, þrátt fyrir að honum hafi verið greidd laun í uppsagnarfresti. Stefnandi vísi því til stuðnings til dóma Hæstaréttar í dómabindi 1999 bls. 802, og í málum nr. 277/1999 og nr. 105/2000, en af þessum dómum verði ráðið að þegar ákvörðun um uppsögn ríkisstarfsmanns byggist á ólögmætum sjónarmiðum þá eignist starfsmaðurinn bótarétt á hendur ríkinu vegna hinnar ólögmætu uppsagnar. Þetta eigi við þrátt fyrir að í ráðningarsamningi starfsmanns sé kveðið á um gagnkvæman þriggja mánaða uppsagnarfrest og starfsmanni hafi verið greidd laun í uppsagnarfresti. Ólögmæti uppsagnar leiði til skaðabótaskyldu stefnda og bótaréttar starfsmanns. Þá byggi stefnandi á því að áminningarnar 30. maí og 20. júní 1997 hafi verið ólögmætar, bæði hvað varði form og efni. Í fyrsta lagi hafi ekki verið tilefni til að veita honum þær. Fyrri áminningin eigi rætur að rekja til þess að stefnandi hafi komið á framfæri tillögum sínum um skráningu vinnuskýrslna starfsmanna og hafi hann fyllt vinnuskýrslu sína út samkvæmt þeim tillögum. Hann hafi talið launaútreikning forstöðumanns sambýlisins rangan og starfsmönnum til tjóns. Með tillögum sínum hafi hann talið að hann væri að leiðrétta meinlega villu og komast hjá umstangi síðar vegna réttmætra krafna um leiðréttingu. Áminning sú sem hann hlaut fyrir þetta hafi því ekki átt rétt á sér. Seinni áminninguna sé að rekja til þess að stefnandi hafi skilað inn vinnuskýrslu fyrir samstarfsmann sinn sem útfyllt hafi verið í samræmi við tillögur stefnanda að beiðni starfsmannsins. Þessi sjálfsagða leiðrétting og greiðasemi réttlæti ekki að stefnandi sæti áminningum. Reikniaðferð stefnanda hafi síðar verið tekin upp sem hin almenna regla við útreikning launa, enda sú aðferð sem leitt hafi til réttmætrar niðurstöðu fyrir starfsmenn. Áminningarnar hafi verið ólögmætar þar sem stefnandi hafi ekki fengið tækifæri til þess að tala máli sínu um efni þeirra áður en þær voru veittar. Þar sé um skýrt brot á 21. gr. laga nr. 70/1996 að ræða sem eigi að leiða til ógildingar þeirra og bótaréttar stefnanda. Áminna hefði þurft stefnanda sérstaklega vegna þeirrar háttsemi sem honum hafi verið gefin að sök og vörðuðu hann uppsögn úr starfi. Stefnandi hafi áður en að uppsögninni kom bætt úr þeirri háttsemi sem leitt hafi til þess að honum voru veittar áminningar í maí og júní 1997. Hann hafi ekki að nýju verið uppvís að því að eiga við launaútreikna þá sem áminningarnar lutu beinlínis að. Þær áminningar hafi þannig ekki haft þýðingu í aðdraganda uppsagnar vegna ætlaðra ólíkra brota í starfi. Þannig hefði þurft að veita stefnanda að nýju áminningu áður en gripið var til þess úrræðis að segja honum upp störfum vegna óskyldra brota í starfi. Uppsögnin hafi því brotið í bága við ákvæði 44. gr., sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996 og meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandi hafi verið búsettur í Húnavatnssýslu til fjölda ára. Hann sé af þýsku bergi brotinn, en hafi flutt hingað til lands fyrir 24 árum. Hann hafi haft að baki sjö ára háskólanám þegar hann fluttist til landsins og sé menntaður eðlis- og búfræðingur, auk þess sem hann hafi stundað nám til kennsluréttinda í Háskóla Akureyrar undanfarið. Í Húnavatnssýslu og á Blönduósi sé lítið starfsval fyrir langskólagengið fólk. Starfi sínu á Sambýli fatlaðra á Blönduósi hafi stefnandi sinnt af mikilli kostgæfni og af virðingu fyrir og væntumþykju til vistmanna þar. Hann hafi að mestu verið atvinnulaus frá því að honum var sagt upp störfum og hvergi fengið fast starf í sínu heimahéraði, hvorki almennt né sem hæfi hans menntun. Þar sem stefnandi hafi verið ríkisstarfsmaður hafi hann mátt vænta þess að geta haldið starfi sínu til venjulegra loka starfsævi ríkisstarfsmanna, svo lengi sem viðkomandi starfsemi yrði haldið áfram á vegum ríkisins og hann gerðist ekki brotlegur í starfi þannig að varðaði hann réttmætum starfslokum. Stefnandi hafi sótt um vinnu á tugum staða víðs vegar um landið en án árangurs. Hann hafi því gert allt sem í hans valdi hafi staðið til að lágmarka tjón sitt vegna uppsagnarinnar án árangurs. Hann sé nú á 49. aldursári og fari möguleikar hans til vinnu við hæfi nú mjög þverrandi sökum aldurs. Til að mynda hafi hann sótt um kennarastöðu í eðlisfræði við Menntaskólann á Akureyri, en starfið hafi hlotið minna menntaður en yngri maður. Stefnandi krefst aðallega skaðabóta vegna fjártjóns að fjárhæð 25.521.670 krónur. Krafan skiptist þannig að 7.029.670 krónur séu tilkomnar vegna tímabilsins frá 1. janúar 1999 til 1. júní 2004, en sundurliðun sýni full laun stefnanda, þ.e. grunnlaun og álagsgreiðslur samkvæmt gildandi kjarasamningum auk mótframlags atvinnurekanda til lífeyrissjóðs, að frádregnum greiddum atvinnuleysisbótum og öðrum tekjum frá því að stefnandi hætti að þiggja laun frá stefnda í byrjun árs 1999 og til loka maí 2004. Hinn hluti kröfunnar, eða 18.492.000 krónur, sé miðaður við útreikning Jóns Erlings Þorlákssonar tryggingastærðfræðings á höfuðstólsverðmæti framtíðartekna stefnanda frá 9. júní 2004 til 12. maí 2023 er stefnandi nái 67 ára aldri. Samtals nemi krafa stefnanda vegna beins fjárhagstjóns því 25.521.670 krónum. Til vara krefjist stefnandi skaðabóta að fjárhæð 22.437.415 krónur. Krafan sé byggð á útreikningi sama tryggingastærðfræðings á höfuðstólsverðmæti framtíðartekna stefnanda frá uppsagnardegi til 67 ára aldurs, miðað við tekjur hans eins og þær hafi verið á árinu 1998 en krafan sé þannig sundurliðuð: Auk skaðabóta geri stefnandi bæði í aðal- og varakröfu kröfu um miskabætur að fjárhæð 750.000 krónur með vísan til 26. gr. laga nr. 50/1993 vegna ólögmætrar meingerðar sem uppsögnin feli í sér í hans garð. Ekki aðeins hafi uppsögnin og uppsagnarástæðan haft í för með sér verulegan ærumissi heldur telji stefnandi einnig að þau atvik hafi gert honum erfitt fyrir með að fá vinnu þar sem hann hafi að ósekju fengið þann stimpil á sig að vera erfiður í samstarfi og hafa brugðist starfsskyldum sínum. Miskabótakrafan sé að þessu virtu hófleg. Samtals nemi kröfur stefnanda því aðallega 26.271.670 krónum en til vara 23.187.415 krónum. Stefnandi hafi hafið störf hjá Svæðisskrifstofu um málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra 19. ágúst 1996, sem hafi verið rekin á ábyrgð stefnda og hafi stefnandi því verið ríkisstarfsmaður. Skömmu eftir uppsögnina 7. október 1998 hafi þjónusta við fatlaða á Norðurlandi vestra hins vegar færst úr höndum Svæðisskrifstofunnar til Byggðasamlags um málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra, sem rekið sé á ábyrgð nánar tilgreindra sveitarfélaga á Norðurlandi, sbr. samninga 23. mars 1999 og 3. maí 2002, en í þeim sé ekki gert ráð fyrir að eldri skuldbindingar vegna reksturs sambýlisins á Blönduósi eða vegna annarra mála er varði málefni fatlaðra á Norðurlandi vestra færðust yfir til byggðasamlagsins. Máli þessu sé beint á hendur stefnda sem vinnuveitanda stefnanda á þeim tíma sem honum hafi verið sagt upp störfum. Kröfur stefnanda séu reistar á almennu skaðabótareglunni og 26. gr. laga nr. 50/1993. Þá sé vísað til laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, einkum 44., sbr. 21. gr., og stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. einkum 13. og 14. gr. Um vexti og dráttarvexti sé vísað til II. og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en dráttarvaxta sé krafist frá þeim degi er mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins. Stefnandi styðji kröfur um málskostnað við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Um varnarþing vísist til 3. mgr. 33. gr. sömu laga og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á 1ögum nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi verið ráðinn starfsmaður á sambýli fyrir fatlaða á Blönduósi frá 19. ágúst 1996 með ráðningarsamningi 20. sama mánaðar og hafi farið um kjör hans samkvæmt kjarasamningi stéttarfélagsins Samstöðu. Stefnandi hafi verið kosinn trúnaðarmaður starfsmanna í apríl 1997. Hann hefði ekki áður verið trúnaðarmaður né sótt námskeið það varðandi og hafi ágreiningur risið milli hans og forstöðumanns sambýlisins, m.a. um launaútreikning á svokallaðri 25 mínútna reglu. Fljótlega að loknum kjarasamningum Alþýðusambands Norðurlands og fjármálaráðherra hafi verið kallaður saman samstarfsfundur trúnaðarmanna, formanna verkalýðsfélaganna og svæðisskrifstofu 22. maí 1997 þar sem farið hafi verið yfir samskiptamál. Á fundinum hafi aðilar verið sammála um það verklag að trúnaðarmaður ætti að bera upp erindi sitt við yfirmenn og ef það dygði ekki þá bæri honum að snúa sér til stéttarfélags og yrði lausn fundin milli framkvæmdastjóra svæðisskrifstofu og viðkomandi verkalýðsfélags. Á fundinum hafi komið skýrt fram að svæðisskrifstofan tæki ákvörðun um útreikninga á 25 mínútum, hve margir aukastafir væru notaðir við útreikninginn, tveir eða fleiri samkvæmt venjum og hefðbundnum vinnureglum. Í áminningarbréfi Ástríðar Erlendsdóttir, þáverandi forstöðumanns sambýlisins, 30. maí 1997, sé vísað til fundarins 22. maí sama ár með yfirmönnum Svæðisskrifstofu, stefnanda, öðrum trúnaðarmönnum og formönnum verkalýðsfélaganna á Blönduósi og Siglufirði. Samkomulag hafi orðið um að trúnaðarmenn skyldu hafa starfsaðstöðu sem trúnaðarmenn á Iðjum eða Þjónustumiðstöðvum. Í áminningarbréfinu greini að þremur dögum eftir fundinn hafi stefnandi farið í tölvu forstöðumannsins á skrifstofu hennar þar sem skráðar væru vaktaskýrslur og útreikningar og breytt skjali með útreikningi á 25 mínútna reikningsforsendum sem forstöðumaður hafi notað í samráði við skrifstofuna. Hann hefði ekki aðeins breytt þeim heldur prentað út sína eigin útgáfu, sett hana yfir útreikning forstöðumannsins í möppu sem starfsmenn noti og sett neðanmáls að þetta væri ekki síðasta orðið í þessu máli af hans hálfu. Í lok bréfs forstöðumannsins segi orðrétt: „Þrátt fyrir að ég sem yfirmaður þinn vilji hafa sem allra best samstarf við starfsmenn og taki fullt tillit til þín sem trúnaðarmanns er nauðsynlegt að þú virðir þær leikreglur sem gilda á vinnustaðnum. Ef þú ert óánægður með einstakar túlkanir þá ber þér að ræða þær við mig sem yfirmann þinn, ef það kemur þér ekki að gagni þá ber þér að leita til verkalýðsfélagsins. Þau vinnubrögð að ganga í þau gögn sem ég sem yfirmaður nota og breyta þeim og dreifa síðan er með öllu óásættanlegt og ætti þér að vera með öllu ljóst. Af þessum sökum er þér veitt áminning." Forstöðumaðurinn hafi veitti stefnanda áminningu öðru sinni 20. júní sama ár. Í bréfi stefnanda til félagsmálaráðuneytisins 13. febrúar 1999 komi fram að áður en hún var veitt hafi forstöðumaður óskað eftir því að hann kæmi á hennar fund til að ræða málið en hann hafi ekki viljað koma. Í áminningarbréfinu sé vísað til þess að honum sem trúnaðarmanni væri full kunnugt um það samkomulag sem gert hafi verið á fundi með yfirmönnum Svæðisskrifstofu stefnanda og öðrum trúnaðarmönnum og formönnum verkalýðsfélaganna á fundi 22. maí. Á fundinum hafi verið rætt um hvernig reikna ætti út 25 mínútur til að samræma milli vinnustaða á svæðinu. Stefnanda hafi sem trúnaðarmanni verið fullkunnugt um að málið hefði verið afgreitt þannig á fundinum að það væri í höndum Svæðisskrifstofu að ákveða hvaða form yrði notað. Í bréfinu segi síðan að forstöðumaður hafi tilkynnt stefnanda hvaða reikningsform ætti að nota sem hann hafi síðan ekki farið eftir, sbr. vinnuskýrslu frá 16. maí til 15. júní 1997 þar sem hann hafi notað eigin reikningsforsendur. Bent sé á að þetta sé í annað sinn sem áminnt sé um þetta. Hlutverk forstöðumanns í starfsmannahaldi sé að vinna og halda utan um vinnuskýrslur starfsmanna og skila þeim til launaskrifstofu. Vinnureglan sé sú að starfsmenn fylli sjálfir út sínar skýrslur og skili til forstöðumanns. Það sé ekki hlutverk trúnaðarmanns að fylla út eða bæta við eða breyta vinnuskýrslum annarra starfsmanna sem stefnandi hafi gert án vitundar og samráðs við forstöðumann. Af þessum sökum sé stefnanda veitt áminning. Í bréfi framkvæmdastjóra Svæðisskrifstofu 27. ágúst 1997 sé vitnað til fundar, sem framkvæmdastjóri hafi átt 30. júlí það ár með stefnanda, forstöðumanni sambýlisins og formanni verkalýðsfélaga Húnavatnssýslu, þar sem stefnanda hafi verið gerð grein fyrir stöðunni. Í þeim viðræðum hafi verið farið yfir vinnubrögð hans sem starfsmanns á sambýlinu og bent á hvað yrði að lagast til að hann héldi vinnunni. Þar hafi einnig komið fram að ekki væri ágreiningur um að hann sinnti störfum sem trúnaðarmaður svo framarlega sem reglum væri fylgt. Honum hafi verið afhent bréf framkvæmdastjóra, dagsett sama dag og fundurinn var haldinn, þ.e. 30. júlí 1997, með ábendingu um að hann yrði að taka sig á ef hann vildi halda vinnunni. Í bréfinu sé vakin athygli hans á því að hann hefði fengið tvær áminningar fyrir brot í starfi og blasti við að ekki verði fleiri áminningar veittar heldur hljóti áframhaldandi samstarfsörðugleikar við hann að valda brottrekstri hans. Í bréfinu segi síðan: „Það er von mín að til þess komi ekki og jafnhliða fer ég fram á það við þig sem starfsmann Svæðisskrifstofu að sýna með breyttri framkomu í vinnunni að þú hafir áhuga á starfi þínu og að þú rækir það af alúð. - Þá minni ég þig á að næsti yfirmaður þinn í starfi er Ástríður Erlendsdóttir, forstöðumaður, og ber þér að fara eftir fyrirmælum hennar hvað varðar starfið í hvívetna.” Stefnandi hafi með bréfi 20. ágúst 1997 óskað eftir því að áminningarnar yrðu afturkallaðar á þeim grundvelli að breytingar hafi orðið á launaútreikningum og þar af leiðandi verði að álíta áminningar vegna ágreinings um þá tilefnislausar. Varðandi færslur á vinnuskýrslur samstarfsmanna sinna hefði hann haft umboð þeirra. Í bréfi framkvæmdastjóra Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Norðurlandi vestra til stefnanda 27. ágúst s.á. sé áréttað að áminningar sem stefnandi hafi fengið sneru ekki að efnislegum atriðum þess ágreinings sem hefði verið varðandi útreikninga á 25 mínútum heldur um vinnubrögð hans og brot á eðlilegum samskiptum við yfirmann sinn. Ekki sé ástæða til að draga þær áminningar sem hann hafi fengið til baka. Fullt samráð hafi verið við verkalýðsfélögin um verklagsreglur þegar upp hafi komið ágreiningur milli stéttarfélags og svæðisskrifstofu um túlkun samninga og útreikning launa. Í bréfinu sé áréttað að ágreiningurinn lúti að vinnubrögðum stefnanda inni á sambýlinu og með hvaða hætti hann gengi í gögn forstöðumanns án samráðs við hann. Áréttað sé að stefnandi hafi ekki goldið starfs síns sem trúnaðarmaður og ekki standi til að segja honum upp vegna trúnaðarmannsstarfans. Ekki sé ágreiningur um að hann sinnti eðlilegum störfum sem trúnaðarmaður svo framarlega sem störfin væru unnin eftir eðlilegum reglum og trufluðu ekki daglega starfssemi sambýlisins sem sé fámennur og viðkvæmur vinnustaður. Í lok bréfsins árétti framkvæmdastjóri við stefnanda að hann sinnti starfi sínu af álúð og gerði sér grein fyrir að hann starfaði á viðkvæmum vinnustað þar sem nauðsynlegt væri að allir legðust á eitt til að hlutirnir gengju upp. Í ágústlok 1998 hafi verið auglýstar stöður við sambýlið á Blönduósi. Einn af umsækjendum hafi verið Ásgeir fyrrum starfsmaður, en hann hefði hætt störfum í sama mánuði vegna fyrirhugaðs náms í Þroskaþjálfaskólanum. Honum hafi snúist hugur og hafi hann sótt um sitt gamla starf aftur. Stefnandi hafi þá hringt í Herbjörtu, trúnaðarmann fatlaðra, og Jófríði félagsráðgjafa og borið upp sakir á hendur Ásgeiri um að hann hefði misþyrmt íbúum sambýlisins. Þessar sakargiftir hafi hann rökstutt með ýmsum tilgátum og dylgjum. Trúnaðarmaður og félagsráðgjafi hafi beðið stefnanda að hafa samband við forstöðumann sambýlisins, forstöðumann búsetumála og/eða framkvæmdastjóra sem hann hafi ekki gert. Framkvæmdastjóri svæðisskrifstofu hafi verið erlendis fyrstu tvær vikur septembermánaðar og hafi orðið að samkomulagi milli trúnaðarmanns fatlaðra og formanns svæðisráðs, sem hafi rætt málið sín í milli, að bíða þar til framkvæmdastjórinn kæmi að utan. Stefnandi hafi viljað taka málið upp á starfsmannafundi 24. september og hafi þær Jófríður, Gréta Sjöfn, forstöðumaður búsetumála, og Sæunn, afleysingaforstöðumaður sambýlisins, rætt um málið við hann. Stefnandi hafi ekki viljað meina að hann væri að ákæra Ásgeir en hann hafi lagst gegn því að hann yrði ráðinn. Gréta Sjöfn hafi bent honum á að ásakanir hans væru mjög alvarlegar og að ekki væri um annað að ræða en að kanna ítarlega réttmæti þeirra. Mánudaginn 28. september hafi hún gert framkvæmdastjóra grein fyrir málinu og 29. september hafi hann boðað til fundar með stefnanda, Ásgeiri, Jófríði, Sæunni og Grétu Sjöfn. Á fundinum hafi verið farið yfir ásakanir stefnanda og Ásgeiri gefinn kostur á að svara þeim. Hann hafi talið þær fullkomna firru. Ekkert hafi komið fram sem hafi getað stutt tilgátu stefnanda, hvorki á þessum fundi né í framhaldinu þegar framkvæmdastjóri hafi rætt einslega við starfsmenn. Í framhaldi af fundinum hafi framkvæmdastjóri rætt við Herbjörtu og beðið hana að kanna málið sjálfstætt. Hann hafi jafnframt rætt við heilsugæslulækni á Blönduósi og beðið hann að fara yfir sjúkraskrá íbúa sambýlisins með það í huga hvort áverkar, sem hefðu komið fram hjá þeim, gætu verið af manna völdum. Læknirinn hafi að lokinni könnun svarað að það væri harla ólíklegt, áverkarnir væru ekki þess eðlis, en erfitt væri að fullyrða nokkuð. Framkvæmdastjóri hafi rætt óformlega við sýslumann Húnvetninga um möguleika á opinberri rannsókn, en hann hafi talið að rannsókn myndi ekki leiða annað í ljós en þegar væri komið fram. Stefnandi hafi haldið áfram sjálfstæðri rannsókn sinni. Hann hafi haft samband við framkvæmdastjóra 2. október og í kjölfarið hafi hann áréttað skriflega sama dag sakargiftir sína á hendur Ásgeiri vegna fimm atvika á árunum 1997 og 1998. Í framhaldi af þessum skriflegu sakargiftum hafi framkvæmdastjórinn fundað ásamt Grétu Sjöfn með Ásgeiri þar sem honum hafi verið gefinn kostur á að svara þeim sakargiftum sem á hann voru bornar. Hann hafi borið af sér allar sakir og neitað að hafa beitt skjólstæðinga ofbeldi. Samstarfsfólki á sambýlinu hafi verið lesnar sakargiftirnar og þrátt fyrir að engum gæti dulist alvarleiki málsins hafi samstarfsmenn Ásgeirs gefið honum ágætustu meðmæli. Þeir hafi talið hann mjög góðan starfsmann og fráleitt að hann beitti íbúa ofbeldi. Stefnandi hafi haldið áfram ásökunum sínum án þess að virðast gera sér grein fyrir alvarleika málsins og án þess að geta rökstutt þær. Ljóst hafi verið að fullkominn trúnaðarbrestur hefði verið milli stefnanda og annarra starfsmanna í þessu máli. Þar sem ljóst hafi verið að vakað hafi fyrir stefnanda að hindra með öllum ráðum að Ásgeir yrði ráðinn, án þess að geta rökstutt málatilbúnað sinn með öðru en dylgjum, hefði að mati framkvæmdastjóri ekki verið um annað að ræða en víkja stefnanda úr starfi. Boðað hafi verið til fundar 7. október með stefnanda og Valdimar, formanni verkalýðsfélagsins, og hafi stefnanda verið afhent bréf þar sem honum hafi verið sagt upp starfi frá 1. nóvember 1998. Boðað hafi verið til starfsmannafundar 9. október s.á. þar sem allir starfsmenn sambýlisins og fleiri hafi mætt. Farið hafi verið yfir málið einu sinni enn og hafi þá komið í ljós að málið hafi verið helsta slúðrið á sláturhúsinu og fleiri vinnustöðum. Ákveðið hafi verið að boða alla aðstandendur íbúanna til fundar og gera þeim grein fyrir málinu. Tveir fundir hafi verið haldnir með aðstandendum íbúa sambýlisins 17. og 19. október s.á. og hafi þar verið farið yfir málsatvik. Heilsugæslulæknir hafi gert grein fyrir áverkunum, sem sakargiftir lutu að, og skýrt sína skoðun á málinu. Þegar rætt var við aðstandendur hefði komið í ljós að stefnandi var þegar búinn að tala við aðstandendur og að minnsta kosti við eitt foreldri áður en honum var sagt upp. Uppsögnin hafi verið rökstudd með bréfi framkvæmdastjóra 20. október s.á. eins og stefnandi hafi krafist að gert yrði með bréfi 12. sama mánaðar. Vísað sé til 14. gr. laga nr. 70/1996 og segi að með ógætilegum yfirlýsingum og ásökunum á samstarfsmann/menn og með því að gefa í skyn að starfsemi sem fari fram á sambýlinu sé saknæm án þess að geta rökstutt það, hafi hann varpað rýrð á starfsemina, samstarfsfólk og yfirmenn. Þá segi að það að ræða við aðstandendur meðan athugun á málinu fór fram sé í hæsta máta ámælisvert og bæði brot á þeim trúnaði sem um hafi verið rætt á fundi 29. september að gilti um málið á meðan það væri athugun og um leið brot á fyrirmælum yfirboðara. Að hann hafi rætt við starfsmenn svæðisskrifstofu á öðrum sambýlum og utanaðkomandi einstaklinga um málið og ákæruatriði sín sé annað brot á 18. gr. um þagnarskyldu. Honum hafi verið bent á að teldi hann sig geta rökstutt þær ávirðingar, sem hann hefði sett fram og gefið í skyn bæri honum að kæra málið. Samkvæmt 21. gr. hafi hann sýnt af sér vankunnáttu með því að ræða við foreldra um þær sakargiftir sem hann hefði borið á Ásgeir áður en þær hefðu verið kannaðar. Sem starfsmaður sambýlisins og einn af umönnunaraðilum íbúa þess mætti honum vera ljóst að aðstandendur yrðu að treysta honum, en þeir stæðu óvarðir gagnvart þeim ásökunum sem hann bæri fram og yrðu að trúa þeim þar til annað kæmi í ljós. Aðstandendur hafi treyst starfsmönnum sambýlisins fyrir börnum sínum eða öðrum skyldmennum og þeir séu háðir því og eigi rétt á að fá réttar upplýsingar um skjólstæðinga sína. Dylgjur og órökstuddur grunur, sem hann legði fram sem sannindi, væri ekki til þess fallið að styrkja samband aðstandenda og starfsmanna sambýlisins. Í „rannsókn" sinni á meintum ávirðingum Ásgeirs hafi stefnandi kosið að vinna án samráðs við yfirmenn sína og sá trúnaðarbrestur sem hafi orðið milli hans og yfirmanns hans og samstarfsmanna á sambýlinu, sem hafi alfarið hafnað ásökunum hans, hafi leitt til þess að fyrirsjáanlegt hafi verið að ekki yrði frekara samstarf milli hans og þeirra. Honum mætti því vera ljóst að ærin ástæða hafi verið fyrir uppsögn hans. Í lokin sé minnt á tvö áminningarbréf, sem hann hafi fengið á síðasta ári, dagsett 30. maí og 20. júní, svo og tvö önnur bréf sem honum hafi verið send varðandi starf hans og með hvaða hætti honum bæri að sinna því vildir hann halda starfi. Í öðru þeirra, dagsettu 30. júlí, hafi honum verið bent á að áframhaldandi samstarfsörðugleikar vörðuðu uppsögn. Formaður og varaformaður svæðisráðs hafi ákveðið í samráði við trúnaðarmann fatlaðra og að ósk framkvæmdastjóra að gera sjálfstæða úttekt á málinu þar sem svæðisráði sé ætlað að vera eftirlitsaðili með stofnunum fatlaðra. Í greinargerð þeirra 23. október 1998 segi að ljóst sé, að um svo alvarlegar ávirðingar hafi verið að ræða að leita yrði allra leiða til að komast að hinu sanna í málinu. Athygli veki að um samansöfnuð atvik sé hér að ræða, en starfsmönnum beri skilyrðislaust að tilkynna þegar í stað ef grunur kvikni um eitthvað þessu líkt. Vitnað sé til funda 17. og 19. október með forráðamönnum íbúa sambýlisins ásamt starfsmönnum þar sem komið hafði fram mikil ánægja með starfsemina frá forráðamönnum en mikil undrun á þessu máli. Hinn 17. október hafi þeir átt viðtöl við starfsmenn einslega og óskað eftir að þeir skýrðu frá ef þeir hefðu einhverjar minnstu grunsemdir um að þessi áburður hefði við rök að styðjast. Allir starfsmenn hafi talið fráleitt að þetta hefði getað gerst og með öllu óskiljanlegt að stefnandi héldi þessu fram. Fram hafi komið hjá starfsmönnunum að Ásgeiri og stefnanda hefði samið illa og átt í erfiðleikum með að vinna saman. Hjá starfsmönnum hafi einnig komið fram miklar áhyggjur vegna þessa atviks, bæði hvað varðaði rekstur sambýlisins, tiltrú á rekstur þess og einnig á stöðu starfsmanna þegar svona gerðist. Í greinargerðinni komi fram að báðir hafi talað við stefnanda í síma og hjá honum hafi komið fram sömu sjónarmið og í greinargerð hans til framkvæmdastjóra. Þó hafi komið fram að hann hefði ekki kært neinn. Einnig hafi stefnandi skýrt frá ýmsu sem hann hafi verið ósáttur við í stjórnun, þar á meðal áminningarbréf sem hann hefði fengið. Auk þess hafi þeir talað við Ástríði, fyrrverandi forstöðumann, sem hafi gefið Ásgeiri hina bestu umsögn og talið alveg fráleitt að þessar ávirðingar ættu við nokkur rök að styðjast. Svæðisráð hafi komist efnislega að sömu niðurstöðu og framkvæmdastjóri, þ.e. að ekkert í ásökunum stefnanda virtist byggja á staðreyndum heldur aðeins á dylgjum og tilgátum hans og fengi áburður hans ekki staðist, sbr. fundur ráðsins 24. október 1998. Stefnandi hafi kært uppsögnina til félagsmálaráðuneytisins 7. nóvember 1998. Hann hafi talið að samkvæmt lögum um málefni fatlaðra væri ekki gert ráð fyrir að yfirmenn á stofnunum fatlaðra blönduðu sér í rannsókn máls. Þá hafi brottrekstur hans verið hluti af einelti. Hann hefði haft gildar ástæður til að fara þá leið að kjósa að vinna án samráðs við yfirmenn sína að rannsókn málsins þar sem hann hafi verið lagður í einelti á vinnustaðnum af fyrrverandi forstöðukonu með aðstoð og samþykki yfirmanns hennar, Sveins Allan Morthens. Þá hafi stefnandi staðfest að tilgangur hans með sakargiftum á hendur Ásgeiri hafi verið sá að koma í veg fyrir endurráðningu hans. Stefnanda hafi ekki verið sagt upp störfum vegna starfa sinna sem trúnaðarmaður. Stefndi mótmæli því að af 11. gr. laga nr. 80/1938 leiði að önnur viðmið gildi fyrir trúnaðarmenn við mat á brotum í starfi en fyrir aðra starfsmenn. Í bréfi framkvæmdastjóra Svæðisskrifstofunnar 30. júlí 1997 hafi stefnandi verið upplýstur um að áframhaldandi (ítrekaðir) samstarfsörðugleikar myndu ekki leiða til áminninga heldur valda brottrekstri. Enda þótt tilefni áminninganna hafi verið að stefnandi hafi átt við tiltekna launaútreikninga/vinnuskýrslur og gengið í gögn forstöðumanns sé ekki fallist á að réttaráhrif þeirra takmarkist við nákvæmlega samskonar atvik. Þvert á móti verði að líta til eðli atvikanna og meta hvort ávirðingarnar séu af sama tagi og lúti að sambærilegum starfsháttum svo sem trúnaði og samstarfsvilja. Tilefni áminninganna tveggja og uppsagnarinnar hafi verið eðlislík og snúist um að hafa eðlilega samvinnu og trúnað milli starfsmanna og yfirmanna. Uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt og nauðsynleg vegna alvarlegra brota stefnanda á ábyrgðar- og trúnaðarskyldum sínum sem hafi réttlætt uppsögn án undangenginnar áminningar. Um verulega samstarfsörðugleika hafi verið að ræða og tilhæfulausar ásakanir um ofbeldi starfsmanna gagnvart heimilismönnum á sambýlinu sem hafi valdið trúnaðarbresti og hlutu að leiða til þess að stefnanda yrði sagt upp störfum. Ábyrgðar- og trúnaðarskyldur taki mið af eðli þess starfs sem um ræði hverju sinni. Í þessum skyldum felst m.a. að starfsmanni beri að gæta réttsýni og forðast að hafast nokkuð það að sem sé honum til vanvirðu eða álitshnekkis eða varpað geti rýrð á það starf eða starfsgrein er hann vinni við og taka tillit til hagsmuna stofnunar í starfi og utan starfs. Hagsmunir stofnunar felast meðal annars í því að starfsmenn leggi sig fram við að eiga gott samstarf við samstarfsmenn sem og yfirmenn og sýni þeim tilhlýðilegan trúnað. Á sambýlinu á Blönduósi, sem stefnandi starfaði á, hafi búið fimm mikið vangefnir einstaklingar sem hafi þarfnast stöðugrar viðveru eins eða fleiri starfsmanns í senn. Mikilvægur liður í faglegri þjónustu við fatlaða heimilismenn í því lokaða samfélagi sem sambýli fyrir fatlaða sé, þar sem heimilismenn séu augljóslega háðir nærveru og þjónustu starfsmanna og eigi rétt á sem bestri mögulegri þjónustu, sé að þar ríki friður manna á milli. Einn liður í friði á jafn viðkvæmum vinnustað sé góður starfsandi og að fullur trúnaður sé á milli starfsmanna sambýlisins innbyrðis og milli starfsmanna og stjórnenda og eftirlitsaðilum málaflokksins á svæðinu. Skortur á vilja eða hæfni til samstarfs meðal starfsmanna, sem leiði til trúnaðarbrests og óróa á svo viðkvæmum og sérstökum vinnustað, bitni óhjákvæmilega á þjónustunni við fatlaða og geti því ekki viðgengist. Stefnandi hafi greint trúnaðarmanni fatlaðra og félagsráðgjafa á svæðisskrifstofunni frá grunsemdum sínum um að fyrrverandi starfsmaður sambýlisins hefði beitt einn heimilismanna líkamlegu ofbeldi þegar viðkomandi aðili hugðist sækja á ný um starf við sambýlið. Þeir hafi báðir beðið stefnanda að leita til forstöðumanns sambýlisins, forstöðumanns búsetumála og/eða framkvæmdastjóra svæðisskrifstofunnar með grunsemdir sínar. Það hafi stefnandi ekki gert þótt tilefni þess að hann setti fram grunsemdir sínar væri að hann legðist gegn ráðningu viðkomandi aðila og ráðningarmálið væri í höndum forstöðumanns sambýlisins og framkvæmdastjóra svæðisráðs. Athugun framkvæmdastjóra svæðisskrifstofu hafi ekki leitt til þess að nokkuð kæmi fram er styddi ásakanir stefnanda. Í skriflegri greinargerð 2. október 1998 hafi stefnandi haldið til streitu grunsemdum um ofbeldi, m.a. með vísan til samtala við ýmsa aðila ásamt eigin ályktunum. Líkt og áður hafi ekkert komið fram við frekari athugun sem gæti stutt ásakanir stefnanda. Þvert á móti hafi allt bent til hins gagnstæða og hafi niðurstaða framkvæmdastjóra verið sú að stefnanda hafi gengið það eitt til að koma í veg fyrir að starfsmaðurinn fyrrverandi yrði ráðinn aftur til starfa á sambýlið. Að svo búnu hafi orðið alger trúnaðarbrestur milli stefnanda annars vegar og yfirmanna hans og samstarfsmanna hins vegar. Með ógætilegum yfirlýsingum og ásökunum á samstarfsmann/menn og með því að gefa í skyn að starfsemi sem fram færi á sambýlinu væri saknæm, án þess að geta rökstutt það, hafi stefnandi varpað rýrð á starfsemina sem þar fari fram, samstarfsfólk og yfirmenn og hafi hann brotið gegn 14. gr. laga nr. 70/1996. Þrátt fyrir að framangreind athugun og rannsókn framkvæmdastjóra hafi verið í fullum gangi og öllum hlutaðeigandi kunnugt um það og þeir bundnir trúnaði í málinu hafi stefnandi kosið að vinna áfram og án samráðs við yfirmenn sína að sjálfstæðri athugun sinni á málinu. Honum hafði verið bent á að kæra til réttra yfirvalda ef hann teldi sig geta rökstutt þær ávirðingar sem hann hafi sett fram, en hann hafi frekar kosið að rannsaka málið á eigin spýtur. Stefnandi hafi rætt meint ofbeldi á sambýlinu við aðila sem ekki hafi komið að rannsókn málsins og hafi hann þar með brotið þagnarskyldu samkvæmt 18. gr. sömu laga. Stefnandi hafi rætt við foreldra vistmanna á sambýlinu um sakargiftir sínar áður en þær voru kannaðar til hlítar þ.á m. 4. október eða fyrir uppsögnina, eins og fram komi í bréfi stefnanda til félagsmálaráðuneytisins 17. janúar 1999. Þau viðhorf sem fram hafi komið hjá stefnanda að ásættanlegt sé að setja fram dylgjur og tilgátur um refsiverða háttsemi og að ekki þurfi að styðja þær frekari rökum og gögnum heldur færðist skylda til að afsanna órökstuddan rógburð yfir á þann sem sökum er borinn, hafi skýrlega vitnað um að stefnandi hafi ekki hirt um þær ábyrgðar- og trúnaðarskyldur sem á honum hvíldu sem starfsmanni og því ófært að hafa stefnanda áfram í starfi á sambýlinu. Þó ekki hafi verið gætt þeirra formsatriða samkvæmt 44. gr. laga nr. 70/1996 að gefa stefnanda tækifæri til að tjá sig um ástæður uppsagnar áður en hún kom til framkvæmda hafi uppsögnin sjálf verið í eðlilegu framhaldi af þeim atburðum sem áður hefðu átt sér stað og nauðsynleg til að starfsemi sambýlisins gæti gengið eðlilega fyrir sig. Um hafi verið að ræða svo ámælisverða háttsemi stefnanda og alvarlegan trúnaðarbrest að óhjákvæmilegt hafi verið að segja honum upp störfum. Stefnandi hafi komið að sjónarmiðum sínum gagnvart uppsögninni í kæru sinni til félagsmálaráðuneytisins samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 70/1996. Þar hafi hann staðfest að tilgangur hans með sakargiftum á hendur Ásgeiri, sem hann hafi þó ekki séð ástæðu til að vekja fyrr athygli á, hafi verið sá að koma í veg fyrir endurráðningu hans. Samstarfsörðugleikar hefðu verið milli hans og Ásgeirs og stefnandi hafi hafnað öllum þeim rökum um brot á starfsskyldum sem færð hefðu verið fram í rökstuðningi framkvæmdastjóra fyrir uppsögn hans og talið aðferðir sínar og vinnubrögð í málinu vera í lagi. Í kæru stefnanda til ráðuneytisins hefðu verið settar fram enn frekari dylgjur og tilgátur um ámælisverða háttsemi á hendur öðrum starfsmönnum sambýlisins, yfirmönnum þar og á Svæðisskrifstofu og í svæðisráði. Að mati ráðuneytisins hafi hinn alvarlegi áburður um meint ofbeldi starfsmanns/ starfsmanna gagnvart heimilismönnum sambýlisins verið órökstuddur og óstaðfestur. Könnun framkvæmdastjóra, upplýsingar fengnar frá heilsugæslulækni og rannsókn svæðisráðs hafi hvorki reist stoð undir áburð stefnanda né gefið tilefni til frekari aðgerða. Að áliti ráðuneytisins hafi verið um svo alvarlegan trúnaðarbrest að ræða að óhjákvæmilegt hafi verið að segja stefnanda upp störfum. Sá annmarki á uppsögninni að stefnanda var ekki gefinn kostur á að tjá sig áður en til hennar kom hafi því í engu getað breytt um niðurstöðuna og geti ekki stofnað til bótaábyrgðar vegna uppsagnarinnar. Stefndi vísi því eindregið á bug að ekki hafi verið tilefni til að veita stefnanda áminningar 30. maí 1997 og 20. júní 1997 eða að þær hafi verið haldnar formannmörkum þar sem stefnanda hafi ekki verið gefinn kostur á að tala máli sínu áður en þær voru veittar, sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefnanda hafi verið fullkomlega ljóst hvernig standa skyldi að útreikningi launa á sambýlinu og í hvaða farveg mál skyldu fara risi ágreiningur um túlkun á kjarasamningum. Stefnandi hafi ekki sætt sig við það og hafi sú afstaða hans komið skýrt fram þegar hann hafi sett neðanmáls í skjal, sem hann hefði breytt með útreikningi á 25 mínútna reikningsforsendum og prentað út, að þetta væri ekki síðasta orðið í þessu máli af hans hálfu. Afstaða hans hafi þannig legið fyrir en hún hafi hins vegar ekki verið í samræmi við það sem yfirmenn hefðu ákveðið. Áminningin 30. maí hafi snúist um vinnubrögð stefnanda og brot á eðlilegum samskiptum við yfirmann. Hann hefði með broti sínu gerst sekur um að sinna ekki starfsskyldum sínum og fara ekki eftir löglegum boðum yfirmanns síns. Þegar við viðtöku áminningarinnar hefði hann átt að gera sér grein fyrir alvarleika málsins. Hann hafi hins vegar ekki látið segjast og haldið sjónarmiðum sínum áfram til streitu þrátt fyrir að forstöðumaður sambýlisins hefði tilkynnt honum hvaða reiknisform ætti að nota. Hann hafi notað áfram eigin reikningsforsendur við vinnuskýrslu sína fyrir tímabilið 16. maí til 15. júní 1997 og hafi hann ítrekað verið áminntur fyrir það atriði með áminningarbréfi 20. júní 1997 og enn á ný áminntur fyrir að ganga í gögn forstöðumanns sambýlisins, þegar hann án vitundar og samráðs við forstöðumann hafi breytt vinnuskýrslum annarra starfsmanna. Af hálfu stefnanda sé viðurkennt í bréfi til félagsmálaráðuneytisins 7. nóvember 1998 að hann hafi fært vinnu milli starfsmanna. Samkvæmt framansögðu hafi stefnandi ekki virt forræði svæðisskrifstofunnar varðandi túlkun kjarasamningsákvæða og hann hafi beitt í því sambandi aðferðum sem hafi verið til þess fallnar að leiða til trúnaðarbrests og samstarfsörðugleika. Tilefni áminninganna hafi verið vinnubrögð stefnanda inni á sambýlinu og með hvaða hætti hann hefði gengið í gögn forstöðumanns án samráðs við hann. Því fái ekki á nokkurn hátt staðist að efnislegt tilefni hafi skort til að veita stefnanda áminningu. Þar sem öll gögn og upplýsingar hafi legið fyrir í málinu svo og afstaða stefnanda hafi ekki verið skylt samkvæmt 21. gr. laga nr. 70/1996 að gefa stefnanda sérstaklega kost á að tjá sig um málið áður en áminning 30. maí var veitt. Áður en til áminningar kom 20. júní hafi forstöðumaður gefið stefnanda kost á að ræða málið á fundi en hann hafi hafnað því. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi komið að sjónarmiðum sínum er haldinn var fundur með honum 30. júlí s.á. og er hann ritaði bréf 20. ágúst þar sem hann hafi krafist afturköllunar þeirra. Rökstudd afstaða hafi verið tekin til þess hvort afturkalla bæri áminningarnar með bréfi framkvæmdastjóra svæðisskrifstofunnar 27. ágúst s.á. þar sem kröfum stefnanda um að draga áminningarnar til baka hafi verið hafnað. Þær séu því ekki haldnar slíkum formannmörkum vegna skorts á að gæta andmælaréttar að varðað geti ógildingu þeirra. Loks sé á því byggt til stuðnings sýknu af þessari kröfu að stefnandi hafi með tómlæti sínu, hvað svo sem öðru líði, fyrirgert rétti til að fá áminningarnar felldar úr gildi. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu sé varakrafa byggð á því að framanrakin sjónarmið leiði að minnsta kosti til þess að sýknað verði annað hvort af bótakröfum stefnanda eða af kröfu stefnanda um ógildingu áminninganna. Miskabótakröfu stefnanda að fjárhæð 750.000 krónur sé harðlega vísað á bug og krafist sýknu af henni. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að í uppsögninni hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu hans í skilningi 26. gr. skaða-bótalaga nr. 50/1993. Lagaheimild skorti því til að krefja stefnda um miskabætur vegna uppsagnar úr starfi. Ljóst er að tilefni uppsagnarinnar og ástæður hennar hafi alfarið verið að rekja til framferðis stefnanda sjálfs, þ.e. hvernig hann hafi farið offari í framgöngu sinni vegna meintra grunsemda í garð fyrrum samstarfsmanns/starfsmanna um refsiverða háttsemi og valdið alvarlegum trúnaðarbresti. Til vara sé krafist stórkostlegrar lækkunar á miskabótakröfu stefnanda. Kröfum stefnanda um bætur vegna fjártjóns sé mótmælt en til vara sem allt of háum og krafist stórkostlegrar lækkunar þeirra. Stefnandi hafi verið ráðinn með gagnkvæmum uppsagnarfresti samkvæmt kjarasamningi og hafði áunnið sér 1½ mánaðar uppsagnarfrests. Geti stefnandi þannig ekki borið því við að hann hafi mátt treysta því að geta gegnt áfram störfum um ókominn tíma. Stefnandi hafi verið á 43. aldursári er honum var sagt upp starfi, sé háskólamenntaður eðlisfræðingur og búfræðikandídat og hafi að baki langa starfsreynslu sem framhaldsskólakennari áður en hann hóf störf á sambýlinu. Hann ætti því að hafa góða möguleika á því að fá annað og jafnvel betur launað starf. Með öllu sé ósannað að atvinnuleysi stefnanda verði rakið til aðstæðna sem varða kynnu stefnda bótaábyrgð að lögum. Í kröfugerð stefnanda séu bætur miðaðar við tapaðar tekjur til 1. júní 2004 og frá þeim tíma eða alfarið, sbr. varakröfu hans, miðað við núvirðisreiknuð laun til ætlaðra starfsloka. Þessi kröfugerð sé fjarri lagi og eigi enga stoð í dómvenju um bætur til handa þeim er sæti ólögmætri uppsögn eða frávikningu úr starfi. Auk framangreinds beri að líta til þess að stefnandi hafi fengið laun út uppsagnarfrest og hafi ýmist haft atvinnutekjur eða notið atvinnuleysisbóta eftir að greiðslum til hans í uppsagnarfresti lauk, alls að fjárhæð 5.774.585 krónur. Enn fremur hafi stefnandi átt með framferði sínu sök á því að honum var sagt upp starfi og beri að virða það til stórkostlegrar lækkunar bóta samkvæmt almennu skaðabótareglunni og dómvenju sbr. og til hlið-sjónar 2. mgr. 32. gr. laga nr. 70/1996. Kröfum stefnanda um vexti samkvæmt II. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og II. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sé harðlega mótmælt. Stefnandi hafi fyrst með stefnu í máli þessu sett fram kröfu um skaðabætur. Hann geti því ekki átt rétt til vaxta annarra en dráttarvaxta að liðnum mánuði frá þingfestingu málsins. Til vara sé kröfum stefnanda um vexti á tímabilinu 15. desember 1998 til 14. október 2000 mótmælt sem fyrndum. Niðurstaða Stefnanda var sagt upp störfum 7. október 1998 sem starfsmanni á sambýli fatlaðra á Blönduósi eins og hér að framan hefur verið rakið. Í rökstuðningi Svæðisskrifstofu málefna fatlaðra á Norðurlandi vestra fyrir uppsögninni 20. október sama ár segir að stefnandi hafi samkvæmt 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins sýnt af sér vankunnáttu, meðal annars með því að ræða við foreldra um sakargiftir sem hann hefði borið á fyrrum starfsmann sambýlisins áður en þær hefðu verið kannaðar. Einnig hafi hann unnið í rannsókn á meintum ávirðingum án samráðs við yfirmenn og trúnaðarbrestur milli stefnanda annars vegar og yfirmanns og samstarfsmanna á sambýlinu hins vegar hafi leitt til þess að ekki gæti orðið um frekara samstarf að ræða á milli stefnanda og þeirra. Vísað er til tveggja áminninga og tveggja annarra bréfa á árinu áður um það með hvaða hætti stefnanda bæri að sinna starfi sínu vildi hann halda því. Bent hafi verið á að áframhaldandi samstarfsörðugleikar vörðuðu uppsögn. Ástæður uppsagarinnar var samkvæmt þessu að rekja til meintrar vankunnáttu stefnanda og trúnaðarbrests í hans garð af hálfu yfirmanns og annarra starfsmanna sambýlisins. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins var skylt að veita stefnanda áminningu samkvæmt 21. gr. laganna og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en til uppsagnar kom. Af hálfu stefnda er vísað til þess að áminningar hafi verið veittar 30. maí og 20. júní 1997 sem voru vegna ætlaðrar misnotkunar stefnanda á vinnublöðum varðandi útreikninga á yfirvinnu starfsmanna á sambýlinu úr tölvu forstöðumanns. Í fyrri áminningunni er vísað til þess að stefnandi hafi gengið í gögn forstöðumanns, breytt þeim og dreift og sé það með öllu óásættanlegt. Í síðari áminningunni er vísað til þeirrar vinnureglu að starfsmönnum beri að fylla sjálfir út sínar vinnuskýrslur og skila þeim til forstöðumanns. Það sé ekki hlutverk trúnaðarmanns að fylla út eða bæta við eða breyta vinnuskýrslum annarra starfsmanna sem stefnandi hafi gert án vitundar og samráðs við forstöðumann. Stefnandi heldur því fram að hann hafi fyllt út vinnuskýrslu annars starfsmanns fyrir einn dag að hans beiðni. Þessar áminningar voru veittar af allt öðru tilefni en því sem varð til að stefnanda var sagt upp störfum og löngu áður en til þess kom. Þær verða því ekki taldar í nægum tengslum við framantaldar ástæður fyrir uppsögninni til þess að með þeim hafi verið fullnægt þeirri lagaskyldu að veita stefnanda áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt áður en til uppsagnar kom, sbr. 1. mgr. 44. gr. framangreindra laga. Af hálfu stefnda er því haldið fram að uppsögn stefnanda hafi verið réttmæt og nauðsynleg vegna alvarlegra brota stefnanda á ábyrgðar- og trúnaðarskyldum sínum sem hafi réttlætt uppsögn án undangenginnar áminningar. Samkvæmt 45. gr. laga nr. 70/1996 skal víkja starfsmanni fyrirvaralaust úr starfi ef hann hefur verið sviptur með fullnaðardómi rétti til að gegna því eða ef hann hefur játað að hafa gerst sekur um refsiverða háttsemi sem ætla má að hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga. Þetta á augljóslega ekki við hér og verður ekki fallist á þau rök stefnda að víkja hafi mátt stefnanda úr starfi eins og gert var án þess að gætt væri ákvæða 1. mgr. 44. gr., sbr. 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefnanda var heldur ekki gefinn kostur á að tjá sig áður en ákvörðun um uppsögnina var tekin eins og skylt var að gera samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en sú ákvörðun varðaði greinilega mikilvæga hagsmuni og réttindi stefnanda. Ákvörðun um uppsögnina var af þessum ástæðum ekki tekin með lögmætum hætti og hefur stefnandi öðlast rétt til bóta úr hendi stefnda vegna tjóns sem hann hefur orðið fyrir vegna þessa. Ekki verður þó fallist á að stefnandi eigi rétt á bótum er nemi fullum launum til starfslokaaldurs eins og hann fer fram á. Bætur verður að ákveða að álitum samkvæmt dómvenju þar sem tekið er tillit til aðstæðna, starfsmöguleika stefnanda og launa, þar með talið þess að hann fékk greidd laun á uppsagnarfresti. Einnig verður að telja réttmætt að taka tillit til þess við ákvörðun bóta að upplýsingar, sem stefnandi veitti um grunsemdir sínar er hann taldi vera misfellur í starfseminni á sambýlinu, leiddu til samskiptavandamála milli stefnanda annars vegar og forstöðumanns sambýlisins og annarra starfsmanna þess hins vegar sem bregðast þurfti við með viðeigandi hætti. Stefnanda var samkvæmt þessu sagt upp vegna erfiðleika og tortryggni, sem upp kom af þessu tilefni, en óljóst verður að telja hvort unnt hefði verið að leysa að öllu leyti til frambúðar úr vandamálum sem þessu tengdust með því að veita stefnanda áminningu og gefa honum kost á að bæta ráð sitt. Hin skriflega áminning hefði því, ef það hefði ekki skilað árangri, engu breytt fyrir stefnanda að öðru leyti en því að hann hefði væntanlega haldið starfinu í takmarkaðan tíma eftir það. Að teknu tilliti til alls þessa þykja bætur hæfilega ákveðnar 800.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. desember 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 14. nóvember 2004, og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, en vextirnir eru hluti af skaðabótakröfu stefnanda og fyrnast á 10 árum samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905 og eru því ófyrndir. Þegar litið er til þess sem hér að framan segir um ástæður uppsagarinnar verður ekki fallist á að í uppsögninni hafi falist ólögmæt meingerð í garð stefnanda þannig að hann eigi rétt til miskabóta úr hendi stefnda samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður miskabótakrafa stefnanda því ekki tekin til greina. Fyrri áminningin, sem þáverandi forstöðumaður sambýlisins á Blönduósi veitti stefnanda 30. maí 1997 og hann krefst að felld verði úr gildi, var veitt í tilefni af meintum brotum stefnanda á reglum vinnustaðarins. Vísað er til þess að stefnandi hafi gengið í gögn yfirmanns, breytt þeim og dreift. Í áminningarbréfinu segir enn fremur að stefnandi hafi brotið vinnureglur, en óljóst er til hvers þar er vitnað og engar slíkar reglur hafa af hálfu stefnda verið lagðar fram í málinu. Af stefnda hálfu er hins vegar vísað til þess að stefnandi hafi ekki virt forræði svæðisskrifstofu varðandi túlkun kjarasamningsákvæða og hafi hann beitt í því sambandi aðferðum sem hafi verið til þess fallnar að leiða til trúnaðarbrests og samstarfsörðugleika, en stefnandi hafi gengið í gögn forstöðumanns án samráðs við hann. Fram hefur komið að stefnandi prentaði út úr tölvu á skrifstofu forstöðumanns útskýringablað til notkunar við að fylla út vinnuskýrslur. Ekki er um að ræða að stefnandi hafi breytt skjalinu, eins og fram kemur í hinni skriflegu áminningu að stefnandi hafi gert, heldur færði hann inn á það tillögu sína um útreikninga eins og þar kemur greinilega fram. Stefnandi hefur lýst því að hann og aðrir starfsmenn hafi haft heimild til að nota skrifstofuna, en þar hafi þeir unnið að skýrslugerðum og öðru þess háttar. Stefnandi kvaðst hafa farið í tölvuna og prentað blaðið út með tillögum sínum daginn fyrir fund sem haldinn var á Sauðárkróki 22. maí 1997 þar sem þessir útreikningar hafi verið til umfjöllunar, en forstöðumaður hafi þá verið í sumarfríi og hafi stefnanda ekki fundist ástæða til að ónáða hana af þessu tilefni. Tilgangur fundarins hafi verið að ræða efni kjarasamnings frá apríl sama ár, sem þá hafði tekið gildi, og samræma hvernig ætti að reikna út yfirvinnutíma. Stefnandi kvaðst einnig hafa lagt þetta blað ofan á blað forstöðumanns í möppu sem starfsmenn hafi haft aðgang að. Á blaðinu er yfirvinna reiknuð í tugabrotum með tveimur aukastöfum, en stefnandi setti til hliðar við þessar útskýringar tillögur um að útreikningar með tveimur aukastöfum leiddu til að síðasta tala yrði hækkuð upp um einn þegar næsta tala og sú fyrsta af þeim sem felld væri brott væri hærri en fimm eins og gert er samkvæmt almennum reiknireglum. Síðari áminningin var, samkvæmt því sem fram hefur komið, veitt í tilefni af því að stefnandi hafði fyllt út vinnuskýrslu annars starfsmanns að hans beiðni en án samráðs við forstöðumann. Ekki hefur komið fram í málinu með skýrari hætti en hér að framan hefur verið lýst hvernig framangreind háttsemi stefnanda var brot á vinnureglum eða öðrum reglum, enda er af stefnda hálfu ekki vísað til tiltekinna eða skráðra reglna í þessu sambandi. Efni áminninganna verður að telja óskýrt og tilefnið óljóst enda skortir fullnægjandi upplýsingar til að unnt sé að meta hvort raunverulegt tilefni hafi verið til að veita stefnanda þær og verður stefndi að bera hallann af því. Stefnanda var ekki gefinn kostur á að tala máli sínu áður en áminningarnar voru veittar eins og hann átti rétt á samkvæmt 21. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þegar síðari áminningin var veitt var stefnandi í sumarfríi og gat því ekki komið til fundar við forstöðumann þegar eftir því var leitað við hann. Verður ekki séð að óþarft hafi verið að veita stefnanda tækifæri til að tjá sig, enda var það nauðsynlegt til að stefnandi gæti gætt hagsmuna sinna. Ekki verður heldur fallist á að afstaða stefnanda hafi legið nægilega skýrt fyrir eins og stefndi heldur fram. Með vísan til þessa verður að telja að ekki hafi verið sýnt nægilega fram á af hálfu stefnda að tilefni hafi verið til að veita stefnanda hinar umdeildu áminningar eða að andmælaréttar stefnanda hafi verði gætt samkvæmt framangreindum lagaákvæðum. Á árunum 1998 og 1999 leitaði stefnandi til félagsmálaráðuneytisins vegna uppsagnarinnar sem ráðuneytið svaraði 18. mars 1999. Stefnandi leitaði einnig til umboðsmanns Alþingis 16. nóvember sama ár en álit hans er frá 27. febrúar 2001. Stefnandi beindi á ný erindi til félagsmálaráðuneytisins 26. júlí sama ár en úrskurður ráðuneytisins er frá 6. febrúar 2002. Viðamikilla gagna hefur verið aflað í málinu og málssóknina hefur þurft að undirbúa vandlega. Þegar litið er til þessa verður ekki fallist á sjónarmið stefnda um að stefnandi hafi með tómlæti fyrirgert rétti sínum til að fá áminningarnar felldar úr gildi. Samkvæmt framangreindu ber að fella umræddar áminningar úr gildi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 826.770 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur án virðisaukaskatts, og útlagður kostnaður stefnanda, samtals 26.770 krónur, en málskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dóminn kvað uppSigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Raimund B. Brockmeyer Urbschat, 800.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 15. desember 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 14. nóvember 2004 og dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Áminningar sem stefnanda voru veittar 30. maí og 20. júní 1997 eru felldar úr gildi. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 826.770 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hrl., 800.000 krónur án virðisaukaskatts. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður. |
Mál nr. 112/2010 | Verksamningur Þjónustukaup Matsgerð | D og verktakinn S gerðu með sér munnlegan verksamning um niðurrif og endurbyggingu á tveimur íbúðum í eigu D. S höfðaði mál þetta gegn D til heimtu eftirstöðva reikninga fyrir efni og vinnu vegna verksins. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að D hefði ekki tekist sönnun um að S hefði gert henni verðáætlun um verkið á grundvelli 29. gr. laga nr. 42/2000, um þjónustukaup. Deila aðila laut einkum að því hvort verð það sem S krafði D um yrði talið sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan var mikil og hvers eðlis hún var í skilningi 28. gr. laga nr. 42/2000. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að þótt matsmaður hefði metið það sem tiltekið var í matsbeiðni af hálfu D lægi fyrir að hann hefði ekki metið hvort raunverulegt vinnuframlag verktakans við verkið og útlagður efniskostnaður hans væri sanngjarn, auk þess sem á matsgerðinni væru einnig nánar tilgreindir annmarkar. Af þeim sökum yrði matsgerðin ekki lögð til grundvallar við mat á því hvort hinn umkrafði verkkostnaður væri ósanngjarn. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, um að D bæri að greiða S eftirstöðvar reikninga vegna verksins. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi höfðaði mál þetta fyrir héraðsdómi til heimtu eftirstöðva reikninga, sem hann gerði áfrýjanda fyrir efni og vinnu á grundvelli munnlegs verksamnings þeirra um niðurrif og endurbyggingu á tveimur íbúðum á níundu hæð hússins nr. 6 við Hátún í Reykjavík. Aðilar deila ekki um að stefndi hafi tekið að sér að vinna verkið fyrir áfrýjanda í reikningsvinnu en ekki á grundvelli tilboðs. Áfrýjandi heldur því fram að á fundi hennar og sonar hennar, Páls Ágústs Ólafssonar, með Sumarliða Má Kristjánssyni, einum fyrirsvarsmanna stefnda, sem haldinn hafi verið haustið 2006 hafi verið rætt um líklegan kostnað við verkið. Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst áfrýjandi hafa upplýst Sumarliða Má um að hún hefði kynnt sér kostnað við slík verk og verið sagt að hann yrði líklega um 150.000 krónur á hvern fermetra húsnæðis. Hafi Sumarliði Már þá sagt ,,ég held að þetta verði nær 180 þúsundum á fermetra með vsk.“ Innifalið í því væri allt nema rafmagnstæki. Hún kveður Sumarliða Má hafa útskýrt nánar þessa skoðun sína, meðal annars með vísan til þess að húsnæðið væri á níundu hæð og að talsverður kostnaður fylgdi því að fá krana til þess að flytja efni upp og úrgang niður. Áfrýjandi telur að í þessari yfirlýsingu Sumarliða Más hafi falist verðáætlun í skilningi 29. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, sem gildi um lögskipti hennar og stefnda. Hafi verki því, sem stefndi tók að sér, með þessu verið markaður verðrammi og kostnaður af því þess vegna ekki mátt fara verulega fram úr þeirri verðáætlun. Í skýrslu Sumarliða Más fyrir héraðsdómi kveðst hann í framangreindu samtali við áfrýjanda hafa látið í ljós þá skoðun að verðið yrði ,,180 eða miklu meira þar sem engar teikningar voru til staðar og ekkert hægt að sjá hvað ætti nákvæmlega að fara í miklar framkvæmdir.“ Stefndi hafnar því að í samtali Sumarliða Más umrætt sinn við áfrýjanda hafi verið sett fram verðáætlun, enda hafi ekki verið ljóst hvað gera skyldi þar sem engar teikningar hafi legið fyrir á fundinum af íbúðunum eins og þeim átti að breyta. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sannað að stefndi hafi látið henni í té verðáætlun í verkið í skilningi 29. gr. laga nr. 42/2000. Af framangreindu leiðir að ekki var samið um verð fyrir þá þjónustu sem stefndi skyldi láta áfrýjanda í té. Ber áfrýjanda því, samkvæmt 28. gr. laga nr. 42/2000 að greiða það verð sem stefndi krefst, enda verði það talið sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan var mikil og hvers eðlis hún var. Stefndi telur að fjárhæð sú, sem hann krefst fyrir verkið samkvæmt reikningum, sem hann hefur gert áfrýjanda, sé sanngjörn, en því andmælir áfrýjandi. Hún hefur sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt. Áfrýjandi óskaði dómkvaðningar matsmanns til að skoða og meta: ,,Hvaða heildarverð, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000, telst sanngjarnt og eðlilegt fyrir vinnu þá sem starfsmenn stefnanda og undirverktakar á hans vegum inntu af hendi í íbúðum stefndu og sonar hennar í húsinu nr. 6 við Hátún í Reykjavík, frá janúar til ágúst 2007 með hliðsjón af umfangi vinnunnar og hvers eðlis hún var. Allar matsfjárhæðir skulu miðast við verðlag framkvæmdatímabilsins ...“ Niðurstaða matsmannsins var sú að hæfilegur kostnaður vegna efnis og vinnu við verkið væri 29.402.000 krónur. Hann tók þó fram í matsgerðinni að vegna ýmissa tilgreindra atriða, svo sem biðtíma og smáverka sem gætu komið til, verði að gera ráð fyrir að verðið gæti verið hærra, sem nemi 20 til 25% eða lægra sem nemi 10 til 15%. Áfrýjandi telur að með matsgerðinni sé sýnt fram á að fjárhæð sú, sem stefndi krefst fyrir verkið, 60.895.854 krónur, sé ósanngjörn. Hún hafi þegar greitt 45.035.812 krónur og beri því að sýkna hana af kröfu stefnda. Eftir að matsmaður hafði verið dómkvaddur boðaði hann til matsfundar sem fram fór 14. maí 2009. Til þess fundar mættu auk áfrýjanda og sonar hennar ráðgjafi hennar og verktaki, sem tekið hafði verkið yfir eftir að áfrýjandi rifti verksamningi við stefnda. Af hálfu stefnda mættu auk lögmanns félagsins fyrirsvarsmenn þess, Sumarliði Már Kristjánsson og Númi Orri Blöndal svo og ráðgjafi. Á matsfundinum lágu ekki fyrir teikningar af verkinu, en þeirra var aflað á meðan fundurinn fór fram. Matsmaðurinn bar fyrir héraðsdómi að fyrirsvarsmenn stefnda hefðu í upphafi verið tregir til þátttöku á matsfundinum, en þeir hefðu þó svarað þeim spurningum, sem matsmaðurinn beindi til þeirra. Spurður hvort hann hafi haldið annan matsfund til að afla frekari upplýsinga og skýringa, svaraði matsmaðurinn að hann hefði ekki talið þörf á því miðað við upplifun hans af fyrri matsfundi og ,,hvernig gekk að ná upplýsingum frá fyrst og fremst matsþola að þá sé ég ekki að það hefði breytt neinu ef það hefði verið haldinn annar fundur, þá hefðu þeir væntanlega hagað sér eins.“ Hann lýsti því einnig að hann hefði talið sig hafa nægar upplýsingar til þess að ljúka matinu og ,,aðilar óskuðu ekki eftir að upplýsa mig um neitt annað og þeir óskuðu ekki eftir að halda annan fund ...“ Matsmaður lýsti verklagi sínu við matsstarfann svo, að hann hefði farið rækilega yfir þá reikninga og vinnuskýrslur sem hann hefði fengið í hendur, en ekki getað lesið út úr þeim hvernig vinna og efni skiptist á einstaka verkþætti. Hann hafi því ekki notað tímaskýrslur og efnisreikninga við mat sitt heldur notast við teikningar og upplýsingar aðila á matsfundi til þess að áætla efnismagn og vinnustundir. II Í matsbeiðni er matsmanni hvorki falið að meta sérstaklega vinnu þá sem stefndi og undirverktakar á hans vegum inntu af hendi og hvort hún væri hæfileg né efniskostnað sem stefndi hafði af verkinu og hvort hann væri hæfilegur, heldur hvaða heildarverð teldist sanngjarnt og eðlilegt fyrir vinnu þá sem starfsmenn stefnda og undirverktakar á hans vegum inntu af hendi í íbúðunum. Eins og áður greinir áætlaði matsmaðurinn þá vinnu og það efni, sem hann taldi eðlilegt að færi í verkið. Hann taldi ekki unnt að leggja mat á framlagða vinnu, þar sem vinnuseðlar bæru ekki með sér við hvaða verkþátt hefði verið unnið. Niðurstaða matsmanns er sú að hæfilegur efniskostnaður við verkið væri 13.504.000 krónur. Samanlagður efniskostnaður, sem stefndi hefur lagt út vegna verksins, án tillits til svonefnds 10% aðalverktakaálags, er 19.029.910 krónur. Matsmaður tekur í matsgerðinni ekki tillit til 10% aðalverktakaálags til stefnda, sem þóknun fyrir heildarumsjón með verkinu. Matsmaður áætlaði kostnað við einstaka þætti þótt fyrir lægju greiddir reikningar um þá. Þannig áætlaði hann kostnað af kranavinnu 774.000 krónur, en fyrir liggur að stefndi greiddi 1.259.078 krónur fyrir þá þjónustu, án tillits til 10% aðalverktakaálags. Þá áætlaði matsmaður kostnað af förgun 232.000 krónur, en greiddur kostnaður við þann þátt var 909.627 krónur. Á matsgerð hins dómkvadda manns eru samkvæmt framansögðu þeir annmarkar að hann leggur ekki mat á hvort efnismagn og kostnaður vegna efnis og ýmis konar þjónustu, sem lagður var út vegna þess, sé sanngjarn. Ef matsmaður taldi, að á skorti að hann hefði þær upplýsingar, eða sundurliðanir, sem nauðsynlegar væru, átti hann að óska eftir því að þær yrðu lagðar fram af þeim aðila matsmálsins, sem hafði þær undir höndum eða átti þess kost að afla þeirra. Aðila matsmáls er skylt að verða við slíkri ósk, sé það mögulegt, sbr. 2. mgr. og 3. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Synji aðili matsmáls matsmanni um upplýsingar eða gögn, getur sú synjun leitt til þess að hann eigi að bera hallann af því að matsmaður getur ekki lagt þær upplýsingar, sem hann óskaði eftir, til grundvallar í matsgerð sinni. Hann kaus að óska ekki eftir því við stefnda að hann legði fram sundurliðanir á vinnu einstakra verkþátta, né efniskostnað við þá. Þótt matsmaður hafi metið það sem tiltekið var í matsbeiðni liggur samkvæmt framansögðu fyrir, að hann mat ekki hvort raunverulegt vinnuframlag stefnda við verkið og útlagður efniskostnaður hans væri sanngjarn, auk þess sem á matsgerðinni eru einnig þeir annmarkar, sem greinir að framan. Af þessum sökum verður hún ekki lögð til grundvallar við mat á því hvort hinn umkrafði verkkostnaður sé ósanngjarn. Hefur áfrýjandi ekki með öðrum hætti rennt stoðum undir málsástæður sínar að þessu leyti. Hinn áfrýjaði dómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður því staðfestur með framangreindum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Dögg Pálsdóttir, greiði stefnda, Saga verktökum ehf., málskostnað fyrir Hæstarétti, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember sl., höfðuðu Saga verktakar ehf., Gauksási 8, Reykjavík, á hendur Dögg Pálsdóttur, Laugarnesvegi 89, Reykjavík, með stefnu birtri 26. febrúar 2008. Stefnandi krefst þess að stefndu verði gert að greiða honum skuld að fjárhæð 31.860.042 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 11.847.238 krónum frá 15.06.2007 til 16.07.2007, af 21.026.886 krónum frá 16.07.2007 til 05.12.2007, af 31.774.768 krónum frá 05.12.2007 til 26.01.2008, en af 31.860.042 krónum frá 26.01.2008 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 7. júní 2007 að fjárhæð 9.000.000 króna og 17. júlí 2007 að fjárhæð 7.000.000 króna miðað við stöðu skuldarinnar á innborgunardegi. Stefnandi krefst og málskostnaðar að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær aðallega að hún verði sýknuð af kröfum stefnanda en til vara að þær verði stórlega lækkaðar. Þess er og krafist að dráttarvaxtakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Þá krefst stefnda og málskostnaðar úr hendi stefnanda verði aðalkrafan tekin til greina, en að málskostnaður verði látinn niður falla verði varakrafan tekin til greina. I. Stefnandi tók að sér með munnlegu samkomulagi við stefnda, líklega undir lok ársins 2006, að annast umfangsmiklar breytingar á efstu hæð fjölbýlishússins að Hátúni 6, Reykjavík, jafnframt því að reisa viðbyggingu á hæðinni. Um er að ræða tvær íbúðir á 9. hæð sem stefnda og sonur hennar, Páll Ágúst Ólafsson, höfðu þá nýlega keypt. Hófust framkvæmdir í janúar 2007. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um greiðslu sex reikninga samtals að fjárhæð 15.860.041 króna sem hann kveður eftirstöðvar heildarkostnaðar við verkið sem alls hafi numið 60.895.854 krónum. Gaf stefnandi alls út tíu reikninga vegna verksins og voru greiðslur vegna þeirra með eftirgreindum hætti: Stefnda hefur mótmælt kröfum stefnanda og haldið því fram að hún sé með innborgunum sínum búin að fullgreiða skuldina. II. Undir rekstri málsins fór stefnda fram á að dómkvaddur yrði sérfróður matsmaður til að meta: „Hvaða heildarverð, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000, telst sanngjarnt og eðlilegt fyrir vinnu þá sem starfsmenn stefnanda og undirverktakar á hans vegum inntu af hendi í íbúðum stefndu og sonar hennar í húsinu nr. 6 við Hátún í Reykjavík, frá janúar til ágúst 2007 með hliðsjón af umfangi vinnunnar og hvers eðlis hún var. Allar matsfjárhæðir skulu miðast við verðlag framkvæmdatímabilsins sem var janúar til ágúst 2007.“ Kemur fram í matsbeiðni að það heildarverð sem stefnda sé búin að greiða, liðlega 45.000.000 króna, sé bæði sanngjarnt og eðlilegt fyrir þá vinnu sem starfsmenn stefnanda hafi innt af hendi í íbúðunum tveimur. Til að framkvæma hið umbeðna mat var dómkvaddur Hjalti Sigmundsson, byggingartæknifræðingur og húsasmíðameistari. Í matsgerð hans, dags. 22. júní 2009, kemur fram, undir liðnum matsfundur, að farið hafi verið yfir það sem meta skyldi. Skuli matið, auk vinnuliðar, ná til efnisliðar verksins. Þá er í sérkafla lýst vettvangsskoðun og hvað komið hafi þar fram um það sem gert hafi verið í íbúð matsbeiðanda. Í niðurstöðukafla matsins er meðal annars greint frá því að matsmaður hafi skoðað þá verkliði sem óskað hafi verið að metinn væri kostnaður við og vísað hafi verið til á matsfundi. Matsmaður hafi ekki séð það sem rifið hafi verið úr húsinu eða það sem verið hafi innan þilja. Sé við mat á umfangi stuðst við lýsingu matsbeiðanda og matsþola sem fram hafi komið á matsfundi og afrit af teikningum frá byggingarfulltrúa. Þá sé stuðst við verðupplýsingar frá efnissölum, verðbanka, s.s. Hannar og Hönnunar, og reynslutölur. Tekið hafi verið tillit til umfangs verks og aðstæðna á verkstað. Þá segir svo: „Það er háð ýmsum breytuþáttum hversu margar vinnustundir fara í verk s.s. afköstum þess sem vinnur verkið, reynslu og færni, líkamlegu atgervi o.fl. Aðstæður á verkstað ráða þar einnig miklu, t.d. hvort unnið er á jarðhæð eða á efri hæðum í húsi, hvort aðstæður eru þröngar eða ekki. Þá hefur það áhrif hvort unnið sé við eign þar sem gæta þarf þess að skaða ekki byggingarhluta sem á að nota áfram eða hvort ekkert slíkt sé til staðar. Vel er þekkt að viðhaldsverkefni og endurbyggingarverkefni eru tímafrekari en önnur verk. Þau vinnast oft ekki eins og nýbyggingarverkefni og oft þarf að stöðva vinnu við verkliði og kalla til aðra iðnaðarmenn og/eða hönnuði áður en hægt er að halda áfram, nema þá að viðkomandi sé nægilega fjölhæfur til að geta unnið sjálfur við það sem upp kemur. Engu að síður valda slíkar aðstæður töfum og því eðlilegt að gera ráð fyrir þeim. Einnig geta komið í ljós atriði sem ekki var búist við eða gerðar eru breytingar á eða bætt við verkefnin í miðju kafi. Í hverju verki er töluverður tími óvirkur vegna m.a. efnisútvegunar, útvegunar tækja og tóla, biðtíma vegna ákvarðana hönnuða/eiganda, samráð við hönnuði/eiganda o.s.frv. en einnig vegna eðlilegra biðtíma á milli verkþátta s.s. vegna þess að efni þurfa að þorna og/eða harðna. Í verki sem þessu koma upp ótal minni og stærri atriði sem ekki er hægt að sjá fyrir eða koma fram í sundurliðun í áætlun sem þessari. Tekið er tillit til þess við mat á kostnaði. Af þessum ástæðum telur matsmaður að eðlilegt verð fyrir verk af því tagi sem hér um ræðir geti verið hærra um 20 til 25% eða lægra sem nemur 10 til 15%. Frávik niður á við er lægra vegna þess að við mat á kostnaði er allt tekið til sem vitað er um og það sem ekki er vitað um eða sést við áætlanagerð er yfirleitt til viðbótar en ekki til minnkunar á verkum. Þegar unnið er að verkum á tímagjaldi og verktaki leggur á efni er eðlilegt að öll vinna og kostnaður við efnisaðföng séu innifalin í álagningu en sé ekki greidd sérstaklega. Metinn kostnaður innifelur allan kostnað verktaka við að vinna viðkomandi verklið og innifelur virðisaukaskatt. Miðað er við að verkið sé unnið í einum áfanga og sé unnið af faglærðum mönnum með aðstoðarmönnum. Tekið er tillit til umfangs verkliða og aðstæðna á verkstað. Metinn kostnaður er á verðlagi janúar til ágúst 2007 í samræmi við það sem farið er fram á í matsbeiðni.“ III. Stefnandi kveður skuld sína byggða á eftirgreindum sex reikningum vegna framkvæmda við íbúðirnar að Hátúni 6: Verkið hafi hafist í janúar 2007 og lokið í september sama ár. Heildarkostnaður við verkið hafi numið 60.895.854 krónum og hafi stefnda greitt 45.035.813 krónur. Eftirstöðvar skuldarinnar séu því 15.860.041 króna. Framangreindir reikningar séu byggðir á munnlegu samkomulagi við stefndu um að verkið yrði unnið á grundvelli tímagjalds. Þá hefði um það samist að stefnanda væri heimilt að innheimta 10% álag ofan á efniskaup og vinnu undirverktaka. Stefnda hefði greitt reikninga stefnanda, útbúna á þessum forsendum, án athugasemda allt þar til í júní 2007. Eftirstöðvar skuldarinnar hafi ekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og hafi því verið nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu þeirra. Stefnandi mótmælir mati hins dómkvadda matsmanns og telur það haldið slíkum ágöllum að það hafi ekkert sönnunargildi um hvað teljist vera sanngjarnt og eðlilegt heildarverð fyrir verk stefnanda og undirverktaka hans í þágu stefndu. Í matsbeiðni sé vísað til 28. gr. laga um þjónustukaup en það lagaákvæði nái eingöngu til vinnu en ekki til kostnaðar vegna efniskaupa. Matsmaður hafi hins vegar tekið það fram á matsfundi að einnig yrði metinn kostnaður vegna efniskaupa. Matsmaður hafi þó ekki tekið mið af raunverulegum útlögðum kostnaði vegna efniskaupa, með hliðsjón af þeim nótum vegna efniskaupa sem fyrir liggi. Á sama hátt hefði verið langeðlilegast að horfa til fyrirliggjandi gagna um fjölda vinnustunda við verkið. Ljóst sé að matið sé eingöngu byggt á upplýsingum sem matsmaður hafi fengið á matsfundi. Ómögulegt hafi verið fyrir stefnanda að lýsa því á einum matsfundi hvað gert hefði verið þar sem um mjög umfangsmikla og flókna framkvæmd væri að ræða. Þá hefðu ekki verið þar á staðnum allir þeir undirverktakar sem að verkinu komu. Þannig hafi pípulagningarmeistarinn og rafvirkjameistarinn ekki verið á þeim fundi til að veita upplýsingar hvað þetta varði. Hafi stefnandi staðið í þeirri trú að matsmaður myndi meta verkið með hliðsjón af fyrirliggjandi gögnum og að hann myndi verða í sambandi við stefnanda til frekari upplýsingagjafar. Um lagarök vísar stefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga auk þess að vísa til laga um þjónustukaup nr. 42/2000, einkum VI. og VII. kafla laganna. IV. Stefnda kveðst byggja sýknukröfu sína á því að um samningssamband málsaðila gildi VII. kafli laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Telji stefnda að stefnandi hafi við upphaf verksins gefið upp bindandi verðáætlun, sbr. 29. gr. laganna. Stefnda sé þegar búin að greiða stefnanda kostnað í samræmi við þá verðáætlun og meira til. Fyrir liggi að stefnda hafi þegar greitt stefnanda 45.035.812 krónur vegna þeirrar vinnu sem stefnandi hafi innt af hendi áður en stefnda sagði upp samningi sínum við stefnanda. Sé kostnaður vegna vinnu stefnanda þá orðinn liðlega 176.000 kr./m2. Sé það umtalsvert hærri upphæð en verðáætlun stefnanda hafi hljóðað upp á því ekki sé inni í því kostnaður vegna innréttinga, málningar og gólfefna. Þá liggi fyrir að þótt stefnandi krefji stefndu um kostnað vegna raflagna upp á sjöundu milljón króna þá hafi vantað mikið upp á framkvæmdir við raflagnir þegar stefnda hafi sagt upp samningi aðilanna. Hafi stefnda síðan þá þurft að greiða á fjórðu milljón króna vegna raflagna. Miðað við kröfur stefnanda og síðari kostnað stefndu vegna raflagna sé kostnaður vegna þeirra þannig orðinn kringum tíu milljónir króna í íbúðunum tveimur, án ljósa. Miðað við mat tæknifræðings sem stefnda hafi leitað til ætti heildarkostnaður raflagna með ljósunum að nema samtals fjórum milljónum króna. Sama komi í ljós þegar kostnaður við pípulagnir sé skoðaður. Umkrafinn kostnaður undirverktaka stefnanda sé talsvert hærri en verðmat verkfræðings þess sem teiknað hafi pípulagnir geri ráð fyrir. Ljóst sé af 29. gr. laga um þjónustukaup að láti seljandi þjónustu neytanda í té verðáætlun megi verðið ekki fara verulega fram úr þeirri áætlun. Stefnanda hafi borið að gera stefndu aðvart um að kostnaður væri að fara fram úr verðáætlun þeirri sem stefnandi hafi gefið í upphafi, sbr. 31. gr. tilvitnaðra laga. Engar þær breytingar hafi verið gerðar á verkinu eftir að stefnandi setti fram verðáætlun sína sem orðið hafi til þess að áætlunin raskaðist, enda hafi stefnandi aldrei gert fyrirvara þar um þótt breytingar væru gerðar. Fallist dómurinn ekki á framangreinda málsástæðu um verðáætlun vísar stefnda til 28. gr. laganna um þjónustukaup til stuðnings sýknukröfu sinni. Komi þar fram að hafi ekki verið samið um verð fyrir keypta þjónustu skuli neytandi greiða það verð sem teljast megi sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan hafi verið mikil og hvers eðlis hún hafi verið. Ljóst sé að kröfur stefnanda geti með engu móti talist sanngjarnar miðað við þekktan og viðurkenndan kostnað á hvern fermetra við endurbyggingar á þessum tíma. Þessu til stuðnings vísar stefnda til matsgerðar dómkvadds matsmanns sem hún aflaði undir rekstri málsins. Hafi matsmaðurinn komist að þeirri niðurstöðu að sanngjarnt heildarverð, sbr. 28. gr. laga nr. 42/2000, vegna vinnu stefnanda og undirverktaka hans við íbúðirnar, auk efniskostnaðar við framkvæmdina, nemi alls 29.402.000 krónum. Matsgerð þessari hafi ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð og beri því að leggja hana til grundvallar við mat á því hvaða endurgjald skuli teljast sanngjarnt í skilningi framangreinds ákvæðis. Stefnda hafi samtals greitt stefnanda 45.035.812 krónur. Samkvæmt því hafi hún ofgreitt verulega til stefnanda en ekki öfugt og beri því að sýkna hana af kröfum stefnanda. Stefnda kveðst styðja varakröfu sína, um að lækka beri kröfur stefnanda stórlega, við sömu málsástæður um verðáætlun og sanngirnissjónarmið sem sýknukrafa hennar byggist á og rakin hafi verið. Stefnda vísar einnig til þess að lækka beri dómkröfur stefnanda vegna 10% aukaálags sem félagið hafi lagt á allan efniskostnað undirverktaka. Um það hafi aldrei verið samið og stefnanda því verið óheimilt að innheimta það hjá stefndu. Þá hafi hún ekki fengið að njóta afsláttar hjá efnissölum sem hún hefði sjálf getað samið um. Stefnda kveðst loks mótmæla sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda og krefjast þess að henni verði vísað frá dómi þar sem hún sé hvorki mörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. V. Niðurstöður Fram er komið að málsaðilar gerðu með sér munnlegt samkomulag, síðla hausts eða í lok ársins 2006, um að stefnandi tæki að sér að annast viðbyggingu og breytingar á tveimur íbúðum stefndu og sonar hennar á 9. hæð hússins að Hátúni 6. Heldur stefnda því fram að Sumarliði Már Kjartansson, annar forsvarsmanna stefnanda, hafi þá gefið henni bindandi verðáætlun, sbr. 29. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Kostnaður við verkið hafi farið fram úr þeirri áætlun af ástæðum sem stefnandi beri einn ábyrgð á án þess að forsvarsmenn hans hafi gert stefndu aðvart um í hvað stefndi. Í skýrslu stefndu fyrir dómi kom fram að Sumarliði Már hefði lýst því yfir að stefnandi ynni eingöngu samkvæmt tímagjaldi og því gæti félagið ekki tekið verkið að sér á grundvelli tilboðs. Hún hefði þá spurt hvort verðið yrði nálægt 150.000 kr./m2 en hann svarað því til að það yrði nær 180.000 kr./m2. Sonur stefndu, Páll Ágúst Ólafsson, sem jafnframt er eigandi annarrar íbúðarinnar, bar á sama veg. Sumarliði Már og Orri Blöndal, stjórnarmaður stefnanda, báru hins vegar að stefnda hefði spurt ítrekað hver kostnaðurinn yrði á m2 en Sumarliði sagst ekki geta svarað því. Stefnda hefði spurt hvort kostnaðurinn yrði nærri 150.000 kr./m2 en hann þá svarað að kostnaðurinn yrði að lágmarki 180.000 kr./m2 og líklega vel yfir það. Verður ekki annað ráðið af skýrslum aðila og öðrum gögnum en að á þeim tíma sem fundurinn var haldinn hafi nánast eingöngu legið fyrir að fjarlægja ætti allt úr íbúðunum tveimur, endurnýja þær frá grunni og reisa viðbyggingu. Engar teikningar að innréttingum eða önnur hönnunargögn hafi þá legið fyrir um í hverju verkið yrði í raun fólgið. Virðist sem umræddar endurnýjunarframkvæmdir hafi verið hannaðar eftir að stefnandi tók verkið að sér. Þannig kom fram hjá stefndu að endanleg útfærsla sérteikninga hefði fyrst verið afhent í byrjun mars. Þar sem engra annarra gagna nýtur við en framburðar stefndu sjálfrar og sonar hennar um þá staðhæfingu stefndu að stefnandi hafi gefið henni verðáætlun í skilningi tilvitnaðrar 29. gr. þjónustukaupalaga verður ekki talið að fyrir liggi sönnun þar um. Verður heldur ekki séð að unnt hafi verið á faglegan máta að gera slíka áætlun þegar haft er í huga hve lítið lá fyrir á framangreindum fundi um umfang og eðli framkvæmdanna. Í samræmi við meginreglu kröfuréttar ber stefndu að greiða það verð fyrir verkið sem stefnandi setur upp nema það verði talið ósanngjarnt, sbr. 28. gr. laga um þjónustukaup nr. 42/2000 og 45. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Hefur stefnda vísað til framangreinds ákvæðis 28. gr. til stuðnings sýknukröfu sinni. Með beiðni sinni um dómkvaðningu matsmanns hinn 24. júní 2008 leitaðist stefnda við að undirbyggja sýknukröfu sína með því að fá mat á því hvað teldist sanngjarnt og eðlilegt heildarverð fyrir þá vinnu sem innt var af hendi í greint sinn. Ekki er þó að finna í matsbeiðni nákvæma lýsingu á þeim verkþáttum sem fólust í verki stefnanda og undirverktaka hans í umræddum íbúðum. Var það þó brýnt þegar litið er til umfangs og sérstöðu þess verks sem hér um ræðir. Hefur stefnandi vísað til þess að því fari fjarri að matsmaður hafi tekið tillit til allra þátta verksins í mati sínu. Fram kom í skýrslu matsmanns fyrir dómi að ekki hefði verið tekið tillit til kostnaðar við hönnunar raflagnar íbúðanna sem stefnandi annaðist, enda ekkert um það upplýst á matsfundi. Þá virðist mega ráða af framburði hans að ekki hafi í matinu verið tekið tillit til álags aðalverktaka á vinnu og efni undirverktaka, svokallað aðalverktakaálags, sem matsmaðurinn kannaðist þó við að væri viðtekin venja í slíkum tilvikum. Fyrir liggur að við mat á umfangi verks stefnanda hafi matsmaður einungis stuðst við þá lýsingu málsaðila sem fram kom á matsfundi auk teikninga frá byggingarfulltrúa. Kvaðst matsmaðurinn við matið í engu hafa horft til reikninga stefnanda vegna aðkeypts efnis og vinnu og þeirra tímaskýrslna stefnanda sem fyrir liggja í málinu eða borið þessi gögn saman við verkið sjálft. Var það þó að mati dómsins nauðsynlegt til upplýsingar um það hvernig verkinu vatt fram, sérstaklega þegar til þess er litið að í upphafi þess virðast ekki hafa legið fyrir neinar hönnunarteikningar og verklýsingar og þær virðast hafa borist stefnanda smám saman eftir því sem á verktímann leið, auk fyrirmæla um breytingar og aðlaganir. Hafa hönnunarteikningar vegna verksins reyndar ekki verið lagðar fram í málinu. Niðurstaða matsgerðarinnar er sú að hæfilega metinn kostnaður vegna efnis, tækja og vinnu við „þá verkliði sem fram kom á matsfundi“ sé 29.402.000 krónur, en stefnda kvaðst sjálf í matsbeiðni sinni byggja á því „að það heildarverð sem hún sé þegar búin að greiða stefnanda, liðlega 45.000.000 kr., sé bæði sanngjarnt og eðlilegt fyrir þá vinnu sem starfsmenn stefnanda inntu af hendi í íbúðunum“. Þegar framangreint er virt telur dómurinn að umrædd matsgerð gefi ekki rétta mynd af umfangi og eðli verks stefnanda sem um er deilt í máli þessu. Sé því ekki unnt að horfa til hennar við mat á því hvort endurgjald stefnanda sé sanngjarnt og eðlilegt fyrir þá þjónustu sem félagið lét stefndu í té í greint sinn. Ekki verður talið að stefnanda hafi verið óheimilt að leggja 10% álag, svokallað aðalverktakaálag, ofan á efniskaup undirverktaka. Telja sérfróðir meðdómendur það viðtekna venju að aðalverktaki verks innheimti slíkt álag á efni og vinnu undirverktaka og nemi það yfirleitt frá 10% og upp í 20%. Sé þar meðal annars um að ræða þóknun fyrir yfirverkstjórn, umsjón og ábyrgð á verki, samningsgerð við undirverktaka, kostnað við vinnuaðstöðu og tryggingar. Þá verður, gegn andmælum stefnanda, ekki talin komin fram sönnun um að stefnda hafi gefið stefnanda þau fyrirmæli að efni til verksins yrði eingöngu keypt þannig að hún nyti þeirra afsláttarkjara sem hún hefði sjálf í tilgreindum byggingavöruverslunum, enda greiddi stefnda reikninga stefnanda athugasemdalaust, meðal annars vegna efniskaupa, allt þar til í júní 2007. Samkvæmt framangreindu og vegna þeirrar sönnunarbyrði sem stefnda ber í málinu verður ekki talið að það endurgjald, samtals 60.895.854 krónur, sem stefnandi áskildi sér samkvæmt reikningum sínum fyrir efni og vinnu við umræddar íbúðir, sé svo ósanngjarnt að því verði hrundið. Verður því fallist á dómkröfur stefnanda um að stefnda greiði honum eftirstöðvar kröfu hans samkvæmt reikningum á hendur stefndu. Stefnda hefur mótmælt dráttarvaxtakröfu stefnanda og krefst þess að henni verði vísað frá dómi þar sem stefnandi hafi einungis vísað í III. kafla laga nr. 38/2001 en ekki 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnandi leiðrétti framangreinda lagatilvísun við aðalmeðferð málsins gegn mótmælum stefndu. Enda þótt framangreind lagatilvísun í stefnu hafi ekki verið svo nákvæm sem skyldi þykja ekki efni til að vísa dráttarvaxtakröfunni frá dómi af þeim sökum. Verður stefnukrafan dæmt með dráttarvöxtum eins og í dómsorði greinir. Stefnda verður dæmd til að greiða stefnanda málskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsuppsaga hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en lögmenn töldu endurflutning óþarfan. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Frey Jóhannessyni byggingartæknifræðingi og Jóni Ágústi Péturssyni, byggingartæknifræðingi og húsasmíðameistara. Dómsorð: Stefnda, Dögg Pálsdóttir, greiði stefnanda, Saga verktökum ehf., 31.860.042 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 11.847.238 krónum frá 15.06.2007 til 16.07.2007, af 21.026.886 krónum frá 16.07.2007 til 05.12.2007, af 31.774.768 krónum frá 05.12.2007 til 26.01.2008, en af 31.860.042 krónum frá 26.01.2008 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 7. júní 2007 að fjárhæð 9.000.000 króna og 17. júlí 2007 að fjárhæð 7.000.000 króna. Stefnda greiði stefnanda 1.400.000 krónur í málskostnað. |
Mál nr. 105/2006 | Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Örorka | Ó slasaðist í júlí 1999 við störf sín hjá E þegar hún var að aðstoða aldraða konu við að standa upp úr hjólastól. Ó skýrði hjúkrunarfræðingi á vaktinni frá atvikinu en taldi að hún myndi jafna sig í sumarleyfi sem hófst næsta dag. Þegar Ó kom aftur til starfa reyndist henni ókleift að halda áfram fyrra starfi vegna einkenna eftir slysið. E sendi Vinnueftirliti ríkisins tilkynningu um slysið í október 1999. Ó reisti kröfu sína á því að ekki hefðu verið nægilega mörg tæki eða lyftur til afnota fyrir starfsmenn til að aðstoða ósjálfbjarga vistmenn og hélt því fram að eina lyftan sem til var hefði verið í notkun þegar slysið varð. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að sú staðhæfing fengi ekki stoð í skýrslu M sem varð vitni að atvikinu og bar að lyfta hefði verið tiltæk en ekki verið notuð þar sem umræddur vistmaður hefði ekki verið tekinn í lyftu. Þá báru tveir starfsmenn að vistmaðurinn hefði verið mótfallinn því að hjálpartæki yrðu notuð til að aðstoða hana, en það hafi þó verið gert á síðari stigum. Tveir aðrir starfsmenn báru hins vegar að lyfta hefði verið notuð til að aðstoða vistmanninn, en af svörum þeirra var ekki ljóst hvort það hafi verið á þeim tíma sem slysið varð eða síðar. Samkvæmt framangreindu var talið ósannað að skorti á hjálpartækjum yrði kennt um slys Ó og voru heldur ekki talin efni til að meta E í óhag að slysið var ekki strax tilkynnt Vinnueftirlitinu. Var E því sýknað af kröfu Ó. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2006. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.745.923 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 1.405.823 krónum frá 12. júlí 1999 til 12. janúar 2000 og af 1.745.923 krónum frá þeim degi til 26. maí 2005, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem hún naut fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn falla niður. Áfrýjandi hefur stefnt Tryggingamiðstöðinni hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I. Í héraðsdómi eru rakin atvik að því að áfrýjandi slasaðist við störf sín hjá stefnda, sem fólust í umönnun vistmanna á heimilinu. Gerðist það þegar hún var að aðstoða aldraða konu við að standa upp úr hjólastól til að komast á salerni, en konan var haldin helftarlömun. Lét áfrýjandi hana taka utan um háls sér um leið og hún hugðist reisa konuna upp til að standa síðan í vinstri fót. Fóturinn brást konunni, sem féll niður og dró áfrýjanda með sér. Við þennan óvænta hnykk fékk áfrýjandi áverka, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Þar er einnig rakið að áfrýjandi skýrði hjúkrunarfræðingi á vaktinni frá atvikinu, en áfrýjandi var þá á síðustu vinnuvakt sinni fyrir sumarfrí. Fyrir dómi kvaðst áfrýjandi hafa sagt hjúkrunarfræðingnum að hún hlyti að jafna sig í sumarfríinu og ekki átt von á öðru en að þetta myndi bara ganga til baka. Hún hefði oft orðið fyrir hnjaski á vinnustaðnum, en þetta hefði verið nokkuð mikið. Hjúkrunarfræðingurinn lýsti samskiptum þeirra svo að áfrýjandi hefði sagt: „Þetta lagast nú kannski, ég held að þetta sé nú kannski ekkert svo mikið.“ Samkvæmt vinnuskýrslu áfrýjanda hófst síðasta vinnuvakt hennar fyrir sumarleyfi kl. 23:30 að kvöldi 11. júlí 1999 og lauk kl. 07:30 næsta morgun. Hefur slysið því orðið þessa nótt. Áfrýjandi gekk til starfa sinna á ný að loknu sumarleyfi. Kom í ljós að einkenni eftir slysið gengu ekki til baka og reyndist áfrýjanda ókleift að halda áfram fyrra starfi. Sendi stefndi Vinnueftirliti ríkisins tilkynningu um slysið 29. október 1999. Liggur jafnframt fyrir læknisvottorð Gerðar Jónsdóttur dagsett sama dag. Þar kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi fyrst leitað til hennar vegna slyssins 15. júlí 1999 og orðið óvinnufær 13. október sama ár. Segir þar ennfremur að við slysið hafi áfrýjandi hlotið tognun í brjóstbaki og hálsi. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína á því að ekki hafi verið nægilega mörg tæki eða lyftur til afnota fyrir starfsmenn til að aðstoða ósjálfbjarga vistmenn. Á deildinni hafi verið 25 vistmenn og margir þeirra þannig á sig komnir að þeir gátu ekki gengið. Einungis hafi verið ein lyfta á deildinni til að létta undir með starfsmönnum við umönnun vistmanna, en aðra hvora viku hafi deildin haft aðra lyftu til afnota, sem hafi þess á milli verið nýtt annars staðar á vistheimilinu. Þessi tækjakostur hafi verið alls ónógur. Þegar slysið varð hafi eina lyftan á staðnum verið í notkun og því ekki um annað að ræða en að reisa vistmanninn upp úr hjólastólnum án slíkra hjálpartækja. Á þessum vanbúnaði verði stefndi að bera ábyrgð. Vísar áfrýjandi meðal annars til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglna nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, sem hér eigi við. Samkvæmt þeim sé sú skylda lögð á atvinnurekendur að hafa tiltæk viðeigandi hjálpartæki til að komast hjá því að starfsmenn þurfi að handleika byrðar. Jafnframt hefur verið á því byggt að ekki hafi verið tilkynnt um slysið strax til Vinnueftirlits ríkisins, svo sem skylt hafi verið. Stefndi andmælir því að áðurnefndur tækjakostur hafi verið ónógur og að slysið verði rakið til þess. Þá telur hann ósannað að lyfta hafi ekki verið tiltæk í umrætt sinn þegar áfrýjandi var kvödd á vettvang til að aðstoða vistmanninn. Áfrýjandi hafi verið þaulvön því starfi, sem hér um ræðir. Það hafi verið óhapp sem enginn gat séð fyrir að fótur vistmannsins gaf sig og verði stefnda ekki gefið að sök hvernig fór. Þá hafi ekkert tilefni gefist til að tilkynna óhappið til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en gert var, en meðan á sumarleyfi stóð hafi áfrýjandi ekki greint stefnda frá líðan sinni og afleiðingar atviksins ekki orðið ljósar fyrr en nokkru eftir að fríinu lauk. III. María Ósk Bender varð vitni að atvikinu, sem málið er sprottið af. Hún var þá sumarstarfsmaður á vistheimilinu og hafði starfað þar í nokkrar vikur. Kvað hún vistmanninn hafa leitað eftir aðstoð til að komast á salerni og hún ekið konunni þangað í hjólastól. Hafi hún síðan þurft að bíða nokkra stund þar til áfrýjandi kom til aðstoðar. Áfrýjandi heldur því fram að eina lyftan sem til var hafi þá verið í notkun annars staðar. Sú staðhæfing fær ekki stoð í skýrslu Maríu fyrir dómi, en fram kom hjá henni að lyfta hafi verið tiltæk. Ekki liggur fyrir hvort ein eða tvær lyftur hafi verið til umráða á deildinni nóttina, sem atvikið varð. Sama vitni var spurt um það hvers vegna lyftan, sem hún sótti fram á gang, hafi ekki verið notuð og svaraði því til að þessi kona hafi ekki verið tekin í lyftu. Er sá framburður í samræmi við skýrslur Jóhönnu Hrefnu Hólmsteinsdóttur hjúkrunarfræðings og Birnu Kristínar Svavarsdóttur hjúkrunarforstjóra fyrir dómi, sem báru að umræddur vistmaður hafi verið mótfallinn því að hjálpartæki yrðu notuð til að aðstoða hana. Það hafi hins vegar verið gert á síðari stigum. Tveir starfsmenn hafa hins vegar borið að lyfta hafi verið notuð til að aðstoða umræddan vistmann. Af svörum þeirra er þó ekki ljóst hvort það hafi verið á þeim tíma sem slysið varð eða síðar. Samkvæmt öllu framanröktu er ósannað að skorti á hjálpartækjum verði kennt um slys áfrýjanda. Eru ekki heldur efni til að meta stefnda í óhag eins og atvik eru vaxin að slysið var ekki strax tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember 2005. II Málsatvik eru þau að stefnandi slasaðist við vinnu sína hjá stefnda í júlímánuði 1999. Hafði hún unnið við umönnun hjá stefnda frá því í janúar 1995, lengst af í 80% starfi. Umrætt skipti hafði samstarfskona stefnanda, María Ósk Bender, óskað eftir aðstoð stefnanda við að hjálpa aldraðri konu, sem var vistmaður á hjúkrunarheimilinu, á salerni. Hafði konan hægri helftarlömun og var henni ekið á salernið í hjólastól. Við verkið notuðu þær ekki lyftu heldur hjálpuðust þær að við að koma konunni úr hjólastólnum og var einhvers konar snúningsdiskur settur undir fætur hennar til að auðvelda verkið. Hélt konan um háls stefnanda og er stefnandi var í þann veginn að snúa konunni á salernið gaf vinstri fótur konunnar sig með þeim afleiðingum að stefnandi hentist fram fyrir sig. Hélt konan fast um háls stefnanda og virðist sem henni hafi ekki orðið meint af fallinu en stefnandi fékk mikið tog hægra megin á hálsinn og heyrðist smellur þegar hún féll. Við slysið fékk stefnandi mikinn verk hægra megin á hálsi, öxl og niður eftir herðablaði. Stefnandi var á leið í sumarfrí eftir þennan vinnudag og vonaðist til að verkir þeir sem hún fann fyrir eftir slysið myndu lagast. Stefnandi kveðst hafa fundið fyrir verkjum og farið til heimilislæknis í kjölfar slyssins og fengið lyf við verkjum og bólgum. Hún mætti svo aftur til vinnu eftir sumarfrí í ágúst 1999 og fór strax að vinna á deild sem var ekki eins erfið líkamlega og sú sem hún hafði unnið á áður. Stefnandi kveður að eftir að hún byrjaði að vinna aftur eftir sumarfrí hafi verkir þeir sem hún hafði fundið fyrir eftir slysið aukist verulega og gat hún á endanum ekki sinnt vinnu sinni vegna verkja. Ákvað stefnandi í samráði við hjúkrunarforstjóra stefnda að fara í sjúkraþjálfun og að hún kæmi til vinnu að henni lokinni. Þrátt fyrir þetta fékk stefnandi ekki slíkan bata að hún gæti haldið áfram störfum sínum hjá stefnda og varð hún að hætta störfum sínum þar. Stefnandi hóf störf í Borgarskóla í febrúar 2000 sem stuðningsfulltrúi jafnframt því sem hún hóf nám þar fyrir stuðningsfulltrúa og lauk því ári seinna. Starf stefnanda sem stuðningsfulltrúi reyndist stefnanda of erfitt vegna líkamlegs álags og haustið 2004 hóf hún störf á skrifstofu Borgarskóla og starfar hún þar í dag. Stefndi tilkynnti um slysið til Vinnueftirlits ríkisins 29. október 1999 og kveður ástæðu þess að það var ekki tilkynnt fyrr vera þá að stefnandi hafi farið í sumarfrí strax í kjölfar slyssins og stefnda ekki verið kunnugt um að hún hafi slasast fyrr en eftir að hún kom úr fríi og í ljós hafi komið hvaða áhrif slysið hafði haft á heilsu hennar. Tryggingastofnun ríkisins mat varanlega örorku stefnanda 25. nóvember 2002 vegna slyssins og var hún metin 15%. Þann 14. janúar 2003 var ákvörðun Tryggingastofnunar kærð til Úrskurðarnefndar almannatrygginga sem mat örorku stefnanda 18%. Stefnandi krafði réttargæslustefnda um bætur á grundvelli ábyrgðartryggingar stefnda og úr slysatryggingu launþega. Þann 2. október 2003 fékk stefnandi greitt úr slysatryggingu launþega 480.384 krónur en með bréfi 20. janúar 2004 hafnaði réttargæslustefndi bótaskyldu á grundvelli ábyrgðartryggingar stefnda þar sem ekki hafi verið sýnt fram á að rekja mætti slys stefnanda til saknæmrar háttsemi starfsmanna stefnda, ófullnægjandi vinnuaðstæðna, annarra atvika eða aðstæðna sem stefndi bæri skaðabótaábyrgð á. Ákvörðun réttargæslustefnda var skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem staðfesti niðurstöðuna í úrskurði 16. nóvember 2004. Þann 17. janúar 2005 óskaði lögmaður stefnanda eftir mati Jónasar Hallgrímssonar læknis á afleiðingum slyssins á heilsu stefnanda. Er matsgerð hans dagsett 29. mars 2005 og er niðurstaðan samkvæmt matinu sú að tímabundið atvinnutjón stefnanda sé 100% í sex mánuði eða á tímabilinu frá 12. júlí 1999 til 12. janúar 2000, þjáningatímabil það sama og tímabil óvinnufærni án rúmlegu. Varanlegur miski var metinn 18% og varanleg örorka 10%. Stefnandi fékk leyfi til gjafsóknar 8. nóvember 2004. Í málinu er ekki deilt um afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda heldur lýtur ágreiningur aðila fyrst og fremst að því hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Byggir stefnandi á því að óforsvaranlegt hafi verið að starfsfólk stefnda hafi aðeins haft aðgang að einni lyftu og aðra hverja viku að tveim lyftum sem hjálpartæki fyrir allan þann fjölda vistmanna á hjúkrunarheimilinu sem nauðsynlega hafi þurft á slíkum lyftum að halda við að komast á salerni. Með því hafi starfsmönnum stefnda ekki verið tryggt það örugga og heilsusamlega starfsumhverfi sem þeir eigi kröfu til. Stefndi hins vegar telur að slys stefnanda verði rakið til óhappatilviljunar og eftir atvikum eigin sakar stefnanda. Stefnandi kveður að á þeirri deild sem hún vann hafi verið 25 heimilismenn og margir þeirra það veikir að þeir hafi ekki getað gengið af ýmsum ástæðum. Að minnsta kosti 14 þeirra hafi þurft aðstoð við að komast á salerni og annað vegna lömunar og annarra sjúkdóma. Ein lyfta hafi verið á deild stefnanda til notkunar við að setja sjúklinga á salerni auk þess sem deildin hafi haft afnot af annarri lyftu aðra hverja viku. Vegna þessa hafi það oft komið fyrir að starfsmenn hafi þurft að aðstoða heimilismenn við að komast á salerni án þess að hafa lyftu til afnota. Í umrætt sinn hafi lyftan verið upptekin. Stefnandi byggir aðallega á því að stefndi beri bótaskyldu á afleiðingum slyss hennar þar sem óforsvaranlegt hafi verið að ekki hafi verið fleiri lyftum til að dreifa á deildinni til notkunar við að aðstoða heimilismenn og í því sambandi bendir stefnandi á að samkvæmt lögum nr. 46/1980 beri vinnuveitanda að tryggja starfsmanni sínum öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi í samræmi við tækniþróun. Við umönnunar-störf beri vinnuveitanda að ganga þannig frá vinnuaðstæðum starfsmanna að þeir forðist allt óþarfa álag, þar með talið að lyfta, bera, ýta og draga þungar byrðar. Það geti ekki talist í samræmi við skyldur vinnuveitanda í slíkum umönnunarstörfum að hafa einungis eina og hálfa lyftu til notkunar daglega fyrir að minnsta kosti 14 manns. Því sé byggt á því að bótaábyrgð stefnda grundvallist á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Sundurliðist krafa stefnanda svo: 1. Tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga: (869.963-695.970) vegna tímabilsins 12. júlí 1999-12. janúar 2000 173.993 2. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga: Vegna tímabilsins 12. júlí 1999-12. janúar 2000 (154 dagar x 1.020) 183.600 3. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga: 18% x 5.823.000 1.048.230 4. Varanleg örorka samkvæmt 5.-8. gr. skaðabótalaga: 1.602.507 x 9,272 x 10% 1.485.844 Samtals 2.891.667 Að frádreginni greiðslu úr slysatryggingu launþega - 480.384 Að frádreginni greiðslu frá Tryggingastofnun ríkisins - 665.360 Heildarkrafa 1.745.923 Stefnandi kveður bótaskyldu stefnda byggja á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum þeim ákvæðum sem að framan greinir. Þá sé skaðabótaskylda stefnda byggð á þeirri dómvenju sem lögin byggist á og dómum sem gengið hafi á grundvelli þeirra og greiðsluskyldu. Þá sé vísað til þeirrar meginreglu skaðabótaréttarins að skaðabætur eigi að gera tjónþola eins settan og tjón hafi ekki orðið. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 sbr. lög nr. 50/1988. V Eins og rakið hefur verið er ekki deilt um afleiðingar slyssins á heilsu stefnanda heldur er ágreiningur fyrst og fremst um skaðabótaskyldu stefnda. Stefnandi byggir skaðabótakröfu sína á hendur stefnda á því að aðstæður á vinnustaðnum þar sem slysið varð hafi verið óforsvaranlegar og ekki í samræmi við ákvæði laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Að mati stefnanda hafi lyftur, sem meðal annars voru notaðar til að aðstoða vistmenn hjúkrunarheimilisins á salerni, verið of fáar miðað við þann fjölda vistmanna sem þurft hafi á slíku hjálpartæki að halda. Reglur nr. 499/1994 um öryggi og hollustu þegar byrðar eru handleiknar, gilda á vinnustöðum sem framangreind lög ná til og um það þegar byrðar eru handleiknar og því fylgir hætta á heilsutjóni. Orðasambandið “að handleika byrðar” er skilgreint þannig í reglum þessum að það sé þegar einn eða fleiri starfsmenn flytja byrði úr stað eða styðja við hana. Þá segir að í því felist að lyfta, setja niður, ýta, draga, bera eða færa til byrði, sem geti meðal annars verið fólk. Þá segir í reglum þessum að atvinnurekandi skuli gera skipulagsráðstafanir eða nota viðeigandi hjálpartæki, einkum vélbúnað til að komast hjá því að starfsmenn þurfi að handleika byrðar. Þegar ekki sé hægt að komast hjá því að starfsmenn handleiki byrðar skuli atvinnurekandi skipuleggja vinnuaðstæður, nota viðeigandi búnað eða sjá starfsmönnum fyrir hjálpartækjum til að draga úr þeirri áhættu sem felst í starfinu. Þá kemur fram að vinnuaðstæður þar sem byrðar eru handleiknar skuli vera eins góðar og kostur er. Ljóst er að framagreind skilgreining nær yfir það verk sem stefnandi var að annast umrætt sinn í félagi við samstarfskonu sína og snýst ágreiningur aðila í raun um það hvort vinnuaðstæður hafi verið í samræmi við framangreindar reglur. Eins og fram er komið heldur stefnandi því fram að vinnuaðstæður hafi ekki verið forsvaranlegar og því ekki í samræmi við framangreindar reglur þar sem of fáar lyftur voru á staðnum. Stefndi heldur því fram að stjórnendur hans hafi frá upphafi lagt mikla áherslu á það að starfsfólk noti þau hjálpartæki sem unnt sé til að tryggja öryggi vistmanna og starfsmanna. Hins vegar sé það ávallt starfsmaðurinn sem meti þörfina hverju sinni um hvort nauðsynlegt sé að lyfta sé notuð eða hvort fleiri en einn starfsmann þurfi í verkið. Verður að fallast á það með stefnda að gera verði þær kröfur til starfsmanna hans að þeir meti hverju sinni hvort hjálpartæki séu nauðsynleg við verk en stefnda ber að tryggja að slík nauðsynleg hjálpartæki séu til staðar. Aðila greinir á um það hvort lyfta hafi verið tiltæk og hvort nauðsyn hafi borið til að nota umrædda lyftu í því tilviki sem hér um ræðir. Þá kom fram við aðalmeðferð málsins er skýrslur voru teknar af starfsmönnum stefnda, Birnu K. Svavarsdóttur, hjúkrunarforstjóra og Hólmfríði Hólmsteinsdóttur hjúkrunarfræðingi að umræddur vistmaður hafi verið því mótfallinn að lyftan væri notuð. Hafi lyftan ekki verið notuð fyrir þennan vistmann fyrr en undir lokin, en hann mun hafa látist á árinu 2001. Stefnandi mótmælti þessum fullyrðingum og kveðst engin fyrirmæli hafa fengið um að ekki mætti nota lyftuna fyrir umræddan vistmann, þvert á móti hafi lyftan jafnan verið notuð fyrir vistmanninn ef hún var laus. Ekki er öðrum haldbærum gögnum til að dreifa um þetta og stendur því orð gegn orði og því ósannað að sú hafi verið raunin. Stefndi tilkynnti ekki um slysið til Vinnueftirlits ríkisins fyrr en rúmum þrem mánuðum eftir að það gerðist og skýrist sú töf á því að stefnandi taldi sjálf ekki að hún hefði slasast eins mikið og raun ber vitni. Stefnda var því ekki ljóst að um tilkynningarskylt slys hafi verið að ræða fyrr en eftir að stefnandi kom aftur til vinnu og í ljós kom að hún gat ekki unnið fyrir verkjum og að sjúkraþjálfun bar ekki tilskyldan árangur. Þá verður ekki séð að það hefði breytt nokkru þótt Vinnueftirlitið hefði komið á staðinn strax eftir slysið miðað við þann ágreining sem hér er uppi enda ekkert sem bendir til að aðstæður hafi verið breyttar. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að í tilviki umrædds vistmanns hafi hann getað staðið í annan fótinn og þurfti aðeins að aðstoða hann við að standa upp úr hjólastól sem ekið var alveg að salerninu og snúa honum yfir á salerni með hjálp snúningsdisks. Samkvæmt lýsingu stefnanda hélt vistmaðurinn um hálsinn á stefnanda og stefnandi um mitti vistmannsins. Verður því ekki séð að mikil hætta hafi verið á tjóni við þessar aðstæður og vandséð að tveir starfsmenn hafi ekki með góðu móti átt að geta valdið verkinu án þess að þurfa að nota lyftu til þess. Það sem gerðist hins vegar var að fótur vistmannsins gaf sig með fyrrgreindum afleiðingum og það gat enginn séð fyrir og verður engum um það kennt. Stefnandi var þaulvön því verki sem hún var þarna að vinna við og hafði unnið hjá stefnda við umönnunarstörf í um fjögur og hálft ár þegar atburður þessi átti sér stað auk þess sem hún hafði áður unnið slík störf á Elliheimilinu Grund. Hefði hún metið stöðuna svo að nauðsynlegt hafi verið að notast við lyftu umrætt sinn bar henni skylda að bíða þar til hún losnaði. Stefnandi kaus sjálf að haga verki sínu með framangreindum hætti og hlýtur eins og hér háttar til að bera á því fulla ábyrgð. Að öllu framansögðu virtu verður að telja að stefnandi hafi ekki leitt sönnur að því að slysið og tjónið sem af því hlaust verði rakið til sakar stefnda þannig að leiði til skaðabótaábyrgðar hans heldur verður að telja að slysið verði alfarið rakið til óhappatilviks sem enginn beri sök á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir þó rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningslaun lögmanns hennar sem þykja hæfilega ákveðin 1.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu stefnanda flutti málið Hulda R. Rúriksdóttir hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Guðmundur Pétursson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Hjúkrunarheimilið Eir, er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Ólafíu Guðrúnar Leifsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er málflutningslaun lögmanns hennar að fjárhæð 1.000.000 króna að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. |
Mál nr. 5/2018 | Kærumál Hæfi dómara Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti | Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu X um að landsréttardómari viki sæti í máli ákæruvaldsins gegn honum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í röksemdum X fyrir kröfu sinni væri hvergi haldið fram nokkru því, sem valdið gæti eftir 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að landsréttardómarinn teldist vanhæf til að fara með málið gegn honum og bæri af þeim sökum að víkja sæti í því, heldur sneru röksemdir hans að því að ekki hefði verið farið að lögum við skipun dómarans. Hefði hann klætt álitaefnið sem hann í raun leitaði úrlausnar um ranglega í búning kröfu um að dómarinn viki sæti í málinu. Úrskurður Landsréttar sneri þannig ekki að réttu lagi að ágreiningi um það efni og gæti hann af þeim sökum ekki átt undir kæruheimild til Hæstaréttar samkvæmt b. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti án kröfu. | Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson,Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 24. febrúar 2018, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 22. febrúar 2018, þar sem hafnaðvar kröfu varnaraðila um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari viki sætií máli sóknaraðila gegn honum. Um kæruheimild vísar varnaraðili tilb. liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að „Arnfríður Einarsdóttir verði talin vanhæf til þess að dæma ímáli Landsréttar nr. 6/2018 og gert að víkja sæti í málinu.“Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.IMeð ákæru 31. janúar 2017höfðaði lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu mál á hendur varnaraðila fyrirHéraðsdómi Reykjaness vegna nánar tilgreindra umferðarlagabrota. Málið varþingfest 2. mars 2017 og dómtekið 16. sama mánaðar í framhaldi af því aðvarnaraðili játaði að hafa framið þau brot, sem greindi í ákæru. Dómur gekksíðan í héraði 23. mars 2017 og var varnaraðila þar gert að sæta fangelsi í 17mánuði auk þess að vera sviptur ökurétti ævilangt. Varnaraðili lýsti yfiráfrýjun dómsins í tilkynningu til ríkissaksóknara 6. apríl 2017 og varáfrýjunarstefna gefin út sama dag. Í greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar31. maí 2017 var þess krafist að refsing samkvæmt héraðsdómi yrði milduð, en ígreinargerð ríkissaksóknara til réttarins sama dag var krafist staðfestingardómsins. Við svo búið var málið tilbúið til flutnings fyrir Hæstarétti. Með þvíað málið hafði á hinn bóginn ekki verið munnlega flutt í Hæstarétti fyrir lokársins 2017 færðist frekari meðferð þess til Landsréttar samkvæmt 1. mgr. 78.gr. laga nr. 49/2016, sbr. 4. gr. laga nr. 53/2017, og voru gögn málsins send þeimdómstóli með bréfi Hæstaréttar 2. janúar 2018.Fyrir liggur að Landsrétturtilkynnti sakflytjendum með tölvubréfi 29. janúar 2018 að málið, sem hafifengið auðkennið nr. 6/2018, yrði munnlega flutt þar fyrir dómi 6. febrúar samaár, svo og að landsréttardómararnir Arnfríður Einarsdóttir, Jóhannes Sigurðssonog Þorgeir Ingi Njálsson myndu skipa dóm í málinu. Af þessu tilefni ritaðiverjandi varnaraðila bréf til Landsréttar 2. febrúar 2018, þar sem sagði meðalannars: „Af dómum Hæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017, uppkveðnum 19.desember 2017, þar sem fjallað var um skipan dómara við Landsrétt, má ráða aðskipan þeirra fjögurra dómara sem dómsmálaráðherra gerði tillögu um, en voruekki í hópi þeirra fimmtán sem dómnefnd mat hæfasta, hafi ekki verið í samræmivið lög. Af nýlegri dómaframkvæmd í Evrópu er jafnframt ljóst að með vísan tilþess hversu mikilvægt það er að dómarar séu sjálfstæðir og óhlutdrægir ístörfum sínum verði að gera strangar kröfur til þess að lögmætri málsmeðferð séfylgt við skipan þeirra. Sé út af því brugðið kann það að leiða til þess að sásem var skipaður dómari telst ekki með réttu handhafi dómsvalds. Hvað varðarskipan þeirra fjögurra dómara við Landsrétt, sem voru ekki í hópi þeirrafimmtán ... sem dómnefnd mat hæfasta, er mögulegt að niðurstaða skipunarferlisinshefði orðið önnur ef tillaga ráðherra hefði verið sjálfstæð fyrir hvern og einnhinna fjögurra. Auk þess má ætla að niðurstaðan hefði getað orðið önnur hefðiverið framkvæmd fullnægjandi rannsókn á hæfni einstakra umsækjenda til samræmisvið 10. gr. stjórnsýslulaga. Þegar af þeirri ástæðu er unnt að líta svo á aðframangreindir fjórir dómarar hafi ekki verið skipaðir í samræmi við lög, enslíkt er fortakslaust skilyrði, sbr. 59. gr. stjórnarskrár og 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og kann að leiða til þess að dómsúrlausnir þeirraséu ekki gildar. Fyrir liggur að Arnfríður Einarsdóttir, sem skipar dóm í máliLandsréttar nr. 6/2018, er einn ofangreindra fjögurra dómara. Með vísan tilalls framangreinds telur ákærði óhjákvæmilegt að krefjast þess að hún víki sætivið dómsmeðferð í máli Landsréttar nr. 6/2018.“Þegar málið var tekið fyrir í þinghaldií Landsrétti 6. febrúar 2018 lagði verjandi varnaraðila fram skriflegasamantekt á rökstuðningi fyrir þeirri kröfu sinni að „Arnfríður Einarsdóttirverði úrskurðuð vanhæf til þess að dæma í máli Landsréttar nr. 6/2018 og gertað víkja sæti í málinu“, svo sem þar var komist að orði. Í þinghaldinu varmálið munnlega flutt um þetta efni og gekk síðan hinn kærði úrskurður eins ogáður segir 22. sama mánaðar.IIÍ 6. gr. laga nr. 88/2008 er að finna talninguá þeim tilvikum, þar sem dómari, hvort heldur í héraðsdómi, Landsrétti eðaHæstarétti, er vanhæfur til að fara með sakamál. Er það nánar tiltekið í fyrstalagi ef dómari er sjálfur sakborningur, brotaþoli eða fyrirsvarsmaður annarshvors eða hann hefur gætt réttar sakbornings eða brotaþola í málinu, í öðrulagi ef dómari hefur borið eða verið kvaddur til að bera vitni um atvik málsinsaf réttmætu tilefni eða verið mats- eða skoðunarmaður um sakarefnið, í þriðjalagi ef dómari tengist einhverjum áðurnefndum með því að vera eða hafa veriðmaki hans, skyldur honum eða mægður í beinan legg eða að öðrum lið til hliðareða tengdur honum á einhvern þennan hátt vegna ættleiðingar, í fjórða lagi ef fyrirhendi eru önnur atvik eða aðstæður, sem eru fallnar til að draga óhlutdrægnidómara með réttu í efa og loks í fimmta lagi ef dómari hefur áður tekið tilgreina kröfu um að ákærði í málinu sæti gæsluvarðhaldi eftir 2. mgr. 95. gr.sömu laga. Telji aðili að sakamáli eitthvert framangreindra atriða eiga við umdómara getur aðilinn krafist þess að dómarinn víki sæti í málinu, en að lögumgeta þessi atriði ein og engin önnur orðið til þess að svo fari. Komi slíkkrafa fram tekur dómari, sitji hann í héraðsdómi eða Landsrétti, afstöðu til hennarmeð úrskurði, sbr. 2. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 207. gr. laga nr. 88/2008. Lútiúrskurður að því hvort dómari við Landsrétt víki sæti er unnt að kæraúrskurðinn til Hæstaréttar samkvæmt b. lið 1. mgr. 211. gr. sömu laga.Í úrskurði Landsréttar er greintfrá því, sem varnaraðili tefldi fram til stuðnings fyrrnefndri kröfu sinni þarfyrir dómi, en röksemdir hans í kæru og greinargerð til Hæstaréttar eruefnislega þær sömu. Þar er hvergi haldið fram nokkru því, sem valdið gæti eftir6. gr. laga nr. 88/2008 að landsréttardómarinn Arnfríður Einarsdóttir teldistvanhæf til að fara með mál þetta og bæri af þeim sökum að víkja sæti í því,heldur snúa röksemdir varnaraðila í hvívetna að því að ekki hafi verið farið aðlögum við skipun þessa dómara. Jafnvel þótt á það yrði fallist gæti þaðsamkvæmt framansögðu aldrei orðið til þess að krafa varnaraðila yrði tekin tilgreina. Hefur hann því í málatilbúnaði sínum klætt það álitaefni, sem hann íraun leitar úrlausnar um, ranglega í búning kröfu um að dómarinn víki sæti ímálinu. Úrskurður Landsréttar 22. febrúar 2018 snýr þannig ekki að réttu lagiað ágreiningi um það efni og getur hann af þeim sökum ekki átt undirkæruheimild til Hæstaréttar samkvæmt b. lið 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008.Máli þessu verður því án kröfu vísað frá Hæstarétti.Dómsorð:Máliþessu er vísað frá Hæstarétti.ÚrskurðurLandsréttar 22. febrúar 2018.LandsréttardómararnirArnfríður Einarsdóttir, Jóhannes Sigurðsson og Þorgeir Ingi Njálsson kveða uppúrskurð þennan.DómkröfuraðilaRíkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar Íslands 6. apríl 2017 í samræmi við yfirlýsinguákærða um áfrýjun. Málsgögn bárust Landsrétti 2. janúar 2018. Áfrýjað er dómiHéraðsdóms Reykjaness 23. mars 2017. Á þessu stigi er aðeins til úrlausnarkrafa ákærða um að einn dómaranna, Arnfríður Einarsdóttir, verði úrskurðuðvanhæf til að dæma í málinu og gert að víkja sæti í því. 2Ákæruvaldiðkrefst þess aðallega að kröfu ákærða verði vísað frá dómi, en til vara að henniverði hafnað.Málsmeðferð3Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu höfðaði mál þetta með ákæru 31. janúar 2017. Í henni erákærða gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa mánudaginn 24. október2016 ekið bifreið sviptur ökurétti og óhæfur um að stjórna henni örugglegavegna áhrifa ávana- og fíkniefna. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldurfyrir þessa háttsemi og gert að sæta fangelsi í 17 mánuði. Fyrir Landsréttikrefst ákærði þess að refsing hans verði milduð. Ákæruvaldið krefst staðfestingarhins áfrýjaða dóms.4Íþinghaldi 6. febrúar 2018 gerði ákærði þá kröfu sem hér er til úrlausnar og fórmunnlegur málflutningur um hana fram í sama þinghaldi. Kröfu sína reisir ákærðiá g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Er um vanhæfisástæðurvísað til annmarka á skipun Arnfríðar Einarsdóttur í embætti dómara viðLandsrétt 8. júní 2017 og á því byggt að ákærði hafi af þeim sökum réttmætaástæðu til að ætla að draga megi óhlutdrægni hennar við meðferð málsins í efa.Málsatvik5Hinn 10.febrúar 2017 auglýsti innanríkisráðuneytið laus til umsóknar embætti 15 dómaravið Landsrétt með umsóknarfresti til 28. sama mánaðar og var ArnfríðurEinarsdóttir meðal umsækjenda.6Dómnefndsamkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 um dómstóla skilaði dómsmálaráðherra umsögnum umsækjendur 19. maí 2017. Var það niðurstaða nefndarinnar að 33 umsækjendurvoru metnir hæfir en þeir 15 hæfastir sem nafngreindir voru í ályktarorðiumsagnarinnar.7Dómsmálaráðherraafhenti forseta Alþingis 29. maí 2017 bréf með tillögum sínum um hverja skyldiskipa dómara við Landsrétt. Þar kom fram að ráðherra hygðist, að fengnusamþykki Alþingis, sbr. 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016 umdómstóla, leggja til við forseta Íslands að nánar tilgreindir 15 einstaklingaryrðu skipaðir dómarar við Landsrétt. Á meðal þeirra var Arnfríður Einarsdóttirþótt hún hefði ekki verið á lista dómnefndar yfir þá 15 hæfustu. Meirihlutistjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis gerði 31. maí 2017 tillögu tilAlþingis um að þeir umsækjendur sem ráðherra hafði gert tillögu um íframangreindu bréfi yrðu skipaðir dómarar við Landsrétt.8Alþingiafgreiddi málið 1. júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voru bornarundir atkvæði í einu lagi og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 en átta þingmenngreiddu ekki atkvæði. Tillögur dómsmálaráðherra um skipun dómara við Landsrétt,sem Alþingi samþykkti í atkvæðagreiðslunni, voru ásamt skipunarbréfum íframhaldinu sendar forseta Íslands.9ForsetiÍslands undirritaði 8. júní 2017 skipunarbréf þeirra 15 dómara við Landsréttsem dómsmálaráðherra hafði gert tillögu um og Alþingi samþykkt.0Tveirumsækjendur um dómaraembætti við Landsrétt, sem voru á lista dómnefndar en ekkiá lista ráðherra sem hann gerði að tillögu sinni til Alþingis, höfðuðu hvor um sigmál á hendur íslenska ríkinu. Var þess í fyrsta lagi krafist að ógilt yrði meðdómi ákvörðun dómsmálaráðherra 29. maí 2017 um að leggja ekki til að stefnenduryrðu skipaðir í stöður dómara við Landsrétt og jafnframt eða til vara að ógiltyrði sú ákvörðun að leggja til við forseta Íslands að þeir yrðu ekki meðalþeirra 15 sem skipaðir yrðu í embætti dómara við Landsrétt. Í öðru lagi aðviðurkenndur yrði réttur stefnenda til skaðabóta úr hendi íslenska ríkisinsvegna tjóns sem framangreindar ákvarðanir dómsmálaráðherra hefðu haft í för meðsér fyrir þá. Í þriðja lagi að íslenska ríkinu yrði gert að greiða þeimmiskabætur vegna ólögmætrar meingerðar gegn æru þeirra sem falist hafi íframangreindum ákvörðunum.1Með dómumsínum 19. desember 2017 í málum nr. 591/2017 og 592/2017 leysti Hæstiréttur úrviðurkenningarkröfum stefnenda um skaðabætur og kröfum þeirra um miskabætur, enmeð dómum 31. júlí 2017 í málum nr. 451/2017 og 452/2017 staðfesti rétturinnúrskurði héraðsdóms um að vísa ógildingarkröfum stefnenda frá dómi. Var þaðniðurstaða Hæstaréttar að málsmeðferð dómsmálaráðherra, í aðdraganda þess aðhún tók aðra ákvörðun um hæfni umsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið, hefðiverið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Af því leiddi að annmarkiværi á meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þar sem ekki hefði verið bætt úrannmörkum á málsmeðferð hennar þegar málið kom til atkvæðagreiðslu á Alþingi.Þá taldi rétturinn að ráðherra hefði borið að gera sjálfstæða tillögu umsérhvern þeirra fjögurra umsækjenda sem hún lagði til að skipaðir yrðu en voruekki í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafði metið hæfasta. Vegna annmarka ámálsmeðferðinni ættu stefnendur rétt á miskabótum, en kröfum þeirra umskaðabætur var hafnað þar sem ekki lágu fyrir upplýsingar um fjártjón.MálsástæðuraðilaMálsástæður ákærða2Tilstuðnings kröfu sinni vísar ákærði til ákvæða 59. gr. og 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, og tilvitnaðra dóma Hæstaréttar 19. desember 2017. Af dómunum sé ljóstað málsmeðferð við skipunina hafi ekki verið í samræmi við lög. Annars vegarsökum þess að dómsmálaráðherra hafi ekki gert sjálfstæða tillögu um skipunArnfríðar Einarsdóttur svo sem honum hafi borið að gera samkvæmt lögum nr.50/2016 um dómstóla. Hins vegar hafi málsmeðferð ráðherrans við mat á hæfiArnfríðar verið ófullnægjandi og í andstöðu við rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga. Þá hafi ráðherra með tillögu sinni um skipunina brotið gegnþeirri meginreglu í íslenskum rétti að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starfeða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Skipun Arnfríðar íembætti landsréttardómara hafi samkvæmt þessu ekki uppfyllt það fortakslausaskilyrði 59. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu að vera í samræmi við lög. 3Tilstuðnings kröfu sinni vísar ákærði jafnframt til ákvörðunar EFTA-dómstólsins14. febrúar 2017 í máli nr. E-21/2016 og dóms Evrópudómstólsins 23. janúar 2018í máli nr. T-639/16 P. Sú ályktun verði dregin af þessum dómum að sé skipundómara ólögmæt sé hann ekki með réttu handhafi dómsvalds og dómsúrlausnir semhann stendur að séu þá dauður bókstafur. Með vísan til framangreindra dómaHæstaréttar verði ekki annað séð en að fyrir liggi að dómur í máli ákærða munihljóta sömu örlög verði ekki fallist á kröfu ákærða um að Arnfríði Einarsdótturverði gert að víkja sæti í málinu sökum vanhæfis hennar.4Ákærðivísar í því samhengi til þess að hann eigi skýran og ótvíræðan rétt á því aðréttað sé í máli hans af hæfum, óvilhöllum og sjálfstæðum dómstóli sem skipaðursé lögum samkvæmt. Þannig sé mælt fyrir um það í 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að öllum beriréttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyrir refsiverða háttsemi meðréttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Þeir annmarkar semséu á skipun Arnfríðar Einarsdóttur og þar af leiðandi stöðu hennar viðfyrirhuguð dómstörf í máli ákærða samræmist ekki þessum réttindum hans. Ákærðiheldur því fram að við mat á því hvort dómstóll uppfylli skilyrði um sjálfstæðiþurfi auk annarra atriða að kanna fyrirkomulag skipunar dómara við dómstólinnog leggja mat á hvort hann hafi almennt þá ásýnd að hann sé sjálfstæður. Svo séekki í máli ákærða. Er í því sambandi tilgreint að dómsmálaráðherra skipiríkislögreglustjóra og lögreglustjóra og sé æðsti yfirmaður lögreglu í landinu.Þá skipi hann ríkissaksóknara, héraðssaksóknara og saksóknara. Mál þetta hafiverið rannsakað af starfsmönnum lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og ákæragefin út af saksóknara við það embætti. Þá sé fyrirhugað að dómur í málinuverði skipaður dómurum við Landsrétt sem dómsmálaráðherra hafi einnig skipað.Ákærði geri ekki athugasemdir við þetta fyrirkomulag svo lengi sem réttra oglögmætra aðferða sé gætt við skipun viðkomandi embættismanns eða dómara. Svo séekki í tilviki Arnfríðar, enda hafi dómsmálaráðherra skipað hana í embættidómara við Landsrétt samkvæmt eigin geðþótta, þvert á tillögu dómnefndar og ítrássi við lög og reglur.5Aðþví sögðu sem að framan er rakið er á því byggt af hálfu ákærða að ásýnddómsins sé að svo stöddu þannig háttað að hann geti ekki talist sjálfstæður eðanægilega óháður. Ákærði hafi því réttmætar efasemdir um að réttindi hanssamkvæmt stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu séu tryggð.Málsástæður ákæruvaldsins6Afhálfu ákæruvaldsins er byggt á því að við skipun dómara í Landsrétt hafi veriðfarið að lögum, bæði að því er varðar undirbúning hennar og skipunina sjálfa.Fyrir liggi að Arnfríður Einarsdóttir uppfylli almenn hæfisskilyrði 21. gr.laga nr. 50/2016 um dómstóla. Þá hafi ferlið við málsferð í aðdraganda skipunarhennar verið í samræmi við fyrirmæli laganna. Þar til bær dómnefnd hafi lagtmat á hæfni umsækjenda og ákvörðun ráðherra hafi byggst á málefnalegum ogrökstuddum ástæðum um að leggja bæri meira vægi á dómarareynslu umsækjenda endómnefndin hefði gert. Loks hafi Alþingi greitt atkvæði um tillögur ráðherrasamkvæmt fyrirmælum laganna. Arnfríður hafi í kjölfarið verið skipuð dómari viðLandsrétt af forseta Íslands. Af hálfu ákæruvaldsins er jafnframt bent á að ítilvitnuðum dómum Hæstaréttar Íslands hafi ekki verið fjallað um gildi skipunardómara við Landsrétt eða vanhæfi þeirra.NiðurstaðaLandsréttar7Ákæruvaldiðhefur ekki rennt stoðum undir kröfu sína um frávísun í þessum þætti málsins ogverður henni hafnað.8Súkrafa ákærða sem hér er til úrlausnar lýtur, svo sem fram er komið, að því aðArnfríður Einarsdóttir landsréttardómari sé með vísan til g-liðar 1. mgr. 6.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála vanhæf til að fara með málið og beriaf þeim sökum að víkja sæti í því. 9Samkvæmt1. og 2. mgr. 7. gr. laganna, en ákvæðunum verður beitt um Landsrétt, skaldómari af sjálfsdáðum gæta að hæfi sínu til að fara með mál og leysa meðúrskurði úr kröfu aðila um að hann víki sæti sökum vanhæfis, ýmist einn eðaásamt öðrum embættisdómurum í fjölskipuðum dómi. 20Tilgangurhæfisreglna í réttarfarslögum er að tryggja að dómari sitji ekki í máli nemahann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum máls og efni þess. Jafnframt ertilgangur þeirra sá að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings tildómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilvikiþar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans, sbr. dómaHæstaréttar 23. febrúar 2017 í máli nr. 809/2015 og 1. júní 2017 í máli nr.90/2016. Í hæfisreglunum birtist útfærsla á þeirri skyldu löggjafans samkvæmt1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar að setja skýrar reglur um hvenær dómariverður talinn vanhæfur í máli. Grundvallast sú skylda á skilyrði ákvæðisins umóhlutdrægan dómstól, en það felur í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi aðvera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti, sem ásamt áskilnaðiþess um óháða dómstóla er undirstaða þess að maður geti talist njóta réttlátrarmálsmeðferðar fyrir þeim. Sömu kröfur verða leiddar af 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu og þar er einnig að finna ákveðna samsvörum viðákvæði 59. gr. stjórnarskrárinnar um að skipun dómsvaldsins verði eigi ákveðinnema með lögum.21Ákvæðig-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 snýr samkvæmt orðum sínum sérstaklegaað því að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem eru til þess fallnar að dragaóhlutdrægni dómarans í efa. Við afmörkun á inntaki þessarar vanhæfisástæðu þarfað hafa í huga að hún er mjög samofin kröfunni um að dómstólar séu sjálfstæðir.22Samkvæmtmálatilbúnaði ákærða er ekki byggt á því að persónuleg afstaða ArnfríðarEinarsdóttur til ákærða eða efnis máls sé með þeim hætti að draga megióhlutdrægni hennar í efa. Hann heldur því á hinn bóginn fram að í ljósiannmarka á skipun dómara í Landsrétt samkvæmt dómum Hæstaréttar, sem áður ervísað til, hafi hann réttmæta ástæðu til að tortryggja óhlutdrægni dómarans ogsjálfstæði hans. Vísast um nánari grundvöll fyrir kröfunni til umfjöllunar íkafla um málsástæður ákærða hér aðframan. Af henni má þó ljóst vera að þótt dómkrafan einskorðist við vanhæfi ágrundvelli hæfisreglna tekur hún mið af því að þessir annmarkar séu þess eðlisað dómarinn sé ekki með réttu handhafi dómsvalds og því ekki bær til að farameð málið. 23Umskipun dómara í Landsrétt í júní 2017 fór eftir ákvæði til bráðabirgða IV ílögum nr. 50/2016 um dómstóla, sbr. lög nr. 10/2017. Samkvæmt 1. mgr.ákvæðisins skyldi nefnd samkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 um dómstóla metahæfni umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn og láta ráðherraí té umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. þeirrar greinar og reglur semum nefndina gilda. Væri ráðherra óheimilt að skipa í dómaraembætti mann semdómnefnd teldi ekki hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliðaöðrum. Frá þessu mætti þó víkja ef Alþingi samþykkti tillögu ráðherra umheimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægði aðmati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. 24Í2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins segir síðan að þegar ráðherra geri tillögu umskipun dómara við Landsrétt í fyrsta sinn skuli hann leggja tillögu sína umhverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherraskuli hann senda þær forseta Íslands sem skipi í embættin, sbr. 21. gr.Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skuli ráðherra leggjanýja tillögu fyrir Alþingi til samþykktar. Í athugasemdum við ákvæðið ífrumvarpi því er varð að lögum nr. 50/2016 kom fram að í ljósi þess að skipaðiryrðu samtímis 15 dómarar væri eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en einshandhafa ríkisvalds að því. 25Svosem fram er komið afhenti dómsmálaráðherra forseta Alþingis 29. maí 2017 bréfmeð tillögum um hverja skyldi skipa dómara við Landsrétt. Alþingi lauk meðferðsinni á málinu 1. júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voru í einulagi bornar undir atkvæði og samþykktar á þann hátt sem áður er getið. Ágrundvelli þeirrar niðurstöðu var Arnfríður Einarsdóttir skipuð af forseta Íslands8. júní 2017 til að vera dómari við Landsrétt frá 1. janúar 2018 að telja.Skipunin er ótímabundin og henni hefur ekki verið haggað. Þá liggur fyrir aðArnfríður uppfyllir og uppfyllti við skipunina almenn hæfisskilyrði 2. mgr. 21.gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla. Sem skipuðum dómara ber henni að rækja þannstarfa sem embættinu fylgir í samræmi við 61. gr. stjórnarskrárinnar. Þá nýturhún þess sjálfstæðis í embættisathöfnum sínum sem ákvæðið og ákvæði VIII. kaflilaga nr. 50/2016 tryggja, meðal annars gagnvart ráðherra sem gerði tillögu umskipun hennar í embættið.26Meðvísan til þess sem að framan er rakið og að virtum þeim annmörkum sem að matiHæstaréttar voru á skipun dómara í Landsrétt og sjónarmiðum sem að öðru leytihefur verið vísað til af hálfu ákærða í tengslum við þá, verður ekki á þaðfallist að fyrir hendi séu atvik eða aðstæður sem séu til þess fallnar að dragamegi hæfi Arnfríðar Einarsdóttur til að fara með málið með réttu í efa, sbr.g-lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008. Er því hafnað kröfu ákærða um að húnvíki sæti í málinu.Úrskurðarorð:Hafnað erkröfu ákærða um að Arnfríður Einarsdóttir landsréttardómari víki sæti í málinu. |
Mál nr. 287/2005 | Kærumál Réttargæslumaður | Talið var að skilyrði 2. mgr. 44. gr. b. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála væru uppfyllt til að skipunar réttargæslumanns við rannsókn opinbers máls, sbr. 2. mgr. 44. gr. c. sömu laga. | Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005, þar sem synjað var kröfu varnaraðila um að dómari skipaði henni réttargæslumann við rannsókn opinbers máls á grundvelli 2. mgr. 44. gr. c. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. 44. gr. b. sömu laga. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að skipa Sif Konráðsdóttur hæstaréttarlögmann réttargæslumann hennar við rannsókn lögreglu á ætluðu „heimilisofbeldi“ gagnvart henni. Lögreglustjórinn í Reykjavík krefst staðfestingar hinnar kærðu ákvörðunar. Í máli þessu hefur varnaraðili kært fyrrum sambúðarmann sinn fyrir líkamsárás 25. febrúar 2005 á þáverandi heimili þeirra. Heldur hún því fram að hún hafi mátt sæta ofbeldi af hans hálfu mestan sambúðartíma þeirra. Auk framangreinds atviks hafi hún tvisvar séð ástæðu til að kalla lögreglu á vettvang vegna ofbeldis sambúðarmannsins. Hann hefur við skýrslugjöf neitað sök. Lagt hefur verið fram vottorð slysa- og bráðadeildar Landspítala-háskólasjúkrahúss vegna áverkanna 25. febrúar 2005 og jafnframt skýrslur Miðstöðvar um áfallahjálp, sem rekin er innan þess sviðs sjúkrahússins, um viðtöl við varnaraðila varðandi ætlað ofbeldi þann dag og fjórum sinnum áður. Skilyrði þess að fá sér tilnefndan réttargæslumann við lögreglurannsókn samkvæmt 44. gr. b. laga nr. 19/1991 er að ætla megi að brotaþoli hafi orðið fyrir verulegu tjóni á líkama eða andlegu heilbrigði af völdum brots og hann hafi að mati lögreglu þörf fyrir sérstaka aðstoð réttargæslumanns til þess að gæta hagsmuna sinna. Á þessu stigi málsins verður ekkert fullyrt um til hverrar niðurstöðu rannsókn lögreglu leiðir og hvort hún muni beinast eingöngu að líkamsárás 25. febrúar 2005. Ljóst er hins vegar að sí endurtekið ofbeldi innan heimilis er til þess fallið að valda þeim sem fyrir því verður verulegu tjóni á andlegu heilbrigði sínu. Samkvæmt skýrslum heilbrigðisstarfsfólks hefur verið kvartað undan fleiri árásum. Af framangreindu leiðir að telja verður að skilyrði ákvæðis 44. gr. b. laga nr. 19/1991 til skipunar réttargæslumanns séu uppfyllt. Hin kærða ákvörðun er því felld úr gildi og krafa varnaraðila tekin til greina. Dómsorð: Hin kærða ákvörðun er felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að skipa Sif Konráðsdóttur hæstaréttarlögmann réttargæslumann varnaraðila, Y, við lögreglurannsókn út af ætluðu ofbeldi gagnvart henni á heimili hennar og fyrrum sambúðarmanns. Ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júní 2005. Ítrekuð er krafa um skipun réttargæslumanns samkvæmt 2. mgr. 44. gr. c laga nr. 19/1991. Fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík mótmælir kröfunni og krefst þess að henni verði synjað. Málsefnið er reifað nokkrum orðum. Kærði í máli þessu er borinn sökum sem varðað gætu hann refsingu samkvæmt XXIII. kafla almennra hegningarlaga. Ekki verður séð af málsgögnunum að kærandi hafi orðið fyrir verulegu tjóni á líkama eða andlegu heilbrigði af völdum brotsins. Á hinn bóginn þykja málsatvik benda til þess að kærandi hafi þörf fyrir sérstaka aðstoð réttargæslumanns meðan á rannsókn málsins stendur. Orðalag 44. gr. b í oml. og athugasemdir við frumvarpsgreinina verður þó að skilja þannig að báðum aukaskilyrðunum, um afleiðingar brotsins og um þörfina á réttargæslumanni, verði að vera fullnægt til þess að tilnefna eða skipa megi kæranda réttargæslumann. Kröfunni er því synjað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. |
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.