text
stringlengths
0
196k
otoo hin ta'iin, waanta duudhaalee keenya hordofnee dubbii sababa
qabuu fi namummaa gonfateen murteessuu waanta dandeenyu ta'uu
isaa hubachuu barbaachisa. Keessumaayyuu, biyyoonni guddinarra jiran
tapha humnaa siyaasaa idil-addunyaa keessatti hiriira isa tokkotti
makamuudhaaf yaalii taasisaniin duratti faayidaan biyyaalessaa keenya
maali jedhanii murteessuudhaaf tattaaffii cimaa gochuutu isaanirra jira.
Ta'us garuu, biyyoota guddinarra jiran keessatti laafinni fi hir'innin
mootummaa biyyaalessaa, akkasumsa duudhaalee waloo uumuu
dadhabuun mootota kanaa, sababa kanaanis yaaliin eenyummaa biyyaa
eegsisuuf taasifamu murtee faayidaa biyyaalessaa ijaaraa fi fooyyessaa
deemuudhaaf waanta boqonnaa isaaniif hin kennine ta'ee jira. Siyaasni
keessaa haaluma siyaasa idil-addunyaa irraa baay'ee garaagarummaa
hin qabneen seer-maleessummaadhaan waan harkifamuuf mootonni
akka waantota eenyummaa ifa ta'e tokko qabaniitti faayidaa isaanii ni
beeku jechuuf nama rakkisa. Dhaabbilee fedhiiwwan isaanii ifaan ifatti
kabachiisanii fi wal-hubannaa keessaa qaban waan hin ijaarreef akka
biyyoota guddataniitti seera siyaasaa isaanii keessatti faayidaa
biyyaalessaa ifatti beekamuu fi ijaaramu niqabu jechuun hin danda'amu.
Faayidaa biyyaalessaa murteessuu ilaalchisee karaa haala miira
sabummaa biyyaa irraa fagaateen fedhii keenya kabachiisu hordofuu nu
barbaachisa. Kanaafis faayidaa bir-qabaa caalaa faayidaa gonkaa
dursuun baay'ee barbaachisaa dha. Faayidaan bir-qabaa biyya
masaanuu wajjiin of wal-dorgomsiisuudhaan gahee caalmaa qabu
fudhachuudhaaf tattaaffii taasifamu dha. Tattaaffiin kun wal-morkii
irratti kan hundaa'e yoo ta'eyyuu, faayidaa caalaa miidhaa yoo
hordofsiiseyyuu, biyyoonni faayidaa isaanii kabachiisaa akka waan
jiraniitti akka isaanitti dhaga'amu taasisa.
Karaa biraa, faayidaan gonkaa miidhaa xiiqii fi wal-morkii irraa dhufu
faayidaa biyyaalessaa jedhee waamuu caalaa faayidaa biyyaalessaa isa
dhugaa kan kabachiisuu fi karaa jireenya lammiilee jijjiiru hordofuu dha.
Faayidichi kan madaalamu masaanuu keenya caalaa gahee argachuu
keenyaan otoo hin ta'iin, hamma nu barbaachisurraa hammam
arganneerra? madaallii jedhuun ta'a. Biyyoonni guddinarra jiran,
keessumaayyuu walitti dhufeenya ollummaa waliif qaban keessatti
faayidaa gonkaa kana murteessuu fi isas galmaan ga'uuf dhama'uun
isaanirraa eegama.
Rakkoon biyyoonni guddinarra jirru dammaqnee dhabamsiisuu qabnu
inni tokko haala hayyoonni "kiyyoo martoo" jedhanii waamani dha.
Kiyyoo martoo jechuun maraammartoo inni tokko isa biraa sodaachaa,
haalaan haaloo dhalaa sababuma malee walitti bu'uu fi dhiiga walii
dhangalaasuutiif saaxilamuu jechuu dha. Maraammartoo kana
kutuudhaaf immoo faayidaa gonkaa herreeguu fi argachuuf dursa
kennuun barbaachisaa dha. Waanti ka'umsa walitti bu'insawwanii ta'e
dagatamee walitti bu'insawwan sana kan itti fufsiisu haala faayidaa otoo
hin ta'iin manca'uu walitti dhufeenyaa yoo ta'e waa'ee faayidaa
haasa'uu laaffisanii walitti dhufeenya haaressuu barbaachisa. Kunis
duudhaa kaka'umsa ol-aanaa barbaadu ida'amuu irratti kan
hundeeffamu ta'a. Walitti dhufeenya jijjiiruudhaaf inni tokko
ittigaafatamummaa fudhatee kakaumsaan yoo tarkaanfachuu baate
akkuma kiyyoo martoo keessatti qabamanitti hafuun waan hin oolledha.
Faayidaa biyyaalessaa keenya kan kabachiisnu duraan dursee
murticharratti waliigalaa yemmuu dhufnedha yoo jedhamu
faayidaawwan biyyaalessaa keenya kanneen dursanii murteeffaman hin
jiran jechuu miti. Haa ta'u malee, faayidaaleen biyyaalessaa keenya wal
hubannaa keenya qofaadhaan kan murteeffaman otoo hin taane haasaa
biyyoota kaan waliin goonu keessattis bifaa fi hiika qabachaa kan
dhufani dha. Kunis, faayidaan biyyaalessaa haasaadhaaf gufuu kan itti
ta'uu fi siyaasa humnaatiif karaa kan banu amala uumamaa isaa isa
rincicaa ta'e jijjiirrachuu qaba yaada jedhu rraa kan maddu dha.
Leellistoota haqummaatiin "firri dhaabbataa fi diinni dhaabbataan hin
jiru" jechama jedhu keessatti murtee dhaabbataa dhabamsiisuu yaada
jedhu kan fudhannu yoo ta'eyyuu, yaadichi karaa tokkoon yaadni
ramaddii firaa fi diina jedhu kan isa dhuunfate; karaa biraatiin immoo
dhaabbii-dhabdummaa fi haaluu falaasama walitti dhufeenya alaa
godhee kan ilaalu ta'uu isaatiin ida'amuu wajjiin kan wal-faallessu dha.
Yaanni firaa fi diina jedhu ka'umsuma isaa irraayyuu walitti dhufeenya
firdii irratti hundaa'uu fi bu'uuruma isaa irraayyuu yaada dhugaa wajjiin
walitti bu'e dha. Walitti dhufeenya biyya kam faanayyuu goonu walitti
qabaatti kan firaa fi kan diinaa jennee farrajuun dubbii fi walitti
dhufeenya sirreessaa deemuuf yaada karra namatti cufu dha. Kanaafuu,
walitti dhufeenya alaa keenya keessatti qajeelfama "firri dhaabbataa fi
diinni dhaabbataan hin jiru" jedhu caalaa qajeelfama "waanti firaa fi
diina jedhamu hin jiru" jedhu kan hordofnu ta'a.
Qajeelfamoota waliigalaa kanneen irratti hundaa'uudhaan Itoophiyaan
yeroowwan itti aananii dhufan keessatti walitti dhufeenya alaashii itti
fufsiisuurratti dabalataan dhimmoota hanqinni irratti mul'atee fi irratti
xiyyeeffachuun qabdu, akkasumas walitti dhufeenyashii milkaa'aa
taasisuuf kallattii kabaja biyyaalessaa guddisu, biyyoota olla irratti
xiyyeeffatee fi dandeettii diippiloomaasii guddisu hordofuun faayidaa
qabeessa ta'a.
Biyyoota Ollaa
Walitti dhufeenya alaa keenya keessatti xiyyeeffannoon keenya inni
jalqabaa biyyoota olla wajjiin wal-ta'uu irratti walitti dhufeenya
hundeeffame hundeessuu fi jabeessuu ta'a. biyyoota ollaa ilaalchisee
qajeelfamni hordofnu "biyyi kamillee biyya firoomfatu filachuuf mirga
niqaba; biyyi olla garuu hin filatamu" kan jedhu ta'uu qaba. Qajeelfama
durii "adaamiin agamsatti siqe boo'aa jiraata"; arbuun burqituutti siqe
yeroo mara lalisa" jedhu hordofuutu nubarbaachisa. Biyyi boyyoota
nageenyi isaanii hin mirkanoofnee fi tasgabbii keessaa hin qabne wajjiin
olla ta'e nagaa fi tasgabbii guutuu ta'ee fi wabii qabu mirkaneessuu hin
danda'u. Wal-simannaan hawaasummaa fi diinagdee waliinii
uummatoota biyya keenyaa akkasumas uummatoota biyya keenyaa fi
naannoo keenyaa jiranii uumamuu mootummaa hammayyaawaatiin
dura kan ture ta'uun isaa ni beekama. Tarsiimoon walitti dhufeenya alaa
keenyaa sararoota walitti dhufeenyaa kana jabeessuu; diippiloomaasiin
keenya walitti dhufeenya diinagdee fi hawaasummaa duraan ture kana
gara sadarkaa ol-aanaatti ceesisuudhaaf boca qindaa'ee fi gumaa'e
kennuufiitu isarra jira.
Walitti dhufeenya biyyoota olla wajjiin qabnuun faayidaan biyyaalessaa