Upload 32 files

clean_raghuvamsa_kashm.csv

@@ -0,0 +1 @@
+

clean_raksasakavya.csv

@@ -0,0 +1,21 @@
+type,id,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+commentary,RaKaT_1,paśyābjadṛg giritaṭeṣu kumātṛsāhvān bhūdevarājaripuśatrusamāvadhūtān | vaiśvānarārijaripughnaśarābhibhūtair dṛkśrotraśatrubhir upāsitapuṣpaśobhān || RaKa_2 paśyābjadṛg iti | he abjadṛk padmalocane | giritaṭeṣu parvatānteṣu | kumātā kutsitāmbā | tatsamānā āhvā yeṣāṃ tān kadambān ity arthaḥ | bhūdevā brāhmaṇāḥ | teṣāṃ rājā somaḥ | tasya ripur meghaḥ | ācchādakatvāt | tasya śatrur vātaḥ | viksepaṇatvāt | tenāvadhūtān samaṃ samyak kampitān ity arthaḥ | vaiśvānaro 'gniḥ | tasyārir udakam | tatra jāto matsyaḥ | tadripuḥ kaivartaḥ jhaṣāśanaḥ śambarāsuraḥ | tasya ghatakaḥ kāmaḥ jhaṣadhvajaḥ pradyumnaḥ | tasya śarair abhibhūtair dṛkśrotraśatrubhiś cakṣuḥśravobhujair mayūraiḥ | taiḥ sevitapuṣpaśobhān | upāsitā kusumaśrī yeṣāṃ tān kadambān paśya,पश्याब्जदृग् गिरितटेषु कुमातृसाह्वान् भूदेवराजरिपुशत्रुसमावधूतान् । वैश्वानरारिजरिपुघ्नशराभिभूतैर् दृक्श्रोत्रशत्रुभिर् उपासितपुष्पशोभान् ॥ रक_२ पश्याब्जदृग् इति । हे अब्जदृक् पद्मलोचने । गिरितटेषु पर्वतान्तेषु । कुमाता कुत्सिताम्बा । तत्समाना आह्वा येषां तान् कदम्बान् इत्य् अर्थः । भूदेवा ब्राह्मणाः । तेषां राजा सोमः । तस्य रिपुर् मेघः । आच्छादकत्वात् । तस्य शत्रुर् वातः । विक्सेपणत्वात् । तेनावधूतान् समं सम्यक् कम्पितान् इत्य् अर्थः । वैश्वानरो ऽग्निः । तस्यारिर् उदकम् । तत्र जातो मत्स्यः । तद्रिपुः कैवर्तः झषाशनः शम्बरासुरः । तस्य घतकः कामः झषध्वजः प्रद्युम्नः । तस्य शरैर् अभिभूतैर् दृक्श्रोत्रशत्रुभिश् चक्षुःश्रवोभुजैर् मयूरैः । तैः सेवितपुष्पशोभान् । उपासिता कुसुमश्री येषां तान् कदम्बान् पश्य
+commentary,RaKaT_2,"paśyādrisārasadṛśībhir amūbhir adbhir āplāvayaty amaragub dharaṇīm ahighnaḥ | abdaḥ sitābhir asitaḥ śabalaḥ khagābhir vārjaiḥ sitair iva vibhāti vanaṃ prabuddhaiḥ || RaKa_3 paśyādrīti | he bāle paśya | adrisārasadṛśībhiḥ parvatasāratulyābhiḥ | amūbhiḥ pratyakṣābhiḥ | adbhis toyaiḥ | āplāvayati dharaṇīm | amaragup śakraḥ devapatiḥ | ahiṃ vṛtraṃ hatavān ahighnaḥ | abdo meghaḥ | sitābhiḥ śuklābhiḥ khagābhir ākāśagābhir balākābhiḥ | asitaḥ kṛṣṇaḥ śabalaś citraḥ | vārjaiḥ abjaiḥ kumudaiḥ sitair vanaṃ pānīyaṃ yathā vibhāti prabuddhair vikasitaiḥ, tathāyaṃ megho vibhāti","पश्याद्रिसारसदृशीभिर् अमूभिर् अद्भिर् आप्लावयत्य् अमरगुब् धरणीम् अहिघ्नः । अब्दः सिताभिर् असितः शबलः खगाभिर् वार्जैः सितैर् इव विभाति वनं प्रबुद्धैः ॥ रक_३ पश्याद्रीति । हे बाले पश्य । अद्रिसारसदृशीभिः पर्वतसारतुल्याभिः । अमूभिः प्रत्यक्षाभिः । अद्भिस् तोयैः । आप्लावयति धरणीम् । अमरगुप् शक्रः देवपतिः । अहिं वृत्रं हतवान् अहिघ्नः । अब्दो मेघः । सिताभिः शुक्लाभिः खगाभिर् आकाशगाभिर् बलाकाभिः । असितः कृष्णः शबलश् चित्रः । वार्जैः अब्जैः कुमुदैः सितैर् वनं पानीयं यथा विभाति प्रबुद्धैर् विकसितैः, तथायं मेघो विभाति"
+commentary,RaKaT_3,goṣṭhaṃ ghṛtaṃ sughṛtavāḍbhir amūbhir agryaṃ gobhiḥ samuddharati yad bahudhā himaghnaḥ | tad gavyam ambaragataṃ śikhijātmasaṃsthaṃ viṣyandamānam abhivardhayatīha gojān || RaKa_4 goṣṭhaṃ ghṛtam iti | gavi tiṣṭhatīti goṣṭham | ghṛtaṃ pānīyam | suṣṭhu ghṛtaṃ vahantīti sughṛtavāhā raśmayaḥ | amūbhis tābhiḥ | agrebhavam agryam | gobhiḥ raśmibhiḥ | yad samuddharati ākarṣati | bahudhā bahuprakāram | himaghno raviḥ | goṣu raṣmiṣu bhavaṃ gavyaṃ nīram | ambaragatam ākāśagatam | śikhī vahniḥ | tajjo dhūmaḥ | sa ātmā yasya sa meghaḥ | tatrasthaṃ śikhijātmasaṃstham | tad ghṛtaṃ viṣyandamānam iha bhūtale | gojān gavi bhūmau jātāṃs tṛṇādīn abhivardhayatīti paśya,गोष्ठं घृतं सुघृतवाड्भिर् अमूभिर् अग्र्यं गोभिः समुद्धरति यद् बहुधा हिमघ्नः । तद् गव्यम् अम्बरगतं शिखिजात्मसंस्थं विष्यन्दमानम् अभिवर्धयतीह गोजान् ॥ रक_४ गोष्ठं घृतम् इति । गवि तिष्ठतीति गोष्ठम् । घृतं पानीयम् । सुष्ठु घृतं वहन्तीति सुघृतवाहा रश्मयः । अमूभिस् ताभिः । अग्रेभवम् अग्र्यम् । गोभिः रश्मिभिः । यद् समुद्धरति आकर्षति । बहुधा बहुप्रकारम् । हिमघ्नो रविः । गोषु रष्मिषु भवं गव्यं नीरम् । अम्बरगतम् आकाशगतम् । शिखी वह्निः । तज्जो धूमः । स आत्मा यस्य स मेघः । तत्रस्थं शिखिजात्मसंस्थम् । तद् घृतं विष्यन्दमानम् इह भूतले । गोजान् गवि भूमौ जातांस् तृणादीन् अभिवर्धयतीति पश्य
+commentary,RaKaT_4,abruṭpalāśanibhadṛg ghanajātmavaktrā vārcasvarebhanibhagā gajadoḥsamoruḥ | sīridhvajaprasavatulyaviṣāhvadāsau nrā saṃgatā pramuditā prasamīkṣya vārdam || RaKa_5 abruṭpalāśeti | abruṭpalāśanibhadṛk | apsu rohatīty abruṭ kamalam | tasya palāśaṃ tannibhe dṛśau yasyāḥ sā | ghanajātmavadanā | ghane jīmūte jātam udakaṃ ghanajam | tad atmā yasya sa candraḥ | tena tulyaṃ vaktraṃ yasyāḥ sā | vārcasvarā haṃsasvarā | vāri caratīti vārcaḥ | ibhena nibhaṃ gamanaṃ yasyāḥ sā ibhanibhagā | gajadoḥsamoruḥ ibhakarasamānāv ūrū yasyāḥ sā | sīridhvajaprasavatulyaviṣāhvadā asau | sīrī balabhadraḥ | tasya dhvajas tālaḥ | tatprasavāni phalāni | tattulyau viṣāhvadau kṣīradau stanau yasyāḥ sā | viṣaṃ pānīyam āhvā nāma yasya tat viṣāhvaṃ kṣīram | nrā saṃgatā puruṣeṇa sahitā | pramuditā prahṛṣṭā | prasamīkṣya dṛṣṭvā | vārdaṃ jaladaṃ megham,अब्रुट्पलाशनिभदृग् घनजात्मवक्त्रा वार्चस्वरेभनिभगा गजदोःसमोरुः । सीरिध्वजप्रसवतुल्यविषाह्वदासौ न्रा संगता प्रमुदिता प्रसमीक्ष्य वार्दम् ॥ रक_५ अब्रुट्पलाशेति । अब्रुट्पलाशनिभदृक् । अप्सु रोहतीत्य् अब्रुट् कमलम् । तस्य पलाशं तन्निभे दृशौ यस्याः सा । घनजात्मवदना । घने जीमूते जातम् उदकं घनजम् । तद् अत्मा यस्य स चन्द्रः । तेन तुल्यं वक्त्रं यस्याः सा । वार्चस्वरा हंसस्वरा । वारि चरतीति वार्चः । इभेन निभं गमनं यस्याः सा इभनिभगा । गजदोःसमोरुः इभकरसमानाव् ऊरू यस्याः सा । सीरिध्वजप्रसवतुल्यविषाह्वदा असौ । सीरी बलभद्रः । तस्य ध्वजस् तालः । तत्प्रसवानि फलानि । तत्तुल्यौ विषाह्वदौ क्षीरदौ स्तनौ यस्याः सा । विषं पानीयम् आह्वा नाम यस्य तत् विषाह्वं क्षीरम् । न्रा संगता पुरुषेण सहिता । प्रमुदिता प्रहृष्टा । प्रसमीक्ष्य दृष्ट्वा । वार्दं जलदं मेघम्
+commentary,RaKaT_5,"sūryāṃśunāmapatir unnatadṛkpragāmī vāṅnāmabhiḥ parivṛto viṣanāmadābhiḥ | ukṣā varaḥ pramuditaḥ pratinānadīti garjantam īkṣaṇahitoccayatulyarūpam || RaKa_6 sūryāṃśur iti | sūryāṃśavo raśmayaḥ | tan nāma vidyate yāsāṃ tāḥ sūryāṃśunāmānaḥ | tāsāṃ patir vṛṣabhaḥ | unnatadṛkpragāmī adhodṛśaṃ meghaṃ prati gacchatīti | vāṅnāmabhir vāco nāma vidyate yāsāṃ tābhir gobhiḥ parivṛto viṣanāmadābhiḥ kṣīradābhiḥ | viṣaṃ pānīyaṃ tasya nāma vidyate yasya tat kṣīram | ukṣā varo vṛṣabhaḥ | pramuditaḥ prahṛṣṭaḥ | pratinānadīti pratispardhayā nadati | garjantaṃ megham | īkṣaṇahitoccayatulyarūpam | īkṣaṇāni netrāni | tebhyo hitam añjanam, tena uccayo yasya sa añjanaparvataḥ, tattulyaṃ rūpaṃ yasya tam | paśyeti saṃbandhaḥ","सूर्यांशुनामपतिर् उन्नतदृक्प्रगामी वाङ्नामभिः परिवृतो विषनामदाभिः । उक्षा वरः प्रमुदितः प्रतिनानदीति गर्जन्तम् ईक्षणहितोच्चयतुल्यरूपम् ॥ रक_६ सूर्यांशुर् इति । सूर्यांशवो रश्मयः । तन् नाम विद्यते यासां ताः सूर्यांशुनामानः । तासां पतिर् वृषभः । उन्नतदृक्प्रगामी अधोदृशं मेघं प्रति गच्छतीति । वाङ्नामभिर् वाचो नाम विद्यते यासां ताभिर् गोभिः परिवृतो विषनामदाभिः क्षीरदाभिः । विषं पानीयं तस्य नाम विद्यते यस्य तत् क्षीरम् । उक्षा वरो वृषभः । प्रमुदितः प्रहृष्टः । प्रतिनानदीति प्रतिस्पर्धया नदति । गर्जन्तं मेघम् । ईक्षणहितोच्चयतुल्यरूपम् । ईक्षणानि नेत्रानि । तेभ्यो हितम् अञ्जनम्, तेन उच्चयो यस्य स अञ्जनपर्वतः, तत्तुल्यं रूपं यस्य तम् । पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_6,enaṃ payodapatir unnamitaṃ payodaṃ khasthaṃ mahītalagataḥ pratigarjatīva | bhittvāvaniṃ vanaruhākṣi śiroruhābhyāṃ saṃprasthito 'mṛtadharair abhiṣicyamānaḥ || RaKa_7 enam iti | he vanaruhākṣi kamalalocane paśyeti saṃbandhaḥ | enaṃ payodam udakadaṃ megham unnamitam avalambamānaṃ khastham ākāśasthaṃ prati garjatīva payodapatiḥ | payodāḥ kṣīradāḥ gāvaḥ | tāsāṃ patir vṛṣabhaḥ | kiṃviśiṣṭaḥ | mahītalagataḥ bhūsthaḥ | kiṃ kṛtvā | bhittvā vidārya | avaniṃ pṛthvīṃ | kābhyām | śiroruhābhyāṃ śṛṅgābhyām | saṃprasthitaḥ sa pathi sthitaḥ pravṛttaḥ | abhiṣicyamānaḥ abhivṛṣyamāṇaḥ kaiḥ | amṛtadharair meghaiḥ | amṛtam udakaṃ dharantīti,एनं पयोदपतिर् उन्नमितं पयोदं खस्थं महीतलगतः प्रतिगर्जतीव । भित्त्वावनिं वनरुहाक्षि शिरोरुहाभ्यां संप्रस्थितो ऽमृतधरैर् अभिषिच्यमानः ॥ रक_७ एनम् इति । हे वनरुहाक्षि कमललोचने पश्येति संबन्धः । एनं पयोदम् उदकदं मेघम् उन्नमितम् अवलम्बमानं खस्थम् आकाशस्थं प्रति गर्जतीव पयोदपतिः । पयोदाः क्षीरदाः गावः । तासां पतिर् वृषभः । किंविशिष्टः । महीतलगतः भूस्थः । किं कृत्वा । भित्त्वा विदार्य । अवनिं पृथ्वीं । काभ्याम् । शिरोरुहाभ्यां शृङ्गाभ्याम् । संप्रस्थितः स पथि स्थितः प्रवृत्तः । अभिषिच्यमानः अभिवृष्यमाणः कैः । अमृतधरैर् मेघैः । अमृतम् उद��ं धरन्तीति
+commentary,RaKaT_7,srotojavikṣatajabhūdharadhāturūpāḥ khasthāḥ payojadaladṛk śuciśukramāse | māsor nabhasyanabhasor atisaṃpatantas tīvraṃ viṣaṃ viṣadharāḥ parinirvapanti || RaKa_8 srotojavikṣateti | he payojadaladṛk kamalapattralocane paśya | srotasi jātaṃ srotojaṃ suvarṇam | vikṣatāj jātaṃ vikṣatajaṃ rudhiram | bhūdharāḥ parvatāḥ | teṣāṃ dhātavo bhūdharadhātavaḥ suvarṇaraupyādayaḥ | tais tulyaṃ rūpaṃ yeṣāṃ te srotojavikṣatajabhūdharadhāturūpāḥ | khasthā ākāśe stithāḥ | śuciśukramāse jyeṣṭhāṣāḍhamāse | māsor nabhasyanabhasor bhādrapadaśrāvaṇayoḥ | atisaṃpatantaḥ saṃpattimantaḥ | tīvram asaham | viṣam udakam | viṣadharā meghāḥ | parinirvapanti parikṣipantīty arthaḥ,स्रोतोजविक्षतजभूधरधातुरूपाः खस्थाः पयोजदलदृक् शुचिशुक्रमासे । मासोर् नभस्यनभसोर् अतिसंपतन्तस् तीव्रं विषं विषधराः परिनिर्वपन्ति ॥ रक_८ स्रोतोजविक्षतेति । हे पयोजदलदृक् कमलपत्त्रलोचने पश्य । स्रोतसि जातं स्रोतोजं सुवर्णम् । विक्षताज् जातं विक्षतजं रुधिरम् । भूधराः पर्वताः । तेषां धातवो भूधरधातवः सुवर्णरौप्यादयः । तैस् तुल्यं रूपं येषां ते स्रोतोजविक्षतजभूधरधातुरूपाः । खस्था आकाशे स्तिथाः । शुचिशुक्रमासे ज्येष्ठाषाढमासे । मासोर् नभस्यनभसोर् भाद्रपदश्रावणयोः । अतिसंपतन्तः संपत्तिमन्तः । तीव्रम् असहम् । विषम् उदकम् । विषधरा मेघाः । परिनिर्वपन्ति परिक्षिपन्तीत्य् अर्थः
+commentary,RaKaT_8,"svayonibhakṣadhvajasaṃbhavānāṃ śrutvā ninādaṃ girigahvarasthaḥ | tamo'ribimbapratibimbadhārī virauti kānte pavanāśanāśaḥ || RaKa_9 svayonibhakṣeti | svayonibhakṣo vahniḥ | svajanma adharāraṇyām, tāṃ bhakṣayati dahatīti saḥ | tasya dhvajo dhūmaḥ | tadbhāvā meghāḥ | teṣāṃ ninādaṃ śrutvā śabdam ākarṇya | giriguhāsu stithaḥ san | tamaso 'riś candramāḥ | tasya maṇḍalam indubimbam | tadrūpapratibimbadhārī candrakavān | virauty atinadati pavanāśanāśo vāyubhakṣabhug mayūraḥ | he kānte paśyeti saṃbandhaḥ","स्वयोनिभक्षध्वजसंभवानां श्रुत्वा निनादं गिरिगह्वरस्थः । तमोऽरिबिम्बप्रतिबिम्बधारी विरौति कान्ते पवनाशनाशः ॥ रक_९ स्वयोनिभक्षेति । स्वयोनिभक्षो वह्निः । स्वजन्म अधरारण्याम्, तां भक्षयति दहतीति सः । तस्य ध्वजो धूमः । तद्भावा मेघाः । तेषां निनादं श्रुत्वा शब्दम् आकर्ण्य । गिरिगुहासु स्तिथः सन् । तमसो ऽरिश् चन्द्रमाः । तस्य मण्डलम् इन्दुबिम्बम् । तद्रूपप्रतिबिम्बधारी चन्द्रकवान् । विरौत्य् अतिनदति पवनाशनाशो वायुभक्षभुग् मयूरः । हे कान्ते पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_9,"goṣṭhaś ca kuṅkumavapuḥ pratirājate 'sau saptādridaityabhujagottamaśatrugopaḥ | urvīdharābham acirotthitam abdharaṃ khe dṛṣṭvāhihā pramudito himahāhvayānaḥ || RaKa_10 goṣṭhaś ceti | gavi bhūmau tiṣṭhatīti goṣṭhaḥ | kuṅkumena vahniśikhena sadṛśaṃ vapur yasya sa kuṅkumavapuḥ | raktavarṇa ity arthaḥ | ko 'sau pratirājate śobhate | asāv iti pratyakṣaḥ | saptādridaityabhujagottamaśatrugopaḥ | adrayaḥ parvatāḥ | daityā asurāḥ | bhujagottamāḥ sarpaśreṣṭhāḥ | teṣāṃ śatrur indraḥ | tena rakṣitāḥ prāvṛṭkālajā atiraktavarṇāḥ kīṭāḥ śakragopakā indravadhva iti loke | saptā bhuktā indragopā yena sa mayūraḥ | urvīdharaḥ parvataḥ | tadvad ābhā yasya sa urvīdharābhaḥ | tam acirotthitam idān��m evotthitam | apo dharatīty abdharo meghaḥ | taṃ khe ākāśe dṛṣṭvā | ahiḥ sarpaḥ, taṃ hantīty ahihā mayūraḥ | pramuditaḥ prahṛṣṭaḥ | himahāhvayānaḥ | himahā himāpaho 'gniḥ | agnir āhvā yasya sa skando 'gnijaḥ | taṃ vahatīty āgneyayānaḥ śikhī | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ","गोष्ठश् च कुङ्कुमवपुः प्रतिराजते ऽसौ सप्ताद्रिदैत्यभुजगोत्तमशत्रुगोपः । उर्वीधराभम् अचिरोत्थितम् अब्धरं खे दृष्ट्वाहिहा प्रमुदितो हिमहाह्वयानः ॥ रक_१० गोष्ठश् चेति । गवि भूमौ तिष्ठतीति गोष्ठः । कुङ्कुमेन वह्निशिखेन सदृशं वपुर् यस्य स कुङ्कुमवपुः । रक्तवर्ण इत्य् अर्थः । को ऽसौ प्रतिराजते शोभते । असाव् इति प्रत्यक्षः । सप्ताद्रिदैत्यभुजगोत्तमशत्रुगोपः । अद्रयः पर्वताः । दैत्या असुराः । भुजगोत्तमाः सर्पश्रेष्ठाः । तेषां शत्रुर् इन्द्रः । तेन रक्षिताः प्रावृट्कालजा अतिरक्तवर्णाः कीटाः शक्रगोपका इन्द्रवध्व इति लोके । सप्ता भुक्ता इन्द्रगोपा येन स मयूरः । उर्वीधरः पर्वतः । तद्वद् आभा यस्य स उर्वीधराभः । तम् अचिरोत्थितम् इदानीम् एवोत्थितम् । अपो धरतीत्य् अब्धरो मेघः । तं खे आकाशे दृष्ट्वा । अहिः सर्पः, तं हन्तीत्य् अहिहा मयूरः । प्रमुदितः प्रहृष्टः । हिमहाह्वयानः । हिमहा हिमापहो ऽग्निः । अग्निर् आह्वा यस्य स स्कन्दो ऽग्निजः । तं वहतीत्य् आग्नेययानः शिखी । हे बाले पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_10,kṛṣṇo 'bdharaḥ kṣarati toyam asāv ajasram anyāv imau raṇagatāv iva cebharājau | anye tv amī dviradavṛndanibhāḥ kṣarantaḥ pracchādayanty amarasiddhavimānamārgam || RaKa_11 kṛṣṇo 'bdhara iti | kṛṣṇo nīlaḥ | abdharo meghaḥ asau | kṣarati varṣati | toyaṃ pānīyam | ajasraṃ prabhūtam | anyāv imau aparāv etau meghau ca | ibhā hastinaḥ | teṣāṃ rājānau | raṇe saṃgrāme gatāv iva | anyo'nyaṃ spardhamānāv ity arthaḥ | anye apare tv amī | dviradā hastinaḥ | teṣāṃ vṛndaṃ kulam | tena nibhāḥ sadṛśāḥ | kṣaranto varṣantaḥ | pracchādayanti kam | amarasiddhavimānamārgam ākāśam ity arthaḥ | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ,कृष्णो ऽब्धरः क्षरति तोयम् असाव् अजस्रम् अन्याव् इमौ रणगताव् इव चेभराजौ । अन्ये त्व् अमी द्विरदवृन्दनिभाः क्षरन्तः प्रच्छादयन्त्य् अमरसिद्धविमानमार्गम् ॥ रक_११ कृष्णो ऽब्धर इति । कृष्णो नीलः । अब्धरो मेघः असौ । क्षरति वर्षति । तोयं पानीयम् । अजस्रं प्रभूतम् । अन्याव् इमौ अपराव् एतौ मेघौ च । इभा हस्तिनः । तेषां राजानौ । रणे संग्रामे गताव् इव । अन्योऽन्यं स्पर्धमानाव् इत्य् अर्थः । अन्ये अपरे त्व् अमी । द्विरदा हस्तिनः । तेषां वृन्दं कुलम् । तेन निभाः सदृशाः । क्षरन्तो वर्षन्तः । प्रच्छादयन्ति कम् । अमरसिद्धविमानमार्गम् आकाशम् इत्य् अर्थः । हे बाले पश्येति संबन्धः
+commentary,RaKaT_11,vārdāḥ khagāḥ kṣitidharāgamanaprakāśā nemībharāsabhaturaṃgamatulyaghoṣāḥ | vāyvīritāḥ kham avatatya vanaṃ kṣaranto vārbhiḥ kṣitiṃ ghṛtadharāḥ pariṇirvapanti || RaKa_12 vārdā iti | vār dadatīti vārdā meghāḥ | khe gacchantīti khagāḥ | yeṣām āgamane kṣitidharāṇāṃ parvatānāṃ prakāśāḥ samānās te kṣitidharāgamanaprakāśāḥ | nemī rathacakradhārā | ibho hastī | rāsabho gardabhaḥ | turaṃgamo 'śvaḥ | teṣāṃ tulyo ghoṣo dhvanir yeṣāṃ te nemībharāsabhaturaṃgamatulyaghoṣāḥ | vāyvīritā vāyunā kṣiptāḥ | kham ākāśam | avatatya vyāpya | vanam udakam | kṣaranto varṣantaḥ | vārbhiḥ pānīyaiḥ | kṣitiṃ pṛthvīm | ghṛtaṃ pānīyam | tad dhārayantīti ghṛtadharāḥ | pariṇirvapanti nayantīty arthaḥ | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ,वार्दाः खगाः क्षितिधरागमनप्रकाशा नेमीभरासभतुरंगमतुल्यघोषाः । वाय्वीरिताः खम् अवतत्य वनं क्षरन्तो वार्भिः क्षितिं घृतधराः परिणिर्वपन्ति ॥ रक_१२ वार्दा इति । वार् ददतीति वार्दा मेघाः । खे गच्छन्तीति खगाः । येषाम् आगमने क्षितिधराणां पर्वतानां प्रकाशाः समानास् ते क्षितिधरागमनप्रकाशाः । नेमी रथचक्रधारा । इभो हस्ती । रासभो गर्दभः । तुरंगमो ऽश्वः । तेषां तुल्यो घोषो ध्वनिर् येषां ते नेमीभरासभतुरंगमतुल्यघोषाः । वाय्वीरिता वायुना क्षिप्ताः । खम् आकाशम् । अवतत्य व्याप्य । वनम् उदकम् । क्षरन्तो वर्षन्तः । वार्भिः पानीयैः । क्षितिं पृथ्वीम् । घृतं पानीयम् । तद् धारयन्तीति घृतधराः । परिणिर्वपन्ति नयन्तीत्य् अर्थः । हे बाले पश्येति संबन्धः
+commentary,RaKaT_12,"eṣo 'ṅghripāśanaripughnasutārisāhvam āruhya tiṣṭhati sugātri bhujaṃgamāriḥ | yasya svanaiḥ pramuditasya mamādya bāle tāladhvajāvarajasūnuśarāḥ patanti || RaKa_13 eṣo 'ṅghripeti | eṣa ityādi pratyakṣanirdeśaḥ | aṅghripā vṛkṣāḥ, tān aśnātīty aṅghripāśano 'gniḥ | tasya ripuḥ pānīyam | aṅghripāśanaripuḥ | taṃ hantīti ghna ādityaḥ | tasya sutaḥ karṇaḥ | tasyārir arjunaḥ | tena samānā āhvā yasya so 'rjunavṛkṣaḥ | tam āruhya tiṣṭhati | he sugātri | śobhanaṃ gātraṃ yasyāḥ sā sugātrī | tasyāmantraṇaṃ sugātri | bhujaṃgamāḥ sarpāḥ | teṣām arir mayūraḥ | kathaṃbhūtaḥ | yasya svanaiḥ śabdaiḥ pramuditasya prahṛṣṭasya mama | adya asminn ahani | he bāle priye paśya | tāladhvajo balabhadraḥ | tasyāvarajo 'nujaḥ kṛṣṇaḥ | tatsūnuḥ pradyumno madanaḥ | tasya śarāḥ patanti vyathayantīty arthaḥ","एषो ऽङ्घ्रिपाशनरिपुघ्नसुतारिसाह्वम् आरुह्य तिष्ठति सुगात्रि भुजंगमारिः । यस्य स्वनैः प्रमुदितस्य ममाद्य बाले तालध्वजावरजसूनुशराः पतन्ति ॥ रक_१३ एषो ऽङ्घ्रिपेति । एष इत्यादि प्रत्यक्षनिर्देशः । अङ्घ्रिपा वृक्षाः, तान् अश्नातीत्य् अङ्घ्रिपाशनो ऽग्निः । तस्य रिपुः पानीयम् । अङ्घ्रिपाशनरिपुः । तं हन्तीति घ्न आदित्यः । तस्य सुतः कर्णः । तस्यारिर् अर्जुनः । तेन समाना आह्वा यस्य सो ऽर्जुनवृक्षः । तम् आरुह्य तिष्ठति । हे सुगात्रि । शोभनं गात्रं यस्याः सा सुगात्री । तस्यामन्त्रणं सुगात्रि । भुजंगमाः सर्पाः । तेषाम् अरिर् मयूरः । कथंभूतः । यस्य स्वनैः शब्दैः प्रमुदितस्य प्रहृष्टस्य मम । अद्य अस्मिन्न् अहनि । हे बा���े प्रिये पश्य । तालध्वजो बलभद्रः । तस्यावरजो ऽनुजः कृष्णः । तत्सूनुः प्रद्युम्नो मदनः । तस्य शराः पतन्ति व्यथयन्तीत्य् अर्थः"
+commentary,RaKaT_13,"usrāviṣaṃ sthalagato 'tti tathaiva vārjo vārbhyo dvijo haridṛg eṣa daśārdhagūḍhaḥ | vātāśanaḥ khaśayanaḥ smarati sthalasya cakṣuḥśravā vanabhayāt suraśatrunāmā || RaKa_14 usrāviṣam iti | usrā gāvaḥ, tāsāṃ viṣaṃ gomayaṃ kṣīraṃ vā | yathā sthalagato bhūmiśayaḥ kṣitijaḥ kīṭa iva gomayam atti bhakṣayati, tathaiva vārjo jalajaḥ kṣīrodadhāv avatīrṇaḥ kṣīraṃ khādati | ko 'sau | dvijaḥ kacchapaḥ | harir vānaraḥ viṣṇur vā | tena tulyā dṛg yasya sa bhavati haridṛk | haritavarṇaḥ kāśyapīgo harisvarūpo vā kūrmāvatāra iti śleṣaḥ | eṣa iti pratyakṣanirdeśaḥ | daśārdhagūḍhaḥ | pañcabhir aṅgaiḥ kacchapo nigūḍha ity arthaḥ | kasmāt pañcāṅgaguptaḥ saḥ | vārbhyaḥ meghavisṛṣṭapānīyebhyaḥ varṣebhyaḥ | ko 'nyaḥ | vātāśanaḥ pavanāśanaḥ sarpaḥ | khaśayanaḥ bilaśayaḥ | cakṣuḥśravāḥ dṛkkarṇaḥ | suraśatrunāmā ahir ity āhvā devaripor vṛtrasya | ayaṃ vanabhayāj jalabhayahetoḥ sthalasya smarati sthalīyasthānaṃ dhyāyati | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ","उस्राविषं स्थलगतो ऽत्ति तथैव वार्जो वार्भ्यो द्विजो हरिदृग् एष दशार्धगूढः । वाताशनः खशयनः स्मरति स्थलस्य चक्षुःश्रवा वनभयात् सुरशत्रुनामा ॥ रक_१४ उस्राविषम् इति । उस्रा गावः, तासां विषं गोमयं क्षीरं वा । यथा स्थलगतो भूमिशयः क्षितिजः कीट इव गोमयम् अत्ति भक्षयति, तथैव वार्जो जलजः क्षीरोदधाव् अवतीर्णः क्षीरं खादति । को ऽसौ । द्विजः कच्छपः । हरिर् वानरः विष्णुर् वा । तेन तुल्या दृग् यस्य स भवति हरिदृक् । हरितवर्णः काश्यपीगो हरिस्वरूपो वा कूर्मावतार इति श्लेषः । एष इति प्रत्यक्षनिर्देशः । दशार्धगूढः । पञ्चभिर् अङ्गैः कच्छपो निगूढ इत्य् अर्थः । कस्मात् पञ्चाङ्गगुप्तः सः । वार्भ्यः मेघविसृष्टपानीयेभ्यः वर्षेभ्यः । को ऽन्यः । वाताशनः पवनाशनः सर्पः । खशयनः बिलशयः । चक्षुःश्रवाः दृक्कर्णः । सुरशत्रुनामा अहिर् इत्य् आह्वा देवरिपोर् वृत्रस्य । अयं वनभयाज् जलभयहेतोः स्थलस्य स्मरति स्थलीयस्थानं ध्यायति । हे बाले पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_14,"pakṣy aśvamedhaturagapratimo 'ṣṭavarṇo vārdaṃ na bahv iti samāhvayate hy ahighnaḥ | bhekas tathaiva khaśayāśayavedyavāṇiḥ śabdaṃ karoty atibhṛśaṃ viṣarāśimagnaḥ || RaKa_15 pakṣīti | pakṣī mayūraḥ | aśvamedhaturagapratimaḥ | aśvamedho yajñaviśeṣaḥ, tatra turaṃgo vicitraḥ sarvarūpo 'ṣṭamaṅgalaḥ, tena tulyā pratimā yasya so 'ṣṭavarṇaḥ | vārdaṃ megham | na bahv analaṃ megho varṣatīti hetos taṃ samāhvayata ākārayaty ahighnaḥ sarpāśana ity arthaḥ | bhekas tu maṇḍūkaḥ | yathā mayūras tathaiva sa śabdaṃ karoty atibhṛśam | khaśayāśayavedyavāṇiḥ | khaśayo bilavāsī bhekabhuk sarpaḥ, tasyāśayo bilam, tasmād vedyā upalabdhā vāṇir vāg yasya saḥ | viṣarāśimagnaḥ | viṣaṃ pānīyam, tasya rāśir nicayaḥ, tatra magno nimajjatīty arthaḥ | he bāle paśyeti saṃbandhaḥ","पक्ष्य् अश्वमेधतुरगप्रतिमो ऽष्टवर्णो वार्दं न बह्व् इति समाह्वयते ह्य् अहिघ्नः । भेकस् तथैव खशयाशयवेद्यवाणिः शब्दं करोत्य् अतिभृशं विषराशिमग्नः ॥ रक_१५ पक्षीति �� पक्षी मयूरः । अश्वमेधतुरगप्रतिमः । अश्वमेधो यज्ञविशेषः, तत्र तुरंगो विचित्रः सर्वरूपो ऽष्टमङ्गलः, तेन तुल्या प्रतिमा यस्य सो ऽष्टवर्णः । वार्दं मेघम् । न बह्व् अनलं मेघो वर्षतीति हेतोस् तं समाह्वयत आकारयत्य् अहिघ्नः सर्पाशन इत्य् अर्थः । भेकस् तु मण्डूकः । यथा मयूरस् तथैव स शब्दं करोत्य् अतिभृशम् । खशयाशयवेद्यवाणिः । खशयो बिलवासी भेकभुक् सर्पः, तस्याशयो बिलम्, तस्माद् वेद्या उपलब्धा वाणिर् वाग् यस्य सः । विषराशिमग्नः । विषं पानीयम्, तस्य राशिर् निचयः, तत्र मग्नो निमज्जतीत्य् अर्थः । हे बाले पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_15,"nā viṣkirāvanam upetya kumātṛsāhvam ākrīdate madhukalo 'ṅganayā sametaḥ | anyas tv ayaṃ maṇivarābham upetya gojaṃ nā rāmayā saha payaḥpatijāṃ vṛṇīte || RaKa_16 nā viṣkirāvanam iti | nā puruṣaḥ | upetya prāpya | viṣkirāḥ pakṣiṇaḥ, teṣām avanaṃ tarpaṇe rakṣāyāṃ vā viṣkirāvanaṃ kānanaṃ nīḍajasthānam | kiṃsaṃjñākam | kumātṛsāhvaṃ kadambavanam ity arthaḥ | ākrīdate madhukalaḥ | ratimadyena kalo virājamāna ity arthaḥ | aṅganayā sametaḥ bhāryayā yuktaḥ | anyo 'paraḥ tv ayaṃ puṃspakṣī | viṣkirā hi mānuṣamithunāgamena kadambavanād bahirgatāḥ | maṇivaro haritopala indranīlakaḥ, tena tulyā ābhā yasya tan maṇivarābham | dūrvāśādvalam ity arthaḥ | upetya prāpya | gojam | gauḥ pṛthvī, tasyāṃ jātaṃ samudbhūtam idaṃ dūrvāvanam | nā pumān | rāmā strī | tayā pakṣiṇyā saha | payaḥpatiḥ samudraḥ, tasmiñ jātā lakṣmīḥ | tāṃ tṛṇabhūtāṃ śriyaṃ vṛṇīte saṃbhunakti","ना विष्किरावनम् उपेत्य कुमातृसाह्वम् आक्रीदते मधुकलो ऽङ्गनया समेतः । अन्यस् त्व् अयं मणिवराभम् उपेत्य गोजं ना रामया सह पयःपतिजां वृणीते ॥ रक_१६ ना विष्किरावनम् इति । ना पुरुषः । उपेत्य प्राप्य । विष्किराः पक्षिणः, तेषाम् अवनं तर्पणे रक्षायां वा विष्किरावनं काननं नीडजस्थानम् । किंसंज्ञाकम् । कुमातृसाह्वं कदम्बवनम् इत्य् अर्थः । आक्रीदते मधुकलः । रतिमद्येन कलो विराजमान इत्य् अर्थः । अङ्गनया समेतः भार्यया युक्तः । अन्यो ऽपरः त्व् अयं पुंस्पक्षी । विष्किरा हि मानुषमिथुनागमेन कदम्बवनाद् बहिर्गताः । मणिवरो हरितोपल इन्द्रनीलकः, तेन तुल्या आभा यस्य तन् मणिवराभम् । दूर्वाशाद्वलम् इत्य् अर्थः । उपेत्य प्राप्य । गोजम् । गौः पृथ्वी, तस्यां जातं समुद्भूतम् इदं दूर्वावनम् । ना पुमान् । रामा स्त्री । तया पक्षिण्या सह । पयःपतिः समुद्रः, तस्मिञ् जाता लक्ष्मीः । तां तृणभूतां श्रियं वृणीते संभुनक्ति"
+commentary,RaKaT_16,"syūtaṃ mahat kṣatajavarṇanibhaṃ naro 'sau bibhrat tv amūni ca bhinatti saroruhāṇi | tajjena cāpi rajasā vanitāṃ vayaḥstho 'py abhyuddharaty avakiraty abhiṣicyamānaḥ || RaKa_17 syūtam iti | syūtaṃ vastram | kiṃviśiṣṭam | mahat kṣatajavarṇanibhaṃ ca | kṣatajaṃ rudhiram, tasya varṇas tena tulyā nibhā ābhā yasya tat tathā | naro 'sau bibhrat tu | tad vastraṃ bibhrāṇaḥ san puruṣa ity arthaḥ | amūni ca bhinatti saroruhāṇi | caśabdaḥ pādapūraṇe | amūni etāni | bhinatti uccinoti | sarasīruṃhi kamalāni | teṣu jātaṃ tajjam | tajjena cāpi rajasā padmareṇunā | vanitāṃ striyam | vayaḥstho vayasi sthito yuvā | kim api karotīty āha | abhyuddharati, tām ardidhiṣus tena kausumena mudrayatīty arthaḥ | tathā avakirati, śukraṃ vikṣipatīty arthaḥ | abhiṣicyamānaḥ kayā | vanitayā, krīḍārasena pānīyena | arthavaśād iha vibhaktipariṇāmaḥ | abhivṛṣyamāṇo vā sa meghenety arthavaraḥ","स्यूतं महत् क्षतजवर्णनिभं नरो ऽसौ बिभ्रत् त्व् अमूनि च भिनत्ति सरोरुहाणि । तज्जेन चापि रजसा वनितां वयःस्थो ऽप्य् अभ्युद्धरत्य् अवकिरत्य् अभिषिच्यमानः ॥ रक_१७ स्यूतम् इति । स्यूतं वस्त्रम् । किंविशिष्टम् । महत् क्षतजवर्णनिभं च । क्षतजं रुधिरम्, तस्य वर्णस् तेन तुल्या निभा आभा यस्य तत् तथा । नरो ऽसौ बिभ्रत् तु । तद् वस्त्रं बिभ्राणः सन् पुरुष इत्य् अर्थः । अमूनि च भिनत्ति सरोरुहाणि । चशब्दः पादपूरणे । अमूनि एतानि । भिनत्ति उच्चिनोति । सरसीरुंहि कमलानि । तेषु जातं तज्जम् । तज्जेन चापि रजसा पद्मरेणुना । वनितां स्त्रियम् । वयःस्थो वयसि स्थितो युवा । किम् अपि करोतीत्य् आह । अभ्युद्धरति, ताम् अर्दिधिषुस् तेन कौसुमेन मुद्रयतीत्य् अर्थः । तथा अवकिरति, शुक्रं विक्षिपतीत्य् अर्थः । अभिषिच्यमानः कया । वनितया, क्रीडारसेन पानीयेन । अर्थवशाद् इह विभक्तिपरिणामः । अभिवृष्यमाणो वा स मेघेनेत्य् अर्थवरः"
+commentary,RaKaT_17,"paṅke nimagnam ibhavṛndam adaḥ savāri garjat timikṣayadavṛndam ivāvabhāti | vāryātmanāmaśatacitratanuḥ suparṇo yoṣidvṛtaḥ samadanaḥ pratiroravīti || RaKa_18 paṅke nimagnam iti | paṅkaḥ kardamaḥ | tasmin nimagnam | ibhavṛndaṃ hastiyūtham | adaḥ etat | savāri sajalam | garjad bṛṃhat | timikṣayadavṛndam ivāvabhāti | timir matsyaḥ, tasya kṣayo vāsa udakam iti yāvat tad dadatīti timikṣayadā meghāḥ | teṣāṃ vṛndaṃ samūham iva | avabhāti śobhate | kṛṣṇatādisādharmyāt | ko 'nyaḥ | vāryātmanāmaśatacitratanuḥ | vāryātmā candramāḥ | tasya nāma yeṣāṃ te candrakāḥ, teṣāṃ śatena citrā vicitritā tanur yasya saḥ | suparṇaḥ | śobhanāni parṇāni pattrāṇi yasya saḥ | mayūra ity arthaḥ | yoṣidvṛtaḥ mayūrīsahitaḥ | samadanaḥ madanena saha vartamānaḥ | kāmāviṣṭaḥ pratiroravīti, yoṣitaṃ prati punaḥ śabdaṃ karoty atibhṛśam ity arthaḥ | he vanite paśyeti saṃbandhaḥ","पङ्के निमग्नम् इभवृन्दम् अदः सवारि गर्जत् तिमिक्षयदवृन्दम् इवावभाति । वार्यात्मनामशतचित्रतनुः सुपर्णो योषिद्वृतः समदनः प्रतिरोरवीति ॥ रक_१८ पङ्के निमग्नम् इति । पङ्कः कर्दमः । तस्मिन् निमग्नम् । इभवृन्दं हस्तियूथम् । अदः एतत् । सवारि सजलम् । गर्जद् बृंहत् । तिमिक्षयदवृन्दम् इवावभाति । तिमिर् मत्स्यः, तस्य क्षयो वास उदकम् इति यावत् तद् ददतीति तिमिक्षयदा मेघाः । तेषां वृन्दं समूहम् इव । अवभाति शोभते । कृष्णतादिसाधर्म्यात् । को ऽन्यः । वार्यात्मनामशतचित्रतनुः । वार्यात्मा चन्द्रमाः । तस्य नाम येषां ते चन्द्रकाः, तेषां शतेन चित्रा विचित्��िता तनुर् यस्य सः । सुपर्णः । शोभनानि पर्णानि पत्त्राणि यस्य सः । मयूर इत्य् अर्थः । योषिद्वृतः मयूरीसहितः । समदनः मदनेन सह वर्तमानः । कामाविष्टः प्रतिरोरवीति, योषितं प्रति पुनः शब्दं करोत्य् अतिभृशम् इत्य् अर्थः । हे वनिते पश्येति संबन्धः"
+commentary,RaKaT_18,visphoṭitābdhararaveṇa riraṃsur eṣa saṃtrāsito harir anokahaniṣkuṭasthaḥ | saṃlīyate taḍitam apy abhivīkṣya vignaḥ khāt khaṃ mahattaram asau samanupraviṣṭaḥ || RaKa_19 visphoṭiteti | visphoṭitābdhararaveṇa visarpitajaladanādena | riraṃsur eṣo 'nukāmaḥ | saṃtrāsitaś cālitaḥ | harir vānaraḥ | anokahaniṣkuṭastho vṛkṣanikuñjeṣu saṃlīyate | taḍitaṃ vidyutam apy abhivīkṣya dṛṣṭvā | vignaḥ bhītaḥ | khāt khaṃ bilād bilam | mahattaram atimahat | asau pratyakṣaḥ | samanupraviṣṭaḥ dūraṃ praviṣṭa ity arthaḥ | he vanite paśyeti saṃbandhaḥ,विस्फोटिताब्धररवेण रिरंसुर् एष संत्रासितो हरिर् अनोकहनिष्कुटस्थः । संलीयते तडितम् अप्य् अभिवीक्ष्य विग्नः खात् खं महत्तरम् असौ समनुप्रविष्टः ॥ रक_१९ विस्फोटितेति । विस्फोटिताब्धररवेण विसर्पितजलदनादेन । रिरंसुर् एषो ऽनुकामः । संत्रासितश् चालितः । हरिर् वानरः । अनोकहनिष्कुटस्थो वृक्षनिकुञ्जेषु संलीयते । तडितं विद्युतम् अप्य् अभिवीक्ष्य दृष्ट्वा । विग्नः भीतः । खात् खं बिलाद् बिलम् । महत्तरम् अतिमहत् । असौ प्रत्यक्षः । समनुप्रविष्टः दूरं प्रविष्ट इत्य् अर्थः । हे वनिते पश्येति संबन्धः
+commentary,RaKaT_19,"etāvad uttamavacaḥ sumanāḥ sa uktvā rantvā dinaṃ saha tayā priyayā hy adīnaḥ | yuktaṃ caturbhir anaḍudbhir adīnavāḍbhir āruhya yānam atha nā prayayau svageham || RaKa_20 iti śrīmahākavinā malayadeśajanmanā ravidevena viracitaṃ rākṣasakāvyaṃ viṃśatihṛdyapadyasametaṃ samāptam || etāvad iti | etāvad yathoktam uttamavacaḥ prakṛṣṭaṃ vacanam | śobhanaṃ mano yasya bhavati sumanāḥ saḥ | uktvā abhidhāya | rantvā krīḍitvā | dinaṃ divasam | kayā saha | tayā priyayā bhāryayā sārdham | hiśabdaḥ pādapūraṇe, avyayaśāstre | adīnaḥ na dīnaḥ, prahṛṣṭaḥ | yuktaṃ caturbhir anaḍudbhir balīvardaiḥ | kathaṃbhūtaiḥ | adīnaṃ śrīmantaṃ taṃ vahantīty adīnavāhaḥ, tair adīnavāḍbhiḥ | yānaṃ ratham āruhya | atha anantaram | nā puruṣaḥ | svagehaṃ mandiraṃ prayayau prayāta ity arthaḥ","एतावद् उत्तमवचः सुमनाः स उक्त्वा रन्त्वा दिनं सह तया प्रियया ह्य् अदीनः । युक्तं चतुर्भिर् अनडुद्भिर् अदीनवाड्भिर् आरुह्य यानम् अथ ना प्रययौ स्वगेहम् ॥ रक_२० इति श्रीमहाकविना मलयदेशजन्मना रविदेवेन विरचितं राक्षसकाव्यं विंशतिहृद्यपद्यसमेतं समाप्तम् ॥ एतावद् इति । एतावद् यथोक्तम् उत्तमवचः प्रकृष्टं वचनम् । शोभनं मनो यस्य भवति सुमनाः सः । उक्त्वा अभिधाय । रन्त्वा क्रीडित्वा । दिनं दिवसम् । कया सह । तया प्रियया भार्यया सार्धम् । हिशब्दः पादपूरणे, अव्ययशास्त्रे । अदीनः न दीनः, प्रहृष्टः । युक्तं चतुर्भिर् अनडुद्भिर् बलीवर्दैः । कथंभूतैः । अदीनं श्रीमन्तं तं वहन्तीत्य् अदी��वाहः, तैर् अदीनवाड्भिः । यानं रथम् आरुह्य । अथ अनन्तरम् । ना पुरुषः । स्वगेहं मन्दिरं प्रययौ प्रयात इत्य् अर्थः"
+commentary,RaKaT_20,iti śrīmahākavinā śrīravidevena racitā kṛṣṇadhareṇa vyāḷinā prapañcitā sajjanamanaānandadāyinī rākṣasakāvyaṭīkā samāptā ||,इति श्रीमहाकविना श्रीरविदेवेन रचिता कृष्णधरेण व्याऌइना प्रपञ्चिता सज्जनमनआनन्ददायिनी राक्षसकाव्यटीका समाप्ता ॥

clean_ramodantam.csv

@@ -0,0 +1,217 @@
+verse_id,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+RmUD_1*,Rāmodanta | śrīpatiṃ praṇipatyāhaṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam ākhyāsye śrīvālmīkiprakīrtitam,रामोदन्त । श्रीपतिं प्रणिपत्याहं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् आख्यास्ये श्रीवाल्मीकिप्रकीर्तितम्
+RmUD_2*,purā viśravasaḥ putro rāvaṇo nāma rākṣasaḥ āsīd asyānujau cāstāṃ kumbhakarṇavibhīṣaṇau,पुरा विश्रवसः पुत्रो रावणो नाम राक्षसः आसीद् अस्यानुजौ चास्तां कुम्भकर्णविभीषणौ
+RmUD_3*,te tu tīvreṇa tapasā pratyakṣīkṛtya vedhasam vavrire ca varān iṣṭān asmād āśritavatsalāt,ते तु तीव्रेण तपसा प्रत्यक्षीकृत्य वेधसम् वव्रिरे च वरान् इष्टान् अस्माद् आश्रितवत्सलात्
+RmUD_4*,rāvaṇo mānuṣād anyair avadhyatvaṃ tathānujaḥ nirdevatvecchayā nidrāṃ kumbhakarṇo 'vṛṇīta ca,रावणो मानुषाद् अन्यैर् अवध्यत्वं तथानुजः निर्देवत्वेच्छया निद्रां कुम्भकर्णो ऽवृणीत च
+RmUD_5*,vibhīṣaṇo viṣṇubhaktiṃ vavre sattvaguṇānvitaḥ tebhya etān varān dattvā tatraivāntardadhe prabhuḥ,विभीषणो विष्णुभक्तिं वव्रे सत्त्वगुणान्वितः तेभ्य एतान् वरान् दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः
+RmUD_6*,rāvaṇas tu tato gatvā raṇe jitvā dhanādhipam laṅkāpurīṃ puṣpakaṃ ca hṛtvā tatrāvasat sukham,रावणस् तु ततो गत्वा रणे जित्वा धनाधिपम् लङ्कापुरीं पुष्पकं च हृत्वा तत्रावसत् सुखम्
+RmUD_*7,yātudhānās tataḥ sarve rasātalanivāsinaḥ daśānanaṃ samāśritya laṅkāyāṃ sukham āvasan,यातुधानास् ततः सर्वे रसातलनिवासिनः दशाननं समाश्रित्य लङ्कायां सुखम् आवसन्
+RmUD_8*,mandodarīṃ mayasutāṃ pariṇīya daśānanaḥ tasyām utpādayām āsa meghanādāhvayaṃ sutam,मन्दोदरीं मयसुतां परिणीय दशाननः तस्याम् उत्पादयाम् आस मेघनादाह्वयं सुतम्
+RmUD_9*,rasāṃ rasātalaṃ caiva vijitya sa tu rāvaṇaḥ lokān ākramayan sarvāñ jahāra ca vilāsinīḥ,रसां रसातलं चैव विजित्य स तु रावणः लोकान् आक्रमयन् सर्वाञ् जहार च विलासिनीः
+RmUD_10*,dūṣayan vaidikaṃ karma dvijān ardayati sma saḥ ātmajenānvito yuddhe vāsavaṃ cāpy apīḍayat,दूषयन् वैदिकं कर्म द्विजान् अर्दयति स्म सः आत्मजेनान्वितो युद्धे वासवं चाप्य् अपीडयत्
+RmUD_11*,tadīyataruratnāni punar ānāyya kiṅkaraiḥ sthāpayitvā tu laṅkāyām avasac ca cirāya saḥ,तदीयतरुरत्नानि पुनर् आनाय्य किङ्करैः स्थापयित्वा तु लङ्कायाम् अवसच् च चिराय सः
+RmUD_12*,tatas tasminn avasare vidhātāraṃ divaukasaḥ upagamyocire sarvaṃ rāvaṇasya viceṣṭitam,ततस् तस्मिन्न् अवसरे विधातारं दिवौकसः उपगम्योचिरे सर्वं रावणस्य विचेष्टितम्
+RmUD_13*,tad ākarṇya suraiḥ sākaṃ prāpya dugdhodadhes taṭam tuṣṭāva ca hṛṣīkeśaṃ vidhātā vividhaiḥ stavaiḥ,तद् आकर्ण्य सुरैः साकं प्राप्य दुग्धोदधेस् तटम् तुष्टाव च हृषीकेशं विधाता विविधैः स्तवैः
+RmUD_14*,āvirbhūyātha daityāriḥ papraccha ca pitāmaham kim artham āgato 'si tvaṃ sākaṃ devagaṇair iti,आविर्भूयाथ दैत्यारिः पप्रच्छ च पितामहम् किम् अर्थम् आगतो ऽसि त्वं साकं देवगणैर् इति
+RmUD_15*,tato daśānanāt pīḍām ajas tasmai nyavedayat tac chrutvovāca dhātāraṃ harṣayan viṣṭaraśravāḥ,ततो दशाननात् पीडाम् अजस् तस्मै न्यवेदयत् तच् छ्रुत्वोवाच धातारं हर्षयन् विष्टरश्रवाः
+RmUD_16*,alaṃ bhayenātmayone gaccha devagaṇaiḥ saha ahaṃ dāśarathir bhūtvā haniṣyāmi daśānanam,अलं भयेनात्मयोने गच्छ देवगणैः सह अहं दाशरथिर् भूत्वा हनिष्यामि दशाननम्
+RmUD_1*,ātmāṃśaiś ca surāḥ sarve bhūmau vānararūpiṇaḥ jāyeran mama sāhāyyaṃ kartuṃ rāvaṇanigrahe,आत्मांशैश् च सुराः सर्वे भूमौ वानररूपिणः जायेरन् मम साहाय्यं कर्तुं रावणनिग्रहे
+RmUD_18*,7 evam uktvā vidhātāraṃ tatraivāntardadhe prabhuḥ padmayonis tu gīrvāṇaiḥ samaṃ prāyāt prahṛṣṭadhīḥ,७ एवम् उक्त्वा विधातारं तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः पद्मयोनिस् तु गीर्वाणैः समं प्रायात् प्रहृष्टधीः
+RmUD_19*,ajījanat tataḥ śakro vālinaṃ nāma vānaram sugrīvam api mārtāṇḍo hanumantaṃ ca mārutaḥ,अजीजनत् ततः शक्रो वालिनं नाम वानरम् सुग्रीवम् अपि मार्ताण्डो हनुमन्तं च मारुतः
+RmUD_20*,puraiva janayām āsa jāmbavantaṃ ca padmajaḥ evam anye ca vibudhāḥ kapīn ajanayan bahūn,पुरैव जनयाम् आस जाम्बवन्तं च पद्मजः एवम् अन्ये च विबुधाः कपीन् अजनयन् बहून्
+RmUD_21*,tato vānarasaṃghānāṃ vālī parivṛḍho 'bhavat amībhir akhilaiḥ sākaṃ kiṣkindhām adhyuvāsa ca,ततो वानरसंघानां वाली परिवृढो ऽभवत् अमीभिर् अखिलैः साकं किष्किन्धाम् अध्युवास च
+RmUD_22*,āsīd daśaratho nāma sūryavaṃśe 'tha pārthivaḥ bhāryās tisro 'pi labdhvāsau tāsu lebhe na saṃtatim,आसीद् दशरथो नाम सूर्यवंशे ऽथ पार्थिवः भार्यास् तिस्रो ऽपि लब्ध्वासौ तासु लेभे न संततिम्
+RmUD_23*,tataḥ sumantravacanād ṛṣyaśṛṅgaṃ sa bhūpatiḥ ānīya putrakāmeṣṭim ārebhe sapurohitaḥ,ततः सुमन्त्रवचनाद् ऋष्यशृङ्गं स भूपतिः आनीय पुत्रकामेष्टिम् आरेभे सपुरोहितः
+RmUD_24*,athāgner utthitaḥ kaś cid gṛhītvā pāyasaṃ carum etat prāśaya patnīs tvam ity uktvādān nṛpāya saḥ,अथाग्नेर् उत्थितः कश् चिद् गृहीत्वा पायसं चरुम् एतत् प्राशय पत्नीस् त्वम् इत्य् उक्त्वादान् नृपाय सः
+RmUD_25*,tad gṛhītvā tadaivāsau patnīḥ prāśayad utsukaḥ tāś ca tatprāśanād eva nṛpād garbham adhārayan,तद् गृहीत्वा तदैवासौ पत्नीः प्राशयद् उत्सुकः ताश् च तत्प्राशनाद् एव नृपाद् गर्भम् अधारयन्
+RmUD_26*,pūrṇe kāle 'tha kausalyā sajjanāmbhojabhāskaram ajījanad rāmacandraṃ kaikeyī bharataṃ tathā,पूर्णे काले ऽथ कौसल्या सज्जनाम्भोजभास्करम् अजीजनद् रामचन्द्रं कैकेयी भरतं तथा
+RmUD_2*,tato lakṣmaṇaśatrughnau sumitrājījanat sutau akārayat pitā teṣāṃ jātakarmādikaṃ dvijaiḥ,ततो लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राजीजनत् सुतौ अकारयत् पिता तेषां जातकर्मादिकं द्विजैः
+RmUD_28*,7 tato vavṛdhire 'nyonyaṃ snigdhāś catvāra eva te sakalāsu ca vidyāsu naipuṇyam abhilebhire,७ ततो ववृधिरे ऽन्योन्यं स्निग्धाश् चत्वार एव ते सकलासु च विद्यासु नैपुण्यम् अभिलेभिरे
+RmUD_29*,tataḥ kadā cid āgatya viśvāmitro mahāmuniḥ yayāce yajñarakṣārthaṃ rāmaṃ śaktidharopamam,ततः कदा चिद् आगत्य विश्वामित्रो महामुनिः ययाचे यज्ञरक्षार्थं रामं शक्तिधरोपमम्
+RmUD_30*,vasiṣṭhavacanād rāmaṃ lakṣmaṇena samanvitam kṛcchreṇa nṛpatis tasya kauśikasya kare dadau,व��िष्ठवचनाद् रामं लक्ष्मणेन समन्वितम् कृच्छ्रेण नृपतिस् तस्य कौशिकस्य करे ददौ
+RmUD_31*,tau gṛhītvā tato gacchan balām atibalāṃ tathā astrāṇi ca samagrāṇi tābhyām upadideśa saḥ,तौ गृहीत्वा ततो गच्छन् बलाम् अतिबलां तथा अस्त्राणि च समग्राणि ताभ्याम् उपदिदेश सः
+RmUD_32*,gacchan sahānujo rāmaḥ kauśikena pracoditaḥ tāṭakām avadhīd dhīmāṃl lokapīḍanatatparām,गच्छन् सहानुजो रामः कौशिकेन प्रचोदितः ताटकाम् अवधीद् धीमांल् लोकपीडनतत्पराम्
+RmUD_33*,tataḥ siddhāśramaṃ prāpya kauśikaḥ saharāghavaḥ adhvaraṃ ca samārebhe rākṣasāś ca samāgaman,ततः सिद्धाश्रमं प्राप्य कौशिकः सहराघवः अध्वरं च समारेभे राक्षसाश् च समागमन्
+RmUD_34*,rāghavas tu tato 'streṇa kṣiptvā mārīcam arṇave subāhupramukhān hatvā yajñaṃ cāpālayan muneḥ,राघवस् तु ततो ऽस्त्रेण क्षिप्त्वा मारीचम् अर्णवे सुबाहुप्रमुखान् हत्वा यज्ञं चापालयन् मुनेः
+RmUD_35*,kauśikena tato rāmo nīyamānaḥ sahānujaḥ ahalyāśāpanirmokṣaṃ kṛtvā saṃprāpa maithilam,कौशिकेन ततो रामो नीयमानः सहानुजः अहल्याशापनिर्मोक्षं कृत्वा संप्राप मैथिलम्
+RmUD_36*,janakenārcito rāmaḥ kauśikena pracoditaḥ sītānimittam ānītaṃ babhañja dhanur aiśvaram,जनकेनार्चितो रामः कौशिकेन प्रचोदितः सीतानिमित्तम् आनीतं बभञ्ज धनुर् ऐश्वरम्
+RmUD_3*,tato daśarathaṃ dūtair ānāyya mithilādhipaḥ rāmādibhyas tatsutebhyaḥ sītādyāḥ kanyakā dadau,ततो दशरथं दूतैर् आनाय्य मिथिलाधिपः रामादिभ्यस् तत्सुतेभ्यः सीताद्याः कन्यका ददौ
+RmUD_38*,7 tato guruniyogena kṛtodvāhaḥ sahānujaḥ rāghavo niryayau tena janakenoru mānitaḥ,७ ततो गुरुनियोगेन कृतोद्वाहः सहानुजः राघवो निर्ययौ तेन जनकेनोरु मानितः
+RmUD_39*,tad ākarṇya dhanurbhaṅgam āyāntaṃ roṣabhīṣaṇam vijitya bhārgavaṃ rāmam ayodhyāṃ prāpa rāghavaḥ,तद् आकर्ण्य धनुर्भङ्गम् आयान्तं रोषभीषणम् विजित्य भार्गवं रामम् अयोध्यां प्राप राघवः
+RmUD_40*,tataḥ sarvajanānandaṃ kurvāṇaś ceṣṭitaiḥ svakaiḥ tām adhyuvāsa kākutsthaḥ sītayā sahitaḥ sukham,ततः सर्वजनानन्दं कुर्वाणश् चेष्टितैः स्वकैः ताम् अध्युवास काकुत्स्थः सीतया सहितः सुखम्
+RmUD_41*,iti śrīrāmodante bālakāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*1.) atha ayodhyākāṇḍaḥ ||(RmUD_*2.) etasminn antare gehaṃ mātulasya yudhājitaḥ prayayau bharataḥ prītaḥ śatrughnena samanvitaḥ,इति श्रीरामोदन्ते बालकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*१.) अथ अयोध्याकाण्डः ॥(र्मुद्_*२.) एतस्मिन्न् अन्तरे गेहं मातुलस्य युधाजितः प्रययौ भरतः प्रीतः शत्रुघ्नेन समन्वितः
+RmUD_42*,tataḥ prakṛtibhiḥ sākaṃ mantrayitvā sa bhūpatiḥ abhiṣekāya rāmasya samārebhe mudānvitaḥ,ततः प्रकृतिभिः साकं मन्त्रयित्वा स भूपतिः अभिषेकाय रामस्य समारेभे मुदान्वितः
+RmUD_43*,kaikeyī tu mahīpālaṃ mantharādūṣitāśayā varadvayaṃ purā dattaṃ yayāce satyasaṃgaram,कैकेयी तु महीपालं मन्थरादूषिताशया वरद्वयं पुरा दत्तं ययाचे सत्यसंगरम्
+RmUD_44*,vanavāsāya rāmasya rājyāptyai bharatasya ca tasyā varadvayaṃ kṛcchram anujajñe mahīpatiḥ,वनवासाय रामस्य राज्याप्त्यै भरतस्य च तस्या व���द्वयं कृच्छ्रम् अनुजज्ञे महीपतिः
+RmUD_45*,rāmaṃ tadaiva kaikeyī vanavāsāya cādiśat anujñāpya gurūn sarvān niryayau ca vanāya saḥ,रामं तदैव कैकेयी वनवासाय चादिशत् अनुज्ञाप्य गुरून् सर्वान् निर्ययौ च वनाय सः
+RmUD_46*,dṛṣṭvā taṃ nirgataṃ sītā lakṣmaṇaś cānujagmatuḥ saṃtyajya svagṛhān sarve paurāś cānuyayur drutam,दृष्ट्वा तं निर्गतं सीता लक्ष्मणश् चानुजग्मतुः संत्यज्य स्वगृहान् सर्वे पौराश् चानुययुर् द्रुतम्
+RmUD_4*,vañcayitvā tu tān paurān nidrāṇān niśi rāghavaḥ vāhyamānaṃ sumantreṇa ratham āruhya cāgamat,वञ्चयित्वा तु तान् पौरान् निद्राणान् निशि राघवः वाह्यमानं सुमन्त्रेण रथम् आरुह्य चागमत्
+RmUD_48*,7 śriṅgiberapuraṃ gatvā gaṅgākūle 'tha rāghavaḥ guhena satkṛtas tatra niśām ekām uvāsa ca,७ श्रिङ्गिबेरपुरं गत्वा गङ्गाकूले ऽथ राघवः गुहेन सत्कृतस् तत्र निशाम् एकाम् उवास च
+RmUD_49*,sārathiṃ saṃnimantryāsau sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ guhenānītayā nāvā saṃtatāra ca jāhnavīm,सारथिं संनिमन्त्र्यासौ सीतालक्ष्मणसंयुतः गुहेनानीतया नावा संततार च जाह्नवीम्
+RmUD_50*,bharadvājamuniṃ prāpya taṃ natvā tena satkṛtaḥ rāghavas tasya nirdeśāc citrakūṭe 'vasat sukham,भरद्वाजमुनिं प्राप्य तं नत्वा तेन सत्कृतः राघवस् तस्य निर्देशाच् चित्रकूटे ऽवसत् सुखम्
+RmUD_51*,ayodhyāṃ tu tato gatvā sumantraḥ śokavihvalaḥ rājñe nyavedayat sarvaṃ rāghavasya viceṣṭitam,अयोध्यां तु ततो गत्वा सुमन्त्रः शोकविह्वलः राज्ञे न्यवेदयत् सर्वं राघवस्य विचेष्टितम्
+RmUD_52*,tad ākarṇya sumantroktaṃ rājā duḥkhavimūḍhadhīḥ rāma rāmeti vilapan dehaṃ tyaktvā divaṃ yayau,तद् आकर्ण्य सुमन्त्रोक्तं राजा दुःखविमूढधीः राम रामेति विलपन् देहं त्यक्त्वा दिवं ययौ
+RmUD_53*,mantriṇas tu vasiṣṭhoktyā dehaṃ saṃrakṣya bhūpateḥ dūtair ānāyayan kṣipraṃ bharataṃ mātulālayāt,मन्त्रिणस् तु वसिष्ठोक्त्या देहं संरक्ष्य भूपतेः दूतैर् आनाययन् क्षिप्रं भरतं मातुलालयात्
+RmUD_54*,bharatas tu mṛtaṃ śrutvā pitaraṃ kaikayīgirā saṃskārādi cakārāsya yathāvidhi sahānujaḥ,भरतस् तु मृतं श्रुत्वा पितरं कैकयीगिरा संस्कारादि चकारास्य यथाविधि सहानुजः
+RmUD_55*,amātyaiś codyamāno 'pi rajyāya bharatas tadā vanāyaiva yayau rāmam ānetuṃ nāgaraiḥ saha,अमात्यैश् चोद्यमानो ऽपि रज्याय भरतस् तदा वनायैव ययौ रामम् आनेतुं नागरैः सह
+RmUD_56*,sa gatvā citrakūṭasthaṃ rāmaṃ cīrajaṭādharam yayāce rakṣituṃ rājyaṃ vasiṣṭhādyair dvijaiḥ saha,स गत्वा चित्रकूटस्थं रामं चीरजटाधरम् ययाचे रक्षितुं राज्यं वसिष्ठाद्यैर् द्विजैः सह
+RmUD_5*,caturdaśa samā nītvā punar aiṣyāmy ahaṃ purīm ity uktvā pāduke dattvā taṃ rāmaḥ pratyayāpayat,चतुर्दश समा नीत्वा पुनर् ऐष्याम्य् अहं पुरीम् इत्य् उक्त्वा पादुके दत्त्वा तं रामः प्रत्ययापयत्
+RmUD_58*,7 gṛhītvā pāduke tasmād bharato dīnamānasaḥ nandigrāme sthitas tābhyāṃ rarakṣa ca vasuṃdharām,७ गृहीत्वा पादुके तस्माद् भरतो दीनमानसः नन्दिग्रामे स्थितस् ताभ्यां ररक्ष च वसुंधराम्
+RmUD_59*,rāghavas tu gires tasmād gatvātriṃ samavandata tatpatnī tu tadā sītāṃ bhūṣaṇaiḥ svair abhūṣayat,राघवस् तु गिरेस् तस्माद् गत्वात्रिं समवन्दत तत्पत्नी तु तदा सीतां भूषणैः स्वैर् अभूषयत्
+RmUD_60*,uṣitvā tu niśām ekām āśrame tasya rāghavaḥ viveśa daṇḍakāraṇyaṃ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ,उषित्वा तु निशाम् एकाम् आश्रमे तस्य राघवः विवेश दण्डकारण्यं सीतालक्ष्मणसंयुतः
+RmUD_61*,iti śrīrāmodante ayodhyākāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*2.) atha āraṇyakāṇḍaḥ ||(RmUD_*3.) vrajan vanena kākutstho virādhaṃ vidhicoditam sadārānujam ātmānaṃ harantam avadhīt tadā,इति श्रीरामोदन्ते अयोध्याकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*२.) अथ आरण्यकाण्डः ॥(र्मुद्_*३.) व्रजन् वनेन काकुत्स्थो विराधं विधिचोदितम् सदारानुजम् आत्मानं हरन्तम् अवधीत् तदा
+RmUD_62*,śarabhaṅgāśramam prāpya svargatiṃ tasya vīkṣya saḥ pratijajñe rākṣasānāṃ vadhaṃ munibhir arthitaḥ,शरभङ्गाश्रमम् प्राप्य स्वर्गतिं तस्य वीक्ष्य सः प्रतिजज्ञे राक्षसानां वधं मुनिभिर् अर्थितः
+RmUD_63*,tasmād gatvā sutīkṣṇaṃ ca praṇamyānena pūjitaḥ agastyasyāśramaṃ prāpya taṃ nanāma raghūttamaḥ,तस्माद् गत्वा सुतीक्ष्णं च प्रणम्यानेन पूजितः अगस्त्यस्याश्रमं प्राप्य तं ननाम रघूत्तमः
+RmUD_64*,rāmāya vaiṣṇavaṃ cāpam aindraṃ tūṇīyugaṃ tathā brāhmaṃ cāstraṃ ca khaḍgaṃ ca pradadau kumbhasaṃbhavaḥ,रामाय वैष्णवं चापम् ऐन्द्रं तूणीयुगं तथा ब्राह्मं चास्त्रं च खड्गं च प्रददौ कुम्भसंभवः
+RmUD_65*,tataḥ sa gacchan kākutsthaḥ samāgamya jaṭāyuṣam vaidehyāḥ pālanāyainaṃ śraddadhe pitṛvallabham,ततः स गच्छन् काकुत्स्थः समागम्य जटायुषम् वैदेह्याः पालनायैनं श्रद्दधे पितृवल्लभम्
+RmUD_66*,tataḥ pañcavaṭīṃ prāpya tatra lakṣmaṇanirmitām parṇaśālām adhyuvāsa sītayā sahitaḥ sukham,ततः पञ्चवटीं प्राप्य तत्र लक्ष्मणनिर्मिताम् पर्णशालाम् अध्युवास सीतया सहितः सुखम्
+RmUD_6*,tatrābhyetyaikadā rāmaṃ vavre śūrpaṇakhābhikā tannirastā lakṣmaṇaṃ ca vavre so'; pi nirākarot,तत्राभ्येत्यैकदा रामं वव्रे शूर्पणखाभिका तन्निरस्ता लक्ष्मणं च वव्रे सोऽ; पि निराकरोत्
+RmUD_68*,7 rāmam eva tato vavre kāmārtā kāmasaṃnibham punaś ca dhikkṛtā tena sītām abhyadravad ruṣā,७ रामम् एव ततो वव्रे कामार्ता कामसंनिभम् पुनश् च धिक्कृता तेन सीताम् अभ्यद्रवद् रुषा
+RmUD_69*,lakṣmaṇena tadā roṣāt kṛttaśravaṇanāsikā sā tu gatvā janasthānaṃ kharāyaitan nyavedayat,लक्ष्मणेन तदा रोषात् कृत्तश्रवणनासिका सा तु गत्वा जनस्थानं खरायैतन् न्यवेदयत्
+RmUD_70*,tad ākarṇya kharaḥ kruddho rāghavaṃ hantum āyayau dūṣaṇatriśiromukhyair yātudhānaiḥ samanvitaḥ,तद् आकर्ण्य खरः क्रुद्धो राघवं हन्तुम् आययौ दूषणत्रिशिरोमुख्यैर् यातुधानैः समन्वितः
+RmUD_71*,tat kṣaṇaṃ lakṣmaṇe sītāṃ nidhāya raghunandanaḥ kharaṃ sahānugaṃ saṃkhye jaghānālaghuvikramaḥ,तत् क्षणं लक्ष्मणे सीतां निधाय रघुनन्दनः खरं सहानुगं संख्ये जघानालघुविक्रमः
+RmUD_72*,tataḥ śūrpaṇakhā gatvā laṅkāṃ śokasamanvitā nyavedayad rāvaṇāya vṛttāntaṃ sarvam āditaḥ,ततः शूर्पणखा गत्वा लङ्कां शोकसमन्विता न्यवेदयद् रा���णाय वृत्तान्तं सर्वम् आदितः
+RmUD_73*,tac chrutvā rāvaṇaḥ sītāṃ hartuṃ kṛtamatis tadā mārīcasyāśramaṃ prāpya sāhāyye tam acodayat,तच् छ्रुत्वा रावणः सीतां हर्तुं कृतमतिस् तदा मारीचस्याश्रमं प्राप्य साहाय्ये तम् अचोदयत्
+RmUD_74*,so 'pi svarṇamṛgo bhūtvā sītāyāḥ pramukhe 'carat sā tu taṃ mṛgam āhartuṃ bhartāraṃ samayācata,सो ऽपि स्वर्णमृगो भूत्वा सीतायाः प्रमुखे ऽचरत् सा तु तं मृगम् आहर्तुं भर्तारं समयाचत
+RmUD_75*,niyujya lakṣmaṇaṃ sītāṃ rakṣituṃ raghunandanaḥ anvagacchan mṛgaṃ tūrṇaṃ dravantaṃ kānanāntare,नियुज्य लक्ष्मणं सीतां रक्षितुं रघुनन्दनः अन्वगच्छन् मृगं तूर्णं द्रवन्तं काननान्तरे
+RmUD_76*,vivyādha ca mṛgaṃ rāmaḥ sa nijaṃ rūpam āsthitaḥ hā sīte lakṣmaṇety evaṃ rudan prāṇān samatyajat,विव्याध च मृगं रामः स निजं रूपम् आस्थितः हा सीते लक्ष्मणेत्य् एवं रुदन् प्राणान् समत्यजत्
+RmUD_*77,etad ākarṇya vaidehyā lakṣmaṇaś codito bhṛśam tadrakṣāṃ devatāḥ prārthya prayayau rāghavāntikam,एतद् आकर्ण्य वैदेह्या लक्ष्मणश् चोदितो भृशम् तद्रक्षां देवताः प्रार्थ्य प्रययौ राघवान्तिकम्
+RmUD_78*,tad antare samāsādya rāvaṇo yatirūpadhṛt sītāṃ gṛhītvā prayayau gaganena mudānvitaḥ,तद् अन्तरे समासाद्य रावणो यतिरूपधृत् सीतां गृहीत्वा प्रययौ गगनेन मुदान्वितः
+RmUD_79*,tato jaṭāyur ālokya nīyamānāṃ tu jānakīm prāharad rāvaṇaṃ prāpya tuṇḍapakṣanakhair bhṛśam,ततो जटायुर् आलोक्य नीयमानां तु जानकीम् प्राहरद् रावणं प्राप्य तुण्डपक्षनखैर् भृशम्
+RmUD_80*,chittvainam candrahāsena pātayitvā ca bhūtale gṛhītvā rāvaṇaḥ sītāṃ prāviśan nijamandiram,छित्त्वैनम् चन्द्रहासेन पातयित्वा च भूतले गृहीत्वा रावणः सीतां प्राविशन् निजमन्दिरम्
+RmUD_81*,aśokavanikāmadhye saṃsthāpya janakātmajām rāvaṇo rakṣituṃ caināṃ niyuyoja niśācarīḥ,अशोकवनिकामध्ये संस्थाप्य जनकात्मजाम् रावणो रक्षितुं चैनां नियुयोज निशाचरीः
+RmUD_82*,hatvā rāmas tu mārīcam āgacchann anujeritām vārttām ākarṇya duḥkhārtaḥ parṇaśālām upāgamat,हत्वा रामस् तु मारीचम् आगच्छन्न् अनुजेरिताम् वार्त्ताम् आकर्ण्य दुःखार्तः पर्णशालाम् उपागमत्
+RmUD_83*,adṛṣṭvā tatra vaidehīṃ vicinvāno vanāntare sahānujo gṛdhrarājaṃ chinnapakṣaṃ dadarśa saḥ,अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं विचिन्वानो वनान्तरे सहानुजो गृध्रराजं छिन्नपक्षं ददर्श सः
+RmUD_84*,tenoktāṃ jānakīvārttāṃ śrutvā paścān mṛtaṃ ca tam dagdhvā sahānujo rāmaś cakre tasyodakakriyām,तेनोक्तां जानकीवार्त्तां श्रुत्वा पश्चान् मृतं च तम् दग्ध्वा सहानुजो रामश् चक्रे तस्योदकक्रियाम्
+RmUD_85*,ātmano 'bhibhavaṃ paścāt kurvatīṃ pathi lakṣmaṇaḥ ayomukhīṃ cakārāśu kṛttaśravaṇanāsikām,आत्मनो ऽभिभवं पश्चात् कुर्वतीं पथि लक्ष्मणः अयोमुखीं चकाराशु कृत्तश्रवणनासिकाम्
+RmUD_86*,gṛhītau tau kabandhena bhujau tasya nyakṛntatām tatas tu yācitau tena taddehaṃ dehatuś ca tau,गृहीतौ तौ कबन्धेन भुजौ तस्य न्यकृन्तताम् ततस् तु याचितौ तेन तद्देहं देहतुश् च तौ
+RmUD_8*,sa tu divyākṛtir bhūtvā rāma��� sītopalabdhaye sugrīvam ṛṣyamūkasthaṃ yāhīty uktvā divaṃ yayau,स तु दिव्याकृतिर् भूत्वा रामं सीतोपलब्धये सुग्रीवम् ऋष्यमूकस्थं याहीत्य् उक्त्वा दिवं ययौ
+RmUD_88*,7 tataḥ prīto raghuśreṣṭhaḥ śabaryāśramam abhyayāt tayābhipūjitaḥ paścāt pampāṃ prāpa salakṣmaṇaḥ,७ ततः प्रीतो रघुश्रेष्ठः शबर्याश्रमम् अभ्ययात् तयाभिपूजितः पश्चात् पम्पां प्राप सलक्ष्मणः
+RmUD_89*,iti śrīrāmodante āraṇyakāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*3.) atha kiṣkindhākāṇḍaḥ ||(RmUD_*4.) hanūmān atha sugrīvanirdiṣṭo rāmalakṣmaṇau prāpya jñātvā tu vṛttāntaṃ tena tau samayojayat,इति श्रीरामोदन्ते आरण्यकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*३.) अथ किष्किन्धाकाण्डः ॥(र्मुद्_*४.) हनूमान् अथ सुग्रीवनिर्दिष्टो रामलक्ष्मणौ प्राप्य ज्ञात्वा तु वृत्तान्तं तेन तौ समयोजयत्
+RmUD_90*,tato rāmasya vṛttāntaṃ sugrīvāya nivedya saḥ sakhyaṃ ca kārayām āsa tayoḥ pāvakasaṃnidhau,ततो रामस्य वृत्तान्तं सुग्रीवाय निवेद्य सः सख्यं च कारयाम् आस तयोः पावकसंनिधौ
+RmUD_91*,pratijajñe tadā rāmo haniṣyāmīti vālinam darśayiṣyāmi vaidehīm ity anyena ca saṃśrutam,प्रतिजज्ञे तदा रामो हनिष्यामीति वालिनम् दर्शयिष्यामि वैदेहीम् इत्य् अन्येन च संश्रुतम्
+RmUD_92*,sugrīveṇātha rāmāya bhrātṛvairasya kāraṇam niveditam aśeṣaṃ ca balādhikyaṃ ca tasya tat,सुग्रीवेणाथ रामाय भ्रातृवैरस्य कारणम् निवेदितम् अशेषं च बलाधिक्यं च तस्य तत्
+RmUD_93*,tat kṣaṇaṃ dundubheḥ kāyaṃ sugrīveṇa pradarśitam sudūraṃ preṣayām āsa pādāṅguṣṭhena rāghavaḥ,तत् क्षणं दुन्दुभेः कायं सुग्रीवेण प्रदर्शितम् सुदूरं प्रेषयाम् आस पादाङ्गुष्ठेन राघवः
+RmUD_94*,punaś ca darśitāṃs tena sālān sapta raghūttamaḥ bāṇenaikena ciccheda sārdhaṃ tasyānuśaṅkayā,पुनश् च दर्शितांस् तेन सालान् सप्त रघूत्तमः बाणेनैकेन चिच्छेद सार्धं तस्यानुशङ्कया
+RmUD_95*,kiṣkindhāṃ prāpya sugrīvas tato rāmasamanvitaḥ jagarjātīva saṃhṛṣṭaḥ kopayan vānarādhipam,किष्किन्धां प्राप्य सुग्रीवस् ततो रामसमन्वितः जगर्जातीव संहृष्टः कोपयन् वानराधिपम्
+RmUD_96*,vālī niṣkramya sugrīvaṃ samare 'pīḍayad bhṛśam so 'pi saṃbhagnasarvāṅgaḥ prādravad rāghavāntikam,वाली निष्क्रम्य सुग्रीवं समरे ऽपीडयद् भृशम् सो ऽपि संभग्नसर्वाङ्गः प्राद्रवद् राघवान्तिकम्
+RmUD_9*,kṛtacihnas tu rāmeṇa punar eva sa vālinam raṇāyāhvayata kṣipraṃ tasthau rāmas tirohitaḥ,कृतचिह्नस् तु रामेण पुनर् एव स वालिनम् रणायाह्वयत क्षिप्रं तस्थौ रामस् तिरोहितः
+RmUD_98*,7 hemamālī tato vālī tārayābhihitaṃ hitam nirasya kupito bhrātrā raṇaṃ cakre sudāruṇam,७ हेममाली ततो वाली तारयाभिहितं हितम् निरस्य कुपितो भ्रात्रा रणं चक्रे सुदारुणम्
+RmUD_99*,bāṇena vālinaṃ rāmo viddhvā bhūmau nyapātayat so 'pi rāma iti jñātvā tyaktvā dehaṃ divaṃ yayau,बाणेन वालिनं रामो विद्ध्वा भूमौ न्यपातयत् सो ऽपि राम इति ज्ञात्वा त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ
+RmUD_100*,paścāt tapantaṃ sugrīvaṃ samāśvāsya raghūttamaḥ vānarāṇām adhipatiṃ cakārāśritavatsalaḥ,पश्चात् तपन्तं सुग्रीवं समाश्वास��य रघूत्तमः वानराणाम् अधिपतिं चकाराश्रितवत्सलः
+RmUD_101*,tato mālyavataḥ pṛṣṭhe rāmo lakṣmaṇasaṃyutaḥ uvāsa caturo māsān sītāvirahaduḥkhitaḥ,ततो माल्यवतः पृष्ठे रामो लक्ष्मणसंयुतः उवास चतुरो मासान् सीताविरहदुःखितः
+RmUD_102*,atha rāmasya nirdeśāl lakṣmaṇo vānarādhipam ānayat plavagaiḥ sārdhaṃ hanūmatpramukhair girim,अथ रामस्य निर्देशाल् लक्ष्मणो वानराधिपम् आनयत् प्लवगैः सार्धं हनूमत्प्रमुखैर् गिरिम्
+RmUD_103*,sugrīvo rāghavaṃ dṛṣṭvā vacanāt tasya vānarān nyayuṅkta sītām anveṣṭum āśāsu catasṛṣv api,सुग्रीवो राघवं दृष्ट्वा वचनात् तस्य वानरान् न्ययुङ्क्त सीताम् अन्वेष्टुम् आशासु चतसृष्व् अपि
+RmUD_104*,tato hanumataḥ pāṇau dadau rāmo 'ṅgulīyakam viśvāsāya tu vaidehyās tad gṛhītvā sa niryayau,ततो हनुमतः पाणौ ददौ रामो ऽङ्गुलीयकम् विश्वासाय तु वैदेह्यास् तद् गृहीत्वा स निर्ययौ
+RmUD_105*,tato hanūmatpramukhā vānarā dakṣiṇāṃ diśam gatvā sītāṃ vicinvantaḥ parvataṃ vindhyam āpnuvan,ततो हनूमत्प्रमुखा वानरा दक्षिणां दिशम् गत्वा सीतां विचिन्वन्तः पर्वतं विन्ध्यम् आप्नुवन्
+RmUD_106*,samayātikramāt tatra cakruḥ prāyopaveśanam te 'tra sampātinā proktāṃ sītāvārttāṃ ca śuśruvuḥ,समयातिक्रमात् तत्र चक्रुः प्रायोपवेशनम् ते ऽत्र सम्पातिना प्रोक्तां सीतावार्त्तां च शुश्रुवुः
+RmUD_10*,tataḥ prāpur udanvantam aṅgadādyāḥ plavaṅgamāḥ taṃ vilaṅghayituṃ teṣāṃ na kaś cid abhavat kṣamaḥ,ततः प्रापुर् उदन्वन्तम् अङ्गदाद्याः प्लवङ्गमाः तं विलङ्घयितुं तेषां न कश् चिद् अभवत् क्षमः
+RmUD_108*,7 svaprabhāvapraśaṃsābhis tadā jāmbavaduktibhiḥ saṃvardhito mahendrādrim ārurohānilātmajaḥ,७ स्वप्रभावप्रशंसाभिस् तदा जाम्बवदुक्तिभिः संवर्धितो महेन्द्राद्रिम् आरुरोहानिलात्मजः
+RmUD_109*,iti śrīrāmodante kiṣkindhākāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*4.) atha sundarakāṇḍaḥ ||(RmUD_*5.) abhivandyātha sakalān amarān pavanātmajaḥ pupluve ca gires tasmād vilaṅghayitum arṇavam,इति श्रीरामोदन्ते किष्किन्धाकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*४.) अथ सुन्दरकाण्डः ॥(र्मुद्_*५.) अभिवन्द्याथ सकलान् अमरान् पवनात्मजः पुप्लुवे च गिरेस् तस्माद् विलङ्घयितुम् अर्णवम्
+RmUD_110*,sa samullaṅghya mainākaṃ surasām abhivandya ca nihatya siṃhikāṃ nītyā pāraṃ prāpa mahodadheḥ,स समुल्लङ्घ्य मैनाकं सुरसाम् अभिवन्द्य च निहत्य सिंहिकां नीत्या पारं प्राप महोदधेः
+RmUD_111*,laṅkādhidevatāṃ jitvā tāṃ praviśyānilātmajaḥ sītāṃ vicinvann adrākṣīn nidrāṇaṃ niśi rāvaṇaṃ,लङ्काधिदेवतां जित्वा तां प्रविश्यानिलात्मजः सीतां विचिन्वन्न् अद्राक्षीन् निद्राणं निशि रावणं
+RmUD_112*,apaśyaṃs tatra vaidehīṃ vicinvānas tatas tataḥ aśokavanikāṃ gatvā kāṃ cid ārtāṃ dadarśa saḥ,अपश्यंस् तत्र वैदेहीं विचिन्वानस् ततस् ततः अशोकवनिकां गत्वा कां चिद् आर्तां ददर्श सः
+RmUD_113*,pādapaṃ kaṃ cid āruhya tatpalāśaiḥ susaṃvṛtaḥ āste sma mārutis tatra sīteyam iti tarkayan,पादपं कं चिद् आरुह्य तत्पलाशैः सुसंवृतः आस्ते स्म मारुतिस् तत्र सीत��यम् इति तर्कयन्
+RmUD_114*,rāvaṇas tu tadābhyetya maithilīṃ madanārditaḥ bhāryā bhava mamety evaṃ bahudhā samayācata,रावणस् तु तदाभ्येत्य मैथिलीं मदनार्दितः भार्या भव ममेत्य् एवं बहुधा समयाचत
+RmUD_115*,ahaṃ tvadvaśagā na syām ity eṣā taṃ nirākarot kāmamanyuparītātmā rāvaṇo 'pi tadā yayau,अहं त्वद्वशगा न स्याम् इत्य् एषा तं निराकरोत् काममन्युपरीतात्मा रावणो ऽपि तदा ययौ
+RmUD_116*,nirgate rāvaṇe sītāṃ pralapantīṃ sa mārutiḥ uktvā rāmasya vṛttāntaṃ pradadau cāṅgulīyakam,निर्गते रावणे सीतां प्रलपन्तीं स मारुतिः उक्त्वा रामस्य वृत्तान्तं प्रददौ चाङ्गुलीयकम्
+RmUD_11*,tat samādāya vaidehī vilapya ca bhṛśaṃ punaḥ cūḍāmaṇiṃ dadau tasya kare jagrāha so 'pi tam,तत् समादाय वैदेही विलप्य च भृशं पुनः चूडामणिं ददौ तस्य करे जग्राह सो ऽपि तम्
+RmUD_118*,7 mā viṣādaṃ kṛthā devi rāghavo rāvaṇaṃ raṇe hatvā tvāṃ neṣyatīty enām āśvāsya sa viniryayau,७ मा विषादं कृथा देवि राघवो रावणं रणे हत्वा त्वां नेष्यतीत्य् एनाम् आश्वास्य स विनिर्ययौ
+RmUD_119*,nītimān so 'pi saṃcintya babhañjopavanaṃ ca tat akṣādīni ca rakṣāṃsi bahūni samare 'vadhīt,नीतिमान् सो ऽपि संचिन्त्य बभञ्जोपवनं च तत् अक्षादीनि च रक्षांसि बहूनि समरे ऽवधीत्
+RmUD_120*,tataḥ śakrajitā yuddhe baddhaḥ pavananandanaḥ pratāpaṃ raghunāthasya rāvaṇāya nyavedayat,ततः शक्रजिता युद्धे बद्धः पवननन्दनः प्रतापं रघुनाथस्य रावणाय न्यवेदयत्
+RmUD_121*,rakṣodīpitalāṅgūlaḥ sa tu laṅkām aśeṣataḥ dagdhvā sāgaram uttīrya vānarān samupāgamat,रक्षोदीपितलाङ्गूलः स तु लङ्काम् अशेषतः दग्ध्वा सागरम् उत्तीर्य वानरान् समुपागमत्
+RmUD_122*,sa gatvā vānaraiḥ sākaṃ rāghavāyātmanā kṛtam nivedayitvā sakalaṃ dadau cūḍāmaṇiṃ ca tam,स गत्वा वानरैः साकं राघवायात्मना कृतम् निवेदयित्वा सकलं ददौ चूडामणिं च तम्
+RmUD_123*,iti śrīrāmodante sundarakāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*5.) atha yuddhakāṇḍaḥ ||(RmUD_*6.) athāsaṃkhyaiḥ kapigaṇaiḥ sugrīvapramukhaiḥ saha niryayau rāghavas tūrṇaṃ tīraṃ prāpa mahodadheḥ,इति श्रीरामोदन्ते सुन्दरकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*५.) अथ युद्धकाण्डः ॥(र्मुद्_*६.) अथासंख्यैः कपिगणैः सुग्रीवप्रमुखैः सह निर्ययौ राघवस् तूर्णं तीरं प्राप महोदधेः
+RmUD_124*,tadā vibhīṣaṇo bhrātrā tyakto rāmam upāgamat laṅkādhipatye 'bhyaṣiñcad enaṃ ramo 'rimardanaḥ,तदा विभीषणो भ्रात्रा त्यक्तो रामम् उपागमत् लङ्काधिपत्ये ऽभ्यषिञ्चद् एनं रमो ऽरिमर्दनः
+RmUD_125*,dattamārgaḥ samudreṇa tatra setuṃ nalena saḥ kārayitvā tena gatvā suvelaṃ prāpa parvatam,दत्तमार्गः समुद्रेण तत्र सेतुं नलेन सः कारयित्वा तेन गत्वा सुवेलं प्राप पर्वतम्
+RmUD_126*,tato rāghavanirdiṣṭā nīlamukhyāḥ plavaṅgamāḥ rurudhuḥ sarvato laṅkāṃ vṛkṣapāṣāṇapāṇayaḥ,ततो राघवनिर्दिष्टा नीलमुख्याः प्लवङ्गमाः रुरुधुः सर्वतो लङ्कां वृक्षपाषाणपाणयः
+RmUD_12*,rāvaṇasya niyogena nirgatān yudhi rākṣasān prahastapramukhān hatvā nedus te siṃhavikramāḥ,रावणस्य नियोगेन निर्गतान् युधि राक्षसान् प्रहस्तप्रमुखान् हत्वा नेदुस् ते सिंहवि���्रमाः
+RmUD_128*,7 sugrīvaś ca hanūmāṃś ca tathā rāghavalakṣmaṇau rākṣasān subahūn yuddhe jaghnur bhīmaparākramāḥ,७ सुग्रीवश् च हनूमांश् च तथा राघवलक्ष्मणौ राक्षसान् सुबहून् युद्धे जघ्नुर् भीमपराक्रमाः
+RmUD_129*,rāvaṇis tu tadābhyetya samare rāmalakṣmaṇau nanāha nāgapāśena nāgāris tau vyamocayat,रावणिस् तु तदाभ्येत्य समरे रामलक्ष्मणौ ननाह नागपाशेन नागारिस् तौ व्यमोचयत्
+RmUD_130*,rāvaṇo 'pi tato yuddhe rāghaveṇa parājitaḥ kumbhakarṇaṃ prabodhyāśu rāmaṃ hantuṃ nyayuṅkta ca,रावणो ऽपि ततो युद्धे राघवेण पराजितः कुम्भकर्णं प्रबोध्याशु रामं हन्तुं न्ययुङ्क्त च
+RmUD_131,rakṣobhiḥ saha niryāya bhakṣayantaṃ plavaṅgamān sahānugaṃ kumbhakarṇaṃ jaghānāśu sa rāghavaḥ,रक्षोभिः सह निर्याय भक्षयन्तं प्लवङ्गमान् सहानुगं कुम्भकर्णं जघानाशु स राघवः
+RmUD_132,indrajit punar apy ājau sānujaṃ ca raghūttamam amohayad vānarāṃś ca brahmāstreṇāstrakovidaḥ,इन्द्रजित् पुनर् अप्य् आजौ सानुजं च रघूत्तमम् अमोहयद् वानरांश् च ब्रह्मास्त्रेणास्त्रकोविदः
+RmUD_133,tadaiva gatvā hanumān ānīyauṣadhiparvatam tān sarvān bodhayitvāśu tatsthāne 'sthāpayac ca tam,तदैव गत्वा हनुमान् आनीयौषधिपर्वतम् तान् सर्वान् बोधयित्वाशु तत्स्थाने ऽस्थापयच् च तम्
+RmUD_134,tato nikumbhilāṃ gatvā saumitriḥ savibhīṣaṇaḥ niṣiddhyendrajito homaṃ saṃyuge taṃ jaghāna ca,ततो निकुम्भिलां गत्वा सौमित्रिः सविभीषणः निषिद्ध्येन्द्रजितो होमं संयुगे तं जघान च
+RmUD_135,tac chrutvā rāvaṇaḥ kruddho niryāya śaravṛṣṭibhiḥ plavaṅgamān pīḍayitvā rāmeṇa yuyudhe bhṛśaṃ,तच् छ्रुत्वा रावणः क्रुद्धो निर्याय शरवृष्टिभिः प्लवङ्गमान् पीडयित्वा रामेण युयुधे भृशं
+RmUD_136,rāmo 'pi suciraṃ tena kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇaṃ brahmāstreṇa jaghānainaṃ brahmadattavaraṃ ripum,रामो ऽपि सुचिरं तेन कृत्वा युद्धं सुदारुणं ब्रह्मास्त्रेण जघानैनं ब्रह्मदत्तवरं रिपुम्
+RmUD_137,tadā śakrādayo devā hṛṣṭā rāvaṇanigrahāt raghūttamasyottamāṅge puṣpavṛṣṭim akurvata,तदा शक्रादयो देवा हृष्टा रावणनिग्रहात् रघूत्तमस्योत्तमाङ्गे पुष्पवृष्टिम् अकुर्वत
+RmUD_138,rākṣasānām adhipatiṃ kṛtvā rāmo vibhīṣaṇam agnipraveśasaṃśuddhāṃ parijagrāha maithilīm,राक्षसानाम् अधिपतिं कृत्वा रामो विभीषणम् अग्निप्रवेशसंशुद्धां परिजग्राह मैथिलीम्
+RmUD_139,purandaravareṇāśu jīvayitvā plavaṅgamān atoṣayad raghuśreṣṭho vividhair dhanasaṃcayaiḥ,पुरन्दरवरेणाशु जीवयित्वा प्लवङ्गमान् अतोषयद् रघुश्रेष्ठो विविधैर् धनसंचयैः
+RmUD_140,tataḥ puṣpakam āruhya sasītaḥ sahalakṣmaṇaḥ niryayau vānaraiḥ sākaṃ rāmo rakṣo'dhipena ca,ततः पुष्पकम् आरुह्य ससीतः सहलक्ष्मणः निर्ययौ वानरैः साकं रामो रक्षोऽधिपेन च
+RmUD_141,ayodhyāṃ praty asau gacchan preṣayitvānilātmajam bharatasya mataṃ jñātvā nandigrāmam upāgamat,अयोध्यां प्रत्य् असौ गच्छन् प्रेषयित्वानिलात्मजम् भरतस्य मतं ज्ञात्वा नन्दिग्रामम् उपागमत्
+RmUD_142,bhrātṛbhiḥ saha saṃgamya veṣaṃ saṃtyajya tāpasaṃ ayodhyāṃ prāviśad rāmaḥ prītair bandhujanaiḥ saha,भ्रातृभिः सह स��गम्य वेषं संत्यज्य तापसं अयोध्यां प्राविशद् रामः प्रीतैर् बन्धुजनैः सह
+RmUD_143,vasiṣṭho 'tha dvijaiḥ sākaṃ mantrisāmantasaṃnidhau sītayā sahitaṃ rāmam abhyaṣiñcad yathāvidhi,वसिष्ठो ऽथ द्विजैः साकं मन्त्रिसामन्तसंनिधौ सीतया सहितं रामम् अभ्यषिञ्चद् यथाविधि
+RmUD_144,āhlādayañ jagat sarvaṃ paurṇamāsyāṃ śaśī yathā ayodhyām avasad rāmaḥ sītayā sahitaś ciram,आह्लादयञ् जगत् सर्वं पौर्णमास्यां शशी यथा अयोध्याम् अवसद् रामः सीतया सहितश् चिरम्
+RmUD_*6,tato vānarasaṃghāṃś ca bhakṣayantaṃ niśācaram aindreṇāstreṇa rāmo 'pi nijaghāna raṇe bhṛśam,ततो वानरसंघांश् च भक्षयन्तं निशाचरम् ऐन्द्रेणास्त्रेण रामो ऽपि निजघान रणे भृशम्
+RmUD_*6,.9 tato rāvaṇasaṃdiṣṭau devāntakanarāntakau hanūmadaṅgadābhyāṃ tu nihatau raṇamūrdhani,.९ ततो रावणसंदिष्टौ देवान्तकनरान्तकौ हनूमदङ्गदाभ्यां तु निहतौ रणमूर्धनि
+RmUD_*6,.10 athātikāyam āyāntaṃ ratham āruhya vāhinīm ardayantaṃ mahākāyaṃ lakṣmaṇaś cāvadhīc charaiḥ,.१० अथातिकायम् आयान्तं रथम् आरुह्य वाहिनीम् अर्दयन्तं महाकायं लक्ष्मणश् चावधीच् छरैः
+RmUD_*6,.11 tato rāvaṇasaṃdiṣṭaḥ śakrajid rāghavau raṇe brahmāstreṇa ca tau baddhvā vānarāṃś cāvadhīc charaiḥ,.११ ततो रावणसंदिष्टः शक्रजिद् राघवौ रणे ब्रह्मास्त्रेण च तौ बद्ध्वा वानरांश् चावधीच् छरैः
+RmUD_*6,.12 atha jāmbavato vākyād gatvā cauṣadhiparvatam mārutiś cauṣadhīs tatrādṛṣṭvā kopaṃ cakāra saḥ,.१२ अथ जाम्बवतो वाक्याद् गत्वा चौषधिपर्वतम् मारुतिश् चौषधीस् तत्रादृष्ट्वा कोपं चकार सः
+RmUD_*6,.13 bhūdharaṃ taṃ samutpaṭya gṛhītvā punar āgataḥ tāsāṃ gandhena vai sarvān rāghavādīn ajīvayat,.१३ भूधरं तं समुत्पट्य गृहीत्वा पुनर् आगतः तासां गन्धेन वै सर्वान् राघवादीन् अजीवयत्
+RmUD_*6,.14 rāvaṇaḥ kapibhir dagdhāṃ purīṃ vīkṣya ruṣānvitaḥ nyayuṅkta kumbhakarṇasya putrau hantuṃ ca rāghavau,.१४ रावणः कपिभिर् दग्धां पुरीं वीक्ष्य रुषान्वितः न्ययुङ्क्त कुम्भकर्णस्य पुत्रौ हन्तुं च राघवौ
+RmUD_*6,.15 athārdayantau tat sainyaṃ vīkṣya tau balaśālinau kumbhaṃ rāmo 'vadhīd bāṇair nikumbhaṃ cātmajo raveḥ,.१५ अथार्दयन्तौ तत् सैन्यं वीक्ष्य तौ बलशालिनौ कुम्भं रामो ऽवधीद् बाणैर् निकुम्भं चात्मजो रवेः
+RmUD_*6,.16 tataḥ kharātmajaṃ tena rāvaṇena pracoditam pīḍayantaṃ kapīn bāṇair jaghānāstreṇa rāghavaḥ,.१६ ततः खरात्मजं तेन रावणेन प्रचोदितम् पीडयन्तं कपीन् बाणैर् जघानास्त्रेण राघवः
+RmUD_*6,.17 tataḥ saṃtaptahṛdayo rāvaṇo yuddhadurmadam pracodayām āsa sutam yuddhe hantuṃ sa rāghavau,.१७ ततः संतप्तहृदयो रावणो युद्धदुर्मदम् प्रचोदयाम् आस सुतम् युद्धे हन्तुं स राघवौ
+RmUD_*6,.18 nagarān niryayau tūrṇam indrajit samitiñjayaḥ māyāsītāṃ vinikṣipya sarveṣāṃ mohanāya vai,.१८ नगरान् निर्ययौ तूर्णम् इन्द्रजित् समितिञ्जयः मायासीतां विनिक्षिप्य सर्वेषां मोहनाय वै
+RmUD_*6,.19 vānareṣv api paśyatsu hanūmatpramukheṣu ca jaghāna sītāṃ khaḍgena śitena samitiñjayaḥ,.१९ वानरेष्व् अपि पश्यत्सु हनूमत्प्रमुखेषु च जघान सीतां खड्गेन शितेन समितिञ्जयः
+RmUD_*6,.20 yuddhaṃ tyaktvā tataḥ sarvair vānaraiḥ sa parīvṛtaḥ duḥkhito hanumāṃs tatra yatra ramo 'vrajal laghu,.२० युद्धं त्यक्त्वा ततः सर्वैर् वानरैः स परीवृतः दुःखितो हनुमांस् तत्र यत्र रमो ऽव्रजल् लघु
+RmUD_*6,.21 upagamyābravīd rāmaṃ hanūmān nikhilaṃ tadā śrutvā vṛttāntam akhilaṃ rāmo moham avāpa saḥ,.२१ उपगम्याब्रवीद् रामं हनूमान् निखिलं तदा श्रुत्वा वृत्तान्तम् अखिलं रामो मोहम् अवाप सः
+RmUD_*6,.22 vibhīṣaṇo 'tha saṃprāpya dṛṣṭvā rāmaṃ ca mūrchitam viṣaṇṇān vānarān vācā sāntvayann idam abravīt,.२२ विभीषणो ऽथ संप्राप्य दृष्ट्वा रामं च मूर्छितम् विषण्णान् वानरान् वाचा सान्त्वयन्न् इदम् अब्रवीत्
+RmUD_*6,.23 mithyā viṣādaṃ saṃtyajya jagannāyaka he prabho śṛṇu me 'bhihitaṃ vākyaṃ jñātvā rāvaṇimānasam,.२३ मिथ्या विषादं संत्यज्य जगन्नायक हे प्रभो शृणु मे ऽभिहितं वाक्यं ज्ञात्वा रावणिमानसम्
+RmUD_*6,.24 durātmanā kṛtā māyā rākṣasendrasutena vai nikumbhilāyāṃ homaṃ tu kṛtaṃ tenādhunā kila,.२४ दुरात्मना कृता माया राक्षसेन्द्रसुतेन वै निकुम्भिलायां होमं तु कृतं तेनाधुना किल
+RmUD_*6,.25 lakṣmaṇaṃ preṣayādyaiva mayā saha samantriṇā kṛte home tatra ripur ajeyo bhavati dhruvam,.२५ लक्ष्मणं प्रेषयाद्यैव मया सह समन्त्रिणा कृते होमे तत्र रिपुर् अजेयो भवति ध्रुवम्
+RmUD_*6,.26 uvāca rāmaḥ saumitriṃ rākṣasendrasutaṃ jahi gaccheti śīghraṃ suhṛdā rāvaṇasyānujena saḥ,.२६ उवाच रामः सौमित्रिं राक्षसेन्द्रसुतं जहि गच्छेति शीघ्रं सुहृदा रावणस्यानुजेन सः
+RmUD_*6,.27 lakṣmaṇas tu tadā rāmam āmantrya savibhīṣaṇaḥ nikumbhilāṃ prāpa tūrṇam indrajid yatra vartate,.२७ लक्ष्मणस् तु तदा रामम् आमन्त्र्य सविभीषणः निकुम्भिलां प्राप तूर्णम् इन्द्रजिद् यत्र वर्तते
+RmUD_*6,.28 adarśayad bhrātṛputraṃ dharmātmā sa vibhīṣaṇaḥ lakṣmaṇo bhedayām āsa rākṣasāñ śarasaṃcayaiḥ,.२८ अदर्शयद् भ्रातृपुत्रं धर्मात्मा स विभीषणः लक्ष्मणो भेदयाम् आस राक्षसाञ् शरसंचयैः
+RmUD_*6,.29 kṛtvā ciraṃ tatra yuddham aindreṇāstreṇa vai ruṣā śiraś ciccheda saumitrir daśānanasutasya hi,.२९ कृत्वा चिरं तत्र युद्धम् ऐन्द्रेणास्त्रेण वै रुषा शिरश् चिच्छेद सौमित्रिर् दशाननसुतस्य हि
+RmUD_*6,.30 sa sutasya vadhaṃ śrutvā rāvaṇaḥ sokakarśitaḥ naṣṭadhairyo vihvalāṅgo vilalāpākulendriyaḥ,.३० स सुतस्य वधं श्रुत्वा रावणः सोककर्शितः नष्टधैर्यो विह्वलाङ्गो विललापाकुलेन्द्रियः
+RmUD_*6,.31 nirarthakaṃ tu majjanma jalpitaṃ ca nirarthakam yenāham adya paśyāmi hatam indrajitaṃ raṇe,.३१ निरर्थकं तु मज्जन्म जल्पितं च निरर्थकम् येनाहम् अद्य पश्यामि हतम् इन्द्रजितं रणे
+RmUD_*6,.32 kva gato 'si hataḥ śūra mānuṣeṇa padātinā rājyād bhraṣṭena dīnena tyaktvā māṃ putra jīvitam,.३२ क्व गतो ऽसि हतः शूर मानुषेण पदातिना राज्याद् भ्रष्टेन दीनेन त्यक्त्वा मां पुत्र जीवितम्
+RmUD_*6,.33 indraṃ jitvā tu taṃ baddhvā laṅkām ānīya vai balāt akaros tvaṃ pratāpena kārāgṛhanivāsinam,.३३ इन्द्रं जित्वा तु तं बद्ध्वा लङ्काम् आनीय वै बलात् अकरो���् त्वं प्रतापेन कारागृहनिवासिनम्
+RmUD_*6,.34 mocayām āsa brahmā tvāṃ sāntvayitvāmarādhipam tādṛk tvaṃ kutra māṃ tyaktvā gato 'dya sudurāsadaḥ,.३४ मोचयाम् आस ब्रह्मा त्वां सान्त्वयित्वामराधिपम् तादृक् त्वं कुत्र मां त्यक्त्वा गतो ऽद्य सुदुरासदः
+RmUD_*6,.35 kiṃ kariṣyāmy aham putra kva gacchāmi vadādhunā naya māṃ yatra gantāsi tatra te na vilambanam,.३५ किं करिष्याम्य् अहम् पुत्र क्व गच्छामि वदाधुना नय मां यत्र गन्तासि तत्र ते न विलम्बनम्
+RmUD_*6,.36 lokeṣu tvatsamo nāsti tādṛśasya pitāsmy aham ityāśayā sthitaṃ putra garvitena mayātra hi,.३६ लोकेषु त्वत्समो नास्ति तादृशस्य पितास्म्य् अहम् इत्याशया स्थितं पुत्र गर्वितेन मयात्र हि
+RmUD_*6,.37 dhūmrākṣo vajradaṃṣṭraś ca kumbhakarṇaḥ pratāpavān rākṣasā nihatāḥ sarve prahastapramukhā api,.३७ धूम्राक्षो वज्रदंष्ट्रश् च कुम्भकर्णः प्रतापवान् राक्षसा निहताः सर्वे प्रहस्तप्रमुखा अपि
+RmUD_*6,.38 anādṛtya tu tān sarvān rākṣasān prahṛtān api avaṣṭabhya balaṃ putra sukhenāvasthitaṃ tava,.३८ अनादृत्य तु तान् सर्वान् राक्षसान् प्रहृतान् अपि अवष्टभ्य बलं पुत्र सुखेनावस्थितं तव
+RmUD_*6,.39 ity evaṃ bahudhā tatra vilapya sa tu rāvaṇaḥ antarniyamya duḥkhāni kopaṃ cakre sudāruṇam,.३९ इत्य् एवं बहुधा तत्र विलप्य स तु रावणः अन्तर्नियम्य दुःखानि कोपं चक्रे सुदारुणम्
+RmUD_*6,.40 rathaṃ sūta mamāgre tvaṃ kṣipraṃ kuru jayaiṣiṇaḥ rāmaṃ salakṣmaṇaṃ hantuṃ nirgamiṣyāmy ahaṃ gṛhāt,.४० रथं सूत ममाग्रे त्वं क्षिप्रं कुरु जयैषिणः रामं सलक्ष्मणं हन्तुं निर्गमिष्याम्य् अहं गृहात्
+RmUD_*6,.41 ity uktvā ratham āruhya śīghraṃ sārathivāhitam rāmeṇa saha saṃgamya yuddhaṃ cakre sudāruṇam,.४१ इत्य् उक्त्वा रथम् आरुह्य शीघ्रं सारथिवाहितम् रामेण सह संगम्य युद्धं चक्रे सुदारुणम्
+RmUD_*6,.42 tato mātalinānītaṃ ratham aindraṃ samāruhan rarāja rāmo dharmātmā hy udayastho yathā raviḥ,.४२ ततो मातलिनानीतं रथम् ऐन्द्रं समारुहन् रराज रामो धर्मात्मा ह्य् उदयस्थो यथा रविः
+RmUD_*6,.43 cakāra yuddham tumulaṃ devavṛnde ca paśyati sītāharaṇajāt kopād rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ,.४३ चकार युद्धम् तुमुलं देववृन्दे च पश्यति सीताहरणजात् कोपाद् रामो धर्मभृतां वरः
+RmUD_*6,.44 athāgastyasya vacanād rāvaṇaṃ lokakaṇṭakam jaghāna rāmo lakṣmīvān brāhmeṇāstreṇa taṃ raṇe,.४४ अथागस्त्यस्य वचनाद् रावणं लोककण्टकम् जघान रामो लक्ष्मीवान् ब्राह्मेणास्त्रेण तं रणे
+RmUD_*6,.45 mandodarī vadhaṃ śrutvā bhartuḥ priyatarasya sā vilalāpa raṇaṃ gatvā kurarīva bhṛśāturā,.४५ मन्दोदरी वधं श्रुत्वा भर्तुः प्रियतरस्य सा विललाप रणं गत्वा कुररीव भृशातुरा
+RmUD_*6,.46 vibhīṣaṇo 'tha rāmeṇa saṃdiṣṭaḥ saha rākṣasaiḥ cakāra dahanaṃ tasya rāvaṇasya gatāyuṣaḥ,.४६ विभीषणो ऽथ रामेण संदिष्टः सह राक्षसैः चकार दहनं तस्य रावणस्य गतायुषः
+RmUD_*6,.47 athāgnivacanāt sītāṃ rāmo vīkṣya sunirmalām saṃdiṣṭo devavṛndaiś ca jagrāha pitṛsaṃnidhau,.४७ अथाग्निवचनात् सीतां रामो वीक्ष्य सुनिर्मलाम् संदिष्टो देववृन्दैश् च जग्राह पितृसंनिधौ
+RmUD_*6,.48 tavaiva yuktaṃ karmaitat sarvalokabhayaṅkaram tad vaidehyāḥ kṛte rāma sā tu lakṣmīr bhavān svabhūḥ,.४८ तवैव युक्तं कर्मैतत् सर्वलोकभयङ्करम् तद् वैदेह्याः कृते राम सा तु लक्ष्मीर् भवान् स्वभूः
+RmUD_*6,.49 ity evaṃ devasaṃghaiś ca munibhiś cābhipūjitaḥ lakṣmaṇaś ca tutoṣātha rāmo viśvāsam āyayau,.४९ इत्य् एवं देवसंघैश् च मुनिभिश् चाभिपूजितः लक्ष्मणश् च तुतोषाथ रामो विश्वासम् आययौ
+RmUD_*6,.50 vibhīṣaṇasya dharmātmā satyasaṃdha udāradhīḥ kārayām āsa lakṣmīvān anujenābhiṣecanam,.५० विभीषणस्य धर्मात्मा सत्यसंध उदारधीः कारयाम् आस लक्ष्मीवान् अनुजेनाभिषेचनम्
+RmUD_*6,.51 tataḥ puṣpakam āruhya saha mitrair jagatpatiḥ bhāryānujābhyāṃ sahitaḥ kiṣkindhāṃ prāpa rāghavaḥ,.५१ ततः पुष्पकम् आरुह्य सह मित्रैर् जगत्पतिः भार्यानुजाभ्यां सहितः किष्किन्धां प्राप राघवः
+RmUD_*6,.52 kiṣkindhānilayāḥ sarvāḥ kapīnāṃ yoṣitaḥ priyāḥ sītākutūhalāt puṣpaṃ vimānaṃ tāḥ samāruhan,.५२ किष्किन्धानिलयाः सर्वाः कपीनां योषितः प्रियाः सीताकुतूहलात् पुष्पं विमानं ताः समारुहन्
+RmUD_*6,.53 atha dāśarathiḥ śrīmān bharataṃ draṣṭum icchayā bharadvājāśramaṃ prāptas tatra tena nivāritaḥ,.५३ अथ दाशरथिः श्रीमान् भरतं द्रष्टुम् इच्छया भरद्वाजाश्रमं प्राप्तस् तत्र तेन निवारितः
+RmUD_*6,.54 bharatasyāntikaṃ rāmaḥ preṣayām āsa mārutim rāmasyādarśanād vahnipraveśaṃ kāṅkṣato bhṛśaṃ,.५४ भरतस्यान्तिकं रामः प्रेषयाम् आस मारुतिम् रामस्यादर्शनाद् वह्निप्रवेशं काङ्क्षतो भृशं
+RmUD_*6,.55 tatra tena munīndreṇa sānujaḥ sasuhṛdgaṇaḥ saṃtoṣavivaśenātha rāmo 'pi vidhipūjitaḥ,.५५ तत्र तेन मुनीन्द्रेण सानुजः ससुहृद्गणः संतोषविवशेनाथ रामो ऽपि विधिपूजितः
+RmUD_*6,.56 rāmo 'tha saha saṃgamya bharatenārighātinā ayodhyāṃ prāviśat tūrṇaṃ mātṛbhiś cābhinanditaḥ,.५६ रामो ऽथ सह संगम्य भरतेनारिघातिना अयोध्यां प्राविशत् तूर्णं मातृभिश् चाभिनन्दितः
+RmUD_*6,.57 athāyodhyānivāsās te janāḥ sarve 'pi toṣitāḥ abhigamyābruvan rāmaṃ dhanyā vayam iti drutam,.५७ अथायोध्यानिवासास् ते जनाः सर्वे ऽपि तोषिताः अभिगम्याब्रुवन् रामं धन्या वयम् इति द्रुतम्
+RmUD_*6,.58 cātakās tu ghanān dṛṣṭvā mayūrāś ca yathā śiśūn āsādya mātaras toṣaṃ tathā prāpur janā bhuvi,.५८ चातकास् तु घनान् दृष्ट्वा मयूराश् च यथा शिशून् आसाद्य मातरस् तोषं तथा प्रापुर् जना भुवि
+RmUD_*6,.59 athābhiṣekaṃ rāmasya vasiṣṭhādyā mudānvitāḥ sahitā mantribhiś cakrur vasavo vāsavaṃ yathā,.५९ अथाभिषेकं रामस्य वसिष्ठाद्या मुदान्विताः सहिता मन्त्रिभिश् चक्रुर् वसवो वासवं यथा
+RmUD_*6,.60 abhiṣekotsave sarve sugrīvādyāḥ kapīśvarāḥ yathārhaṃ pūjitāś cāsan sraggandhāmbarabhūṣaṇaiḥ,.६० अभिषेकोत्सवे सर्वे सुग्रीवाद्याः कपीश्वराः यथार्हं पूजिताश् चासन् स्रग्गन्धाम्बरभूषणैः
+RmUD_*6,.61 viśiṣya muktāhāreṇa sītayā hanumān mudam pūjitaś ca tathā lebhe yathā sītāvalokane,.६१ विशिष्य मुक्ताहारेण सीतया हनुमान् मुदम् पूजितश् च तथा लेभे यथा सीतावलोक��े
+RmUD_*6,.62 sarvāsāṃ vānarīṇāṃ ca kausalyā putravatsalā bhūṣaṇair bhūṣayām āsa vastracandanakuṅkumaiḥ,.६२ सर्वासां वानरीणां च कौसल्या पुत्रवत्सला भूषणैर् भूषयाम् आस वस्त्रचन्दनकुङ्कुमैः
+RmUD_*6,.63 rāmājñayātha sarve 'pi sugrīvādiplavaṅgamāḥ kiṣkindhāṃ lebhire kṛcchrāc chrīrāmavirahāturāḥ,.६३ रामाज्ञयाथ सर्वे ऽपि सुग्रीवादिप्लवङ्गमाः किष्किन्धां लेभिरे कृच्छ्राच् छ्रीरामविरहातुराः
+RmUD_*6,.64 atibhakto dīrghajīvī laṅkāsamarasādhakaḥ anujñātaḥ sa rāmeṇa laṅkāṃ prāyād vibhīṣaṇaḥ,.६४ अतिभक्तो दीर्घजीवी लङ्कासमरसाधकः अनुज्ञातः स रामेण लङ्कां प्रायाद् विभीषणः
+RmUD_*6,.65 pituḥ siṃhāsanaṃ prāpya bhrātṛbhiḥ sahito 'naghaḥ virarāja tathā rāmo yathā viṣṇus triviṣṭape,.६५ पितुः सिंहासनं प्राप्य भ्रातृभिः सहितो ऽनघः विरराज तथा रामो यथा विष्णुस् त्रिविष्टपे
+RmUD_*6,.66 lakṣmaṇānumate rāmo yauvarājyaṃ tu dattavān bharatāyāprameyāya prāṇāt priyatarāya saḥ,.६६ लक्ष्मणानुमते रामो यौवराज्यं तु दत्तवान् भरतायाप्रमेयाय प्राणात् प्रियतराय सः
+RmUD_*6,.67 catvāras te mahātmānaḥ sabhāryā raghusattamāḥ khe satāro yathā candras tathā rejuḥ svapattane,.६७ चत्वारस् ते महात्मानः सभार्या रघुसत्तमाः खे सतारो यथा चन्द्रस् तथा रेजुः स्वपत्तने
+RmUD_145*,.68 iti śrīrāmodante yuddhakāṇḍaḥ samāptaḥ ||(RmUD_*6.) atha uttarakāṇḍaḥ ||(RmUD_*7.) rājā paryagrahīd eva bhāryāṃ rāvaṇadūṣitām ity ajñajanavādena rāmas tatyāja maithilīm,.६८ इति श्रीरामोदन्ते युद्धकाण्डः समाप्तः ॥(र्मुद्_*६.) अथ उत्तरकाण्डः ॥(र्मुद्_*७.) राजा पर्यग्रहीद् एव भार्यां रावणदूषिताम् इत्य् अज्ञजनवादेन रामस् तत्याज मैथिलीम्
+RmUD_146*,tad viditvātha vālmīkir ānīyaināṃ nijāśramam antarvatnīṃ samāśvāsya tatraivāvāsayat sukham,तद् विदित्वाथ वाल्मीकिर् आनीयैनां निजाश्रमम् अन्तर्वत्नीं समाश्वास्य तत्रैवावासयत् सुखम्
+RmUD_14*,ṛṣibhiḥ prārthitasyātha rāghavasya niyogataḥ śatrughno lavaṇaṃ yuddhe nihatyainān apālayat,ऋषिभिः प्रार्थितस्याथ राघवस्य नियोगतः शत्रुघ्नो लवणं युद्धे निहत्यैनान् अपालयत्
+RmUD_148,7 tapasyantaṃ tataḥ śūdraṃ śambūkākhyaṃ raghūttamaḥ hatvā viprasya kasyāpi mṛtaṃ putram ajīvayat,७ तपस्यन्तं ततः शूद्रं शम्बूकाख्यं रघूत्तमः हत्वा विप्रस्य कस्यापि मृतं पुत्रम् अजीवयत्
+RmUD_149*,rāme hemamayīṃ patnīṃ kṛtvā yajñaṃ vitanvati ānīya sasutāṃ sītāṃ tasmai prācetaso dadau,रामे हेममयीं पत्नीं कृत्वा यज्ञं वितन्वति आनीय ससुतां सीतां तस्मै प्राचेतसो ददौ
+RmUD_150*,śaṅkyamānā punaś caivaṃ rāmeṇa janakātmajā bhūmyā prārthitayā dattaṃ vivaraṃ praviveśa sā,शङ्क्यमाना पुनश् चैवं रामेण जनकात्मजा भूम्या प्रार्थितया दत्तं विवरं प्रविवेश सा
+RmUD_151,lakṣmaṇaḥ sabhayabhraṃśād rāmeṇa samupekṣitaḥ mānuṣaṃ deham utsṛjya svakaṃ rūpaṃ samāviśat,लक्ष्मणः सभयभ्रंशाद् रामेण समुपेक्षितः मानुषं देहम् उत्सृज्य स्वकं रूपं समाविशत्
+RmUD_152*,atha rāmasya nirdeśāt pauraiḥ saha vanaukasaḥ nimajjya sarayūtīrthe dehaṃ tyaktvā divaṃ yayuḥ,अथ रामस्य निर्देश���त् पौरैः सह वनौकसः निमज्ज्य सरयूतीर्थे देहं त्यक्त्वा दिवं ययुः
+RmUD_153*,tato bharataśatrughnau nijaṃ rūpam avāpatuḥ rāmo 'pi mānuṣaṃ dehaṃ tyaktvā dhāmāviśat svakam,ततो भरतशत्रुघ्नौ निजं रूपम् अवापतुः रामो ऽपि मानुषं देहं त्यक्त्वा धामाविशत् स्वकम्
+RmUD_154*,ākhyātam idaṃ mandadhiyā mayā samīkṣya nipuṇaiḥ sadbhiḥ saṃśodhya parigṛhyatām,आख्यातम् इदं मन्दधिया मया समीक्ष्य निपुणैः सद्भिः संशोध्य परिगृह्यताम्
+RmUD_155,yeṣāṃ prasādād rāmasya caritaṃ kīrtitaṃ mayā tān gurūn sarvadā naumi nārāyaṇaparāyaṇān,येषां प्रसादाद् रामस्य चरितं कीर्तितं मया तान् गुरून् सर्वदा नौमि नारायणपरायणान्
+RmUD_156*,yas tu dāśarathir bhūtvā raṇe hatvā ca rāvaṇam rarakṣa lokān vaikuṇṭhaḥ sa māṃ rakṣatu cinmayaḥ,यस् तु दाशरथिर् भूत्वा रणे हत्वा च रावणम् ररक्ष लोकान् वैकुण्ठः स मां रक्षतु चिन्मयः

clean_rtusamhara.csv

@@ -0,0 +1,159 @@
+verse,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+KalRs_1.1,pracaṇḍasūryaḥ spṛhaṇīyacandramāḥ sadāvagāhakṣatavārisaṃcayaḥ dināntaramyo 'bhyupaśāntamanmatho nidāghakālo 'yamupāgataḥ priye,प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमाः सदावगाहक्षतवारिसंचयः दिनान्तरम्यो ऽभ्युपशान्तमन्मथो निदाघकालो ऽयमुपागतः प्रिये
+KalRs_1.2,niśāḥ śaśāṅkakṣatanīlarājayaḥ kvacidvicitraṃ jalayantramandiram maṇiprakārāḥ sarasaṃ ca candanaṃ śucau priye yānti janasya sevyatām,निशाः शशाङ्कक्षतनीलराजयः क्वचिद्विचित्रं जलयन्त्रमन्दिरम् मणिप्रकाराः सरसं च चन्दनं शुचौ प्रिये यान्ति जनस्य सेव्यताम्
+KalRs_1.3,suvāsitaṃ harmyatalaṃ manoharaṃ priyāmukhocchvāsavikampitaṃ madhu sutantrigītaṃ madanasya dīpanaṃ śucau niśīthe 'nubhavanti kāminaḥ,सुवासितं हर्म्यतलं मनोहरं प्रियामुखोच्छ्वासविकम्पितं मधु सुतन्त्रिगीतं मदनस्य दीपनं शुचौ निशीथे ऽनुभवन्ति कामिनः
+KalRs_1.4,nitambabimbaiḥ sadukūlamekhalaiḥ stanaiḥ sahārābharaṇaiḥ sacandanaiḥ śiroruhaiḥ snānakaṣāyavāsitaiḥ striyo nidāghaṃ śamayanti kāminām,नितम्बबिम्बैः सदुकूलमेखलैः स्तनैः सहाराभरणैः सचन्दनैः शिरोरुहैः स्नानकषायवासितैः स्त्रियो निदाघं शमयन्ति कामिनाम्
+KalRs_1.5,nitāntalākṣārasarāgarañjitair nitambinīnāṃ caraṇaiḥ sanūpuraiḥ pade pade haṃsarutānukāribhir janasya cittaṃ kriyate samanmatham,नितान्तलाक्षारसरागरञ्जितैर् नितम्बिनीनां चरणैः सनूपुरैः पदे पदे हंसरुतानुकारिभिर् जनस्य चित्तं क्रियते समन्मथम्
+KalRs_1.6,payodharāścandanapaṅkacarcitās tuṣāragaurārpitahāraśekharāḥ nitambadeśāśca sahemamekhalāḥ prakurvate kasya mano na sotsukam,पयोधराश्चन्दनपङ्कचर्चितास् तुषारगौरार्पितहारशेखराः नितम्बदेशाश्च सहेममेखलाः प्रकुर्वते कस्य मनो न सोत्सुकम्
+KalRs_1.7,samudgatasvedacitāṅgasaṃdhayo vimucya vāsāṃsi gurūṇi sāmpratam staneṣu tanvaṃśukamunnatastanā niveśayanti pramadāḥ sayauvanāḥ,समुद्गतस्वेदचिताङ्गसंधयो विमुच्य वासांसि गुरूणि साम्प्रतम् स्तनेषु तन्वंशुकमुन्नतस्तना निवेशयन्ति प्रमदाः सयौवनाः
+KalRs_1.8,sacandanāmbuvyajanodbhavānilaiḥ sahārayaṣṭistanamaṇḍalārpaṇaiḥ savallakīkākaligītanisvanair vibodhyate supta ivādya manmathaḥ,सचन्दनाम्बुव्यजनोद्भवानिलैः सहारयष्टिस्तनमण्डलार्पणैः सवल्लकीकाकलिगीतनिस्वनैर् विबोध्यते सुप्त इवाद्य मन्मथः
+KalRs_1.9,siteṣu harmyeṣu niśāsu yoṣitāṃ sukhaprasuptāni mukhāni candramāḥ vilokya nūnaṃ bhṛśamutsukaściraṃ niśākṣaye yāti hriyeva pāṇḍutām,सितेषु हर्म्येषु निशासु योषितां सुखप्रसुप्तानि मुखानि चन्द्रमाः विलोक्य नूनं भृशमुत्सुकश्चिरं निशाक्षये याति ह्रियेव पाण्डुताम्
+KalRs_1.10,asahyavātoddhatareṇumaṇḍalā pracaṇḍasūryātapatāpitā mahī na śakyate draṣṭumapi pravāsibhiḥ priyāviyogānaladagdhamānasaiḥ,असह्यवातोद्धतरेणुमण्डला प्रचण्डसूर्यातपतापिता मही न शक्यते द्रष्टुमपि प्रवासिभिः प्रियावियोगानलदग्धमानसैः
+KalRs_1.11,mṛgāḥ pracaṇḍātapatāpitā bhṛśaṃ tṛṣā mahatyā pariśuṣkatālavaḥ vanāntare toyamiti pradhāvitā nirīkṣya bhinnāñjanasaṃnibhaṃ nabhaḥ,मृगा�� प्रचण्डातपतापिता भृशं तृषा महत्या परिशुष्कतालवः वनान्तरे तोयमिति प्रधाविता निरीक्ष्य भिन्नाञ्जनसंनिभं नभः
+KalRs_1.12,savibhramaiḥ sasmitajihmavīkṣitair vilāsavatyo manasi pravāsinām anaṅgasaṃdīpanamāśu kurvate yathā pradoṣāḥ śaśicārubhūṣaṇāḥ,सविभ्रमैः सस्मितजिह्मवीक्षितैर् विलासवत्यो मनसि प्रवासिनाम् अनङ्गसंदीपनमाशु कुर्वते यथा प्रदोषाः शशिचारुभूषणाः
+KalRs_1.13,ravermayūkhair abhitāpito bhṛśaṃ vidahyamānaḥ pathi taptapāṃsubhiḥ avāṅmukho jihmagatiḥ śvasanmuhuḥ phaṇī mayūrasya tale niṣīdati,रवेर्मयूखैर् अभितापितो भृशं विदह्यमानः पथि तप्तपांसुभिः अवाङ्मुखो जिह्मगतिः श्वसन्मुहुः फणी मयूरस्य तले निषीदति
+KalRs_1.14,tṛṣā mahatyā hatavikramodyamaḥ śvasanmuhur dūravidāritānanaḥ na hantyadūre 'pi gajānmṛgeśvaro vilolajihvaścalitāgrakesaraḥ,तृषा महत्या हतविक्रमोद्यमः श्वसन्मुहुर् दूरविदारिताननः न हन्त्यदूरे ऽपि गजान्मृगेश्वरो विलोलजिह्वश्चलिताग्रकेसरः
+KalRs_1.15,viśuṣkakaṇṭhodgatasīkarāmbhaso gabhastibhir bhānumato 'nutāpitāḥ pravṛddhatṛṣṇopahatā jalārthino na dantinaḥ kesariṇo 'pi bibhyati,विशुष्ककण्ठोद्गतसीकराम्भसो गभस्तिभिर् भानुमतो ऽनुतापिताः प्रवृद्धतृष्णोपहता जलार्थिनो न दन्तिनः केसरिणो ऽपि बिभ्यति
+KalRs_1.16,hutāgnikalpaiḥ saviturgabhastibhiḥ kalāpinaḥ klāntaśarīracetasaḥ na bhoginaṃ ghnanti samīpavartinaṃ kalāpacakreṣu niveśitānanam,हुताग्निकल्पैः सवितुर्गभस्तिभिः कलापिनः क्लान्तशरीरचेतसः न भोगिनं घ्नन्ति समीपवर्तिनं कलापचक्रेषु निवेशिताननम्
+KalRs_1.17,sabhadramustaṃ pariśuṣkakardamaṃ saraḥ khanann āyatapotṛmaṇḍalaiḥ ravermayūkhairabhitāpito bhṛśaṃ varāhayūtho viśatīva bhūtalam,सभद्रमुस्तं परिशुष्ककर्दमं सरः खनन्न् आयतपोतृमण्डलैः रवेर्मयूखैरभितापितो भृशं वराहयूथो विशतीव भूतलम्
+KalRs_1.18,vivasvatā tīkṣṇatarāṃśumālinā sapaṅkatoyāt saraso 'bhitāpitaḥ utplutya bhekastṛṣitasya bhoginaḥ phaṇātapatrasya tale niṣīdati,विवस्वता तीक्ष्णतरांशुमालिना सपङ्कतोयात् सरसो ऽभितापितः उत्प्लुत्य भेकस्तृषितस्य भोगिनः फणातपत्रस्य तले निषीदति
+KalRs_1.19,samuddhṛtāśeṣamṛṇālajālakaṃ vipannamīnaṃ drutabhītasārasam parasparotpīḍanasaṃhatairgajaiḥ kṛtaṃ saraḥ sāndravimardakardamam,समुद्धृताशेषमृणालजालकं विपन्नमीनं द्रुतभीतसारसम् परस्परोत्पीडनसंहतैर्गजैः कृतं सरः सान्द्रविमर्दकर्दमम्
+KalRs_1.20,raviprabhodbhinnaśiromaṇiprabho vilolajihvādvayalīḍhamārutaḥ viṣāgnisūryātapatāpitaḥ phaṇī na hanti maṇḍūkakulaṃ tṛṣākulaḥ,रविप्रभोद्भिन्नशिरोमणिप्रभो विलोलजिह्वाद्वयलीढमारुतः विषाग्निसूर्यातपतापितः फणी न हन्ति मण्डूककुलं तृषाकुलः
+KalRs_1.21,saphenalālāvṛtavaktrasampuṭaṃ viniḥsṛtālohitajihvamunmukham tṛṣākulaṃ niḥsṛtamadrigahvarād avekṣamāṇaṃ mahiṣīkulaṃ jalam,सफेनलालावृतवक्त्रसम्पुटं विनिःसृतालोहितजिह्वमुन्मुखम् तृषाकुलं निःसृतमद्रिगह्वराद् अवेक्षमाणं महिषीकुलं जलम्
+KalRs_1.22,paṭutaradavadāhocchuṣkasasya prarohāḥ paruṣapavanavegotkṣiptasaṃśuṣkaparṇāḥ dinakaraparitāpakṣīṇatoyāḥ samantād vidadhati bhayamuccair vīkṣyamāṇā vanāntāḥ,पटुतरदवदाहोच्छुष्कसस्य प्ररोहाः परुषपवनवेगोत्क्षिप्तसंशुष्कपर्णाः दिनकरपरितापक्षीणतोयाः समन्ताद् विदधति भयमुच्चैर् वीक्ष्यमाणा वनान्ताः
+KalRs_1.23,śvasiti vihagavargaḥ śīrṇaparṇadrumasthaḥ kapikulamupayāti klāntamadrer nikuñjam bhramati gavayayūthaḥ sarvatastoyamicchañ śarabhakulamajihmaṃ proddharatyambu kūpāt,श्वसिति विहगवर्गः शीर्णपर्णद्रुमस्थः कपिकुलमुपयाति क्लान्तमद्रेर् निकुञ्जम् भ्रमति गवययूथः सर्वतस्तोयमिच्छञ् शरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात्
+KalRs_1.24,vikacanavakusumbhasvacchasindūrabhāsā prabalapavanavegodbhūtavegena tūrṇam taṭaviṭapalatāgrāliṅganavyākulena diśi diśi paridagdhā bhūmayaḥ pāvakena,विकचनवकुसुम्भस्वच्छसिन्दूरभासा प्रबलपवनवेगोद्भूतवेगेन तूर्णम् तटविटपलताग्रालिङ्गनव्याकुलेन दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन
+KalRs_1.25,jvalati pavanavṛddhaḥ parvatānāṃ darīṣu sphuṭati paṭuninādaiḥ śuṣkavaṃśasthalīṣu prasarati tṛṇamadhye labdhavṛddhiḥ kṣaṇena glapayati mṛgavargaṃ prāntalagno davāgniḥ,ज्वलति पवनवृद्धः पर्वतानां दरीषु स्फुटति पटुनिनादैः शुष्कवंशस्थलीषु प्रसरति तृणमध्ये लब्धवृद्धिः क्षणेन ग्लपयति मृगवर्गं प्रान्तलग्नो दवाग्निः
+KalRs_1.26,bahutara iva jātaḥ śālmalīnāṃ vaneṣu sphurati kanakagauraḥ koṭareṣu drumāṇām pariṇatadalaśākhānutpatanprāṃśuvṛkṣān bhramati pavanadhūtaḥ sarvato 'gnirvanānte,बहुतर इव जातः शाल्मलीनां वनेषु स्फुरति कनकगौरः कोटरेषु द्रुमाणाम् परिणतदलशाखानुत्पतन्प्रांशुवृक्षान् भ्रमति पवनधूतः सर्वतो ऽग्निर्वनान्ते
+KalRs_1.27,gajagavayamṛgendrā vahnisaṃtaptadehāḥ suhṛda iva sametā dvaṃdvabhāvaṃ vihāya hutavahaparikhedād āśu nirgatya kakṣād vipulapulinadeśāṃ nimnagāṃ saṃviśanti,गजगवयमृगेन्द्रा वह्निसंतप्तदेहाः सुहृद इव समेता द्वंद्वभावं विहाय हुतवहपरिखेदाद् आशु निर्गत्य कक्षाद् विपुलपुलिनदेशां निम्नगां संविशन्ति
+KalRs_1.28,kamalavanacitāmbuḥ pāṭalāmodaramyaḥ sukhasalilaniṣekaḥ sevyacandrāṃśuhāraḥ vrajatu tava nidāghaḥ kāminībhiḥ sameto niśi sulalitagīte harmyapṛṣṭhe sukhena,कमलवनचिताम्बुः पाटलामोदरम्यः सुखसलिलनिषेकः सेव्यचन्द्रांशुहारः व्रजतु तव निदाघः कामिनीभिः समेतो निशि सुललितगीते हर्म्यपृष्ठे सुखेन
+KalRs_2.1,dvitīyaḥ sargaḥ sasīkarāmbhodharamattakuñjaras taḍitpatāko 'śaniśabdamardalaḥ samāgato rājavad uddhatadyutir ghanāgamaḥ kāmijanapriyaḥ priye,द्वितीयः सर्गः ससीकराम्भोधरमत्तकुञ्जरस् तडित्पताको ऽशनिशब्दमर्दलः समागतो राजवद् उद्धतद्युतिर् घनागमः कामिजनप्रियः प्रिये
+KalRs_2.2,nitāntanīlotpalapattrakāntibhiḥ kvacit prabhinnāñjanarāśisaṃnibhaiḥ kvacitsagarbhapramadāstanaprabhaiḥ samācitaṃ vyoma ghanaiḥ samantataḥ,नितान्तनीलोत्पलपत्त्रकान्तिभिः क्वचित् प्रभिन्नाञ्जनराशिसंनिभैः क्वचित्सगर्भप्रमदास्तनप्रभैः समाचितं व्योम घनैः समन्ततः
+KalRs_2.3,tṛṣākulaiścātakapakṣiṇāṃ kulaiḥ prayācitās toyabharāvalambinaḥ prayānti mandaṃ bahudhāravarṣiṇo balāhakāḥ śrotramanoharasvanāḥ,तृषाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः प्रयाचितास् तोयभरावलम्बिनः प्रयान्ति मन्दं बहुधारवर्षिणो बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः
+KalRs_2.4,balāhakāścāśaniśabdamardalāḥ surendracāpaṃ dadhatastaḍidguṇam sutīkṣṇadhārāpatanograsāyakais tudanti cetaḥ prasabhaṃ pravāsinām,बलाहकाश्चाशनिशब्दमर्दलाः सुरेन्द्रचापं दधतस्तडिद्गुणम् सुतीक्ष्णधारापतनोग्रसायकैस् तुदन्ति चेतः प्रसभं प्रवासिनाम्
+KalRs_2.5,prabhinnavaiḍūryanibhais tṛṇāṅkuraiḥ samācitā protthitakandalīdalaiḥ vibhāti śukletararatnabhūṣitā varāṅganeva kṣitirindragopakaiḥ,प्रभिन्नवैडूर्यनिभैस् तृणाङ्कुरैः समाचिता प्रोत्थितकन्दलीदलैः विभाति शुक्लेतररत्नभूषिता वराङ्गनेव क्षितिरिन्द्रगोपकैः
+KalRs_2.6,sadā manojñaṃ svanadutsavotsukaṃ vikīrṇavistīrṇakalāpiśobhitam sasaṃbhramāliṅganacumbanākulaṃ pravṛttanṛtyaṃ kulamadya barhiṇām,सदा मनोज्ञं स्वनदुत्सवोत्सुकं विकीर्णविस्तीर्णकलापिशोभितम् ससंभ्रमालिङ्गनचुम्बनाकुलं प्रवृत्तनृत्यं कुलमद्य बर्हिणाम्
+KalRs_2.7,nipātayantyaḥ paritastaṭadrumān pravṛddhavegaiḥ salilair anirmalaiḥ striyaḥ suduṣṭā iva jātivibhramāḥ prayānti nadyastvaritaṃ payonidhim,निपातयन्त्यः परितस्तटद्रुमान् प्रवृद्धवेगैः सलिलैर् अनिर्मलैः स्त्रियः सुदुष्टा इव जातिविभ्रमाः प्रयान्ति नद्यस्त्वरितं पयोनिधिम्
+KalRs_2.8,tṛṇotkarair udgatakomalāṅkuraiś citāni nīlair hariṇīmukhakṣataiḥ vanāni vaindhyāni haranti mānasaṃ vibhūṣitānyudgatapallavair drumaiḥ,तृणोत्करैर् उद्गतकोमलाङ्कुरैश् चितानि नीलैर् हरिणीमुखक्षतैः वनानि वैन्ध्यानि हरन्ति मानसं विभूषितान्युद्गतपल्लवैर् द्रुमैः
+KalRs_2.9,vilolanetrotpalaśobhitānanair mṛgaiḥ samantādupajātasādhvasaiḥ samācitā saikatinī vanasthalī samutsukatvaṃ prakaroti cetasaḥ,विलोलनेत्रोत्पलशोभिताननैर् मृगैः समन्तादुपजातसाध्वसैः समाचिता सैकतिनी वनस्थली समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः
+KalRs_2.10,abhīkṣṇamuccair dhvanatā payomucā ghanāndhakārīkṛtaśarvarīṣvapi taḍitprabhādarśitamārgabhūmayaḥ prayānti rāgādabhisārikāḥ striyaḥ,अभीक्ष्णमुच्चैर् ध्वनता पयोमुचा घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि तडित्प्रभादर्शितमार्गभूमयः प्रयान्ति रागादभिसारिकाः स्त्रियः
+KalRs_2.11,payodharair bhīmagabhīranisvanais taḍidbhir udvejitacetaso bhṛśam kṛtāparādhānapi yoṣitaḥ priyān pariṣvajante śayane nirantaram,पयोधरैर् भीमगभीरनिस्वनैस् तडिद्भिर् उद्वेजितचेतसो भृशम् कृतापराधानपि योषितः प्रियान् परिष्वजन्ते शयने निरन्तरम्
+KalRs_2.12,vilocanendīvaravāribindubhir niṣiktabimbādharacārupallavāḥ nirastamālyābharaṇānulepanāḥ sthitā nirāśāḥ pramadāḥ pravāsinām,विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभिर् निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम्
+KalRs_2.13,vipāṇḍuraṃ kīṭarajastṛṇānvitaṃ bhujaṃgavad vakragatiprasarpitam sasādhvasairbhekakulair nirīk���itaṃ prayāti nimnābhimukhaṃ navodakam,विपाण्डुरं कीटरजस्तृणान्वितं भुजंगवद् वक्रगतिप्रसर्पितम् ससाध्वसैर्भेककुलैर् निरीक्षितं प्रयाति निम्नाभिमुखं नवोदकम्
+KalRs_2.14,vipattrapuṣpāṃ nalinīṃ samutsukā vihāya bhṛṅgāḥ śrutihārinisvanāḥ patanti mūḍhāḥ śikhināṃ pranṛtyatāṃ kalāpacakreṣu navotpalāśayā,विपत्त्रपुष्पां नलिनीं समुत्सुका विहाय भृङ्गाः श्रुतिहारिनिस्वनाः पतन्ति मूढाः शिखिनां प्रनृत्यतां कलापचक्रेषु नवोत्पलाशया
+KalRs_2.15,vanadvipānāṃ navavāridasvanair madānvitānāṃ dhvanatāṃ muhurmuhuḥ kapoladeśā vimalotpalaprabhāḥ sabhṛṅgayūthair madavāribhiś citāḥ,वनद्विपानां नववारिदस्वनैर् मदान्वितानां ध्वनतां मुहुर्मुहुः कपोलदेशा विमलोत्पलप्रभाः सभृङ्गयूथैर् मदवारिभिश् चिताः
+KalRs_2.16,sitotpalābhāmbudacumbitopalāḥ samācitāḥ prasravaṇaiḥ samantataḥ pravṛttanṛtyaiḥ śikhibhiḥ samākulāḥ samutsukatvaṃ janayanti bhūdharāḥ,सितोत्पलाभाम्बुदचुम्बितोपलाः समाचिताः प्रस्रवणैः समन्ततः प्रवृत्तनृत्यैः शिखिभिः समाकुलाः समुत्सुकत्वं जनयन्ति भूधराः
+KalRs_2.17,kadambasarjārjunaketakīvanaṃ vikampayaṃstatkusumādhivāsitaḥ sasīkarāmbhodharasaṅgaśītalaḥ samīraṇaḥ kaṃ na karoti sotsukam,कदम्बसर्जार्जुनकेतकीवनं विकम्पयंस्तत्कुसुमाधिवासितः ससीकराम्भोधरसङ्गशीतलः समीरणः कं न करोति सोत्सुकम्
+KalRs_2.18,śiroruhaiḥ śroṇitaṭāvalambibhiḥ kṛtāvataṃsaiḥ kusumaiḥ sugandhibhiḥ stanaiḥ sahārairvadanaiḥ sasīdhubhiḥ striyo ratiṃ saṃjanayanti kāminām,शिरोरुहैः श्रोणितटावलम्बिभिः कृतावतंसैः कुसुमैः सुगन्धिभिः स्तनैः सहारैर्वदनैः ससीधुभिः स्त्रियो रतिं संजनयन्ति कामिनाम्
+KalRs_2.19,vahanti varṣanti nadanti bhānti vyāyanti nṛtyanti samāśrayanti nadyo ghanā mattagajā vanāntāḥ priyāvihīnāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ,वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्ति व्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्रयन्ति नद्यो घना मत्तगजा वनान्ताः प्रियाविहीनाः शिखिनः प्लवंगाः
+KalRs_2.20,taḍillatāśakradhanurvibhūṣitāḥ payodharāstoyabharāvalambinaḥ striyaśca kāñcīmaṇikuṇḍalojjvalā haranti ceto yugapatpravāsinām,तडिल्लताशक्रधनुर्विभूषिताः पयोधरास्तोयभरावलम्बिनः स्त्रियश्च काञ्चीमणिकुण्डलोज्ज्वला हरन्ति चेतो युगपत्प्रवासिनाम्
+KalRs_2.21,mālāḥ kadambanavakesaraketakībhir āyojitāḥ śirasi bibhrati yoṣito 'dya karṇāntareṣu kakubhadrumamañjarībhir icchānukūlaracitān avataṃsakāṃśca,मालाः कदम्बनवकेसरकेतकीभिर् आयोजिताः शिरसि बिभ्रति योषितो ऽद्य कर्णान्तरेषु ककुभद्रुममञ्जरीभिर् इच्छानुकूलरचितान् अवतंसकांश्च
+KalRs_2.22,kālāgurupracaracandanacarcitāṅgyaḥ puṣpāvataṃsasurabhīkṛtakeśapāśāḥ śrutvā dhvaniṃ jalamucāṃ tvaritaṃ pradoṣe śayyāgṛhaṃ gurugṛhātpraviśanti nāryaḥ,कालागुरुप्रचरचन्दनचर्चिताङ्ग्यः पुष्पावतंससुरभीकृतकेशपाशाः श्रुत्वा ध्वनिं जलमुचां त्वरितं प्रदोषे शय्यागृहं गुरुगृहात्प्रविशन्ति नार्यः
+KalRs_2.23,kuvalayadalanīlair unnatais toyanamrair mṛdupavanavidhūtair mandamandaṃ caladbhiḥ apahṛtamiva cetastoyadaiḥ sendracāpaiḥ pathikajanavadhūnāṃ tadviyogākulānām,कुवलयदलनीलैर् उन्नतैस् तोयनम्रैर् मृदुपवनविधूतैर् मन्दमन्दं चलद्भिः अपहृतमिव चेतस्तोयदैः सेन्द्रचापैः पथिकजनवधूनां तद्वियोगाकुलानाम्
+KalRs_2.24,mudita iva kadambairjātapuṣpaiḥ samantāt pavanacalitaśākhaiḥ śākhibhirnṛtyatīva hasitamiva vidhatte sūcibhiḥ ketakīnāṃ navasalilaniṣekacchinnatāpo vanāntaḥ,मुदित इव कदम्बैर्जातपुष्पैः समन्तात् पवनचलितशाखैः शाखिभिर्नृत्यतीव हसितमिव विधत्ते सूचिभिः केतकीनां नवसलिलनिषेकच्छिन्नतापो वनान्तः
+KalRs_2.25,śirasi bakulamālāṃ mālatībhiḥ sametāṃ vikasitanavapuṣpairyūthikākuḍmalaiśca vikacanavakadambaiḥ karṇapūraṃ vadhūnāṃ racayati jaladaughaḥ kāntavatkāla eṣaḥ,शिरसि बकुलमालां मालतीभिः समेतां विकसितनवपुष्पैर्यूथिकाकुड्मलैश्च विकचनवकदम्बैः कर्णपूरं वधूनां रचयति जलदौघः कान्तवत्काल एषः
+KalRs_2.26,dadhati varakucāgrairunnatair hārayaṣṭiṃ pratanusitadukūlānyāyataiḥ śroṇibimbaiḥ navajalakaṇasekādudgatāṃ romarājīṃ lalitavalivibhaṅgairmadhyadeśaiśca nāryaḥ,दधति वरकुचाग्रैरुन्नतैर् हारयष्टिं प्रतनुसितदुकूलान्यायतैः श्रोणिबिम्बैः नवजलकणसेकादुद्गतां रोमराजीं ललितवलिविभङ्गैर्मध्यदेशैश्च नार्यः
+KalRs_2.27,navajalakaṇasaṅgācchītatāmādadhānaḥ kusumabharanatānāṃ lāsakaḥ pādapānām janitaruciragandhaḥ ketakīnāṃ rajobhiḥ pariharati nabhasvān proṣitānāṃ manāṃsi,नवजलकणसङ्गाच्छीततामादधानः कुसुमभरनतानां लासकः पादपानाम् जनितरुचिरगन्धः केतकीनां रजोभिः परिहरति नभस्वान् प्रोषितानां मनांसि
+KalRs_2.28,jalabharanamitānām āśrayo 'smākam uccair ayamiti jalasekaistoyadāstoyanamrāḥ atiśayaparuṣābhir grīṣmavahneḥ śikhābhiḥ samupajanitatāpaṃ hlādayantīva vindhyam,जलभरनमितानाम् आश्रयो ऽस्माकम् उच्चैर् अयमिति जलसेकैस्तोयदास्तोयनम्राः अतिशयपरुषाभिर् ग्रीष्मवह्नेः शिखाभिः समुपजनिततापं ह्लादयन्तीव विन्ध्यम्
+KalRs_2.29,bahuguṇaramaṇīyaḥ kāminīcittahārī taruviṭapalatānāṃ bāndhavo nirvikāraḥ jaladasamaya eṣa prāṇināṃ prāṇabhūto diśatu tava hitāni prāyaśo vāñchitāni,बहुगुणरमणीयः कामिनीचित्तहारी तरुविटपलतानां बान्धवो निर्विकारः जलदसमय एष प्राणिनां प्राणभूतो दिशतु तव हितानि प्रायशो वाञ्छितानि
+KalRs_3.1,tṛtīyaḥ sargaḥ kāśāṃśukā vikacapadmamanojñavaktrā sonmādahaṃsaravanūpuranādaramyā āpakvaśālirucirānatagātrayaṣṭiḥ prāptā śarannavavadhūriva rūparamyā,तृतीयः सर्गः काशांशुका विकचपद्ममनोज्ञवक्त्रा सोन्मादहंसरवनूपुरनादरम्या आपक्वशालिरुचिरानतगात्रयष्टिः प्राप्ता शरन्नववधूरिव रूपरम्या
+KalRs_3.2,kāśair mahī śiśiradīdhitinā rajanyo haṃsairjalāni saritāṃ kumudaiḥ sarāṃsi saptacchadaiḥ kusumabhāranatairvanāntāḥ śuklīkṛtānyupavanāni ca mālatībhiḥ,काशैर् मही शिशिरदीधितिना रजन्यो हंसैर्जलानि सरितां कुमुदैः सरांसि सप्तच्छदैः कुसुमभारनतैर्वनान्ताः शुक्लीकृतान्युपवनानि च मालतीभिः
+KalRs_3.3,cañcanmanojñaśapharīrasanākalāpāḥ paryantasaṃsthitasitāṇḍajapaṅktihārā�� nadyo viśālapulināntanitambabimbā mandaṃ prayānti samadāḥ pramadā ivādya,चञ्चन्मनोज्ञशफरीरसनाकलापाः पर्यन्तसंस्थितसिताण्डजपङ्क्तिहाराः नद्यो विशालपुलिनान्तनितम्बबिम्बा मन्दं प्रयान्ति समदाः प्रमदा इवाद्य
+KalRs_3.4,vyoma kvacidrajataśaṅkhamṛṇālagaurais tyaktāmbubhirlaghutayā śataśaḥ prayātaiḥ saṃlakṣyate pavanavegacalaiḥ payodai rājeva cāmaraśatair upavījyamānaḥ,व्योम क्वचिद्रजतशङ्खमृणालगौरैस् त्यक्ताम्बुभिर्लघुतया शतशः प्रयातैः संलक्ष्यते पवनवेगचलैः पयोदै राजेव चामरशतैर् उपवीज्यमानः
+KalRs_3.5,bhinnāñjanapracayakānti nabho manojñaṃ bandhūkapuṣparajasāruṇitā ca bhūmiḥ vaprāśca pakvakalamāvṛtabhūmibhāgāḥ protkaṇṭhayanti na mano bhuvi kasya yūnaḥ,भिन्नाञ्जनप्रचयकान्ति नभो मनोज्ञं बन्धूकपुष्परजसारुणिता च भूमिः वप्राश्च पक्वकलमावृतभूमिभागाः प्रोत्कण्ठयन्ति न मनो भुवि कस्य यूनः
+KalRs_3.6,mandānilākulitacārutarāgraśākhaḥ puṣpodgamapracayakomalapallavāgraḥ mattadvirephaparipītamadhuprasekaś cittaṃ vidārayati kasya na kovidāraḥ,मन्दानिलाकुलितचारुतराग्रशाखः पुष्पोद्गमप्रचयकोमलपल्लवाग्रः मत्तद्विरेफपरिपीतमधुप्रसेकश् चित्तं विदारयति कस्य न कोविदारः
+KalRs_3.7,tārāgaṇapravarabhūṣaṇamudvahantī meghāvarodhaparimuktaśaśāṅkavaktrā jyotsnādukūlamamalaṃ rajanī dadhānā vṛddhiṃ prayātyanudinaṃ pramadeva bālā,तारागणप्रवरभूषणमुद्वहन्ती मेघावरोधपरिमुक्तशशाङ्कवक्त्रा ज्योत्स्नादुकूलममलं रजनी दधाना वृद्धिं प्रयात्यनुदिनं प्रमदेव बाला
+KalRs_3.8,kāraṇḍavānanavighaṭṭitavīcimālāḥ kādambasārasakulākulatīradeśāḥ kurvanti haṃsavirutaiḥ parito janasya prītiṃ saroruharajo 'ruṇitās taṭinyaḥ,कारण्डवाननविघट्टितवीचिमालाः कादम्बसारसकुलाकुलतीरदेशाः कुर्वन्ति हंसविरुतैः परितो जनस्य प्रीतिं सरोरुहरजो ऽरुणितास् तटिन्यः
+KalRs_3.9,netrotsavo hṛdayahārimarīcimālaḥ prahlādakaḥ śiśirasīkaravārivarṣī patyurviyogaviṣadagdhaśarakṣatānāṃ candro dahatyatitarāṃ tanumaṅganānām,नेत्रोत्सवो हृदयहारिमरीचिमालः प्रह्लादकः शिशिरसीकरवारिवर्षी पत्युर्वियोगविषदग्धशरक्षतानां चन्द्रो दहत्यतितरां तनुमङ्गनानाम्
+KalRs_3.10,ākampayan phalabharānataśālijālān yānartayaṃs taruvarān kusumāvanamrān utphullapaṅkajavanāṃ nalinīṃ vidhunvan nyūnāṃ manaścalayati prasabhaṃ nabhasvān,आकम्पयन् फलभरानतशालिजालान् यानर्तयंस् तरुवरान् कुसुमावनम्रान् उत्फुल्लपङ्कजवनां नलिनीं विधुन्वन् न्यूनां मनश्चलयति प्रसभं नभस्वान्
+KalRs_3.11,sonmādahaṃsamithunairupaśobhitāni svacchapraphullakamalotpalabhūṣitāni mandaprabhātapavanodgatavīcimālāny utkaṇṭhayanti sahasā hṛdayaṃ sarāṃsi,सोन्मादहंसमिथुनैरुपशोभितानि स्वच्छप्रफुल्लकमलोत्पलभूषितानि मन्दप्रभातपवनोद्गतवीचिमालान्य् उत्कण्ठयन्ति सहसा हृदयं सरांसि
+KalRs_3.12,naṣṭaṃ dhanurbalabhido jaladodareṣu saudāminī sphurati nādya viyatpatākā dhunvanti pakṣapavanairna nabho balākāḥ paśyanti nonnatamukhā gaganaṃ mayūrāḥ,नष्टं धनुर्बलभिदो जलदोदरेषु सौदामिनी स्फुरति नाद्य व��यत्पताका धुन्वन्ति पक्षपवनैर्न नभो बलाकाः पश्यन्ति नोन्नतमुखा गगनं मयूराः
+KalRs_3.13,nṛtyaprayogarahitāñśikhino vihāya haṃsānupaiti madano madhurapragītān muktvā kadambakuṭajārjunasarjanīpān saptacchadānupagatā kusumodgamaśrīḥ,नृत्यप्रयोगरहिताञ्शिखिनो विहाय हंसानुपैति मदनो मधुरप्रगीतान् मुक्त्वा कदम्बकुटजार्जुनसर्जनीपान् सप्तच्छदानुपगता कुसुमोद्गमश्रीः
+KalRs_3.14,śephālikākusumagandhamanoharāṇi svasthasthitāṇḍajakulapratināditāni paryantasaṃsthitamṛgīnayanotpalāni protkaṇṭhayantyupavanāni manāṃsi puṃsām,शेफालिकाकुसुमगन्धमनोहराणि स्वस्थस्थिताण्डजकुलप्रतिनादितानि पर्यन्तसंस्थितमृगीनयनोत्पलानि प्रोत्कण्ठयन्त्युपवनानि मनांसि पुंसाम्
+KalRs_3.15,kahlārapadmakumudāni muhurvidhunvaṃs tatsaṃgamādadhikaśītalatāmupetaḥ utkaṇṭhayatyatitarāṃ pavanaḥ prabhāte pattrāntalagnatuhināmbuvidhūyamānaḥ,कह्लारपद्मकुमुदानि मुहुर्विधुन्वंस् तत्संगमादधिकशीतलतामुपेतः उत्कण्ठयत्यतितरां पवनः प्रभाते पत्त्रान्तलग्नतुहिनाम्बुविधूयमानः
+KalRs_3.16,sampannaśālinicayāvṛtabhūtalāni svasthasthitapracuragokulaśobhitāni haṃsaiḥ sasārasakulaiḥ pratināditāni sīmāntarāṇi janayanti nṛṇāṃ pramodam,सम्पन्नशालिनिचयावृतभूतलानि स्वस्थस्थितप्रचुरगोकुलशोभितानि हंसैः ससारसकुलैः प्रतिनादितानि सीमान्तराणि जनयन्ति नृणां प्रमोदम्
+KalRs_3.17,haṃsairjitā sulalitā gatiraṅganānām ambhoruhair vikasitairmukhacandrakāntiḥ nīlotpalairmadakalāni vilocanāni bhrūvibhramāśca rucirās tanubhis taraṃgaiḥ,हंसैर्जिता सुललिता गतिरङ्गनानाम् अम्भोरुहैर् विकसितैर्मुखचन्द्रकान्तिः नीलोत्पलैर्मदकलानि विलोचनानि भ्रूविभ्रमाश्च रुचिरास् तनुभिस् तरंगैः
+KalRs_3.18,śyāmā latāḥ kusumabhāranatapravālāḥ strīṇāṃ haranti dhṛtabhūṣaṇabāhukāntim dantāvabhāsaviśadasmitacandrakāntiṃ kaṅkelipuṣparucirā navamālatī ca,श्यामा लताः कुसुमभारनतप्रवालाः स्त्रीणां हरन्ति धृतभूषणबाहुकान्तिम् दन्तावभासविशदस्मितचन्द्रकान्तिं कङ्केलिपुष्परुचिरा नवमालती च
+KalRs_3.19,keśānnitāntaghananīlavikuñcitāgrān āpūrayanti vanitā navamālatībhiḥ karṇeṣu ca pravarakāñcanakuṇḍaleṣu nīlotpalāni vividhāni niveśayanti,केशान्नितान्तघननीलविकुञ्चिताग्रान् आपूरयन्ति वनिता नवमालतीभिः कर्णेषु च प्रवरकाञ्चनकुण्डलेषु नीलोत्पलानि विविधानि निवेशयन्ति
+KalRs_3.20,hāraiḥ sacandanarasaiḥ stanamaṇḍalāni śroṇītaṭaṃ suvipulaṃ rasanākalāpaiḥ pādāmbujāni kalanūpuraśekharaiśca nāryaḥ prahṛṣṭamanaso 'dya vibhūṣayanti,हारैः सचन्दनरसैः स्तनमण्डलानि श्रोणीतटं सुविपुलं रसनाकलापैः पादाम्बुजानि कलनूपुरशेखरैश्च नार्यः प्रहृष्टमनसो ऽद्य विभूषयन्ति
+KalRs_3.21,sphuṭakumudacitānāṃ rājahaṃsāśritānāṃ marakatamaṇibhāsā vāriṇā bhūṣitānām śriyamatiśayarūpāṃ vyoma toyāśayānāṃ vahati vigatameghaṃ candratārāvakīrṇam,स्फुटकुमुदचितानां राजहंसाश्रितानां मरकतमणिभासा वारिणा भूषितानाम् श्रियमतिशयरूपां व्योम तोयाशयानां वहति विगतमेघं चन्द्रतारावकीर्णम्
+KalRs_3.22,śaradi kumudasaṅgādvāyavo vānti śītā vigatajaladavṛndā digvibhāgā manojñāḥ vigatakaluṣamambhaḥ śyānapaṅkā dharitrī vimalakiraṇacandraṃ vyoma tārāvicitram,शरदि कुमुदसङ्गाद्वायवो वान्ति शीता विगतजलदवृन्दा दिग्विभागा मनोज्ञाः विगतकलुषमम्भः श्यानपङ्का धरित्री विमलकिरणचन्द्रं व्योम ताराविचित्रम्
+KalRs_3.23,karakamalamanojñāḥ kāntasaṃsaktahastā vadanavijitacandrāḥ kāścidanyāstaruṇyaḥ racitakusumagandhi prāyaśo yānti veśma prabalamadanahetostyaktasaṃgītarāgāḥ,करकमलमनोज्ञाः कान्तसंसक्तहस्ता वदनविजितचन्द्राः काश्चिदन्यास्तरुण्यः रचितकुसुमगन्धि प्रायशो यान्ति वेश्म प्रबलमदनहेतोस्त्यक्तसंगीतरागाः
+KalRs_3.24,suratarasavilāsāḥ satsakhībhiḥ sametā asamaśaravinodaṃ sūcayanti prakāmam anupamamukharāgā rātrimadhye vinodaṃ śaradi taruṇakāntāḥ sūcayanti pramodān,सुरतरसविलासाः सत्सखीभिः समेता असमशरविनोदं सूचयन्ति प्रकामम् अनुपममुखरागा रात्रिमध्ये विनोदं शरदि तरुणकान्ताः सूचयन्ति प्रमोदान्
+KalRs_3.25,divasakaramayūkhair bādhyamānaṃ prabhāte varayuvatimukhābhaṃ paṅkajaṃ jṛmbhate 'dya kumudamapi gate 'staṃ līyate candrabimbe hasitamiva vadhūnāṃ proṣiteṣu priyeṣu,दिवसकरमयूखैर् बाध्यमानं प्रभाते वरयुवतिमुखाभं पङ्कजं जृम्भते ऽद्य कुमुदमपि गते ऽस्तं लीयते चन्द्रबिम्बे हसितमिव वधूनां प्रोषितेषु प्रियेषु
+KalRs_3.26,asitanayanalakṣmīṃ lakṣayitvotpaleṣu kvaṇitakanakakāñcīṃ mattahaṃsasvaneṣu adhararuciraśobhāṃ bandhujīve priyāṇāṃ pathikajana idānīṃ roditi bhrāntacittaḥ,असितनयनलक्ष्मीं लक्षयित्वोत्पलेषु क्वणितकनककाञ्चीं मत्तहंसस्वनेषु अधररुचिरशोभां बन्धुजीवे प्रियाणां पथिकजन इदानीं रोदिति भ्रान्तचित्तः
+KalRs_3.27,strīṇāṃ vihāya vadaneṣu śaśāṅkalakṣmīṃ kāmyaṃ ca haṃsavacanaṃ maṇinūpureṣu bandhūkakāntimadhareṣu manohareṣu kvāpi prayāti subhagā śaradāgamaśrīḥ,स्त्रीणां विहाय वदनेषु शशाङ्कलक्ष्मीं काम्यं च हंसवचनं मणिनूपुरेषु बन्धूककान्तिमधरेषु मनोहरेषु क्वापि प्रयाति सुभगा शरदागमश्रीः
+KalRs_3.28,vikacakamalavaktrā phullanīlotpalākṣī vikasitanavakāśaśvetavāso vasānā kumudarucirakāntiḥ kāminīvonmadeyaṃ pratidiśatu śaradvaścetasaḥ prītimagryām,विकचकमलवक्त्रा फुल्लनीलोत्पलाक्षी विकसितनवकाशश्वेतवासो वसाना कुमुदरुचिरकान्तिः कामिनीवोन्मदेयं प्रतिदिशतु शरद्वश्चेतसः प्रीतिमग्र्याम्
+KalRs_4.1,caturthaḥ sargaḥ navapravālodgamasasyaramyaḥ praphullalodhraḥ paripakvaśāliḥ vilīnapadmaḥ prapatattuṣāro hemantakālaḥ samupāgato 'yam,चतुर्थः सर्गः नवप्रवालोद्गमसस्यरम्यः प्रफुल्ललोध्रः परिपक्वशालिः विलीनपद्मः प्रपतत्तुषारो हेमन्तकालः समुपागतो ऽयम्
+KalRs_4.2,manoharaiś candanarāgagaurais tuṣārakundendunibhaiś ca hāraiḥ vilāsinīnāṃ stanaśālinīnāṃ nālaṃkriyante stanamaṇḍalāni,मनोहरैश् चन्दनरागगौरैस् तुषारकुन्देन्दुनिभैश् च हारैः विलासिनीनां स्तनशालिनीनां नालंक्रियन्ते स्तनमण्डलानि
+KalRs_4.3,na bāhuyugmeṣu vilāsinīnāṃ prayānti saṅgaṃ valayāṅgadāni nitambabimbeṣu navaṃ dukūlaṃ tanvaṃśukaṃ pīnapayodhareṣu,न बाहुयुग्मेषु विलासिनीनां प्रयान्ति सङ्गं वलयाङ्गदानि नितम्बबिम्बेषु नवं दुकूलं तन्वंशुकं पीनपयोधरेषु
+KalRs_4.4,kāñcīguṇaiḥ kāñcanaratnacitrair no bhūṣayanti pramadā nitambān na nūpurairhaṃsarutaṃ bhajadbhiḥ pādāmbujāny ambujakāntibhāñji,काञ्चीगुणैः काञ्चनरत्नचित्रैर् नो भूषयन्ति प्रमदा नितम्बान् न नूपुरैर्हंसरुतं भजद्भिः पादाम्बुजान्य् अम्बुजकान्तिभाञ्जि
+KalRs_4.5,gātrāṇi kālīyakacarcitāni sapattralekhāni mukhāmbujāni śirāṃsi kālāgurudhūpitāni kurvanti nāryaḥ suratotsavāya,गात्राणि कालीयकचर्चितानि सपत्त्रलेखानि मुखाम्बुजानि शिरांसि कालागुरुधूपितानि कुर्वन्ति नार्यः सुरतोत्सवाय
+KalRs_4.6,ratiśramakṣāmavipāṇḍuvaktrāḥ samprāptaharṣābhyudayās taruṇyaḥ hasanti noccair daśanāgrabhinnān prapīḍyamānān adharān avekṣya,रतिश्रमक्षामविपाण्डुवक्त्राः सम्प्राप्तहर्षाभ्युदयास् तरुण्यः हसन्ति नोच्चैर् दशनाग्रभिन्नान् प्रपीड्यमानान् अधरान् अवेक्ष्य
+KalRs_4.7,pīnastanoraḥsthalabhāgaśobhām āsādya tatpīḍanajātakhedaḥ tṛṇāgralagnaistuhinaiḥ patadbhir ākrandatīvoṣasi śītakālaḥ,पीनस्तनोरःस्थलभागशोभाम् आसाद्य तत्पीडनजातखेदः तृणाग्रलग्नैस्तुहिनैः पतद्भिर् आक्रन्दतीवोषसि शीतकालः
+KalRs_4.8,prabhūtaśāliprasavaiścitāni mṛgāṅganāyūthavibhūṣitāni manoharakrauñcanināditāni sīmāntarāṇy utsukayanti cetaḥ,प्रभूतशालिप्रसवैश्चितानि मृगाङ्गनायूथविभूषितानि मनोहरक्रौञ्चनिनादितानि सीमान्तराण्य् उत्सुकयन्ति चेतः
+KalRs_4.9,praphullanīlotpalaśobhitāni sonmādakādambavibhūṣitāni prasannatoyāni suśītalāni sarāṃsi cetāṃsi haranti puṃsām,प्रफुल्लनीलोत्पलशोभितानि सोन्मादकादम्बविभूषितानि प्रसन्नतोयानि सुशीतलानि सरांसि चेतांसि हरन्ति पुंसाम्
+KalRs_4.10,mārgaṃ samīkṣyātinirastanīraṃ pravāsakhinnaṃ patimudvahantyaḥ avekṣyamāṇā hariṇekṣaṇākṣyaḥ prabodhayantīva manorathāni,मार्गं समीक्ष्यातिनिरस्तनीरं प्रवासखिन्नं पतिमुद्वहन्त्यः अवेक्ष्यमाणा हरिणेक्षणाक्ष्यः प्रबोधयन्तीव मनोरथानि
+KalRs_4.11,pākaṃ vrajantī himajātaśītair ādhūyamānā satataṃ marudbhiḥ priye priyaṅguḥ priyaviprayuktā vipāṇḍutāṃ yāti vilāsinīva,पाकं व्रजन्ती हिमजातशीतैर् आधूयमाना सततं मरुद्भिः प्रिये प्रियङ्गुः प्रियविप्रयुक्ता विपाण्डुतां याति विलासिनीव
+KalRs_4.12,puṣpāsavāmodasugandhivaktro niḥśvāsavātaiḥ surabhīkṛtāṅgaḥ parasparāṅgavyatiṣaṅgaśāyī śete janaḥ kāmarasānuviddhaḥ,पुष्पासवामोदसुगन्धिवक्त्रो निःश्वासवातैः सुरभीकृताङ्गः परस्पराङ्गव्यतिषङ्गशायी शेते जनः कामरसानुविद्धः
+KalRs_4.13,dantacchadaiḥ savraṇadantacihnaiḥ stanaiśca pāṇyagrakṛtābhilekhaiḥ saṃsūcyate nirdayamaṅganānāṃ ratopabhogo navayauvanānām,दन्तच्छदैः सव्रणदन्तचिह्नैः स्तनैश्च पाण्यग्रकृताभिलेखैः संसूच्यते निर्दयमङ्गनानां रतोपभोगो नवयौवनानाम्
+KalRs_4.14,kācidvibhūṣayati darpaṇasaktahastā bālātapeṣu vanit�� vadanāravindam dantacchadaṃ priyatamena nipītasāraṃ dantāgrabhinnam avakṛṣya nirīkṣate ca,काचिद्विभूषयति दर्पणसक्तहस्ता बालातपेषु वनिता वदनारविन्दम् दन्तच्छदं प्रियतमेन निपीतसारं दन्ताग्रभिन्नम् अवकृष्य निरीक्षते च
+KalRs_4.15,anyā prakāmasurataśramakhinnadehā rātriprajāgaravipāṭalanetrapadmā srastāṃsadeśalalitākulakeśapāśā nidrāṃ prayāti mṛdusūryakarābhitaptā,अन्या प्रकामसुरतश्रमखिन्नदेहा रात्रिप्रजागरविपाटलनेत्रपद्मा स्रस्तांसदेशललिताकुलकेशपाशा निद्रां प्रयाति मृदुसूर्यकराभितप्ता
+KalRs_4.16,nirmālyadāma paribhuktamanojñagandhaṃ mūrdhno 'panīya ghananīlaśiroruhāntāḥ pīnonnatastanabharānatagātrayaṣṭyaḥ kurvanti keśaracanāmaparāstaruṇyaḥ,निर्माल्यदाम परिभुक्तमनोज्ञगन्धं मूर्ध्नो ऽपनीय घननीलशिरोरुहान्ताः पीनोन्नतस्तनभरानतगात्रयष्ट्यः कुर्वन्ति केशरचनामपरास्तरुण्यः
+KalRs_4.17,anyā priyeṇa paribhuktamavekṣya gātraṃ harṣānvitā viracitādharacāruśobhā kūrpāsakaṃ paridadhāti nakhakṣatāṅgī vyālambinīlalalitālakakuñcitākṣī,अन्या प्रियेण परिभुक्तमवेक्ष्य गात्रं हर्षान्विता विरचिताधरचारुशोभा कूर्पासकं परिदधाति नखक्षताङ्गी व्यालम्बिनीलललितालककुञ्चिताक्षी
+KalRs_4.18,anyāściraṃ suratakelipariśrameṇa khedaṃ gatāḥ praśithilīkṛtagātrayaṣṭyaḥ saṃhṛṣyamāṇapulakorupayodharāntā abhyañjanaṃ vidadhati pramadāḥ suśobhāḥ,अन्याश्चिरं सुरतकेलिपरिश्रमेण खेदं गताः प्रशिथिलीकृतगात्रयष्ट्यः संहृष्यमाणपुलकोरुपयोधरान्ता अभ्यञ्जनं विदधति प्रमदाः सुशोभाः
+KalRs_4.19,bahuguṇaramaṇīyo yoṣitāṃ cittahārī pariṇatabahuśālivyākulagrāmasīmā vinipatitatuṣāraḥ krauñcanādopagītaḥ pradiśatu himayuktaḥ kāla eṣaḥ sukhaṃ vaḥ,बहुगुणरमणीयो योषितां चित्तहारी परिणतबहुशालिव्याकुलग्रामसीमा विनिपतिततुषारः क्रौञ्चनादोपगीतः प्रदिशतु हिमयुक्तः काल एषः सुखं वः
+KalRs_5.1,pañcamaḥ sargaḥ prarūḍhaśālīkṣucayāvṛtakṣitiṃ kvacitsthitakrauñcaninādarājitam prakāmakāmaṃ pramadājanapriyaṃ varoru kālaṃ śiśirāhvayaṃ śṛṇu,पञ्चमः सर्गः प्ररूढशालीक्षुचयावृतक्षितिं क्वचित्स्थितक्रौञ्चनिनादराजितम् प्रकामकामं प्रमदाजनप्रियं वरोरु कालं शिशिराह्वयं शृणु
+KalRs_5.2,niruddhavātāyanamandirodaraṃ hutāśano bhānumato gabhastayaḥ gurūṇi vāsāṃsyabalāḥ sayauvanāḥ prayānti kāle 'tra janasya sevyatām,निरुद्धवातायनमन्दिरोदरं हुताशनो भानुमतो गभस्तयः गुरूणि वासांस्यबलाः सयौवनाः प्रयान्ति काले ऽत्र जनस्य सेव्यताम्
+KalRs_5.3,na candanaṃ candramarīciśītalaṃ na harmyapṛṣṭhaṃ śaradindunirmalam na vāyavaḥ sāndratuṣāraśītalā janasya cittaṃ ramayanti sāmpratam,न चन्दनं चन्द्रमरीचिशीतलं न हर्म्यपृष्ठं शरदिन्दुनिर्मलम् न वायवः सान्द्रतुषारशीतला जनस्य चित्तं रमयन्ति साम्प्रतम्
+KalRs_5.4,tuṣārasaṃghātanipātaśītalāḥ śaśāṅkabhābhiḥ śiśirīkṛtāḥ punaḥ vipāṇḍutārāgaṇacārubhūṣaṇā janasya sevyā na bhavanti rātrayaḥ,तुषारसंघातनिपातशीतलाः शशाङ्कभाभिः शिशिरीकृताः पुनः विपाण्डुतारागणचारुभूषणा जनस्य सेव्या न भवन्ति रात्रयः
+KalRs_5.5,gṛhītatāmbūlavilepanasrajaḥ puṣpāsavāmoditavaktrapaṅkajāḥ prakāmakālāgurudhūpavāsitaṃ viśanti śayyāgṛhamutsukāḥ striyaḥ,गृहीतताम्बूलविलेपनस्रजः पुष्पासवामोदितवक्त्रपङ्कजाः प्रकामकालागुरुधूपवासितं विशन्ति शय्यागृहमुत्सुकाः स्त्रियः
+KalRs_5.6,kṛtāparādhānbahuśo 'bhitarjitān savepathūn sādhvasaluptacetasaḥ nirīkṣya bhartṝn suratābhilāṣiṇaḥ striyo 'parādhānsamadā visasmaruḥ,कृतापराधान्बहुशो ऽभितर्जितान् सवेपथून् साध्वसलुप्तचेतसः निरीक्ष्य भर्तॄन् सुरताभिलाषिणः स्त्रियो ऽपराधान्समदा विसस्मरुः
+KalRs_5.7,prakāmakāmair yuvabhiḥ sunirdayaṃ niśāsu dīrghāsvabhirāmitāściram bhramanti mandaṃ śramakheditoravaḥ kṣapāvasāne navayauvanāḥ striyaḥ,प्रकामकामैर् युवभिः सुनिर्दयं निशासु दीर्घास्वभिरामिताश्चिरम् भ्रमन्ति मन्दं श्रमखेदितोरवः क्षपावसाने नवयौवनाः स्त्रियः
+KalRs_5.8,manojñakūrpāsakapīḍitastanāḥ sarāgakauśeyakabhūṣitoravaḥ niveśitāntaḥ kusumaiḥ śiroruhair vibhūṣayantīva himāgamaṃ striyaḥ,मनोज्ञकूर्पासकपीडितस्तनाः सरागकौशेयकभूषितोरवः निवेशितान्तः कुसुमैः शिरोरुहैर् विभूषयन्तीव हिमागमं स्त्रियः
+KalRs_5.9,payodharaiḥ kuṅkumarāgapiñjaraiḥ sukhopasevyairnavayauvanoṣmabhiḥ vilāsinībhiḥ paripīḍitorasaḥ svapanti śītaṃ paribhūya kāminaḥ,पयोधरैः कुङ्कुमरागपिञ्जरैः सुखोपसेव्यैर्नवयौवनोष्मभिः विलासिनीभिः परिपीडितोरसः स्वपन्ति शीतं परिभूय कामिनः
+KalRs_5.10,sugandhiniḥśvāsavikampitotpalaṃ manoharaṃ kāmaratiprabodhakam niśāsu hṛṣṭā saha kāmibhiḥ striyaḥ pibanti madyaṃ madanīyamuttamam,सुगन्धिनिःश्वासविकम्पितोत्पलं मनोहरं कामरतिप्रबोधकम् निशासु हृष्टा सह कामिभिः स्त्रियः पिबन्ति मद्यं मदनीयमुत्तमम्
+KalRs_5.11,apagatamadarāgā yoṣidekā prabhāte kṛtanibiḍakucāgrā patyurāliṅganena priyatamaparibhuktaṃ vīkṣamāṇā svadehaṃ vrajati śayanavāsādvāsamanyaṃ hasantī,अपगतमदरागा योषिदेका प्रभाते कृतनिबिडकुचाग्रा पत्युरालिङ्गनेन प्रियतमपरिभुक्तं वीक्षमाणा स्वदेहं व्रजति शयनवासाद्वासमन्यं हसन्ती
+KalRs_5.12,agurusurabhidhūpāmoditaṃ keśapāśaṃ galitakusumamālaṃ kuñcitāgraṃ vahantī tyajati gurunitambā nimnanābhiḥ sumadhyā uṣasi śayanamanyā kāminī cāruśobhām,अगुरुसुरभिधूपामोदितं केशपाशं गलितकुसुममालं कुञ्चिताग्रं वहन्ती त्यजति गुरुनितम्बा निम्ननाभिः सुमध्या उषसि शयनमन्या कामिनी चारुशोभाम्
+KalRs_5.13,kanakakamalakāntaiś cārutāmrādharoṣṭhaiḥ śravaṇataṭaniṣaktaiḥ pāṭalopāntanetraiḥ uṣasi vadanabimbairaṃsasaṃsaktakeśaiḥ śriya iva gṛhamadhye saṃsthitā yoṣito 'dya,कनककमलकान्तैश् चारुताम्राधरोष्ठैः श्रवणतटनिषक्तैः पाटलोपान्तनेत्रैः उषसि वदनबिम्बैरंससंसक्तकेशैः श्रिय इव गृहमध्ये संस्थिता योषितो ऽद्य
+KalRs_5.14,pṛthujaghanabharārtāḥ kiṃcidānamramadhyāḥ stanabharaparikhedānmandamandaṃ vrajantyaḥ suratasamayaveṣaṃ naiśamāśu prahāya dadhati divasayogyaṃ veśamanyāstaruṇyaḥ,पृथुजघनभरार्ताः किंचिदानम्रमध्याः स्तनभरपरिखेदान्मन्दमन्दं व्रजन्त्यः सुरतसमयवेषं नैशमाशु प्रहाय दधति दिवसयोग्यं वेशमन्यास्तरुण्यः
+KalRs_5.15,nakhapadacitabhāgān vīkṣamāṇāḥ stanāntān adharakisalayāgraṃ dantabhinnaṃ spṛśantyaḥ abhimatarataveṣaṃ nandayantyastaruṇyaḥ saviturudayakāle bhūṣayantyānanāni,नखपदचितभागान् वीक्षमाणाः स्तनान्तान् अधरकिसलयाग्रं दन्तभिन्नं स्पृशन्त्यः अभिमतरतवेषं नन्दयन्त्यस्तरुण्यः सवितुरुदयकाले भूषयन्त्याननानि
+KalRs_5.16,pracuraguḍavikāraḥ svāduśālīkṣuramyaḥ prabalasuratakelirjātakandarpadarpaḥ priyajanarahitānāṃ citasaṃtāpahetuḥ śiśirasamaya eṣa śreyase vo 'stu nityam,प्रचुरगुडविकारः स्वादुशालीक्षुरम्यः प्रबलसुरतकेलिर्जातकन्दर्पदर्पः प्रियजनरहितानां चितसंतापहेतुः शिशिरसमय एष श्रेयसे वो ऽस्तु नित्यम्
+KalRs_6.1,ṣaṣṭhaḥ sargaḥ [vasantavarṇana] praphullacūtāṅkuratīkṣṇasāyako dvirephamālāvilasaddhanurguṇaḥ manāṃsi bhettuṃ surataprasaṅgināṃ vasantayoddhā samupāgataḥ priye,षष्ठः सर्गः [वसन्तवर्णन] प्रफुल्लचूताङ्कुरतीक्ष्णसायको द्विरेफमालाविलसद्धनुर्गुणः मनांसि भेत्तुं सुरतप्रसङ्गिनां वसन्तयोद्धा समुपागतः प्रिये
+KalRs_6.2,drumāḥ sapuṣpāḥ salilaṃ sapadmaṃ striyaḥ sakāmāḥ pavanaḥ sugandhiḥ sukhāḥ pradoṣā divasāśca ramyāḥ sarvaṃ priye cārutaraṃ vasante,द्रुमाः सपुष्पाः सलिलं सपद्मं स्त्रियः सकामाः पवनः सुगन्धिः सुखाः प्रदोषा दिवसाश्च रम्याः सर्वं प्रिये चारुतरं वसन्ते
+KalRs_6.3,īṣattuṣāraiḥ kṛtaśītaharmyaḥ suvāsitaṃ cāruśiraśca campakaiḥ kurvanti nāryo 'pi vasantakāle stanaṃ sahāraṃ kusumairmanoharaiḥ,ईषत्तुषारैः कृतशीतहर्म्यः सुवासितं चारुशिरश्च चम्पकैः कुर्वन्ति नार्यो ऽपि वसन्तकाले स्तनं सहारं कुसुमैर्मनोहरैः
+KalRs_6.4,vāpījalānāṃ maṇimekhalānāṃ śaśāṅkabhāsāṃ pramadājanānām cūtadrumāṇāṃ kusumānvitānāṃ dadāti saubhāgyamayaṃ vasantaḥ,वापीजलानां मणिमेखलानां शशाङ्कभासां प्रमदाजनानाम् चूतद्रुमाणां कुसुमान्वितानां ददाति सौभाग्यमयं वसन्तः
+KalRs_6.5,kusumbharāgāruṇitair dukūlair nitambabimbāni vilāsinīnām tanvaṃśukaiḥ kuṅkumarāgagaurair alaṃkriyante stanamaṇḍalāni,कुसुम्भरागारुणितैर् दुकूलैर् नितम्बबिम्बानि विलासिनीनाम् तन्वंशुकैः कुङ्कुमरागगौरैर् अलंक्रियन्ते स्तनमण्डलानि
+KalRs_6.6,karṇeṣu yogyaṃ navakarṇikāraṃ caleṣu nīleṣvalakeṣvaśokam puṣpaṃ ca phullaṃ navamallikāyāḥ prayānti kāntiṃ pramadājanānām,कर्णेषु योग्यं नवकर्णिकारं चलेषु नीलेष्वलकेष्वशोकम् पुष्पं च फुल्लं नवमल्लिकायाः प्रयान्ति कान्तिं प्रमदाजनानाम्
+KalRs_6.7,staneṣu hārāḥ sitacandanārdrā bhujeṣu saṅgaṃ valayāṅgadāni prayāntyanaṅgāturamānasānāṃ nitambinīnāṃ jaghaneṣu kāñcyaḥ,स्तनेषु हाराः सितचन्दनार्द्रा भुजेषु सङ्गं वलयाङ्गदानि प्रयान्त्यनङ्गातुरमानसानां नितम्बिनीनां जघनेषु काञ्च्यः
+KalRs_6.8,sapattralekheṣu vilāsinīnāṃ vaktreṣu hemāmburuhopameṣu ratnāntare mauktikasaṅgaramyaḥ svedāgamo vistaratāmupaiti,सपत्त्रलेखेषु विलासिनीनां वक्त्रेषु हेमाम्बुरुहोपमेषु रत्नान्तरे मौक्तिकसङ्गरम्यः स्वेदागमो विस्तरतामुपैति
+KalRs_6.9,ucchvāsayantyaḥ ślathabandhanāni gātrāṇi kandarpasamākulāni samīpavartiṣvadhunā priyeṣu samutsukā eva bhavanti nāryaḥ,उच्छ्वासयन्त्यः श्लथबन्धनानि गात्राणि कन्दर्पसमाकुलानि समीपवर्तिष्वधुना प्रियेषु समुत्सुका एव भवन्ति नार्यः
+KalRs_6.10,tanūni pāṇḍūni madālasāni muhurmuhur jṛmbhaṇatatparāṇi aṅgānyanaṅgaḥ pramadājanasya karoti lāvaṇyasasaṃbhramāṇi,तनूनि पाण्डूनि मदालसानि मुहुर्मुहुर् जृम्भणतत्पराणि अङ्गान्यनङ्गः प्रमदाजनस्य करोति लावण्यससंभ्रमाणि
+KalRs_6.11,chāyāṃ janaḥ samabhivāñchati pādapānāṃ naktaṃ tathecchati punaḥ kiraṇaṃ sudhāṃśoḥ harmyaṃ prayāti śayituṃ sukhaśītalaṃ ca kāntāṃ ca gāḍhamupagūhati śītalatvāt,छायां जनः समभिवाञ्छति पादपानां नक्तं तथेच्छति पुनः किरणं सुधांशोः हर्म्यं प्रयाति शयितुं सुखशीतलं च कान्तां च गाढमुपगूहति शीतलत्वात्
+KalRs_6.12,netreṣu lolo madirālaseṣu gaṇḍeṣu pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ staneṣu madhyeṣu nimno jaghaneṣu pīnaḥ strīṇāmanaṅgo bahudhā sthito 'dya,नेत्रेषु लोलो मदिरालसेषु गण्डेषु पाण्डुः कठिनः स्तनेषु मध्येषु निम्नो जघनेषु पीनः स्त्रीणामनङ्गो बहुधा स्थितो ऽद्य
+KalRs_6.13,aṅgāni nidrālasavibhramāṇi vākyāni kiṃcinmadirālasāni bhrūkṣepajihmāni ca vīkṣitāni cakāra kāmaḥ pramadājanānām,अङ्गानि निद्रालसविभ्रमाणि वाक्यानि किंचिन्मदिरालसानि भ्रूक्षेपजिह्मानि च वीक्षितानि चकार कामः प्रमदाजनानाम्
+KalRs_6.14,priyaṅgukālīyakakuṅkumāktaṃ staneṣu gaureṣu vilāsinībhiḥ ālipyate candanam aṅganābhir madālasābhir mṛganābhiyuktam,प्रियङ्गुकालीयककुङ्कुमाक्तं स्तनेषु गौरेषु विलासिनीभिः आलिप्यते चन्दनम् अङ्गनाभिर् मदालसाभिर् मृगनाभियुक्तम्
+KalRs_6.15,gurūṇi vāsāṃsi vihāya tūrṇaṃ tanūni lākṣārasarañjitāni sugandhikālāgurudhūpitāni dhatte janaḥ kāmamadālasāṅgaḥ,गुरूणि वासांसि विहाय तूर्णं तनूनि लाक्षारसरञ्जितानि सुगन्धिकालागुरुधूपितानि धत्ते जनः काममदालसाङ्गः
+KalRs_6.16,puṃskokilaś cūtarasāsavena mattaḥ priyāṃ cumbati rāgahṛṣṭaḥ kūjaddvirephāpyayam ambujasthaḥ priyaṃ priyāyāḥ prakaroti cāṭu,पुंस्कोकिलश् चूतरसासवेन मत्तः प्रियां चुम्बति रागहृष्टः कूजद्द्विरेफाप्ययम् अम्बुजस्थः प्रियं प्रियायाः प्रकरोति चाटु
+KalRs_6.17,tāmrapravālastabakāvanamrāś cūtadrumāḥ puṣpitacāruśākhāḥ kurvanti kāmaṃ pavanāvadhūtāḥ paryutsukaṃ mānasamaṅganānām,ताम्रप्रवालस्तबकावनम्राश् चूतद्रुमाः पुष्पितचारुशाखाः कुर्वन्ति कामं पवनावधूताः पर्युत्सुकं मानसमङ्गनानाम्
+KalRs_6.18,āmūlato vidrumarāgatāmraṃ sapallavāḥ puṣpacayaṃ dadhānāḥ kurvantyaśokā hṛdayaṃ saśokaṃ nirīkṣyamāṇā navayauvanānām,आमूलतो विद्रुमरागताम्रं सपल्लवाः पुष्पचयं दधानाः कुर्वन्त्यशोका हृदयं सशोकं निरीक्ष्यमाणा नवयौवनानाम्
+KalRs_6.19,mattadvirephaparicumbitacārupuṣpā mandānilākulitanamramṛdupravālāḥ kurvanti kāmimanasāṃ sahasotsukatvaṃ bālātimuktalatikāḥ samavekṣyamāṇāḥ,मत्तद्विरेफपरिचुम्बितचारुपुष्पा मन्दानिलाकुलितनम्रमृदुप्रवालाः कुर्वन्ति कामिमनसां सहसोत्सुकत्वं बालातिमुक्तलतिकाः समवेक्ष्यमाणाः
+KalRs_6.20,kāntāmukhadyutijuṣāmacirodgatānāṃ śobhāṃ parāṃ kurabakadrumamañjarīṇām dṛṣṭvā priye sahṛdayasya bhavenna kasya kandarpabāṇapatanavyathitaṃ hi cetaḥ,कान्तामुखद्युतिजुषामचिरोद्गतानां शोभां परां कुरबकद्रुममञ्जरीणाम् दृष्ट्वा प्रिये सहृदयस्य भवेन्न कस्य कन्दर्पबाणपतनव्यथितं हि चेतः
+KalRs_6.21,ādīptavahnisadṛśair marutāvadhūtaiḥ sarvatra kiṃśukavanaiḥ kusumāvanamraiḥ sadyo vasantasamayena samāciteyaṃ raktāṃśukā navavadhūriva bhāti bhūmiḥ,आदीप्तवह्निसदृशैर् मरुतावधूतैः सर्वत्र किंशुकवनैः कुसुमावनम्रैः सद्यो वसन्तसमयेन समाचितेयं रक्तांशुका नववधूरिव भाति भूमिः
+KalRs_6.22,kiṃ kiṃśukaiḥ śukamukhacchavibhirna bhinnaṃ kiṃ karṇikārakusumairna kṛtaṃ nu dagdham yatkokilaḥ punarayaṃ madhurairvacobhir yūnāṃ manaḥ suvadanānihitaṃ nihanti,किं किंशुकैः शुकमुखच्छविभिर्न भिन्नं किं कर्णिकारकुसुमैर्न कृतं नु दग्धम् यत्कोकिलः पुनरयं मधुरैर्वचोभिर् यूनां मनः सुवदनानिहितं निहन्ति
+KalRs_6.23,puṃskokilaiḥ kalavacobhirupāttaharṣaiḥ kūjadbhirunmadakalāni vacāṃsi bhṛṅgaiḥ lajjānvitaṃ savinayaṃ hṛdayaṃ kṣaṇena paryākulaṃ kulagṛhe 'pi kṛtaṃ vadhūnām,पुंस्कोकिलैः कलवचोभिरुपात्तहर्षैः कूजद्भिरुन्मदकलानि वचांसि भृङ्गैः लज्जान्वितं सविनयं हृदयं क्षणेन पर्याकुलं कुलगृहे ऽपि कृतं वधूनाम्
+KalRs_6.24,ākampayankusumitāḥ sahakāraśākhā vistārayanparabhṛtasya vacāṃsi dikṣu vāyur vivāti hṛdayāni harannarāṇāṃ nīhārapātavigamātsubhago vasante,आकम्पयन्कुसुमिताः सहकारशाखा विस्तारयन्परभृतस्य वचांसि दिक्षु वायुर् विवाति हृदयानि हरन्नराणां नीहारपातविगमात्सुभगो वसन्ते
+KalRs_6.25,kundaiḥ savibhramavadhūhasitāvadātair uddyotitānyupavanāni manoharāṇi cittaṃ munerapi haranti nivṛttarāgaṃ prāgeva rāgamalināni manāṃsi yūnām,कुन्दैः सविभ्रमवधूहसितावदातैर् उद्द्योतितान्युपवनानि मनोहराणि चित्तं मुनेरपि हरन्ति निवृत्तरागं प्रागेव रागमलिनानि मनांसि यूनाम्
+KalRs_6.26,ālambihemarasanāḥ stanasaktahārāḥ kandarpadarpaśithilīkṛtagātrayaṣṭyaḥ māse madhau madhurakokilabhṛṅganādair nāryā haranti hṛdayaṃ prasabhaṃ narāṇām,आलम्बिहेमरसनाः स्तनसक्तहाराः कन्दर्पदर्पशिथिलीकृतगात्रयष्ट्यः मासे मधौ मधुरकोकिलभृङ्गनादैर् नार्या हरन्ति हृदयं प्रसभं नराणाम्
+KalRs_6.27,nānāmanojñakusumadrumabhūṣitān tān hṛṣṭānyapuṣṭaninadākulasānudeśān śaileyajālapariṇaddhaśilātalāntān dṛṣṭvā janaḥ kṣitibhṛto mudameti sarvaḥ,नानामनोज्ञकुसुमद्रुमभूषितान् तान् हृष्टान्यपुष्टनिनदाकुलसानुदेशान् शैलेयजालपरिणद्धशिलातलान्तान् दृष्ट्वा जनः क्षितिभृतो मुदमेति सर्वः
+KalRs_6.28,netre nimīlayati roditi yāti śokaṃ ghrāṇaṃ kareṇa viruṇaddhi virauti coccaiḥ kāntāviyogaparikheditacittavṛttir dṛṣṭvādhvagaḥ kusumitānsahakāravṛkṣān,नेत्रे निमीलयति रोदिति या���ि शोकं घ्राणं करेण विरुणद्धि विरौति चोच्चैः कान्तावियोगपरिखेदितचित्तवृत्तिर् दृष्ट्वाध्वगः कुसुमितान्सहकारवृक्षान्
+KalRs_6.29,samadamadhukarāṇāṃ kokilānāṃ ca nādaiḥ kusumitasahakāraiḥ karṇikāraiś ca ramyaḥ iṣubhiriva sutīkṣṇairmānasaṃ māninīnāṃ tudati kusumamāso manmathoddīpanāya,समदमधुकराणां कोकिलानां च नादैः कुसुमितसहकारैः कर्णिकारैश् च रम्यः इषुभिरिव सुतीक्ष्णैर्मानसं मानिनीनां तुदति कुसुममासो मन्मथोद्दीपनाय
+KalRs_6.30,rucirakanakakāntīn muñcataḥ puṣparāśīn mṛdupavanavidhūtānpuṣpitāṃścūtavṛkṣān abhimukhamabhivīkṣya kṣāmadeho 'pi mārge madanaśaranighātair mohameti pravāsī,रुचिरकनककान्तीन् मुञ्चतः पुष्पराशीन् मृदुपवनविधूतान्पुष्पितांश्चूतवृक्षान् अभिमुखमभिवीक्ष्य क्षामदेहो ऽपि मार्गे मदनशरनिघातैर् मोहमेति प्रवासी
+KalRs_6.31,parabhṛtakalagītair hlādibhiḥ sadvacāṃsi smitadaśanamayūkhānkundapuṣpaprabhābhiḥ karakisalayakāntiṃ pallavairvidrumābhair upahasati vasantaḥ kāminīnāmidānīm,परभृतकलगीतैर् ह्लादिभिः सद्वचांसि स्मितदशनमयूखान्कुन्दपुष्पप्रभाभिः करकिसलयकान्तिं पल्लवैर्विद्रुमाभैर् उपहसति वसन्तः कामिनीनामिदानीम्
+KalRs_6.32,kanakakamalakāntairānanaiḥ pāṇḍugaṇḍair uparinihitahāraiś candanārdraiḥ stanāntaiḥ madajanitavilāsair dṛṣṭipātair munīndrān stanabharanatanāryaḥ kāmayanti praśāntān,कनककमलकान्तैराननैः पाण्डुगण्डैर् उपरिनिहितहारैश् चन्दनार्द्रैः स्तनान्तैः मदजनितविलासैर् दृष्टिपातैर् मुनीन्द्रान् स्तनभरनतनार्यः कामयन्ति प्रशान्तान्
+KalRs_6.33,madhusurabhi mukhābjaṃ locane lodhratāmre navakurabakapūrṇaḥ keśapāśo manojñaḥ gurutarakucayugmaṃ śroṇibimbaṃ tathaiva na bhavati kimidānīṃ yoṣitāṃ manmathāya,मधुसुरभि मुखाब्जं लोचने लोध्रताम्रे नवकुरबकपूर्णः केशपाशो मनोज्ञः गुरुतरकुचयुग्मं श्रोणिबिम्बं तथैव न भवति किमिदानीं योषितां मन्मथाय
+KalRs_6.34,ākampitāni hṛdayāni manasvinīnāṃ vātaiḥ praphullasahakārakṛtādhivāsaiḥ utkūjitaiḥ parabhṛtasya madākulasya śrotrapriyairmadhukarasya ca gītanādaiḥ,आकम्पितानि हृदयानि मनस्विनीनां वातैः प्रफुल्लसहकारकृताधिवासैः उत्कूजितैः परभृतस्य मदाकुलस्य श्रोत्रप्रियैर्मधुकरस्य च गीतनादैः
+KalRs_6.35,ramyaḥ pradoṣasamayaḥ sphuṭacandrabhāsaḥ puṃskokilasya virutaṃ pavanaḥ sugandhiḥ mattāliyūthavirutaṃ niśi sīdhupānaṃ sarvaṃ rasāyanamidaṃ kusumāyudhasya,रम्यः प्रदोषसमयः स्फुटचन्द्रभासः पुंस्कोकिलस्य विरुतं पवनः सुगन्धिः मत्तालियूथविरुतं निशि सीधुपानं सर्वं रसायनमिदं कुसुमायुधस्य
+KalRs_6.36,raktāśokavikalpitādharamadhur mattadvirephasvanaḥ kundāpīḍaviśuddhadantanikaraḥ protphullapadmānanaḥ cūtāmodasugandhimandapavanaḥ śṛṅgāradīkṣāguruḥ kalpāntaṃ madanapriyo diśatu vaḥ puṣpāgamo maṅgalam,रक्ताशोकविकल्पिताधरमधुर् मत्तद्विरेफस्वनः कुन्दापीडविशुद्धदन्तनिकरः प्रोत्फुल्लपद्माननः चूतामोदसुगन्धिमन्दपवनः शृङ्गारदीक्षागुरुः कल्पान्तं मदनप्रियो दिशतु वः पुष्पागमो मङ्गलम्
+KalRs_6.37,malayapavanaviddhaḥ kokilālāparamyaḥ surabhimadhuniṣekāllabdhagandhaprabandhaḥ vividhamadhupayūthair veṣṭyamānaḥ samantād bhavatu tava vasantaḥ śreṣṭhakālaḥ sukhāya,मलयपवनविद्धः कोकिलालापरम्यः सुरभिमधुनिषेकाल्लब्धगन्धप्रबन्धः विविधमधुपयूथैर् वेष्ट्यमानः समन्ताद् भवतु तव वसन्तः श्रेष्ठकालः सुखाय
+KalRs_6.38,āmrī mañjulamañjarī varaśaraḥ satkiṃśukaṃ yaddhanur jyā yasyālikulaṃ kalaṅkarahitaṃ chattraṃ sitāṃśuḥ sitam mattebho malayānilaḥ parabhṛtā yadbandino lokajit so 'yaṃ vo vitarītarītu vitanurbhadraṃ vasantānvitaḥ,आम्री मञ्जुलमञ्जरी वरशरः सत्किंशुकं यद्धनुर् ज्या यस्यालिकुलं कलङ्करहितं छत्त्रं सितांशुः सितम् मत्तेभो मलयानिलः परभृता यद्बन्दिनो लोकजित् सो ऽयं वो वितरीतरीतु वितनुर्भद्रं वसन्तान्वितः

clean_sabdavyaparavicara.csv

@@ -0,0 +1,27 @@
+id,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+1,"Mammaṭa: Śabdavyāpāravicāra iha heyopādeyānāṃ hānopādāne pramāṇād eva niścayaś ca śabdasāhityenārthaṃ viṣayīkaroti vyāpāraś ca śṛṅgagrāhikayā darśayituṃ na yujyate iti viṣayamukhena pradarśyate -- jātiḥ kriyā guṇaḥ saṃjñā vācyo 'rthaḥ samitadhvaniḥ tena samitaḥ saṅketito dhvaniḥ śabdo yatra yo 'rthaḥ tathā cāha -- jātir ityādi upādhiś ca vastudharmo vaktṛyadṛcchāsaṃniveśitaś ca siddho 'pi dvividhaḥ padārthasya prāṇaprado viśeṣādhānahetuś ca uktaṃ hi vākyapadīye -- ""gaur hi svarūpeṇa na gauḥ, nāpy agauḥ, gotvābhisaṃbandhāt tu gauḥ"" iti śuklādinā hi labdhasattākaṃ vastu viśeṣyate ḍitthādiśabdānāṃ antyabuddhinirgrāhyaṃ saṃhṛtakramaṃ svarūpaṃ vaktrā yadṛcchayā ḍitthādiṣv artheṣūpādhitayā saṃniveśyate iti ca saṃjñārūpo yadṛcchātmaka iti paramāṇutvādīnāṃ tu guṇamadhyapāṭhāt pāribhāṣikaṃ guṇatvam guḍataṇḍulādipākeṣu evam eva pākatvādikam ucyate haṃsahārādīnāṃ ghṛtaguḍādīnāṃ śukasārikādyudīritaḍitthādiśabdānāṃ nānāvasthaḍitthādyarthānāṃ ca bhede 'pi haṃsaḥ śuklaḥ, hāraḥ śuklaḥ, ghṛtaṃ pacyate, guḍaṃ pacyate, ḍitthaśabdo ḍitthaśabdaḥ, ḍittho ḍittha ityekākārāvagatinibandhanatvād ekarūpatvam eva guṇakriyāyadṛcchānām iti naitāsāṃ bhinneṣv abhinnābhidhānapratyayahetur jātir ghaṭata iti catvāry eva śabdapravṛttinimittāni aparam āha -- tadbādhe rūḍhito 'rthād vā lakṣaṇīyas tadanvitaḥ 1 śabde kuśala ityādau darbhagrahaṇādyayogāt gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau ca gaṅgādīnāṃ ca ghoṣādhikaraṇatāsaṃbhavāt mukhyārthasya bādhaḥ, rūḍitaḥ prasiddheḥ tathā gaṅgātaṭa ityāder yeṣāṃ na tathā pratipattis teṣāṃ pāvanatvādīnāṃ tathāpratipādanātmanā prayojanena saṃbandhaś cātra vivekatvādiḥ sāmīpyādiś ca svasiddhaye parākṣepaḥ parārthaṃ svasamarpaṇam tata upādāneneyaṃ lakṣaṇā ""viśeṣyaṃ nābhidhā gacchet kṣiṇaśaktir viśeṣaṇe"" iti nyāyād upādānalakṣaṇā nodāhartavyā vyaktyavinābhāvāt tu jātyā vyaktir ākṣipyate yathā kriyatām ity atra kartā, kurv ity atra karma, praviśa piṇḍīm ityādau gṛhaṃ bhakṣayetyādi ca śrutārthāpatter arthāpatter vā tasya viṣayatvāt ubhayarūpā ceyaṃ śuddhā upacāreṇāmiśritvāt taṭādīnāṃ gaṅgādiśabdaiḥ pratipādane tattvapratipattau hi pratipipādayiṣitaprayojanasampratyayaḥ","मम्मट: शब्दव्यापारविचार इह हेयोपादेयानां हानोपादाने प्रमाणाद् एव निश्चयश् च शब्दसाहित्येनार्थं विषयीकरोति व्यापारश् च शृङ्गग्राहिकया दर्शयितुं न युज्यते इति विषयमुखेन प्रदर्श्यते -- जातिः क्रिया गुणः संज्ञा वाच्यो ऽर्थः समितध्वनिः तेन समितः सङ्केतितो ध्वनिः शब्दो यत्र यो ऽर्थः तथा चाह -- जातिर् इत्यादि उपाधिश् च वस्तुधर्मो वक्तृयदृच्छासंनिवेशितश् च सिद्धो ऽपि द्विविधः पदार्थस्य प्राणप्रदो विशेषाधानहेतुश् च उक्तं हि वाक्यपदीये -- ""गौर् हि स्वरूपेण न गौः, नाप्य् अगौः, गोत्वाभिसंबन्धात् तु गौः"" इति शुक्लादिना हि लब्धसत्ताकं वस्तु विशेष्यते डित्थादिशब्दानां अन्त्यबुद्धिनिर्ग्राह्यं संहृतक्रमं स्वरूपं वक्त्रा यदृच्छया डित्थादिष्व् अर्थेषूपाधितया संनिवेश्यते इति च संज्ञारूपो यदृच्छात्मक इति परमाणुत्वादीनां तु गुणमध्यपाठात् पारिभाषिकं गुणत्वम् गुडतण्डुलादिपाकेषु एवम् एव पाकत्वादिकम् उच्यते हंसहारादीनां घृतगुडादीनां शुकसारिकाद्युदीरितडित्थादिशब्दानां नानावस्थडित्थाद्यर्थानां च भेदे ऽपि हंसः शुक्लः, हारः शुक्लः, घृतं पच्यते, गुडं पच्यते, डित्थशब्दो डित्थशब्दः, डित्थो डित्थ इत्येकाकारावगतिनिबन्धनत्वाद् एकरूपत्वम् एव गुणक्रियायदृच्छानाम् इति नैतासां भिन्नेष्व् अभिन्नाभिधानप्रत्ययहेतुर् जातिर् घटत इति चत्वार्य् एव शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानि अपरम् आह -- तद्बाधे रूढितो ऽर्थाद् वा लक्षणीयस् तदन्वितः १ शब्दे कुशल इत्यादौ दर्भग्रहणाद्ययोगात् गङ्गायां घोष इत्यादौ च गङ्गादीनां च घोषाधिकरणतासंभवात् मुख्यार्थस्य बाधः, रूडितः प्रसिद्धेः तथा गङ्गातट इत्यादेर् येषां न तथा प्रतिपत्तिस् तेषां पावनत्वादीनां तथाप्रतिपादनात्मना प्रयोजनेन संबन्धश् चात्र विवेकत्वादिः सामीप्यादिश् च स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् तत उपादानेनेयं लक्षणा ""विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षिणशक्तिर् विशेषणे"" इति न्यायाद् उपादानलक्षणा नोदाहर्तव्या व्यक्त्यविनाभावात् तु जात्या व्यक्तिर् आक्षिप्यते यथा क्रियताम् इत्य् अत्र कर्ता, कुर्व् इत्य् अत्र कर्म, प्रविश पिण्डीम् इत्यादौ गृहं भक्षयेत्यादि च श्रुतार्थापत्तेर् अर्थापत्तेर् वा तस्य विषयत्वात् उभयरूपा चेयं शुद्धा उपचारेणामिश्रित्वात् तटादीनां गङ्गादिशब्दैः प्रतिपादने तत्त्वप्रतिपत्तौ हि प्रतिपिपादयिषितप्रयोजनसम्प्रत्ययः"
+2,"sāropānyā tu yatroktau viṣayī viṣayas tathā viṣayyantaḥkṛte 'nyasmin sā syāt sādhyavasānikā 3 viṣayiṇāropyamāṇenāntaḥkṛte nigīrṇe 'nyasminn āropaviṣaye sati sādhyavasānā gauṇau śuddhau ca vijñeyau imāv āropādhyavasānarūpau sādṛśyahetū gaur vāhīka ity atra gaur ayam ity atra ca svārthasahacāriguṇābhedena parārthagatā guṇā eva lakṣyante na tu parārtho 'bhidhīyata ity apare uktaṃ cānyatra -- abhidheyāvinābhūtapratītir lakṣaṇocyate avinābhāvo 'tra sambandhamātraṃ na tu nāntarīyakatvam avinābhāve cākṣepeṇaiva siddher lakṣaṇāyā nopayoga ity uktam āyur ghṛtam, āyur evedam ityādau sādṛśyād anyaḥ kāryakāraṇabhāvādiḥ paraḥ sambandhaḥ atra gauṇabhedayor bhede 'pi tādrūpyapratītiḥ sarvathāivābhedāvagamaś ca prayojanam kvacit tādarthyād upacāraḥ, yathā indrārthā sthūṇā indraḥ kvacid avayavāvayavibhāvāt, yathā agrahasta ity atrāgramātrāvayave hastaḥ lakṣaṇā tena ṣaḍvidhā 4 ādyabhedābhyāṃ saha tatra vaktṛsvarūpaparyālocanāt sā yathā -- upakṛtaṃ bahu tatra kim ucyate sujanatā prathitā bhavatā param","सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस् तथा विषय्यन्तःकृते ऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसानिका ३ विषयिणारोप्यमाणेनान्तःकृते निगीर्णे ऽन्यस्मिन्न् आरोपविषये सति साध्यवसाना गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ इमाव् आरोपाध्यवसानरूपौ सादृश्यहेतू गौर् वाहीक इत्य् अत्र गौर् अयम् इत्य् अत्र च स्वार्थसहचारिगुणाभेदेन परार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते न तु परार्थो ऽभिधीयत इत्य् अपरे उक्तं चान्यत्र -- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर् लक्षणोच्यते अविनाभावो ऽत्र सम्बन्धमात्रं न तु नान्तरीयकत्वम् अविनाभावे चाक्षेपेणैव सिद्धेर् लक्षणाया नोपयोग इत्य् उक्तम् आयुर् घृतम्, आयुर् एवेदम् इत्यादौ सादृश्याद् अन्यः कार्यकारणभावादिः परः सम्बन्धः अत्र गौणभेदयोर् भेदे ऽपि ताद्रूप्यप्रतीतिः सर्वथाइवाभेदावगमश् च प्रयोजनम् क्वचित् तादर्थ्याद् उपचारः, यथा इन्द्रार्था स्थूणा इन्द्रः क्वचिद् अवयवावयविभावात्, यथा अग्रहस्त इत्य् अत्राग्रमात्रावयवे हस्तः लक्षणा तेन षड्विधा ४ आद्यभेदाभ्यां सह तत्र वक्तृस्वरूपपर्यालोचनात् सा यथा -- उपकृतं बहु तत्र किम् उच्यते सुजनता प्रथिता भवता परम्"
+3,vidadhad īdṛśam eva sadā sakhe sukhitam āssva tataḥ śaradām śatam bahubhir upakārais tāpyamānasya kasyacid uktir iyam vākyaviśeṣāvadhāraṇād yathā -- dhanyāsi yā kathayasi priyasaṅgame 'pi visrambdhacāṭukaśatāni ratāntareṣu,विदधद् ईदृशम् एव सदा सखे सुखितम् आस्स्व ततः शरदाम् शतम् बहुभिर् उपकारैस् ताप्यमानस्य कस्यचिद् उक्तिर् इयम् वाक्यविशेषावधारणाद् यथा -- धन्यासि या कथयसि प्रियसङ्गमे ऽपि विस्रम्ब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु
+4,nīvīṃ prati praṇihite ca kare priyeṇa sakhyaḥ śapāmi yadi kiṃcid api smarāmi atra dhanyāsmi lakṣyate vācyaviśeṣanirūpaṇād yathā -- bhuvanābhayadānasaktaśakteḥ sakalasvīkriyamāṇasampadas te,नीवीं प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिद् अपि स्मरामि अत्र धन्यास्मि लक्ष्यते वाच्यविशेषनिरूपणाद् यथा -- भुवनाभयदानसक्तशक्तेः सकलस्वीक्रियमाणसम्पदस् ते
+5,na samānadhurādhirohadoṣaṃ sumate ko 'pi kadāpi kartum īṣṭe atra prāṇasamasya vyasane 'pi taṭasthas tṛṇamātram api dātum asamarthaś ca vācyaḥ dṛṣṭiṃ he prativeśini kṣaṇam ihāpy asmadgṛhe dāsyasi prāyo naiva śiśoḥ pitāsya virasāḥ kaupīr apaḥ pāsyasi,न समानधुराधिरोहदोषं सुमते को ऽपि कदापि कर्तुम् ईष्टे अत्र प्राणसमस्य व्यसने ऽपि तटस्थस् तृणमात्रम् अपि दातुम् असमर्थश् च वाच्यः दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणम् इहाप्य् अस्मद्गृहे दास्यसि प्रायो नैव शिशोः पितास्य विरसाः कौपीर् अपः पास्यसि
+6,ekākiny api yāmi tad drutam itaḥ srotas tamālākulaṃ nīrandhrās tanum ālikhantu jaraṭhacchedā naḍagranthayaḥ ity atra prāptaśrīr eṣa kasmāt punar api mayi taṃ manthakhedaṃ vidadhyān nidrām apy asya pūrvām analasamanaso naiva sambhāvayāmi,एकाकिन्य् अपि यामि तद् द्रुतम् इतः स्रोतस् तमालाकुलं नीरन्ध्रास् तनुम् आलिखन्तु जरठच्छेदा नडग्रन्थयः इत्य् अत्र प्राप्तश्रीर् एष कस्मात् पुनर् अपि मयि तं मन्थखेदं विदध्यान् निद्राम् अप्य् अस्य पूर्वाम् अनलसमनसो नैव सम्भावयामि
+7,setuṃ badhnāti bhūyaḥ kim iti ca sakaladvīpanāthānuyāte tvayy āyāte vitarkān iti dadhata ivābhāti kampaḥ payodheḥ ity atra durvārā madaneṣavo diśi diśi vyājṛmbhate mādhavo hṛdy unmādakarāḥ śaśāṅkarucayaś cetoharā kokilāḥ,सेतुं बध्नाति भूयः किम् इति च सकलद्वीपनाथानुयाते त्वय्य् आयाते वितर्कान् इति दधत इवाभाति कम्पः पयोधेः इत्य् अत्र दुर्वारा मदनेषवो दिशि दिशि व्याजृम्भते माधवो हृद्य् उन्मादकराः शशाङ्करुचयश् चेतोहरा कोकिलाः
+8,"uttuṅgastanabhāradurdharam idam pratyagram anyadvayaḥ soḍhavyāḥ sakhi sāmprataṃ katham amī pañcāgnayo duḥsahā ity atra ca nādeyapānīyānayanena parapuruṣasambhogasya naḍagranthalekhanena sambhāvyamānanakhadaśanakṣatānāṃ ca nihnavātmakaṃ vastu, bhavān harir iti rūpakālaṃkāraḥ, vipralambhaśṛṅgāraś ca raso lakṣyata iti nodāhāryam asakhyā api sakhyabhidhānasyaivaṃ sambhavāt abādhitasyaiva vācyasya rasapratītikṛttvāt tathā ca sati prayojane lakṣaṇā tadartham eva lakṣaṇāśabdaprayogāt nāpi tatpūrvakam anumānam na smṛtiḥ tadanubhavābhāvāt tasmāc chabda eva tatra pramāṇam vyāpāraś ca nābhidhā tatra saṅketābhāvāt nāpy asyā lakṣye bādho 'sti tasyāpi lakṣaṇe 'navasthāpattir iti na lakṣaṇā syāt tataḥ prayojanaviṣayo vyāpārao 'bhyupagantavyaḥ nanu gaṅgātaṭe ghoṣa ityādisvaśabdād yādṛgarthapratītir na bhavati tādṛśī gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādes tad eva prayojanaṃ pāvanatvādidharmākrāntaṃ ca taṭādi lakṣyate iti viśiśṭe lakṣaṇā na tu lakṣite viśeṣāḥ lakṣaṇāphalaṃ ca katham anyena kriyate śabdasyāsāv iti cen na ucyate na ca tatra pāvanatvādayaḥ santi sāmānyaniṣṭhaś ca saṅketa iti tritayātmanā saṅketabhedena lakṣaṇā sā kathaṃ viśiṣṭaṃ gocarīkuryāt kiṃca lakṣaṇāyā gocaro lakṣyo na prayojanam prakaṭatā saṃvittir vā phalam evaṃ hy abhidhāyā api phalaṃ śabdasya ca vācakasya saṃvid eva phalam na ca vyāpārasya vyāpāra iti śabdasyaivāsau vācyaḥ kriyāntaraprāpyasya yāgaphalatvam iva vyañjanaśaktinirvartyasya prayojanasya lakṣaṇāphalatvam tena dharmadharmibhāvaparikalpakaṃ nopayujyate vyāpārāntaram","उत्तुङ्गस्तनभारदुर्धरम् इदम् प्रत्यग्रम् अन्यद्वयः सोढव्याः सखि साम्प्रतं कथम् अमी पञ्चाग्नयो दुःसहा इत्य् अत्र च नादेयपानीयानयनेन परपुरुषसम्भोगस्य नडग्रन्थलेखनेन सम्भाव्यमाननखदशनक्षतानां च निह्नवात्मकं वस्तु, भवान् हरिर् इति रूपकालंकारः, विप्रलम्भशृङ्गारश् च रसो लक्ष्यत इति नोदाहार्यम् असख्या अपि सख्यभिधानस्यैवं सम्भवात् अबाधितस्यैव वाच्यस्य रसप्रतीतिकृत्त्वात् तथा च सति प्रयोजने लक्षणा तदर्थम् एव लक्षणाशब्दप्रयोगात् नापि तत्पूर्वकम् अनुमानम् न स्मृतिः तदनुभवाभावात् तस्माच् छब्द एव तत्र प्रमाणम् व्यापारश् च नाभिधा तत्र सङ्केताभावात् नाप्य् अस्या लक्ष्ये बाधो ऽस्ति तस्यापि लक्षणे ऽनवस्थापत्तिर् इति न लक्षणा स्यात् ततः प्रयोजनविषयो व्यापारओ ऽभ्युपगन्तव्यः ननु गङ्गातटे घोष इत्यादिस्वशब्दाद् यादृगर्थप्रतीतिर् न भवति तादृशी गङ्गायां घोष इत्यादेस् तद् एव प्रयोजनं पावनत्वादिधर्माक्रान्तं च तटादि लक्ष्यते इति विशिश्टे लक्षणा न तु लक्षिते विशेषाः लक्षणाफलं च कथम् अन्येन क्रियते शब्दस्यासाव् इति चेन् न उच्यते न च तत्र पावनत्वादयः सन्ति सामान्यनिष्ठश् च सङ्केत इति त्रितयात्मना सङ्केतभेदेन लक्षणा सा कथं वि��िष्टं गोचरीकुर्यात् किंच लक्षणाया गोचरो लक्ष्यो न प्रयोजनम् प्रकटता संवित्तिर् वा फलम् एवं ह्य् अभिधाया अपि फलं शब्दस्य च वाचकस्य संविद् एव फलम् न च व्यापारस्य व्यापार इति शब्दस्यैवासौ वाच्यः क्रियान्तरप्राप्यस्य यागफलत्वम् इव व्यञ्जनशक्तिनिर्वर्त्यस्य प्रयोजनस्य लक्षणाफलत्वम् तेन धर्मधर्मिभावपरिकल्पकं नोपयुज्यते व्यापारान्तरम्"
+9,nirūḍhā kācanānyā tu kāryā sā kācid anyathā aparā tu mukhyārthabādhanimittaprayojaneṣu satsu kartavyā,निरूढा काचनान्या तु कार्या सा काचिद् अन्यथा अपरा तु मुख्यार्थबाधनिमित्तप्रयोजनेषु सत्सु कर्तव्या
+10,raviṇā hṛtasaubhāgyas tuṣārāvṛttamaṇḍalaḥ,रविणा हृतसौभाग्यस् तुषारावृत्तमण्डलः
+11,niśvāsāndha ivādarśaś candramā na prakāśate ityādāv andhādiśabdeṣu anupapadyamānatvād vācyam atyantatiraskṛtam iti vicchāyatvasya lakṣitasyāsāmānyatvaṃ vyaṅgyam,निश्वासान्ध इवादर्शश् चन्द्रमा न प्रकाशते इत्यादाव् अन्धादिशब्देषु अनुपपद्यमानत्वाद् वाच्यम् अत्यन्ततिरस्कृतम् इति विच्छायत्वस्य लक्षितस्यासामान्यत्वं व्यङ्ग्यम्
+12,tathā -- sa puruṣaḥ sa ca jīvati satkṛtaṃ jagati yasya parākramasambhṛtam,तथा -- स पुरुषः स च जीवति सत्कृतं जगति यस्य पराक्रमसम्भृतम्
+13,"bhramati sūryakaraiḥ saha gām imām abhinavoditapallavitaṃ yaśaḥ ityādau puruṣaśabdo 'nupayujyamānatvāl lakṣitasvagataparākramavattvādidharmavyaṅgyatadānantyasaṅkramitavācyaḥ uktānvaye ca sā paścāt ihānantyād vyabhicārāc ca vākyasya vākyārtha iva viśeṣarūpe padārthe padasya saṅketaḥ kartuṃ na pāryate iti sāmānya eva saṅketaḥ evaṃ cāpadārtho 'pi vākyārthas tātparyaśaktyā pratipādyate anvitoktau punaḥ puraḥ 5 devadatta gām ānayetyady uttamavṛddhavākyaśravaṇān madhyamavṛddhau viśiṣṭaṃ vyāpāraṃ karotīti dṛṣṭvā vyutpādyamāno nirvibhāge 'rthe nirvibhāgaṃ vākyaṃ vācakaṃ jānāti atra pakṣe abhidhāyāḥ pura ādau lakṣaṇā, viśiṣṭasyaiva padārthatvāt abhidhāyāḥ paścāt purastāc ca sā vākyam eva vākyārthasya vācakam tataś ca lakṣaṇā nāsty eva asatyabhūtaprakṛtipratyayādikalpanavad avidyāpade padārthakalpanāyāṃ tūkteṣu pakṣeṣu trayaḥ pakṣāḥ yathoktaṃ abhidheyena sambandhāt sādṛśyāt samavāyataḥ tatra dvirephādiśabdasya bhramarādiḥ śabdo 'bhidheyaḥ sādṛśyād yathā siṃho māṇavaka iti","भ्रमति सूर्यकरैः सह गाम् इमाम् अभिनवोदितपल्लवितं यशः इत्यादौ पुरुषशब्दो ऽनुपयुज्यमानत्वाल् लक्षितस्वगतपराक्रमवत्त्वादिधर्मव्यङ्ग्यतदानन्त्यसङ्क्रमितवाच्यः उक्तान्वये च सा पश्चात् इहानन्त्याद् व्यभिचाराच् च वाक्यस्य वाक्यार्थ इव विशेषरूपे पदार्थे पदस्य सङ्केतः कर्तुं न पार्यते इति सामान्य एव सङ्केतः एवं चापदार्थो ऽपि वाक्यार्थस् तात्पर्यशक्त्या प्रतिपाद्यते अन्वितोक्तौ पुनः पुरः ५ देवदत्त गाम् आनयेत्यद्य् उत्तमवृद्धवाक्यश्रवणान् मध्यमवृद्धौ विशिष्टं व्यापारं करोतीति दृष्ट्वा व्युत्पाद्यमानो निर्विभागे ऽर्थे निर्विभागं वाक्यं वाचकं जानाति अत्र पक्षे अभिधायाः पुर आदौ लक्षणा, विशिष्टस्यैव पदार्थत्वात् अभिधायाः पश्चात् पुरस्ताच् च सा वाक्यम् एव वाक्यार्थस्य वाचकम् ततश् च लक्षणा नास्त्य् एव असत्यभूतप्रकृतिप्रत्ययादिकल्पनवद् अविद्यापदे पदार्थकल्पनायां तूक्तेषु पक्षेषु त्रयः पक्षाः यथोक्तं अभिधेयेन सम्बन्धात् सादृश्यात् समवायतः तत्र द्विरेफादिशब्दस्य भ्रमरादिः शब्दो ऽभिधेयः सादृश्याद् यथा सिंहो माणवक इति"
+14,yathā vā -- varṣe samasta evaikaḥ ślāghyaḥ ko 'py eṣa vāsaraḥ,यथा वा -- वर्षे समस्त एवैकः श्लाघ्यः को ऽप्य् एष वासरः
+15,dinair mahattayānveyo yo na pūrvair na cāparaiḥ atra prakaraṇavaśād mahāpuruṣaḥ kaścil lakṣyate yasya kule pūrve bhāvino vā puruṣā na samānatvam upayānti tato yathā [khaṇḍitaṃ pustakam atra] sāhacaryāt chatriṇo yāntīti vaiparītyād yathā kātare bhārgava iti,दिनैर् महत्तयान्वेयो यो न पूर्वैर् न चापरैः अत्र प्रकरणवशाद् महापुरुषः कश्चिल् लक्ष्यते यस्य कुले पूर्वे भाविनो वा पुरुषा न समानत्वम् उपयान्ति ततो यथा [खण्डितं पुस्तकम् अत्र] साहचर्यात् छत्रिणो यान्तीति वैपरीत्याद् यथा कातरे भार्गव इति
+16,kriyāyogād yathā pṛthur asi guṇaiḥ kīrtyā rāmo nalo bharato bhavān mahati samara śatrughnas tvaṃ tathā janakaḥ sthiteḥ,क्रियायोगाद् यथा पृथुर् असि गुणैः कीर्त्या रामो नलो भरतो भवान् महति समर शत्रुघ्नस् त्वं तथा जनकः स्थितेः
+17,iti sucaritair mūrtiṃ bibhrat purātanabhūbhṛtāṃ katham asi na māṃdhātā deva trilokavijayy api atrāśatrughne 'pi śatruhananakriyāyogāc chatrughnatvena vyapadeśaḥ abhidhālakṣaṇayogī vyaṅgyo 'rthaḥ prathito dhvaneḥ 6 yathā saṃketena mukhyārthabādhāditritayena ca sahāyenābhidhāyako lakṣakaś ca yathā vā pakṣadharmānvayavyatirekasahagato vivakṣāyā anumāpakaḥ tathā pratibhānair malyavidagdhaparicayaprakaraṇādijñānasāpekṣo vācako lakṣyakaś ca vyaṅgyam arthaṃ dhvaniśabdo vyanakti,इति सुचरितैर् मूर्तिं बिभ्रत् पुरातनभूभृतां कथम् असि न मांधाता देव त्रिलोकविजय्य् अपि अत्राशत्रुघ्ने ऽपि शत्रुहननक्रियायोगाच् छत्रुघ्नत्वेन व्यपदेशः अभिधालक्षणयोगी व्यङ्ग्यो ऽर्थः प्रथितो ध्वनेः ६ यथा संकेतेन मुख्यार्थबाधादित्रितयेन च सहायेनाभिधायको लक्षकश् च यथा वा पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकसहगतो विवक्षाया अनुमापकः तथा प्रतिभानैर् मल्यविदग्धपरिचयप्रकरणादिज्ञानसापेक्षो वाचको लक्ष्यकश् च व्यङ्ग्यम् अर्थं ध्वनिशब्दो व्यनक्ति
+18,tatra vyaṅgyaḥ padaprakāśyo yathā vāṇiaa hatthidantā kutto ahmāṇaṃ vagghakattīa,तत्र व्यङ्ग्यः पदप्रकाश्यो यथा वाणिअअ हत्थिदन्ता कुत्तो अह्माणं वग्घकत्तीअ
+19,jāva luliālaamuhī gharammi parisakkae suṇhā [vāṇijaka hastidantā kuto 'smākaṃ vyāghrakṛtayaś ca,जाव लुलिआलअमुही घरम्मि परिसक्कए सुण्हा [वाणिजक हस्तिदन्ता कुतो ऽस्माकं व्याघ्रकृतयश् च
+20,yāval lulitālakamukhī gṛhe parisaṃkrāmati snuṣā ] vākyaprakāśyo yathā -- attā ettha ṇimajjai ettha ahaṃ diasaaḥ paloehi,यावल् लुलितालकमुखी गृहे परिसंक्रामति स्नुषा ] वाक्यप्रकाश्यो यथा -- अत्ता एत्थ णिमज्जै एत्थ अहं दिअसअः पलोएहि
+21,mā pahia rattiandhaa sejjāe maha ṇimajjahisi [śvaśrur atra nimajjati atrāhaṃ divasake pralokya,मा पहिअ रत्तिअन्धअ सेज्जाए मह णिमज्जहिसि [श्वश्रुर् अत्र निमज्जति अत्राहं दिवसके प्रलोक्य
+22,mā pathika rātryandha śayyāyām āvayor nimaṅkṣyasi ] atrābhidhānamūlaṃ vyañjanam sa eva guṇabhūtaḥ padaprakāśyo yathā -- kartā dyūtacchalānāṃ jatumayaśaraṇoddīpanaḥ so 'bhimānī kṛṣnākeśottarīyavyapanayanapaṭuḥ pāṇḍavā yasya dāsāḥ,मा पथिक रात्र्यन्ध शय्यायाम् आवयोर् निमङ्क्ष्यसि ] अत्राभिधानमूलं व्यञ्जनम् स एव गुणभूतः पदप्रकाश्यो यथा -- कर्ता द्यूतच्छलानां जतुमयशरणोद्दीपनः सो ऽभिमानी कृष्नाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः
+23,rājā duḥśāsanāder gurur anujaśatasyāṅgarājasya mitraṃ kvāste duryodhano 'sau kathayata na ruṣā draṣṭum abhyāgatau svaḥ atraite varākā dāsabhāvaṃ gatāḥ kiṃ kariṣyanti asmadekaśaraṇāḥ paribhaviṣyanti ityādi dyūtakāle bhavadbhiś cintitam āsīn nāsmakaṃ vismṛtam vākyaprakāśyo yathā -- vāṇirakuḍaṅguḍḍīṇasauṇikolāhalaṃ suṇantīe,राजा दुःशासनादेर् गुरुर् अनुजशतस्याङ्गराजस्य मित्रं क्वास्ते दुर्योधनो ऽसौ कथयत न रुषा द्रष्टुम् अभ्यागतौ स्वः अत्रैते वराका दासभावं गताः किं करिष्यन्ति अस्मदेकशरणाः परिभविष्यन्ति इत्यादि द्यूतकाले भवद्भिश् चिन्तितम् आसीन् नास्मकं विस्मृतम् वाक्यप्रकाश्यो यथा -- वाणिरकुडङ्गुड्डीणसौणिकोलाहलं सुणन्तीए
+24,gharakammavāvaḍāe vahue sīanti aṅgāi [vānīrakuñjoḍḍīnaśakunikolāhalaṃ śṛṇvatyāḥ,घरकम्मवावडाए वहुए सीअन्ति अङ्गाइ [वानीरकुञ्जोड्डीनशकुनिकोलाहलं शृण्वत्याः
+25,gṛhakarmavyāpṛtāyā vadhvāḥ sīdanty aṅgāni ] atra dattasaṃketaḥ puruṣo vānīralatāgṛhaṃ praviṣṭa iti vyaṅgyam artham avagamayya vācyo 'rthaḥ svaprādhānyenāsti nanu ‘yat paraḥ śabdaḥ sa śabdārtha'; iti vyaṅgyābhimato 'pi tātparyāt katham na vācyaḥ yathā dadhnā juhoti payasā juhotīti anvitaḥ padārtho 'bhihitānvaye anvitamātraṃ tv anvitābhidhāne anvitaviśeṣas tūbhayamate 'py avācya eva na tu vyaṅgyam anumeyam iti śakyaṃ vaktum prakaraṇādisāmagrīm antareṇa hi na vyaṅgyam vyaṅgyavācināṃ tv adoṣaḥ siddham abhidhātātparyalakṣaṇāvyāpārātiriktaṃ dhvananam,गृहकर्मव्यापृताया वध्वाः सीदन्त्य् अङ्गानि ] अत्र दत्तसंकेतः पुरुषो वानीरलतागृहं प्रविष्ट इति व्यङ्ग्यम् अर्थम् अवगमय्य वाच्यो ऽर्थः स्वप्राधान्येनास्ति ननु ‘यत् परः शब्दः स शब्दार्थऽ; इति व्यङ्ग्याभिमतो ऽपि तात्पर्यात् कथम् न वाच्यः यथा दध्ना जुहोति पयसा जुहोतीति अन्वितः पदार्थो ऽभिहितान्वये अन्वितमात्रं त्व् अन्विताभिधाने अन्वितविशेषस् तूभयमते ऽप्य् अवाच्य एव न तु व्यङ्ग्यम् अनुमेयम् इति शक्यं वक्तुम् प्रकरणादिसामग्रीम् अन्तरेण हि न व्यङ्ग्यम् व्यङ्ग्यवाचिनां त्व् अदोषः सिद्धम् अभिधातात्पर्यलक्षणाव्यापारातिरिक्त�� ध्वननम्
+26,iti nikhilavipaściccakravarti samāptaḥ,इति निखिलविपश्चिच्चक्रवर्ति समाप्तः

clean_sahrdayalila.csv

@@ -0,0 +1,6 @@
+book,section_id,iast,devanagari
+Sahrdayalila,1,Ruyyaka: Sahṛdayalīlā # Text śrīmatām utkarṣaparijñānād vaidagdhyena sahṛdayatvān nāgarikatāsiddhiḥ / yuvatyādīnām utkarṣo dehe guṇālaṅkārajīvitaparikarebhyaḥ / tatra śobhāvidhāyino dharmā guṇāḥ / rūpaṃ varṇaḥ prabhā rāga & ābhijātyaṃ vilāsitā lāvaṇyaṃ lakṣaṇaṃ chāyā & saubhāgyaṃ cety amī guṇāḥ avayavānāṃ rekhāspāṣṭyaṃ rūpaṃ / gauratādidharmaviśeṣo varṇaḥ / kācakācyarūpā ravivatkāntiḥ prabhā / naisargikasmeratvamukhaprasādādiḥ sarveṣām eva cakṣurbandhako dharmo rāgaḥ / kusumadharmā mārdavādir lālanādirūpaḥ sparśaviśeṣaḥ peśalatākhya ābhijātyam / aṅgopāṅgānāṃ yauvanodbhedī manmathavāsanāprayuktaḥ kaṭākṣādivadvibhramākhyaś ceṣṭāviśeṣo vilāsitā / taraṅgidravasvabhāvāpyāyinetrapeyavyāpisnigdhamadhura iva pītimotkarṣaikasāra iva pūrṇenduvadāhlādako dharmaḥ saṃsthānamugdhimavyaṅgyo lāvaṇyam / aṅgopāṅgānām asādhāraṇaśobhāprāśastyahetur aucityātmā sthāyī dharmo lakṣaṇam / tasya yuktapramāṇatādoṣasparśasnigdhavaktraniyatalomāṅgasuśliṣṭasaṃdhānatānāhapariṇāhaucityacakrapadmādilekhāṅkanāyogebhyaḥ prasiddhāṅgapūrṇatādoṣavaikalyadharmasaundaryapramāṇaucityalokāprasiddhaviśiṣṭāṅgayogākhyāḥ krameṇa ṣaḍ bhedāḥ / agrāmyatayā vakrimatvakhyāpinī tāmbūlaparidhānanṛttabhaṇitigamanādisthānakeṣu sūkṣmā bhaṅgiś chāyā / sphurallakṣmyupabhogaparimalādigamyo 'ntaḥsāro rañjakatayā vaśīkartā sahṛdayasaṃvedyadharmabhedaś ca saubhāgyam / tatrādye smaramadapulakādayo bhedāḥ antye tu maṇitarūpaparibhogaadharaāsvādasaurabhaādibhir yugapadrasavattvāt pañcaindriyasukhalābhaḥ //,रुय्यक: सहृदयलीला # तेxत् श्रीमताम् उत्कर्षपरिज्ञानाद् वैदग्ध्येन सहृदयत्वान् नागरिकतासिद्धिः / युवत्यादीनाम् उत्कर्षो देहे गुणालङ्कारजीवितपरिकरेभ्यः / तत्र शोभाविधायिनो धर्मा गुणाः / रूपं वर्णः प्रभा राग & आभिजात्यं विलासिता लावण्यं लक्षणं छाया & सौभाग्यं चेत्य् अमी गुणाः अवयवानां रेखास्पाष्ट्यं रूपं / गौरतादिधर्मविशेषो वर्णः / काचकाच्यरूपा रविवत्कान्तिः प्रभा / नैसर्गिकस्मेरत्वमुखप्रसादादिः सर्वेषाम् एव चक्षुर्बन्धको धर्मो रागः / कुसुमधर्मा मार्दवादिर् लालनादिरूपः स्पर्शविशेषः पेशलताख्य आभिजात्यम् / अङ्गोपाङ्गानां यौवनोद्भेदी मन्मथवासनाप्रयुक्तः कटाक्षादिवद्विभ्रमाख्यश् चेष्टाविशेषो विलासिता / तरङ्गिद्रवस्वभावाप्यायिनेत्रपेयव्यापिस्निग्धमधुर इव पीतिमोत्कर्षैकसार इव पूर्णेन्दुवदाह्लादको धर्मः संस्थानमुग्धिमव्यङ्ग्यो लावण्यम् / अङ्गोपाङ्गानाम् असाधारणशोभाप्राशस्त्यहेतुर् औचित्यात्मा स्थायी धर्मो लक्षणम् / तस्य युक्तप्रमाणतादोषस्पर्शस्निग्धवक्त्रनियतलोमाङ्गसुश्लिष्टसंधानतानाहपरिणाहौचित्यचक्रपद्मादिलेखाङ्कनायोगेभ्यः प्रसिद्धाङ्गपूर्णतादोषवैकल्यधर्मसौन्दर्यप्रमाणौचित्यलोकाप्रसिद्धविशिष्टाङ्गयोगाख्याः क्रमेण षड् भेदाः / अग्राम्यतया वक्रिमत्वख्यापिनी ताम्बूलपरिधाननृत्तभणितिगमनादिस्थानकेषु सूक्ष्मा भङ्गिश् छाया / स्फुरल्लक्ष्म्युपभोगपरिमलादिगम्यो ��न्तःसारो रञ्जकतया वशीकर्ता सहृदयसंवेद्यधर्मभेदश् च सौभाग्यम् / तत्राद्ये स्मरमदपुलकादयो भेदाः अन्त्ये तु मणितरूपपरिभोगअधरआस्वादसौरभआदिभिर् युगपद्रसवत्त्वात् पञ्चैन्द्रियसुखलाभः //
+Sahrdayalila,2,"sahṛdayalīlāyāṃ guṇollekhaḥ prathamaḥ ratnaṃ hemāṃśuke mālyaṃ & maṇḍanadravyayojane prakīrṇaṃ cety alaṅkārāḥ & saptaivte mayā matāḥ tatra vajramuktāpadmarāgamarakataindranīlavaidūryapuṣparāgakarketanapulakarudhiraakṣabhīṣmasphaṭikapravālarūpāṇi trayodaśa ratnāni / hema navadhā / jāmbūnadaśātakaumbhahāṭakavaiṇavaśṛṅgīśuktijajātarūparasaviddhaākaraudgatabhedāt / caturdhā ratnahemamayaḥ, āvedhyanibandhanīyaprakṣepyaāropyabhedāt / tatra tāḍīkuṇḍalaśravaṇavālikaādir āvedhyaḥ / aṅgadaśroṇīsūtramūrdhamaṇiśikhādṛḍhikāādir nibandhanīyaḥ / ūrmikākaṭakamañjīrasadṛśaḥ prakṣepyaḥ / %folded, twisted (linked?), post-like/anklet-like? prālambamālikāāhāranakṣatramālāprabhṛtir āropyaḥ / caturdhāaṃśukamayaḥ / tvakphalakrimiromajatvāt krameṇa kṣaumakārpāsakauśeyarāṅkavaādibhedāt / punas tridhā, nibandhanīyaprakṣepyaāropyavaicitryāt / tatra nibandhanīyaḥ śirahśāṭakajaghanavasanaādiḥ / prakṣepyaḥ kañculikaādiḥ / āropya uttarīyapaṭaādiḥ / sarvasya asya anekavidhatvaṃ varṇavicchittinānātvāt / grathitaagrathitavaśād dvividhaḥ sann aṣṭadhā mālyamayaḥ / veṣṭitavitatasaṃghāṭyagranthimadavalambamuktakamañjīrastabakalakṣaṇamālyabhedena / tatra udvartitaṃ veṣṭitam / pārśvato vistāritaṃ vitatam / bahubhiḥ puṣpaiḥ samūhena racitaṃ saṃghātyam / antarāntarā viṣamaṃ granthimat / spaṣṭombhitam (?) avalambham / kevalaṃ muktakaḥ / anekapuṣpamayī latā mañjarī / kusumagulucchaṃ stabakaḥ / tasya āvedhyaādayo 'pi catvāro bhedāḥ / kastūrīkuṅkumacandanakarpūraagurukulakadantasamapaṭavāsasahakāratailatāmbūlaalaktakāñjanagorocanaādinirvṛtto maṇḍanadravyamayaḥ / bhrūghaṭanāalakaracanādhammillabandhanaādir yojanāmayaḥ / dvidhā prakīrṇamayaḥ, janyaniveśyabhedena / śramajalamadhumadaādijanyaḥ / dūrvaaśokapallavayavaaṅkurarajatatrapuśaṅkhatāladaladantapattrikāmṛṇālavalayakarakrīḍanakaādir niveśyaḥ / etat samavāyo veṣaḥ / sa ca deśakālaprakṛtiavasthāsātmyena / eteṣāṃ vicchityā yathāāsthānaniveśanaparabhāgalābhād rāmaṇīyakavṛddhiḥ //","सहृदयलीलायां गुणोल्लेखः प्रथमः रत्नं हेमांशुके माल्यं & मण्डनद्रव्ययोजने प्रकीर्णं चेत्य् अलङ्काराः & सप्तैव्ते मया मताः तत्र वज्रमुक्तापद्मरागमरकतैन्द्रनीलवैदूर्यपुष्परागकर्केतनपुलकरुधिरअक्षभीष्मस्फटिकप्रवालरूपाणि त्रयोदश रत्नानि / हेम नवधा / जाम्बूनदशातकौम्भहाटकवैणवशृङ्गीशुक्तिजजातरूपरसविद्धआकरौद्गतभेदात् / चतुर्धा रत्नहेममयः, आवेध्यनिबन्धनीयप्रक्षेप्यआरोप्यभेदात् / तत्र ताडीकुण्डलश्रवणवालिकआदिर् आवेध्यः / अङ्गदश्रोणीसूत्रमूर्धमणिशिखादृढिकाआदिर् निबन्धनीयः / ऊर्मिकाकटकमञ्जीरसदृशः प्रक्षेप्यः / %फ़ोल्देद्, त्wइस्तेद् (लिन्केद्?), पोस्त्-लिके/अन्क्लेत्-लिके? प्रालम्बमालिकाआहारनक्षत्रमालाप्रभृतिर् आरोप्यः / चतुर्धाअंशुकमयः / त्वक्फलक्रिमिरोमजत्वात् क्रमेण क्षौमकार्पासकौशेयराङ्कवआदिभेदात् / पुनस् त्रिधा, निबन्धनीयप्रक्षेप्यआरोप्यवैचित्र्यात् / तत्र निबन्धनीयः शिरह्शाटकजघनवसनआदिः / प्रक्षेप्यः कञ्चुलिकआदिः / आरोप्य उत���तरीयपटआदिः / सर्वस्य अस्य अनेकविधत्वं वर्णविच्छित्तिनानात्वात् / ग्रथितअग्रथितवशाद् द्विविधः सन्न् अष्टधा माल्यमयः / वेष्टितविततसंघाट्यग्रन्थिमदवलम्बमुक्तकमञ्जीरस्तबकलक्षणमाल्यभेदेन / तत्र उद्वर्तितं वेष्टितम् / पार्श्वतो विस्तारितं विततम् / बहुभिः पुष्पैः समूहेन रचितं संघात्यम् / अन्तरान्तरा विषमं ग्रन्थिमत् / स्पष्टोम्भितम् (?) अवलम्भम् / केवलं मुक्तकः / अनेकपुष्पमयी लता मञ्जरी / कुसुमगुलुच्छं स्तबकः / तस्य आवेध्यआदयो ऽपि चत्वारो भेदाः / कस्तूरीकुङ्कुमचन्दनकर्पूरअगुरुकुलकदन्तसमपटवाससहकारतैलताम्बूलअलक्तकाञ्जनगोरोचनआदिनिर्वृत्तो मण्डनद्रव्यमयः / भ्रूघटनाअलकरचनाधम्मिल्लबन्धनआदिर् योजनामयः / द्विधा प्रकीर्णमयः, जन्यनिवेश्यभेदेन / श्रमजलमधुमदआदिजन्यः / दूर्वअशोकपल्लवयवअङ्कुररजतत्रपुशङ्खतालदलदन्तपत्त्रिकामृणालवलयकरक्रीडनकआदिर् निवेश्यः / एतत् समवायो वेषः / स च देशकालप्रकृतिअवस्थासात्म्येन / एतेषां विच्छित्या यथाआस्थाननिवेशनपरभागलाभाद् रामणीयकवृद्धिः //"
+Sahrdayalila,3,sahṛdayalīlāyām alaṅkārollekho dvitīyaḥ / śobhāyās anuprāṇakaṃ yauvanaākhyaṃ jīvitam / bālyaanantaram gātrāṇāṃ vaipulyasauṣṭhavavibhaktatāvidhāyī sphuṭitadāḍimaupamaḥ smaravasatir avasthābhedo yauvanam / tasya vayaḥsaṃdhir ārambhaḥ / madhyaṃ tu prauḍhikālaḥ / prathame dhammillaracanāalakabhaṅganīvinahanadantaparikarmapariṣkaraṇadarpaṇaīkṣaṇapuṣpauccayamālyaumbhanajalakrīḍādyūtaaślīlacchekabhaṇitianimittalajjāanubhāvaśṛṅgāraśikṣāādaya āvartamānāś ceṣṭāḥ / antye tu śṛṅgāraanubhāvatāratamyaṃ śreyaḥ //,सहृदयलीलायाम् अलङ्कारोल्लेखो द्वितीयः / शोभायास् अनुप्राणकं यौवनआख्यं जीवितम् / बाल्यअनन्तरम् गात्राणां वैपुल्यसौष्ठवविभक्तताविधायी स्फुटितदाडिमौपमः स्मरवसतिर् अवस्थाभेदो यौवनम् / तस्य वयःसंधिर् आरम्भः / मध्यं तु प्रौढिकालः / प्रथमे धम्मिल्लरचनाअलकभङ्गनीविनहनदन्तपरिकर्मपरिष्करणदर्पणईक्षणपुष्पौच्चयमाल्यौम्भनजलक्रीडाद्यूतअश्लीलच्छेकभणितिअनिमित्तलज्जाअनुभावशृङ्गारशिक्षाआदय आवर्तमानाश् चेष्टाः / अन्त्ये तु शृङ्गारअनुभावतारतम्यं श्रेयः //
+Sahrdayalila,4,"sahṛdayalīlāyāṃ jīvitollekhas tṛtīyaḥ / śobhāyās ārād upakārakatvād vyañjakaḥ parikaraḥ / tasya cetanaacetanayoḥ sthāṇucalayoḥ pratyekaṃ śliṣṭasaṃnihitamātrarūpatvena aṣṭavidhatvam / utsaṅgaupāsīnakāntahayaparivāravātāyanavitānanaucchatraādīni darśanāni / tāni dvidhā, vyastasamastabhedāt / evaṃ śobhāsamutpādakasamuddīpakaanuprāṇakavyañjakāḥ kramād guṇaalaṅkārajīvitaparikarāḥ / evaṃ parasparaupakarakatvād itaretaraanugrāhakatvaṃ siddham /","सहृदयलीलायां जीवितोल्लेखस् तृतीयः / शोभायास् आराद् उपकारकत्वाद् व्यञ्जकः परिकरः / तस्य चेतनअचेतनयोः स्थाणुचलयोः प्रत्��ेकं श्लिष्टसंनिहितमात्ररूपत्वेन अष्टविधत्वम् / उत्सङ्गौपासीनकान्तहयपरिवारवातायनविताननौच्छत्रआदीनि दर्शनानि / तानि द्विधा, व्यस्तसमस्तभेदात् / एवं शोभासमुत्पादकसमुद्दीपकअनुप्राणकव्यञ्जकाः क्रमाद् गुणअलङ्कारजीवितपरिकराः / एवं परस्परौपकरकत्वाद् इतरेतरअनुग्राहकत्वं सिद्धम् /"
+Sahrdayalila,5,sahṛdayalīlāyāṃ parikarollekhaś caturthaḥ // samāpteyaṃ sahṛdayalīlā //,सहृदयलीलायां परिकरोल्लेखश् चतुर्थः // समाप्तेयं सहृदयलीला //

clean_sevyasevakopadesa.csv

@@ -0,0 +1,62 @@
+verse,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+KṣeSsu_1,Kṣemendra: Sevyasevakopadeśaḥ | vibhūṣaṇāya mahate tṛṣṇātimirahāriṇe | namaḥ saṃtoṣaratnāya sevāviṣavināśine,क्षेमेन्द्र: सेव्यसेवकोपदेशः । विभूषणाय महते तृष्णातिमिरहारिणे । नमः संतोषरत्नाय सेवाविषविनाशिने
+KṣeSsu_2,utsṛjya nijakāryāṇi sadbhir bāṣpākulekṣaṇam | sevyasevakasevānāṃ kriyatām anuśāsanam,उत्सृज्य निजकार्याणि सद्भिर् बाष्पाकुलेक्षणम् । सेव्यसेवकसेवानां क्रियताम् अनुशासनम्
+KṣeSsu_3,darpād ekaḥ paro lobhād dvāv andhau sevyasevakau | dhanoṣmadainyavikṛtī mukhe kaḥ kasya paśyati,दर्पाद् एकः परो लोभाद् द्वाव् अन्धौ सेव्यसेवकौ । धनोष्मदैन्यविकृती मुखे कः कस्य पश्यति
+KṣeSsu_4,durvāramohalobhāndho yadi na syād ayaṃ janaḥ | kaḥ krūrakrodhavidhuraṃ saheta dhanināṃ mukham,दुर्वारमोहलोभान्धो यदि न स्याद् अयं जनः । कः क्रूरक्रोधविधुरं सहेत धनिनां मुखम्
+KṣeSsu_5,yaḥ pṛthvīm api darpāndho na paśyati puraḥsthitām | sa dainyalaghutāṃ yātaṃ kathaṃ sevakam īkṣate,यः पृथ्वीम् अपि दर्पान्धो न पश्यति पुरःस्थिताम् । स दैन्यलघुतां यातं कथं सेवकम् ईक्षते
+KṣeSsu_6,agatiṃ vāhayaty eko badhiraṃ stauti cāparaḥ | aho jagati hāsyāya nirlajjau sevyasevakau,अगतिं वाहयत्य् एको बधिरं स्तौति चापरः । अहो जगति हास्याय निर्लज्जौ सेव्यसेवकौ
+KṣeSsu_7,dūraṃ huṃkāramātreṇa visṛṣṭo mārgaṇaḥ sadā | guṇabhraṣṭaḥ kriyāhīno nodvegaṃ yāti sevakaḥ,दूरं हुंकारमात्रेण विसृष्टो मार्गणः सदा । गुणभ्रष्टः क्रियाहीनो नोद्वेगं याति सेवकः
+KṣeSsu_8,manye sukṛtinā tena bhāgīrathyāṃ kṛtaṃ tapaḥ | vairāgyabhāgī rathyāṃ yaḥ sevāsu na vigāhate,मन्ये सुकृतिना तेन भागीरथ्यां कृतं तपः । वैराग्यभागी रथ्यां यः सेवासु न विगाहते
+KṣeSsu_9,kathitakleśavāpena śāpeneva vipākinā | sevātāpena pacyante na hy aduṣkṛtino narāḥ,कथितक्लेशवापेन शापेनेव विपाकिना । सेवातापेन पच्यन्ते न ह्य् अदुष्कृतिनो नराः
+KṣeSsu_10,adainyapuṇyamanasāṃ yaśas teṣāṃ virājate | sevāpaṅkakalaṅkānāṃ yair na pātrīkṛtaṃ śiraḥ,अदैन्यपुण्यमनसां यशस् तेषां विराजते । सेवापङ्ककलङ्कानां यैर् न पात्रीकृतं शिरः
+KṣeSsu_11,prabhupraṇāme jaṭharaṃ dainyamūkaṃ vilokayan | praveṣṭuṃ sevakaḥ śaṅke vilakṣaḥ kṣitim īkṣate,प्रभुप्रणामे जठरं दैन्यमूकं विलोकयन् । प्रवेष्टुं सेवकः शङ्के विलक्षः क्षितिम् ईक्षते
+KṣeSsu_12,sevādhvajo 'ñjalir mūrdhni hṛdi dainyaṃ mukhe stutiḥ | āśāgrahagṛhītānāṃ kiyatīyaṃ viḍambanā,सेवाध्वजो ऽञ्जलिर् मूर्ध्नि हृदि दैन्यं मुखे स्तुतिः । आशाग्रहगृहीतानां कियतीयं विडम्बना
+KṣeSsu_13,akālāgamanakrodhavidhureśvaracakṣuṣā | kṣipraṃ smara ivāyāti sevako dugdhabhūtitām,अकालागमनक्रोधविधुरेश्वरचक्षुषा । क्षिप्रं स्मर इवायाति सेवको दुग्धभूतिताम्
+KṣeSsu_14,punaḥ sevāvamānānāṃ tena dattaṃ tilodakam | praviśya vāhinīṃ yena khaḍgapātrīkṛtaṃ vapuḥ,पुनः सेवावमानानां तेन दत्तं तिलोदकम् । प्रविश्य वाहिनीं येन खड्गपात्रीकृतं वपुः
+KṣeSsu_15,kaṇavṛttiparikliṣṭaḥ kaṣṭaṃ sevakacātakaḥ | ghanāśānirato nityam udgrīva�� pariśuṣyati,कणवृत्तिपरिक्लिष्टः कष्टं सेवकचातकः । घनाशानिरतो नित्यम् उद्ग्रीवः परिशुष्यति
+KṣeSsu_16,niḥsaṃtoṣaḥ parityajya bhramaraḥ puṣpitaṃ vanam | sevate dānalobhena mātaṅgam api sevakaḥ,निःसंतोषः परित्यज्य भ्रमरः पुष्पितं वनम् । सेवते दानलोभेन मातङ्गम् अपि सेवकः
+KṣeSsu_17,jaḍasevāparikliṣṭas tīvradambhabakavrataḥ | kṛcchreṇa kṣaṇikāṃ prītim āsādayati sevakaḥ,जडसेवापरिक्लिष्टस् तीव्रदम्भबकव्रतः । कृच्छ्रेण क्षणिकां प्रीतिम् आसादयति सेवकः
+KṣeSsu_18,nityam unnatikāmo 'pi mānabhaṅgād adhomukhaḥ | yat satyam ubhayabhraṣṭas triśaṅkur iva sevakaḥ,नित्यम् उन्नतिकामो ऽपि मानभङ्गाद् अधोमुखः । यत् सत्यम् उभयभ्रष्टस् त्रिशङ्कुर् इव सेवकः
+KṣeSsu_19,svamāṃsavikrayāsaktaḥ prabhuvetālaghaṭṭitaḥ | niḥsattvaḥ pralayaṃ yāti rātrisevāsu sevakaḥ,स्वमांसविक्रयासक्तः प्रभुवेतालघट्टितः । निःसत्त्वः प्रलयं याति रात्रिसेवासु सेवकः
+KṣeSsu_20,bhūmiśāyī nirāhāraḥ śītavātātapakṣataḥ | munivrato 'pi narakakleśam aśnāti sevakaḥ,भूमिशायी निराहारः शीतवातातपक्षतः । मुनिव्रतो ऽपि नरकक्लेशम् अश्नाति सेवकः
+KṣeSsu_21,karoti sevakaḥ sevāṃ tāvad āśām ivāyatām | yāvad bhogarasajñena yauvanena viyujyate,करोति सेवकः सेवां तावद् आशाम् इवायताम् । यावद् भोगरसज्ञेन यौवनेन वियुज्यते
+KṣeSsu_22,cakṣur dvāry añjalau pāṇiḥ stutau jihvā natau śiraḥ | aho nu sevakaiḥ kāyaḥ paropakaraṇīkṛtaḥ,चक्षुर् द्वार्य् अञ्जलौ पाणिः स्तुतौ जिह्वा नतौ शिरः । अहो नु सेवकैः कायः परोपकरणीकृतः
+KṣeSsu_23,hanta yācñāvamānena sevako laghutāṃ gataḥ | sevāpaṅkapade magno yad anviṣṭo na labhyate,हन्त याच्ञावमानेन सेवको लघुतां गतः । सेवापङ्कपदे मग्नो यद् अन्विष्टो न लभ्यते
+KṣeSsu_24,aviśrāntyāviraktasya dīrghocchvāsena śuṣyataḥ | jareva duḥsahā jantoḥ sevā saṃkocakāriṇī,अविश्रान्त्याविरक्तस्य दीर्घोच्छ्वासेन शुष्यतः । जरेव दुःसहा जन्तोः सेवा संकोचकारिणी
+KṣeSsu_25,truṭyati klinnatantrīva māleva mlāyati kṣaṇāt | sevā nāracayaty eva dinacchedena naśyati,त्रुट्यति क्लिन्नतन्त्रीव मालेव म्लायति क्षणात् । सेवा नारचयत्य् एव दिनच्छेदेन नश्यति
+KṣeSsu_26,sevāsaṃkṣapitāṅgānāṃ rājarathyāsu śuṣyatām | tīvratṛṣṇāviṣārtānāṃ śaraṇam śamavāridaḥ,सेवासंक्षपिताङ्गानां राजरथ्यासु शुष्यताम् । तीव्रतृष्णाविषार्तानां शरणम् शमवारिदः
+KṣeSsu_27,lobhasya mohādhvani vṛddhabhāve jātā durāśāśayitasya sevā | adhomukhī sā satataṃ salajjā jaratkumārīva na kasya śocyā,लोभस्य मोहाध्वनि वृद्धभावे जाता दुराशाशयितस्य सेवा । अधोमुखी सा सततं सलज्जा जरत्कुमारीव न कस्य शोच्या
+KṣeSsu_28,āśeva śūnyeṣu vivartamānā tṛṣṇeva saṃtoṣaparāṅmukhīyam | divāniśaṃ karṣaṇadīrgharajjuḥ sevā surāṇām api dainyabhūmiḥ,आशेव शून्येषु विवर्तमाना तृष्णेव संतोषपराङ्मुखीयम् । दिवानिशं कर्षणदीर्घरज्जुः सेवा सुराणाम् अपि दैन्यभूमिः
+KṣeSsu_29,nisargavandhyāsu phalāśayā ye kurvanti sevāsu sadā prayatnam | kṛṣipravṛttāḥ śaśaśṛṅgakoṭyā khananti mūrkhāḥ khalu svasthalīṃ te,निसर्गवन्ध्यासु फलाशया ये कुर्वन्ति सेवासु सदा प्रयत्नम् । कृषिप्रवृत्ताः शशशृङ्गकोट्या खनन्ति मूर्खाः खलु स्वस्थलीं ते
+KṣeSsu_30,antaḥsthite 'py ātmani yaiḥ kriyante sevāpravṛttaiḥ puruṣaiḥ praṇāmāḥ | dugdhābdikallolini kūlakacche tṛṣṇāturās te jalam arthayante,अन्तःस्थिते ऽप्य् आत्मनि यैः क्रियन्ते सेवाप्रवृत्तैः पुरुषैः प्रणामाः । दुग्धाब्दिकल्लोलिनि कूलकच्छे तृष्णातुरास् ते जलम् अर्थयन्ते
+KṣeSsu_31,bhāgīrathītīravanāntareṣu phalāvanamreṣu mahādrumeṣu | kṣuttāpatṛṣṇāśamaneṣu satsu kiṃ dainyasevāvyasanāvamānaiḥ,भागीरथीतीरवनान्तरेषु फलावनम्रेषु महाद्रुमेषु । क्षुत्तापतृष्णाशमनेषु सत्सु किं दैन्यसेवाव्यसनावमानैः
+KṣeSsu_32,nityaprasaktyā na sṛjaty avajñāṃ na laulyagarhāgaṇanāṃ karoti | atyantayācñāsu na yāti khedaṃ bhikṣābhujām pātram ato nu sevyam,नित्यप्रसक्त्या न सृजत्य् अवज्ञां न लौल्यगर्हागणनां करोति । अत्यन्तयाच्ञासु न याति खेदं भिक्षाभुजाम् पात्रम् अतो नु सेव्यम्
+KṣeSsu_33,jayanti te svasti namo 'stu tebhyaḥ prabhūpraṇāmacyutamānaratnam | sevāprayāsavyasaneṣu mithyā rathyārajobhāgi śiro na yeṣām,जयन्ति ते स्वस्ति नमो ऽस्तु तेभ्यः प्रभूप्रणामच्युतमानरत्नम् । सेवाप्रयासव्यसनेषु मिथ्या रथ्यारजोभागि शिरो न येषाम्
+KṣeSsu_34,kiṃ rājabhir durjanajanmajālavyāptair avāptair api kaṣṭadṛṣṭaiḥ | santy eva sevyā bhuvi bhūbhṛtas te taṭeṣu yeṣāṃ munayo niviṣṭāḥ,किं राजभिर् दुर्जनजन्मजालव्याप्तैर् अवाप्तैर् अपि कष्टदृष्टैः । सन्त्य् एव सेव्या भुवि भूभृतस् ते तटेषु येषां मुनयो निविष्टाः
+KṣeSsu_35,tṛṣṇāturāṇāṃ rajasā vṛtānāṃ sevākukūlānalatāpitānām | śāntyai hitaṃ candrakirīṭajūṭamaitrīpavitraṃ tridaśāpagāmbhaḥ,तृष्णातुराणां रजसा वृतानां सेवाकुकूलानलतापितानाम् । शान्त्यै हितं चन्द्रकिरीटजूटमैत्रीपवित्रं त्रिदशापगाम्भः
+KṣeSsu_36,utsṛjya tīvraṃ viṣayābhilāṣaṃ saṃtoṣapoṣaṃ kuśalo bhajasva | ity arthyamānaḥ sukhasevayāyam ātmāiva sarvaṃ sudhiyāṃ dadāti,उत्सृज्य तीव्रं विषयाभिलाषं संतोषपोषं कुशलो भजस्व । इत्य् अर्थ्यमानः सुखसेवयायम् आत्माइव सर्वं सुधियां ददाति
+KṣeSsu_37,ekasya jāne sukhabhogabhājaḥ ślāghyasya sevāvyasanaṃ nivṛttam | sadaiva śiśnodaravarjitatvād ayācyayācñārahitasya rahoḥ,एकस्य जाने सुखभोगभाजः श्लाघ्यस्य सेवाव्यसनं निवृत्तम् । सदैव शिश्नोदरवर्जितत्वाद् अयाच्ययाच्ञारहितस्य रहोः
+KṣeSsu_38,sevāvrate prāya ivāpaviṣṭaḥ sarvātmanā niścitajīvanāśaḥ | dvāḥsthaiḥ prayatnena nivārito 'pi na durgrahaṃ muñcati naṣṭasaṃjñaḥ,सेवाव्रते प्राय इवापविष्टः सर्वात्मना निश्चितजीवनाशः । द्वाःस्थैः प्रयत्नेन निवारितो ऽपि न दुर्ग्रहं मुञ्चति नष्टसंज्ञः
+KṣeSsu_39,tamo'dhvatāpena ca cintayā ca śitena dainyena ca piṇḍitāṅgaḥ | sukhāśayā duḥkhasahasrabhāgī sevāvrataṃ mugdhamatir bibharti,तमोऽध्वतापेन च चिन्तया च शितेन दैन्येन च पिण्डिताङ्गः । सुखाशया दुःखसहस्रभागी सेवा���्रतं मुग्धमतिर् बिभर्ति
+KṣeSsu_40,gacchāmi gacchāmi dinaṃ gataṃ me dine gato 'haṃ na nṛpo 'dya dṛṣṭaḥ | iti bruvāṇasya sadā janasya jīrṇātarāṃ tasya tanur na tṛṣṇā,गच्छामि गच्छामि दिनं गतं मे दिने गतो ऽहं न नृपो ऽद्य दृष्टः । इति ब्रुवाणस्य सदा जनस्य जीर्णातरां तस्य तनुर् न तृष्णा
+KṣeSsu_41,vicchedakārī sahasā kathānām anīpsito dīpa iva praviṣṭaḥ | saṃsaktavastrāntaramakṣikeva na sevakaḥ kasya karoti duḥkham,विच्छेदकारी सहसा कथानाम् अनीप्सितो दीप इव प्रविष्टः । संसक्तवस्त्रान्तरमक्षिकेव न सेवकः कस्य करोति दुःखम्
+KṣeSsu_42,dhūmāyamāno 'kṣivipakṣabhūtaś cāṭukramotpāditakarṇaśūlaḥ | kusevakaḥ pādatale 'valagnaḥ pade pade kaṇṭakatām upaiti,धूमायमानो ऽक्षिविपक्षभूतश् चाटुक्रमोत्पादितकर्णशूलः । कुसेवकः पादतले ऽवलग्नः पदे पदे कण्टकताम् उपैति
+KṣeSsu_43,ekaḥ kham eva kṣitim īkṣate 'nyaḥ sa nirjanārthī sa ca gāḍhalagnaḥ | svasvārthitā tasya bhṛśaṃ sa cārthī kathaṃ sa sevyaḥ sa ca sevako 'stu,एकः खम् एव क्षितिम् ईक्षते ऽन्यः स निर्जनार्थी स च गाढलग्नः । स्वस्वार्थिता तस्य भृशं स चार्थी कथं स सेव्यः स च सेवको ऽस्तु
+KṣeSsu_44,chāyāgraho mūrta ivānuyāyī sthitaś ciraṃ vṛścikaniścalaś ca | akālapātī sukhakelilīlāyantrotpalaḥ sevakadurvidagdhaḥ,छायाग्रहो मूर्त इवानुयायी स्थितश् चिरं वृश्चिकनिश्चलश् च । अकालपाती सुखकेलिलीलायन्त्रोत्पलः सेवकदुर्विदग्धः
+KṣeSsu_45,visṛjyamāno 'py aniśaṃ na yāti tīvroparodhapraṇayena mūrkhaḥ | bhartuḥ prasāde vihitaprayatno jātaḥ paraṃ pratyuta kopahetuḥ,विसृज्यमानो ऽप्य् अनिशं न याति तीव्रोपरोधप्रणयेन मूर्खः । भर्तुः प्रसादे विहितप्रयत्नो जातः परं प्रत्युत कोपहेतुः
+KṣeSsu_46,śūtkāridīrghaśvasitānubandhair niveditodvegagatiprayāsaḥ | atipraveśāt kharamārgaṇo 'sau nirasyamāno viphalatvam eti,शूत्कारिदीर्घश्वसितानुबन्धैर् निवेदितोद्वेगगतिप्रयासः । अतिप्रवेशात् खरमार्गणो ऽसौ निरस्यमानो विफलत्वम् एति
+KṣeSsu_47,śrīratnacandravaravājigajorjite 'smin gambhīrarājakulanāmni mahāsamudre | aśnāti mūḍhamatir īśvaratām avāptum āśāvaśāt kṣitipater bahu kālakūṭam,श्रीरत्नचन्द्रवरवाजिगजोर्जिते ऽस्मिन् गम्भीरराजकुलनाम्नि महासमुद्रे । अश्नाति मूढमतिर् ईश्वरताम् अवाप्तुम् आशावशात् क्षितिपतेर् बहु कालकूटम्
+KṣeSsu_48,virama virama neyaṃ pāntha namrāmramālā badhira khadirapālī niṣphalaiṣā prayāhi | iti bahuvidham uktaḥ sevako 'nyāpadeśais tyajati na vipulāśāpāśabaddhaḥ kusevām,विरम विरम नेयं पान्थ नम्राम्रमाला बधिर खदिरपाली निष्फलैषा प्रयाहि । इति बहुविधम् उक्तः सेवको ऽन्यापदेशैस् त्यजति न विपुलाशापाशबद्धः कुसेवाम्
+KṣeSsu_49,pramlānā sarasatvam eti na punar māleva lagnātapā bhagnā kācamayīva saṃdhighaṭanā yogena na śliṣyati | sevā dīpaśikheva durgatagṛhe saṃdhāryamāṇā paraṃ niḥsnehā kṣayam eti khedajanitair ucchvāsamālānilaiḥ,प्रम्लाना सरसत्वम् एति न पुनर् मालेव लग्नातपा भग्ना काचमयीव संधिघटना योगेन न श्लिष्यति । सेवा दीपशिखेव दुर्गतगृहे संधार्यमाणा परं निःस्���ेहा क्षयम् एति खेदजनितैर् उच्छ्वासमालानिलैः
+KṣeSsu_50,kas tvaṃ gatvara sevakas tvaritatā kasmāt prabhur dṛśyate lābhaḥ kas tava tatra vetrivipulāghātaiḥ śirastāḍanam | kiṃ mṛdgāsi mudā viśālacaraṇair mithyaiva rathyām imām bandho vandhyanarendrabhavyabhavanabhrāntyā viḍambyāmahe,कस् त्वं गत्वर सेवकस् त्वरितता कस्मात् प्रभुर् दृश्यते लाभः कस् तव तत्र वेत्रिविपुलाघातैः शिरस्ताडनम् । किं मृद्गासि मुदा विशालचरणैर् मिथ्यैव रथ्याम् इमाम् बन्धो वन्ध्यनरेन्द्रभव्यभवनभ्रान्त्या विडम्ब्यामहे
+KṣeSsu_51,suptākarṣaṇadāma dhāma mahato mohasya dainyasya vā sevākleśam aharniśaṃ viṣahate yo vittaleśāśayā | prasphūrjadvaḍavāgnigarbhagahanodbhūtormimālākulaṃ saṃkṣubdhaṃ makarākaraṃ praviśati śrīratnalabdhyai na kim,सुप्ताकर्षणदाम धाम महतो मोहस्य दैन्यस्य वा सेवाक्लेशम् अहर्निशं विषहते यो वित्तलेशाशया । प्रस्फूर्जद्वडवाग्निगर्भगहनोद्भूतोर्मिमालाकुलं संक्षुब्धं मकराकरं प्रविशति श्रीरत्नलब्ध्यै न किम्
+KṣeSsu_52,vyarthātyarthagatāgatavyatikarair aśrāntatīvratvaro dvārālokanatatparaḥ parijanair utsāryamāṇaḥ param | yatnenaiva puraḥ praveśakalanaiḥ kleśāvamānāśrayaḥ sarvāpatpiśunaḥ śunaḥ sadṛśatām ālapsyate sevakaḥ,व्यर्थात्यर्थगतागतव्यतिकरैर् अश्रान्ततीव्रत्वरो द्वारालोकनतत्परः परिजनैर् उत्सार्यमाणः परम् । यत्नेनैव पुरः प्रवेशकलनैः क्लेशावमानाश्रयः सर्वापत्पिशुनः शुनः सदृशताम् आलप्स्यते सेवकः
+KṣeSsu_53,kūjatkrūrakapāṭapīḍanaruṣā dattaprahāraiḥ paraṃ dvārāvasthaganāya susthirabhujair dvāḥsthair bhṛśaṃ bhartsitaḥ | kubjībhūya janasya jānuvivaraiḥ kṣiprapraveśotsukaḥ pṛcchaty antaranirgatānavasaraṃ maunavratān sevakaḥ,कूजत्क्रूरकपाटपीडनरुषा दत्तप्रहारैः परं द्वारावस्थगनाय सुस्थिरभुजैर् द्वाःस्थैर् भृशं भर्त्सितः । कुब्जीभूय जनस्य जानुविवरैः क्षिप्रप्रवेशोत्सुकः पृच्छत्य् अन्तरनिर्गतानवसरं मौनव्रतान् सेवकः
+KṣeSsu_54,dvāre ruddham upekṣate katham api prāptaṃ puro nekṣate vijñaptau gajamīlanāni kurute gṛhṇāti vākyacchalam | niryātasya karoti doṣagaṇanāṃ svalpāparādhe yamaḥ sa svāmī yadi sevyate marutaṭe kiṃ naḥ piśācaiḥ kṛtam,द्वारे रुद्धम् उपेक्षते कथम् अपि प्राप्तं पुरो नेक्षते विज्ञप्तौ गजमीलनानि कुरुते गृह्णाति वाक्यच्छलम् । निर्यातस्य करोति दोषगणनां स्वल्पापराधे यमः स स्वामी यदि सेव्यते मरुतटे किं नः पिशाचैः कृतम्
+KṣeSsu_55,nityaṃ rājakule na pūjyayajane taddvārapālārcanaṃ bhaktiṃ bhūtisamudbhave na tu bhave dhyānaṃ dhane nātmani | dṛṣṭādṛṣṭavicintanaṃ narapatau na svocite karmaṇi śrīhetor bata niṣphalaṃ prakurute sarvaṃ jaḍaḥ sevakaḥ,नित्यं राजकुले न पूज्ययजने तद्द्वारपालार्चनं भक्तिं भूतिसमुद्भवे न तु भवे ध्यानं धने नात्मनि । दृष्टादृष्टविचिन्तनं नरपतौ न स्वोचिते कर्मणि श्रीहेतोर् बत निष्फलं प्रकुरुते सर्वं जडः सेवकः
+KṣeSsu_56,sā tīvraṃ jaḍanimnapātanaratā no nityasaktā tvarā rathyāpaṅkakalaṅkitaṃ na vadanaṃ na dvārapālaiḥ kaliḥ | yasmiṃs taccirasevakaḥ pravitataṃ pu���yaṃ vanaṃ gamyatāṃ krūrās te na bhavanti tatra vikṛtakrodhoddhatāḥ pārthivāḥ,सा तीव्रं जडनिम्नपातनरता नो नित्यसक्ता त्वरा रथ्यापङ्ककलङ्कितं न वदनं न द्वारपालैः कलिः । यस्मिंस् तच्चिरसेवकः प्रविततं पुण्यं वनं गम्यतां क्रूरास् ते न भवन्ति तत्र विकृतक्रोधोद्धताः पार्थिवाः
+KṣeSsu_57,haṃho kaṣṭavinaṣṭa sevaka sakhe khinno 'si poṣāśayā rāgaś ced vibhave tad eṣa kupatiḥ klībaḥ kim āsevyate | sevyaḥ ko 'pi maheśvaraḥ sa bhagavān yasya prasādekṣaṇair akṣuṇṇaiḥ karuṇāspadīkṛtamarunnātho maruttaḥ kṛtaḥ,हंहो कष्टविनष्ट सेवक सखे खिन्नो ऽसि पोषाशया रागश् चेद् विभवे तद् एष कुपतिः क्लीबः किम् आसेव्यते । सेव्यः को ऽपि महेश्वरः स भगवान् यस्य प्रसादेक्षणैर् अक्षुण्णैः करुणास्पदीकृतमरुन्नाथो मरुत्तः कृतः
+KṣeSsu_58,rājñām ajñatayā kṛtaṃ yad aniśaṃ dainyaṃ tad utsṛjyatāṃ saṃtoṣambhasi mṛjyatām api rajaḥ pādapraṇāmārjitam | saṃtoṣaḥ paramaḥ purāṇapuruṣaḥ saṃvinmayaḥ sevyatāṃ yatsmṛtyā na bhavanti te sumanasāṃ bhūyo bhavagranthayaḥ,राज्ञाम् अज्ञतया कृतं यद् अनिशं दैन्यं तद् उत्सृज्यतां संतोषम्भसि मृज्यताम् अपि रजः पादप्रणामार्जितम् । संतोषः परमः पुराणपुरुषः संविन्मयः सेव्यतां यत्स्मृत्या न भवन्ति ते सुमनसां भूयो भवग्रन्थयः
+KṣeSsu_59,utsṛjya prājyasevāṃ vijanasukhajuṣāṃ bhūbhujāṃ vyājabhājāṃ chittvāśāpāśabandhān vimalaśamajalais tīvratṛṣṇāṃ nivārya | sthitva śuddhe samādhau kim aparam amṛtaṃ mṛgyatāṃ jyotir antar yasmin dṛṣṭe vinaṣṭotkaṭatimirabhare labhayte mokṣalakṣmīḥ,उत्सृज्य प्राज्यसेवां विजनसुखजुषां भूभुजां व्याजभाजां छित्त्वाशापाशबन्धान् विमलशमजलैस् तीव्रतृष्णां निवार्य । स्थित्व शुद्धे समाधौ किम् अपरम् अमृतं मृग्यतां ज्योतिर् अन्तर् यस्मिन् दृष्टे विनष्टोत्कटतिमिरभरे लभय्ते मोक्षलक्ष्मीः
+KṣeSsu_60,vṛttyā jīvati lokaḥ sevāvṛttir nijaiva keṣāṃcit | asthāne tīvratarā nindyā tu tadarthināṃ sevā,वृत्त्या जीवति लोकः सेवावृत्तिर् निजैव केषांचित् । अस्थाने तीव्रतरा निन्द्या तु तदर्थिनां सेवा
+KṣeSsu_61,vidvajjanārādhanatatpareṇa saṃtoṣasevārasanirbhareṇa | kṣemendranāmnā sudhiyāṃ sadaiva sukhāya sevāvasaraḥ kṛto 'yam,विद्वज्जनाराधनतत्परेण संतोषसेवारसनिर्भरेण । क्षेमेन्द्रनाम्ना सुधियां सदैव सुखाय सेवावसरः कृतो ऽयम्

clean_sivastuti.csv

@@ -0,0 +1,11 @@
+verse,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+lsiv_1,Laṅkeśvara: Śivastuti / gale kalitakālima prakaṭitendu bhālasthale vināṭitajaṭotkaraṃ rucirapāṇipāthoruhe / udañcitakapālakaṃ jaghanasīmni saṃdarśitadvipājinamanukṣaṇaṃ kimapi dhāma vandāmahe,लङ्केश्वर: शिवस्तुति / गले कलितकालिम प्रकटितेन्दु भालस्थले विनाटितजटोत्करं रुचिरपाणिपाथोरुहे / उदञ्चितकपालकं जघनसीम्नि संदर्शितद्विपाजिनमनुक्षणं किमपि धाम वन्दामहे
+lsiv_2,vṛṣopariparisphuraddhavaladhāma dhāmaśriyākuberagirigaurimaprabhavagarvanirvāsi tat / rucirapunarumākucopacitakuṅkumai rañjitaṃ gajājinavirājitaṃ vṛjinabhaṅgabījaṃ bhaje,वृषोपरिपरिस्फुरद्धवलधाम धामश्रियाकुबेरगिरिगौरिमप्रभवगर्वनिर्वासि तत् / रुचिरपुनरुमाकुचोपचितकुङ्कुमै रञ्जितं गजाजिनविराजितं वृजिनभङ्गबीजं भजे
+lsiv_3,uditvaravilocanatrayavisṛtvarajyotiṣā kalākarakalākaravyatikareṇa cāharniśam / vikāsitajaṭāṭavīviharaṇotsavaprollasattarāmarataraṅgiṇītaralacūḍamīḍe mṛḍam,उदित्वरविलोचनत्रयविसृत्वरज्योतिषा कलाकरकलाकरव्यतिकरेण चाहर्निशम् / विकासितजटाटवीविहरणोत्सवप्रोल्लसत्तरामरतरङ्गिणीतरलचूडमीडे मृडम्
+lsiv_4,vihāya kamalālayāvilasitāni vidyunnaṭīviḍambanapaṭūni me viharaṇaṃ vidhattāṃ manaḥ / kapardini kumudvatīramaṇakhaṇḍacūḍāmaṇau kaṭītaṭapaṭībhavatkaraṭicarmaṇi brahmaṇi,विहाय कमलालयाविलसितानि विद्युन्नटीविडम्बनपटूनि मे विहरणं विधत्तां मनः / कपर्दिनि कुमुद्वतीरमणखण्डचूडामणौ कटीतटपटीभवत्करटिचर्मणि ब्रह्मणि
+lsiv_5,bhavadbhavanadehalīvikaṭātuṇḍadaṇḍāhatitruṭanmukuṭakoṭibhirmaghavadādibhirbhūyate / vrajema bhavadantikaṃ prakṛtimetya paiśācikīṃ kimityamarasaṃpadaḥ pramathanātha nāthāma he,भवद्भवनदेहलीविकटातुण्डदण्डाहतित्रुटन्मुकुटकोटिभिर्मघवदादिभिर्भूयते / व्रजेम भवदन्तिकं प्रकृतिमेत्य पैशाचिकीं किमित्यमरसंपदः प्रमथनाथ नाथाम हे
+lsiv_6,tvadarcanaparāyaṇapramathakanyakāluṇṭhitaprasūnasaphaladrumaṃ kamapi śailamāśāsmahe / alaṃ taṭavitardikāśayitasiddhasīmantinīprakīrṇasumanomanoranameruṇā meruṇā,त्वदर्चनपरायणप्रमथकन्यकालुण्ठितप्रसूनसफलद्रुमं कमपि शैलमाशास्महे / अलं तटवितर्दिकाशयितसिद्धसीमन्तिनीप्रकीर्णसुमनोमनोरनमेरुणा मेरुणा
+lsiv_7,na jātu hara yātu me viṣayadurvilāsaṃ mano manobhavakathāstu me na ca manorathātithyabhūḥ / sphuratsurataraṅgiṇītaṭakuṭīrakoṭau vasannaye śiva devāniśaṃ tava bhavāni pūjāparaḥ,न जातु हर यातु मे विषयदुर्विलासं मनो मनोभवकथास्तु मे न च मनोरथातिथ्यभूः / स्फुरत्सुरतरङ्गिणीतटकुटीरकोटौ वसन्नये शिव देवानिशं तव भवानि पूजापरः
+lsiv_8,vibhūṣaṇasurāpagāśucitarālavālāvalīvaladbahalasīkaraprakarasekasaṃvardhitā / maheśvarasuradrumasphuritasajjaṭāmañjarī namajjanaphalapradā mama nu hanta bhūyādiyam,विभूषणसुरापगाशुचितरालवालावलीवलद्बहलसीकरप्रकरसेकसंवर्धिता / महेश्वरसुरद्रुमस्फुरितसज्जटामञ्जरी नमज्जनफलप्रदा मम नु हन्त भूयादियम्
+lsiv_9,bahirviṣayasaṃgatipratinivartitākṣāvaleḥ samādhikalitātmanaḥ paśupateraśeṣātmanaḥ / śiraḥsurasarittaṭīkuṭilakalpakalpadrumaṃ niśākarakalāmahaṃ vaṭuvimṛṣyamāṇāṃ bhaje,बहिर्विषयसंगतिप्रतिनिवर्तिताक्षावलेः समाधिकलितात्मनः पशुपतेरशेषात्मनः / शिरःसुरसरित्तटीकुटिलकल्पकल्पद्रुमं निशाकरकलामहं वटुविमृष्यमाणां भजे
+lsiv_10,tvadīyasuravāhinīvimalavāridhārāvalajjaṭāgahanagāhinī matiriyaṃ mamākrāmatu / upottamasarittaṭīviṭapitāṭavīprollasattapasvipariṣattulāmamalamallikābha prabho,त्वदीयसुरवाहिनीविमलवारिधारावलज्जटागहनगाहिनी मतिरियं ममाक्रामतु / उपोत्तमसरित्तटीविटपिताटवीप्रोल्लसत्तपस्विपरिषत्तुलाममलमल्लिकाभ प्रभो

clean_syamaladandakam.csv

@@ -0,0 +1,6 @@
+verse,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+1,māṇikyavīṇāmupalāpayantīṃ madālasāṃ mañjulavāgvilāsām māhendranīlopalakomalāṅgīṃ mātaṅgakanyāṃ satataṃ smarāmi jaya mātaṅgatanaye jaya nīlotpaladyute jaya saṃgītarasike jaya līlāśukapriye jaya janani sudhāsamudrāntarudyanmaṇidvīpasaṃrūḍhabilvāṭavīmadhyakalpadrumākalpakādambakāntāravāsapriye kṛttivāsaḥpriye sarvalokapriye sādarārabdhasaṃgītasaṃbhāvanāsaṃbhramālolanīpasragābaddhacūlīsanāthatrike sānumatputrike śekharībhūtapītāṃśurekhāmayūkhāvalībaddhasusnigdhanīlālakaśreṇiśṛṅgārite lokasaṃbhāvite kāmalīlādhanuḥsaṃnibhabhrūlatāpuṣpasaṃdohasaṃdehakṛllocane vāksudhāsecane cārugorocanāpaṅkakelīlalāmābhirāme surāme rame prollasadbālikāmauktikaśreṇikācandrikāmaṇḍalodbhāsilāvaṇyagaṇḍasthalanyastakastūrikāpattrarekhāsamudbhūtasaurabhyasaṃbhrāntabhṛṅgāṅganāgītasāndrībhavanmandratantrīsvare susvare bhāsvare vallakīvādanaprakriyālolatālīdalābaddhatāṭaṅkabhūṣāviśeṣānvite siddhasaṃmānite divyahālāmadodvelahelālasaccakṣurāndolanaśrīsamākṣiptakarṇaikanīlotpale pūritāśeṣalokābhivāñchāphale śrīphale svedabindūllasadbhālalāvaṇyaniṣyandasaṃdohasaṃdehakṛnnāsikāmauktike sarvaviśvātmike kālike mugdhamandasmitodāravaktrasphuratpūgatāmbūlakarpūrakhaṇḍotkare jñānamudrākare sarvasaṃpatkare padmabhāsvatkare kundapuṣpadyutisnigdhadantāvalīnirmalālokasaṃmelanasmeraśoṇādhare cāruvīṇādhare pakvabimbādhare,माणिक्यवीणामुपलापयन्तीं मदालसां मञ्जुलवाग्विलासाम् माहेन्द्रनीलोपलकोमलाङ्गीं मातङ्गकन्यां सततं स्मरामि जय मातङ्गतनये जय नीलोत्पलद्युते जय संगीतरसिके जय लीलाशुकप्रिये जय जननि सुधासमुद्रान्तरुद्यन्मणिद्वीपसंरूढबिल्वाटवीमध्यकल्पद्रुमाकल्पकादम्बकान्तारवासप्रिये कृत्तिवासःप्रिये सर्वलोकप्रिये सादरारब्धसंगीतसंभावनासंभ्रमालोलनीपस्रगाबद्धचूलीसनाथत्रिके सानुमत्पुत्रिके शेखरीभूतपीतांशुरेखामयूखावलीबद्धसुस्निग्धनीलालकश्रेणिशृङ्गारिते लोकसंभाविते कामलीलाधनुःसंनिभभ्रूलतापुष्पसंदोहसंदेहकृल्लोचने वाक्सुधासेचने चारुगोरोचनापङ्ककेलीललामाभिरामे सुरामे रमे प्रोल्लसद्बालिकामौक्तिकश्रेणिकाचन्द्रिकामण्डलोद्भासिलावण्यगण्डस्थलन्यस्तकस्तूरिकापत्त्ररेखासमुद्भूतसौरभ्यसंभ्रान्तभृङ्गाङ्गनागीतसान्द्रीभवन्मन्द्रतन्त्रीस्वरे सुस्वरे भास्वरे वल्लकीवादनप्रक्रियालोलतालीदलाबद्धताटङ्कभूषाविशेषान्विते सिद्धसंमानिते दिव्यहालामदोद्वेलहेलालसच्चक्षुरान्दोलनश्रीसमाक्षिप्तकर्णैकनीलोत्पले पूरिताशेषलोकाभिवाञ्छाफले श्रीफले स्वेदबिन्दूल्लसद्भाललावण्यनिष्यन्दसंदोहसंदेहकृन्नासिकामौक्तिके सर्वविश्वात्मिके कालिके मुग्धमन्दस्मितोदारवक्त्रस्फुरत्पूगताम्बूलकर्पूरखण्डोत्करे ज्ञानमुद्राकरे सर्वसंपत्करे पद्मभास्वत्करे कुन्दपुष्पद्युतिस्निग्धदन्तावलीनिर्मलालोकसंमेलनस्मेरशोणाधरे चारुवीणाधरे पक्वबिम्बाधरे
+2,sulalitanavayauvanārambhacandrodayodvelalāvaṇyadugdhārṇavāvirbhavatkambubibbokabhṛtkaṃdhare satkalāmandire manthare divyaratnaprabhābandhuracchannahārādibhūṣāsamuddyotamānānavadyāṃśuśobhe śubhe ratnakeyūraraśmicchaṭāpallavaprollasaddorlatārājite yogibhiḥ pūjite viśvadiṅmaṇḍalavyāpimāṇikyatejaḥsphuratkaṅkaṇālaṃkṛte vibhramālaṃkṛte sādhakaiḥ satkṛte vāsarārambhavelāsamujjṛmbhamānāravindapratidvandvipāṇidvaye saṃtatodyaddaye advaye divyaratnormikādīdhitistomasaṃdhyāyamānāṅgulīpallavodyannakhenduprabhāmaṇḍale saṃnatākhaṇḍale citprabhāmaṇḍale prollasatkuṇḍale tārakārājinīkāśahārāvalismeracārustanābhogabhārānamanmadhyavallībalicchedavīcīsamullāsasaṃdarśitākārasaundaryaratnākare vallakībhṛtkare kiṃkaraśrīkare hemakumbhopamottuṅgavakṣojabhārāvanamre trilokāvanamre lasadvṛttagambhīranābhīsarastīraśaivālaśaṅkākaraśyāmaromāvalībhūṣaṇe mañjusaṃbhāṣaṇe cāruśiñjatkaṭīsūtranirbhartsitānaṅgalīlādhanuḥśiñjinīḍambare divyaratnāmbare padmarāgollasanmekhalābhāsvaraśroṇiśobhājitasvarṇabhūbhṛttale candrikāśītale,सुललितनवयौवनारम्भचन्द्रोदयोद्वेललावण्यदुग्धार्णवाविर्भवत्कम्बुबिब्बोकभृत्कंधरे सत्कलामन्दिरे मन्थरे दिव्यरत्नप्रभाबन्धुरच्छन्नहारादिभूषासमुद्द्योतमानानवद्यांशुशोभे शुभे रत्नकेयूररश्मिच्छटापल्लवप्रोल्लसद्दोर्लताराजिते योगिभिः पूजिते विश्वदिङ्मण्डलव्यापिमाणिक्यतेजःस्फुरत्कङ्कणालंकृते विभ्रमालंकृते साधकैः सत्कृते वासरारम्भवेलासमुज्जृम्भमानारविन्दप्रतिद्वन्द्विपाणिद्वये संततोद्यद्दये अद्वये दिव्यरत्नोर्मिकादीधितिस्तोमसंध्यायमानाङ्गुलीपल्लवोद्यन्नखेन्दुप्रभामण्डले संनताखण्डले चित्प्रभामण्डले प्रोल्लसत्कुण्डले तारकाराजिनीकाशहारावलिस्मेरचारुस्तनाभोगभारानमन्मध्यवल्लीबलिच्छेदवीचीसमुल्लाससंदर्शिताकारसौन्दर्यरत्नाकरे वल्लकीभृत्करे किंकरश्रीकरे हेमकुम्भोपमोत्तुङ्गवक्षोजभारावनम्रे त्रिलोकावनम्रे लसद्वृत्तगम्भीरनाभीसरस्तीरशैवालशङ्काकरश्यामरोमावलीभूषणे मञ्जुसंभाषणे चारुशिञ्जत्कटीसूत्रनिर्भर्त्सितानङ्गलीलाधनुःशिञ्जिनीडम्बरे दिव्यरत्नाम्बरे पद्मरागोल्लसन्मेखलाभास्वरश्रोणिशोभाजितस्वर्णभूभृत्तले चन्द्रिकाशीतले
+3,vikasitanavakiṃśukātāmradivyāṃśukacchannacārūruśobhāparābhūtasindūraśoṇāyamānendramātaṅgahastārgale vaibhavānargale śyāmale komalasnigdhanīlopalotpāditānaṅgatūṇīraśaṅkākarodārajaṅghālate cārulīlāgate namradikpālasīmantinīkuntalasnigdhanīlaprabhāpuñjasaṃjātadūrvāṅkurāśaṅkasāraṅgasaṃyogariṅkhannakhendūjjvale projjvale nirmale prahvadeveśalakṣmīśabhūteśatoyeśavāṇīśakīnāśadaityeśayakṣeśavāyvagnikoṭīramāṇikyasaṃghṛṣṭabālātapoddāmalākṣārasāruṇyatāruṇyalakṣmīgṛhītāṅghripadme supadme ume,विकसितनवकिंशुकाताम्रदिव्यांशुकच्छन्नचारूरुशोभापराभूतसिन्दूरशोणायमानेन्द्रमातङ्गहस्तार्गले वैभवानर्गले श्यामले कोमलस्निग्धनीलोपलोत्पादितानङ्गतूणीरशङ्काकरोदारजङ्घालते चारुलीलागते नम्रदिक्पालसीमन्तिनीकुन्तलस्निग्धनीलप्रभापुञ्जसंजातदूर्वाङ्कुराशङ्���सारङ्गसंयोगरिङ्खन्नखेन्दूज्ज्वले प्रोज्ज्वले निर्मले प्रह्वदेवेशलक्ष्मीशभूतेशतोयेशवाणीशकीनाशदैत्येशयक्षेशवाय्वग्निकोटीरमाणिक्यसंघृष्टबालातपोद्दामलाक्षारसारुण्यतारुण्यलक्ष्मीगृहीताङ्घ्रिपद्मे सुपद्मे उमे
+4,suruciranavaratnapīṭhasthite susthite ratnapadmāsane ratnasiṃhāsane śaṅkhapadmadvayopāśrite tatra vighneśadurgābaṭukṣetrapālairyute mattamātaṅgakanyāsamūhānvite mañjulāmenakādyaṅganāmānite bhairavairaṣṭabhirveṣṭite devi vāmādibhiḥ śaktibhiḥ sevite dhātrilakṣmyādiśaktyaṣṭakaiḥ saṃyute mātṛkāmaṇḍalairmaṇḍite yakṣagandharvasiddhāṅganāmaṇḍalairarcite pañcabāṇātmike pañcabāṇena ratyā na saṃbhāvite prītibhājā vasantena cānandite bhaktibhājaṃ paraṃ śreyase kalpase yogināṃ mānase dyotase chandasāmojasā bhrājase gītavidyāvinodātitṛṣṇena kṛṣṇena saṃpūjyase bhaktimaccetasā vedhasā stūyase viśvahṛdyena vādyena vidyādharairgīyase,सुरुचिरनवरत्नपीठस्थिते सुस्थिते रत्नपद्मासने रत्नसिंहासने शङ्खपद्मद्वयोपाश्रिते तत्र विघ्नेशदुर्गाबटुक्षेत्रपालैर्युते मत्तमातङ्गकन्यासमूहान्विते मञ्जुलामेनकाद्यङ्गनामानिते भैरवैरष्टभिर्वेष्टिते देवि वामादिभिः शक्तिभिः सेविते धात्रिलक्ष्म्यादिशक्त्यष्टकैः संयुते मातृकामण्डलैर्मण्डिते यक्षगन्धर्वसिद्धाङ्गनामण्डलैरर्चिते पञ्चबाणात्मिके पञ्चबाणेन रत्या न संभाविते प्रीतिभाजा वसन्तेन चानन्दिते भक्तिभाजं परं श्रेयसे कल्पसे योगिनां मानसे द्योतसे छन्दसामोजसा भ्राजसे गीतविद्याविनोदातितृष्णेन कृष्णेन संपूज्यसे भक्तिमच्चेतसा वेधसा स्तूयसे विश्वहृद्येन वाद्येन विद्याधरैर्गीयसे
+5,śravaṇaharaṇadakṣiṇakvāṇayā vīṇayā kiṃnarairgīyase yakṣagandharvasiddhaṅganāmaṇḍalairarcyase sarvasaubhāgyavāñchāvatībhirvadhūbhiḥ surāṇāṃ samārādhyase sarvavidyāviśeṣātmakaṃ cāṭugāthāsamuccāraṇaṃ kaṇṭhamūlollasadvarṇarājitrayaṃ komalaśyāmalodārapakṣadvayaṃ tuṇḍaśobhātidūrībhavatkiṃśukaṃ taṃ śukaṃ lālayantī parikrīḍase pāṇipadmadvayenākṣamālāmapi sphāṭikīṃ jñānasārātmakaṃ pustakaṃ cāṅkuśaṃ pāśamābibhratī yena saṃcintyase tasya vaktrāntarādgadyapadyātmikā bhāratī niḥsaret yena vā yāvakābhākṛtirbhāvyase tasya vaśyā bhavanti striyaḥ pūruṣāḥ yena vā śātakumbhadyutirbhāvyase so 'pi lakṣmīsahasraiḥ parikrīḍate kiṃ na siddhyedvapuḥ śyāmalaṃ komalaṃ candracūḍānvitaṃ tāvakaṃ dhyāyataḥ tasya līlāsaro vāridhistasya kelīvanaṃ candanaṃ tasya bhadrāsanaṃ bhūtalaṃ tasya gīrdevatā kiṃkarī tasya cājñākarī śrīḥ svayam sarvatīrthātmike sarvamantrātmike sarvatantrātmike sarvayantrātmike sarvaśaktyātmike sarvapīṭhātmike sarvatattvātmike sarvavidyātmike sarvayogātmike sarvanādātmike sarvaśabdātmike sarvaviśvātmike sarvadīkṣātmike sarvasarvātmike sarvage pāhi māṃ pāhi māṃ pāhi māṃ devi tubhyaṃ namo devi tubhyaṃ namo devi tubhyaṃ namaḥ,श्रवणहरणदक्षिणक्वाणया वीणया किंनरैर्गीयसे यक्षगन्धर्वसिद्धङ्गनामण्डलैरर्च्यसे सर्वसौभाग्यवाञ्छावतीभिर्वधूभिः सुराणां समाराध्यसे सर्वविद्याविशेषात्मकं चाटुगाथासमुच्चारणं कण्ठमूलोल्लसद्वर्णराजित्रयं कोमलश्यामलोदारपक्षद्वयं तुण्डशोभातिदूरीभवत्किंशुकं तं शुकं लालयन्ती परिक्रीडसे पाणिपद्मद्वयेनाक्षमालामपि स्फाटिकीं ज्ञानसारात्मकं पुस्तकं चाङ्कुशं पाशमाबिभ्रती येन संचिन्त्यसे तस्य वक्त्रान्तराद्गद्यपद्यात्मिका भारती निःसरेत् येन वा यावकाभाकृतिर्भाव्यसे तस्य वश्या भवन्ति स्त्रियः पूरुषाः येन वा शातकुम्भद्युतिर्भाव्यसे सो ऽपि लक्ष्मीसहस्रैः परिक्रीडते किं न सिद्ध्येद्वपुः श्यामलं कोमलं चन्द्रचूडान्वितं तावकं ध्यायतः तस्य लीलासरो वारिधिस्तस्य केलीवनं चन्दनं तस्य भद्रासनं भूतलं तस्य गीर्देवता किंकरी तस्य चाज्ञाकरी श्रीः स्वयम् सर्वतीर्थात्मिके सर्वमन्त्रात्मिके सर्वतन्त्रात्मिके सर्वयन्त्रात्मिके सर्वशक्त्यात्मिके सर्वपीठात्मिके सर्वतत्त्वात्मिके सर्वविद्यात्मिके सर्वयोगात्मिके सर्वनादात्मिके सर्वशब्दात्मिके सर्वविश्वात्मिके सर्वदीक्षात्मिके सर्वसर्वात्मिके सर्वगे पाहि मां पाहि मां पाहि मां देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमो देवि तुभ्यं नमः

clean_vrttaratnakara.csv

@@ -0,0 +1,213 @@
+verse,sanskrit_iast,sanskrit_devanagari
+kedv_1.1,Kedārabhaṭṭa: Vṛttaratnākara sukhasantānasiddhyarthaṃ natvā brahmā 'cyutā 'rcitam / gaurīvināyakopetaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram,केदारभट्ट: वृत्तरत्नाकर सुखसन्तानसिद्ध्यर्थं नत्वा ब्रह्मा ऽच्युता ऽर्चितम् / गौरीविनायकोपेतं शङ्करं लोकशङ्करम्
+kedv_1.2,vedārthaśaivaśāstrajñaḥ pavyeko 'bhūd lokaśaṅkaram / tasya putro 'sti kedāraḥ śivapādārcane rataḥ,वेदार्थशैवशास्त्रज्ञः पव्येको ऽभूद् लोकशङ्करम् / तस्य पुत्रो ऽस्ति केदारः शिवपादार्चने रतः
+kedv_1.3,tenedaṃ kriyate chando lakṣyalakṣaṇasaṃyutam / vṛttaratnākaraṃ nāma bālānāṃ sukhasiddhye,तेनेदं क्रियते छन्दो लक्ष्यलक्षणसंयुतम् / वृत्तरत्नाकरं नाम बालानां सुखसिद्ध्ये
+kedv_1.4,piṅgalādibhrācāryairyaduktaṃ laukikaṃ dvidhā / mātrāvarṇavibhedena cchandastadiha kathyate,पिङ्गलादिभ्राचार्यैर्यदुक्तं लौकिकं द्विधा / मात्रावर्णविभेदेन च्छन्दस्तदिह कथ्यते
+kedv_1.5,ṣaḍadhyāyanibaddhasya cchandaso 'sya parisphuṭam / pramāṇamapi vijñeyaṃ ṣaḍtriṃśadadhikaṃ śatam,षडध्यायनिबद्धस्य च्छन्दसो ऽस्य परिस्फुटम् / प्रमाणमपि विज्ञेयं षड्त्रिंशदधिकं शतम्
+kedv_1.6,myarastajabhnagairlāntairebhirdaśabhirakṣaraiḥ / samastaṃ vāṅmayaṃ vyāptaṃ trailokyamiva viṣṇunā,म्यरस्तजभ्नगैर्लान्तैरेभिर्दशभिरक्षरैः / समस्तं वाङ्मयं व्याप्तं त्रैलोक्यमिव विष्णुना
+kedv_1.7,sarvagurmo mukhāntarlau yarāvantagalau satau / gmadhyādyau jmau trilo no 'ṣṭau bhavantyatra gaṇāstrikāḥ,सर्वगुर्मो मुखान्तर्लौ यरावन्तगलौ सतौ / ग्मध्याद्यौ ज्मौ त्रिलो नो ऽष्टौ भवन्त्यत्र गणास्त्रिकाः
+kedv_1.8,jñeyāḥ sarvāntamadhyādiguravo 'tra catuṣkalāḥ / gaṇāścaturlaghūpetāḥ pañcāryādiṣu saṃsthitāḥ,ज्ञेयाः सर्वान्तमध्यादिगुरवो ऽत्र चतुष्कलाः / गणाश्चतुर्लघूपेताः पञ्चार्यादिषु संस्थिताः
+kedv_1.9,sānusvāro visargānto dīrgho yuktaparaśca yaḥ / vā pādānte tvasau gvakro jñeyo 'nyo mātriko lṛjuḥ,सानुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घो युक्तपरश्च यः / वा पादान्ते त्वसौ ग्वक्रो ज्ञेयो ऽन्यो मात्रिको लृजुः
+kedv_1.10,pādādāviha varṇasya saṃyogaḥ kramasaṃjñakaḥ / puraḥsthitena tena syāllaghutā 'pi kvacid guroḥ,पादादाविह वर्णस्य संयोगः क्रमसंज्ञकः / पुरःस्थितेन तेन स्याल्लघुता ऽपि क्वचिद् गुरोः
+kedv_1.11,taruṇaṃ sarṣapaśākaṃ navaudanaṃ picchilāni ca dadhīni / alpavyayena sundari (!) grāmyajano miṣṭamiśnāti,तरुणं सर्षपशाकं नवौदनं पिच्छिलानि च दधीनि / अल्पव्ययेन सुन्दरि (!) ग्राम्यजनो मिष्टमिश्नाति
+kedv_1.12,abdhibhūtarasādīnāṃ jñeyāḥ saṃjñāstu lokataḥ / jñeyaḥ pādaścaturthāśo yatirvicchedasaṃjñitaḥ,अब्धिभूतरसादीनां ज्ञेयाः संज्ञास्तु लोकतः / ज्ञेयः पादश्चतुर्थाशो यतिर्विच्छेदसंज्ञितः
+kedv_1.13,yuksamaṃ viṣamaṃ cālūksthānaṃ sadbhirnigadyate / samamardhasamaṃ vṛttaṃ viṣamaṃ ca tathāparam,युक्समं विषमं चालूक्स्थानं सद्भिर्निगद्यते / सममर्धसमं वृत्तं विषमं च तथापरम्
+kedv_1.14,aṅghrayo yasya catvārastulyalakṣaṇalakṣitāḥ / tacchandaḥśāstratattvajñāḥ samaṃ vṛttaṃ pracakṣate,अङ्घ्रयो यस्य च��्वारस्तुल्यलक्षणलक्षिताः / तच्छन्दःशास्त्रतत्त्वज्ञाः समं वृत्तं प्रचक्षते
+kedv_1.15,prathamāṅghrisamo yasya tṛtīyaścaraṇo bhavet / dvitīyasturyavadvṛttaṃ tadardhasamamucyate,प्रथमाङ्घ्रिसमो यस्य तृतीयश्चरणो भवेत् / द्वितीयस्तुर्यवद्वृत्तं तदर्धसममुच्यते
+kedv_1.16,yasya pādacatuṣke 'pi lakṣma bhinnaṃ parasparam / tadāhurviṣamaṃ vṛttaṃ chandaḥśāstraviśāradāḥ,यस्य पादचतुष्के ऽपि लक्ष्म भिन्नं परस्परम् / तदाहुर्विषमं वृत्तं छन्दःशास्त्रविशारदाः
+kedv_1.17,ārabhyaikākṣārātpādādekaikakṣaravaddhitaiḥ / pṛthakchando bhavetpādairyāvatṣaḍviṃśatiṃ gatam,आरभ्यैकाक्षारात्पादादेकैकक्षरवद्धितैः / पृथक्छन्दो भवेत्पादैर्यावत्षड्विंशतिं गतम्
+kedv_1.18,tadūrdhvaṃ caṇḍavṛṣṭyādidaṇḍakāḥ parikīrtitāḥ / śeṣaṃ gāthāstribhiḥ ṣaḍbhiścaraṇaiścopalakṣitāḥ,तदूर्ध्वं चण्डवृष्ट्यादिदण्डकाः परिकीर्तिताः / शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैश्चोपलक्षिताः
+kedv_1.19,uktā 'tyuktā tathā madhyā pratiṣṭhā 'nyā supūrvikā / gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca,उक्ता ऽत्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्ठा ऽन्या सुपूर्विका / गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्क्तिरेव च
+kedv_1.20,triṣṭup ca jagatī caiva tathā 'tijagatī matā / śakvarī sā 'tipūrvā syādaṣṭyatyaṣṭī tataḥ smṛte,त्रिष्टुप् च जगती चैव तथा ऽतिजगती मता / शक्वरी सा ऽतिपूर्वा स्यादष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते
+kedv_1.21,dhṛtiścā 'tidhṛtiścaiva krṭiḥ prakṛtirākṛtiḥ / vikṛtiḥ saṅkṛtiścaiva tathā 'tikṛtirutkṛtiḥ,धृतिश्चा ऽतिधृतिश्चैव क्र्टिः प्रकृतिराकृतिः / विकृतिः सङ्कृतिश्चैव तथा ऽतिकृतिरुत्कृतिः
+kedv_1.22,ityuktāśchandasāṃ saṃjñāḥ kramato vacmi sāmpratam / lakṣaṇaṃ sarvavṛttānāṃ mātrāvṛttā 'nupūrvakam,इत्युक्ताश्छन्दसां संज्ञाः क्रमतो वच्मि साम्प्रतम् / लक्षणं सर्ववृत्तानां मात्रावृत्ता ऽनुपूर्वकम्
+kedv_2.1,iti śrīkedārabhaṭṭaviracite vṛttaratnākare saṃjñābhidhāno nāma / dvitīyo 'dhyāyaḥ lakṣmaitatsapta gaṇā gopetā bhavati neha viṣame jaḥ / ṣaṣṭho 'yaṃ nalaghū vā prathame 'rdhe niyatamāryāyāḥ,इति श्रीकेदारभट्टविरचिते वृत्तरत्नाकरे संज्ञाभिधानो नाम / द्वितीयो ऽध्यायः लक्ष्मैतत्सप्त गणा गोपेता भवति नेह विषमे जः / षष्ठो ऽयं नलघू वा प्रथमे ऽर्धे नियतमार्यायाः
+kedv_2.2,ṣaṣthe dvitīyalātparake nle mukhalācca sayatipadaniyamaḥ / carame 'rdhe pañcake tasmādiha bhavati ṣaṣṭho laḥ,षष्थे द्वितीयलात्परके न्ले मुखलाच्च सयतिपदनियमः / चरमे ऽर्धे पञ्चके तस्मादिह भवति षष्ठो लः
+kedv_2.3,triṣvaṅkeṣu pādo dalayorādyeṣu dṛśyate yasyāḥ / pathyeti nāma tasyāḥ prakīrtitaṃ nāgarājena,त्रिष्वङ्केषु पादो दलयोराद्येषु दृश्यते यस्याः / पथ्येति नाम तस्याः प्रकीर्तितं नागराजेन
+kedv_2.4,saṃlaṅghya gaṇatrayamādimaṃ śakalayordvayorbhavati pādaḥ / yasyāstāṃ piṅgalanāgo vipulāmiti samākhyāti,संलङ्घ्य गणत्रयमादिमं शकलयोर्द्वयोर्भवति पादः / यस्यास्तां पिङ्गलनागो विपुलामिति समाख्याति
+kedv_2.5,ubhayārdhayorjakārau dvitīyaturyau gamadhyagau tasyāḥ / capaleti nāma tasyā prakīrtitaṃ nāgarājena,उभयार्धयोर्जकारौ द्वितीयतुर्यौ गमध्यगौ तस्याः / चपलेति नाम तस्या प्रकीर्तितं नागराजेन
+kedv_2.6,ādyaṃ dalaṃ samastaṃ bhajeya lakṣma capalāgataṃ yasyāḥ / śeṣe pūrvajalakṣmā mukhacapalāsoditā muninā,आद्यं दलं समस्तं भजेय लक्ष्म चपलागतं यस्याः / शेषे पूर्वजलक्ष्मा मुखचपलासोदिता मुनिना
+kedv_2.7,prākpratipāditamardhe prathame prathametare ca capalāyāḥ / lakṣmāśrayate soktā viśuddhadhībhirjaghanacapalā,प्राक्प्रतिपादितमर्धे प्रथमे प्रथमेतरे च चपलायाः / लक्ष्माश्रयते सोक्ता विशुद्धधीभिर्जघनचपला
+kedv_2.8,āryāorathamadaloktaṃ yadi kathamapi lakṣaṇaṃ bhavedubhayoḥ / dalayoḥ krṭayatiśobhāṃ tāṃ gītiṃ gītavānbhujaṅgeśaḥ,आर्याओरथमदलोक्तं यदि कथमपि लक्षणं भवेदुभयोः / दलयोः क्र्टयतिशोभां तां गीतिं गीतवान्भुजङ्गेशः
+kedv_2.9,āryādvitīyake 'rdhe yadgaditaṃ lakṣaṇaṃ tatsyāt / yadyubhayorapi dalayorupagītiṃ tā munirbrūte,आर्याद्वितीयके ऽर्धे यद्गदितं लक्षणं तत्स्यात् / यद्युभयोरपि दलयोरुपगीतिं ता मुनिर्ब्रूते
+kedv_2.10,āryāśakaladvitayaṃ vyatyayaracitaṃ bhavedyasyāḥ / sodgītiḥ kila gaditā tadvadyatyaṃśabhedasaṃyuktā,आर्याशकलद्वितयं व्यत्ययरचितं भवेद्यस्याः / सोद्गीतिः किल गदिता तद्वद्यत्यंशभेदसंयुक्ता
+kedv_2.11,āryāpūrvārdhaṃ yadi guruṇaikenādhikena nidhane yuktam / itarattadvannikhilaṃ bhavati yadīyamarddhamuditāryāgītiḥ,आर्यापूर्वार्धं यदि गुरुणैकेनाधिकेन निधने युक्तम् / इतरत्तद्वन्निखिलं भवति यदीयमर्द्धमुदितार्यागीतिः
+kedv_2.12,ṣaḍviṣame 'ṣṭau same kalāstāśca same syurno nirantarāḥ / na samātra parāśritā kalā vaitālīye 'nte ralā guruḥ,षड्विषमे ऽष्टौ समे कलास्ताश्च समे स्युर्नो निरन्तराः / न समात्र पराश्रिता कला वैतालीये ऽन्ते रला गुरुः
+kedv_2.13,paryante ryau tathaiva śeṣamaupacchandasikaṃ sudhībhiruktam,पर्यन्ते र्यौ तथैव शेषमौपच्छन्दसिकं सुधीभिरुक्तम्
+kedv_2.14,āpātalikā kathiteyaṃ bhādgurukāvatha pūrvavadanyat,आपातलिका कथितेयं भाद्गुरुकावथ पूर्ववदन्यत्
+kedv_2.15,tṛtīyayugdakṣiṇāntikā samastapādeṣu dvitīyalaḥ,तृतीययुग्दक्षिणान्तिका समस्तपादेषु द्वितीयलः
+kedv_2.16,udīcyavṛttirdvitīyalaḥ sakto 'greṇa bhavedayugmayoḥ,उदीच्यवृत्तिर्द्वितीयलः सक्तो ऽग्रेण भवेदयुग्मयोः
+kedv_2.17,pūrveṇa yuto 'tha pañcamaḥ prācyavṛttiruditeti yugmayoḥ,पूर्वेण युतो ऽथ पञ्चमः प्राच्यवृत्तिरुदितेति युग्मयोः
+kedv_2.18,yadā samāvojayugmakau pūrvayorbhavati tatpravṛttakam,यदा समावोजयुग्मकौ पूर्वयोर्भवति तत्प्रवृत्तकम्
+kedv_2.19,asya yugmaracitā 'parāntikā,अस्य युग्मरचिता ऽपरान्तिका
+kedv_2.20,ayugbhavā cāruhāsinī,अयुग्भवा चारुहासिनी
+kedv_2.21,vaktraṃ nādyānnasau syātāmabdheryo 'nuṣṭubhi khyātam,वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातामब्धेर्यो ऽनुष्टुभि ख्यातम्
+kedv_2.22,yujorjena saridbhartuḥ pathyāvaktraṃ prakīrtitam,युजोर्जेन सरिद्भर्तुः पथ्यावक्त्रं प्रकीर्तितम्
+kedv_2.23,ojayorjena vāridhestadeva viparītādi,ओजयोर्जेन वारिधेस्तदेव विपरी���ादि
+kedv_2.24,capalāvaktramayujornakāraśvetpayorāśeḥ,चपलावक्त्रमयुजोर्नकारश्वेत्पयोराशेः
+kedv_2.25,yasyā laḥ saptamo yugme sā yugmavipulā matā,यस्या लः सप्तमो युग्मे सा युग्मविपुला मता
+kedv_2.26,sautavasyā 'khileṣvapi,सौतवस्या ऽखिलेष्वपि
+kedv_2.27,bhenā 'bdhito bhādvipulā,भेना ऽब्धितो भाद्विपुला
+kedv_2.28,itthamanyā raścaturthāt,इत्थमन्या रश्चतुर्थात्
+kedv_2.29,no 'mbudheścennavipulā,नो ऽम्बुधेश्चेन्नविपुला
+kedv_2.30,to 'bdhestatpūrvānyā bhavet,तो ऽब्धेस्तत्पूर्वान्या भवेत्
+kedv_2.31,dviguṇitavasuladhuracaladhṛtiriti,द्विगुणितवसुलधुरचलधृतिरिति
+kedv_2.32,mātrāsamakaṃ navamo lgāntam,मात्रासमकं नवमो ल्गान्तम्
+kedv_2.33,jo nlāvathāmbudherviślokaḥ,जो न्लावथाम्बुधेर्विश्लोकः
+kedv_2.34,tadyugalādvānavāsikā syāt,तद्युगलाद्वानवासिका स्यात्
+kedv_2.35,bāṇāṣṭanavasu yadi laścitā,बाणाष्टनवसु यदि लश्चिता
+kedv_2.36,upacitrā navame parayukte,उपचित्रा नवमे परयुक्ते
+kedv_2.37,yadatītakṛtavividhalakṣmayutairmātrāsamādipādaiḥ kalitam / aniyatavṛttaparimāṇayuktaṃ prathitaṃ jagatsu pādākulakam,यदतीतकृतविविधलक्ष्मयुतैर्मात्रासमादिपादैः कलितम् / अनियतवृत्तपरिमाणयुक्तं प्रथितं जगत्सु पादाकुलकम्
+kedv_2.38,vṛttasya lā vinā varṇairgā varṇā gurubhistathā / guruvo lairdale nityaṃ pramāṇamiti niścitam,वृत्तस्य ला विना वर्णैर्गा वर्णा गुरुभिस्तथा / गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम्
+kedv_2.39,śikhiguṇitadaśalaghuracitamapagatalaghuyugalamaparamidamakhilam / saguru śakalayugalakamapi suparighaṭitalalitapadavitati bhavati śikhā,शिखिगुणितदशलघुरचितमपगतलघुयुगलमपरमिदमखिलम् / सगुरु शकलयुगलकमपि सुपरिघटितललितपदवितति भवति शिखा
+kedv_2.40,vinimayavinihitaśakalayugalakalitapadavitativiracitaguṇanicayā / śrutisukhakṛdiyamapi jagati ñi jaśira upagatavati sati bhavati khajā,विनिमयविनिहितशकलयुगलकलितपदविततिविरचितगुणनिचया / श्रुतिसुखकृदियमपि जगति ञि जशिर उपगतवति सति भवति खजा
+kedv_2.41,aṣṭāvardhe gā dvayabhyastā yasyāḥ sā 'naṅgakrīḍoktā / dalamaparamapi vasuguṇitasalilanidhilaghu kaviracitaṃ padavitati bhavati,अष्टावर्धे गा द्वयभ्यस्ता यस्याः सा ऽनङ्गक्रीडोक्ता / दलमपरमपि वसुगुणितसलिलनिधिलघु कविरचितं पदवितति भवति
+kedv_2.42,triguṇanavalaghuraṃvasitigururitidalayugakṛtatanuratirucirā,त्रिगुणनवलघुरंवसितिगुरुरितिदलयुगकृततनुरतिरुचिरा
+kedv_3.1,iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ mātrāvṛttādhikāro nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ // tṛtīyo 'dhyāyaḥ guḥ śtrīḥ,इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां मात्रावृत्ताधिकारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः // तृतीयो ऽध्यायः गुः श्त्रीः
+kedv_3.2,gau strī,गौ स्त्री
+kedv_3.3,mo nārī,मो नारी
+kedv_3.4,ro mṛgī,रो मृगी
+kedv_3.5,mgau cetkanyā,म्गौ चेत्कन्या
+kedv_3.6,mgau giti paṅktiḥ,म्गौ गिति पङ्क्तिः
+kedv_3.7,tyau stastanumadhyā,त्यौ स्तस्तनुमध्या
+kedv_3.8,śaśivadanā nyau,शशिवदना न्यौ
+kedv_3.9,vidyullekhā mo maḥ,विद्युल्लेखा मो मः
+kedv_3.10,tsā cedvasumatī,त्सा चेद्वसुमती
+kedv_3.11,msau gaḥ syānmadalekh��ḥ,म्सौ गः स्यान्मदलेखाः
+kedv_3.12,bhau giti citrapadā gaḥ,भौ गिति चित्रपदा गः
+kedv_3.13,mo mo go go vidyunmālā,मो मो गो गो विद्युन्माला
+kedv_3.14,māṇavakaṃ bhāttalagā,माणवकं भात्तलगा
+kedv_3.15,mnau gau haṃsarutametat,म्नौ गौ हंसरुतमेतत्
+kedv_3.16,rjau samānikā galau ca,र्जौ समानिका गलौ च
+kedv_3.17,pramāṇikā jarau lagau,प्रमाणिका जरौ लगौ
+kedv_3.18,vitānamābhyāṃ yadanyat,वितानमाभ्यां यदन्यत्
+kedv_3.19,rāmnasāviha halamukhī,राम्नसाविह हलमुखी
+kedv_3.20,bhujagaśiśubhṛtāṃ nau maḥ,भुजगशिशुभृतां नौ मः
+kedv_3.21,msā jgau śuddhavirāḍidaṃ matam,म्सा ज्गौ शुद्धविराडिदं मतम्
+kedv_3.22,mnau jgau ceti paṇavanāmakam,म्नौ ज्गौ चेति पणवनामकम्
+kedv_3.23,rjau ragau mayūrasāriṇī syāt,र्जौ रगौ मयूरसारिणी स्यात्
+kedv_3.24,bhmau sagayuktau rukmavatīyam,भ्मौ सगयुक्तौ रुक्मवतीयम्
+kedv_3.25,mattā jñeyā mabhasagayuktā,मत्ता ज्ञेया मभसगयुक्ता
+kedv_3.26,narajagaurbhavenmanoramā,नरजगौर्भवेन्मनोरमा
+kedv_3.27,tjau jo guruṇeyamupasthitā,त्जौ जो गुरुणेयमुपस्थिता
+kedv_3.28,syādindravajrā yadi tau jagau gaḥ,स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः
+kedv_3.29,upendravajrā jatajāstato gau,उपेन्द्रवज्रा जतजास्ततो गौ
+kedv_3.30,pādau yadīyāvupajātayastāḥ,पादौ यदीयावुपजातयस्ताः
+kedv_3.31,smaranti jātiṣvidameva nāma me,स्मरन्ति जातिष्विदमेव नाम मे
+kedv_3.32,najajalagairgaditā sumukhī,नजजलगैर्गदिता सुमुखी
+kedv_3.33,dodhakavṛttamidaṃ bhabhabhādgau,दोधकवृत्तमिदं भभभाद्गौ
+kedv_3.34,śālinyuktā mtau tagau go 'bdhilokaiḥ,शालिन्युक्ता म्तौ तगौ गो ऽब्धिलोकैः
+kedv_3.35,vātormīyaṃ kathitā mbhau tagau gaḥ,वातोर्मीयं कथिता म्भौ तगौ गः
+kedv_3.36,vāṇarasaiḥ syādbhatanagagaiḥ śrīḥ,वाणरसैः स्याद्भतनगगैः श्रीः
+kedv_3.37,mbhau nlau gaḥ syād bhramaravilasitam,म्भौ न्लौ गः स्याद् भ्रमरविलसितम्
+kedv_3.38,rānnarāviha rathoddhatā lagau,रान्नराविह रथोद्धता लगौ
+kedv_3.39,svāgateti ranabhādguruyugmam,स्वागतेति रनभाद्गुरुयुग्मम्
+kedv_3.40,nanaralagururacitā vṛntā,ननरलगुरुरचिता वृन्ता
+kedv_3.41,nanaramagurubhiśca bhadrikā,ननरमगुरुभिश्च भद्रिका
+kedv_3.42,śyenikā rajau ralau gururpadā,श्येनिका रजौ रलौ गुरुर्पदा
+kedv_3.43,mauktikamālā yadi bhatanādgau,मौक्तिकमाला यदि भतनाद्गौ
+kedv_3.44,upasthitamidaṃ jsau tādgakārau,उपस्थितमिदं ज्सौ ताद्गकारौ
+kedv_3.45,candravartma nigadanti ranabhasaiḥ,चन्द्रवर्त्म निगदन्ति रनभसैः
+kedv_3.46,jatau tu vaṃśasthamudīritaṃ jarau,जतौ तु वंशस्थमुदीरितं जरौ
+kedv_3.47,syādindravaṃśā tatajai rasaṃyutaiḥ,स्यादिन्द्रवंशा ततजै रसंयुतैः
+kedv_3.48,iha toṭakamambudhisaiḥ prathitam,इह तोटकमम्बुधिसैः प्रथितम्
+kedv_3.49,drutavilambitamāha nabhau bharau,द्रुतविलम्बितमाह नभौ भरौ
+kedv_3.50,minuśaraviratirnau myau puṭo 'yam,मिनुशरविरतिर्नौ म्यौ पुटो ऽयम्
+kedv_3.51,pramuditavadanā bhavennau ca rau,प्रमुदितवदना भवेन्नौ च रौ
+kedv_3.52,nayasahitau nyau kusumavacitrā,नयसहितौ न्यौ कुसुमवचित्रा
+kedv_3.53,rasairjasajasā jaloddhatagatiḥ,रसैर्जसजसा जलोद्धतगतिः
+kedv_3.54,caturjagaṇaṃ vada mauktikadāma,चतुर्जगणं वद मौक्तिकदाम
+kedv_3.55,bhujaṅgaprayātaṃ bhavedyaiścatubhiḥ,भुजङ्गप्रयातं भवेद्यैश्चतुभिः
+kedv_3.56,raiścaturbhiryutā sragviṇī sammatā,रैश्चतुर्भिर्युता स्रग्विणी सम्मता
+kedv_3.57,bhuvi bhavennabhajaraiḥ priyaṃvadā,भुवि भवेन्नभजरैः प्रियंवदा
+kedv_3.58,tyau tyau maṇimālā cchinnā guhavaktraiḥ,त्यौ त्यौ मणिमाला च्छिन्ना गुहवक्त्रैः
+kedv_3.59,dhīrairabhāṇi lalitā tabhaujarau,धीरैरभाणि ललिता तभौजरौ
+kedv_3.60,pramitākṣarā sajasasairuditā,प्रमिताक्षरा सजससैरुदिता
+kedv_3.61,nanabharasahitā mahitojjvalā,ननभरसहिता महितोज्ज्वला
+kedv_3.62,pañcāśvaiśchinnā vaiśyadevī mamau yau,पञ्चाश्वैश्छिन्ना वैश्यदेवी ममौ यौ
+kedv_3.63,abdhyaṣṭābhirjaladharamālā mbhau smau,अब्ध्यष्टाभिर्जलधरमाला म्भौ स्मौ
+kedv_3.64,iha navamālikā najabhayaiḥ syāt,इह नवमालिका नजभयैः स्यात्
+kedv_3.65,svaraśaraviratirnanau rau prabhā,स्वरशरविरतिर्ननौ रौ प्रभा
+kedv_3.66,bhavati najāvatha mālatī jarau,भवति नजावथ मालती जरौ
+kedv_3.67,jabhau jarau vadati pañcāmaram,जभौ जरौ वदति पञ्चामरम्
+kedv_3.68,abhinavatāmarasaṃ najajādyaḥ,अभिनवतामरसं नजजाद्यः
+kedv_3.69,turagarasayatirnau tatau gaḥ kṣamā,तुरगरसयतिर्नौ ततौ गः क्षमा
+kedv_3.70,mnau jrau gastridaśayatiḥ praharṣiṇīam,म्नौ ज्रौ गस्त्रिदशयतिः प्रहर्षिणीअम्
+kedv_3.71,caturgrahairatirucirā jabhasjagāḥ,चतुर्ग्रहैरतिरुचिरा जभस्जगाः
+kedv_3.72,vedai randhrairmtau yasagā mattamayūram,वेदै रन्ध्रैर्म्तौ यसगा मत्तमयूरम्
+kedv_3.73,( upasthitamidaṃ jsau tsau sagurukaṃ cet ),( उपस्थितमिदं ज्सौ त्सौ सगुरुकं चेत् )
+kedv_3.74,sajasā jagau bhavati mañjubhāṣiṇī,सजसा जगौ भवति मञ्जुभाषिणी
+kedv_3.75,nanatatagurubhiścandrikāśvartubhiḥ,ननततगुरुभिश्चन्द्रिकाश्वर्तुभिः
+kedv_3.76,mtau nsau gāvakṣagrahaviratisambādhā,म्तौ न्सौ गावक्षग्रहविरतिसम्बाधा
+kedv_3.77,nanarasalaghugaiḥ svarairaparājitā,ननरसलघुगैः स्वरैरपराजिता
+kedv_3.78,nanabhanalaghugaiḥ praharaṇakalitā,ननभनलघुगैः प्रहरणकलिता
+kedv_3.79,uktā vasantatilakā tabhajā jagau gaḥ,उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः
+kedv_3.80,siṃhonnateyamuditā munikāśyapena,सिंहोन्नतेयमुदिता मुनिकाश्यपेन
+kedv_3.81,uddharṣiṇīyamuditā munisaitavena,उद्धर्षिणीयमुदिता मुनिसैतवेन
+kedv_3.82,induvadanā bhajasanaiḥ saguruyugmaiḥ,इन्दुवदना भजसनैः सगुरुयुग्मैः
+kedv_3.83,dviḥsaptacchidalolā msau mbhau gau caraṇe cet,द्विःसप्तच्छिदलोला म्सौ म्भौ गौ चरणे चेत्
+kedv_3.84,dvihatahayalaghuratha giti śaśikalā,द्विहतहयलघुरथ गिति शशिकला
+kedv_3.85,sragiti bhavati rasanavakayatiriyam,स्रगिति भवति रसनवकयतिरियम्
+kedv_3.86,vasuhayayatiriha maṇiguṇanikaraḥ,वसुहययतिरिह मणिगुणनिकरः
+kedv_3.87,nanamayayayuteyaṃ mālinī bhogilokaiḥ,ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः
+kedv_3.88,bhavati najau bhajau rasahitau prabhadrakam,भवति नजौ भजौ रसहितौ प्रभद्रकम्
+kedv_3.89,sajanā nayau śaradaśayatiriyamelā,सजना नयौ शरदशयतिरियमेला
+kedv_3.90,mrau myau yāntau bhavetāṃ saptāṣṭabhiścandralekhā,म्रौ म्यौ यान्तौ भवेतां सप्ताष्टभिश्चन्द्रलेखा
+kedv_3.91,bhratrinagaiḥ svarātkhamṛṣabhagajavilasitam,भ्रत्रिनगैः स्वरात्खमृषभगजविलसितम्
+kedv_3.92,najabhajaraiḥ sadā bhavati vāṇinī gayuktaiḥ,नजभजरैः सदा भवति वाणिनी गयुक्तैः
+kedv_3.93,rasai rudraiśchinnā yamanasabhalā gaḥ śikhariṇī,रसै रुद्रैश्छिन्ना यमनसभला गः शिखरिणी
+kedv_3.94,jasau jasayalā vasugrahayatiśca pṛthvī guruḥ,जसौ जसयला वसुग्रहयतिश्च पृथ्वी गुरुः
+kedv_3.95,diṅmuni vaṃśapatrapatitaṃ bharanabhanalagaiḥ,दिङ्मुनि वंशपत्रपतितं भरनभनलगैः
+kedv_3.96,rasayugahayairnsau mrau slau gau yadā hariṇī tadā,रसयुगहयैर्न्सौ म्रौ स्लौ गौ यदा हरिणी तदा
+kedv_3.97,mandākrāntā jaladhiṣaḍagairmbhaunatau tād guru cet,मन्दाक्रान्ता जलधिषडगैर्म्भौनतौ ताद् गुरु चेत्
+kedv_3.98,hayadaśabhirnajau bhajajalā guru narkuṭakam,हयदशभिर्नजौ भजजला गुरु नर्कुटकम्
+kedv_3.99,muniguhakārṃavaiḥ kṛtayati vada kokilakam,मुनिगुहकार्ंअवैः कृतयति वद कोकिलकम्
+kedv_3.100,syād bhūtartvaśvaiḥ kusumitalatāvellitā mtau nayau yau,स्याद् भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलतावेल्लिता म्तौ नयौ यौ
+kedv_3.101,sūryāśvairmasajastatāḥ saguravaḥ śārdūlavikrīḍitam,सूर्याश्वैर्मसजस्तताः सगुरवः शार्दूलविक्रीडितम्
+kedv_3.102,jñeyā saptāśvaṣaḍbhrmarabhanayayutā bhlo gaḥ suvadanā,ज्ञेया सप्ताश्वषड्भ्र्मरभनययुता भ्लो गः सुवदना
+kedv_3.103,trī rajau galau bhavedihedṛśena lakṣaṇena vṛttanāma,त्री रजौ गलौ भवेदिहेदृशेन लक्षणेन वृत्तनाम
+kedv_3.104,mrabhnairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam,म्रभ्नैर्यानां त्रयेण त्रिमुनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम्
+kedv_3.105,bhrau naranā ranāvatha gururdigarkaviramaṃ hi bhadrakamiti,भ्रौ नरना रनावथ गुरुर्दिगर्कविरमं हि भद्रकमिति
+kedv_3.106,yadiha najau bhajau bhjabhalagāstadaśvalalitaṃ harārkayatimam,यदिह नजौ भजौ भ्जभलगास्तदश्वललितं हरार्कयतिमम्
+kedv_3.107,matākrīḍā mau tnau nau nalgiti bhavati vasuśaradaśayatiyutā,मताक्रीडा मौ त्नौ नौ नल्गिति भवति वसुशरदशयतियुता
+kedv_3.108,bhūtamuninairyatiriha bhatanāḥ sbhau bhanayāśca yadi bhavati tanvī,भूतमुनिनैर्यतिरिह भतनाः स्भौ भनयाश्च यदि भवति तन्वी
+kedv_3.109,krauñjapadā bhamau smau nananā ngāviṣaśaravasumuniviratiriha bhavet,क्रौञ्जपदा भमौ स्मौ ननना न्गाविषशरवसुमुनिविरतिरिह भवेत्
+kedv_3.110,vasvīśāśvacchedopetaṃ mamatanayuganarasalagairbhujaṅgavijṛmbhitam,वस्वीशाश्वच्छेदोपेतं ममतनयुगनरसलगैर्भुजङ्गविजृम्भितम्
+kedv_3.111,mo nāḥ ṣaṭ sagagiti yadi navarasarasaśarayatiyutamapavāhākhyam,मो नाः षट् सगगिति यदि नवरसरसशरयतियुतमपवाहाख्यम्
+kedv_3.112,yadi ha nayugalaṃ tataḥ saptarephā stadā caṇḍavṛṣṭiprapāto bhaveddaṇḍakaḥ,यदि ह नयुगलं ततः सप्तरेफा स्तदा चण्डवृष्टिप्रपातो भवेद्दण्डकः
+kedv_3.113,praticaraṇavivṛddharephāḥ syurṇārṇavavyālajīmūtalīlākaroddāmaśaṅkhādayaḥ,प्रतिचरणविवृद्धरेफाः स्युर्णार्णवव्यालजीमूतलीलाकरोद्दामशङ्खादयः
+kedv_3.114,pracitakasamabhidho dhīradhībhiḥ smṛtodaṇḍako nadvayāduttaraiḥ saptabhiryaiḥ,प्रचितकसमभिधो धीरधीभिः स्मृतोदण्डको नद्वयादुत्तरैः सप्तभिर्यैः
+kedv_4.1,iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ samavṛttādhyāyastṛtīyaḥ // caturtho 'dhyāyaḥ viṣame yadi sau salagā dale bhau yuji bhād gurukāvupacitram,इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां समवृत्ताध्यायस्तृतीयः // चतुर्थो ऽध्यायः विषमे यदि सौ सलगा दले भौ युज�� भाद् गुरुकावुपचित्रम्
+kedv_4.2,bhatrayamojagataṃ guruṇī cedyuji ca najau jyayutā drutamadhyā,भत्रयमोजगतं गुरुणी चेद्युजि च नजौ ज्ययुता द्रुतमध्या
+kedv_4.3,sayugātsagurū viṣame cedbhāviha vegavatī yuji bhādgau,सयुगात्सगुरू विषमे चेद्भाविह वेगवती युजि भाद्गौ
+kedv_4.4,oje taparau jarau guruścenmasau jgaugbhadravirāṅ bhavedanoje,ओजे तपरौ जरौ गुरुश्चेन्मसौ ज्गौग्भद्रविराङ् भवेदनोजे
+kedv_4.5,asame sajo saguruyuktau ketumatī same bharanagādgaḥ,असमे सजो सगुरुयुक्तौ केतुमती समे भरनगाद्गः
+kedv_4.6,ākhyānakīṃ tau jagurū ga oje jatāvanoje jagurū guruścet,आख्यानकीं तौ जगुरू ग ओजे जतावनोजे जगुरू गुरुश्चेत्
+kedv_4.7,jatau jagau go viṣame same cettau jgau ga eṣā viparītapūrvā,जतौ जगौ गो विषमे समे चेत्तौ ज्गौ ग एषा विपरीतपूर्वा
+kedv_4.8,sayugātsalaghū viṣame gururyuji nabhau bharakau hariṇaplutā,सयुगात्सलघू विषमे गुरुर्युजि नभौ भरकौ हरिणप्लुता
+kedv_4.9,ayuji nanaralā guruḥ samenjamaparavaktramidaṃ tato jarau,अयुजि ननरला गुरुः समेन्जमपरवक्त्रमिदं ततो जरौ
+kedv_4.10,ayuji nayugarephato yakāro yuji ca najau jaragāśca puṣpitāgrā,अयुजि नयुगरेफतो यकारो युजि च नजौ जरगाश्च पुष्पिताग्रा
+kedv_4.11,vadantyaparavaktrākhyaṃ vaitālīyaṃ vipaścitaḥ / puṣpatāgrābhidhaṃ kecidaupacchandasikaṃ tathā,वदन्त्यपरवक्त्राख्यं वैतालीयं विपश्चितः / पुष्पताग्राभिधं केचिदौपच्छन्दसिकं तथा
+kedv_4.12,syāayugmake rajau rayau same cejjarau jarau gururyavātparā matīyam,स्याअयुग्मके रजौ रयौ समे चेज्जरौ जरौ गुरुर्यवात्परा मतीयम्
+kedv_5.1,iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāmardhasamādhyāyaścaturthaḥ // pañcamo 'dhyāyaḥ mukhavādo 'ṣṭabhirvarṇaiḥ pare syurmakarālayaiḥ kramād vṛddhaiḥ // satataṃ yasya vicitraiḥ pādaiḥ sampannasaundaryaṃ taduditamamalamatibhiḥ padacaturūrdhvābhidhaṃ vṛttam,इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायामर्धसमाध्यायश्चतुर्थः // पञ्चमो ऽध्यायः मुखवादो ऽष्टभिर्वर्णैः परे स्युर्मकरालयैः क्रमाद् वृद्धैः // सततं यस्य विचित्रैः पादैः सम्पन्नसौन्दर्यं तदुदितममलमतिभिः पदचतुरूर्ध्वाभिधं वृत्तम्
+kedv_5.2,prathamamuditavṛtte viracitaviṣamacaraṇabhāji // gurukayugalanidhana iha sahita āṅā laghuviratapadavitatiyatiriti bhavati pīḍaḥ,प्रथममुदितवृत्ते विरचितविषमचरणभाजि // गुरुकयुगलनिधन इह सहित आङा लघुविरतपदविततियतिरिति भवति पीडः
+kedv_5.3,prathamamitaracaraṇasamutthaṃ śrayati sa yadi lakṣma / itaraditaragatitamapi yadi ca turyaṃ caraṇayugalakamiti kalikā sā,प्रथममितरचरणसमुत्थं श्रयति स यदि लक्ष्म / इतरदितरगतितमपि यदि च तुर्यं चरणयुगलकमिति कलिका सा
+kedv_5.4,dviguruyutasamalacaraṇāntā mukhacaraṇagatamanubhavati ca tṛtīyaḥ / aparamiha lakṣma prakṛtamakhilamapi yadidamanubhavati lavalī sā,द्विगुरुयुतसमलचरणान्ता मुखचरणगतमनुभवति च तृतीयः / अपरमिह लक्ष्म प्रकृतमखिलमपि यदिदमनुभवति लवली सा
+kedv_5.5,"prathamadhivasati yadi turyaṃ, caramacaraṇapadamavasitaguruyugmam / nikhilamaparamuparigatamiti lalitapadayuktā, tadidamamṛtadhārā","प्रथमधिवसति यदि तुर्यं, चरमचरणप��मवसितगुरुयुग्मम् / निखिलमपरमुपरिगतमिति ललितपदयुक्ता, तदिदममृतधारा"
+kedv_5.6,sajādime salaghukau ca nasajagurukairathodgatā / tryaṅghrigatabhanajalā gayutāḥ sajasā agau caraṇamekataḥ paṭhet,सजादिमे सलघुकौ च नसजगुरुकैरथोद्गता / त्र्यङ्घ्रिगतभनजला गयुताः सजसा अगौ चरणमेकतः पठेत्
+kedv_5.7,caraṇatrayaṃ vrajati lakṣma yadi sakalamudgatāgatam / nā bhagau bhavati saurabhakaṃ caraṇe yadīha bhavatastṛtīyake,चरणत्रयं व्रजति लक्ष्म यदि सकलमुद्गतागतम् / ना भगौ भवति सौरभकं चरणे यदीह भवतस्तृतीयके
+kedv_5.8,nayugaṃ sakārayugalaṃ ca bhavati caraṇe tṛtīyake / taduditamurumatibhirlalitaṃ yadi śeṣamasya khalu pūrvatulyakam,नयुगं सकारयुगलं च भवति चरणे तृतीयके / तदुदितमुरुमतिभिर्ललितं यदि शेषमस्य खलु पूर्वतुल्यकम्
+kedv_5.9,msau jbhau gau prathamāṅghrirekataḥ pṛthaganyattritayaṃ sanajaragāstato nanau saḥ / trinaparikalitajayau pracupitamidamuditamupasthitapūrvam,म्सौ ज्भौ गौ प्रथमाङ्घ्रिरेकतः पृथगन्यत्त्रितयं सनजरगास्ततो ननौ सः / त्रिनपरिकलितजयौ प्रचुपितमिदमुदितमुपस्थितपूर्वम्
+kedv_5.10,nau pāde 'tha tṛtīyake sanau nasayuktau prathamāṅghrikṛtayatistu vardhamānam / tritayamaparamapi pūrvasadṛśamiha bhavati pratatamatibhiriti gaditaṃ laghu vṛttam,नौ पादे ऽथ तृतीयके सनौ नसयुक्तौ प्रथमाङ्घ्रिकृतयतिस्तु वर्धमानम् / त्रितयमपरमपि पूर्वसदृशमिह भवति प्रततमतिभिरिति गदितं लघु वृत्तम्
+kedv_5.11,prathame ca viratirārṣabhaṃ bruvanti // tacchuddhavirāṭ puraḥ sthitaṃ tritayamaparamapi yadi pūrvasamaṃ syāt,प्रथमे च विरतिरार्षभं ब्रुवन्ति // तच्छुद्धविराट् पुरः स्थितं त्रितयमपरमपि यदि पूर्वसमं स्यात्
+kedv_5.12,viṣamākṣarapādaṃ vā pādairasamaṃ daśadhrmavat / yacchando noktamatra gātheti tatsūribhiḥ proktam,विषमाक्षरपादं वा पादैरसमं दशध्र्मवत् / यच्छन्दो नोक्तमत्र गाथेति तत्सूरिभिः प्रोक्तम्
+kedv_6.1,iti śrīmadbhaṭṭarāmeśvarasūnunārāyaṇabhaṭṭaviracitāyāṃ vṛttaratnākaravyākhyāyāṃ pañcamo 'dhyāyaḥ // ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ prastāro naṣṭamuddiṣṭamekadvayādilagakriyā / saṅkhyānamadhvayogaśca ṣaḍete pratyayāḥ smṛtāḥ,इति श्रीमद्भट्टरामेश्वरसूनुनारायणभट्टविरचितायां वृत्तरत्नाकरव्याख्यायां पञ्चमो ऽध्यायः // षष्ठो ऽध्यायः प्रस्तारो नष्टमुद्दिष्टमेकद्वयादिलगक्रिया / सङ्ख्यानमध्वयोगश्च षडेते प्रत्ययाः स्मृताः
+kedv_6.2,pāde sarvagurāvādyāllaghuṃ nyasya guroradhaḥ / yathopari tathā śeṣaṃ bhūyaḥ kuryādamuṃ vidhim,पादे सर्वगुरावाद्याल्लघुं न्यस्य गुरोरधः / यथोपरि तथा शेषं भूयः कुर्यादमुं विधिम्
+kedv_6.3,ūne dadyād gurūneva yāvatsarvalaghurbhavet / prastāro 'yaṃ samākhyātaśchandovicitivedibhiḥ,ऊने दद्याद् गुरूनेव यावत्सर्वलघुर्भवेत् / प्रस्तारो ऽयं समाख्यातश्छन्दोविचितिवेदिभिः
+kedv_6.4,naṣṭasya yo bhavedaṅkastasyārdhe 'rdhe same ca laḥ // viṣame caikamādhāya syādardhe 'rdhe gurubhavet,नष्टस्य यो भवेदङ्कस्तस्यार्धे ऽर्धे समे च लः // विषमे चैकमाधाय स्यादर्धे ऽर्धे गुरुभवेत्
+kedv_6.5,uddiṣṭaṃ dviguṇānādyāduparyaṅkānsamālikhet / laghusthā ye ca tatrāṅkāstaiḥ saikairmiśritairbhavet,उद्दिष्टं द्विगुणानाद्यादुपर्यङ्कान्समालिखेत् / लघुस्था ये च तत्राङ्कास्तैः सैकैर्मिश्रितैर्भवेत्
+kedv_6.6,varṇānvṛttabhavānsaikānauttarādharyataḥ sthitān / ekādikramataścaitānuparyupari nikṣipet,वर्णान्वृत्तभवान्सैकानौत्तराधर्यतः स्थितान् / एकादिक्रमतश्चैतानुपर्युपरि निक्षिपेत्
+kedv_6.7,upāntyato nivarteta tyajannekaikamūrdhvataḥ / uparyādyād gurorekamekadvyādilagakriyā,उपान्त्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्ध्वतः / उपर्याद्याद् गुरोरेकमेकद्व्यादिलगक्रिया
+kedv_6.8,lagakriyāṅkasandohe bhavetsaṅkhyā vimiśrite / uddiṣṭāṅkasamāhāraḥ saikā vā janayedimām,लगक्रियाङ्कसन्दोहे भवेत्सङ्ख्या विमिश्रिते / उद्दिष्टाङ्कसमाहारः सैका वा जनयेदिमाम्
+kedv_6.9,saṅkhyaiva dviguṇaikonā sadbhiradhvā prakīrtitaḥ // vṛttasyāṅgulikā vyāptiradhaḥ kuryāttathāṅgulim,सङ्ख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः // वृत्तस्याङ्गुलिका व्याप्तिरधः कुर्यात्तथाङ्गुलिम्
+kedv_6.10,vaṃśe 'bhūtkaśyapasya prakaṭaguṇagaṇaḥ śaivasiddhāntavettā vipraḥ pavyekanāmā vimalataramatirvedatattvārthabodhe / kedārastasya sūnuḥ śivacaraṇayugārādhanaikāgracittaśchandastenābhirāmaṃ vṛttaratnākarākhyam,वंशे ऽभूत्कश्यपस्य प्रकटगुणगणः शैवसिद्धान्तवेत्ता विप्रः पव्येकनामा विमलतरमतिर्वेदतत्त्वार्थबोधे / केदारस्तस्य सूनुः शिवचरणयुगाराधनैकाग्रचित्तश्छन्दस्तेनाभिरामं वृत्तरत्नाकराख्यम्