Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 307/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sætaáfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir ogViðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2009, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 2.júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Í greinargerð sóknaraðila fyrirHæstarétti er vísað til þess að gagnaöflun standi enn yfir í máli því semvarnaraðili er grunaður um aðild að. Þetta hefur ekki þýðingu fyrir kröfusóknaraðila, sem er aðeins reist á 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Þá er ímálatilbúnaði sóknaraðila endurtekið vísað til þess að rökstuddur grunurbeinist að varnaraðila um þátttöku í brotinu. Skilyrði gæsluvarðhalds samkvæmt2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er að sterkur grunur leiki á að sakborningurhafi framið það afbrot sem um ræðir og uppfyllt séu skilyrði ákvæðisins að öðruleyti. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2009. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þessað Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að kærða, X, kt. [...], verði áfram gert aðsæta gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 2. júlí 2009, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar ætlað stórfellt fíkniefnabrot. Þann 18. apríl 2009 hafi lögreglu boristupplýsingar um að seglskútu sé sigldi eins og í átt til lands. Hafi sama dag verið fylgst með ferðumþriggja manna á tveimur bílum sem hafi verið staddir á Djúpavogi, en þeir hafiverið með slöngubát með utanborðsvél með sér.Síðar hafi komið í ljós að tveir af mönnunum og báturinn hafi veriðhorfnir en einn mannanna var á ferð um Djúpavog. Hafi um kvöldið sést til ferða slöngubátsins, þar semhonum hafi verið siglt inn í höfn í Gleðivík, vestan við aðalhöfnina áDjúpavogi. Sá mannanna sem hafði veriðá ferð um Djúpavog kom akandi að höfninni þar sem báturinn kom að landi. Voru töskur teknar út úr bátnum og þeimkomið fyrir í bifreiðinni. Bifreiðinnivar í framhaldinu ekið á brott. ViðHöfn var bifreiðin stöðvuð og var ökumaður bifreiðarinnar Y. Í bifreiðinni vorutöskur sem inniheldu verulega mikið magn af ætluðum fíkniefnum, um 109 kg afefnum sem hafa gefið svörun hjá tæknideild lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu sem fíkniefni; amfetamín, MDMA, hass og marihuana. Slöngubátnum hafi verið siglt úr höfninni í Gleðivík oginn í höfnina á Djúpavogi. Fylgst varmeð tveimur mönnum sem voru um borð í bátnum og voru þeir síðar um kvöldiðhandteknir á bifreiðinni [...].Ökumaður var Z og farþegi X. X hafi borið um hjá lögreglu að meðkærði Z hafi beðiðhann að koma með sér í köfunar- og veiðiferð út á land. Hafi hann beðið X að útvega jeppa tilferðarinnar. Þegar til kom hafi þeirekið á Djúpavog og sjósettu bát er var með í för daginn eftir. Hafi þeir svo siglt út frá Djúpavogi aðskútu, þaðan sem þeir móttöku nokkrar töskur.Hafi Z sagt að töskurnar innihéldu stera. Rannsókn þessa máls, sem sé mjög umfangsmikil, hafi miðaðágætlega. Lögregla miði nú að því að finna út hver/hverjir eru eigendur hinnaætluðu fíkniefna sem haldlögð voru. Rannsaka þarf þætti er snúa að aðdragandabrotsins, skipulagningu og fjármögnun. Gagnaöflun er í fullum gangi og hafa núþegar verið sendar út réttarbeiðnir þar sem óskað sé eftir aðstoð erlendrayfirvalda við ýmsa þætti er snúa að rannsókninni. Sem stendur hafa ekki öllgögn borist lögreglu erlendis frá en munu berast á næstunni. Þá liggi einnigfyrir mikil vinna við úrvinnslu þeirra gagna sem þegar liggja fyrir. Kærði þyki vera undir sterkum rökstuddum grun um aðild aðstórfelldu fíkniefnabroti. Kærði hafi sætt gæsluvarðhaldi frá 19. apríl sl. enmeð úrskurði héraðsdóms frá 19. apríl 2009 nr. R-140/2009 hafi kærði veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a- liðar 1. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008, til 11. maí sl. Sá úrskurður var staðfestur Meðúrskurði héraðsdóms nr. R-184/2009 þann 11. maí sl. var kærði úrskurðaður íáframhaldandi gæsluvarðhald, einnig á grundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008, til 29. maí sl. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttarnr. 234/2009. Með úrskurði héraðsdóms nr. 227/2009 þann 29. maí var kærðiúrskurðaður í áframhaldandi gæsluvarðhald til 5. júní, á grundvelli a-liðar 1.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Meint aðild kærða þyki mikil en hún sé að minnsta kostitalin tengjast móttöku fíkniefnanna hér á landi. Einnig er lagt til grundvallarað um er að ræða mjög mikið magn fíkniefna. Nær öruggt þykir að fíkniefnin hafiátt að fara í sölu og dreifingu til ótiltekins fjölda manna hér á landi. Hiðmeinta brot kærða þykir mjög alvarlegt. Með tilliti til hagsmuna almenningsþykir þannig nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans ertil meðferðar en telja verður að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís aðjafn alvarlegu broti og kærði, gangi laus áður en máli lýkur með dómi þá valdiþað hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða ímálinu þyki sambærilega stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. málHæstaréttar nr. 635/2007, 376/2006, 377/2006, 378/2006, 154/2006, 368/2005,93/2005, 488/2004, 269/2004, 417/2000 og 471/1999, þar sem sakborningum hefurverið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms þegar legið hefurfyrir rökstuddur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefnaí ágóðaskyni. Ekki er talin ástæða til að ætla að refsimat og réttarvitundalmennings í slíkum málum hafi breyst frá því téðir dómar voru uppkveðnir, oger talið að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála séfullnægt í því máli sem hér um ræði. Til rannsóknar er ætlað brot gegn 173. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12ára fangelsi. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr.95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísantil þess sem fram kemur í greinargerð lögreglustjóra og þess sem rannsóknargögnbera með sér er fallist á að kærði séundir sterkum grun um að hafa átt aðild að broti á 173. gr. a hegningarlaga.Brot þetta getur varðað allt að 12 ára fangelsisrefsingu. Með því að um er aðræða stórfellt fíkniefnabrot er fallist á það með lögreglustjóra að skilyrði 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt. Eins og hér stendur á verður samkvæmt framansögðu fallist þá kröfulögreglustjóra að kærða verði gert aðsæta áfram gæsluvarðhaldi eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram að gæsluvarðhaldi,allt til fimmtudagsins 2. júlí 2009, kl. 16:00.
Mál nr. 552/2017
Fjármálafyrirtæki Skuldabréf Veð Gengistrygging Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
J tók tvö lán hjá forvera Í hf. með veðskuldabréfum útgefnum 21. október 2004 og 23. mars 2007. Á árinu 2011 greiddi J upp bæði veðskuldabréfin með útgáfu tveggja nýrra veðskuldabréfa hjá Í hf. Í málinu krafðist J þess aðallega að hann bæri ekki greiðsluskyldu samkvæmt hinum nýju skuldabréfum, en til vara að skuld hans við Í hf. væri lægri en sem næmi kröfum samkvæmt bréfunum. Byggði J meðal annars á því að Í hefði aldrei eignast kröfurnar á hendur sér frá forvera sínum og að hann væri ekki réttur eigandi þeirra. Þá byggði J á því að hin upphaflegu lán hefðu verið bundin ólögmætri gengistryggingu og að hann hefði að verulegu leyti verið búinn að greiða þau upp og nægjanlega miðað við þær fjárhæðir sem upphaflega hafi verið teknar að láni. Í héraði var varakröfu J vísað frá dómi og Í hf. sýknaður af aðalkröfu hans. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur til þess að þar sem J hefði ekki skotið ákvæði héraðsdóms um frávísun til Hæstaréttar eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991 kæmi hún ekki til skoðunar fyrir réttinum. Hvað aðalkröfu J varðaði taldi Hæstiréttur að verulega skorti á að rökrétt samhengi væri á milli hennar og málsástæðna hans og væri málatilbúnaður hans í slíkri andstöðu við d. og e. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 að ekki yrði hjá því komist að vísa málinu frá héraðsdómi vegna vanreifunar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson og Karl Axelsson og Oddný Mjöll Arnardóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. september 2017.Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að hann „beri ekkigreiðsluskyldu vegna krafna stefnda skv. skuldabréfum stefnda nr. 510-158202 og549-182640 (182641)“, en til vara að viðurkennt verði með dómi „að skuldáfrýjanda við stefnda sé lægri en skv. kröfum stefnda vegna skuldabréfa nr.510-158202 og 549-182640 (182641).“ Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi þessjafnframt að stefnda verði gert að aflýsa framangreindum veðskuldabréfum affasteigninni að Roðamóa 3 í Mosfellsbæ. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og nánar greinir íhinum áfrýjaða dómi undirgekkst áfrýjandi skuldbindingar við forvera stefnda annarsvegar samkvæmt veðskuldabréfi 21. október 2004 og hins vegar samkvæmtveðskuldabréfi 23. mars 2007. Gefin voru út tvö ný veðskuldabréf 23. maí 2011og var tekið fram í þeim báðum að þau kæmu í stað fyrrnefndra bréfa sem jafnframtværu greidd upp með hinum nýju bréfum. Í hinum áfrýjaða dómi eruítarlega raktar þær röksemdir sem áfrýjandi ber fram til stuðnings kröfumsínum. Í héraði krafðist stefndi frávísunar á varakröfu áfrýjanda og íþinghaldi 18. nóvember 2016 var ákveðið að málflutningur yrði um þá kröfusamhliða flutningi um efni máls, með vísan til 2. mgr. 100. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Með hinum áfrýjaða dómi var varakröfu áfrýjandavísað frá héraðsdómi, en stefndi jafnframt sýknaður af aðalkröfu hans. Til að koma fram endurskoðuná niðurstöðu héraðsdóms um frávísun varakröfunnar hefði áfrýjandi þurft aðskjóta til Hæstaréttar ákvæði héraðsdóms um frávísun eftir reglum XXIV. kaflalaga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 19. júní 2002 í máli nr.3/2002. Með því að þessa var ekki gætt kemur varakrafa áfrýjanda ekki til skoðunarfyrir Hæstarétti.Þær málsástæður semáfrýjandi teflir fram til stuðnings aðalkröfu sinni sýnast annars vegar þessefnis að þeim sé ætlað að leiða til sýknu í samræmi við kröfugerð hans en hinsvegar aðeins til lækkunar á kröfum stefnda. Áfrýjandi vísar meðal annars tilþess að þau tvö veðskuldabréf, sem tilgreind eru í dómkröfu hans, hafi komið ístað tveggja eldri veðskuldabréfa sem bæði hafi verið bundin ólögmætrigengistryggingu og að endurútreikningar stefnda á skuld samkvæmt síðargreindumbréfum hafi verið rangir. Ekki er gerð fullnægjandi töluleg grein fyrirkröfugerð áfrýjanda, en þær forsendur og viðmið sem hann vísar til gefa helsttil kynna, svo sem fyrr segir, að hann telji sig öðrum þræði í skuld viðstefnda þótt hann krefjist sýknu að öllu leyti. Sú staðreynd að varakröfuáfrýjanda var vísað frá héraðsdómi eykur jafnframt enn á óskýrleikann ímálatilbúnaði hans.Samkvæmt framansögðu skortirverulega á að rökrétt samhengi sé milli málsástæðna áfrýjanda og aðalkröfu hansí málinu. Er málatilbúnaður hans í slíkri andstöðu við d. og e. liði 1. mgr.80. gr. laga nr. 91/1991 að ekki verður hjá því komist að vísa aðalkröfuáfrýjanda frá dómi sökum vanreifunar. Af því leiðir að kröfum áfrýjanda umafléttingu veðskuldabréfa verður jafnframt vísað frá héraðsdómi og þar meðmálinu í heild sinni. Eftir þessum úrslitum og meðvísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma áfrýjanda til að greiðastefnda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi vegna reksturs málsins íhéraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Áfrýjandi, Jóhannes Þór Hilmarsson, greiði stefnda,Íslandsbanka hf., samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní2017.Mál þetta, sem vardómtekið 23. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jóhannesi Þór Hilmarssyni og Rakel Baldursdóttur,Lundi 3, Mosfellsbæ, á hendur Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2,Reykjavík, með stefnu birtri 28. júní 2016.Hinn 18. nóvember2016 féll stefnandi Rakel Baldursdóttir frá öllum kröfum á hendur stefnda. Þvístendur stefnandi, Jóhannes Þór Hilmarsson, einn að málssókn þessari. Endanlegar dómkröfurstefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði með dómi að stefnandi beri ekkigreiðsluskyldu vegna krafna stefnda skv. skuldabréfum stefnda nr. 510-158202 og549-182640 (182641).Til vara er þess krafistað viðurkennt verði með dómi að skuld stefnanda við stefnda sé lægri en skv.kröfum stefnda vegna skuldabréfa nr. 510-158202 og 549-182640(182641).Í báðum tilvikum erjafnframt gerð krafa um að ákveðið verði með dómi að stefndi skuli aflýsaveðlánum nr. 510-158202 og 549-182460(182641) af fasteigninni Roðamóa 3 íMosfellsbæ, fnr. 226-0502. Þá krefst stefnandi þessað hafnað verði frávísunarkröfu stefnda á varakröfu stefnanda.Þá er gerð krafa ummálskostnað úr hendi stefnda. Stefndi krefst frávísunar varakröfustefnanda og að því marki sem kröfum er ekki vísað frá dómi er krafist sýknu aföllum kröfum hans. Þá er krafist málskostnaðar.IStefnanditók tvö gengistryggð lán hjá Íslandsbanka hf., annað árið 2004 og hitt árið2007. Bæði voru þau tryggð með veði í fasteign stefnanda að Roðamóa íMosfellsbæ. Nafni Íslandsbanka hf. var síðar breytt í Glitnir banki hf.Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5.gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið hinn 7. október 2008 yfir valdhluthafafundar í Glitni banka hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hannskilanefnd. Í framhaldi af því var á grunni Glitnis banka hf. stofnaður nýrbanki, Nýi Glitnir banki hf., sem nú ber heitið Íslandsbanki hf., stefndi íþessu máli, og fjallar mál þetta um greiðslukröfur þess banka gagnvartstefnanda.Hinn23. maí 2011 voru gefin út tvö ný veðskuldabréf í stað eldri bréfa. Í öðruskuldabréfinu að höfuðstól 25.054.805 kr. er kveðið á um að það sé gefið út tiluppgreiðslu á veðskuldabréfi á sömu eign, útgefnu hinn 21. október 2004 aðfjárhæð 19.000.000 kr. að eftirstöðuvum 35.779.788 kr. hinn 29. apríl 2011. Þvíer hér um lækkun að ræða að fjárhæð 10.724.983 kr. Í hinu skuldabréfinu, aðhöfuðstól 6.375.639 kr., segir að það sé gefið út til uppgreiðslu áveðskuldabréfi á sömu eign, útgefnu hinn 23. mars 2007 að fjárhæð 5.000.000 kr.að eftirstöðvum 13.241.807 kr. hinn 29. apríl 2011. Með því að gefa út nýskuldabréf voru fyrri lánin endurútreiknuð og lækkuð um samtals 17.591.151 kr.,það er lækkun að fjárhæð 10.724.983 kr. vegna eldra bréfsins og 6.866.168 kr.vegna yngra bréfsins. Samkvæmt gögnum málsins hefur stefnandi greitt af lánumþessum síðan. Í ljósi orðalags kröfugerðar stefnanda verður að líta svo á aðekki sé tölulegur ágreiningur í málinu.Stefnandikveður að honum hafi ekki verið ljóst fyrr en eftir undirritun hinna nýjuskuldabréfa á árinu 2011, að við fall Glitnis, kt. 550500-3530, og stofnun ogyfirfærslu krafna til Nýja Glitnis hf., kt. 491008-0160 (nú Íslandsbanki hf.),skv. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 9. október 2008, hafi þinglýsinglánaskjala við stefnanda yfir á hinn nýja banka misfarist. Þannig hafi í erindiFjármálaeftirlitsins til Sýslumannsins í Reykjavík, dags. 28. október 2008,verið óskað eftir því að öll bein og óbein eignarréttindi, þ.m.t. veðkröfuryrðu færð yfir á nafn Nýja Glitnis banka. Af þinglýsingarvottorði vegna Roðamóa3 í Mosfellsbæ, verði ekki séð að slík yfirfærsla hafi farið fram, fyrr eneftir 3. október 2014. Stefnandi telur því að hann hafi ekki haft upplýsingarum þetta þegar hann skrifaði undir ný lánaskjöl við stefnda á árinu 2011. Því teljihann með öllu óljóst, að stefndi hafi nokkurn tíma átt þær kröfur, sem bréfiner hann undirritaði á árinu, áttu að greiða.Stefnandióskaði hinn 18. desember 2012 og 3. nóvember 2014 eftir endurútreikningi álánum við stefnda, miðað við dóm Hæstaréttar sem féll 14. febrúar 2011. Stefndiféllst ekki á að endurreikna lánin frekar samanber bréfin frá 11. mars 2013 og18. desember 2014 og vísaði til þess að af hálfu stefnda væri talið að lánstefnanda væru sambærileg lánum sem dæmd höfðu verið lögmæt. Þarsem stefnandi hefur dregið í efa að stefndi hafi átt upprunalegu skuldabréfinhefur hann krafist þess að fá afrit af frumritum upprunalegu skuldabréfanna frá2004 og 2007. Stefndi kveðst í bréfi dags. 5. janúar 2016 ekki hafa bréf þessiundir höndum þar sem hann hafi sent stefnanda þau hinn 21. júlí 2011. Þvímótmælir stefnandi.IIStefnandi telur sigekki bera greiðsluskyldu á kröfum samkvæmt þeim skuldabréfum sem tilgreind séuí stefnukröfum. Byggist krafan ífyrsta lagi á því, að við stofnun stefnda í október 2008 hafi þær kröfur semstefnandi hafi þá skuldað gamla Íslandsbanka/Glitni ekki verið færðar meðréttum hætti yfir til stefnda og hafi því fallið niður. Stefndi hafi aldreieignast kröfurnar á hendur stefnanda, sem hann hafi stofnað til með lántökum íeldri bankanum á árunum 2004 og 2007 og þegar af þeirri ástæðu sé hann ekkiréttur eigandi að þeim í dag. Þá hafi stefnandi aðeins skrifað undir nýskuldabréf hjá stefnda á árinu 2011, til skuldbreytingar á eldri lánunum, þarsem hann hafi verið í góðri trú um að stefndi ætti þær kröfur sem hann beindiað honum. Þau skuldabréf séu því ekki skuldbindandi gagnvart honum í dag, þarsem honum hafi við undirritun bréfanna, bæði verið gefnar ófullnægjandi ograngar upplýsingar af starfsmönnum stefnda og upplýsingum sem máli skiptu hafiverið haldið fyrir honum. Byggir stefnandi á því að með þessu hafi starfsmennstefnda með sviksamlegum og ósanngjörnum hætti fengið stefnanda til aðundirrita bréfin. Því sé stefnanda ekki skylt að greiða þær kröfur sem lýst séí dómkröfum.Í annan staðbyggist krafa stefnanda á því að stefndi sé ekki réttur eigandi kröfunnar.Kröfur stefndu séu byggðar á eldri skuldabréfum sem hafi áður sannanlega veriðí eigu gamla Íslandsbanka/Glitnis og þeim hafi stefndi neitað að framvísa.Telji stefnandi því slíkan vafa leika á því að stefndi eigi réttmætar kröfur áhendur stefnda, að fallast beri á kröfu hans. Stefnandi telur að stefndi eigiekki rétt á greiðslu án framvísunar upphaflegu skuldabréfanna og áritana á þaðum greiðslur. Stefnandi heldur því fram að þar sem stefndi hafi hafnað því aðframvísa frumriti skuldabréfanna þá kunni stefndi mögulega ekki að vera réttureigandi að bréfinu og þar með eigi stefndi ekki þær kröfur á stefnanda sem lýstsé í dómkröfum. Hafi stefnda skv. 1. gr. tilskipunar um áritun afborgana áskuldabréf frá 9. febrúar 1798, borið við uppgreiðslu hinna fyrri bréfa, aðskila stefnanda aftur bréfinu, með áritaðri kvittun. Þá hafi stefnandi veriðnauðbeygður til að undirrita þau skuldabréf sem hafi komið í stað hinna fyrri. Í þriðja lagibyggist krafa stefnanda á því að hann hafi að verulegu leyti greitt kröfur skv.veðskuldabréfum nr. 510-158202 og 549-182640(182641) og nægjanlega miðað viðþær fjárhæðir sem hafi upphaflega verið teknar að láni. Hin upphafleguskuldabréf hafi verið ólögmæt gengistryggð lán og valdi það ógildi á loforðistefnanda um endurgreiðslu. Af hálfu stefnanda sé byggt á því að nauðsynlegt séað skoða lánasamningana og endurnýjanir þeirra heildstætt. Stefnandi vísarsérstaklega til þess að á umsóknareyðublaði um lánin hafi annars vegar veriðsótt um lán að fjárhæð 19.000.000 kr. í íslenskum krónum, og hins vegar 5.000.000kr. lán í íslenskum krónum, sem síðan hafi af hálfu bankans verið breytt íerlendar myntir. Hafi þannig verið um lán í íslenskum krónum að ræða meðgengisviðmiði. Hafi lánin borið heitin ,,Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum.Húsnæðislán“ og ,,Veðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum“. Hafi lán stefnandaverið greitt út í íslenskum krónum og verið tekin vegna fjármögnunar íslenskrarfasteignar. Stefnandi, sem hafi verið lántaki þessara lána, hafði á þessutímabili aðeins tekjur í íslenskum krónum og því enga möguleika á að greiðaafborganir með erlendum myntum, né not fyrir útgreidda erlenda mynt sér tilhanda. Engar erlendar myntir hafi þannig skipt um hendur, heldur hafi báðirsamningsaðilar uppfyllt aðalskyldur sínar með greiðslu íslenskra króna. Hafistefnandi ávallt greitt útsenda greiðsluseðla lánsins með íslenskum krónum ogefnt þannig skyldu sína skv. samningi aðila. Í samræmi við meginreglursamningaréttar sé rétt að horfa fremur til efnis lánasamnings en forms hans, ogmeð hliðsjón af því verði að telja að í skuldabréfunum felist ólögmætgengistrygging láns. Telur stefnandi að gengistrygging þessi hafi verið ólögmætskv. 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og þegar afþeirri ástæða sé ekki til staðar greiðsluskylda vegna lánanna. Í fjórða lagibyggist sýknukrafan á því að við gerð lánasamninga sinna hafi kröfuhafi íupphafi ekki sinnt skyldu sinni skv. lögum nr. 121/1994 um neytendalán, s.s.skyldu sinni til að greina stefnanda frá heildarlántökukostnaði, árlegrihlutfallstölu kostnaðar, heildarupphæð greiðslu, þ.e. samtölu höfuðstóls, vaxtaog kostnaðar, fjárhæð greiðslna og mögulegum breytingum á lánskjörum ásamningstímanum, sbr. 4. og 6. gr. laganna. Þá sé stefnandi neytandi sem hafiverið í viðskiptum við sérhæft fjármálafyrirtæki þar sem stefnanda hafi ekkiverið gerð grein fyrir eðli skuldabréfanna með fullnægjandi hætti við tökuupphaflegu lánanna. Hafi stefndi ekki sinnt þessari skyldu sinni sem skyldi ogsé því ósanngjarnt af honum í skilningi 33. og 36. gr. laga um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga að krefjast frekari innheimtu krafnanna. Þá séuskuldabréfin enn fremur óskýr um fleiri hluti og í raun svo miklum annmörkumháð að furðu sæti að notast hafi verið við það í lánsviðskiptum. Þannig sésérstaklega byggt á því af hálfu stefnanda að skjölin séu óskýr, sem og þauskjöl sem þau hafi átt að koma í staðinn fyrir, að greiðslukröfur stefnda verðiekki byggðar á þeim. Í fimmta lagibyggist krafa stefnanda á því að veðréttur fyrir kröfu stefnda hafi tapast þarsem stefndi hafi sýnt af sér tómlæti við að tryggja veðréttindi sín. Þannighafi stefndi ekki sinnt þeirri skyldu sinni eftir hrun íslenska bankakerfisinsog eftirfarandi kröfuhafaskipti á upphaflegum skuldabréfum, að láta þinglýsanauðsynlegum skjölum um veðrétt sinn skv. ákvörðun Fjármálaeftirlits. Beristefnda af þessum ástæðum að hlutast til um að veðréttindum þessum verðiaflýst, þegar af þeirri ástæðu. Þar sem það hafi ekki verið gert hafi veðrétturfyrir kröfunum fallið niður og þá hafi hin nýju skuldabréf, sem hafi eingönguverið gefin út vegna þeirra fyrri, ekki átt að njóta veðréttar í fasteignstefnanda, skv. meginreglu 34. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Þá hafi viðmeðferð málsins hjá sýslumannsembættinu ekki verið fylgt ákvæðum þinglýsingalagaog ekki sé fyrir hendi leiðréttingarheimild til handa þinglýsingarstjóra ítilviki sem þessu, sbr. 27. gr. þinglýsingalaga. Beri stefnda því einnig aðhlutast til um aflýsingu bréfanna, verði fallist á aðalkröfu stefnanda, enda séþá ekki lengur til staðar skuld stefnanda við stefnda. Varakrafan byggistá sömu málsástæðum og aðalkrafan, auk þess sem sérstaklega sé vísað til þess aðstefnandi hafi þegar greitt þá fjárhæð sem stefnandi hafi tekið að láni. Þannigsé krafa stefnda of há og hafi stefndi þannig krafist of hárra vaxta afstefnanda. Byggir stefnandi á því að ólögmætt og ósanngjarnt sé af stefnda aðkrefjast hærri eftirstöðva en sem nemi upphaflegum höfuðstól að frádregnuminnborgunum stefnanda.Einnig byggistkrafan á því að stefndi geti ekki krafist viðbótarvaxta fyrir liðna tíð og meðhliðsjón af reglu um fullnaðarkvittanir hafi stefndi krafist of hárrar greiðsluaf stefnendum og ekki fært höfuðstól lánanna með réttum hætti. Stefnandi hafiverið í góðri trú um lögmæti skuldbindingar sinnar og hafi stefndi tekið viðgreiðslum þeirra án fyrirvara. Þá hafi mikill aðstöðumunur verið á millikröfuhafa og skuldara, enda séu skuldarar neytendur sem hafi tekið lán hjástefnda, fjármálastofnun með sérþekkingu á sínu sviði. Þá telur stefnandi aðþað standi stefnda nær að bera þann vaxtamun sem leitt hafi af ólögmætrigengistryggingu. Stefnandi hafi haft réttmætar væntingar um að greiðsluseðlarsem honum hafi verið sendir væru réttir. IIIStefndi hafnarmálatilbúnaði stefnanda og krefst sýknu af aðalkröfu hans. Stefndi telur þaðhafið yfir vafa að hann hafi tekið við kröfum á hendur stefnda við bankahrunið.Stefndi tekur fram að margoft hafi verið staðfest í dómaframkvæmd um skilstefnda og Glitnis banka hf. Þá leiði af stjórnvaldsákvörðun Fjármálaeftirlitsinsum ráðstöfun eigna og skulda Glitnis banka hf. til Nýja Glitnis banka hf., semnú beri heiti stefnda, að öllum eignum Glitnis banka hf., þ.m.t.„kröfuréttindum“, skyldi ráðstafað til stefnda nema þær væru sérstaklega„undanskildar framsalinu“ samkvæmt nánari tilgreiningu í viðauka viðákvörðunina. Kröfuréttindi Glitnis banka hf. á hendur stefnanda falli ljóslegaekki undir þennan viðauka og sé því ekki einu sinni borið við. Allurmálatilbúnaður stefnanda sé því haldlaus. Málatilbúnaði á borð við að stefnandahafi verið gefnar „ófullnægjandi og rangar upplýsingar ...“ og viðlíka séjafnframt mótmælt. Eins sé að því að gæta, formsins vegna, að jafnvel þóttkröfuréttindin hefðu ekki færst yfir til stefnda, þá leiði slíkt að lögum ekkitil niðurfellingar kröfuréttar, líkt og stefnandi virðast telja og krefjast íreynd viðurkenningar á, heldur hlyti stefnandi að standa í skuld við Glitnibanka hf. Eins sé að því að gæta, að hvað sem líði framsali kröfuréttindanna þáhafi stefnandi undirgengist gildar skuldbindingar gagnvart stefnda samkvæmttveimur skuldabréfunum dags. 23. maí 2011 og viðurkennt þær í verki meðgreiðslum af þeim.Varðandi þámálsástæðu stefnanda að „stefndi eigi ekki rétt á greiðslu án framvísunarupphaflegu skuldabréfanna og áritanna á það um greiðslur“ tekur stefndi fram aðfrumrit hinna upphaflegu veðskuldabréfa á frá 2004 og 2007, hafi verið sendstefnanda í almennum pósti 21. júlí 2011. Stefndi hafi þau því ekki undirhöndum. Hvað sem líði mótmælum stefnanda hér að lútandi þá standi lög, þ.m.t.reglur fjármunaréttar, aldrei til þess, þ.m.t. eins og málatilbúnaður stefnendasé upp byggður, að „stefndi eigi ekki rétt á greiðslu án framvísunar upphafleguskuldabréfanna og áritanna á það um greiðslur“, og sé málatilbúnaður stefnandahér að lútandi verulega á reiki, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Vegnaumfjöllunar stefnanda þessu tengdu um að stefndi kunni „mögulega ekki að veraréttur eigandi að bréfinu“, og viðlíka, þá sé jafnframt að því að gæta aðstefnandi hafi undirgengist gildar skuldbindingar gagnvart stefnda samkvæmtveðskuldabréfunum tveimur frá 23. maí 2011. Einnig sé því sérstaklega andmæltað stefnandi hafi verið nauðbeygður til að undirrita nýju veðskuldabréfin. Hvaðsem öðru líði verði að líta svo á að stefnandi hafi í verki viðurkenntgreiðsluskyldu sína samkvæmt skuldabréfunum.Varðandi þriðjumálsástæðu stefnanda um að hann telji greiðsluskyldu sína niður fallna, eða íöllu falli of háa, á þeim grunni að hann hafi greitt „nægjanlega miðað við þærfjárhæðir sem voru upphaflega teknar að láni“ og að hin „upphaflegu skuldabréfhafi verið ólögmæt gengistryggð lán og valdi það ógildi á loforði stefnandaJóhannesar um endurgreiðslu“, tekur stefndi fram að sambærilegum málsástæðumhafi margoft verið hafnað í réttarframkvæmd. Af heiti hinna upphafleguveðskuldabréfa, tilgreiningu vaxta og síðast en ekki síst tilgreininguskuldbindinganna sem slíkra, þ.m.t. þeirrar staðreyndar að höfuðstólsfjárhæðasé skýrlega getið í erlendum gjaldmiðlum, leiðir að um gild lán í erlendumgjaldmiðlum sé að ræða, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr.524/2011 og fjölmarga fleiri dóma réttarins af sama toga. Form og efniskuldaskjalanna hafi ótvírætt borið með sér að um væri að ræða lán í hinumtilgreindu erlendu myntum. Og jafnvel þótt um gengistryggð lán væri að tefla þáleiði slíkt ekki til brottfalls greiðsluskyldu í heild sinni. Auk þess hafienginn reki verður gerður að því að sýna fram á að skuldbindingarnar teldustupp greiddar miðað við þá forsendu að þær teldust gengistryggðar. Þvert á mótileiðir ljóslega af gögnum málsins, þ.m.t. framlögðum útreikningum stefnanda, aðsvo getur aldrei verið, þ.m.t. þótt stuðst yrði við svokallaða„fullnaðarkvittanaleið“. Þá sé einnig tekið fram, þótt stefnandi virðistreyndar ekki halda öðru fram, að órjúfanleg forsenda „fullnaðarkvittanaleiðar“,þ.m.t. skylda til slíks endurútreiknings, sé að hinar upphaflegu skuldbindingarséu gengistryggðar skuldbindingar í íslenskum krónum, enda að öðrum kosti ekkiað lögum verið að beina viðbótarkröfu vegna vangreiddra vaxta að lántaka,þ.m.t. með hinum „nýju“ veðskuldabréfum, og svo sem liggi í hlutarins eðli.Þá hafnar stefndiþeirri málsástæðu stefnanda að stefndi hafi „við gerð lánssamninga“ í upphafiekki sinnt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 121/1994 um neytendalán og vísar íþví sambandi meðal annars til 4. og 6. gr. laganna. Stefnanda hafi heldur ekkiverið gerð næg grein fyrir „eðli skuldabréfanna með fullnægjandi hætti við tökuupphaflegu lánanna“. Ósanngjarnt sé að „krefjast frekari innheimtu krafnanna“,sbr. 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Eins sé því haldið fram að „skjölin séu óskýr“, o.þ.u.l. Öllumþessum málsástæðum, þ.m.t. um óskýrleika skuldaskjala, sé hafnað. Af stefnumálsins verði reyndar ekki ráðið hvort hér sé vísað til hinna upphafleguveðskuldabréfa eða þeirra sem hafi komið í þeirra stað, eða beggja. Að því ervarði fyrsta veðskuldabréfið þá verði ekki annað ráðið af greiðsluáætlun semvar fylgiskjal veðskuldabréfsins og veðskuldabréfinu sjálfu, en að fyrirmælumlaga nr. 121/1994 sé fylgt í einu og öllu. Sama sé að segja um nýjuveðskuldabréfin og framlagða greiðsluáætlun. Stefndi hafi á hinn bóginn ekki ífórum sínum greiðsluáætlun vegna skuldabréfs dags. 23. maí 2007, en sú skyldaverði heldur ekki talin hvíla á fjármálafyrirtækjum að varðveita slík gögnþannig að þau séu aðgengileg níu árum síðar, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 17. apríl 2012 í máli nr. 141/2012, að breyttu breytanda. Stefnditelji enga ástæðu til að ætla að brotalöm hafi verið hér á og það sé stefnandaað sanna slíkt. Þess utan séu mótbárur sem þessar haldlausar gagnvartgrandlausum framsalshafa, hér stefnda, sbr. almennar viðskiptabréfareglur,þ.m.t. um form og efni skuldaskjala, en byggt sé á sömu sjónarmiðum í tengslumvið aðrar málsástæður stefnanda, eftir því sem við geti átt.Hvað sem öllummálatilbúnaði stefnanda líði þá leiði jafnframt af 3. mgr. 14. gr. laga nr.121/1994 og grunnrökum þess ákvæðis og laganna í heild, þ.m.t. eins og þauverði skýrð með hliðsjón af skuldbindingum íslenska ríkisins samkvæmtEES-samningnum og almennum reglum fjármuna- og neytendaréttar, að brot gegnlögunum leysi ekki skuldara sjálfkrafa undan greiðsluskyldu, svo semmálatilbúnaður stefnanda virðist hins vegar ganga út frá, hvað þá þegar horftsé til þess að stefnandi hafi greitt athugasemda- og fyrirvaralaust vexti ogannan kostnað af umræddum skuldbindingum frá öndverðu, sem og til þeirrarstaðreyndar að ákvæði þeirra um vexti og annan kostnað séu skýr og ótvíræð.Hafi stefnanda ekki getað dulist inntak skuldbindinga sinna í þessu tilliti.Hafi í dómaframkvæmd heldur ekki verið talið að vanræksla upplýsingagjafarsamkvæmt lögum nr. 121/1994 hafi þá réttarverkan í för með sér sem stefnandikrefst, heldur þurfi annað og meira að koma til. Þá verði ekki ráðið hvernigætluð brotalöm í tengslum við þegar uppgreiddar eldri skuldbindingar geti haftréttarverkanir í för með sér að því er áhræri hinar nýju skuldbindingar og hvaðþá eins og málatilbúnaður stefnanda sé fram settur.Varðandi sjöttumálsástæðu stefnanda um að veðréttur stefnda sé fallinn niður vegna tómlætis þáhafnar stefndi því. Af málatilbúnaði stefnanda sé helst að skilja að hann teljiþinglýsingu veðskjala, og ætlað tómlæti stefnda í þeim efnum, geti ráðiðúrslitum um veðrétt stefnda og raunar leiða til niðurfellingar hans. Þessimálatilbúnaður, þ.m.t. tilvísun til 34. gr. laga nr. 39/1978 um þinglýsingar,sé haldlaus og ósamþýðanlegur verndarhagsmunum þinglýsinga, þ.e. að tryggjavernd gagnvart þriðja manni, og almennum reglum veðréttar. Málatilbúnaðistefnanda er tengist „meðferð málsins hjá sýslumannsembættinu“, o.þ.u.l., séjafnframt hafnað, þ.m.t. að ekki hafi verið farið að lögum nr. 39/1978, en þessutan geti slíkt að réttu lagi ekki haft í för með sér þá réttarverkan semstefnandi krefst.Stefndi krefst þessað varakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Krafa uppfylli ekki skilyrði þausem gerð séu til skýrleika viðurkenningarkrafna og svo sem orðalag kröfugerðarberi með sér, sbr. orðalagið að „... skuld stefnanda sé lægri en skv. kröfumstefnda ...“, án frekari tilgreiningar, sem leiði til frávísunar þessakröfuliðar. Efnislega sé varakröfunnimótmælt með sömu rökum og aðalkröfunni. Stefndi leyfi sér þó að taka fram, aðværu upphaflegu veðskuldabréfin haldin ólögmætri gengistryggingu svo semstefnandi byggi á, þvert gegn réttarframkvæmd Hæstaréttar, og sem stefndiandmæli sérstaklega, þá standi ekki rök til þess að krefjast vangreiddra vaxtafyrir liðna tíð og eðlilegt sé að leiðrétta fjárhæð/stöðu hinna nýjuskuldbindinga til samræmis. Varakrafa stefnanda sé hins vegar slíkum annmörkumháð, þ.á m. með tilliti til skýrleikakrafna, að hún teljist raunar ódómtæk. Þámótmælir stefndi framlögðum einhliða útreikningi stefnanda. Af ölluframangreindu leiði jafnframt að engin rök standa til þess að fallast á kröfustefnanda um aflýsingu veða. Ítengslum við allt framangreint sé byggt á því að stefnandi hafi í verkiviðurkennt greiðsluskyldu sína, sem leiði þegar til sýknu.IVMál þetta er höfðað með þeirri aðalkröfuað viðurkennt verði að stefnandi beri ekki greiðsluskyldu vegna krafna samkvæmtskuldabréfum stefnda nr. 510-158202 og549-182640 (182641).Í varakröfu stefnanda erþess krafist að „viðurkennt verði með dómi að skuld stefnanda við stefnda sélægri en skv. kröfum stefnda vegna skuldabréfa nr. 510-158202 og 549-182640(182641)“. Stefndi hefur krafist þess að varakröfu stefnanda verði vísað frádómi. Verulega skortir á skýrleika dómkröfunnar. Í stefnu er ekki að finna tölulegaútlistun til stuðnings varakröfunni. Einungis er hér um fullyrðingar að ræða.Varakrafan og framsetning hennar fullnægir ekki skilyrðum d- og e-liða 80. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður ekki hjá því komist að vísahenni frá dómi.Aðalkrafa stefnanda lýturað tveimur skuldabréfum. Skuldabréf nr. 510-158202, sem er að fjárhæð25.054.805 kr., er lýst svo á veðskuldabréfinu sjálfu að það sé húsnæðislán,jafngreiðslulán, óverðtryggt með breytilegum vöxtum. Skuldabréfið er tryggt með1. veðrétti í Roðamóa 3, Mosfellsbæ. Í lok skuldabréfsins segir: „Skjal þettaer gefið út til uppgreiðslu veðskuldabréfs á sömu eign, útgefnu þann 21/10 ´04upphaflega að fjárhæð kr. 19.000.000, að eftirstövum þann 29/4 ´11 kr.35.779.788, þ.a vanskil kr. 0.“Seinna skuldabréfið semdómkrafan tekur til er nr. 549-182640 og er sambærilegt fyrra bréfinu.Höfuðstóll þess er þó lægri eða 6.375.639 kr. Það er einnig tryggt með veði íRoðamóa 3, Mosfellsbæ. Í lok skuldabréfsins segir: „Skjal þetta er gefið út tiluppgreiðslu veðskuldabréfs á sömu eign, útgefnu þann 23/3 ´07 upphaflega aðfjárhæð kr. 5.000.000, að eftirstövum þann 29/4 ´11 kr. 13.241.807, þ.a vanskilkr. 0.“Í málinu liggur fyrir aðnefnd skuldabréf eru í skilum og hefur stefnandi því sinnt greiðsluskyldu sinnisamkvæmt þeim.Bæði skuldabréfin erugefin út 23. maí 2011 og bera það greinilega með sér að verið er að endurreiknaskuldabréf stefnanda sem gefin voru út á árunum 2004 og 2007. Eldri bréfin voruveðskuldabréf í erlendum gjaldmiðlum, aðallega í japösnkum jenum. Stefndi hefurreiknað lánin út að nýju, og við endurútreikning þeirra lækkuðu þau um samtals17.591.151 kr. Þá voru gefin út ný skuldabréf sem mál þetta varðar. Þegar litiðer til orðalags skuldabréfsins, á stefnandi ekki að velkjast í vafa um að eldribréfin voru greidd upp með útgáfu skuldabréfa þeirra er dómkrafan tekur til. Þábera framlögð ljósrit skuldabréfanna frá 2004 og 2007 það með sér að þau hafiverið afmáð og þess getið í þinglýsingabókum.Ágreiningur er í málinuum afdrif eldri veðskuldabréfanna frá 2004 og 2007, en stefndi kveður að þeimhafi verið aflýst í þinglýsingabókum og síðan send stefnanda. Stefnandi kveðstaldrei hafa móttekið bréfin. Hér er orð gegn orði, en eins og dómkrafa málsinser sett fram, skiptir ekki máli hvað varð um eldri bréfin. Dómkrafan varðarskuldabréfin sem gefin voru út 23. maí 2011 og krafa stefnanda lýtur aðgreiðsluskylda á þeim bréfum. Eldri skuldabréfin voru greidd upp með þessumnýju bréfum. Því er málsástæða um afdrif eldri bréfanna haldlaus og ætluð áhrifafdrifa þeirra á greiðsluskyldu stefnanda hinna umdeildu skuldabréfa.Þá byggir stefnandaeinnig á því að við stofnun stefnda íoktóber 2008 hafi þær kröfur sem stefnandi skuldaði þá gamlaÍslandsbanka/Glitni ekki verið færðar með réttum hætti yfir til stefnda. Þvíhafi kröfurnar fallið niður og hafi stefndi aldrei eignast kröfurnar á hendurstefnanda sem hann hafi stofnað til með lántökum í eldri bankanum 2004 og 2007.Varðandi þessa málsástæðu stefnanda þá hefur Hæstiréttur margoft dæmt umréttaráhrif ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 14. október 2008 um ráðstöfuneigna og skulda Glitnis banka hf. til Nýja Glitnis banka hf. Sambærilegarákvarðanir voru teknar í Fjármálaeftirlitinu varðanda aðrar bankastofnanir íkjölfar bankahrunsins. Hæstiréttur hefur tekið fram að kröfuréttindi eldribankans hafi færst þegar í stað til nýja bankans og ekki hafi þurft sérstaktframsal í hverju og einu tilviku, eins og stefnandi virðist halda fram.Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins hafi verið almenns eðlis, tekin á grundvellisérstakrar lagaheimildar og varð skuldbindandi fyrir stefnanda við birtinguákvörðunarinnar án þess að tilkynna hefði þurft hverjum og einum skuldara um aðkröfur hefðu flust yfir til bankans. Þar af leiðandi er því hafnað að stefndihafi ekki eignast greindar kröfur. Þá heldur stefnandiþví fram, að stefndi hafi við undirritun skuldabréfanna 23. maí 2011 gefiðstefnanda ófullnægjandi og rangar upplýsingar og stefnandi verið nauðbeygðurtil að undirrita nýju veðskuldabréfin. Því hefur stefndi mótmælt. Eins ogmálatilbúnaði stefnanda er háttað eru þessar fullyrðingar vanreifaðar og meðöllu ósannaðar og er þessari málsástæðu hafnað. Hins vegar verður hvað sem öðrulíður að líta svo á að stefnandi hafi í verki viðurkennt greiðsluskyldu sína samkvæmtskuldabréfunum sem gefin voru út 23. maí 2011 og greitt af þeim svo semframlögð dómskjöl bera með sér og tilgreint er hér að framan.Stefnandi heldur því fram, að stefndi hafiekki sinnt þeirri skyldu sinni eftir hrun íslenska bankakerfisins og eftirfarandikröfuhafaskipti á upphaflegum skuldabréfum, að láta þinglýsa nauðsynlegumskjölum um veðrétt sinn skv. ákvörðun Fjármálaeftirlits. Beri stefnda af þessumástæðum að hlutast til um að veðréttindum þessum verði aflýst, þegar af þeirriástæðu. Hér er vandséð að tengsl séu á milli þessarar málsástæðu stefnanda ogaðalkröfu málsins. Vanreifað er hvernig ætlaður skortur á veðsetningu eldriskuldabréfanna frá 2004 og 2007 í kjölfar bankahrunsins í október 2008 eigi aðleiða til þess að stefnandi beri ekki greiðsluábyrgð samkvæmt skuldabréfum ergefin voru út hinn 23. maí 2011 og hann hefur undirritað og staðið í skilum meðsíðan. Því er málsástæða þessi haldlaus.Þá heldur stefnandiþví fram að skuldabréfin frá 2004 og 2007 hafi verið ólögmæt gengistryggð lánog það sé ógildi á loforði stefnanda um endurgreiðslu lánanna frá 2011. Stefnditelur að sambærilegum málsástæðum hafi margoft verið hafnað í réttarframkvæmd.Tekið er undir með stefnda að oft hafi reynt á gildi sambærilegra skuldabréfa,og þessa málsástæðu stefnanda, í dómum Hæstaréttar. Með samanburði áskuldabréfum stefnanda og niðurstöðu Hæstaréttar Íslands til dæmis í málinu nr.524/2011 var um gild lán í erlendum gjaldmiðli að ræða. Skiptir hvorki máliþótt lánin hafi verið greidd út í íslenskum krónum eða tekin vegna fjármögnunaríslenskrar fasteignar né að stefnandi hafi haft tekjur í íslenskum krónum og erþessari málsástæðu hafnað. Þá byggir stefnandi á því að við gerðlánasamninga sinna hafi kröfuhafi í upphafi ekki sinnt skyldu sinni skv. lögumnr. 121/1994 um neytendalán, s.s. skyldu sinni til að greina stefnanda fráheildarlántökukostnaði, árlegri hlutfallstölu kostnaðar, heildarupphæðgreiðslu, þ.e. samtölu höfuðstóls, vaxta og kostnaðar, fjárhæð greiðslna ogmögulegum breytingum á lánskjörum á samningstímanum, sbr. 4. og 6. gr. laganna.Skilja verður málatilbúnað stefnandi á þann veg að hann eigi við atvik við gerðskuldabréfanna árið 2004 og 2007 með því að í stefnu segir að kröfuhafi hafiekki sinnt skyldu sinni í „upphafi.“ Samkvæmt gögnum málsins liggur fyriróundirrituð greiðsluáætlun vegna lánsins sem tekið var árið 2004 að fjárhæð19.000.000 kr., sem stefnandi leggur fram. Þar er gerð grein fyrirheildarlántökukostnaði, árlegri hlutfallstölu kostnaðar, heildarupphæð greiðsluog fleira. Stefndi kveðst ekki hafa samsvarandi skjal vegna lánsins frá 2007svo sem honum bar. Það leiðir þó ekki til þess að greiðsluskylda stefnandasamkvæmt skuldabréfum frá 23. maí 2011 sé ekki til staðar. Greiðsluáætlun,undirrituð af stefnanda, liggur fyrir í málinu vegna beggja þeirra skuldabréfaer dómkrafan tekur til. Því er málsástæðu þessari hafnað sem og tilvitnunstefnanda til 33. og 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Þá er ekki fallist á að skuldabréfin séu óskýr og annmörkum háð en í engu getiðer í stefnu í hverju óskýrleikinn eða annmarkarnir felast. Þá er heldur ekkirökstudd sú fullyrðing stefnanda að honum hafi ekki verið gerð grein „fyrireðli skuldabréfanna með fullnægjandi hætti við töku upphaflegu lánanna“.Þá byggir stefnandi á þvíað veðréttur fyrir kröfu stefnda hafi tapast þar sem stefndi hafi sýnt af sértómlæti við að tryggja veðréttindi sín. Stefndi hafi ekki sinnt þeirri skyldusinni eftir bankahrunið, og eftirfarandi kröfuhafaskiptum á upphaflegum skuldabréfum,að láta þinglýsa nauðsynlegum skjölum um veðrétt sinn samkvæmt ákvörðunFjármálaeftirlitsins. Að mati dómsins vantar hér verulega á skýrleikamálsástæðunnar. Enn og aftur skal áréttað að aðalkrafa málsins lýtur að tveimurskuldabréfum sem gefin voru út 23. maí 2011. Ætlað tómlæti við að tryggjaveðréttindi eldri bréfa er greidd voru upp með nýju bréfunum skiptir ekki málieins og dómkrafan er fram sett. Þá ber ekki nauðsyn til að þinglýsakröfuhafaskiptum samanber 30. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978.Með vísan til þess sem aðframan greinir er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Í samræmi við 130. gr.laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað svo semgreinir í dómsorði. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐ Varakröfu stefnanda er vísað frádómi. Stefndi, Íslandsbanki hf., ersýknaður af öllum kröfum stefnanda, Jóhannesar Þórs Hilmarsson. Stefnandi, JóhannesÞór Hilmarsson, greiði stefnda 800.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 569/2008
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn barnabarni sínu, sbr. 1. og 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Talið var hafið yfir skynsamlegan vafa að X hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Við ákvörðun refsingar hans var litið til þess að brot hans voru trúnaðarbrot sem beindust gegn barnabarni hans. Á hinn bóginn var litið til þess að X var kominn á tíræðisaldur og bjó við nokkra skerðingu á vitrænni getu og var haldinn líkamlegum sjúkdómum. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá þótti X með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta sem ákveðnar voru 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. október 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Að því frágengnu krefst hann sýknu, en ella að honum verði ekki gerð refsing eða hún milduð. Þá krefst hann þess að bótakröfu verði vísað frá héraðsdómi, en að öðrum kosti verði hún lækkuð. Ákærði reisir kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi á því að ekki liggi fyrir fullnægjandi gögn og upplýsingar um heilsufar hans og sjúkrasögu, er varðað geti kyngetu hans og kynlöngun, en þau atriði hafi áhrif við sönnunarmat. Í málinu liggja fyrir sérfræðiálit tveggja lækna um þessi efni og gaf annar þeirra skýrslu fyrir héraðsdómi. Ákærða var í lófa lagið að bæta sjálfur úr ætluðum skorti á upplýsingum um heilsufar sitt, enda var hann einn í aðstöðu til að afla slíkra upplýsinga eða gefa heimild til þess að þeirra yrði aflað án atbeina dómstóla. Verður frávísunarkröfu hans því hafnað. Ákærði hefur ekki sýnt fram á að niðurstaða héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins. Þar sem hann hefur heldur ekki fært fram önnur haldbær rök fyrir kröfu sinni um að héraðsdómur verði ómerktur verður henni hafnað. Við mat á sönnun sakargifta samkvæmt ákæru skiptir hvorki máli að faðir ætlaðs brotaþola hafi skýrt frá því að hann hafi orðið vitni að óeðlilegri háttsemi ákærða gagnvart öðru barnabarni sínu fyrir mörgum árum né að þriðja barnabarn ákærða hafi lagt fram kæru á hendur honum fyrir kynferðisbrot gegn henni meðan hún var barn að aldri, sem þó hafi ekki leitt til ákæru. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um sakfellingu ákærða staðfest. Ákærði hefur með brotum sínum brugðist trúnaði gagnvart barnabarni sínu og á sér engar málsbætur. Til þess verður þó að líta að hann er kominn á tíræðisaldur og býr við nokkra skerðingu á vitrænni getu og er haldinn líkamlegum sjúkdómum samkvæmt vottorði um heilsufar hans 27. janúar 2009, sem lagt hefur verið fyrir Hæstarétt. Að virtu þessu og 4. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest ákvæði hans um skaðabætur. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara auk málsvarnarlauna og þóknunar réttargæslumanns, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár. Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 506.405 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 25. ágúst 2008, er höfðað með ákæru, útgefinni af ríkissaksóknara 22. apríl 2008, á hendur X, kt. [...],[...],[...], „fyrir kynferðisbrot, framin á tímabilinu 1994 til hausts 2005, gagnvart barnabarni sínu, A, fæddri [...], með því að hafa í fjölmörg skipti snert á henni kynfærin, farið með fingur í leggöng hennar, látið hana fróa sér og í nokkur skipti látið hana hafa við sig munnmök. Ákærði snerti kynfæri stúlkunnar frá því að hún var um fjögurra ára en önnur brot framdi hann eftir að stúlkan var að minnsta kosti tíu ára. Brotin framdi ákærði á heimili sínu og á heimili stúlkunnar í [...], í bifreiðum er hann hafði lagt á afviknum stöðum í [...] og annars staðar á [...], í sumarbústað í [...] og í hjólhýsi á ferðalagi um landið.“ Þetta er talið varða við 1. mgr. og 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992, 2. gr. laga nr. 40/2003 og 9. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kt. [...], er krafist miskabóta að fjárhæð 1.500.000 kr., auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. mars 1994 til 1. júlí 2001, en skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 8. febrúar 2008, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. I. Með bréfi Y, félagsmálastjóra [...], dags. 4. október 2007, var lögð fram kæra á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart [...], fæddri [...]. A er barnabarn ákærða. Í bréfinu segir að meint misnotkun hafi átt sér stað frá því kærandi muni eftir sér í leikskóla og allt þar til í september 2005 er hún var 15 ára. Misnotkunin hafi falist í því að ákærði snerti kynfæri stúlkunnar og hann hafi látið hana snerta kynfæri sín. Hafi hann fengið sáðlát í einhverjum tilvikum. Í bréfinu segir jafnframt að B hafi einnig sætt misnotkun af hálfu ákærða, en hún er einnig barnabarn ákærða. A lagði fram kæru hjá lögreglu 17. október 2007 á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart henni frá því hún var um tveggja ára gömul og þar til hún var fjórtán ára. Í kæruskýrslu hennar kemur fram að brotin hafi verið ítrekuð og ákærði brotið gegn henni í hvert skipti sem hann hafi haft tækifæri til. Lýsti hún því að hann hefði farið innan undir föt hennar og káfað á kynfærum hennar. Þá hafi hann stungið fingri í leggöng hennar. Einnig hafi ákærði látið hana fróa honum. Sagði hún að brotin hefðu átt sér stað heima hjá ákærða, í bát sem hann átti og í bifreiðum hans er þau fóru að [...]. Jafnframt sagði hún að ákærði hefði sagt sér að það þýddi ekkert fyrir hana að segja frá þar sem enginn myndi trúa henni og hann hefði hótað henni einhverju ef hún myndi kjafta frá. Um það hvort ákærði hefði boðið henni eitthvað í staðinn fyrir misnotkunina sagði hún að hann hefði ávallt gefið henni saltpillur eftir að hann misnotaði hana. C, móðir A, mætti hjá lögreglu 18. október 2007 og lagði fram kæru vegna meintra kynferðisbrota ákærða gagnvart dóttur hennar sem þá var ólögráða. Hinn 12. nóvember 2007 var tekin skýrsla fyrir dómi af A, sem þá var 17 ára gömul, með vísan til a-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 2. mgr. 74. gr. a og 7. mgr. 59. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 18. og 23. gr. laga nr. 36/1999. A kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins þar sem hún hafði þá náð 18 ára aldri. Er ekki ástæða til að rekja hér sérstaklega framburð hennar 12. nóvember 2007. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 24. október 2007 og neitaði alfarið sakargiftum. Hann greindi frá því að um 55 ára aldur hafi hann greinst með krabbamein í blöðruhálskirtli sem orsakaði það að hann hafi orðið svo til getulaus. Kyngetan hefði ekki komið til baka með árunum og í raun hafi hún versnað eftir að hann hafi fengið kransæðastíflu fyrir nokkrum árum. Hann sagði að sér hefði ekki risið hold eftir að hann greindist með krabbamein. Ákærði gaf aftur skýrslu hjá lögreglu 8. janúar 2008 og veitti hann heimild til að afla upplýsinga úr læknaskýrslum. Þá var framburður A fyrir dómi borinn undir ákærða og neitaði hann sem fyrr sakargiftum. Ákærði var yfirheyrður á ný 21. febrúar 2008 vegna sérfræðiálita Axels F. Sigurðssonar læknis og Baldvins Þ. Kristjánssonar, læknis og sérfræðings í þvagfæraskurðlækningum, sem fyrir liggja í málinu. Kannaðist ákærði við að hafa sóst eftir því að fá stinningarlyf þar sem hann hafi ekki getað fengið reisn í liminn. Læknirinn hafi hins vegar ekki samþykkt það vegna þess að ákærði hafi verið á hjartalyfjum. Ákærði kvaðst hafa haft mjög litla kynhvöt eftir að hann greindist með krabbamein, nánast enga. Hann hafi verið getulaus frá því hann fór í aðgerð. Hann hafi samt langað til að athuga hvort hann gæti eitthvað og þess vegna ákveðið að prófa þetta en hann væri í sambandi við konu. II. Í málinu liggur fyrir bréf Ingibjargar Þórðardóttur, félagsráðgjafa hjá Stígamótum, dags. 13. febrúar 2008, þar sem fram kemur að hún hafi rætt við A 26. júní og 6. júlí 2007, en A hafi komið til Stígamóta ásamt frænku sinni B. Í fyrra viðtalinu hefði A greint frá því að hún hafi verið misnotuð af afa sínum, ákærða í máli þessu. Með bréfinu fylgdi tilkynning skv. 17. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 frá 12. júlí 2007 til félagsmálaráðs [...]. Einnig liggur fyrir bréf Þóru Sigfríðar Einarsdóttur, sálfræðings hjá Barnahúsi, dags. 21. ágúst 2008. Í bréfinu segir að A hafi frá 27. nóvember 2007 sótt níu viðtöl til sálfræðingsins. Upplýsingum um líðan stúlkunnar hafi verið aflað í viðtölunum auk þess sem rætt hafi verið við móður hennar. Þá hafi stúlkan hinn 27. nóvember 2007 fyllt út spurningalista fyrir börn og unglinga (YSR), mælikvarða Kovacs á geðlægð barna (CDI), Multidimensional Anxiety Scale for Children (MASC, fjölþátta kvíðakvarða fyrir börn) og PTSK einkenna listi fyrir börn yngri en 18 ára. Einnig hafi móðir fyllt út spurningalista yfir atferli barna og unglinga á aldrinum 6-18 ára (CBCL). Í samantekt og áliti sálfræðingsins segir að viðtölin við A hafi leitt í ljós fjölmörg vandamál sem þekkt séu meðal barna og unglinga sem sætt hafi kynferðislegu ofbeldi í langan tíma. Stúlkan uppfylli greiningarskilmerki þunglyndis og áfallastreitu. Hún glími jafnframt við ýmis einkenni kvíða ásamt því að sjálfsmat hennar sé lágt. Um tíma hafi A einangrað sig og átt erfitt með að vera innan um fólk. Þetta hafi raskað daglegu lífi hennar, m.a. hafi hún ekki treyst sér til að sækja vinnu og átt erfitt með einföld verk eins og að fara út í búð. Stúlkunni þyki einnig erfitt að stærsti hluti æskuminninga hennar varði meinta misnotkun. Ætla megi að stúlkan muni um langt skeið glíma við afleiðingar hinnar kynferðislegu misnotkunar sem hún kveðst hafa sætt af hálfu afa síns. Meðal þátta sem veiti forspá um afleiðingar kynferðisbrota gegn börnum séu: i) hversu lengi misnotkunin hafi staðið yfir; ii) hversu alvarleg misnotkunin hafi verið; iii) hver hafi verið tengsl geranda og þolanda. Í ljósi þess að A hafi greint frá alvarlegri misnotkun af hendi afa síns sem staðið hafi yfir um árabil megi ætla að afleiðingarnar séu mjög alvarlegar og renni niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala stoðum undir að svo sé. Ekki sé unnt að segja til um að svo stöddu hvort stúlkan muni ná sér eftir hið kynferðislega ofbeldi sem hún kveðst hafa sætt. Þá getur sálfræðingurinn þess að algengt sé að fólk sem þolað hafi kynferðisofbeldi í æsku glími við afleiðingar þess á fullorðinsárum, s.s. í tengslum við kynlíf, meðgöngu og fæðingar. Við rannsókn málsins aflaði lögregla álits Axels F. Sigurðssonar læknis um kransæðastíflu sem ákærði hafi fengið og þá hvaða áhrif hún hafi haft á kynhvöt ákærða og hvort ákærði hafi getað fengið reisn í liminn og fengið sáðfall. Í áliti læknisins, dags. 17. janúar 2008, kemur fram að það hafi aldrei verið staðfest að ákærði hafi fengið kransæðastíflu. Hann hafi verið í eftirliti hjá lækninum frá því í október 2005 vegna brjóstverkja og gruns um kransæðasjúkdóm. Ákærði hafi einnig sögu um háan blóðþrýsting. Hann hafi haft brjóstverki um nokkurra ára skeið sem líkist hjartaöng og notað tungurótartöflur með ágætum árangri. Hjartaþræðing í janúar 2006 hafi sýnt vægan kransæðasjúkdóm en ekki marktæk þrengsl í kransæðum. Hann hafi notað Discotrine-plástur sem sé æðavíkkandi og hafi það dregið úr brjóstverkjum. Í október 2006 hafi ákærði komið til læknisins og lýst áhuga á að fá Viagra vegna risvandamáls, en læknirinn ekki talið það óhætt vegna þess að það væri varasamt hjá sjúklingi sem noti nitroglyserinlyf. Í bréfinu segir jafnframt að gera megi ráð fyrir því að 89 ára karlmaður með sögu um krabbamein í blöðruhálskirtli, háþrýsting og kransæðasjúkdóm hafi skerta kyngetu. Þó sé þetta mjög einstaklingsbundið og geti hann ekki fullyrt um það í tilviki ákærða þar sem þeir hefðu ekki rætt þessi mál. Einnig var aflað álits Baldvins Þ. Kristjánssonar, læknis og sérfræðings í þvagfæraskurðlækningum. Í bréfi hans, dags. 11. febrúar 2008, er rakin sjúkrasaga ákærða vegna vandamála með blöðruhálskirtil. Læknirinn kom fyrir dóm og verður framburður hans rakinn hér á eftir. III. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði frá því að hann ætti þrjú börn: D, E og C, sem er móðir A. Ákærði kvaðst hafa átt mikil og góð samskipti við C og fjölskyldu hennar í gegnum tíðina. A hefði komið oft á heimili ákærða. Þegar ákærði var inntur eftir því hvort þau hefðu ferðast mikið saman svaraði hann því neitandi. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa farið með A og fjölskyldu hennar í sumarbústað, eða hjólhýsi eða fellihýsi, en hann hefði átt slíkt. Þegar borinn var undir ákærða framburður A, um að ákærði hefði frá því hún var á barnsaldri snert á henni kynfærin, sagði ákærði að það væri ekki rétt. Þá neitaði hann því að hafa farið með fingur í leggöng hennar, látið hana fróa sér og í nokkur skipti hafa við sig munnmök. Hann hefði aldrei gert neitt slíkt. Ákærði kvaðst hafa orðið getulaus fyrir mörgum árum, en hann gat ekki sagt hversu langt væri síðan. Læknir hans gæti greint frá því. Þegar borið var undir ákærða að læknir hans kannist ekki við að þetta hafi komið til umræðu þeirra á milli kvaðst ákærði ekki minnast þess að þeir hefðu rætt um þetta. Ákærði sagði að hann hefði farið í aðgerð vegna blöðruhálskirtilsins hjá Agli Jacobsen og eftir það hefði hann orðið getulaus. Líklega hefði hann verið nálægt sextugu. Hann kvaðst ekki muna hvort kynlöngun hans hefði minnkað eftir aðgerðina. Aðspurður hvort hann hefði beðið lækni um stinningarlyfið Viagra kvaðst ákærði ekki muna hvort hann hefði talað um það. Ákærði neitaði því að hafa brotið gegn B. Aðspurður um hugsanlega ástæðu þess að A beri hann sökum kvaðst hann ekki hafa hugmynd um það. Aðspurður kvaðst hann hafa gefið A pening í gegnum tíðina og lofað að gefa henni pening fyrir megninu af bíl þegar hún fengi bílpróf. Þá kvaðst hann hafa kennt A að keyra bíl. Jafnframt sagði ákærði að hann hefði keypt fjölvarpið og klámrás fylgt því. Eftir að skýrslutöku var lokið óskaði verjandi eftir því að spyrja ákærða nánar um stinningarlyfið, þ.e. hvort ákærði hefði fengið upplýsingar um að hann gæti ekki fengið lyfið af læknisfræðilegum ástæðum. Sagði ákærði að þetta hefði eitthvað komið til tals og rætt hefði verið um að hann væri á hjartalyfjum og mætti því ekki nota neitt slíkt. Vitnið A sagði að hún hefði haft mikil samskipti við afa sinn, ákærða í máli þessu, og ömmu sína. Hún hefði alltaf verið hjá þeim þegar hún var lítil. Um sakarefnið sagði vitnið að fyrsta atvikið sem hún muni eftir hafi verið þegar hún var í leikskóla en hún hefði hætt í leikskóla fjögurra ára. Ákærði hefði náð í hana á leikskólann, en foreldrar hennar hefðu verið við vinnu. Hann hefði farið með hana í [...], og byrjað að káfa á henni innanklæða, fyrst á brjóstum og svo farið ofan í buxurnar. Þetta hefði svo haldið áfram þangað til hún var 15 ára gömul er hún stöðvaði þetta sjálf. Aðspurð hvort þetta hefði verið viðvarandi svaraði hún því játandi. Þetta hefði verið alla vega einu sinni í viku. Um það hvenær þetta hefði orðið alvarlegra sagði vitnið að þegar hún hafi verið tíu ára hafi ákærði farið að setja puttana upp í leggöng hennar, í fyrsta skipti heima hjá honum. Amma hennar hefði verið á spítala, en hún hefði fengið krabbamein og þurft að fara í lyfjameðferð. Vitnið hafi þá verið á heimili ákærða og móðir hennar verið hjá ömmu hennar og faðir hennar á sjó. Vitnið greindi einnig frá því að ákærði hefði látið hana „totta“ hann. Um það hversu oft þetta hefði gerst sagði vitnið að það hefði ekki verið jafn oft og hitt. Fyrsta skiptið hefði verið úti á [...] er þau voru að tína kríuegg. Hún hafi þá verið tíu til ellefu ára. Jafnframt sagði vitnið að ákærði hefði látið sig fróa honum þegar enginn sá til. Sagði hún að í eitt skipti hefði hún verið að horfa á sjónvarpið með ömmu sinni og ákærði kallað á sig þar sem hann lá uppi í rúmi og var að lesa blað. Þegar vitnið kom hafi ákærði verið búinn að hneppa frá og hún séð typpið á honum. Þá hefði hann látið hana fróa sér. Einnig sagði hún að hann hefði oft leyft henni að keyra bílinn út í [...]. Þetta hefði verið þegar hún var tíu, ellefu ára og yngri. Þetta hefði gerst mjög oft úti í [...]. Hún sagði að hann hefði oft verið með standpínu en ekki alltaf og það hefði komið fyrir að hann fékk sáðfall. Vitnið var innt eftir því hvernig hafi staðið á því að hún greindi engum frá þessu fyrr en árið 2007. Vitnið sagði að þegar hún var lítil, þegar ákærði setti puttana í leggöng hennar í fyrsta sinn, hafi það verið vont. Hún hafi farið að gráta og sagt að hún ætlaði að segja mömmu sinni frá þessu. Ákærði hafi þá sagt nei, mamma þín gefur þig, mamma þín hatar þig, mamma þín trúir þér ekki. Það hafi alltaf verið það. Þegar hún hafi verið pínulítil hafi hann sagt: „Mamma þín gefur þig bara“. Hann hafi einnig sagt: „Þú vilt þetta“. Svo hefði vitnið farið að skilja hvað þetta væri og hún væri að læra það í dag að kenna sjálfri sér ekki um þetta. Um afleiðingar þeirra brota sem ákært er fyrir í máli þessu sagði vitnið að hún hefði ekki haft neitt sjálfsálit þegar hún var yngri. Ákærði hefði mjög oft átt það til að segja að hún væri feit og ljót. Hún væri með ljót brjóst og allt væri ljótt við hana. Hann hefði niðurlægt hana alltaf þótt aðrir heyrðu. Þá hefði hún alltaf verið mikið inni í sér. Aðspurð hvort ákærði hefði brotið gegn vitninu á fleiri stöðum en hún var búin að nefna sagði hún að það hefði einnig verið heima hjá henni og í sumarbústöðum. Greindi hún frá því að þau hefðu eitt sinn farið í sumarbústað í eigu [...], fyrirtækis sem faðir hennar vinnur hjá. Hún hefði farið þangað ásamt móður sinni, ömmu og ákærða. Hana minnti að þetta hefði verið um páska. Þegar þau hefðu komið þangað hafi amma hennar uppgötvað að hún hefði gleymt lyfjunum sínum heima og þurft að keyra aftur til [...]. Vitnið hefði verið ein eftir með ákærða og hann ekki beðið lengi með að kippa niður um hana buxunum og káfa á henni. Hún kvaðst hafa verið sjö eða átta ára þegar þetta gerðist. Einnig greindi hún frá því að amma hennar og ákærði hefðu átt fellihýsi, eða „A-liner“. Eitt sinn hefðu þau verið að [...]. Hún hafi verið að leita að ömmu sinni og farið inn til hennar. Amma hennar hefði ekki verið þar og hún spurt hvar amma hennar væri. Ákærði hefði kippt henni í rúmið, úr buxunum og bolnum. Hún hafi ætlað að fara en ákærði haldið henni niðri og byrjað að káfa á henni á fullu. Svo hefði bróðir hennar komið og hún þá getað farið, en hann hefði kallað fyrir utan og hún kallað í hann. Hún hefði verið komin í föt þegar bróðir hennar kom inn. Þegar A var innt eftir því hvað hafi orðið til þess að hún sagði frá þessu kvaðst hún hafa farið til F til að hitta B frænku sína en þær væru mjög góðar vinkonur. Þetta hefði verið um klukkan ellefu um kvöld. Þær hefðu setið í sófanum og vitnið sagt þeim frá því að hún hefði nýlega hitt frænda sinn í útilegu og hann hefði reynt við hana, en henni hefði fundist það ógeðslegt. Hún hefði svo sagt að það væru fleiri perrar í fjölskyldunni. F hefði þá spurt hver það væri og hún ekki viljað segja það. F hefði spurt ítrekað og svo spurt hvort það væri afi hennar. Hún hefði þá farið að hágráta og fengið að vita að B hefði lent í honum líka en hún kvaðst ekki hafa vitað um það áður. Hún kvaðst vera reið út í foreldra sína fyrir að hafa ekki sagt sér frá því þegar það kom upp fyrir um fjórum árum. Vitnið sagði að síðasta skiptið sem eitthvað gerðist hafi verið í september 2005. Þá hafi foreldrar hennar farið til Danmerkur í fjóra daga. Það eina sem foreldrar hennar hafi beðið hana um að gera væri að slá grasið. Hún hefði þurft að ná í sláttuvélina heim til ákærða. Þá hefði hún verið ákveðin í því að stöðva þetta. Hún kvaðst hafa verið viss um að þetta myndi hætta þegar amma hennar dó en það hefði ekki stöðvað hann. Þá hefði hún haldið að þetta myndi hætta þegar hann náði sér í nýja „kerlingu“ en það ekki heldur hætt þá. Hún kvaðst hafa sótt sláttuvélina til ákærða og ætlað að ganga heim með hana en ákærði ekki tekið það í mál og sett sláttuvélina í bílinn og keyrt hana heim. Hún hafi ætlað að setja bensín á sláttuvélina og farið inn í bílskúr. Hann hefði elt hana, ýtt henni upp að vaskinum og byrjað að káfa á henni. Hún hefði ítrekað sagt að hún vildi þetta ekki núna og reynt að ýta honum frá sér. Hún hefði svo farið út og byrjað að slá grasið en ákærði ekki farið heldur sest og horft á hana slá. Þá hafi hún orðið hrædd og farið aftur í bílskúrinn. Ákærði hefði þá aftur ráðist að henni og ýtt henni upp að vaskinum. Hann hefði haldið utan um hana og sett hendurnar í buxurnar. Hún hefði sagt honum að hætta þessu og ætlað að hlaupa inn í húsið. Hann hefði þá rifið í hönd hennar og sagt: „Ég skal láta þig fá alvöru fullnægingu“. Hún kvaðst hafa náð að hlaupa inn og læsa þvottahús­hurðinni og útidyrahurðinni. Þá hefði hún lokað öllum gluggum, farið í herbergið sitt og sett skrifborðið fyrir og beðið í um fjóra tíma eftir því að vinkona hennar kæmi til hennar. Hún sagði að ákærði hefði reynt eftir þetta en hún ekki leyft honum það. Vitnið kvaðst hafa sagt vinkonum sínum, G og H, frá þessu í mars 2007. Hún hefði beðið þær um að þegja um þetta því hún vildi ekki að þetta fréttist. Stuttu síðar, í maí, hefði hún einnig sagt I og J frá þessu. Hún kvaðst hafa sagt þeim að afi hennar hefði misnotað hana og ekkert meira. Vikuna fyrir sjómannadagshelgina, á þriðjudegi eða miðvikudegi, hefði hún svo sagt F, B og foreldrum sínum frá þessu. Einnig hefði hún sagt K, kærasta sínum, frá þessu. Vitnið sagði að hún hefði ekki haft samskipti við afa sinn eftir að hún greindi frá þessu. Um sumarið á síðasta ári, vikuna fyrir menningarnótt, hefði hún farið til ákærða ásamt móður sinni, D og B dóttur hans. Þau hefðu farið til að fá ákærða til að viðurkenna þetta en hann hefði ekki gert það. Þetta hefði verið í eina skiptið sem þau hefðu talað við hann og engin samskipti verið eftir það fyrir utan það að ákærði hefði hringt í [...] sl. þegar móðir hennar var fimmtug til að óska henni til hamingju með afmælið. Vitnið sagði að ákærði hafi oft látið hana fá peninga og sagt: „Þú segir ekki neinum“. Einnig hefði hann gefið henni saltpillur. Hún hefði hætt að þiggja pening frá honum þegar þetta hætti. Í janúar 2007 hafi ákærði gefið henni greiðslu upp í bíl. Hann hefði einnig gefið bróður hennar slíka greiðslu. Vitnið sagði að eftir að hún greindi frá þessu hefði hún farið ásamt B frænku sinni í Stígamót því henni hefði ekki liðið vel. Þar hefði henni verið sagt að þar sem hún væri ekki orðin 18 ára yrði að tilkynna þetta til barnaverndarnefndar. Vitnið hefði svo talað við Y, félagsráðgjafann í [...], og farið í skýrslutöku í Barnahúsi í nóvember. Vitnið C, móðir A, kvaðst hafa haft mikil samskipti við heimili foreldra sinna og þau oft passað A. Vitnið sagði að hún hefði fyrst vitað um ætluð brot ákærða þegar A sagði henni frá þeim. Þetta hefði verið aðfaranótt þriðjudags eða miðvikudags fyrir sjómannadaginn árið 2007 og A brotnað niður heima. Vitnið kvaðst hafa fundið áður að A var búið að líða illa og legið eitthvað mikið á hjarta. A hafi sagst ætla að tala við B frænku sína fyrst og svo myndi hún tala við vitnið. Vitnið sagði að hún hefði átt erfitt með að sofna því A hefði liðið svo illa. Vitnið hefði svo heyrt þegar A kom heim um klukkan fjögur um nóttina og kom inn til hennar. Vitnið hefði séð að hún var útgrátin og var við það að fara að gráta er hún bað vitnið að koma fram og tala við sig. Svo hefði A brotnað niður frammi í eldhúsi og sagt að afi hennar hefði misnotað hana. A hefði hágrátið í fanginu á vitninu. Vitnið hefði svo vakið manninn sinn og hann komið fram líka. Vitnið sagði að þetta hefði verið skelfilegt áfall. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið vör við neitt sérstakt í fari ákærða gagnvart A en hann hefði oft verið leiðinlegur við hana og hún svarað honum fullum hálsi. Hann hefði t.d. sagt við hana að hún hefði fitnað, en hann ætti það til að vera svona við alla, mjög „nastí“. Vitnið greindi frá því að D bróðir hennar hefði kallað þau systkinin á fund árið 2003 og sagt þeim frá því að ákærði hefði misnotað B. Þau hefðu átt mjög erfitt með að trúa því á þeim tíma. Vitnið og maður hennar hefðu talið útilokað að ákærði hefði komið eitthvað nálægt börnum þeirra. Það hefði kannski verið vegna þess að A hefði alltaf svarað honum og verið mjög ákveðin og dugleg. Vitnið sagði að eftir að móðir hennar lést, í janúar 2004, hefði A alltaf fundið upp afsakanir til að fara ekki til afa síns. Hún hefði forðast eins og hún gat að koma til hans. Vitnið sagði að A hafi ekki verið sagt frá því að ákærði hefði misnotað B. Móðir vitnisins hefði verið mikið veik á þeim tíma sem þetta kom upp með B. Vitnið kvaðst hafa átt erfitt með að trúa að ákærði hafi gert þetta. Það hefði verið vitninu mikið áfall þegar B sagði frá þessu því vitnið hafði alltaf talið sig eiga besta pabba í heimi. Í ljósi ástands móður vitnisins hafi verið ákveðið að minnast ekki á þetta við börnin. Vitnið sagði að D bróðir hennar hefði hætt að umgangast ákærða og ekki getað talað við hann. Samskipti vitnisins við ákærða hefðu hins vegar ekki breyst. Fram kom hjá vitninu að A hafi vitað um samskiptaleysi D við ákærða og spurt út í það. Ákærði hafði skrifað upp á lán fyrir D sem hefði ítrekað lent í vanskilum og rifrildi komið upp þeirra á milli út af því og A sagt að það væri ástæðan fyrir samskiptaleysinu. Vitnið greindi frá því að fjölskyldan hefði ferðast mikið með foreldrum hennar, á hverju sumri. Þau hefðu bæði átt tjaldvagna, fellihýsi og farið mikið í útilegur saman. Þau hefðu farið mikið um Suðurlandið. Foreldrar hennar hefðu átt hjólhýsi en selt það þegar A var um eins til tveggja ára gömul og fengið sér fellihýsi. Síðar hefðu foreldrar hennar fengið sér „A-liner“. Einnig hefðu þau farið í sumarbústað í [...] í eigu starfsmannafélags [...], og í sumarbústað [...] í [...]. Vitnið kannaðist við að þau hefðu eitt sinn farið í bústaðinn í [...] og móðir hennar gleymt lyfjunum heima og þurft heim að sækja þau. Þá hefði A verið ein eftir með ákærða. A hafi verið ellefu ára á þessum tíma. Aðspurð kvaðst vitnið hafa heyrt ákærða minnast á getuleysi eftir að hann hefði fengið krabbamein í blöðruhálskirtli. Vitnið gat ekki sagt til um fyrir hversu mörgum árum þetta hafi verið. Einnig sagði vitnið að móðir hennar hefði verið heilsulítil og talað um að ákærði vildi eitthvað fikta í henni og það pirrað hana. Þegar vitnið var innt eftir því hvernig fjölskylda hennar hafi ætlað að vinna úr máli þessu, þegar það kom upp í maí 2007, sagði vitnið að helst hefði verið hugsað um að A fengi einhverja aðstoð eða ráðgjöf og hún farið í Barnahús, en farið fyrst með frænku sinni til Stígamóta. Þeim hefði verið sagt þar að vegna þess að A væri ekki orðin 18 ára réðu þau ekki því hvort hún kærði eða ekki. Það hefði verið vilji A að kæra þetta og þau stutt hana í því. Vitnið sagði að E bróðir hennar trúi þessu ekki ennþá og hann hafi ekkert samband við sig og D. Vitnið skýrði frá því að hún hefði farið til ákærða sumarið 2007 ásamt D bróður sínum, B og A. L, vinkona ákærða, hefði verið hjá ákærða. Ákærði hefði neitað öllu og sagt að þetta væri lygi. Vitnið greindi einnig frá því að daginn áður en A sagði frá brotum ákærða hefði vitnið keypt jarðarber fyrir ákærða og sagt honum að hún myndi koma daginn eftir með þau til hans. Hann hefði svo hringt daginn eftir og spurt um jarðarberin. Hún hefði ekki getað talað við hann og sagt að það hefði komið upp alvarlegt mál með A og meðan það væri í rannsókn gæti hún ekki talað við hann. Svo hefði ekki heyrst í ákærða í heila viku og hann ekki spurt hvað hefði komið fyrir barnabarn hans. Vitnið M, faðir A, skýrði svo frá að mikil og náin samskipti hefðu verið við ákærða þar til mál þetta kom upp. Vitnið sagði að A hafi sagt sér og móður hennar frá þessu um sjómannadagshelgina 2007. Vitnið kvaðst hafa vitað af misnotkun ákærða á B nokkrum árum áður, en A ekki vitað um það. Vitnið sagði að eftir á að hyggja hefðu þau átt að vera búin að kveikja á perunni. A hefði greint F frá þessu áður en hún sagði vitninu frá þessu og einnig hefði hún sagt vinkonum sínum frá þessu. Vitnið sagði að það hefði verið um klukkan tvö eða þrjú um nótt sem A greindi sér frá þessu. Vitnið kvaðst hafa vaknað við grátinn í henni en móðir hennar hafi verið vakandi þegar hún kom. A hefði sagt að afi hennar hefði verið að káfa á henni frá því hún mundi eftir sér. Vitnið kvaðst ekki hafa spurt út í smáatriði. Í framhaldi af þessu hefði vitnið hringt í Vigdísi Erlendsdóttur í Barnahúsi og rætt við hana. Hún hefði bent honum á barnaverndaryfirvöld sveitarfélagsins. Þau hefðu svo metið stöðuna og það verið ákveðið að fara til barnaverndaryfirvalda og segja frá þessu og fá hjálp fyrir A. Aðspurður sagði vitnið að fjölskylda sín og ákærða hefðu ferðast töluvert saman á hverju sumri á árum áður. Einnig hefðu þau farið í sumarbústaði, m.a. í [...]. Vitnið sagði að A hafi ekki vitað af því að B hefði verið misnotuð af ákærða. Um það hvort vitnið hefði einhvern tímann orðið þess áskynja að ákærði hefði brotið gegn barnabörnum sínum sagði vitnið að hann hefði hjá lögreglu greint frá því að eitt sinn í sumarbústað, einhvern tímann fyrir árið 1990, hefði hann séð ákærða fara innan á aðra hvora dóttur E, N að hann hélt. Hann hefði ekki hugsað nánar út í þetta en séð strax að þetta væri eitthvað sem menn gera almennt ekki. Vitnið B, barnabarn ákærða, sagði að hún og A hefðu alltaf verið mikið tengdar. Fyrir um ári síðan, fyrir sjómannadaginn, hefði A verið heima hjá móður vitnisins og ákærði komið til tals. A hefði þá sagt þeim frá þessu og brotnað saman. Vitnið sagði að hún hefði lengi reynt að komast að því hjá A hvort ákærði hefði misnotað hana, eins og hann hefði misnotað vitnið. Vitnið kvaðst ekki hafa verið búin að segja A frá því sem hefði komið fyrir sig og taldi vitnið að A hafi ekki vitað um það. Vitnið sagði að A hefði sagt þeim að ákærði hefði misnotað hana en ekki greint sérstaklega frá því í hverju misnotkunin fólst. Vitnið kvaðst einnig hafa brotnað saman og dregið sig afsíðis. Fyrrverandi maður hennar hefði svo komið og talað við A. Vitnið sagði að ákærði hefði misnotað sig frá því hún var um þriggja ára. Hún kvaðst muna eftir því þegar móðir hennar hefði labbað inn heima hjá ákærða þegar hann lá með vitninu uppi í sófa og hafði tekið niður um hana buxurnar og verið í klofinu á henni. Þær hefðu rætt um þetta atvik eftir að hún sagði foreldrum sínum frá misnotkuninni en móðir hennar hafi ekki vitað nákvæmlega hvað var að gerast umrætt skipti. Svo hefði þetta gerst ítrekað þar til vitnið var fjórtán ára. Þetta hefði gerst á mörgum stöðum. Ákærði hefði tekið hana á rúntinn út í [...]. Einnig hefði þetta gerst í rúminu hans. Vitnið sagði að hún hefði einnig þurft að koma við ákærða og gera ýmsa hluti. Jafnframt nefndi vitnið að niðri í kjallara hjá honum hafi hann látið sig tálga á meðan. Hann hefði einnig gert þetta í bátnum sínum og við hvert einasta tækifæri sem hann hafi fundið. Vitnið sagði að ákærði hefði sagt ítrekað við sig að henni yrði ekki trúað. Hún kvaðst hafa grátið þegar ákærði misnotaði hana og hann sagt að henni yrði ekki trúað og eitthvað slæmt myndi koma fyrir foreldra hennar. Vitnið kvaðst hafa greint frá misnotkuninni þegar hún var heima hjá móður sinni ásamt fyrrverandi eiginmanni sínum. Móðir hennar hefði spurt af hverju hún vildi ekki tala um ákærða og fyrrverandi eiginmaður hennar þá spurt af hverju hún segði móður sinni ekki frá þessu og hún þá gert það. Vitnið kvaðst ekki hafa þorað að segja fyrr frá misnotkuninni því hún vildi ekki brjóta fjölskylduna í sundur og hún taldi að sér yrði ekki trúað. Vitnið sagði að hún væri búin að líða fyrir þetta allt sitt líf og þetta væri búið að vera ógeðslegt líf. Vitnið sagði að fjölskylda hennar hefði komið saman, foreldrar hennar og bræður, ásamt E, C og M, til að greina þeim frá þessu. Vitninu fannst að sér hefði ekki verið trúað fyrr en málið kom upp með A. Vitnið sagði að mál sitt hefði verið fellt niður þar sem það hefði verið fyrnt. Vitnið sagði að hún og foreldrar hennar hefðu engin samskipti haft við ákærða eftir að hún greindi frá því að hann hefði misnotað hana. Vitnið sagði að eftir að mál A kom upp hefðu þær farið og rætt við ákærða ásamt föður vitnisins og C. Vinkona ákærða hefði verið þar. Ákærði hefði neitað öllu. Vitnið var innt eftir því hvernig hún hefði reynt að komast að því hjá A hvort ákærði hefði misnotað hana og hvort A hafi þá ekki haft grun um að vitnið hefði verið misnotuð. Vitnið svaraði því til að eitt sinn hefði hún verið að keyra A og spurt hvort ákærði hefði tekið hana á rúntinn og farið með henni upp í [...] og leyft henni að keyra. A hefði svarað játandi og vitnið þá spurt hvað þau gerðu þar. A hefði þá sagt að hún mætti ekki segja. Vitnið kvaðst ekki hafa spurt hana um þetta aftur. Vitnið F, móðir B, skýrði svo frá að A hefði komið til sín á síðasta ári, um sjómannadaginn, og þær rætt um einhverja stráka sem A hefði hitt á Flúðum og þeir eitthvað verið að „perrast“ utan í henni. Annar þeirra væri frændi hennar og þær talað um perra í þessari ætt og A sagt að hún þekkti annan. Vitnið hefði gengið á hana og spurt hver það væri og hvort það væri afi hennar. A hefði á endanum játað að það væri hann og brotnað niður. Vitnið vissi ekki hvort A hafi þá vitað að ákærði hefði misnotað B en sagði að sig grunaði það. Vitnið kvaðst ekki hafa sagt A það. Vitnið sagði að A hefði ekki greint nánar frá því hvað ákærði hefði gert við hana. Báðar stúlkurnar hefðu sagt að þetta hefði verið káf en ekki viljað segja hvað hann gerði. Vitnið sagði að fjölskyldufundur hefði verið haldinn út af B. Á fundinum hefðu verið C, M og E. Enginn hefði trúað þeim, nema M að hún taldi, fyrr en þetta kemur upp með A. Vitnið G, vinkona A, skýrði svo frá að hún, H og A hefðu verið uppi á þaki á hesthúsi þegar A hefði sagt þeim að afi hennar hefði misnotað hana. Vitnið sagði að A hefði grátið og henni fundist hún trúverðug. Aðspurð hvort vitnið hefði rætt við A um þetta eftir að þetta gerðist sagði hún að þetta væri eitthvað sem maður vildi ekki ræða. Vitnið H, vinkona A, greindi frá því að hún hefði verið uppi á þaki á hesthúsi þegar A hefði sagt þeim að ákærði hefði misnotað hana og þær hefðu allar grátið. Fram kom hjá vitninu J, vinkonu A, að A hefði sagt henni að afi hennar hefði misnotað hana. Vitnið skýrði frá því að A hefði greint frá því að ákærði hefði eitt sinn er hún var ein heima elt hana heim til sín. Hún hefði læst sig inni í herbergi og sett eitthvað fyrir hurðina. Þá hefði A greint frá því að hún hefði farið með ákærða þegar hún var yngri út í [...] og hann leyft henni að keyra. Vitnið kvaðst ekki hafa spurt A út í smáatriði um það sem ákærði hefði gert. Vitnið I, vinkona A, var innt eftir því hvaða vitneskju hún hefði um það að ákærði hefði misnotað A. Vitnið skýrði þá frá því að henni hafi verið sagt það þegar hún, H, J og A hefðu verið heima hjá A að hlusta á lag og A sagt að lagið tengdist henni. H hefði þá nefnt orðið misnotkun og sagt „alveg eins og þú“ við A. Vitnið hefði ekki vitað hvað þær væru að tala um og spurt hvað þær væru að meina, en A hefði verið búin að segja hinum stúlkunum frá þessu áður. Vitnið O, vinkona A, kvaðst hafa kynnst A árið 2006 þegar þær unnu saman og þær búi saman í dag. Vitnið sagði að sig hefði grunað að A hefði verið misnotuð en hún væri sjálf fórnarlamb. A hefði svo sagt henni frá því fyrir sjómannadaginn á síðasta ári að ákærði hefði misnotað hana allt frá því hún mundi eftir sér. A hefði sagt að hann hefði káfað á henni og látið hana gera hluti líka, káfað á honum. Ekki hefði verið um að ræða samræði. Vitnið K, kærasti A, sagði að A hefði komið til sín í lok maí á síðasta ári og brotnað saman. Þá hafi hún verið búin að segja frænkum sínum og foreldrum frá þessu. Hún hafi sagt að ákærði hefði misnotað hana og hún gæti ekki þagað yfir þessu lengur. Vitnið kvaðst ekki hafa spurt hana beint hvað ákærði hefði gert við hana heldur leyft henni að segja sér það. A hefði síðar sagt vitninu að hún hefði eitt sinn labbað í sjóinn og verið búin að skrifa bréf. Aðspurður um það hvort A hefði greint frá einhverjum ákveðnum atvikum sagði vitnið að A hefði greint sér frá nokkrum atvikum. Vitnið taldi að það sem hefði gert hana ofurhrædda væri þegar foreldrar hennar voru ekki heima og þau höfðu beðið hana um að slá garðinn. Hún hefði farið heim til ákærða til að ná í sláttuvélina og hann fylgt henni heim, setið yfir henni og reynt svo að leita á hana í bílskúrnum. Þá hefði hún orðið ofurhrædd og komist undan og farið inn í herbergi sitt og verið þar í marga klukkutíma. Vitnið hélt að hún hefði sturlast úr hræðslu þarna. Vitnið sagði að A hefði í nokkur skipti talað um þetta við sig en hann hefði aldrei spurt hana nákvæmlega um það sem ákærði hafi gert, en vitnið geri sér grein fyrir því að það sé alvarlegt. Vitnið sagði enn fremur að A væri oft langt niðri og væri lítil í sér og liði illa. Hún treysti sér t.d. ekki í vinnu og hún væri ekki í skóla. Þetta væri lítill bær og mikið smjattað á hinu og þessu. Vitnið kvaðst ekki hafa vitað af því að ákærði hefði misnotað B fyrr en eftir að A sagði honum frá þessu með hana sjálfa. Vitnið P, barnabarn ákærða, skýrði frá því að hún hefði mikið verið heima hjá ákærða og ömmu sinni í æsku. N hefði stundum einnig verið þar. Vitnið sagði að sér fyndist að ráðist væri á afa sinn af rangindum og hann ætti þetta ekki skilið. Hann hefði gert allt fyrir þetta fólk. Vitnið kvaðst ekki trúa þessum ásökunum og sagði að ef hann hefði gert eitthvað af þessu af hverju hann hefði þá ekki byrjað á þessu við sig eða systur hennar. Aðspurð um af hverju þessar ásakanir hafi komið fram kvaðst vitnið ekki vita það en gat sér þess til að þau hafi séð færi á að „hirða restina af eigum hans“. Vitnið sagði að það hefði alla tíð verið mikið ósætti í fjölskyldunni um peningamál. Vitnið Baldvin Þ. Kristjánsson, læknir og sérfræðingur í þvagfæra­skurðlækningum, skýrði frá því að ákærði hefði lengst af verið hjá Agli Jacobsen þvagfæraskurðlækni sem væri hættur störfum. Vitnið kvaðst hafa séð í sjúkraskrám Landspítalans að ákærði hefði farið í fræsingu á blöðruhálskirtli 1990 og 1994. Það hafi fundist hjá honum krabbamein en það verið mjög lítið og ekki ástæða talin til að meðhöndla það heldur fylgjast með því. Við fræsingu væri farið inn um þvagrásina og skafið innan frá með rafmagnshníf. Þetta væri gert til að létta á þvaglátum. Þessi aðgerð væri ekki gerð í tengslum við krabbamein. Vitnið sagði að þessi aðgerð leiddi mjög sjaldan til getuleysis. Um 5-7% af þeim sem fari í slíka aðgerð lendi í erfiðleikum með stinningu eftir á. Vitnið sagði að elstu gögn sem hann hefði fundið um aðgerð á ákærða á Landspítalanum væru frá 1990. Árið 2000 hefði verið gert við þrengingu í þvagrás hjá ákærða. Vitnið sagði að ákærði hefði svo komið til sín 2003. Vitnið sagði að oftast nefni sjúklingar ef það eru vandamál með stinningu en samkvæmt gögnum sínum hefði ákærði ekki tekið það upp við sig. Aðspurður hvort vitnið hefði átt að sjá ummerki á ákærða ef hann hefði farið í aðgerð hjá Agli Jacobsen sagði vitnið að sér fyndist trúlegt að Egill hafi gert blöðruspeglun eða eitthvað slíkt áður en ákærði fór í fræsinguna, en það hafi ekki verið gerð aðgerð á blöðruhálskirtli ákærða og kirtill tekinn eða slíkt. Lítið hafi verið fræst af kirtli ákærða. Þegar borinn var undir vitnið framburður ákærða hjá lögreglu, um að hann hefði við 55 ára aldur farið í aðgerð og í kjölfarið orðið getulaus, sagði vitnið að ef það hefði verið eitthvað eins og fræsing eða þess háttar þá ættu að vera til gögn um það hjá Landspítalanum. Fram kom hjá vitninu að þótt ólíklegt sé að fræsing hafi neikvæð áhrif útiloki það ekki getuleysi af öðrum orsökum. Þá sagði vitnið að tæknilega séð væri getuleysi og kynlöngun ótengt. Þannig gæti kynlöngun verið til staðar þrátt fyrir stinningar­vandamál. Vitnið Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur skýrði frá því að A hefði leitað aðstoðar í Barnahúsi og vitnið hitt hana í níu skipti. Meðferðin felist fyrst og fremst í því að fara í gegnum meint kynferðisbrot og hjálpa A að líða betur. Hún væri mjög dugleg að mæta í tíma og geri það stundvíslega. Þá hafi hún samband við vitnið þess á milli ef það er eitthvað sérstakt. Fyrst hafi hún verið varkár en fljótt byrjað að nota tímana vel. Fyrst hefði hún verið langt niðri og verið með töluverðan kvíða. Hún hefði einangrað sig mikið og einungis haft samband við nánustu fjölskyldu og vini. Hún hafi átt erfitt með að fara út, eins og t.d. út í búð, og vera innan um fólk. Hún væri ennþá langt niðri en ekki jafn mikið og í fyrstu. Hún hefði náð töluverðum framförum. Það sem væri einkennandi fyrir hana væri það að hún vilji vera ofsalega sterk og eigi erfitt með að sýna öðrum hvernig henni líði. Vitnið sagði að A tengdi vanlíðan sína ætluðum brotum. Vitnið kvaðst ekki hafa neina vitneskju um annað í lífi A sem gæti útskýrt líðan hennar. Vitnið vísaði að öðru leyti til vottorðs síns sem fyrir liggur í málinu. IV. Ákærði hefur frá upphafi alfarið neitað sök. Af hálfu ákærða hefur mikið verið lagt upp úr því að hann hafi orðið getulaus, líklega nálægt sextugu, í kjölfar aðgerðar, en hann hafi fengið krabbamein í blöðruhálskirtli. Vitnið Baldvin Þ. Kristjánsson, sérfræðingur í þvagfæra­skurðlækningum, kom fyrir dóm. Greindi vitnið frá samskiptum sínum við ákærða og sjúkragögnum um veikindi hans og var framburður vitnisins að öllu leyti í samræmi við álit sem fyrir liggur í málinu. Samkvæmt framburði vitnisins á það sér ekki stoð í sjúkragögnum að ákærði hafi farið í aðgerð áður en hann varð sextugur, en gögn ættu að vera til um það. Það sé ekki fyrr en á árinu 1990, er ákærði var 72 ára, og aftur fjórum árum síðar, sem hann fór í svokallaða fræsingu, en hún leiði mjög sjaldan til stinningarvandamála. Þessi aðgerð væri ekki gerð í tengslum við krabbamein. Það hefði fundist krabbamein hjá ákærða en ekki þótt ástæða til að meðhöndla það. Þá kom fram að ákærði beri ekki ummerki um að hafa farið í aðgerð áður en aðgerðin var framkvæmd árið 1990. Vitnið skýrði að tæknilega séð væri ekki tenging á milli getuleysis og kynlöngunar. Framburður ákærða um það hvort hann hafi misst kynlöngun hefur verið nokkuð reikull. Hann hefur ýmist sagst hafa haft litla kynlöngun eftir sextugt, nánast enga, eða hann muni ekki hvort kynlöngun hans hafi minnkað. Beiðni hans um lyfið Viagra á árinu 2006 bendir þó eindregið til þess að hann hafi haft kynlöngun. Þá fær neitun ákærða um að hafa ferðast með A og fjölskyldu hennar ekki staðist í ljósi vitnisburðar foreldra hennar um að þau hafi oft farið í ferðalög. A hefur lýst því fyrir dómi hvernig ákærði hafi brotið kynferðislega gegn henni frá leikskólaaldri og allt þar til hún var 15 ára og veitti ákærða mótspyrnu í september 2005 þegar foreldrar hennar voru erlendis. Eins og rakið hefur verið greindi A frá því við aðalmeðferð málsins að fyrsta atvikið sem hún muni eftir hafi verið þegar hún var á leikskólaaldri en hún hafi hætt þar fjögurra ára og eru upphafstímamörk ákærunnar miðuð við þann aldur. Ákærði hafi þá sótt hana á leikskóla og farið með hana út í [...]. Þar hefði hann káfað á henni innanklæða, fyrst á brjóstum og svo farið ofan í buxurnar. Þessi háttsemi ákærða hafi verið með reglubundnum hætti, a.m.k. vikulega, þar til hún var 15 ára gömul. Við 10 ára aldur hafi ákærði farið að setja puttana upp í leggöng hennar og var henni minnistætt fyrsta skiptið sem ákærði hefði gert það, en það hafi verið heima hjá honum þegar amma hennar var á spítala vegna krabbameins. A greindi einnig frá því fyrir dómi að ákærði hefði látið hana hafa munnmök við sig, eða „tottað“ hann eins og hún orðaði það, en það hefði ekki verið jafn oft og hitt. Greindi hún frá því því að það hefði gerst í fyrsta sinn er þau voru úti á [...] að tína kríuegg og hún var tíu eða ellefu ára. Jafnframt sagði hún að ákærði hefði látið hana fróa honum og nefndi eitt skipti er hún hafi verið að horfa á sjónvarpið með ömmu sinni og ákærði kallað á hana þar sem hann lá uppi í rúmi. Auk þess sagði hún að ákærði hefði brotið gegn henni heima hjá henni og í sumar­bústöðum. Nefndi hún að hafa farið farið í sumarbústað og hún orðið ein eftir með ákærða þegar móðir hennar og amma þurftu að snúa við til að sækja lyf ömmunnar. Ákærði hefði þá notað tækifærið og brotið gegn henni. Þá greindi hún frá atviki sem hefði átt sér stað í fellihýsi eða A-liner er þau voru á ferðalagi. Fram hefur komið að A og fjölskylda hennar hafa ekki haft samskipti við ákærða eftir að A greindi fjölskyldu sinni frá því, um það leyti sem sjómannadagurinn var árið 2007, að hann hefði brotið gegn henni. Framangreindur framburður A er samhljóða því sem hún sagði fyrir dómi 12. nóvember 2007. Hefur hún verið staðföst í framburði sínum og frásögn hennar skýr. Að mati dómsins er framburður hennar afar trúverðugur og í máli þessu hefur ekkert komið fram sem gefur tilefni til að ætla að A beri afa sinn svo alvarlegum sökum sem raun ber vitni af annarri ástæðu en þeirri að hann hafi brotið gegn henni með þeim hætti sem hún segir. Dómurinn telur engin efni til að ætla að það sé af fjárhagsástæðum eins og eitt barnabarn ákærða ýjaði að fyrir dómi. Með hliðsjón af því að A hefur lýst því að um endurtekna misnotkun hafi verið að ræða nánast alla hennar barnæsku þykir minniháttar ósamræmi í framburði hennar og móður hennar um aldur eða brotavettvang með engum hætti draga úr trúverðugleika frásagnar hennar. Nánar tiltekið bera þær ekki eins um það hversu gömul A var þegar hún varð ein eftir með ákærða í sumarbústað þegar móðir hennar og amma fóru til að sækja lyf en við skýrslutöku 12. nóvember 2007 sagði A að hún hafi verið sjö ára en móðir hennar sagði fyrir dómi að hún hafi verið ellefu ára. Jafnframt breytir engu um trúverðugleika A þótt hún hafi sagt við téða skýrslutöku að ákærði hefði brotið gegn henni í hjólhýsi en ekki fellihýsi eða A-liner eins og hún gerði við aðalmeðferð málsins. Langt er um liðið og erfitt fyrir barn að átta sig á slíku. Framburður fjölmargra vitna styður frásögn A, um að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega. C, sem er móðir A og jafnframt dóttir ákærða, hefur m.a greint frá því að A hafi forðast afa sinn eftir að móðir sín lést í janúar 2004. Þá hefur faðir A, M, skýrt frá því að það hafi rifjast upp fyrir honum að hafa orðið vitni að óeðlilegri háttsemi ákærða gagnvart öðru barnabarni sínu í sumarbústað fyrir mörgum árum. Þá hafa vinkonur A borið fyrir dómi að A hafi greint þeim frá því að afi hennar hefði misnotað hana. Fyrir liggur að þetta var skömmu áður en A sagði F, B og foreldrum sínum frá því að ákærði hefði brotið gegn henni, en það mun hafa verið í kringum sjómannadaginn árið 2007. Kærasti A, K, hefur einnig sagt að A hafi í lok maí 2007 greint honum frá þessu. Sagði hann m.a. að A hefði eitt sinn ætlað að binda enda á líf sitt, verið búin að skrifa bréf og labbað í sjóinn. Hún væri oft langt niðri, lítil í sér, liði illa og treysti sér ekki í vinnu eða skóla. Í máli þessu verður ekki fram hjá því litið að frásögn annars barnabarns ákærða, B, styður framburð A, en B hefur einnig greint frá því að ákærði hafi brotið kynferðislega gegn henni allt frá barnsaldri eða frá því hún var þriggja ára og þar til hún var fjórtán ára. Sú misnotkun sem B kveðst hafa sætt af hendi ákærða er sams konar og misnotkun sem A hefur lýst að hún hafi orðið fyrir. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi kom það upp á árinu 2003 að B greindi móður sinni frá því að ákærði hefði misnotað hana. B, móðir hennar og foreldrar A bera öll um það að hafa ekki sagt A frá þessu. A kveðst sjálf ekki hafa vitað af þessu og að hún sé reið yfir því að hafa ekki verið sagt það á sínum tíma. Fram hefur komið að B lagði fram kæru á hendur ákærða hjá lögreglu í október 2007, en málið verið fellt niður vegna fyrningar. Að mati dómsins er engin ástæða til að ætla frásögn A sé uppspuni og tilkomin vegna áhrifa af því að B kveðst hafa verið misnotuð. Enn fremur ber við sakarmat að horfa til þess að greinargerð og vitnisburður Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings styður eindregið frásögn A um að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun. Þannig hefur komið fram að A glími við fjölmörg vandamál sem þekkt séu meðal barna og unglinga sem sætt hafi kynferðislegu ofbeldi í æsku. Hún uppfylli greiningarskilmerki þunglyndis og áfallastreitu auk þess að hafa einkenni kvíða og lágt sjálfsmat. Hún einangri sig og eigi erfitt með að vera innan um annað fólk og það raski daglegu lífi hennar. Er ekkert fram komið í málinu sem getur skýrt þessa líðan A annað en það að hún hafi sætt þeirri misnotkun sem hún hefur lýst. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru málsins. Brot ákærða varða við 1. mgr. og 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992 og 2. gr. laga nr. 40/2003. Ákærði er fæddur í [...] og og hefur ekki áður sætt refsingu. Í ákæru málsins er vísað til laga nr. 61/2007, um breytingu á almennum hegningar­lögum, en með þeim voru refsingar fyrir brot gegn 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga þyngdar. Þar sem ákærði framdi brot sín fyrir gildistöku laga nr. 61/2007 hafa þau ekki áhrif við ákvörðun refsingar hér. Við ákvörðun refsingar verður að líta til þess að brot ákærða eru alvarleg og beindust gegn barnabarni hans nánast alla hennar æsku, eða allt frá því hún var fjögurra ára og til fimmtán ára aldurs. Með brotum ákærða brást hann trúnaðarskyldum sínum gagnvart henni og hann rauf fjölskyldutengsl. Á hinn bóginn ber þess að gæta að ákærði er tæplega níræður, sbr. 4. tölul. 70. gr. almennra hegningarlaga og dómur Hæstaréttar í dómasafni 2003, bls. 817. Að öllu þessu virtu og með vísan til 77. gr. sömu laga þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. V. Af hálfu brotaþola, A, er gerð krafa um miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur auk vaxta. Brotaþoli á rétt á miskabótum úr hendi ákærða á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 en ljóst er að ákærði hefur með háttsemi þeirri sem hann er sakfelldur fyrir valdið brotaþola andlegri áþján og félagslegri röskun. Í málinu liggur fyrir greinargerð sálfræðings um að A uppfylli greiningarskilmerki þunglyndis og áfallastreitu. Þá sé hún kvíðin, sjálfsmat hennar sé lágt og hún einangri sig og eigi erfitt með að vera innan um fólk. Einnig hefur komið fram að hún treysti sér ekki til að sækja vinnu eða stunda nám. Er það mat sálfræðingsins að afleiðingar misnotkunar af hendi ákærða séu alvarlegar og hún muni glíma við þær um langt skeið, en ekki sé hægt að segja til um hvort hún nái sér. Að öllu þessu virtu verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur, með vöxtum eins og í dómsorði greinir. VI. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, alls 1.205.051 krónur. Samkvæmt yfirliti um sakarkostnað er um að ræða kostnað vegna læknisvottorðs Baldvins Þ. Kristjánssonar, 26.225 krónur, og greinargerð Barnahúss, 15.000 krónur, auk reiknings verjanda á rannsóknarstigi 51.792 krónur. Þóknun verjanda þykir hæfilega ákveðin 836.640 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknun réttargæslumanns telst hæfilega ákveðin 275.394 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til vinnu á rannsóknar­stigi. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Sandra Baldvinsdóttir, Finnbogi H. Alexandersson og Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár. Ákærði greiði A 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 31. mars 1994 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til 8. febrúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.205.051 krónu í sakarkostnað, þar með talin 836.640 króna þóknun skipaðs verjanda hans, Unnars Steins Bjarndals héraðsdómslögmanns, og 275.394 króna þóknun réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur héraðsdóms­­lögmanns.
Mál nr. 664/2006
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
G stefndi T til greiðslu skaðabóta fyrir að hafa með ólögmætum hætti „sölsað undir sig hlut“ G í tilteknu félagi. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var af Hæstarétti með vísan til forsendna, var talið að ekki væri ljóst af málatilbúnaði G hvort hann teldi sig enn vera eiganda að hlutum í téðu félagi eða hvort eignayfirfærsla hefði farið fram á þeim. Þá varð ekki ráðið af stefnu á hverju G reisti skaðabótakröfu sína og hvert hið skaðabótaskylda atvik væri. Þótti málatilbúnaður hans svo óljós og óskýr að hann fullnægði ekki kröfum e. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Var málinu því vísað frá dómi ex officio.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2006, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði úr gildi felldur og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðjón Gunnlaugsson, greiði varnaraðila, Tryggva Gunnlaugssyni, 175.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar hinn 28. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi um frávísun málsins ex officio, var höfðað fyrir dómþinginu af Guðjóni Gunnlaugssyni, á hendur Tryggva Gunnlaugssyni, með stefnu þingfestri 25. apríl sl. Dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða stefnanda 4.249.735 krónur að viðbættum 519.412 krónum, eða samtals 4.769.147 krónum, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 25. apríl 2002 til greiðsludags. Þá er þess krafist, að umkrafðir dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá er krafist málskostnaðar, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda voru þær aðallega, að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að viðurkennd yrði skuldajafnaðarkrafa, allt að 1.488.000, með dráttarvöxtum frá 29. júní, er komi til greiðslu á móti viðurkenndum kröfum stefnanda á hendur stefnda, verði að einhverju leyti fallist á þær. Þá krafðist stefndi málskostnaðar, auk virðisaukaskatts, úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir, að málsaðilar áttu báðir hlut í útgerðarfélaginu Eyfreyjunes ehf. Upphaflegt hlutafé var 5.500.000 krónur og átti stefnandi 1.000.000 króna, en stefndi 3.500.000 króna. Hringur Arason var eigandi að 1.000.000 króna hlut í félaginu, sem hann síðan, að því er stefnandi heldur fram hafi selt báðum málsaðilum í sömu hlutföllum og þeir áttu hlut fyrir, en stefndi kveður félagið hafa keypt hlutinn. Stefnandi var stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins frá upphafi og fram til ársins 1998. Hinn 15. október 2000 tilkynnti stefndi Hlutafélagaskrá, að stefnandi hefði selt hluti sína í félaginu, gengið úr stjórn þess og prókúra hans hefði verið afturkölluð miðað við 1. júlí 2000. Tilkynningin var aðeins undirrituð af stefnda. Stefndi setti síðan félaginu nýjar samþykktir hinn 12. október 2000. Stefnandi kveðst ekki hafa sætt sig við þetta og leitað til lögfræðings, sem ritað hafi stefnda bréf hinn 20. nóvember 2001. Samkvæmt skattframtölum stefnanda árin 2000, 2001 og 2002 sjáist að stefnandi hafi aldrei fallist á sölu hlutar síns í Eyfreyjunesi ehf. Lögmaðurinn sendi síðan ríkislögreglustjóra kærubréf hinn 28. apríl 2002. Sýslumaðurinn á Eskifirði rannsakaði málið, en taldi að ágreiningurinn væri einkaréttarlegs eðlis og ekki væri ástæða til frekari aðgerða af hálfu ákæruvaldsins, sbr. bréf hans, dagsett 13. desember 2002. Hinn 5. febrúar 2003 ógilti ríkissaksóknari þessa ákvörðun sýslumanns og lagði til frekari rannsókn. Hinn 29. júlí 2003 tilkynnti sýslumaður að rannsókn málsins væri hætt. Í tengslum við rannsókn þess voru teknar skýrslur af málsaðilum, sem og bankastarfsmönnunum, Regínu Fanný Guðmundsdóttur og Þorbjörgu Ósk Pétursdóttur. Stefndi staðhæfir að hann hafi keypt hlut stefnanda í Eyfreyjunesi ehf. og greitt fyrir hlutinn hinn 10. ágúst 2000. Stefndi lagði inn á reikning stefnanda hinn 10. ágúst 2000 1.488.000 krónur. Stefnandi heldur því fram að greiðsla þessi sé að hluta til greiðsla láns, sem hann hafi veitt félaginu með því að slysabætur sem hann fékk árið 1993 hafi verið greiddar til félagsins. Endurgreiðsla á slysabótum hafi verið 488.000 krónur, en 1.000.000 króna hafi verið jöfnun milli aðila málsins vega kvótaleigu og annars, sem stefndi hafi hagnast á. Stefnandi heldur því fram, að stefndi hafi ráðskast með málefni Eyfreyjuness ehf., eins og hann ætti félagið einn, eins og sjáist af miklum aflamarksfærslum á bát félagsins. Stefnandi heldur því fram að hann hafi ekki fengið arðgreiðslur úr félaginu, en stefndi hafi skert hag félagsins verulega. Stefnandi kveðst hafa gert sér grein fyrir að verðmæti hlutar hans í félaginu væri mun meira þrátt fyrir að stefndi hafi rýrt hlut þess mikið og ljóst að hann hefði aldrei selt hlut sinn á því undirverði sem stefndi haldi fram. Hinn 1. mars 2005 var dómkvaddur matsmaður að beiðni stefnanda, til þess að meta verðmæti félagsins. Er matsgerð hans dagsett 12. janúar 2006. Stefndi heldur því fram, að stefnanda hafi gengið illa að reka fyrirtækið og hafi rekstur þess alla tíð verið afar erfiður. Hafi stefndi látið félaginu í té aflamark án þess að greitt væri fyrir kvótaleigu. Stefndi kveður, að um páskaleytið árið 2000 hafi stefnandi óskað eftir því að fara út úr félaginu og hafi hann hætt sem starfsmaður þess í maí sama ár, er hann hafi ráðið sig á bát frá Eskifirði. Í kjölfarið hafi stefnandi haft samband við stefnda og óskað eftir að selja honum hlut sinn í félaginu. Stefndi kveðst í upphafi aðeins hafa viljað greiða stefnanda nafnverð hlutarins, en stefnandi viljað selja á hærra verði. Samkomulag hafi loks náðst um að greiðsla stefnda fyrir hlutinn yrði jafn há og skuldir stefnanda við bankann, eð 1.488.000 krónur. Gengið hafi verið frá kaupunum í útibúi Landsbankans í Djúpavogi hinn 10. ágúst 2000 og hafi vitni verið að kaupunum. Stefnandi kveðst hafa gert grein fyrir kaupum sínum á hlutafé stefnanda í skattskýrslu fyrir árið 2000, þar sem fram komi að hlutafjáreign hans hafi hækkað úr 3.500.000 krónum í 4.500.000 krónur. Stefndi kveður rekstur Eyfreyjuness ehf. hafa batnað mikið síðan stefnandi seldi hlutinn og geri félagið ú út skip á Djúpavogi. Stefnandi byggir kröfu sína á því, að stefndi hafi með ólögmætum og saknæmum hætti sölsað undir sig hlut hans í Eyfreyjunesi ehf. Stefnandi hafi aldrei ritað undir tilkynningu til Hlutafélagaskrár, en stefnda hafi verið í lófa lagið að gæta þess að fá áritun hans, ef um sölu hefði verið að ræða. Stefnandi bendir á, að stefndi hafi með höndum veruleg umsvif og sé félagsvanur sem oddviti í sinni heimabyggð. Það sé og illskiljanlegt af hverju svo reyndur maður hafi sett félaginu nýjar samþykktir, en ekki gætt slíkra formsatriða. Skýringin sé vitanlega sú, að aldrei hafi verið um neina sölu að ræða. Krafan á hendur stefnda sé því reist á almennu skaðabótareglunni um saknæmt og ólögmætt atferli stefnda utan samninga og beri stefnda að bæta stefnanda tjón hans. Stefnandi kveðst byggja á því, að samkvæmt niðurstöðu matsmanns hafi verðmæti félagsins hinn 1. júlí 2000 verið 21.249.696 krónur til 23.373.545. Miði hann kröfu sína við hærri fjárhæðina. Upphaflegur hlutur stefnanda hafi verið 1.000.000 krónur af 5.500.000 krónum í heildarhlutafé. krafan sé því: a) 23.373.545 kr./4500 x 1000 eða 4.249.735 krónur. Vegna kaupa á hlut Hrings Arasonar, sem keyptur hafi verið af stefnanda og stefnda: b) 23.373.545 kr./4500 x 1000 eða 519.412 krónur. Samtals 4.769.147 krónur. Stefnandi sé nú einn skráður eigandi í félaginu hjá Hlutafélagaskrá. Bátur félagsins hafi verið seldur. Að baki hlutum í félaginu séu því ekki sambærileg verðmæti og voru hinn 1. júlí 2000. Krafa stefnanda geti því ekki orðið sú, að fá að nýju hluti sína í félaginu, heldur sé hún fjárkrafa. Með því að stefnandi sé einn eigandi að hlutum í félaginu og með tilvísun til þess að stefndi kveðst hafa keypt hlut stefnanda, sé ljóst, að stefndi hafi fyrir endanlegt gertæki sitt rýrt hlut stefnanda. Af þeim sökum dragi stefnandi ekki frá þær 1.000.000 krónur, sem hann hafi fengið til að bæta að nokkru fyrir ráðstöfun á kvóta og annars hinn 10. ágúst 2000. Umfram skuldajöfnuð hér á, séu ekki gerðar kröfur á hendur stefnda vegna meðferðar hans á félaginu og kröfugerðin miðuð við niðurstöðu matsmanns um stöðu félagsins hinn 1. júlí 2000. Kröfu um dráttarvexti byggir stefnandi á lögum nr. 38/2001, en tekið sé til þess að hluti vaxta sé fyrndur samkvæmt ákvæðum laga nr. 14/1905. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 130. gr. og 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi gerir athugasemdir við málatilbúnað stefnanda. Stefnandi byggi mál sitt á þeirri forsendu að hann hafi ekki selt stefnda hlut sinn í Eyfreyjunesi ehf. heldur hafi greiðsla stefnda til stefnanda verið vegna annars. Samkvæmt því eigi stefnandi enn hlut sinn og gæti fengið viðurkenningardóm um eignarrétt sinn, sé honum það nauðsynlegt, og framselt hann. Þrátt fyrir að stefnandi telji sig enn eiga verðmætin krefjist hann bóta fyrir hlutafjáreign sína, eins og hún var hinn 1. júlí 2000. Ekki sé krafist bóta vegna verðrýrnunar meintrar hlutafjáreignar stefnanda, sem hlotist hafi af meðferð stefnda á félaginu eða meintra rangra tilkynninga til Hlutafélagaskrár. Í samræmi við þetta hafi stefnandi ekki beðið matsmann álits á því hvort og þá hvaða verðrýrnun hefði orðið á meintum hlutum hans eftir hina umdeildu sölu. Stefnandi taki það fram að hann geri ekki kröfu í málinu vegna meðferðar stefna á félaginu umfram meintan skuldajöfnuð. Byggi stefnandi því hvorki á þeirri málsástæðu að stefnandi hafi rýrt hlut hans í félaginu né tiltaki þá hverjar þessar ráðstafanir hefðu átt að vera. Þar sem málatilbúnaður stefnanda byggi á því að hann eigi rétt á bótum fyrir eign sem hann þó telji sig enn eiga og með því að tilgreina hvorki þá háttsemi sem leiða eigi til bótaskyldu stefnda né byggi á að slík háttsemi sé grundvöllur bótanna, sé stefnda ómögulegt að vita hvað leiða eigi til þess að honum beri að greiða skaðabætur. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi selt sér hlutabréf sín á 1.488.000 krónur. Stefndi kveður skýringar stefnanda á því að stefndi hafi lagt 1.488.000 krónur inn á reikning stefnanda hinn 10. ágúst 2000 ekki vera réttar. Það rétta sé að hinn 27. september 2000 hafi verið greiddar 453.032 krónur inn á reikning félagsins, en það sé rangt að stefndi hafi með greiðslu 10. ágúst 2000 verið að greiða lán stefnanda til félagsins. Stefndi bendir á að á þeim tíma hafi verið liðin tæp sjö ár frá meintu láni án þess að nokkurn tíma hafi verið minnst á það af hálfu stefnanda. Í öðru lagi sé með engu móti hægt að skilja hvers vegna stefndi ætti að greiða stefnanda 488.000 krónur, ef um væri að ræða lán með vöxtum í sjö ár, upphaflega að fjárhæð 453.032 krónur. Ekkert samhengi sé á milli þessara tveggja talna sem styrki enn þá staðreynd að ekki hafi verið um endurgreiðslu á láni að ræða. Í þriðja lagi sé málflutningur stefnanda verulega á reiki varðandi þessar 488.000 krónur. Í stefnu, dagsettri 25. apríl 2006, sé því haldið fram að fjárhæðin sé slysabætur sem greiddar hafi verið sem lán inn á reikning félagsins. Framburður stefnanda tæpum þremur árum áður, í lögregluskýrslu, dagsettri 7. júní 2003, bendi ekki til þess að um hafi verið að ræða endurgreiðslu á láni vegna slysabóta. Í skýrslunni segi hins vegar að stefnandi segi, aðspurður um 1.488.000 króna greiðsluna, að 488.000 krónur hafi verið fjármunir sem hann hafi lagt til kvótakaupa árið 1993. Ekki sé minnst á slysabætur í skýrslunni. Stefndi kveður stefnanda hafa fengið greidd laun frá Eyfreyjunesi ehf. þrátt fyrir slysið og með því hafi myndast réttur félagsins til bóta vegna slyssins. Því hafi ekki verið um að ræða lán þegar greiðsla bóta frá Tryggingastofnun ríkisins, 453.052 krónur, hafi verið lagðar inn á reikning Eyfreyjuness ehf. hinn 27. september 1993. Stefndi telur skýringar stefnanda á eftirstöðvum kaupverðsins, 1.000.000 króna, vera haldlitlar. Stefndi mótmælir því að Eyfreyjunes ehf., hvað þá stefnandi, hafi átt nokkra kröfu á hendur stefnda vegna þeirra atriða sem ýjað sé að í stefnu að sé vegna „kvótaleigu og annað sem stefnandi hafi hagnast á“. Hið rétta sé að stefndi hafi lagt allt sitt undir til að reyna að bjarga rekstri fyrirtækisins og hafi m.a. látið því í té aflaheimildir og unnið kauplaust. Augljósustu skýringuna á því, að stefnandi velji fjárhæðina 1.488.999 krónur, en ekki einhverja aðra lægri, sé að mati stefnda að finna í framburði stefnanda í áðurnefndri lögregluskýrslu. Þar segi stefnandi: „Þetta var þannig að ég var kominn í vandamál í Landsbankanum á Djúpavogi upp á kringum eina og hálfa milljón... Ég bað Tryggva um að redda mér gagnvart bankanum, sem hann gerði með því að leggja eina milljón og fjögur hundruð áttaríu og átta krónur inn á viðskiptareikning minn.“ Stefndi telur að með þessu sé ljóst að stefndi hafi verið að greiða skuldir stefnanda í skiptum fyrir hlut hans í félaginu. Stefndi bendir á, að skaðabótaskylda verði ekki byggð á því að stefnandi hafi í raun ekki selt hlut sinn í Eyfreyjunesi ehf. hinn 10. ágúst 2000. Til þess að skilyrði skaðabóta samkvæmt almennu skaðabótareglunni sé fullnægt þurfi stefnandi að sýna fram á að ólögmætar og saknæmar athafnir stefnda hafi valdið honum tjóni sem sé sennileg afleiðing af gjörðum hans. Hvert sem verðmæti hlutafjár stefnanda hafi verið við hina umdeildu sölu eða þann dag er stefnandi hafi gengið úr stjórn félagsins þá hafi rangar tilkynningar til Hlutafélagaskrár ekki einar og sér leitt til tjóns fyrir meinta réttmæta eigendur hlutafjárins. Það sem hins vegar gæti leitt til tjóns fyrir stefnanda væru ólögmætar ráðstafanir stefnda við rekstur félagsins sem leitt hefðu til þess að hlutur stefnanda í því hafi verið minna virði en ef þessar ráðstafanir hefðu ekki verið framkvæmdar. Það hvíli á stefnanda að sýna fram á að ráðstafanir stefnda við stjórn fyrirtækisins, eftir að hin umdeildu viðskipti áttu sér stað hinn 10. ágúst 2000, hafi rýrt verðmæti þess og þar með hlut stefnanda. Hvergi sé í stefnu minnst á hvaða ráðstafanir þetta hafi verið sem talið sé að geti verið grundvöllur skaðabótaskyldu eða hvaða áhrif þær eigi að hafa haft á verðmæti meints hlutar stefnanda og geti stefndi ekki varist fjárkröfu sem byggi á svo vanreifuðum ávirðingum. Þau atriði í matsgerð sem stefnandi vísi til í stefnu telur stefndi að varði atvik sem áttu sér stað áður en kaupin á hlutafé stefnanda hafi farið fram og tilkynnt hafi verið um að hann væri genginn úr félaginu. Matsgerðin geti því ekki verið grundvöllur skaðabóta í þessu máli sem varði meintar afleiðingar þess að stefnandi hafi í raun ekki selt hlut sinn árið 2000. Stefndi byggir á því að skilyrði um ólögmæta háttsemi sé ekki fullnægt og verði því engar skaðabætur leiddar af hugsanlegu tjóni vegna slíkra athafna stefnda. Verði talið að stefndi hafi ekki selt hlut sinn í Eyfreyjunesi ehf. hinn 10. ágúst 2000, verði að ganga út frá því að stefnandi eigi enn hlutinn með réttu og geti fengið viðurkenningardóm um eignarrétt sinn, sé honum það nauðsynlegt. Hann geti þá selt hlutinn og eigi ekki rétt á hærri bótum en nemi meintri verðrýrnun hlutarins, þ.e. verðmæti hans 1. júlí 2000 að frádregnu núverandi verðmæti. Jafnvel að þeirri forsendu gefinni, að verðmæti fyrirtækisins 1. júlí 2000 hafi verið í samræmi við niðurstöðu matsmanns, liggi ekkert fyrir um hvert verðmætið sé í dag. Liggi því ekki fyrir hver meint verðrýrnun hlutafjáreignar stefnanda sé og þar með hvert tjónið sé. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að óska eftir því að hinn dómkvaddi matsmaður mæti þetta atriði en kosið að gera það ekki. Því sé með öllu ósannað hvort og þá hversu miklu verðminni hlutur stefnanda sé nú miðað við 1. júlí 2000. Stefndi byggir á því að ekki sé unnt að leggja niðurstöðu matsgerðar til grundvallar fjárhæð meints tjóns. Jafnvel þótt unnt væri að miða tjón stefnanda við verðmæti félagsins 1. júlí 2000 sé ljóst að ekkert liggi fyrir um hvert verðmætið hafi verið. Ástæðan sé sú að stefnandi byggi fjárhæð kröfu sinnar við mat dómkvadds matsmanns en ljóst sé að matið sé háð verulegum og augljósum annmörkum, sem leiði til þess að niðurstaða þess sé röng. Stefndi byggir varakröfu sína á því, að jafnvel þótt stefndi væri skaðabótaskyldur séu dómkröfur allt of háar. Grundvöllur dómkrafna stefnanda séu matsgerð dómkvadds matsmanns. Matsmaður reki þrjár matsaðferðir í matinu. Samkvæmt tveimur þeirra hafi félagið verið verðlaust. Dragi það úr líkum á því að hlutur sá er stefnandi seldi 10. ágúst 2000 hafi verið mikils virði. Þrautalending matsmannsins hafi verið að meta svokallað upplausnarvirði félagsins, sem byggi á því að unnt hefði verið að selja allar eignir félagsins á markaðsvirði samtímis, á viðkomandi tímapunkti, án nokkurs kostnaðar. Jafnvel þó rétt væri að miða við upplausnarvirði fremur en aðrar aðferðir sé ljóst að verðmæti hins selda félags hafi verið minna en matsmaður geri ráð fyrir. Byggir stefndi það á eftirfarandi ástæðum. Í fyrsta lagi hafi stefndi flutt aflamark af skipi sínu, Öðlingi, á skip félagsins, Vigur, sem hafi verið greitt fyrir í því skyni að reyna að halda lífinu í rekstrinum, sem verið hafi erfiður. Ef kvótaleiga hefði verið reiknuð á þann kvóta, eins og stefndi hafi í raun átt kröfu til, sé ljóst að afkoma Eyfreyjuness ehf. hefði verið mun verri en raun beri vitni og eiginfjárstaða mun verri og verðmæti þ.a.l. mun minni. Ef komið hefði til þess að leysa félagið upp og selja eignir og greiða niður skuldir hefði stefndi átt kröfu á hendur félaginu sem greiða hefði upp áður en hafist yrði handa við að úthluta því sem væri til skiptanna, þ.e. upplausnarandvirðinu. Í öðru lagi, þar sem stefndi leggi til kvóta, sé ljóst að í lok fiskveiðiársins 1998-1999, þ.e. í lok ágúst 1999 hafi verið búið að nýta allan kvóta tilheyrandi fiskveiðiárinu. Því sé sú leiga, sem reiknuð sé til tekna hjá Eyfreyjunesi ehf. í ársreikningi 1999, leiga vegna fiskveiðiársins 1999-2000, þó svo að ekki sé búið að flytja kvótann af Vigur. Þar af leiðandi sé ekki bæði hægt að leigja frá sér kvótann innan ársins og færa hann til eignar sem óveiddan. Leiðir þetta að sjálfsögðu til þess að verðmæti félagsins sé stórlega ofmetið í matsgerðinni. Í þriðja lagi, varðandi tekjuskattsskuldbindingu, reikni matsmaður 18% tekjuskatt en í raun hafi tekjuskattsprósentan á viðkomandi tíma verið 30%, sbr. lög nr. 133/2001. Hér sé um verulegar fjárhæðir að tefla sem leiði til enn frekari lækkunar á hinu selda. Telur stefndi að samkvæmt þessu sé mati hins dómkvadda matsmanns ábótavant í mikilvægum atriðum. Ekki sé því unnt að byggja á því til grundvallar fjárhæð meints tjóns stefnanda. Af þessu leiðir að tjón stefnanda sé a.m.k. mun minna en stefnandi geri ráð fyrir. Samkvæmt greinargerð Ragnars Bogasonar endurskoðanda sé niðurstaðan sú að verðmæti hlutar stefnanda geti í mesta lagi verið á bilinu 2.316.347 krónur til 2.687.495 krónur. Hafi þá ekki verið reiknað með vöxtum á ógreidda leigu aflamarks allt árið 1993 og séu tölurnar því síst of lágar. Stefndi byggir á því að ljóst sé að um lán hafi verið að ræða en ekki gjöf eða greiðslu á meintum skuldum stefnanda, verði ekki fallist á að greiðslan 10. ágúst 2000 hafi verið vegna viðskipta aðila með hlutafé í Eyfreyjunesi ehf., og að stefnandi hafi móttekið 1.488.000 krónur úr hendi stefnda fyrir hlut að verðmæti 1.000.000 króna. Höfuðstóll kröfu stefnanda í því tilviki sé 1.488.000 krónur. Dráttarvextir reiknist frá 20. júní 2006 þegar stefndi fái gagnkröfugerð þessa í hendur. Framangreind krafa komi því til skuldajafnaðar öllum kröfum sem stefnanda kunni að verða dæmdar í málinu. Sönnunarbyrði um að stefnandi hafi ekki átt að greiða til baka svo verulegar fjárhæðir sem hér um ræðir hvíli á honum, verði ekki talið að um greiðslu fyrir hlutafé hafi verið að ræða. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu um dráttarvexti frá 25. apríl 2002. Krafan sé ekki rökstudd að neinu leyti og sé stefnanda algerlega ókunnugt um þau atvik sem leiða eigi til þess að fallist verði á kröfuna. Beri því að vísa kröfunni frá dómi ef málinu verði ekki vísað frá í heild sinni eða ef sýknað verði að öllu leyti. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna samninga- og kröfuréttar og almennra reglna um skaðabætur utan samninga. Gagnkröfu til skuldajafnaðar byggir stefndi á 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu skaðabóta fyrir það sem hann kallar, að stefnandi hafi sölsað undir sig eign hans í útgerðarfélaginu Eyfreyjunes ehf., sem hann átti hlut í ásamt stefnda. Byggir stefnandi kröfu sína á því að hann eigi kröfu á skaðabótum úr hendi stefnda á grundvelli almennra reglna um skaðabætur utan samninga. Hefur stefndi hins vegar haldið því fram, að hann hafi keypt hlutinn af stefnanda og greitt honum fyrir hann. Af framangreindri lýsingu málsástæðna stefnanda í stefnu er ekki ljóst hvort hann telji sig enn vera eiganda að hlutum í útgerðarfélaginu Eyfreyjunesi ehf. og byggi á því að svo sé, eða hvort byggt sé á því að eignayfirfærsla milli hans og stefnda hafi farið fram. Af stefnu verður og ekki ráðið á hverju stefnandi byggi skaðabótakröfu sína, og hvert hið skaðabótaskylda atvik er. Breytir þá engu þó fyrir liggi matsgerð um meint tjón stefnanda, þar sem stefnandi hefur ekki skýrt bótagrundvöllinn eða þátt stefnda í hinu meinta tjóni. Er því með öllu óljóst hvert er sakarefnið, hvaða atvik búa að baki kröfunni og hvað felst í þeim atvikum sem leiða eiga til þess að krafan sé til. Telst því málatilbúnaður stefnanda svo óljós og óskýr að hann fullnægir ekki kröfum e. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, til þess að efnisdómur verði lagður á málið. Ber því þegar af þeirri ástæðu að vísa málinu frá dómi ex officio. Eftir þessari niðurstöðu og með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnandi úrskurðaður til þess að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Máli þessu er vísað frá dómi ex officio. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 445/2003
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs
Ekki var fallist á að E og M hefðu greitt S skuld sem tryggð var í fasteign þeirra. Var úthlutun sýslumanns vegna nauðungarsölu fasteignarinnar staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. október 2003 þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi 27. maí 2003 að hafna mótmælum sóknaraðila um breytingu á frumvarpi til úthlutunar söluverðs tiltekinnar íbúðar við Núpalind 6 í Kópavogi. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrnefnd ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ágreiningsmál þetta, sem tekið var til úrskurðar 14. október sl., barst Héraðsdómi Reykjaness 6. júní 2003. Sóknaraðilar eru Eiður Helgi Sigurjónsson, kt. [...] og María Ingimarsdóttir, kt. [...], bæði til heimilis að Núpalind 6, Kópavogi. Varnaraðili er Sparisjóður Hafnarfjarðar. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi 27. maí 2003 um að taka ekki til greina mótmæli sóknaraðila um úthlutun á 5.414.058 krónum til varnaraðila vegna nauðungarsölu á Núpalind 6, íbúð 0707, Kópavogi. Þá krefjast sóknaraðilar og málskostnaðar. Dómkröfur varnaraðila eru þær að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi um að hafna kröfu sóknaraðila um breytingu á frumvarpi til úthlutunar á nauðungarsöluandvirði fasteignarinnar Núpalindar 6, Kópavogi. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. I. Með kaupsamningi dagsettum 2. maí 2001 keyptu sóknaraðilar af Móteli ehf. 4 herbergja íbúð í húsinu nr. 6 við Núpalind í Kópavogi. Kaupverð var 13.800.000 krónur og skyldi það greiðast með húsbréfum að fjárhæð 7.714.000 krónur og með eftirfarandi peningagreiðslum: Við undirritun kaupsamnings 1.500.000 krónur, þann 25. júní 2001 1.500.000 krónur, þann 25. ágúst 2001 1.500.000 krónur og þann 25. nóvember 2001 1.586.000 krónur. Í kaupsamningi kemur fram að áhvílandi sé á íbúðinni fjögur tryggingarbréf til sóknaraðila, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, útgefin 25. maí 1999 að fjárhæð 2.000.000 krónur, 25. maí 1999 að fjárhæð 3.000.000 krónur, útgefið 17. desember 1999 að fjárhæð 2.000.000 krónur og útgefið 17. desember 1999 að fjárhæð 2.000.000 krónur eða samtals 9.000.000 krónur. Þá segir jafnframt í kaupsamningi að allar greiðslur samkvæmt kaupsamningi skulu inntar af hendi á skrifstofu fasteignasölunnar Valhallar sem muni ráðstafa þeim til sóknaraðila inn á sérstaka bók. Á móti skuli varnaraðilar ábyrgjast aflýsingu allra ofangreindra tryggingarbréfa. Í málinu liggur frammi yfirlýsing dagsett 22. maí 2000 sem stíluð er á fasteignasöluna Valhöll. Yfirlýsingin er sögð útgefin af varnaraðila en er óundirrituð. Í málflutningi kom fram hjá lögmanni varnaraðila að varnaraðili hafi ekki gefið út þessa yfirlýsingu heldur hafi fasteignasalan Valhöll staðið að gerð hennar enda yfirlýsingin óundirrituð. Lögmaðurinn gat þess jafnframt að varnaraðili væri ekki ósammála yfirlýsingunni og mótmælti henni ekki en halda bæri því til haga að hún stafaði ekki frá varnaraðila. Í yfirlýsingunni segir efnislega að varnaraðili sjái um að fjármagna bygginguna að Núpalind 6 í Kópavogi fyrir Mótel ehf. og hafi þinglýst tryggingarbréfum á eignina til tryggingar þessari fjármögnun. Stofnaður hafi verið reikningur á nafni Mótels ehf. fyrir hverja einustu íbúð. Síðan segir í yfirlýsingunni: ,,Sparisjóður Hafnarfjarðar lýsir því hér með yfir, að hann muni láta aflýsa öllum veðum af eignunum gegn því skilyrði, að allar greiðslur samkvæmt kaupsamningum ofangreindra íbúða verði lagðar inn á sparisjóðsreikning viðkomandi íbúða og húsbréf verði framseld Sparisjóðnum. Aflétting áhvílandi tryggingarbréfa fer fram í áföngum í hlutfalli við afhentar greiðslur og verkstöðu hverrar eignar á hverjum tíma.“ Þá liggur jafnframt frammi í málinu skjal sem ber yfirskriftina ávísun. Þetta skjal er einnig óundirritað og lét lögmaður varnaraðila þess einnig getið í málflutningsræðu að varnaraðili hafi ekki heldur komið að gerð þessa skjals en væri í þó samþykkur efni skjalsins. Í ávísuninni segir að Mótel ehf. ávísi öllum greiðslum samkvæmt áðurnefndum kaupsamningi inn á reikning hjá varnaraðila. Varnaraðili hafi innistæðu reikningsins að handveði til tryggingar skuldbindingu Mótels ehf. við varnaraðila. Mótel ehf. megi ekki ráðstafa innistæðum þessa reiknings nema með samþykki varnaraðila. Í gögnum málsins kemur fram að PG verk ehf. kom einnig að byggingu hússins að einhverju leyti til að byrja með en Mótel ehf. tók síðan yfir framkvæmdirnar. Samkvæmt framansögðu má ráða af gögnum málsins að Mótel ehf. og PG verk ehf. hófu framkvæmdir við fjölbýlishúsið Núpalind 6 í Kópavogi. Mótel ehf. tók síðan yfir framkvæmdirnar. Varnaraðili fjármagnaði bygginguna og kaupendur íbúðanna greiddu kaupverð beint til varnaraðila inn á sérstaka reikninga sem voru opnaðir fyrir hverja íbúð. Til tryggingar því fé sem varnaraðili lánaði til framkvæmdanna þinglýsti varnaraðili tryggingarbréfum á hverja íbúð og skyldi þeim aflétt í áföngum í hlutfalli við greiðslur kaupenda og verkstöðu eigna á hverjum tíma. Sóknaraðili greiddi 1.500.000 krónur við undirritun kaupsamnings og yfirtók fasteignaveðbréf að fjárhæð 7.714.000 krónur. Frekari greiðslur bárust ekki frá sóknaraðilum. Eftir stóðu þrjár greiðslur á gjalddögum 25. júní 2001, 25. ágúst 2001 og 25. nóvember 2001, samtals að fjárhæð 4.586.000 krónur. Þann 22. apríl 2002 krafðist varnaraðili nauðungarsölu á íbúð sóknaraðila. Uppboðsheimild var tvö tryggingarbréf, samtals að fjárhæð 5.000.000 krónur. Íbúðin var seld 24. mars 2003 og var varnaraðili hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 14.000.000 krónur. Til úthlutunar komu 8.445.942 krónur til Íbúðalánasjóðs á 1. veðrétti en upp í kröfu varnaraðila komu 5.414.058 krónur sem veðhafa á 2. og 3. veðrétti. Sóknaraðilar mótmæltu frumvarpi sýslumanns og kemur fram í endurriti úr gerðabók sýslumanns að mótmæli sóknaraðila hafi borist innan lögmælts frests. Sýslumaður tók þá ákvörðun 27. maí 2003 að verða ekki við mótmælum sóknaraðila. Krafist var úrlausnar Héraðsdóms Reykjaness með bréfi sem móttekið var 6. júní 2003. II. Sóknaraðilar byggja á því að uppboðskröfur varnaraðila hafi verið að fullu greiddar þegar beiðni um nauðungarsölu hafi komið fram 22. apríl 2002. Þá hafi sóknaraðilar verið búnir að greiða samtals 9.198.100 krónur af kaupverði. Það hafi verið meira en til hafi þurft til þess að greiða upp höfuðstól þeirra tryggingarbréfa er hvílt hafi á eigninni. Sóknaraðilar beri enga ábyrgð á skuldum Mótels ehf. við varnaraðila. Varnaraðili hafi ekki átt rétt til þess að fá hærri greiðslu frá sóknaraðilum en sem numið hafi höfuðstól bréfanna. Varnaraðili hafi hins vegar átt rétt á vöxum og kostnaði frá Móteli ehf. Sóknaraðilum hafi aðeins borið að greiða höfuðstól tryggingarbréfanna en ekki aðrar skuldir Mótels ehf. við varnaraðila. Varnaraðilum hafi borið að aflýsa tryggingarbréfunum af eigninni um leið og greiðslur hafi borist frá sóknaraðilum. Sóknaraðilar hafi sýnt fram á að uppboðskrafa varnaraðila hafi verið greidd að fullu er beiðnin um nauðungasölu hafi verið móttekin af sýslumanni 26. apríl 2002. Varnaraðili byggir á því að honum hafi ekki borið að aflétta tryggingarbréfunum af fasteign sóknaraðila fyrr en allt kaupverðið hafi verið greitt til varnaraðila. Það hafi sóknaraðilar hins vegar ekki gert og séu ógreiddar 4.586.000 krónur. Þegar ákvörðun sýslumanns hafi verið tekin um að hafna mótmælum sóknaraðila hafi skuld sóknaraðila staðið í 6.821.836 krónum. Skuldir hafi því verið mun hærri en lýst krafa varnaraðila á grundvelli tryggingarbréfanna. Skylda varnaraðila til að aflétta öðru eða báðum tryggingarbréfunum af fasteign sóknaraðila hafi því ekki stofnast. Það sé misskilningur hjá sóknaraðilum að þau eigi rétt á að fá tryggingar­bréfunum aflétt um leið og þau séu búin að greiða jafnháa fjárhæð og tryggingarbréfin hljóði á um. Sóknaraðilar hafi ekkert með þessi bréf að gera því þau séu til tryggingar skuldum Mótels ehf. við varnaraðila. Skuldir Mótels ehf. við varnaraðila séu enn ógreiddar og það hafi kostað mun meira fé en sem nemur höfuðstól tryggingarbréfanna að byggja íbúð sóknaraðila. Þetta fé hafi varnaraðili lánað Móteli ehf. og skuldbundið sig til þess að aflétta veðinu um leið og hann fengi allt kaupverðið greitt. III. Eins og framan er rakið hófu PG verk ehf. og Mótel ehf. byggingu fjölbýlishúss að Núpalind 6, Kópavogi. Varnaraðili fjármagnaði byggingu hússins og á síðari stigum tók Mótel ehf. við framkvæmdunum. Mótel ehf. seldi sóknaraðila íbúð í húsinu 2. maí 2001 en varnaraðili hafði áður þinglýst fjórum tryggingarbréfum á eignina, samtals að fjárhæð 9.000.000 króna til tryggingar skuldum Mótels ehf. við varnaraðila. Þessa var getið í kaupsamningi og jafnframt þess að sóknaraðilar skyldu greiða allar greiðslur samkvæmt kaupsamningi til fasteignasölunnar Valhallar sem ábyrgðist að ráðstafa þeim inn á sérstakan reikning hjá varnaraðila. Á móti skyldi varnaraðili aflýsa tryggingrabréfunum af eigninni samkvæmt sérsakri yfirlýsingu þess efnis. Efni yfirlýsingarinnar er rakið hér að framan en þar kemur m.a. fram að varnaraðili skuldbatt sig til þess að aflýsa tryggingarbréfunum fjórum gegn því að allar kaupsamningsgreiðslur yrðu inntar af hendi. Aflétting skyldi fara fram í áföngum eftir verkstöðu og greiðslum frá sóknaraðilum. Í samræmi við þessa yfirlýsingu aflétti varnaraðili tveimur tryggingarbréfum, samtals að fjárhæð 4.000.000 krónur. Sóknaraðili greiddi hins vegar ekki allt kaupverðið og stóðu eftir af höfuðstól 4.586.000 krónur er íbúðin var seld nauðungarsölu. Veðið samkvæmt hinum umdeildu tryggingarbréfum stofnaðist með samningi varnaraðila og Mótels ehf. Tryggingarbréfin veittu varnaraðila heimild til þess að leita fullnustu í veðinu. Ekkert takmarkar þennan rétt varnaraðila nema ef vera kynni áðurnefnd yfirlýsing frá 22. maí 2000 sem er óundirrituð en byggt er á af hálfu beggja aðila. Þessi yfirlýsing verður ekki túlkuð á annan hátt en að varnaraðila sé því aðeins skylt að aflétta öllum veðum af eigninni ef sóknaraðilar hafi áður greitt kaupverð að fullu. Varnaraðili fjármagnaði íbúðina að öllu leyti og þurfti því ekki aflýsa veðinu fyrr en hann hafði fengið verð íbúðarinnar greitt að fullu. Samkvæmt framansögðu ber því að staðfesta ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi frá 27. maí 2003 eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Eftir þessum úrslitum verða sóknaraðilar úrskurðaðir til þess að greiða varnaraðila 80.000 krónur í málskostnað. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Staðfest er ákvörðun sýslumannsins í Kópavogi 27. maí 2003 að hafna mótmælum sóknaraðila um breytingu á frumvarpi til úthlutunar söluverðs íbúðar nr. 0701 að Núpalind 6, Kópavogi. Sóknaraðilar, Eiður Helgi Sigurjónsson og María Ingimarsdóttir, greiði varnaraðila, Sparisjóði Hafnarfjarðar, 80.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 304/1999
Kærumál Fjárnám Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
Þ kærði úrskurð þar sem hafnað var kröfu hans um að fellt yrði úr gildi fjárnám sem gert var hjá honum fyrir kröfum um opinber gjöld. Talið var að slíkir annmarkar væru á reifun málsins og röksemdafærslu af hendi Þ að ófært væri að taka efnislega afstöðu til krafna hans og var málinu vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júlí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. júlí 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem varnaraðili gerði hjá honum 1. desember 1998 fyrir kröfum um opinber gjöld að fjárhæð alls 1.425.551 króna. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar, en til vara að umrætt fjárnám verði fellt úr gildi. Í báðum tilvikum krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Til þrautavara krefst hann þess að fjárnáminu verði breytt þannig að það taki aðeins til lægri skattfjárhæðar og dráttarvaxta, en málskostnaður á báðum dómstigum falli þá niður. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Krafa sóknaraðila um ómerkingu hins kærða úrskurðar er engum viðhlítandi rökum studd. Verður henni því hafnað. II. Í gögnum málsins er áðurgreind skattkrafa, sem varnaraðili hefur til innheimtu, sundurliðuð þannig að opinber gjöld sóknaraðila álögð 1997 og 1998 eru sögð vera samtals 414.922 krónur, búnaðargjald álagt 1998 78.962 krónur og virðisaukaskattur frá árinu 1994 646.688 krónur, en frá árinu 1998 10 krónur. Eru þetta alls 1.140.582 krónur, en við bætast dráttarvextir, samtals 273.469 krónur, og krafan því í heild 1.414.051 króna. Fjárnám varnaraðila var jafnframt gert fyrir gjaldi í ríkissjóð vegna aðfarargerðar að fjárhæð 11.500 krónur og er þannig samtala alls þessa 1.425.551 króna. Fyrir liggur í málinu að 7. febrúar 1997 tók ríkisskattstjóri í sínar vörslur bókhaldsgögn sóknaraðila fyrir árið 1994 vegna skatteftirlits. Gerði ríkisskattstjóri 13. mars 1997 skýrslu um athugun á þessum gögnum, þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hafi við skil á virðisaukaskatti 1994 oftalið innskatt um alls 646.688 krónur, en í reikningsskilum að öðru leyti oftalið frádráttarbæran rekstrarkostnað um að minnsta kosti 2.089.020 krónur. Var sóknaraðila tilkynnt 18. mars 1997 að ríkisskattstjóri hefði í hyggju þessu til samræmis að ákveða á ný gjöld hans vegna ársins 1994. Ríkisskattstjóri kvað upp úrskurð 14. október 1997, þar sem mælt var fyrir um lækkun á gjaldfærðum rekstrarkostnaði sóknaraðila á árinu 1994 um 2.089.020 krónur, svo og á yfirfæranlegu tapi samkvæmt rekstrarreikningi fyrir það ár um sömu fjárhæð. Þá var kveðið á um lækkun innskatts á árinu 1994 um fyrrnefndar 646.688 krónur og hækkun virðisaukaskatts um sömu fjárhæð. Með bréfi 15. janúar 1998 kærði bókhaldsstofan Fannberg sf. fyrir hönd sóknaraðila þennan úrskurð til yfirskattanefndar. Hún vísaði málinu frá sér með úrskurði 15. maí 1998, þar sem kæra taldist ekki hafa komið fram í tæka tíð. Af gögnum málsins verður ráðið að krafa um virðisaukaskatt úr hendi sóknaraðila vegna ársins 1994, sem fjárnám var meðal annars gert fyrir, eigi rætur að rekja til endurákvörðunar gjalda samkvæmt áðurnefndum úrskurði ríkisskattstjóra 14. október 1997. Að öðru leyti verður ekki annað séð en að gjöld sóknaraðila, sem fjárnám varnaraðila tók til, hafi verið ákveðin við árlega álagningu opinberra gjalda 1997 og 1998. III. Sóknaraðili krafðist úrlausnar Héraðsdóms Suðurlands um áðurnefnt fjárnám með tilkynningu samkvæmt 93. gr. laga nr. 90/1989, sem barst dóminum 4. desember 1998. Þar var þess eins krafist að fjárnámið yrði fellt niður, ásamt því að sóknaraðila yrði ákveðinn málskostnaður. Í tilkynningunni var krafa sóknaraðila reist á þeim málsástæðum að hann hafi ekki haft með hendi þann atvinnurekstur, sem virðisaukaskattur og búnaðargjald hafi átt rætur að rekja til, heldur fyrirtæki með heitinu Vorland ehf. Að auki hafi álagning virðisaukaskatts verið ólögmæt, því úrskurður ríkisskattstjóra 14. október 1997 hafi verið efnislega rangur. Var því lýst í tilkynningunni að þetta yrði nánar rökstutt í greinargerð í málinu. Tekið var þó fram að ágreiningur í þessum þætti málsins væri um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að reikna sér innskatt af keyptum rekstrarvörum, en mestu munaði þar um innskatt af áburðarkaupum, sem hafi verið gerð í nafni búnaðarfélags Djúpárhrepps. Hafi einnig verið frekari ágreiningur á milli sóknaraðila og ríkisskattstjóra varðandi endurákvörðun opinberra gjalda, en um hann yrði fjallað frekar í greinargerð. Í greinargerð sóknaraðila, sem var lögð fram á dómþingi héraðsdóms 4. mars 1999, voru gerðar sömu kröfur og í fyrrnefndri tilkynningu. Atvikum málsins var þar ekki lýst að öðru leyti en lítillega hvað varðar aðdraganda að úrskurði ríkisskattstjóra 14. október 1997, sem sóknaraðili kvað virðast vera „grundvöllur þeirrar aðfarargerðar, sem krafist er að verði felld úr gildi.“ Helstu málsástæður sóknaraðila voru sagðar vera þær að í fyrsta lagi væri fjárnám varnaraðila ólögmætt, því beiðni um gerðina, sem hafi tekið til ýmissa gjalda, hafi verið studd við greiðslustöðuyfirlit, þar sem engar skýringar væri að finna á því hvenær einstök gjöld hafi verið lögð á sóknaraðila. Í öðru lagi væri því borið við að endurákvörðun á virðisaukaskatti fengi ekki staðist, en um það væri aðallega vísað til rökstuðnings í kæru til yfirskattanefndar og bent á að áburðarkaup sóknaraðila á árinu 1994 hafi verið gerð af áðurnefndu búnaðarfélagi samkvæmt venju. Í þriðja lagi væri byggt á þeim málsástæðum, sem kæmu fram í kæru til yfirskattanefndar, en í fjórða lagi væri haldið fram að sóknaraðila væri óskylt að greiða búnaðargjald af nánar tilteknum ástæðum. Í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar er haldið fram ýmsum málsástæðum, sem ekki var hreyft í fyrrnefndum málflutningsskjölum fyrir héraðsdómi. Ekki er ástæða til að greina hér nánar frá þeim málsástæðum, enda komast þær ekki að fyrir Hæstarétti samkvæmt 4. mgr. 150. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 163. gr. sömu laga, svo sem þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. IV. Fyrrnefnd málsástæða, sem sóknaraðili hélt fram í tilkynningu til héraðsdóms, um að virðisaukaskattur og búnaðargjald hafi verið ranglega lagt á hann í stað annars skattaðila, hefur hvergi verið rökstudd frekar í málatilbúnaði hans og er engum gögnum studd. Rökstuðningur sóknaraðila fyrir þeirri staðhæfingu að endurákvörðun ríkisskattstjóra á virðisaukaskatti frá árinu 1994 hafi verið efnislega röng hefur einkum beinst að því að með réttu hefði átt að heimila honum að reikna sér innskatt af áburðarkaupum, þótt reikningar fyrir þeim hafi hljóðað á búnaðarfélag Djúpárhrepps. Af fyrirliggjandi gögnum verður þó ekki annað ráðið en að þetta ágreiningsefni varði eingöngu 144.269 krónur af þeim 646.688 krónum, sem virðisaukaskattur sóknaraðila vegna ársins 1994 var hækkaður um. Er hvergi leitast við í málatilbúnaði sóknaraðila að rökstyðja af hverjum sökum endurákvörðun virðisaukaskatts geti að öðru leyti hafa verið á röngum forsendum reist, en í þeim efnum verður ekki byggt á því, sem fram kemur í kæru sóknaraðila til yfirskattanefndar, enda er hún að auki þannig úr garði gerð að engin leið er að henda reiður á þeim atriðum, sem máli gætu skipt að þessu leyti. Er enn síður unnt að taka tillit til ótilgreinda málsástæðna, sem hugsanlega mætti finna í þeirri kæru, svo sem sóknaraðili ætlast til í málatilbúnaði sínum. Eins og áður greinir hefur sóknaraðili haldið því fram í greinargerð sinni fyrir héraðsdómi að gjöldin, sem varnaraðili gerði fjárnám fyrir, hafi virst vera reist á úrskurði ríkisskattstjóra 14. október 1997. Af því, sem fyrr er rakið, er ljóst að þessi staðhæfing, sem lýtur að megingrundvelli málsins, er fjarri réttu lagi, enda er sá úrskurður óviðkomandi álagningu búnaðargjalds, svo og opinberra gjalda 1997 og 1998 og virðisaukaskatts síðarnefnda árið, sem sóknaraðili hefur hvergi hreyft athugasemdum við í málatilbúnaði sínum. Þegar gætt er að því, sem að framan greinir, eru slíkir annmarkar af hendi sóknaraðila á reifun málsins og röksemda hans að ófært er að taka efnislega afstöðu til krafna hans. Er því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Í hinum kærða úrskurði var ákveðið að málskostnaður í héraði félli niður. Kemur sú ákvörðun ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti, enda hefur varnaraðili ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Hann hefur sem fyrr segir ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Verður því málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður að falla niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 45/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. janúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. janúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. febrúar 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði látinn sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 651/2008
Kærumál Úrskurður Res Judicata Málskostnaður Frávísun frá Hæstarétti
Með úrskurði héraðsdóms var leyst úr ágreiningsefni milli A og B sem upp kom við opinber skipti á dánarbúi C. Í úrskurðinum var jafnframt kveðið á um að málskostnaður milli aðilanna félli niður en greiða skyldi úr ríkissjóði gjafsóknarkostnað hvorrar þeirrar fyrir sig. Eftir uppkvaðningu úrskurðarins kom lögmaður B því á framfæri við héraðsdómara að henni hefði ekki verið veitt gjafsókn. Héraðsdómari brást við þessu samdægurs og var lögmönnum aðilanna birtur „nýr úrskurður“ með tölvubréfi þar sem ekki aðeins var fellt brott ákvæði um greiðslu gjafsóknarkostnað B úr ríkissjóði, heldur var úrskurðinum breytt á þann veg að A var gert að greiða B tiltekna fjárhæð í málskostnað. A kærði úrskurðinn að þessu leyti og krafðist þess að málskostnaður yrði látinn falla niður. Í niðurstöðu Hæstaréttar er vísað til þess að samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 sé dómur bindandi fyrir dómara þegar hann hefur verið kveðinn upp. Heimild í 2. málslið sama ákvæðis til að leiðrétta ritvillur, reikningsskekkjur, nafnskekkjur og aðrar bersýnilegar villur gæti með engu móti tekið til þess að breyta efnislegri niðurstöðu í dómsúrlausn. Yrði því að líta svo á að í hinum kærða úrskurði hafi verið kveðið á um að málskostnaður milli þeirra félli niður og bæri því að virða að vettugi þær breytingar sem héraðsdómari hafði gert á því ákvæði, sbr. 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem kæra A laut ekki að neinu, sem að lögum yrði talið fólgið í hinum kærða úrskurði, var málinu vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. nóvember 2008 í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila, sem rekið var til að fá leyst úr ágreiningi í tengslum við opinber skipti á dánarbúi C. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „hinum kærða úrskurði verði breytt á þá lund að málskostnaður milli aðila falli niður.“ Varnaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði staðfest og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins var dánarbú C tekið til opinberra skipta 20. febrúar 2008, en varnaraðili er ekkja eftir hann og sóknaraðili dóttir hans. Við skiptin reis deila milli sóknaraðila og varnaraðila um hvort eignarhluti í nánar tiltekinni fasteign skyldi teljast séreign þeirrar síðarnefndu og vísaði skiptastjóri þeim ágreiningi til úrlausnar héraðsdóms 25. apríl 2008. Mál þetta var þingfest af því tilefni 15. maí sama ár. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um niðurstöðu þessa ágreiningsefnis. Í málatilbúnaði sóknaraðila fyrir Hæstarétti er greint frá því að hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp 13. nóvember 2008 kl. 13 að viðstaddri henni og lögmönnum beggja aðila og hafi endurrit úrskurðarins verið afhent þeim þá þegar. Í úrskurðinum hafi verið kveðið á um það að málskostnaður milli aðilanna félli niður, en greiða skyldi úr ríkissjóði gjafsóknarkostnað hvorrar þeirrar fyrir sig, þar með talda málflutningsþóknun að fjárhæð 584.527 krónur til lögmanns hvorrar. Eftir þinghaldið hafi lögmaður varnaraðila komið því á framfæri við héraðsdómara að henni hafi ekki verið veitt gjafsókn. Við þessu hafi dómarinn brugðist um kl. 16 sama dag með því að senda lögmönnum aðilanna „nýjan úrskurð í tölvupósti“, þar sem ekki aðeins hafi verið fellt brott ákvæði um greiðslu gjafsóknarkostnaðar varnaraðila úr ríkissjóði, heldur hafi úrskurðinum einnig verið breytt á þann veg að sóknaraðila væri gert að greiða varnaraðila 584.527 krónur í málskostnað. Kæra sóknaraðila í málinu beinist að þessu síðastnefnda ákvæði úrskurðarins, sem hún krefst að verði fellt niður. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti er framangreindum staðhæfingum sóknaraðila í engu mótmælt, en meðal málsgagna, sem borist hafa frá héraðsdómi, eru endurrit úrskurðar í máli aðilanna, þar sem annars vegar er mælt fyrir um að málskostnaður falli niður og hins vegar um skyldu sóknaraðila til að greiða varnaraðila áðurgreinda fjárhæð í málskostnað. Samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómur bindandi fyrir dómara þegar hann hefur verið kveðinn upp. Fyrirmæli þessi gilda einnig um úrskurð héraðsdómara í máli af þeim toga, sem hér um ræðir. Heimild í 2. málslið sama lagaákvæðis handa héraðsdómara til að leiðrétta ritvillur, reikningsskekkjur, nafnskekkjur og aðrar bersýnilegar villur getur með engu móti tekið til þess að breyta efnislegri niðurstöðu í dómsúrlausn um hvort öðrum aðilanum verði gert að greiða hinum málskostnað. Verður því að líta svo á að í úrskurði í máli aðilanna hafi verið kveðið á um að málskostnaður milli þeirra félli niður og ber samkvæmt 3. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 að virða að vettugi breytingar, sem héraðsdómari hefur leitast við að gera á því ákvæði. Kæra sóknaraðila lýtur ekki að neinu, sem að lögum verður talið fólgið í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. nóvember 2008 í máli hennar við varnaraðila. Er því óhjákvæmilegt að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá Hæstarétti. Varnaraðila verður ekki dæmdur kærumálskostnaður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 205/2016
Kærumál Aðfarargerð Eignarnám
L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Hæstiréttur vísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. B, Ó og S hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum og hefði borið þann ágreining undir dómstóla. Þar sem heimild L hf. til eignarnáms væri ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnar dómstóla um lögmæti hennar væri að vænta innan skamms var kröfu L hf. hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. mars 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016 þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að nánar greind landsréttindi í óskiptu landi jarðarinnarStóra-Knarraness I á Vatnsleysuströnd yrðu tekin úr vörslum varnaraðila meðbeinni aðfarargerð og fengin sér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin tilgreina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarer staðfest sú niðurstaða að aðfararbeiðni sóknaraðila fullnægi þeim skilyrðum,sem gerð eru til forms slíkrar beiðni í 1. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 78. gr.laga nr. 90/1989.Eins og greinir í úrskurðinum gerirsóknaraðili kröfu um að sér verði fengin umráð áðurgreindra landsréttinda meðbeinni aðfarargerð á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24.febrúar 2014 þar sem sóknaraðila var heimilað með vísan til raforkulaga nr.65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu, svonefndrarSuðurnesjalínu, um óskipt land jarðarinnar Stóra-Knarrarness I sem er í eiguvarnaraðila. Er krafa sóknaraðila jafnframt byggð á úrskurði matsnefndareignarnámsbóta 30. júlí 2015 um hæfilegar bætur fyrir eignarréttindin til handavarnaraðilum. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verðaþau réttindi gerðarbeiðanda, sem hann tjáir sig eiga, að vera svo ljós aðsönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað verður eftir 83. gr.laganna. Þótt svo sé fyrir mælt í 60. gr. stjórnarskrárinnar, að enginn getikomið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms,hafa varnaraðilar fært fyrir því rök, sem ekki verður augljóslega vísað á bug,að heimild sóknaraðila til eignarnáms þess, sem hér um ræðir, fái ekki staðistað lögum og borið þann ágreining undir dómstóla. Héraðsdómur í því máli varkveðinn upp 30. júní 2015 og hefur málinu verið áfrýjað til Hæstaréttar þar semfyrirhugað er að flytja það 20. apríl 2016. Sökum þess að heimild sóknaraðilatil eignarnáms er sem fyrr segir ekki vafalaus og endanlegrar úrlausnardómstóla um lögmæti hennar er að vænta innan skamms verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Landsnet hf., greiði varnaraðilum, Bjarneyju GuðrúnuÓlafsdóttur, Ólafi Þór Jónssyni og Sigríði Jónsdóttur, 150.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. mars 2016.Málþetta, sem barst dóminum 10. nóvember 2015, var tekið til úrskurðar 18. febrúar2016. Gerðarbeiðandi er Landsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Gerðarþolar eruBjarney Guðrún Ólafsdóttir, Hvassaleiti 56, Reykjavík, Sigríður Jónsdóttir,Hvassaleiti 56, Reykjavík, og Ólafur Þór Jónsson, Sléttuvegi 31, Reykjavík. Dómkröfur gerðarbeiðanda eru þærað eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslumgerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 0,1241 hektari lands gerðarþola íóskiptu landi Stóra-Knarrarness I á Vatnsleysuströnd, landnr. 130884, semgerðarbeiðanda var heimilað að taka eignarnámi með eignarnámsákvörðun iðnaðar-og viðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir 437 metra langt og 46 metrabreitt háspennulínubelti, samtals 179 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og2 burðarmöstur, sem nánar er afmarkað á fylgiskjali 3. Gerðarþolar krefjast þess að aðfararbeiðni gerðarbeiðandaverði hafnað. Verði fallist á beiðni gerðarbeiðanda krefjast gerðarþolar þessað kveðið verði á um að málskot til Hæstaréttar fresti aðfarargerð á hendurþeim þar til endanlegur dómur réttarins gengur. Þá gera gerðarþolar kröfu ummálskostnað. I.Málsatvikeru þau að með beiðni 20. febrúar 2013 fór gerðarbeiðandi þess á leit viðatvinnuvega- og nýsköpunarráðherra að gerðarbeiðanda yrði heimilað að takaeignarnámi tiltekin réttindi í óskiptu landi jarðarinnar StóraKnarrarness I áVatnsleysuströnd, í þágu hluta Suðurnesjalínu 2, á grundvelli 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Um er að ræða háspennulínu sem fyrirhugað er að reisamilli Hafnarfjarðar og Reykjanesbæjar. Meðákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra 24. febrúar 2014 var gerðarbeiðandaheimilað að „framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu(Suðurnesjalínu 2) á landi undir 437 metra langt og tæplega 46 metra breittháspennulínubelti, samtals 179 metra langa og 6 metra breiða vegslóða og 2burðarmöstur, samanber yfirlitskort af jörðinni Knarrarnes í fylgiskjali 1 viðframlagða eignarnámsbeiðni, dags. 20. febrúar 2013. Eignarnámið er heimilað tilótímabundinna afnota fyrir Landsnet hf.“ Í þessu skyni skyldi kvöð verðaþinglýst á jörðina. Með henni fylgdi að óheimilt væri að koma fyrir mannvirkjumá 46 metra breiðu belti undir og við línuna. Einnig var Landsneti heimilað aðleggja 179 metra langan vegslóða að línunni.Í kjölfar ákvörðunar ráðherra fórgerðarbeiðandi þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að meta til fjárendurgjald það sem gerðarbeiðandi skyldi greiða gerðarþolum fyrir hineignarnumdu landsréttindi, sbr. 4. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms. Í úrskurði 29. júlí 2015 í máli nr. 7/2014 var það mat nefndarinnarað hæfilegar bætur væru 19.381.500 kr. II.Íaðfararbeiðni segir að gerðarbeiðandi geri kröfu um að eftirgreindireignarhlutir gerðarþola verði afhentir honum:Nafngerðarþola: Samtals ha:BjarneyGuðrún Ólafsdóttir 0,0573SigríðurJónsdóttir 0,0334ÓlafurÞór Jónsson 0,0334Gerðarbeiðandibyggir á því að samkvæmt 13. gr. laga nr. 11/1973 um eignarnám geti eignarnemi,þegar mat liggur fyrir, tekið umráð eignarnumins verðmætis gegn greiðslumatsfjárhæðar og kostnaðar af mati. Með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda 18. ágúst2015 til lögmanns gerðarþola hafi verið óskað eftir upplýsingum umreikningsnúmer vegna greiðslu eignarnámsbóta og kostnaðar. Í bréfi lögmannsgerðarþola 25. ágúst 2015 hafi komið fram að gerðarþolar myndu ekki veitagerðarbeiðanda umráð hins eignarnumda lands nema þar til bærir aðilar heimiliðuaðför, sbr. 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Afstaðagerðarþola sé sú að afhenda ekki hið eignarnumda land fyrr en niðurstaða liggifyrir í dómsmáli sem gerðarþoli hefur höfðað á hendur gerðarbeiðanda umógildingu eignarnámsákvörðunar ráðherra. Með dómi 30. júní 2015 hafihéraðsdómur hafnað kröfum gerðarþola um ógildingu eignarnámsins. Dóminum hafiverið áfrýjað til Hæstaréttar en það fresti á engan hátt réttaráhrifumeignarnámsins. Gerðarbeiðandi þurfi að fá hið eignarnumda land sem fyrst, endahafi hann fengið útgefið framkvæmdaleyfi í öllum sveitarfélögum á línuleiðinni. Gerðarbeiðandi kveðst hafagreitt bætur inn á geymslureikning samkvæmt heimild í lögum nr. 9/1978, en í 1.gr. laganna segir að hver sá sem eigi að inna af hendi peningagreiðslu en fáiekki greitt kröfueiganda vegna aðstæðna eða atvika sem kröfueigandi beri ábyrgðá geti fullnægt greiðsluskyldu sinni með því að greiða skuldina ágeymslureikning í viðskiptabanka eða sparisjóði. Gerðarbeiðandi byggir á því aðenginn ágreiningur sé um það að lögformleg heimild gerðarbeiðanda liggi fyrir.Afstaða gerðarþola sé engu að síður sú að andlagið verði ekki afhentgerðarbeiðanda nema með beinni aðfarargerð. Gerðarbeiðanda sé því nauðugur einnsá kostur að krefjast úrskurðar um að umrædd réttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslu gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda. Ekki verði séð aðneinar varnir geti komið sem hindri rétt gerðarbeiðanda. III.Gerðarþolar byggja á því í greinargerð sinni að hvorki form- néefnisskilyrði fyrir aðfararbeiðninni séu uppfyllt. Um skort á formskilyrðumvísa gerðarþolar til 10. gr. laga nr. 90/1989um aðför, þar sem m.a. séu fyrirmælium að í aðfararbeiðni skuli koma fram, svoekki verði um villst, við hverja heimild hún styðst. Í aðfararbeiðni sé hvergiað finna tilvísun til þeirra lagaheimilda sem gerðarbeiðandi styður beiðni sínavið. Ekki sé að finna eina einustu tilvísun til laga um aðför. Gerðarþolar eigiþví mjög örðugt með að setja fram varnir sínar. Telja gerðarþolar hafið yfirvafa að aðfararbeiðni málsins fullnægi ekki skilyrðum 10. gr. laga um aðför,sbr. og f-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar afþessari ástæðu beri að hafna beiðni gerðarbeiðanda. Gerðarþolar byggja jafnframt á því að framsetning kröfugerðargerðarbeiðanda uppfylli ekki áskilnað 72. gr. aðfararlaga, sbr. 1. mgr. 78. gr.laganna. Af ákvæðunum leiði að krafa gerðarbeiðanda um beina aðför verði aðvera í þeim búningi að þess sé krafist að „sýslumaður“ taki umráð afgerðarþola, enda standi ekki heimild í tilvitnuðum ákvæðum til annars. Krafagerðarbeiðanda sé hins vegar á þá leið að krafist er dómsúrskurðar um aðtiltekin landsréttindi verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum gerðarþolaog fengin gerðarbeiðanda, án þess að tilgreint sé hverjum eigi að felaframkvæmd aðfararbeiðninnar. Slík krafa uppfylli sýnilega ekki fyrirmælid-liðar 80. gr. laga nr. 91/1991, þar sem mælt sé fyrir um skýrleika krafna. Með vísan til framangreinds telja gerðarþolar ljóst aðstórkostlegir formgallar séu á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda og gerðarþolum sé ómögulegt að verjast málatilbúnaði gerðarbeiðanda ogundirbúa efnislegar varnir. Framsetningaðfararbeiðninnar fullnægi auk þess ekki réttarfarskröfumeinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað, sbr. d- og f-lið 1. mgr.80 gr. laga um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 84. gr. aðfararlaga. Telja gerðarþolar að af þessum sökum verði ekki hjá þvíkomist að hafna beiðni gerðarbeiðanda í heild sinni á grundvelli 1. mgr. 10.gr., 13. gr. og 78. gr. aðfararlaga. Að öðrum kosti gefist gerðarþolum ekkisanngjarn kostur á að verjast beiðninni. Gerðarþolar telja að hvað sem formgöllum líði sé ekki unnt aðfallast á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda á meðan verulegur vafi leiki á umlagagrundvöll þeirrar framkvæmdar er liggi beiðninni að baki. Gerðarþolar vísatil þess að þeir hafi skotið eftirfarandi ágreiningsefnum er varða framkvæmdinatil dómstóla: 1) Dómum HéraðsdómsReykjavíkur frá 30. júní 2015 í málum nr. E-2012/2014, E-2073/2014, E-2624/2014og E-2625/2014, um lögmæti ákvarðanaatvinnuvega- og nýsköpunar­ráðuneytisins frá 24. febrúar 2014 um eignarnám ájörðum gerðarþola, hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar með áfrýjunarstefnum 7. ágúst2015, sbr. mál nr. 511/2015, 512/2015, 513/2015 og 541/2015. Gagnaöflun málsinsí Hæstarétti sé lokið og bíði málið munnlegs málflutnings. 2) Dómi HéraðsdómsReykjavíkur frá 21. október 2015 í máli nr. E-1051/2014 um lögmæti ákvörðunarOrkustofnunar frá 5. desember 2013 hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar meðáfrýjunarstefnu 30. nóvember 2015, sbr. mál nr. 706/2015. Ákvörðunin varðileyfisveitingu Orkustofnunar til handa gerðarbeiðanda til að reisa og rekaSuðurnesjalínu 2. Gerðarþoli hafi skilað Hæstarétti greinargerð sinni 13.janúar sl. 3) Ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veitagerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar Suðurnesjalínu 2 hafi veriðborin undir Héraðsdóm Reykjaness með réttarstefnu, dags. 3. nóvember 2015. Fallisthafi verið á að málið sæti flýtimeðferð á grundvelli 1. mgr. 123. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála.Auk framangreindra mála séu rekin mál ástjórnsýslustigi fyrir úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála um lögmætiútgefinna framkvæmdaleyfa í Hafnarfjarðarbæ, Sveitarfélaginu Vogum,Grindavíkurbæ og Reykjanesbæ, bæði af hálfu gerðarþola og annarra hagsmunaðila.Að mati gerðarþola er ótækt aðgerðarbeiðanda verði veitt umráð lands meðan dómstólar og úrskurðarnefndir hafatil umfjöllunar lögmæti eignarnáms, framkvæmdaleyfis og ákvörðunarOrkustofnunar. Gerðarþolarsegja að mál þessi varði öll kjarnaatriði eignarréttarákvæðis stjórnar­skrárinnarum almenningsþörf og meðalhóf. Samkvæmt 1. mgr. 72. gr. stjórnar­skrárinnar og1. gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, sé eignarrétturinn friðhelgur. Gerðarþolar telja framangreindarákvarðanir haldnar verulegum form- og efnisannmarka og óhjákvæmilegt sé aðfella þær úr gildi. Af þessum sökum sé afar brýnt að fá úrlausn dómstóla um þaðhvort umrædd framkvæmd, sem skerði eignarréttindi gerðarþola, hafi sætt lögmætuundirbúnings­ferli og hvíli á lögmætum grunni. Það hljóti að vera rétturgerðarþola að fá niðurstöðu um slíkt áður en gerðarbeiðandi fái umráð oghefjist handa við óafturkræfar framkvæmdir á eignarlandi þeirra. Sú staða gætikomið upp að dómstólar myndu komast að þeirri niðurstöðu að framangreindarákvarðanir séu reistar á ólögmætum grundvelli en að óafturkræft jarðrask væriþá þegar yfirstaðið á landi gerðarþola. Þábyggja gerðarþolar á því að skilvirkur aðgangur að dómstólum og réttur tilraunhæfrar endurskoðunar á úrskurðum stjórnvalda njóti einnigstjórnarskrárverndar og verndar mannréttindasáttmálans, sbr. 70. gr.stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmálans. Gerðarþolar eigi rétt áþví að fá úrlausn dómstóla um lögmæti framangreindra ákvarðana. Að öðrum kosti verði að engu gerð þauréttindi gerðarþola að geta leitað til dómstóla til þess að fá skorið úr umlögmæti íþyngjandi stjórnvaldsákvarðana sem að þeim beinast. Ekki sé heldurútilokað að í áðurnefndum dómsmálum muni dómendur vilja ganga á vettvang tilþess að skoða aðstæður. Mikilvægt sé að vettvangsgöngur fari fram áður enóafturkræf spjöll séu unnin á landinu. Auk þessa fáistekki séð að það myndi vera gerðarbeiðanda íþyngjandi að þurfa að bíðaniðurstöðu dómstóla og stjórnvalda um framangreind álitaefni. Í þessu sambandi bendir gerðarþoli á aðundirbúningur að lagningu Suðurnesjalínu 2 hafi staðið yfir í langan tíma, eðaallt frá árinu 2007. Álit Skipulagsstofnunar vegna framkvæmdarinnar hafi legiðfyrir í september 2009, en gerðarbeiðandi hafi þó ekki hafið samningaviðræðurvið gerðarþola fyrr en á árinu 2011. Seint á árinu 2012 og snemma árs 2013 hafigerðarbeiðandi sótt um leyfi til Orkustofnunar og heimild til eignarnáms.Athafnir gerðarbeiðanda sjálfs bendi því ekki til að nauðsyn standi til þess aðhann fái umráð landsins nokkrum vikum eða mánuðum áður en dómstólar komast aðniðurstöðu um lögmæti áformanna. Samkvæmt framanrituðu telja gerðarþolar það íandstöðu við eignarréttar­ákvæði stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglurstjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar að veita gerðarbeiðanda umráð landsins. Afþeim sökum sé óhjákvæmilegt annað en að synja aðfararbeiðninni með vísan tilþess að varhugavert sé að hún fari fram í skilningi 3. mgr. 83. gr.aðfararlaga.Um lagarök vísa gerðarþolar til 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1.gr. 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Þá vísast, eftir því sem við á, til ákvæða laga nr. 90/1989 um aðför og laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Krafa gerðarþola um málskostnað er byggð á 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. IV. Í máli þessu byggja gerðarþolará því að ekki séu fyrir hendi formskilyrði til að fallast á kröfugerðarbeiðanda. Í aðfararbeiðni gerðarbeiðanda kemur skýrt fram hvers erkrafist með aðfarargerð og fullnægir kröfugerð gerðarbeiðanda formskilyrðum 1.mgr. 10. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Í aðfararbeiðninni er um heimild tilaðfarargerðar vísað til sérreglu 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms, sem kveður á um heimild til að beita beinni aðfarargerð, og íkröfugerð gerðarbeiðanda kemur skýrt fram að krafist er „beinnar aðfarargerðar“.Að þessu virtu og þar sem gerðarþolar virðast ekki hafa átt í vandræðum með aðtaka til varna í málinu leiðir sá annmarki á aðfararbeiðni gerðarbeiðanda aðvísa ekki til ákvæða í lögum nr. 90/1989 ekki til þess að kröfu gerðarbeiðandaverði hafnað. Samkvæmt1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verður krafa gerðarbeiðanda að vera svo ljósað hægt sé að sanna réttindi hans með þeim gögnum sem verður aflað samkvæmt 83.gr. laganna, þ.e. með sýnilegum sönnunargögnum. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður talið aðgerðin nái fram að ganga. Þannig veldur vafi um réttmæti kröfu gerðarbeiðandaþví að synja ber um aðför. Gerðarbeiðandireisir kröfu sína á ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra frá 24. febrúar2014, þar sem heimilað var að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínuá landi gerðarþola, og úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 7/2014þar sem metnar voru bætur til gerðarþola. Ágreiningur er um téða ákvörðunráðherra. Einnig er ágreiningur um lögmæti ákvörðunar Orkustofnunar frá 5.desember 2013 til handa gerðarbeiðanda til að reisa og reka Suðurnesjalínu 2 ogeinnig um ákvörðun Sveitarfélagsins Voga frá 25. febrúar 2015 um að veitagerðarbeiðanda framkvæmdaleyfi vegna lagningar línunnar. Úr þessum ágreiningiverður ekki leyst í aðfararmáli þessu. Að mati dómsins er að svo stödduvarhugavert að fallast á kröfu gerðarbeiðanda, sem myndi hafa í för með séróafturkræf umhverfisáhrif, meðan ekki hefur verið endanlega leyst úr ágreiningium framangreindar ákvarðanir fyrir dómstólum. Af þessu, og samkvæmt e-lið 1.mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, leiðir að ekki er ástæða til að fjalla um þærmálsástæður sem teflt var fram af hálfu gerðarþola við munnlegan flutningmálsins til viðbótar því sem fram kemur í greinargerð þeirra, um að krafagerðarbeiðanda gangi mun lengra en leiða má af ákvörðun ráðherra frá 24.febrúar 2014 og að krafa gerðarbeiðanda sé ekki í samræmi við meginreglur umsérstaka sameign. Samkvæmtframansögðu er kröfu gerðarbeiðanda um aðför hafnað. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr.84. gr. laga nr. 90/1989, verður gerðarbeiðanda gert að greiða gerðarþolamálskostnað. Við ákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að vinna lögmannsgerðarþola í þessu máli nýtist jafnframt ímálum nr. A-351/2015, A-352/2015 og A-354/2015. Er málskostnaðurhæfilega ákveðinn 65.000 krónur til hvers gerðarþola um sig. Úrskurðþennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð: Hafnað er kröfu gerðarbeiðanda,Landsnets hf., um að eftirgreind landsréttindi verði tekin með beinniaðfarargerð úr vörslum gerðarþola og fengin gerðarbeiðanda: Samtals 0,1241hektari lands gerðarþola í óskiptu landi Stóra-Knarrarness I á Vatnsleysuströnd,landnr. 130884, sem gerðarbeiðanda var heimilað að taka eignarnámi meðeignarnámsákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 24. febrúar 2014, undir437 metra langt og 46 metra breitt háspennulínubelti, samtals 179 metra langaog 6 metra breiða vegslóða og 2 burðarmöstur, sem nánar er afmarkað áfylgiskjali 3. Gerðarbeiðandi greiðigerðarþolum, Bjarneyju Guðrúnu Ólafsdóttur, Sigríði Jónsdóttur og Ólafi ÞórJónssyni, hverjum um sig 65.000 krónur í málskostnað
Mál nr. 556/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. ágúst 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. ágúst 2015 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 28. ágúst 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, entil vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 665/2017
Kærumál Hæfi dómara
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X, Y og Z um að sérfróður meðdómsmaður viki sæti í máli Á gegn þeim. Í dómi Hæstaréttar kom fram að aðilar máls gæfust með fyrirvara kostur á að gera athugasemdir um almennt eða sérstakt hæfi sérfróðra meðdómsmanna sem dómari hyggst kveðja til setu í dómi sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá var vísað til þess að valdheimildir sérfróðra meðdómenda við efnislega úrlausn máls væru þær sömu og embættisdómara sbr. 3. mgr. fyrrnefnds ákvæðis. Einnig kom fram að væri héraðsdómur ómerktur af öðrum ástæðum en fram kæmi í 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 væri ekkert því til fyrirstöðu að sömu dómarar legðu dóm á málið að nýju.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I.Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 20. og 22. október2017, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 20. október 2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðilaum að Hrefna Sigríður Briem, sérfróður meðdómsmaður, víki sæti í málisóknaraðila gegn varnaraðilum. Kæruheimild er í a. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þessað fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 5. gr. laga nr.88/2008 skal dómari að öðru jöfnu greina aðilum frá því með fyrirvara hverjahann hyggist kveðja til setu í dómi sem sérfróða meðdómsmenn, þannig að aðilumgefist kostur á að gera athugsemdir ef þeir telja tilefni til. Gefst aðilumþannig kostur á að koma á framfæri athugasemdum um almennt eða sérstakt hæfi viðkomandisérfróðra meðdómsmanna. Þá eru valdheimildir sérfróðra meðdómenda við efnislegaúrlausn máls þær sömu og embættisdómara, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga. Loks erþess að gæta að aðilum er gefinn kostur á að bera hæfi sérfróðra meðdómsmannaundir æðra dóm eftir a. lið 1. mgr. 192. gr. laganna.Þaðer meginregla sakamálaréttarfars að héraðsdómari getur leyst efnislega úr máliþótt dómur, sem hann hefur kveðið upp í því, hafi verið ómerktur af æðra dómi,enda er hann ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni í málinu. Samkvæmt því verðurekki talið að ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt ívegi fyrir að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til.Undantekning er gerð frá fyrrgreindri meginreglu í niðurlagsákvæði 3. mgr. 208.gr. laganna, en þar er svo fyrir mælt að hafi héraðsdómur verið ómerktur fyrirþá sök að niðurstaða dómara um sönnunargildi munnlegs framburðar kunni að veraröng svo að einhverju skipti um úrslit máls megi þeir dómarar, sem skipa dóm ímálinu við nýja meðferð þess í héraði, ekki vera hinir sömu og áður fóru meðþað. Hafi héraðsdómur verið ómerktur af öðrum ástæðum er á hinn bóginn ekkertþví til fyrirstöðu að sömu dómarar leggi dóm á málið að nýju, sbr. meðal annarsdóma Hæstaréttar 4. júlí 2012 í máli nr. 466/2012, 2. nóvember 2012 í máli nr.664/2012, 12. apríl 2017 í máli nr. 232/2017 og 28. september 2017 í máli nr.599/2017. Samkvæmt framansögðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 20. október 2017.Með ákæru embættis sérstaks saksóknara10. febrúar 2014 voru ákærðu gefin að sök umboðssvik og hlutdeild íumboðssvikum í tengslum við lánveitingar [...] til félaganna [...] ehf. og [...]ehf., í nóvember 2007 og janúar 2008. Í þinghaldi 18. október sl. hafði ákærðiX uppi þá kröfu að hinn sérfróði meðdómsmaður Hrefna Sigríður Briemviðskiptafræðingur, sem þá hafði verið kvödd til setu í dómi, viki sæti ímálinu vegna vanhæfis. Ákærðu, Y og Z, tóku undir og gerðu kröfu meðákærða aðsinni. Sækjandi krafðist þess að kröfum ákærðu um að hinn sérfróði meðdómsmaðurvíki sæti yrði hafnað. Málið var flutt um kröfu ákærðu og sækjanda 18. októbersl. og tekið til úrskurðar í framhaldi.Ákærðu byggja kröfu sína um að hinnsérfróði meðdómsmaður víki sæti á g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í fyrsta lagi byggja ákærðu á aðgildandi fyrirkomulag við val á sérfróðum meðdómsmönnum svo og staða þeirrabrjóti í bága við rétt þeirra til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér fyriróháðum dómstóli skv. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 1. mgr. 6.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Fyrirkomulagið tryggiekki nægjanlega sjálfstæði dómenda, þar með sjálfstæði hins sérfróða meðdómsmannsí máli þessu, og sé til þess fallið að vekja með ákærðu réttmætar efasemdir umað réttindi þeirra samkvæmt nefndum ákvæðum séu tryggð. Í öðru lagi byggja ákærðu á að umræddur meðdómsmaður sé vanhæfur sökum þess aðhún hafi verið meðal dómenda er dæmdu í máli þessu í héraði í fyrra skiptið,sbr. dóm héraðsdóms 21. desember 2015. Dómur þessi hafi verið ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016.Enda þótt til þess standi löng dómvenja að embættisdómarar teljist ekkivanhæfir til að dæma öðru sinni í málum eftir ómerkingu og heimvísun byggiákærðu á að sú dómvenja eigi ekki við um sérfróða meðdómendur. Sérfróðirmeðdómendur hafi hvorki þá menntun, þjálfun né reynslu sem embættisdómarar hafií að beita lögum. Eigi því ekki við um sérfróða meðdómendur þau rök sem búi aðbaki áðurnefndri dómvenju, þ.e. að dómarar hafi menntun, þjálfun og reynslu tilað líta hlutlaust á sérhvert mál og meta þau út frá fyrirliggjandisönnunargögnum og vitnisburðum og láta fyrri niðurstöðu ekki ráða för eða hafaáhrif á niðurstöðu þeirra í máli sem heimvísað hefur verið. Í þriðja lagi valdi fjárhagslegirhagsmunir, sem dómurinn hafi að eigin frumkvæði gert grein fyrir, því að hinnsérfróði meðdómsmaður sé vanhæf til meðferðar málsins. Hinn sérfróði meðdómsmaðurhafi átt stofnfjárbréf í [...] sem hún hafi keypt á ríflega 3 milljónir króna,en hún hafi verið starfsmaður [...] á árunum 2004 til 2007. Þá hafi hún síðartekið þátt í stofnfjáraukningu [...] að fjárhæð tæpar 4 milljónir króna. [...]hafi síðar orðið að [...]. [...]. hafi á árinu 2007 veitt sérfræðilega ráðgjöfvið stofnfjáraukninguna í [...]. Að auki hafi bankinn veitt fyrirgreiðsluvarðandi fjármögnun í aukningunni. Þann 22. september 2008 hafi verið kynntarviðræður um sameiningu [...] og [...]. Allt hafi runnið út í sandinn við fall [...]í byrjun október 2008. Vegna þessara fjárhagslegu tengsla geti ákærðu ekki treystþví að viðhorf hins sérfróða meðdómsmanns sé óvilhallt í garð þeirra sem fyrrumstjórnenda [...] Sækjandi vísar til þess að langvarandidómaframkvæmd Hæstaréttar leiði í ljós að embættisdómarar séu ekki vanhæfir tilmeðferðar máls eftir ómerkingu fyrri dóms. Væri embættisdómarinn ekki bundinnaf fyrri úrlausn sinni. Sama meginregla ætti við um sérfróða meðdómendur aðþessu leyti. Hafi ekki verið bent á önnur atriði sem draga ættu með réttu í efaóhlutdrægni hins sérfróða meðdómsmanns. Þá byggi fyrirkomulag við val á meðdómendum á lögum ogáralangri framkvæmd. Sé því mótmælt að kerfi þetta brjóti gegn ákvæðum umréttláta málsmeðferð í stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Þá yrði nýrsérfróður meðdómsmaður valinn eftir þessum reglum ef núverandi meðdómsmaðurmyndi víka sæti, þar sem ný ákvæði um val á meðdómendum hafi ekki tekiðgildi. Niðurstaða: Samkvæmt g. lið 1. mgr. 6. gr.laga nr. 88/2008 er dómari, þar á meðal meðdómsmaður, vanhæfur til að fara meðmál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni hans með réttu í efa. Fjölmörg dómafordæmi Hæstaréttarliggja fyrir um að dómari sé ekki bundinn af fyrri úrlausn sinni sé héraðsdómurómerktur, enda fari sönnunarfærsla fram að nýju. Ekki er litið á að fyrriefnisúrlausn dómara geri hann vanhæfan í máli. Samkvæmt því verður ekki taliðað ákvæði g. liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 standi almennt í vegi fyrirþví að héraðsdómari leysi að nýju úr máli þegar þannig háttar til. Með vísantil þessara fordæma Hæstaréttar gerir fyrri úrlausn hins sérfróða meðdómsmannshana ekki vanhæfa til meðferðar málsins eftir ómerkingu og heimvísun fyrridóms. Er kröfu ákærðu á þessum grundvelli um að hinn sérfróði meðdómsmaður víkisæti hafnað. Ákærðu vísa til þess aðsjálfstæði og hlutleysi dómstóla sé ekki nægjanlega tryggt með þvífyrirkomulagi sem tíðkast við val á sérfróðum meðdómendum og stöðu þeirra. Aðgildandi lögum sé skortur á reglum um hvernig sérfróðir meðdómendur séu valdir,en það grafi undan sjálfstæði þeirra og trausti til þeirra. Þá séu sérfróðirmeðdómendur ekki nægilega tryggir gegn áhrifum, bæði frá aðilum utandómstólsins sem og aðilum innan hans. Að þvíer þessar varnir ákærðu varðar er til þess að líta að fyrirkomulag við val ogkvaðningu sérfróðra meðdómenda byggir á lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála,sem gildi tóku 1. janúar 2009. Kváðu lögin meðal annars á um ýmsar réttarbæturfrá því í gildistíð eldri laga nr. 19/1991, sérstaklega með hliðsjón af dómummannréttindadómstóls Evrópu. Þrátt fyrir það þóttu ekki efni til að hrófla viðþví hvernig sérfróðir meðdómendur yrðu valdir til setu í dómi eða hvernig staðaþeirra væri skilgreind að lögum. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 88/2008 takameðdómsmenn, þar á meðal sérfróðirmeðdómsmenn, þátt í málsmeðferð og samningu dóms og hafa sömu réttindi og berasömu skyldur og dómsformaður í því máli. Dómsformaður stýrir þó dómi, kveðureinn upp úrskurði um annað en frávísun máls, gefur út kvaðningar ogtilkynningar, heldur þing til uppkvaðningar dóms, annast gerð og staðfestingudómsgerða og kemur fram út á við fyrir hönd dómsins. Samkvæmt þessu erusérfróðir meðdómsmenn settir undir þá stjórnarskrárvörðu reglu að fara einungiseftir lögum við úrlausnir dómsmála. Er sjálfstæði þeirra nægjanlega tryggt meðhliðsjón af þessum ákvæðum til að óhlutdrægni þeirra verði ekki með réttudregið í efa. Með hliðsjón af því víkur hinn sérfróði meðdómsmaður ekki sæti áþeim grundvelli að sjálfstæði meðdómsmannsins sé ekki nægjanlega tryggt meðgildandi fyrirkomulagi. Að síðustu reisa ákærðu kröfu sína um aðhinn sérfróði meðdómsmaður víki sæti á því að vegna fjárhagslegra hagsmuna séhún vanhæf til meðferðar málsins. Að því er þessar varnir ákærðu varðar er tilþess að líta að hinn sérfróði meðdómsmaður átti stofnfjárbréf í [...], síðar [...],en hún starfaði í [...] á árunum 2004 til 2007. Hún tók lán vegna kaupanna í [...],öðrum banka en [...] hf. Þá hafði hún látið af störfum í [...] töluvert áður enstjórnendur [...] og [...] ákváðu að hefja umræðu um sameiningu þessara tveggjafjármálastofnana. Getur þessi stofnfjáreign, sem glataðist í efnahagshruninu,ekki gert hinn sérfróða meðdómsmann vanhæfa til meðferðar þess máls sem hér ertil úrlausnar. Ákærðu hafaekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem geti verið til þess fallnar að dragaóhlutdrægni hins sérfróða meðdómsmanns með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6.gr. laga nr. 88/2008. Verður kröfu um að meðdómandinn víki sæti hafnað. Úrskurð þennan kveða upp SímonSigvaldason héraðsdómari, sem dómsformaður og meðdómsmennirnir IngimundurEinarsson dómstjóri og Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur.Ú r s k u r ð a r o r ð:Hafnað er kröfu ákærðu, X, Y og Z um aðhinn sérfróði meðdómsmaður Hrefna Sigríður Briem viðskiptafræðingur víki sæti ímálinu.
Mál nr. 160/2010
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði bönnuð för frá Íslandi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. mars 2010, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 6. apríl 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 116/2016
Nauðasamningur Uppgjör
Í málinu krafðist V ehf. endurgreiðslu á tilgreindri fjárhæð sem hann hafði innt af hendi í samræmi við samkomulag aðila sem gert hafði verið í tengslum við staðfestingu nauðasamnings hans. V ehf. reisti kröfu sína á því að greiðslan hefði verið ætluð til lækkunar á lánum til fjármögnunar nauðsamningsins en L hf. taldi að greiðslan hefði verið hluti af uppgjöri í tengslum við hann. Með hliðsjón af ákvæðum samkomulagsins og að virtum gögnum málsins var talið að V ehf. hefði ekki fært sönnur fyrir því að L hf. hefði ráðstafað greiðslunni í andstöðu við umrætt samkomulag. Var L hf. sýknað af kröfu V ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2016. Hannkrefst þess að stefndaverði gert að greiða sér 20.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. febrúar 2011 tilgreiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Áfrýjandi, Vörumerking ehf.,greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 2015. Mál þetta, sem var dómtekið 21.október sl., var höfðað 10. febrúar sl. Stefnandi er Vörumerking ehf.,Suðurhrauni 4 í Garðabæ. Stefndi er Landsbankinn hf.,Austurstræti 11 í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að greiða honum 20.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. febrúar 2011 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. I Með úrskurði HéraðsdómsReykjaness 17. febrúar 2010 var bú stefnanda, sem þá hét Fenrir ehf., tekið tilgjaldþrotaskipta að beiðni stjórnar félagsins og var Stefán Bj. Gunnlaugssonhrl. skipaður skiptastjóri í búinu. Meðal stærstu kröfuhafa stefnanda varstefndi, sem þá hét NBI hf. Meðan stefnandi var til skiptameðferðar var ákveðiðað leita nauðasamninga, sbr. XXI. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. Á fundi með atkvæðismönnum 7. janúar 2011 var nauðasamningur samþykktur.Samþykkir frumvarpinu voru atkvæðismenn sem fóru með 77,78% atkvæða eftirhöfðatölu og 96,04% atkvæða eftir kröfufjárhæðum. Samkvæmt frumvarpinu varlánadrottnum sem fóru með samningskröfur boðin greiðsla á 23,4% krafna sinnaeins og þær stóðu í kröfuskrá eftir kröfulýsingarferli félagsins ígjaldþrotameðferð með greiðslu 23,4% krafna ekki síðar en fimm virkum dögum fráformlegri staðfestingu nauðasamningsins. Samningskröfur til og með 200.000krónum greiddust að fullu með peningum ekki síðar en fimm virkum dögum fráformlegri staðfestingu nauðasamningsins. Nauðasamningurinn var staðfestur íHéraðsdómi Reykjaness 4. febrúar 2011 og með auglýsingu skiptastjóra íLögbirtingablaði 12. febrúar 2011 var skiptum lýst lokið. Í tengslum við gerðnauðasamningsins gerði stefnandi 15. febrúar 2011 samkomulag við stefnda, Lýsinguhf., Vörumerkingu prentsmiðju ehf. og Vestinvest ehf. Bar samkomulagið heitiðSamkomulag um niðurfærsu skulda Fenris í tengslum við samþykkt nauðasamningsfyrir þrotabú Fenris ehf. (áður Vörumerking). Samkvæmt 1. gr. samkomulagsinsvar það háð því að nauðasamningur félagsins yrði samþykktur og aðilar uppfylltuþau skilyrði sem komu fram í því. Samkvæmt 2. gr.samkomulagsins var heildarskuld stefnanda við stefnda færð niður úr 527.381.962krónum í 261.500.000 krónur. Samkvæmt 4. gr. skyldi stefndi veita stefnandafjármögnun að sömu fjárhæð, 261.500.000 krónur. Skyldi hún vera þannig aðbirgða- og kröfufjármögnun væri 95.000.000 króna í formi lánalínu,skammtímafjármögnun að fjárhæð 10.000.000 króna í formi yfirdráttarheimildar ogskuldabréfalán að fjárhæð 156.500.000 krónur. Samkvæmt 5. gr.samningsins skuldbatt stefnandi sig til að greiða stefnda 20.000.000 krónainnan 10 daga frá staðfestingu nauðasamningsins. Þá sagði: „Landsbankinnráðstafar fjárhæðinni inn á skuldir félagsins við bankann eftir eigin mati.“Stefnandi innti framangreinda greiðslu af hendi 18. febrúar 2011. II Stefnandi byggir kröfu sína áþví að greiðsla hans að fjárhæð 20.000.000 króna hafi átt að fara til lækkunará þeim þremur liðum fjármögnunar sem tilgreindir séu í 4. gr. samkomulagsaðila. Greiðslan hafi verið innt af hendi 18. febrúar 2011 í samræmi viðsamkomulag aðila. Henni hafi verið ráðstafað inn á eldri skuldir Fenris ehf.við bankann, en bankinn hafi litið svo á að greiðslan hafi verið hluti afuppgjöri í tengslum við nauðasamninginn. Ekki hafi verið kveðið á umráðstöfun greiðslunnar með þeim hætti sem bankinn hafi ákveðið í samkomulagiaðila. Fenrir ehf. hafi verið í góðri trú um að greiðslan kæmi til frádráttareftir að skuldir félagsins hafi verið færðar niður. Stefnandi telji að það hafiverið með öllu óheimilt að ráðstafa greiðslunni inn á eldri skuldir Fenris ehf.sem hafi ekki verið lengur til eftir gerð nauðasamningsins og staðfestinguhans. Þrátt fyrir samkomulag aðila hafi stefndi ekki fært 20.000.000 króna tillækknunar skuld samkvæmt 4. gr. þess. Ráðstöfun bankans sé í andstöðu viðgrundvallarreglu 3. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. umjafnræði kröfuhafa. Nauðasamningur megi ekki kveða á um mismikla eftirgjöfsamningskrafna nema tiltekinn lánadrottinn samþykki meiri ívilnun en aðrir. Efbankinn hafi frá upphafi ætlað að ráðstafa greiðslunni með þeim hætti sem gerthafi verið hefði það þurft að koma fram við gerð nauðasamningsins. Með því aðstefndi hafi látið gera samkomulag aðila verði hann, samkvæmt andskýringarreglusamningaréttar, að bera hallann af óskýru orðalagi þess. Honum hafi því veriðmeð öllu óheimilt að ráðstafa greiðslunni inn á eldri skuldir Fenris ehf. oglíta á greiðsluna sem hluta af uppgjöri í tengslum við nauðasamninginn. III Stefndi telur að verulegirannmarkar séu á stefnu málsins sem eigi að leiða til frávísunar af sjálfsdáðum(ex officio) eða sýknu. Málatilbúnaður stefnanda sé afar óskýr og ruglingslegur. Því sé borið við í stefnu að stefndi hafi mismunað kröfuhöfummeð greiðslu á 20.000.000 króna „inn á eldri skuldir Fenris ehf. sem ekki vorulengur til eftir gerð nauðasamningsins og staðfestingar hans“. Í stefnunni séhins vegar hvergi tiltekið hvaða skuld það sé sem stefnandi telji að hafi áttað vera undanskilin og að sama skapi sé engan rökstuðning að finna fyrir þvíhvers vegna ráðstöfunin brjóti í bága við 5. gr. samkomulags aðila en umrættákvæði hafi veitt stefnda heimild til að ráðstafa greiðslunni „eftir eiginmati“. Þá sé að sama skapi ekki útskýrt í hvaða skyni aðilar hafi ritað undirumrætt samkomulag samhliða gerð nauðasamnings. Stefndi byggir á því að skiptastjóri hafisamþykkt í kröfuskrá veðkröfu stefnda að fjárhæð 167.500.000 krónur og almennakröfu að fjárhæð 337.124.206 krónur. Þá hafi skiptastjóri einnig samþykktalmennar kröfur þrotabús Ísmerkis ehf. annars vegar að fjárhæð 77.346.128krónur og hins vegar að fjárhæð 72.951.677 krónur. Undirnauðasamningsumleitunum hafi legið fyrir að stefnandi þyrfti að fjármagnanauðasamningsgreiðslu sína til stefnda, sem hafi verið stærsti kröfuhafistefnanda, sem og kröfur þrotabús Ísmerkis, þannig: Stefnandi hafi því þurft að greiða stefnda og þrotabúi Ísmerkis ehf.kröfur sem hafi numið 281.556.751 krónu (167.500.000 + 114.056.751). Samkomulagaðila hafi verið undirritað af því tilefni 15. febrúar 2011. Á grundvelli 4.gr. samkomulagsins hafi stefndi samþykkt að veita stefnanda birgða- ogkröfufjármögnun að fjárhæð 95.000.000 króna, skammtímafjármögnun að fjárhæð10.000.000 króna og skuldabréfalán að fjárhæð 156.500.000 krónur.Endurfjármögnunin hafi því numið 261.500.000 krónum. Eftir hafi því staðið20.056.751 króna (281.556.751 – 261.500.000) sem stefnandi hafi sjálfur þurftað fjármagna. Af þeim sökum hafi verið kveðið á um það í 5. gr. samkomulagsinsað stefnandi skyldi greiða stefnda 20.000.000 króna innan 10 daga frástaðfestingu nauðasamningsins sem stefndi myndi ráðstafa inn á skuldirfélagsins að eigin mati. Á grundvelli framangreindrar endurfjármögnunarhafi uppgreiðsla lána farið þannig fram að 156.500.000 krónur hafi veriðgreiddar inn á lán nr. 4550, 14.573.630 krónur hafi verið greiddar inn á lánnr. 4550, 35.112.936 krónur hafi farið til þrotabús Ísmerkis, 45.313.434 krónurhafi verið greiddar inn á lán nr. 7750 (sjálfskuldarábyrgð á láni frá Ísmerki,10.000.000 króna (yfirdráttarlán) hafi farið til greiðslu inn á lán nr. 7750(sjálfskuldarábyrgð á láni frá Ísmerki) og 20.000.000 króna (greiðsla frástefnanda) hafi verið greiddar inn á lán nr. 7750 (sjálfskuldarábyrgð á láni fráÍsmerki). Ljóst sé að um misskilning sé að ræða hjástefnanda um að borið hafi að ráðstafa greiðslunni að fjárhæð 20.000.0000 krónameð öðrum hætti en gert hafi verið. Greiðslan hafi alltaf verið ætluð tilfjármögnunar á nauðsamningi stefnanda. Það sé af og frá að ráðstöfun stefndahafi brotið í bága við 3. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskiptio.fl. um jafnræði kröfuhafa. Enginn eigandi samningskröfu við nauðasamningstefnanda hafi gert athugasemd við ráðstöfunina, enda hefði greiðsla á 20.000.000króna inn á eftirstöðvar skuldar stefnanda við stefnda eftir nauðasamninginnleitt til brota á ákvæði 3. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991 þar sem ógreiddarværu þá 20.000.000 króna samkvæmt nauðasamningnum. Samkomulag aðila frá 15. febrúar2011 sé fjármögnunarsamningurí tengslum við nauðasamninginn. Stefnandi sé skuldbundinn af efni samningsinssem kveði skýrlega á um að stefndi hafi frjálsar hendur um það hvernigfjárhæðinni verði ráðstafað. Þar sem greiðslan byggi á samningnum og hafi veriðráðstafað í fullu samræmi við hann, sem og nauðasamninginn, beri að sýknastefnda af öllum kröfum stefnanda. Þá hafi stefnandi fyrirgert ætluðum réttimeð tómlæti en rúm þrjú ár hafi liðið frá því að stefnandi hafi innt greiðslunaaf hendi 18. febrúar 2011 þar til hann hafi fyrst haft uppi kröfu vegna hennarmeð bréfi 15. maí 2014. Þá hafi málið verið höfðað rétt áður en það fyrndist.Tómlæti stefnanda staðfesti jafnframt að hann hafi ekki verið í þeirri trú viðundirritun samkomulagsins að greiðslan færi til lækkunar á skuld „eftir aðskuldir félagsins hefðu verið færðar niður“.Ef svo væri hefði hann gert athugasemdir þegar við ráðstöfunina en ekki mörgumárum síðar. IVStefnandi krefst í máli þessu endurgreiðslu á 20.000.000 króna sem hanngreiddi stefnda en telur hann hafa ráðstafað með ólögmætum hætti. Aðilar gerðumeð sér samkomulag 15. febrúar 2011 í tengslum við nauðasamning stefnanda.Samkvæmt 4. gr. samkomulagsins skyldi stefndi veita stefnanda fjármögnun aðfjárhæð 261.500.000 krónur. Þá skyldi stefnandi samkvæmt 5. gr. samkomulagsinsgreiða stefnda 20.000.000 króna innan 10 daga frá gerð samkomulagsins semstefndi skyldi ráðstafa inn á skuldir félagsins að eigin mati. Stefnandi reisirmálatilbúnað sinn á því að framangreind greiðsla að fjárhæð 20.000.000 krónahafi átt að fara til niðurgreiðslu skulda hans samkvæmt 4. gr. samkomulagsinsen stefndi byggir á því að greiðslan hafi verið hluti af fjármögnunnauðasamnings stefnanda. Þótt fallast megi áþað með stefnda að málatilbúnaður stefnanda hefði mátt vera ítarlegri þykjaekki efni til að vísa málinu frá dómi, enda verður ekki séð að vörnum stefndasé áfátt vegna þess. Stefnandi byggir á þvíað af samkomulaginu leiði að greiðsla hans hafi átt að fara til niðurgreiðsluskulda samkvæmt 4. gr. þess og vísaði í munnlegum málflutningi til þess aðhvergi kæmi neitt fram um 281.000.000 króna skuld, auk þess sem ljóst væri aðyfirdráttarheimild að fjárhæð 10.000.000 króna hafi þurft að greiða um samaleyti. Þá hafi Ísmerki ehf. ekki verið aðili að samkomulaginu. Samkvæmt nauðasamningistefnanda og kröfuskrá bar honum að greiða stefnda og þrotabúi Ísmerkis ehf.samtals 281.556.751 krónu. Stefndi skoraði á stefnanda í greinargerð að leggjafram gögn um með hvaða hætti greiðsla krafnanna hefði farið fram. Stefnandivarð ekki við þeirri áskorun, en óskaði eftir því að bókað yrði að ekki hefðitekist að afla þeirra gagna sem væru nauðsynleg til þess að upplýsa umfjármögnun nauðasamningsins. Þá teldi hann þessa áskorun þýðingarlausa endaværi enginn ágreiningur í málinu um að nauðasamningurinn hafi verið efndursamkvæmt ákvæðum hans og enginn kröfuhafi sem rétt átti samkvæmt samningnumhafi gert athugasemdir við framkvæmd hans. Stefnandi hefur því ekki hnekktþeirri fullyrðingu stefnda að greiðslan sem um er deilt hafi verið hluti afuppgjöri aðila vegna nauðasamningsins þrátt fyrir að hann hafi átt þess kost.Þá hefur stefnandi ekki andmælt því að samkomulagið við bankann hafi náð tilfjármögnunar krafna þrotabús Ísmerkis ehf. Fullyrðing stefnandaum að fjárhæðin hafi meðal annars átt að ganga til greiðslu á 10.000.000 krónayfirdráttarskuld samkvæmt 4. gr. samkomulagsins stenst ekki þegar litið er tilákvæðisins í 5. gr. um að stefndi hefði frjálsar hendur um með hvaða hætti hannráðstafaði greiðslunni inn á skuldir stefnanda, auk þess sem yfirdráttarlániðvar veitt til fjögurra mánaða, en dagsetningu samkomulagsins hefur veriðbreytt. Þá verður ekki séð aðráðstöfun stefnda hafi verið í andstöðu við 3. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991heldur virðist hún hafa verið í samræmi við það sem stefnda og þrotabúiÍsmerkis ehf. bar samkvæmt nauðasamningi stefnanda. Samkvæmt framangreinduverður ekki talið að stefnandi hafi fært sönnur fyrir því að stefndi hafiráðstafað greiðslunni að fjárhæð 20.000.000 króna í andstöðu við samkomulagaðila og verður stefndi því sýknaður af kröfu stefnanda. Með hliðsjón afmálsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verðurstefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn500.000 krónur. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Landsbankinnhf., er sýkn af kröfum stefnanda, Vörumerkingar ehf. Stefnandi greiðistefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 694/2016
Kærumál Dánarbú Erfðaskrá
Sóknaraðilar, systkini og lögerfingjar F, kröfðust þess að ógiltar yrðu tvær erfðaskrár F þar sem hann arfleiddi stjúpdóttur sína, E, að eigum sínum. Var krafan reist á því að F hefði skort arfleiðsluhæfi til gerðar erfðarskránna vegna andlegra veikinda og því væru þær ógildar á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, var m.a. vísað til framburðar tveggja arfleiðsluvotta, sem báru að F hefði verið skýr um þann vilja sinn að arfleiða E að eignum sínum, og þess að fyrirliggjandi yfirmatsgerð skæri ekki úr um þann vafa sem uppi væri um arfleiðsluhæfi F. Var því talið ósannað að vitræn skerðing F hefði verið orðin það mikil við gerð erfðaskránna að hann hafi verið óhæfur til að gera erfðaskrár með skynsamlegum hætti. Var kröfu sóknaraðila því hafnað.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 10. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2016, þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að erfðaskrár F frá 4. febrúar 2008 og 12. maí 2011 yrðumetnar ógildar og að við opinber skipti á dánarbúi hans skyldi erfðaskrá hansfrá 17. ágúst 1988 lögð til grundvallar. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laganr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að fyrrgreindkrafa þeirra verði tekin til greina. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms tilHæstaréttar fyrir sitt leyti 10. október 2016. Hann krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar um annað en málskostnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Eftir framangreindum úrslitum verður sóknaraðilum sameiginlega gert aðgreiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Sóknaraðilar, A, B, C ogdánarbú D greiði sameiginlega varnaraðila, dánarbúi E, 400.000 krónur íkærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. september 2016.IMál þetta var tekið tilúrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 1. september sl. Sóknaraðilar eru B,dánarbú D, A og C. D lést undir rekstri málsins og hefur dánarbú hans tekið við aðildþess, sbr. 2. gr. 22. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Varnaraðilier dánarbú E en E lést undir rekstri málsins og hefur dánarbú hennar tekið við aðild þess ágrundvelli framangreinds lagaákvæðis.Sóknaraðilikrefst þess aðerfðaskrár F, sem lést þann 10. júní 2013, undirritaðar þann 4. febrúar 2008 og12. maí 2011 verði metnar ógildar og að við skiptin á dánarbúi hans skulierfðaskrá hans frá 17. ágúst 1988 lögð til grundvallar. Þá krefst sóknaraðilimálskostnaðar.Varnaraðili krefst þessað öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að honum verði dæmdurmálskostnaður.IIMálavextirHinn 20. september 2013var dánarbú F, sem lést 10. júní 2013, tekið til opinberra skipta að kröfusýslumannsins í Reykjavík (nú á höfuðborgarsvæðinu) á þeim grundvelli að vafiléki á um hver gæti talið til arfs í dánarbúinu, sbr. 3. tl. 37. gr. laga nr.20/1991, um opinber skipti á dánarbúum o.fl. Með bréfi skiptastjórafrá 8. október 2013 var ágreiningi um gildi tveggja erfðaskráa F vísað tildómsins. Annars vegar er um að ræða erfðaskrá frá 4. febrúar 2008 en hins vegarerfðaskrá frá 12. maí 2011. Í hinni fyrri arfleiddi F E að sumarhúsi við [...]í [...] auk helmings eigna sinna. Þá var kveðið á um að systkini hans skylduerfa helming eignanna á móts við E. Í síðari erfðaskránni arfleiddi F E aðöllum eigum sínum. Jafnframt var kveðið á um að með erfðaskránni féllu eldrierfðarskrár úr gildi. Snýst deila málsins um gildi þessara erfðaskráa ensóknaraðilar telja að F hafi verið svo andlega skertur, er hann undirritaðiþær, að hann hafi ekki getað gert sér grein fyrir efni þeirra, þ.e. hann hafiskort arfleiðsluhæfi í skilningi 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Hinsvegar hafa sóknaraðilar ekki borið brigður á gildi erfðaskrár frá 17. ágúst1988 þar sem F arfleiddi E að þriðjungi eigna sinna. Helstu eignir dánarbúsinseru samkvæmt fundargerð skiptastjóra tæp hálf milljón kr. á bankareikningum,verðbréf að markaðsvirði 2.754.954 kr. og íbúð í fjölbýlishúsi við [...]. Ekkiliggur fyrir að á hinum látna hafi hvílt skuldbindingar.E var stjúpdóttir F enhann var giftur móður hennar, G, frá því að E var tveggja ára þar til G lést1971 en þá var E níu ára. Flutti hún þá til móðurforeldra sinna. Hún mun síðanhafa búið hjá F um tveggja ára skeið þegar hún var um tvítugt. F giftist ekki aftur ogvoru sex systkini hans lögerfingjar hans er hann andaðist. Standa fjögur þeirraað málsókn þessari en eins og áður var getið lést D undir rekstri málsins. F bjó um áratuga skeið ííbúð sinni að [...], Reykjavík. Þar sem heilsufari hans fór hrakandi fékk hanní árslok 2007 leigða þjónustuíbúð fyrir aldraða á vegum Reykjavíkurborgar að [...]í Reykjavík. Hann hafði búið um hálfs árs skeið á hjúkrunarheimilinu [...] íReykjavík er hann lést. E og F héldu sambandialla tíð og var hann viðstaddur merkisatburði í lífi hennar. Enn fremur var húnhonum innan handar er hann eltist og þurfti á aðstoð að halda. Var hún ísjúkraskrá skráð sem nánasti aðstandandi hans. Er E skildi við seinni eiginmannsinn árið 2010 flutti hún í íbúð F að [...] og bjó þar leigulaust. Hinn 26.mars 2011 veitti F henni prókúru á bankareikninga sína en áður hafði hann veittbróðursyni sínum prókúru. Samkvæmt gögnum málsins tók E samtals yfir tíumilljónir króna út af bankareikningum F á tímabilinu 13. maí 2011 til 13.nóvember 2012. Gaf E þá skýringu í skýrslutöku hjá skiptastjóra dánarbúsins íoktóber 2013 að hinn látni hefði í kjölfar skilnaðar hennar viljað veita henniog börnum hennar stuðning þar sem hún hefði staðið höllum fæti fjárhagslega. Þáhafi hluti greiðslunnar farið í viðhald á fasteign hins látna sem mun hafaverið í slæmu ásigkomulagi. Enn fremur fékk E umboð frá F til að selja sumarbústaðhans skömmu fyrir andlát hans og ráðstafaði hún söluandvirðinu, rúmum sexmilljónum króna, inn á bankareikning sinn. Í sömu skýrslutöku hjá skiptastjórakvað hún andvirðið hafa farið til að greiða viðamiklar endurbætur á fasteignhins látna, sem hún hafði ráðist í í febrúar sama ár. Óumdeilt er að heilsufariF fór hrakandi síðustu árin sem hann lifði, m.a. vegna heilablóðfalla, en aðilagreinir á um hvort veikindin hafi haft áhrif á arfleiðsluhæfi hans. IIIMatsgerðirUndir meðferð málsinsöfluðu sóknaraðilar matsgerða um arfleiðsluhæfi F. Spurningar sem beint var tilmatsmanna voru eftirfarandi: 1.Hvernig var heilsufar hins látna átímabilinu frá 1. janúar 2008 til andlátsdags 10. janúar 2013?2. Má gera ráð fyrir að hinn látni hafi veriðfær um að taka ákvarðanir vegna fjármála sinna á tímabilinu frá 1. janúar 2008til andlátsdags 10. júní 2013?3. Má gera ráð fyrir aðhinn látni hafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrár sem hann gerði þann 4.febrúar 2008, á þeim tíma þegar erfðaskráin var gerð?4. Má gera ráð fyrir að hinn látni hafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrársem hann gerði þann 12. maí 2011 á þeim tíma sem erfðaskrá var gerð?Í matsgerð Hheimilislæknis og I, lyf- og öldrunarlæknis, frá 16. maí 2014, er komist aðþeirri niðurstöðu að hinn látni hafi gert sér grein fyrir efni erfðaskránna frá2008 og 2011. Matsspurningum var ekki svarað beint lið fyrir lið en í samantektí lok matsgerðarinnar kemur eftirfarandi fram: Mestu skiptir að skoða tímann í kringum erfðaskrá 2 (4.febrúar,1988 (svo)) og erfðaskrá 3 (12. maí 2011). Heilsufari hefur verið lýstí yfirliti í tímaröð hér að ofan en segja má að upplýsingar séu fremuryfirborðskenndar og ósamfelldar með tiltölulega löngum tímabilum þar sem lítileða engin skráning er til, sérstaklega á árinu 2010. Tíminn í kringum erfðaskrá 2; F hafði hlotið heilaáfall íapríl 2007 sem einkenndist af jafnvægisleysi, máttminnkun vinstra megin oggaumstoli. En þrátt fyrir það er staðfest að hann hafi fengið 30 af 30mögulegum stigum á MMSE prófi. Ekkert er heldur í sögunni á þessum tíma sembendir til vitrænnar skerðingar. Í júní sama ár, 2007, fær F annað heilaáfallsem einkenndist af málstoli. Hann var með þvoglumæli um hríð en ekki er lýstvitrænni skerðingu og mál fór batnandi. Þrátt fyrir tvö heilaáföll á árinu 2007eru engin skrásett gögn sem lýsa vitrænni skerðingu eða merkjum heilabilunarfram að fyrri erfðaskrá sem dagsett var 4. febrúar, 2008.Síðar á árinu 2008 fer hinn látni að merkja að minni versniog líkamlega heilsa hans versnar mjög á þessum tíma sem getur haft áhrif ávitræna getu tímabundið og að hluta varanlega. Eins og fram kemur fékk hann16/30 á MMSE prófi í mars 2009 tengt legu tengt hjartabilun. Þessi niðurstaðaskýrist helst af óráði (deilerium). Þegar bráðveikindum léttir batnar vitrængeta nokkuð og MMSE mælist best 24/30 í september 2009. Í febrúar 2010 er F talinnhafa æðabilun. Enginn heimsókn er á hvorki heilsugæslu né á LSH þar til ári seinnaeða 6. maí 2011. F kemur með stjúpdóttur og segir líðan sína góða og enginumkvörtunarefni. Segja þau bæði að allt gangi vel. F er lýst sem fölleitum entali skýrt. Gengur hægt og þarf stuðning.Þriðja erfðaskráin er gerð 12. maí 2011.Ljóst er að F hefur orðið fyrir nokkurri vitrænni skerðingusem hefur blæ vægrar vitrænnar skerðingar á síðari hluta árs 2008. Skörpversnun í tengslum við bráðaveikindi og hjartabilun á fyrri part árs 2009 erþað sem kallast óráð og er tímabundið. F fer fram og MMSE próf í september 2009bendir til vitrænnar skerðingar sem er á mörkum vægrar vitrænnar skerðingar ogheilabilunar. F fær greininguna æðaheilabilun í febrúar 2010. Í tengslum viðinnlögn á þessum tíma er greiningin gerð á grundvelli sögu, blóðrannsókna ogmyndgreiningar. Engin taugasálfræðileg próf eru gerð en slíkt hefði verið mjöghjálplegt til að skilja nákvæmlega í hverju vitræn skerðing væri fólgin. Í kjölfarið kemur þögult tímabil. Ein koma á göngudeildskömmu fyrir gerð þriðju erfðaskrárinnar gefur vísbendingu um að ekki hafiorðið versnun á vitrænni getu og gæti F jafnvel skýrst frekar. Vitræn skerðingvegna truflunar á blóðflæði er margbreytileg og einstaklingsbundin og fernákvæmlega eftir því hvar blóðþurrð verður. Lýst er á árinu 2010 ákveðnuframtaksleysi og ranghugmyndum. Aldrei koma fram upplýsingar um óábyrga hegðuneða framkomu, svo sem í fjármálum eða á annan hátt. Þrátt fyrir máltruflun átímabili tekst F ágætlega að tjá sigekkert kemur fram um að F hafi ekki skilið talað mál eða ritað.Í tilfelli F var ekki gerð nákvæm kortlagning hvað blóðþurrðvarðar fremur en að taugasálfræðileg próf hefðu verið gerð. Að teknu tillititil þess og þeirrar sögu sem að ofan hefur verið rakin og rædd er því erfitt aðfullyrða nokkuð um dómgreindarleysi og eða skilningsleysi til þess að ráðstafaeignum sínum á skynsamlegan hátt með erfðaskrá. Matsmenn telja hafið yfir skynsamlegan vafa að F hafi haftvitræna getu til að gerða erfðaskrá 3. Með öðrum orðum telja matsmenn aðfyrirliggjandi gögn leyfi ekki að fullyrt sé að F hafi haft vitræna skerðingueða heilabilun á einhverju því stigi að hann hafi ekki skilið í hverju gerðerfðaskrár væri fólgið. Matsmenn gera því ráð fyrir að hinn látni hafi gert sérgrein fyrir efni erfðaskrár (svo) sem hann gerði 4. febrúar 2008 og 12. maí2011.Sóknaraðilar rituðumatsmönnun bréf 10. júní 2014 þar sem m.a. var gerð athugasemd við að matsmennhefðu ekki aflað þar tilgreindra gagna um heilsufar F sem gætu skipt máli ummat á hæfi hans. Í bréfi matsmanna 7. júlí 2014 til sóknaraðila kemur fram aðþeir hefðu aflað viðbótargagna af þessu tilefni en þau breyttu engu umniðurstöðu þeirra. Þá vísuðu matsmenn til þess að önnur upplýsingaöflun hefðiverið í samræmi við það sem fram hafi komið að þeirra hálfu á matsfundi.Með bréfi til dómsins 19.september 2014 óskuðu sóknaraðilar eftir því að þeim yrði veitt heimild tilöflunar gagna hjá Landspítala ‒ háskólasjúkrahúsi, Sjúkraskrá heimahjúkrunar ogheimaþjónustu Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar og Heilsugæsluhöfuðborgasvæðisins vegna F. Með úrskurði dómsins 1. apríl 2015 var kröfumþeirra hafnað. Sóknaraðilar kærðu úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfestiniðurstöðu hann. Í niðurstöðuHæstaréttar kom fram að samkvæmt 12. gr. laga nr. 74/1997, um réttindisjúklinga, og 15. gr. laga nr. 55/2009, um sjúkraskrár, væri það meginregla aðþagnarskylda ríkti um upplýsingar um heilsufar látins manns sem væri að finna ísjúkraskrám hans og öðrum heilsufarsgögnum. Frá þeirri meginreglu væri gerð súundantekning að mæltu ríkar ástæður með því væri heimilt að veita nánartilgreindum aðilum aðgang að þeim og skyldi þá hafa hliðsjón af hagsmunumþeirra er aðgangs óska og vilja hins látna ef fyrir lægju upplýsingar um hann,sbr. 3. mgr. 53. gr. laga nr. 91/1991. Var ekki talið að sóknaraðilar hefðusýnt fram á að ríkar ástæður mæltu með því að vikið yrði frá framangreindrimeginreglu umfram það sem þegar hefði orðið. Viðhagsmunamat var m.a. vísað til þess að sóknaraðilar hefðu undir höndum matsgerð þar sem byggt var á upplýsingum umheilsufar hins látna sem fengnar voru úr sjúkraskrám. Í kjölfar dómsHæstaréttar lögðu sóknaraðilar framangreinda matsgerð frá 16. maí 2014 fram.Hinn 8. júní 2015 varlögð fram krafa sóknaraðila um dómkvaðningu þriggja sérfróðra manna til aðframkvæma yfirmat. Var fallist á þá beiðni 24. sama mánaðar.Íyfirmatsgerð J öldrunarlæknis, K, sérfræðings í öldrunarhjúkrun, og L,sérfræðings í heimilislækningum, frá 7. desember 2015, var sjúkrasaga hinslátna (vísað til sem F) rakin í stórum dráttum. Komust yfirmatsmenn að þeirriniðurstöðu að erfitt væri að fullyrða um arfleiðsluhæfi hans 2008 en að hannhefði verið alls ófær um að taka ákvarðanir um fjármál 2011 sökum heilabilunar.Nánar tiltekið var matsspurningum svarað með eftirfarandi hætti íyfirmatsgerðinni:. Hvernig var heilsufar hins látnaá tímabilinu frá 1. janúar 2008 til andlátsdags 10. janúar 2013?Hér að framan er yfirlit yfir heilsufarssögu F í tímaröð. Umer að ræða tilvitnanir í sjúkraskrárgögn. Ekki er farið nákvæmlega yfirheilsufarssögu F hér. Þess skal þó getið að hann var með sykursýki, háarblóðfitur, háþrýsting, kransæðasjúkdóm auk skertrar nýrnastarfsemi.Í þessu svari verður leitast við að skýra nánar þá þætti íheilsufari hans er gætu hafa haft áhrif á andlega hæfni. Árið 2007 fékk F ítvígang heilaáfall og sýndu myndgreiningarannsóknir af heila heiladrep ísamræmi við það og auk þess dreifðar hvítavefsbreytingar. Þesskonar breytingareru langvinnar og benda til sjúkdóms í heilaæðum sem verið hefur til staðar umnokkurn tíma. Löngu áður en F fær greininguna heilabilun, árið 2010, koma framatriði í sjúkraskrárgögnum sem benda til þverrandi vitrænnar getu og hæfileikatil eigin umsjár. Hann er því ekki heill heilsu í upphafi þess tímabils er umræðir og virðist heilsufari hans hafa hrakað hægt og bítandi fram í andlátið.Ef horft er til vitrænnar getu er vert að hafa í huga að sáheilabilunarsjúkdómur sem greindur var hjá F í mars 2010, hefur ugglaust búiðum sig um alllangt skeið.Hugtakið heilabilun (e. dementia) er heilkenni sem notað eryfir samsafn einkenna sem margir hrörnunarsjúkdómar í miðtaugakerfi getavaldið. Þessir sjúkdómar eiga það sameiginlegt að vera áunnir og að einkenniþeirra ágerast er á líður. Algengustu orsakir heilabilunar eruAlzheimerssjúkdómur og heilaæðasjúkdómur. Meðal áhættuþátta heilaæðasjúkdómseru háþrýstingur, há blóðfita og sykursýki, en þessir sjúkdómar hrjáðu F einsog áður er vikið að. Þegar einstaklingur er greindur með heilabilun hefur orðiðskerðing á vitrænni getu og er þá átt við röskun á minni auk annarra þátta æðriheilastarfsemi, eins og máli, einbeitingu og færni við að skipuleggja ogframkvæma athafnir, frumkvæði og dómgreind.MMSE próf (Mini Mental State Examination) var lagt varfyrir F nokkrum sinnum í þeim tilgangi að meta vitræna getu hans. MMSE prófgefur vísbendingar um orsakir vitrænnar skerðingar en meðal ókosta þess er aðprófið leggur meiri áherslu á yrta þætti á kostnað annarra þátta vitrænnarstarfsemi, eins og óhlutbundinnar hugsunar og athygli. Vitræn geta getur veriðskert þrátt fyrir að minnið sé hlutfallslega vel varðveitt, t.d. þegar umtruflun á tali eða annarri æðri heilastarfsemi er að ræða s.s. skipulagsfærniog rökhugsun. Þegar þannig háttar til er MMSE ekki eins gagnlegt. Þar að aukieru niðurstöður MMSE háðar menntun, það er fylgni milli lengdar menntunar ogbetri útkomu á prófinu. Það er einnig vert að benda á að það er fleira envitræn geta sem skerðist þegar einstaklingur veikist af heilabilunarsjúkdómi oghægt að greina framgang sjúkdómsins einnig með því að skoða þau atriði. Þaðverður afturför hvað félagslega færni varðar, t.d. getu til að rækta félagslegtengsl og samskiptafærni. Þá hrakar færni við eigin umsjá, og er þar átt viðfærni til að sinna sjálfum sér og sínu nánasta umhverfi. Í byrjun getur veriðum erfiðleika að ræða við að annast þrif og matseld, en þegar sjúkdómurinnágerist minnkar geta til sinna grunnathöfnum daglegs lífs eins og að klæðast,sinna persónulegum þrifum og matast. Þegar um heilaæðasjúkdóm er að ræða hefurstærð, staðsetning og útbreiðsla skemmda áhrif á sjúkdómsmyndina, en það er þóekki beint samband á milli breytinga sem sjást við myndgreiningarrannsókn ogeinkenna heilabilunar. Þegar vitræn geta og önnur færni er skert að því markiað einstaklingur fær sjúkdómsgreininguna heilabilun, hefur undirliggjandisjúkdómur þróast lengi og umtalsverðar heilaskemmdir þegar orðið.Þegar líður á umrætt tímabil er heilsa F orðin afar slök.Hann fær enn eitt heilaáfallið sumarið 2012 og í læknabréfi dags. 23. júlí 2012kemur fram að ekki er talið mögulegt að útskrifa hann heim í bið eftirhjúkrunarrými, þar sem hann þurfi svo mikinn stuðning við athafnir daglegslífs. Við innlögn 9. júlí 2012 gat F ekki tjáð sig, hann var með algert málstolen það gekk að einhverju leyti til baka og mun hann þá hafa getað fylgteinföldum fyrirmælum. F lá á biðdeild eftir hjúkrunarrými innan ÖldrunarsviðsLSH til 10. nóvember 2012. Í læknabréfi 10. nóvember 2012 er talað um auknaumönnunarþörf og þörf við aðstoð við athafnir daglegs lífs. Andlegri getu erekki lýst nánar, en á lyfjalista er lyfið Haldol, sem gefa má F við miklumóróleika. Haldol er geðrofslyf og ein af ábendingum þess er ruglkennt ástandhjá öldruðum. Þarna er heilsufar F orðið æði bágborið og ekki von til þess aðúr rætist. Svar okkar við þessari spurningu er því að hann var ekki frískur viðupphaf tímabilsins og var orðinn mjög lasburða og hrumur undir lokþess.2. Má gera ráð fyrir að hinn látnihafi verið fær um að taka ákvarðanir vegna fjármála sinna á tímabilinu frá 1.janúar 2008 til andlátsdags 10. júní 2013?Matsmenn telja að vafi leiki á hæfni F í upphafi tímabilsinstil að taka ákvarðanir vegna fjármála sinna, en að nánast útilokað megi teljaað hann hafi verið fær um að taka ákvarðanir síðari hluta þess vegna vaxandiheilabilunar, sbr. svar við spurningu 1. hér að framan. Geta hans hefur aðlíkindum einnig verið sveiflukennd, því í gögnum kemur fram að F hættir tilóráðs (e. delerium) við álag, eins og þegar hann veiktist af hjartabilun áárinu 2009. Helstu áhættuþættir óráðs eru hár aldur og heilaskemmd. Við slíkaraðstæður hefur hann verið alls ófær um að taka ákvarðanir vegnafjármála.3. Má gera ráð fyrir að hinn látnihafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrár sem hann gerði þann 4. febrúar 2008,á þeim tíma þegar erfðaskráin var gerð?Þó F hafi vorið 2007, eftir fyrra heilaáfallið það ár, fengiðfullt hús stiga á MMSE prófi, þá má vera að skerðing á vitrænni getu hafi veriðtil staðar sem prófið leiddi ekki í ljós, sbr. svar við spurningu 1. Aðrirþættir sem benda til að skerðing á vitrænni getu hafi verið til staðar eruvaxandi erfiðleikar við eigin umsjá og þörf fyrir mikinn stuðning utanaðkomandiþjónustuaðila, heimahjúkrunar og heimaþjónustu. Um það hvort hinn látni hafigert sér grein fyrir efni erfðaskrár sem hann gerði þann 4. febrúar 2008, ríkirþví vafi. Haustið 2007, eftir að hann hefur fengið tvö heilaáföll ber á meirifærnisskerðingu og að hann þarf orðið mun meiri aðstoð í daglegu lífi. Hannþarf að fá mat heimsendan og í dagál heimahjúkrunar frá 17. janúar 2008 er þessgetið að hann sé mjög illa áttaður. Hann fær heimahjúkrun daglega á þessum tímaog er ákveðið að hann fái einnig heimaþjónustu á kvöldin sem hafi eftirlit meðlyfjum. Þann 24. janúar 2008, kemur fram í dagál heimilislæknis að F hafi ekkitekið lyfin sín rétt. Viku síðar, 4. febrúar, er erfðaskrá nr. 2. gerð. Þremurvikum síðar eða 28. febrúar eru vangaveltur í nótum heimahjúkrunar umminnismóttökuna á Landakotsspítala. Erfitt er að fullyrða um hvort hinn látnihafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrárinnar sem hann gerði þann 4. febrúar2008, en í ljósi lýsinga á ástandi hans um svipað leyti og að teknu tilliti tilundirliggjandi sjúkdóms leikur vafi á því.4. Má gera ráð fyrir að hinn látnihafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrár sem hann gerði þann 12. maí 2011 á þeimtíma sem erfðaskrá var gerð?Matsmenn álíta að hinn látni hafi ekki gert sér grein fyrirefni erfðaskrár sem hann gerði hinn 12. maí 2011. Í kjölfar innlagnar áLandakot 15 mánuðum áður en hún er gerð, fær hann sjúkdómsgreiningunafjöldrepavitglöp og í læknabréfi dagsettu 15. mars 2010 kemur fram að hannglímir auk minnisskerðingar við málstol, framtaksleysi, ranghugmyndir ogjafnvægisskerðingu, auk þess sem hann þurfti eftirlit við allar athafnirdaglegs lífs. Á þeim 15 mánuðum sem liðu milli þess að læknabréfið er ritað og12. maí 2011, þegar erfðaskráin er gerð, má gera ráð fyrir aðheilabilunarsjúkdómur F hafi ágerst enda um hrörnunarsjúkdóm að ræða. Hannhefur því verið alls ófær um að taka ákvarðanir vegna fjármála sinna og ekkigetað haft frumkvæði að gerð erfðaskrár né gert sér grein fyrir efnihennar.IVMálsástæður sóknaraðila Afhálfu sóknaraðila er vísað til þess að sóknaraðilar, systkini hins látna, hafi þekkt hann vel ogfylgst sum hver náið með honum alla tíð. Þau hafi verið meðvituð um hvernigheilsufar hans breyttist með árunum og ekki síst eftir annað heilablóðfallhans. Framtaksleysi og frumkvæði hins látna hafi verið algert og hefði hannaldrei tekið það upp hjá sjálfum sér að gera erfðaskrá. Það hafi komið nokkrumaf sóknaraðilum verulega á óvart þegar þeir fréttu misjafnlega löngu eftir á aðvarnaraðili, E, hefði hinn 4. febrúar 2008 farið með hinn látna á lögmannsstofutil að undirrita nýja erfðaskrá, eins lélegt og andlegt og líkamlegt ástandhans var orðið á þeim tíma. Sóknaraðilum hafi mislíkað að svona hafi veriðfarið að málum, þ.e. að þeirri erfðaskrá sem hann gerði fullfrískur hinn 17. ágúst1988 hefði verið breytt þegar hann var orðinn veikur. Þá hafi það komið þeim íopna skjöldu þegar þeir komust að því á útfarardag hins látna að til staðarværi þriðja erfðaskráin, undirrituð 12. maí 2011 þess efnis að hinn látniarfleiddi E að öllum eigum sínum. Sóknaraðilar telja að Fhafi ekki haft neinar forsendur til að taka eina eða aðra ákvörðun viðvíkjandipeningamálum Hann hafi verið svo skertur andlega að hann hafi hvorki getað gertsér grein fyrir undirritun umboðs né erfðaskrár. Þannig hafi hann ekki getaðveitt E prókúru á bankareikninga sína eða veitt henni umboð til sölu ásumarhúsinu en í krafti prókúrunnar og umboðsins hafi hún ráðstafað í eiginþágu öllum þeim fjármunum er hann átti eða eignaðist sem hún hafði tök á aðnálgast. Sóknaraðilar vísa tilniðurstöðu yfirmatsgerðar máli sínu til stuðnings. Þeir telja að ekki sé unntað líta til undirmatsgerðar m.a. vegna þess að skort hafi á gagnaöflunmatsmanna.Um lagarök vísasóknaraðilar til 2. mgr. 34. gr. sbr. 1. mgr. 45. gr.erfðalaga nr. 8/1962.Málsástæður varnaraðila Afhálfu varnaraðila er vísað til þess að E hafi ávallt verið í samskiptum viðhinn látna og hann hafi alla tíð verið hennar eina föðurímynd. Hann hafi gengiðE í föðurstað og hafi samband þeirra alla tíð verið líkt og samband föður ogdóttur. Hann hafi komið reglulega til hennar í mat, verið hjá henni áhátíðisdögum og komið í öll afmæli og aðra fjölskylduviðburði. Þá hafi hannleitt E til altaris í bæði skiptin sem hún gifti sig. F hafi verið sem afibarna E sem kölluðu hann alla tíð F afa. Eftir að F eltist hafi E sinnt honumeins og föður. Hún hafi verið skráður nánasti aðstandandi hans þegar hanndvaldi í [...] og á [...], sem og þegar hann hafi legiðá spítala. Varnaraðilivísar til þess að snemma árs 2008 hafi F haft á orði við E að hann langaði aðbreyta erfðaskrá sem hann hefði gert áður. Hann hafi beðið E að aka sér til Mlögmanns. Hún hafi beðið fyrir utan skrifstofu M meðan þeir F ræddu málin ogþegar F hafi komið af fundinum hafi hann upplýst E um að hann hefði sett inn íerfðaskrá sína að hún skyldi erfa sumarbústaðinn hans en E hafði oft varið tímameð F í umræddum sumarbústað gegnum árin. E sagði systkinum F, sóknaraðilumþessa máls, strax frá þessari ráðstöfun og hreyfðu þau engum mótmælum við.Þegar E hafi skilið við seinni eiginmann sinn árið 2010 hafi hún verið í hálfustarfi og með lág laun. F hafi haft áhyggjur af fjárhag hennar á þessum tíma ogboðið henni að búa í íbúðinni sinni þar sem hann var kominn á dvalarheimili áþessum tíma. Hann hafi ekki viljað að E greiddi leigu. Af þessu hafisóknaraðilar vitað en ekki hreyft athugasemdum við á meðan F var á lífi. E hafioft rætt um sín mál við hann eftir skilnaðinn, m.a. að hún hefði áhyggjur afframtíðinni vegna lítillar vinnu og lágra launa. F hafi alltaf sagt þaðsama:E mín, ég vil allt fyrir þig og börnin gera.Snemmasumars árið 2011 hafi hann gefið sig á tal við E og greint henni frá því aðhann væri búinn að gera erfðaskrá þar sem eigur hans ættu að renna óskiptar tilhennar og að framangreindur lögmaður hafi einnig gert þá erfðaskrá. E hafi ekkiverið viðstödd þegar sú erfðaskrá hafi verið gerð og hafi ekki haft aðkomu néraunar neins konar vitneskju um þá erfðaskrá fyrr en F hafi upplýst hana umþetta. Varnaraðili vísar til þess að F hafi undir það síðastaverið misjafn frá degi til dags. Þrátt fyrir að hann hafi átt slæma daga undirþað síðasta hafi hann oft á tíðum verið skýr. Hann hafi alla tíð veriðhljóðlátur og samband hans við systkini sín verið misjafnt eins og gengur oggerist milli systkina. Varnaraðili vísar til þess að þegar F hafi gertumræddar erfðaskrár hafi fyrrgreindur lögmaður verið viðstaddur undirritun hansog vottað gerhæfi hans. Hann hafi þekkt F um árabil og hefði því séð ef hannhefði ekki haft andlega heilsu til að gera umrædda erfðaskrá. Varnaraðilibendir á að þegar F hafi gert hinar umdeildu erfðaskrár hafi aðstæður veriðbreyttar frá því árið 1988 þegar fyrsta erfðaskráin var gerð. Systkini hanshafi öll verið á svipuðum aldri og hann, fullorðið fólk á áttræðis- og níræðisaldrisem búið sé að koma upp börnum og buru. Í ellinni hafi E en ekki systkini hans,sem sjálf voru komin á aldur, langmestan part sinnt honum, hann hafi veriðhluti af fjölskyldu hennar. Samband E og stjúpföður hennar var alla tíð eins oghefðbundið feðginasamband og er ekkert óeðlilegt við það að F hafi viljaðarfleiða dóttur sína, sem hafði nýverið gengið í gegnum fjárhagsvandræði afævistarfi sínu, en ekki öldruð systkini sín. Mikilvægt sé að hafa hugfast íþessu sambandi að menn hafi óskoraðan rétt til að ráðstafa eignum sínum ílifanda lífi og mikið þurfi að koma til svo að raskað sé gerningum sem byggja ávilja, eftir andlát viðkomandi. F ráðstafaði eigum sínum á skynsamlegan hátt ískilningi 34. gr. erfðalaga og í samræmi við hinsta vilja hans. Þann vilja berað virða. Varnaraðilitelur að ekki sé unnt að byggja á yfirmatsgerð í málinu þar sem í hana vantifullnægjandi umfjöllun um heilsu hins látna. Þá séu gögn þau sem byggt sé á ímatsgerðinni ekki lögð fram í málinu. Enn fremur bendir varnaraðili á að íundirmati sé vísað til þess að F hafi komið til læknis hinn 6. maí 2011, þ.e.tæpri viku fyrir gerð síðustu erfðarskrár hans. Þar komi m.a. fram að líðanhans sé góð og hann hafi engin umkvörtunarefni. Honum sé lýst sem fölleitum entali skýrt. Gefi þetta til kynna að hann hafi ekki skort arfleiðsluhæfi á þessumtímapunkti.VNiðurstaðaÍ máli þessuer deilt um gildi tveggja erfðaskráa sem F gerði, annars vegar 4. febrúar 2008 og hins vegar 12. maí 2011. F lést 10. júní2013, 86 ára að aldri. Telja sóknaraðilar, sem eru systkini og lögerfingjarhins látna, að hann hafi skort arfleiðsluhæfi sökum andlegra veikinda og séuerfðarskrárnar því ógildar á grundvelli 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962.Umrætt ákvæði er svohljóðandi „Erfðaskrá er því aðeins gild, að sá, sem gerirhana, sé svo heill heilsu andlega, að hann sé fær um að gera þá ráðstöfun áskynsamlegan hátt.“ Með fyrrgreindri erfðaskránni arfleiddi F stjúpdóttur sína,E, að helmingi eigna sinna, ásamt sumarhúsi, en með hinni síðargreindri aðöllum eigum sínum. Krefjast sóknaraðilar þess að erfðaskrá hans frá 17. ágúst1988 verði lögð til grundvallar skiptum en með henni arfleiddi F E að þriðjungieigna sinna. Eins og fram hefur komið lést E undir rekstri málsins og hefurdánarbú hennar tekið við aðild þess. Óumdeilter að hinu umdeildu erfðaskrár uppfylla formskilyrði 42. gr. erfðalaga, umvottun. Arfleiðsluvottorð lögmannsins M og ritara á skrifstofu hans, N, er aðfinna fyrir neðan texta sjálfra erfðaskránna. Í vottorðunum kemur fram að þauhafi verið kvödd til að vera vottar að arfleiðslugerð og votta það að F hafiritað að þeim viðstöddum nafn sitt undir erfðaskrána sem hann kvað hafa aðgeyma hinsta vilja sinn. Þá er þess getið að hann hafi gert þetta heill heilsu,andlega og líkamlega, allsgáður og af fúsum og frjálsum vilja. Þar semyfirlýsing vottanna er fullnægjandi um þau atriði er greinir í 42. gr.erfðalaga, skal hún þá talin rétt, nema sá, sem rengir, færi sönnur á hiðgagnstæða. Í samræmi við þetta hvílir sönnun um að F hafi skort arfleiðsluhæfiá sóknaraðilum. Í framburði arfleiðsluvottsins Mhrl., sem jafnframt sá um gerð hinna umdeildu erfðaskráa, kom fram að hannhefði unnið fyrir F í gallamáli árið 2006. Hann hafi komið reglubundið áskrifstofu hans vegna málsins og hafi E stjúpdóttir hans jafnan verið með íför. Árið 2008 hefði F beðið hann um að gera erfðaskrá. Hefði hann komið áskrifstofu hans í fylgd með E. Hefði honum verið vísað inn á skrifstofulögmannsins en E hefði beðið fyrir utan. Hann kvað F hafa verið skýran og virstskilja hvað hann væri að gera. M taldi að þetta hafi verið hans eindregnivilji. F hafi verið rólegur maður og talað lágt. M kvaðst ekki hafa séðbreytingu á honum frá árinu 2006. Hvað varðar erfðaskrána frá 2011 vísaði M tilþess að F hefði haft símsamband við hann og óskað eftir að gera nýja erfðaskrá.Sveinn kveðst hafa náð í erfðaskrána frá 2008, lesið hana upp fyrir F, og spurthverju hann vildi breyta. Hann hefði svarað því til að hann vildi að dóttirhans erfði hann að öllu. M sagðist þá hafa spurt F að því hvort hann ætti viðstjúpdóttur sína E og hafi F jánkað því. Þá hafi M spurt hvort hann vildi aðhann yrði skiptastjóri líkt og í erfðaskránni frá 2008. Hafi M í því samhengitekið fram að það væri síður þörf á því þar sem þessi erfðaskrá væri einföld,þ.e. einungs einn erfingi en ekki margir erfingjar líkt og í fyrri erfðaskrá.Hafi F svarað efnislega á þá leið að það væri betra að M yrði áframskiptastjóri því það yrði örugglega eitthvert vesen. M kveðst síðan hafa farið,ásamt N, með nýja erfðaskrá til F í [...]. Hann hafi lesið upp erfðaskrána fyrir F. Hann hafiekki séð neina breytingu á F frá 2008. Hann hafi verið ákveðinn í að geraerfðaskrá með þessum hætti. Þeir hafi rætt um dómsmálið frá 2006 og hafi Fvirst muna vel eftir því. Í framburði arfleiðsluvottsins Nkom fram að F hafi komið á skrifstofu M 2008, þar sem hún vann sem ritari. Hafihann komið vel fyrir og virst vita hvað hann væri að gera. Hvað varðar síðarierfðaskrána þá hefði hún farið með M í [...] þar sem F undirritaði erfðaskrána. F hefði veriðlíkur sjálfum sér, þ.e. hún hafi ekki séð breytingu á honum frá 2008. Hann hafilýst yfir vilja sínum til að gera erfðaskrána og hefði ekki verið unnt að sjáað hann skildi ekki eðli gjörningsins. Af gögnum málsins ogskýrslutökum hér fyrir dóminum má ráða að F og E hafi alla tíð haldið sambandiþrátt fyrir að E hafi flust af heimili hans, níu ára gömul, er móðir hennarlést. Þá liggur fyrir að börn E kölluðu hann „[...] afa“. Aðila greinir hins vegar á um hversu náiðsamband þeirra hafi verið. Ljóst er þó að E sinnti honum að einhverju leytieftir að hann flutti úr [...]. Þannig beragögnin með sér að hún hafi farið með hann til lækna og var hún skráð semnánasti aðstandandi hans í sjúkragögnum. Ískýrslutökum fyrir dómi af þeim sem virðast hafa staðið F næst, þ.e. tveimursystrum hins látna, tveimur systursonum hans og þremur uppkomnum börnum E, komfram að hann hefði ekki rætt arfleiðsluvilja sinn við þau hin síðari ár. Systrunumvar kunnugt um að hann hefði árið 1988 gert erfðaskrá þar sem hann arfleiddi Eað þriðjungi eigna sinna. Þó kom fram í framburði B systur hans að henni hefðiverið kunnugt um að hann vildi að E fengi sumarhús sitt. Í skýrslutöku hjá skiptastjóradánarbúsins í október 2013 bar E að hinn látni hefði árið 2008 skýrt henni fráþví að hann vildi breyta erfðaskrá sinni frá 1988. Hefði hún að hans beiðnihaft samband við M lögmann og ekið honum á skrifstofu lögmannsins. Eftir fundlögmannsins og F hefði henni verið kunnugt um að F hefði arfleitt hana aðhelmingi eigna sinna. Hún kvaðst hins vegar ekki hafa haft neina aðkomu að gerðerfðaskrárinnar frá maí 2011. F hefði sagt henni frá þeirri erfðaskrá eftirgerð hennar, sumarið 2011. Í þessu samhengi greindi E skiptastjóra frá því aðhún hefði rætt við F um skilnað sinn 2010 og fjárhagsvandræði sín tengd honum.Hefði F sagt við hana að hann vildi allt fyrir hana og börn hennar gera. Hefðihann því leyft henni að búa leigulaust í íbúð sinni og heimilað henni úttektirá háum fjárhæðum af bankareikningum sínum en eins og rakið var í málavaxtakaflanámu þær úttektir yfir tíu milljónum kr. á tímabilinu 13. mars 2011 til 13. nóvember2012. Þá ráðstafaði E svo til öllu söluandvirði sumarbústaðar hins látna, semseldur var skömmu fyrir andlát hans á rúmar sex milljónir kr., inn á sinnreikning. Fyrirliggja í málinu tvær matsgerðir um arfleiðsluhæfi F sem gerð hefur verið greinfyrir í III. kafla úrskurðar þessa. Ímatsgerð frá 16. maí 2014 komast tveir matsmenn að þeirri niðurstöðu að geramegi ráð fyrir því að hinn látni hafi gert sér grein fyrir efni hinna umdeilduerfðaskráa. Vísa þeir til þess að ekki sé unnt á grundvelli fyrirliggjandigagna að fullyrða að vitræn skerðing hafi truflað hann að því marki að hannhefði dómgreindarskort og/eða skilningsleysi til þess að ráðstafa eignum sínumá skynsamlegan hátt. Matsmennirnirkomu fyrir dóminn og staðfestu matsgerðina. Í framburði I kom fram að matsmennhefðu einungis haft gögn frá heilsugæslu og LSH, fleiri gögn hafi ekki veriðtil staðar. Það sem hafi ráðið niðurstöðunni hafi verið faglegt mat á gögnum,að mestu frá LSH, en ekki hafi verið unnt að draga of víðtækar ályktanir afgögnum. Þannig hafi ekki legið fyrir taugasálfræðilegt mat eða ítarlegsjúkrasaga. Meginniðurstaðan sé sú að sjúkdómur F hafi byggt áblóðrásartruflunum. Ekki sé unnt að líkja honum við alzheimer-sjúkdóm sem getiverið 20 ár að búa um sig. Eitt sé að hafa vitræna skerðingu en annað sé hvorthún hafi áhrif á dómgreind, innsæi o.fl. Mögulegt sé að F hafi búið viðákveðinn stöðugleika um tíma. Þannig hafi hann búið í [...] þar sem takmörkuð fagleg þjónustasé í boði. Lélega útkomu á MMSE-prófi 9. mars 2009 megi m.a. skýra aftímabundnum veikindum hans. Í framburði H kom fram að af heilsufarsgögnum megiráða að F hafi verið með ákveðna vitræna skerðingu, æða- og heilabilun, en húnsé mjög breytileg vegna annarra sjúkdóma sem hann hafi verið með. Þá hafi líðanhans verið sveiflukennd. Oft hafi liðið langur tími á milli þess sem hann hafiþurft á sérfræðiaðstoð að halda. Ef ástand hans hefði verið mjög slæmt hefðihann ekki getað dvalist lengi í Lönguhlíðinni þar sem einungs almenna aðstoðværi að fá. Íyfirmatsgerð frá 7. desember 2014 komast þrír matsmenn að þeirri niðurstöðu aðvafi leiki á um hvort hinn látni hafi gert sér grein fyrir efni erfðaskrárinnarfrá 2008 en hann hafi verið alls ófær um að taka ákvarðanir vegna fjármálasinna og ekki getað haft frumkvæði að gerð erfðaskrárinnar frá 2011 né getaðgert sér grein fyrir efni hennar. Matsmennirnir komu fyrir dóminn og staðfestumatsgerðina. Í framburði J kom fram að matsmenn hefðu haft rafræn og skrifleggögn til hliðsjónar matinu. Tekin hefðu verið upp í matsgerðina þau gögn semmatsmenn töldu skipta máli. Byggi matið á gögnum yfir margra ára tímabil. Húntók fram að F hafi á árinu 2010 fengið greininguna fjöldrepa vitglöp, þ.e.heilabilun vegna heilaáfalla. Eftir það megi draga þá ályktun að heilsu hanshraki enn frekar. Gögn málsins bendi til þess að um mjög veikan mann hafi veriðað ræða. Sé því nánast útilokað að hann hafi haft heilsu til að geraerfðaskrána frá 2011. Í framburði L kom fram að ef fólk greindist meðheilabilun væri leiðin aðeins niður á við. Ekki væri unnt að segja með vissu aðheilsufar F hefði verið orðið það slæmt að hann hefði getað gert erfðaskránafrá 2008 með réttu ráði. En vafi væri á því. Í framburði K kom fram aðmismunandi skor í MMSE-prófum megi útskýra með því að heilsufar F hafi veriðmisjafnt er prófin hafi verið tekin. Þá gerði hún grein fyrirhjúkrunargreiningum sem lágu til grundvallar matsgerðinni. Þar sé farið yfirfleiri þætti en í minnisprófi. Fyrst hefði F verið greindur með skert minni ensíðar skert hugsunarferli frá janúar 2008. Frá því sé þróunin alltaf niður ávið. Hún vísaði til þess að af gögnum málsins mætti ráða að hann hefði haftgóðan „front“. Því væri mögulegt að jafnvel fagmenn gætu ekki áttað sig áheilabilun hans við fyrstu kynni. Fyrirdómi gáfu skýrslur, auk framangreindra arfleiðsluvotta og matsmanna, sóknaraðilarnir A og B, systur hinslátna. Enn fremur sonur A og sonur O systur þeirra en O er einn lögerfingja. Þágaf skýrslu sambýliskona sama sonar A Þrjú börn E gáfu skýrslu, vinkona E,tveir fyrrverandi eiginmenn hennar og fyrrverandi tengdamóðir. Framburðiþessara aðila og vitna má skipta í tvennt, þ.e. eftir því hvort skýrslugjafivar aðili eða tengdur aðila. Þannig bera sóknaraðilar og skýrslugjafar þeimtengdir að andlegt ástand F hafi verið mjög bágborið síðustu árin og hann íengu standi til að hafa frumkvæði að gerð erfðaskrár. Aðilar tengdir E berahins vegar að F hafi, þrátt fyrir heilsubrest, verið vel áttaður. Það ersammerkt með þessum aðilum og vitnum að þeir virtust ekki hafa verið í daglegusambandi við F og sum vitnanna hittu hann einungis í fjölskylduboðum eða áförnum vegi. Að mati dómsins verður af framburði þessara aðila og vitna ekkifullyrt um andlegt ástand F er hann undirritaði hinar umdeildu erfðaskrár. Íþví samhengi er óhjákvæmilegt að líta til þess að um skýrslur aðila málsins erað ræða og fólks því nátengdu. Þannig liggur ekki fyrir í málinu framburðuróvilhalls vitnis, t.d. hjúkrunarfólks eða annarra sem umgengust hins látnareglulega, um andlegt ástand hans hin síðar ár. Við úrlausn um andlegt hæfi F til aðgera hinar umdeildu erfðaskrár verður litið heildstætt til þess, sem fram erkomið og rakið er hér að framan. Af því skiptir framburður arfleiðsluvottanna Mog N miklu máli en þau bera bæði að F hafi verið skýr um þann vilja sinn aðarfleiða E stjúpdóttur sína að eignum sínum. Þá verður að telja að sú ráðstöfunF, að arfleiða E, sé, með hliðsjón af nánum tengslum þeirra, skynsamleg ískilningi 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Enn fremur er til þess að lítaað þrátt fyrir að gögn málsins beri með sér að E hafi eftir gerð síðarierfðaskrárinnar farið með eignir hins látna eins og þær væru hennar eigin þáhefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að hún hafi haft aðkomu aðgerð erfðaskrárinnar. Þannig bar arfleiðsluvotturinn M að F hefði haftsímsamband við hann í því skyni að gera nýja erfðaskrá og báru báðir arfleiðsluvottarað F hafi verið einn er hann undirritaði erfðaskrána. Matsgerðir komast báðar að þeirriniðurstöðu að F hafi verið haldinn vitrænni skerðingu vegna blóðrásarskerðingarí heila en greinir á um afleiðingar þess, þ.e. að hvaða marki vitræn skerðinghafi haft áhrif á arfleiðsluhæfi. Mælingar á vitrænni getu benda til þess aðhann hafi að jafnaði verið haldinn vægri heilabilun (MMSE-verkefnið gefur meiraen 20 stig) nema í alvarlegri veikindum og kemur þetta fram í báðum matsgerðum.Hann hefur því verið með breytilega vitræna getu eftir því hvernig heilsu hanshefur verið háttað að öðru leyti. Í liðlega ár áður en seinni erfðaskrá er gerðeru nánast engar upplýsingar skráðar um heilsufar hans en á þeim tíma bjó hanní íbúð þar sem hann þurfti að geta séð um sig sjálfur að einhverju leyti. Ekkier þess heldur getið að frá gerð fyrri erfðaskrár til hinnar síðari hafieinhver frekari blóðrásartruflun orðið og má því leiða líkur að því að ástandiðhafi á þessum tíma lítið breyst og er það í samræmi við eðli þessa ástands. Aðmati dómsins sker fyrirliggjandi yfirmatsgerð ekki úr þeim vafa sem uppi er ímálinu um arfleiðsluhæfi F. Með vísan til þessaer það niðurstaða dómsins að sóknaraðilar hafi ekki sannað að vitræn skerðing Fhafi verið orðin það mikil 4. febrúar 2008 og 12. maí 2011 að hann hafi veriðóhæfur til að gera erfðaskrá með skynsamlegum hætti. Er því kröfu sóknaraðilaum ógildingu erfðaskránna hafnað. Með vísan til 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, þykir rétt að málskostnaður falli niður.Kolbrún Sævarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð semdómsformaður, ásamt Hólmfríði Grímsdóttur héraðsdómara og Jóni Snædalöldrunarlækni.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Hafnaðer kröfu sóknaraðila, B,dánarbús D, A og C, um að erfðaskrár F frá 4. febrúar 2008 og 12. maí 2011verði metnar ógildar og að við skiptin á dánarbúi hans skuli erfðaskrá hans frá17. ágúst 1988 lögð til grundvallar.Málskostnaður fellurniður.
Mál nr. 278/1998
Búmark Fullvirðisréttur Jafnræði Forsenda Sératkvæði
Þ tók við búi árið 1982 og naut búmarks samkvæmt lögum nr. 95/1981 um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu og sölu á landbúnaðarafurðum o.fl., og reglugerðum settum samkvæmt þeim. Hann taldi að með breytingu á stjórn landbúnaðarframleiðslunnar sem leiddu af gildistöku laga nr. 46/1985, og reglum settum samkvæmt þeim, hefði framleiðslurétti hans verið raskað með sérstökum hætti og honum mismunað umfram það sem aðrir urðu fyrir. Annars vegar vísaði Þ til þess að hann hefði flutt 100 ærgildi af búmarki sínu í mjólk yfir í nautgripakjöt á verðlagsárinu 1984/1985 en þau réttindi hefðu orðið verðlaus við gildistöku framangreindra reglna. Hins vegar taldi Þ að réttur hans til framleiðslu mjólkur hefði verið skertur með ólögmætum hætti þegar ekki var tekið tillit til afsals hans til Búnaðarsambands S á 100 ærgildum í mjólk framleiðsluárið 1985/1986, en í afsalinu var tiltekið að það skyldi ekki hafa áhrif á úthlutun næsta framleiðsluárs. Litið var til þess að búmarki hafði ekki verið úthlutað sem framleiðslurétti heldur hefði það eingöngu verið viðmiðunartala sem skerðing á framleiðslurétti reiknaðist frá, væri henni beitt, en aldrei hefði komið til þess að búmark væri látið takmarka framleiðslu á nautgripakjöti. Ekki hefði orðið grundvallarbreyting á stjórn búvöruframleiðslunnar um framleiðslu nautgripakjöts og forsendur hefðu ekki brostið í búskap Þ þegar ákveðið hefði verið að halda framleiðslu nautakjöts utan reglna sem settar voru á grundvelli laga nr. 46/1985 um framleiðslu mjólkur- og sauðfjárafurða. Þá var ekki talið að Þ hefði sýnt fram á brot gegn jafnræðisreglum eða aðrar ástæður er leitt gætu til skaðabótaskyldu vegna framleiðslu hans á nautgripakjöti. Þá var talið að heimilt hefði verið, með hliðsjón af því hvernig sá fullvirðisréttur sem Þ afsalaði sér hafði komið til, að takmarka endurúthlutun þessa fullvirðisréttar við raunverulega framleiðslu fyrra árs þrátt fyrir ákvæði í afsali Þ til Búnaðarasambands S. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu af kröfum Þ staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi hefur skotið málinu til Hæstaréttar með stefnu 2. júlí 1998. Hann krefst skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 6.489.664 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. október 1997 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og málið hefði ekki verið gjafsóknarmál fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst staðfestingar á hinum áfrýjaða dómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann lækkunar á bótakröfu áfrýjanda ásamt því, að málskostnaður falli niður. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. I. Mál þetta varðar búskap áfrýjanda á jörðinni Vindási í Eyrarsveit, þar sem hann tók við búi um árið 1982 af foreldrum sínum. Búið var ekki stórt, og hugðist hann auka við það smám saman. Hann byrjaði með kúabúskap einan, en samkvæmt umsókn hans um frumbýlingsbúmark í mars 1984 var bústofn hans þá 15 mjólkurkýr og 15 geldneyti auk 5 hrossa. Þróun búskapar á jörðinni frá þessum tíma hefur ekki verið skýrð að öllu leyti, en áfrýjanda gekk treglega að auka mjólkurframleiðslu sína á þeim árum, sem næst fóru í hönd, meðal annars vegna þrálátrar júgurbólgu í kúm hans. Tókst honum ekki að ná framleiðslunni á það stig, sem búmark hans leyfði. Eftir gildistöku reglna um fullvirðisrétt og síðar greiðslumark mjólkurbænda átti hann jafnframt við það að etja, að þessum réttindum hans voru þröngar skorður settar. Eigi að síður hélt hann uppi mjólkurframleiðslu fram á síðustu ár, og náði hún mest rúmum 40.000 lítrum verðlagsárið 1993 - 1994. Eftir það minnkaði hún til muna, og virðist hann hafa horfið frá tilraunum til stækkunar búsins. Samkvæmt skýrslu hans fyrir dómi í marsmánuði 1998 átti hann þá 10 kýr og 30 ær auk örfárra geldneyta, en mjólkurafurðirnar svöruðu til 25.000 lítra ársframleiðslu. Við málflutning fyrir Hæstarétti kom fram, að búskapurinn hefði enn dregist saman. Áfrýjandi hefur verið einyrki meginhlutann af búskapartíð sinni, en framan af naut hann stuðnings aldraðra foreldra. Gögn málsins gefa til kynna, að hann hafi að jafnaði reynt að drýgja tekjur sínar af búinu með annarri vinnu, meðal annars grásleppuveiðum, er töldust til hlunninda jarðarinnar. Þessi viðleitni hans og bústörfin sjálf hafi þó verið háð heilsubresti, sem hann hafi lengi átt við að stríða. II. Þegar áfrýjandi hóf búskapinn laut búvöruframleiðsla í landinu lögum nr. 95/1981 um framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl. Voru ákvæði 2. gr. a. þeirra laga runnin frá lögum nr. 15/1979, sbr. lög nr. 63/1980 og nr. 45/1981, sem aukið hafði verið við fyrri lög um sama efni. Heimiluðu þau landbúnaðarráðherra að grípa með reglugerðum til tímabundinna ráðstafana í þeim tilgangi að draga úr framleiðslu á tiltekinni búvöru, svo að hún hæfði innanlandsmarkaði. Mátti meðal annars skerða afurðaverð til hvers framleiðanda frá grundvallarverði vegna þess hluta framleiðslunnar, er færi fram úr ákveðnu viðmiðunarmarki. Með reglugerð nr. 348/1979 og síðan nr. 465/1983 var framleiðsluráði landbúnaðarins falið að ákvarða þetta mark gagnvart hverjum framleiðanda sauðfjár- og nautgripaafurða. Var það skilgreint sem búmark í ærgildisafurðum og skyldi að meginreglu miðast við meðaltalsframleiðslu áranna 1976, 1977 og 1978. Heimilt var eftir lögunum að ákveða sérstaklega rétt þeirra, sem væru að hefja búskap, draga saman framleiðslu eða hætta búskap, og í reglugerðum var kveðið á um tillit til aðsteðjandi vanda einstakra framleiðenda. Búmarkið var ákvarðað fyrir sauðfjárafurðir, mjólkurframleiðslu og nautakjöt, og reyndi þegar á það um fyrrnefndu afurðirnar. Hinn 1. júlí 1985 voru þessi lög leyst af hólmi með lögum nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum. Voru ný ákvæði sett um stjórn búvöruframleiðslu í VII. kafla þeirra, þar sem heimilað var meðal annars í a-lið 30. gr. að ákvarða greiðslur fyrir mjólk og sauðfjárafurðir með samningum milli ríkisstjórnarinnar og Stéttarsambands bænda fyrir þeirra hönd. Skyldu þeir lúta að afurðamagni, sem framleiðendum yrði ábyrgst fullt verð fyrir. Einnig var heimilað að ákveða skiptingu eftir héruðum á framleiðslu búvara og veita búnaðarsamböndum aðild að skiptingu hennar milli einstakra framleiðenda. Samkvæmt 35. gr. skyldu ákvarðanir um beitingu þessara heimilda teknar með reglugerð landbúnaðarráðherra, og yrði réttur framleiðenda þar ákveðinn með tilliti til búvöruframleiðslu þeirra á tilteknu tímabili. Mátti þannig miða við annan tíma en þann, sem til var litið við ákvörðun búmarks. Ákveða mátti framleiðendum mismunandi rétt eftir bústærð og aðstöðu, þar á meðal því, hvort þeir væru að byrja búskap eða draga hann saman. Reglugerðir um stjórn mjólkurframleiðslunnar voru síðan gefnar út fyrir hvert verðlagsár. Þar var hugtakið fullvirðisréttur tekið upp sem skilgreining á því framleiðslumagni, er framleiðendur fengju fullt verð fyrir í skjóli fyrrgreindra samninga. Skyldi hann ákveðinn sem heild fyrir landið allt og síðan skipt niður, fyrst á einstök héruð eða búmarkssvæði, en síðan milli einstakra framleiðenda. Búmarki manna eftir eldri lögum var ekki breytt að meginstefnu til, og var fullvirðisréttur héraða og framleiðenda reiknaður með hliðsjón af því. Hins vegar var tekið fram í fyrstu reglugerðinni, að engum framleiðanda skyldi reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-1985, og fólst í því skírskotun til 35. gr. laganna. Hafði sú viðmiðun áhrif á síðari reglur. Hliðstæðar reglugerðir voru gefnar út um framleiðslu sauðfjárafurða. Búvörusamningar á grundvelli laga nr. 46/1985 tóku hins vegar ekki til nautgripakjöts. Var þetta í samhengi við framkvæmd fyrri laga að því leyti, að til þess hafði aldrei komið í raun, að búmarki í þeirri vöru væri beitt til takmörkunar framleiðslu með skerðingu á afurðaverði. Þetta búmark féll því einvörðungu að almennri reglu í E-lið ákvæða til bráðabirgða í hinum nýju lögum, sem kvað svo á, að fyrirmæli um búmark, sem sett hefðu verið eftir lögum nr. 95/1981, skyldu halda gildi sínu þar til þau hefðu sérstaklega verið felld úr gildi eða reglugerð sett um beitingu ákvæða b- og/eða c-liðar 30. gr. laga nr. 46/1985, sbr. 35. gr. laganna. Í reglugerð nr. 339/1986 fyrir verðlagsárið 1986-1987, var svo tekið fram, að ákvæði hennar næðu ekki til búmarks vegna framleiðslu nautakjöts. Hélst það í síðari reglugerðum, og sérstök reglugerð um þessa búgrein var ekki sett. III. Deiluefni málsins lúta einkum að ákvörðunum um heimildir áfrýjanda til búvöruframleiðslu framan af búskapartíma hans. Búmark hans á verðlagsárinu 1982-1983 var ákvarðað 266 ærgildi, 100 í mjólk, 148 í sauðfé og 18 í nautakjöti. Vorið 1984 var honum úthlutað auknu búmarki á grundvelli þess, að hann væri frumbýlingur, og varð búmarkið þá 430 ærgildi í mjólk og 10 í sauðfé, eða alls 440 ærgildi. Á verðlagsárinu 1984-1985 var því svo breytt þannig, að 300 ærgildi yrðu í mjólk, 40 í sauðfé og 100 í nautakjöti. Óumdeilt er, að áfrýjandi hafi sjálfur lagt fram beiðni um þetta, en umsókn hans eða önnur skýr gögn um forsendur breytingarinnar liggja ekki fyrir. Eftir gildistöku laga nr. 46/1985 var áfrýjanda í janúar 1986 úthlutað fullvirðisrétti verðlagsárið 1985-1986 með bréfi framleiðsluráðs landbúnaðarins, eftir reglugerð nr. 37/1986. Nam hann upphaflega 128,9 ærgildum eða 22.428 lítrum og var ekki í hlutfalli við búmark hans samkvæmt almennri reiknireglu 1. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar, heldur var framleiðsla fyrra árs látin takmarka réttinn eftir fráviksreglu í a-lið þeirrar málsgreinar. Honum var bent á, að hann gæti sótt um viðbótarrétt eftir öðrum ákvæðum reglugerðarinnar, og gerði hann það með beiðni til framleiðsluráðs samkvæmt 2. mgr. 5. gr., sem mælti fyrir um sérstaka ráðstöfun á mjólkurmagni, er dregið hefði verið frá óskiptum fullvirðisrétti í öllu landinu. Samkvæmt a-lið 2. tl. þessarar málsgreinar mátti úthluta auknum rétti til þeirra mjólkurbænda, sem framleitt hefðu innan við 300 ærgildisafurðir í mjólk og sauðfjárafurðum á árinu 1984 - 1985, þannig að fullvirðisréttur þeirra í mjólk innan búmarks að viðbættum sauðfjárafurðum næði allt að því marki. Umsóknin var samþykkt og réttur áfrýjanda hækkaður í 277,9 ærgildi samanlagt eða 48.354 lítra. Nam þetta fullri viðbót samkvæmt umræddri heimild. Áfrýjanda tókst ekki að nýta allan þennan rétt ársins 1985-1986, heldur varð framleiðslan 29.726 lítrar. Hins vegar gerðist það undir lok ársins, að hann framseldi 100 ærgildi af réttinum til Búnaðarsambands Snæfellinga, og var það staðfest 31. ágúst 1986 með afsali á eyðublaði, sem honum var látið í té. Var afsalið gert samkvæmt 2. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 37/1986, sbr. reglugerð nr. 178/1986 frá 10. apríl það ár. Af hálfu búnaðarsambandsins var þessum 100 ærgildum eða 17.400 lítrum úthlutað jafnharðan til annarra framleiðenda á svæðinu. Skömmu áður hafði áfrýjanda verið tilkynnt um fullvirðisrétt hans verðlagsárið 1986-1987 á grundvelli reglugerðar nr. 339/1986, sem væri 126 ærgildisafurðir eða 21.924 lítrar. Var þar miðað við upphaflegan fullvirðisrétt hans frá fyrra ári með breytingum vegna almenns samdráttar í mjólkurframleiðslu. Tekið var fram, að 92,7% af heildarfullvirðisrétti í landinu hefði verið skipt að svo stöddu. Yrði því, sem eftir væri, annars vegar skipt milli framleiðenda, sem haft hefðu framleiðslu undir 300 ærgildum í mjólk og sauðfjárafurðum á fyrra verðlagsári, sbr. 3. tl. 4. mgr. 13. gr. reglugerðarinnar, og hins vegar milli framleiðenda, sem uppfylltu einhver ákvæði 14. gr. reglugerðarinnar. Kæmu þar meðal annars til greina frumbýlingar og búendur, sem orðið hefðu fyrir sérstökum áföllum. Jafnframt hafði áfrýjandi brugðist við með því að leggja inn umsókn 19. ágúst 1986 á tilskildu eyðublaði um aukinn fullvirðisrétt 1986-1987 á þeirri forsendu, að framleiðsla hans væri innan 300 ærgilda, þ.e. með vísan til 13. gr. reglugerðarinnar. Hins vegar lagði hann ekki inn sérstaka umsókn til ráðsins vegna 14. gr. reglugerðarinnar. Með bréfi framleiðsluráðs 2. desember 1986 var honum úthlutað viðbót sem svaraði 7.795 lítrum mjólkur, þannig að fullvirðisréttur á árinu yrði 170,8 ærgildi eða 29.719 lítrar. Miðaðist heildartalan við raunverulega mjólkurframleiðslu áfrýjanda á fyrra ári. Á þessu stigi leitaði áfrýjandi til lögmanns, og ritaði hann framleiðsluráði beiðni 20. janúar 1987 um aukningu fram yfir þetta mark. Var þar sérstaklega bent á áföll, sem búskapur áfrýjanda hefði orðið fyrir, og vísað til 2. tl. 14. gr. fyrrnefndrar reglugerðar. Jafnframt var vísað til þess, að áfrýjandi hefði afsalað 100 ærgildum af fullvirðisrétti fyrra árs til Búnaðarsambands Snæfellinga til ráðstöfunar á því ári. Bæri að líta svo á samkvæmt 16. gr. reglugerðarinnar, að hann hefði sjálfur nýtt réttinn að þeim hluta. Því var og lýst, að framleiðsluþörf hans næmi að minnsta kosti 10.000 lítrum umfram úthlutað magn. Framleiðsluráð vísaði erindinu til yfirnefndar búmarks, sbr. 31. gr. laga nr. 46/1985, sem afgreiddi það með bréfi 6. febrúar 1987. Sagði þar, að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum hefði úthlutunin til hans farið eftir vinnureglum, sem fylgt hefði verið við afgreiðslu erinda vegna 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986. Hefði þar verið miðað við, að (1) enginn færi yfir 300 ærgildi samanlagt í mjólk og kindakjöti, (2) enginn færi yfir skráð búmark í mjólk, (3) fullvirðisréttur færi ekki yfir framleiðslu fyrra verðlagsárs, (4) úthlutun réttarins færi ekki fram úr heildarfullvirðisrétti fyrra árs, og (5) mið yrði tekið af úthlutun eftir 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 á fyrra ári. Hafi forsendum 4. og 5. liðar einkum verið beitt, þar sem úthlutað magn reyndist of lítið. Í bréfinu sagði til nánari skýringar: „Lækkuð úthlutun til þín stafar af því, að framleiðslan er látin takmarka hana samanber 3. lið. Það var álit framleiðsluráðs að heppilegra væri að láta héraðsúthlutunarnefndir meta hvort framleiðslurétturinn skuli haldast þótt ekki hafi verið framleitt í hann síðastliðið ár.“ Nefndin benti á, að áfrýjandi gæti reynt að sækja um aukinn rétt til búnaðarsambands síns samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar, ef til lokaúthlutunar kæmi. Einnig kvaðst hún myndu gera sambandinu grein fyrir kæru hans. Af gögnum málsins verður ekki séð, hvað gerðist af því tilefni og ekki ráðið með greinilegum hætti, hvernig úthlutunarstarf sambandsins fór fram á þessu verðlagsári. Fyrir liggur hins vegar, að mjólkurframleiðsla áfrýjanda 1986-1987 varð 36.888 lítrar, eða 7.169 lítrar umfram rétt hans. Jafnframt mun framleiðsluráð hafa samþykkt 23. desember 1987, að hann fengi 41,2 ærgilda fullvirðisrétt til viðbótar við uppgjör vegna ársins, þannig að greiðsla kæmi fyrir umframmagnið. IV. Fullvirðisréttur áfrýjanda verðlagsárið 1987 - 1988 á grundvelli reglugerðar nr. 291/1987 var ákvarðaður eins og samanlagður réttur fyrra árs eða 29.719 lítrar, í samræmi við þau fyrirmæli b-liðar 2. mgr. 13. gr. reglugerðarinnar, að mjólkur-framleiðendur með minni fullvirðisrétt en 300 ærgildi á fyrra ári skyldu hljóta sama rétt og þeir höfðu. Lögmaður áfrýjanda ritaði 4. september 1987 beiðni til framleiðsluráðs um aukinn rétt honum til handa, en ráðið taldi aukna úthlutun vera á verksviði Búnaðarsambands Snæfellinga, sem hefði þrönga stöðu til úrlausnar. Var erindinu vísað þangað, og áfrýjandi ritaði sambandinu einnig að sínu leyti. Svör bárust ekki fyrr en 27. apríl 1988, en þá tilkynnti framleiðsluráð áfrýjanda, að sambandið hefði úthlutað honum 1.986 viðbótarlítrum, þannig að réttur ársins yrði 31.705 lítrar. Framleiðsla áfrýjanda varð 35.148 lítrar, og virðist hann hafa sætt greiðsluskerðingu vegna umframmagnsins. Um heimildir áfrýjanda og framleiðslu eftir þetta má vísa til héraðsdóms, þar sem þess getur meðal annars, að hann hafi á verðlagsárinu 1991-1992 leigt framleiðsluráði landbúnaðarins 17.000 lítra af fullvirðisrétti sínum. Kveðst áfrýjandi hafa gert það sakir fjárhagsörðugleika og heilsuleysis. Hann framleiddi þá sjálfur 29.811 lítra eða 11.443 lítra umfram þann rétt, sem eftir stóð. Á árinu 1992-1993 var honum svo úthlutað greiðslumarki, sem miðað var við fullvirðisrétt hans og varð 33.825 lítrar. Um ákvörðun þess og greiðslumarks síðari ára er ekki deilt sérstaklega. V. Mál þetta var höfðað í héraði rétt áður en dómar gengu í Hæstarétti 9. október 1997 í málum nr. 42/1997 og nr. 43/1997 (H.1997.2563 og H.1997.2578), er lutu að búmarki og fullvirðisrétti tveggja bænda með blandaðan búskap, þar sem mjólkurframleiðsla var meginþátturinn. Kveðst áfrýjandi draga þá ályktun af þeim dómum, að sig stoði ekki að halda því fram, að ólögmæt breyting hafi orðið á stjórn búvöruframleiðslu í landinu með lögum nr. 46/1985 og reglugerðum samkvæmt þeim, þegar ákvæði um fullvirðisrétt voru tekin upp til viðbótar ákvæðum um búmark framleiðenda. Á hinn bóginn lítur hann svo á, að við framkvæmd reglna um fullvirðisrétt í mjólk og sauðfjárafurðum í skjóli laganna og með afstöðu til búmarks í nautakjöti eftir gildistöku þeirra hafi forsendum að framleiðslurétti hans verið raskað með sérstökum hætti og honum mismunað umfram það, sem aðrir urðu fyrir. Áfrýjandi vísar hér í fyrsta lagi til þess, að hann hafi á verðlagsárinu 1984-1985 fært 100 ærgildi af búmarki sínu í mjólk yfir í framleiðslu á nautgripakjöti. Hafi hann gert þetta í trausti þess, að um væri að ræða verðmæt réttindi, og fyrir hvatningu af hálfu þeirra opinberu aðila, sem fóru með stjórn búvöruframleiðslunnar. Á næsta ári hafi réttindin hins vegar verið gerð verðlaus, þegar búmark í þessari grein hafi í raun verið fellt niður, án þess að bætur eða önnur réttindi kæmu þar á móti. Hafi tilfærsla búmarksins þannig ekki orðið til annars en að skerða möguleika hans til aukinnar mjólkurframleiðslu. Í annan stað telur áfrýjandi, að réttur hans til framleiðslu mjólkur hafi verið skertur með ólögmætum hætti, þegar framleiðsluráð landbúnaðarins og Búnaðarsamband Snæfellinga hafi hafnað því að virða samning hans um afsal á ónýttum fullvirðisrétti verðlagsársins 1985 - 1986. Hafi hann verið sviptur hagræði, sem afsalið átti að veita, með óréttmætum ákvörðunum og rangri túlkun reglugerða um mjólkurframleiðsluna. VI. Búmarki var ekki úthlutað sem framleiðslurétti, heldur var það eingöngu viðmiðunartala, sem skerðing á afurðaverði reiknaðist frá væri henni beitt. Við það gat skapast takmarkaður réttur til handa framleiðendum búvara, sem hafði fjárhagslega þýðingu fyrir þá. Aldrei kom til þess að búmark væri látið takmarka framleiðslu á nautgripakjöti. Búvörusamningar bænda og ríkisstjórnarinnar á grundvelli laga nr. 46/1985 tóku heldur ekki til nautgripakjöts, svo sem að framan greinir. Áttu fyrirmæli um búmark í nautgripakjöti því að halda sér samkvæmt E-lið ákvæða til bráðabirgða í þessum lögum, þar til þau hefðu sérstaklega verið felld úr gildi eða reglugerð sett um framleiðslustjórnun samkvæmt ákvæðum laganna. Reglugerðarákvæði um framleiðslu nautgripakjöts hafa ekki verið sett. Varð því ekki grundvallarbreyting á stjórn búvöruframleiðslunnar að þessu leyti með lögum nr. 46/1985. Um stöðu áfrýjanda í þessu efni er á það að líta, að framleiðsla nautgripakjöts var þegar orðin þáttur í búskap hans, er hann fékk 100 ærgilda búmark í þeirri afurð, eftir því sem fyrr segir um bústofn hans vorið 1984. Þá sótti áfrýjandi aldrei um færslu á fyrrgreindum 100 ærgildum til baka yfir í mjólk, heldur var barátta hans fyrir auknum rétti til mjólkurframleiðslu háð á öðrum forsendum en þeim, að þau hefðu misst gildi sitt. Með hliðsjón af þessu verður ekki á það fallist, að forsendur hafi brostið í búskap áfrýjanda, þegar ákveðið var að halda búmarki í nautgripakjöti utan þeirra reglna um stjórn búvöruframleiðslu, sem settar voru á grundvelli 30. gr. og 35. gr. laga nr. 46/1985 og náðu til mjólkur og sauðfjárafurða. Ekki er unnt að líta svo á, að áfrýjanda hafi þar verið mismunað í samanburði við aðra, sem svipað voru settir. Hefur hann ekki sýnt fram á, að ákvörðunin hafi verið ólögmæt gagnvart honum vegna brots á jafnræðisreglu eða af öðrum ástæðum, er leitt geti til bótaskyldu. Verður að hafna kröfum áfrýjanda, sem eru á þessu byggðar. VII. Við gildistöku reglna um fullvirðisrétt í mjólk var áfrýjanda úthlutað rétti sem samanlagt svaraði búmarki hans í þeirri vöru að frádregnum innlögðum sauðfjárafurðum hans á næstliðnu ári, þ.e. 277,9 ærgildum eða 48.354 lítrum. Var byggt á framleiðslu hans á fyrra ári ásamt því, að bú hans mætti teljast af lágmarksstærð, sbr. þá a-lið 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986. Þegar sjá mátti, að áfrýjandi næði ekki að nýta allan fullvirðisréttinn, var gengið frá afsali milli hans og Búnaðarsambands Snæfellinga á ónýttum rétti, þannig að unnt væri að úthluta honum til annarra bænda á sambandsvæðinu vegna mjólkurframleiðslu þeirra á árinu, sem var að líða. Náði það til 100 ærgilda eða 17.400 lítra, en ónýttur réttur áfrýjanda reyndist alls 18.628 lítrar. Afsalið var byggt á nýrri heimild til búnaðarsambanda í 2. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 37/1986, sem aukið var við greinina í apríl 1986. Áður en hún kom til sögunnar fólst það í 2. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar, að framleiðanda væri óheimilt að leggja mjólk inn í afurðastöð á fullvirðisrétti annars framleiðanda. Jafnframt fólst það í 1. mgr. 9. gr., að fullvirðisréttur, sem ekki yrði nýttur á verðlagsárinu af hálfu rétthafans, skyldi koma til viðbótar við fullvirðisrétt annarra mjólkurframleiðenda innan sama svæðis við endanlegt ársuppgjör, fyrst til þeirra, sem minnstan hefðu heildarrétt, en síðan hlutfallslega. Úthlutun fullvirðisréttar til áfrýjanda vegna verðlagsársins 1986 - 1987 var fyrst miðuð við upphaflegan rétt vegna fyrra árs og ákveðin 21.924 lítrar, en síðan hækkuð í 29.719 lítra í framhaldi af beiðni hans 16. ágúst 1986. Varð það afstaða framleiðsluráðs landbúnaðarins, að rétt væri að láta framleiðslu áfrýjanda sjálfs á fyrra ári takmarka umfang úthlutunarinnar, en vísa til búnaðarsambands hans um möguleika á rýmkun hennar. Treystist yfirnefnd búmarks ekki til að hagga þeirri afstöðu, þegar erindi lögmanns áfrýjanda 20. janúar 1987 var lagt fyrir hana. Í úrskurði sínum benti nefndin hins vegar á, að búnaðarsambandið kynni enn að geta úthlutað áfrýjanda frekari rétti við lokaúthlutun eða almennt uppgjör vegna ársins. Virðist það hafa gengið eftir, þegar áfrýjanda var í desember 1987 veittur fullvirðisréttur fyrir nær allri framleiðslu sinni umfram hinn úthlutaða rétt, eða 7.161 lítra. VIII. Úthlutun verðlagsársins 1986-1987 fór þannig fram án þess að tillit væri tekið til afsalsins. Af hálfu stefnda er þetta einkum skýrt með því, að fullvirðisréttur áfrýjanda 1985 - 1986 umfram 22.428 lítra hafi stafað frá úthlutun samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986 um sérstaka ráðstöfun á mjólkurmagni, sem dregið hafi verið frá óskiptum fullvirðisrétti í landinu, innan þessa verðlagsárs. Réttur vegna þess hafi komið til innköllunar við lok ársins og ný úthlutun á honum átt sér stað vegna næsta verðlagsárs, sbr. 4. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986. Hafi framleiðendur þá ekki átt sjálfkrafa rétt á sams konar viðbót og árið áður, heldur þurft að sækja um nýja úthlutun. Áfrýjandi hafi þá ekki gætt þess að sækja um viðbótarrétt samkvæmt 14. gr. síðarnefndu reglugerðarinnar vegna þeirra áfalla, sem hann taldi til í búskap sínum. Ákvörðunin um að takmarka viðbótina þetta ár við raunverulega framleiðslu fyrra árs hafi verið réttmæt. Ekki hafi verið skylt að líta til afsalsins þegar af þeirri ástæðu, að það hafi ekki verið gefið út strax í kjölfar þess, að áðurnefnd 2. mgr. 9. gr. tók gildi, en til slíks hafi verið ætlast. Að auki hafi áfrýjandi misskilið það ákvæði málsgreinarinnar, að afsal samkvæmt henni hefði engin áhrif á rétt næsta árs þar sem í greininni hafi aðeins verið átt við afsal á þeim framleiðslurétti en ekki á viðbótarúthlutun samkvæmt sérheimildum. Þær hafi eðlilega átt að koma til endurúthlutunar þegar ekki hefði verið framleitt upp í þær. Hafi það ekki átt að tákna, að hlutaðeigandi framleiðendur yrðu undanþegnir almennum úthlutunarreglum ársins, heldur aðeins hitt, að þeir yrðu hvorki betur né verr settir en áður. Fallast verður á þessar skýringar stefnda. Þegar þetta er athugað og búrekstur áfrýjanda virtur eftir þeim takmörkuðu gögnum, sem fyrir liggja, þykir áfrýjandi ekki hafa sýnt fram á bótaskylda hegðun yfirstjórnar landbúnaðarmála og ber því að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms og sýkna stefnda af bótakröfu áfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Rétt er, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað á að vera óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. I. Ekki verður séð, að færsla áfrýjanda á 100 ærgilda búmarki frá mjólk yfir í nautgripakjöt hafi skipt sköpum um búskap hans, og hann hefur ekki sýnt fram á, að ræktun geldneyta meðfram mjólkurframleiðslunni hafi íþyngt starfsemi hans að þeirri grein. Með þessari athugasemd er ég sammála þeirri afstöðu annarra dómenda, að hafna beri kröfum hans í þessum þætti málsins. II. Ákvæði 2. mgr. 9. gr. reglugerðar nr. 37/1986, sem aukið var við hana eftir mitt verðlagsár 1985-1986, sýnast hafa átt að gera búnaðarsamböndum kleift að taka ónýttan fullvirðisrétt til sérstakrar ráðstöfunar innan vébanda sinna með samningum við rétthafa, áður en ársuppgjör færi fram, og úthluta honum til annarra á tilteknum forsendum. Var um að ræða frávik frá þeim fyrirmælum 1. mgr. sömu greinar, að ónýttur fullvirðisréttur á sambandssvæði yrði látinn ganga sem viðbót til annarra framleiðenda á svæðinu eftir tilgreindri reglu við endanlegt uppgjör verðlagsársins, ásamt fráviki frá þeirri reglu 2. mgr. 6. gr., að framleiðanda væri óheimilt að leggja inn mjólk á fullvirðisrétti annars framleiðenda. Samkvæmt niðurlagsákvæði 2. mgr. 9. gr. átti afsal til búnaðarsambands á grundvelli hennar engin áhrif að hafa á fullvirðisrétt þess mjólkurframleiðanda, sem afsalað hefði, á næsta verðlagsári. Verður ákvæðið ekki skilið öðruvísi en svo, að réttur framleiðandans næsta ár hafi átt að ákvarðast eins og hann hefði sjálfur nýtt sér hinn afsalaða rétt með framleiðslu, enda var það orðað á þann veg í 2. mgr. 16. gr. næstu reglugerðar, nr. 339/1986. Þetta er og eðlilegur skilningur þegar af þeirri ástæðu, að sérstakt afsal var annars tilgangslítið frá sjónarmiði rétthafans. Af hálfu stefnda er þó haldið fram öðrum skilningi, en ekki verður séð, að hann fái samrýmst markmiðum ákvæðisins eða stöðu þess innan reglugerðarinnar. Ákvæðið var tekið upp í afsalið á 100 ærgildum til Búnaðarsambands Snæfellinga, sem áfrýjandi undirritaði 31. ágúst 1986, að breyttu breytanda. Af hálfu stefnda er því einnig haldið fram, að afsalið hafi komið fram of seint á árinu. Sú staðhæfing styðst þó ekki við bein ákvæði 2. mgr. 9. gr., og engin gögn um leiðbeiningar til búnaðarsambanda eða framleiðenda hafa verið lögð fram henni til styrktar. Hið sama á við um þá staðhæfingu stefnda, að heimildin til afsals eða staðfestingar hafi einungis átt við um grunnfullvirðisrétt, sem hann nefnir svo, en ekki um viðbótarrétt samkvæmt sérheimildum reglugerðarinnar, og hafi heimildin þannig ekki náð til áfrýjanda, sem nýtt hafi sjálfur allan upphaflegan fullvirðisrétt sinn. Í málsgreininni er fjallað um fullvirðisrétt án nánari tilgreiningar eða fyrirvara, og ekki hefur verið skýrt, hvaða efnisrök liggi til að skilja á milli upphaflegs réttar og viðbótar við hann í þessu tilliti, þ.e. gagnvart framleiðanda, sem hafði sama rétt til að nýta hvorttveggja að því fengnu. Tilkynning um fullvirðisrétt áfrýjanda samkvæmt almennri úthlutun vegna ársins 1986 - 1987 hafði verið gefin út á undan afsalinu, en hún var einskorðuð við upphaflegan rétt samkvæmt 6. gr. fyrri reglugerðar. Eftir var að ráðstafa því mjólkurmagni, sem tekið hafði verið af óskiptu, og endurúthluta þeim fullvirðisrétti, sem veittur hafði verið samkvæmt 2. mgr. 5. gr. sömu reglugerðar og áfrýjandi einnig notið góðs af. Hafði hann þegar sótt um hlutdeild í þeirri endurúthlutun sem bóndi með mjólkurbú innan 300 ærgilda í samræmi við 3. tl. 4. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986, þ.e. á sama grundvelli og árið áður. Hefur því ekki verið hnekkt, að ráðunautar búnaðarsambandsins hafi leiðbeint honum um gerð umsóknarinnar. Ef hægt var að veita honum hlutdeildina á þeirri forsendu, að framleiðsla hans á liðnu ári hefði farið fram úr upphaflegum fullvirðisrétti, eins og gert var 2. desember 1986, var einnig hægt að gera það vegna þeirrar framleiðslu, sem hann hafði heimilað öðrum með afsali sínu til búnaðarsambandsins. Virðist nokkuð ljóst eftir á, að þetta hafi verið hin eðlilega leið til að láta afsalið ná tilgangi sínum. Ákvörðun framleiðsluráðs landbúnaðarins umgetinn dag var þó tekin án þess að þetta gerðist. Við þá ákvörðun varð áfrýjandi jafnframt að gjalda þess að hafa ekki lagt inn aðra umsókn á grundvelli 14. gr. umræddrar reglugerðar, en hann uppfyllti einnig skilyrði þeirrar greinar. Fékk hann enga úrlausn fyrr en við uppgjör ársins löngu síðar, án þess að hún hefði áhrif á rétt síðari ára. Frá sjónarhóli hans hafði þó mátt vænta þess, að sú umsókn væri óþörf, bæði vegna ákvæða reglugerðarinnar og reynslu hans við úthlutun fyrra árs. Umrædd málalok er ennfremur erfitt að skilja vegna þess, að samkvæmt fyrrnefndu ákvæði 13. gr. reglugerðarinnar hafði framleiðsluráð óskoraða heimild til að úthluta sama viðbótarrétti og árið áður til búa innan 300 ærgilda. Þurfti hvorki afsal né skírskotun til 14. gr. til að veita áfrýjanda hinn umbeðna rétt. Vinnureglur þær, sem honum voru kynntar síðar, stóðu því ekki í vegi, sbr. 5. lið þeirra. Samkvæmt þessu var það ákvörðun ráðsins, sem réði því, að staðnæmst var við innvegna mjólk frá áfrýjanda sjálfum. Eftir gögnum málsins verður við það að miða, að áfrýjandi hafi gefið afsal sitt út í góðri trú. Í þeim sér þess jafnframt engan stað, að afsalinu hafi verið hafnað eða hrundið með beinum aðgerðum úthlutunaryfirvalda, þegar frá er talið bréf með óljósu efni frá Búnaðarsambandi Snæfellinga, sem ritað var 12. október 1992 í tilefni af kvörtun áfrýjanda til ráðuneytis um þær mundir. Er ekki á því byggt af hálfu stefnda, að þetta hafi gerst, heldur hinu, að óskylt hafi verið og andstætt úthlutunarreglum að veita áfrýjanda aukinn rétt vegna þessarar samningsgerðar. Með vísan til þess, sem hér hefur verið rakið, er ekki unnt að fallast á þann skilning. Verður að líta svo á, að óréttmætt hafi verið að takmarka fullvirðisrétt áfrýjanda árið 1986 - 1987 með þeim hætti, sem gert var, og vísa honum á óvissa úrlausn eftir 14. gr. reglugerðarinnar. Takmörkunin við 29.719 lítra hafði bein áhrif á fullvirðisrétt næstu ára, þar sem síðari reglugerðir miðuðu við, að framleiðendur með bú undir 300 ærgildum gætu haldið sama rétti og áður að öðru jöfnu. Ætla má þannig, að áfrýjandi hafi orði fyrir tjóni í atvinnu sinni að mjólkurframleiðslu af völdum þessarar takmörkunar. Hana verður að rekja til ákvarðana og starfa stjórnvalda, sem stefndi beri ábyrgð á. Stefndi hefur ekki sýnt fram á, að aðrir framleiðendur í svipaðri stöðu hafi hlotið sömu úrlausn af hálfu þessara stjórnvalda, og virðist mismunun gagnvart honum hafa átt sér stað. Á það verður því að fallast, eins og atvikum er háttað, að áfrýjandi eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda. Hann gerði kröfur um tillit til afsalsins þegar á verðlagsárinu 1986 - 1987 og barðist eftir það fyrir auknum fullvirðisrétti með ítrekuðum erindum við yfirvöld landbúnaðarmála, með vísan til þess og aðstæðna sinna að öðru leyti. Verður bótaréttur hans ekki talinn fallinn niður fyrir tómlætis sakir. Krafa áfrýjanda um skaðabætur að þessu leyti er miðuð við tilgreint markaðsverð á greiðslumarki í mjólk, er sé ígildi fullvirðisréttar vegna þeirra 100 ærgilda eða 17.400 lítra, sem afsal hans náði til, að teknu tilliti til almennra skerðinga fullvirðisréttar og greiðslumarks á liðnum árum. Á það verður ekki fallist, að hann geti krafist bóta fyrir réttinn með vísan til þess, hvaða verðmæti hann kynni nú að hafa við frjálsa ráðstöfun úr hendi hans. Í þess stað verður að reyna að meta, hverju það munaði í búskap hans á þeim árum, sem í hönd fóru, að hann gat ekki treyst á tillit til þessa fullvirðisréttar við ákvörðun framleiðsluréttinda sinna eða miðað við hann í ráðagerðum um tilhögun búsins. Aðstöðu sína í því efni hefur áfrýjandi ekki reifað nema að litlu leyti, og hlýtur mat á bótum að gjalda þess. Ætla verður, að tjón hans árið 1986-1987 hafi ekki verið mikið, þar sem hann hefur ekki sannað, að framleiðsla hans hefði orðið til muna umfram það, sem hann fékk verð fyrir. Um búskap síðari ára verður og að taka tillit til þess viðbótarréttar, sem honum tókst að afla á hverjum tíma, enda hefur hann ekki gert líklegt, að búið næði stækkun umfram 300 ærgildi. Þegar þetta er athugað og búrekstur áfrýjanda virtur í heild eftir þeim takmörkuðu gögnum, sem fyrir liggja, teldi ég bætur til hans að álitum hæfilega ákveðnar 1.200.000 krónur, sem stefnda yrði gert að greiða honum með dráttarvöxtum frá þingfestingu málsins í héraði, eins og krafist er, auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 1998. Mál þetta sem dómtekið var þann 27. mars sl. að loknum munnlegum málflutningi er höfðað með stefnu birtri 2. október 1997 af Þráni Nóasyni, kt. 160852-2679, Vindási, Eyrarsveit, á hendur landbúnaðar­ráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs Íslands, Arnarhváli, Reykjavík. Kröfur málsaðila. Stefnandi krefst bóta úr hendi stefndu að fjárhæð 6.489.664 krónur með dráttarvöxtum frá stefnubirtingardegi samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til greiðsludags. Þá krefst hann greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál en stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt gjafsóknarleyfi dagsettu 11. nóvember 1997. Af hálfu stefndu er þess aðallega krafist að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að þeim verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar og máls­kostnaður verði í því tilviki felldur niður. Yfirlit um málsatvik og ágreiningsefni. Málsatvik eru þau að stefnandi hóf búskap á jörðinni Vindási í Eyrarsveit á árinu 1982 er hann tók við búrekstri af foreldrum sínum. Þar hafði eingöngu verið rekið kúabú og var stefnandi í upphafi með u.þ.b. 12-13 kýr. Stefnandi fékk aukið búmark sem frumbýlingur samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins þann 4. maí 1984. Búmark hans var samkvæmt því 440 ærgildisafurðir sem skiptist þannig að 430 ærgildi voru í mjólk og 10 í sauðfé. Verðlagsárið 1984-1985 var búmark stefnanda áfram 440 ærgildisafurðir og skiptist þá samkvæmt gögnum málsins þannig að 300 ærgildi voru í mjólk, 100 ærgildi í nautakjöti og 40 ærgildi í sauðfé. Stefnandi kveðst hafði farið fram á að mjólkurbúmarkið yrði fært í nautakjöt. Með bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins dags. 24. janúar 1986 var stefnanda tilkynnt að fullvirðisréttur hans í mjólk hefði verið reiknaður 128,9 ærgildisafurðir fyrir verðlagsárið 1985-1986. Stefnandi sótti um aukinn fullvirðisrétt þann 20. febrúar sama ár samkvæmt 2. tl. 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986. Samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs þann 19. mars 1986 fékk stefnandi aukinn fullvirðisrétt og var fullvirðisréttur hans í mjólk það verðlagsár 277,9 ærgildisafurðir eða 48.354 lítrar. Ekki var tekin til greina umsókn stefnanda um aukinn fullvirðisrétt samkvæmt 10. gr. sömu reglugerðar, sbr. bréf Framleiðsluráðs frá 9. maí 1986. Þann 31. ágúst 1986 afsalaði stefnandi til stjórnar Búnaðarsambands Snæfellinga 100 ærgildum af fullvirðisrétti jarðarinnar í mjólk verðlagsárið 1985-1986 til endurúthlutunar. Í bréfi Búnaðarsambandsins til landbúnaðarráðuneytisins, dags. 12. október 1992, kemur fram að sambandið hafi leitað eftir því við nokkra bændur, þ.á m. stefnanda, að afsala til endurúthlutunar ónýttum fullvirðisrétti til mjólkurframleiðslu umrætt verðlagsár en það hafi verið gert samkvæmt heimild í reglugerð nr. 178/1986. Var fullvirðisréttinum endurúthlutað eins og fram kemur í bréfi héraðsráðunauts til Framleiðsluráðs landbúnaðarins þann 31. ágúst 1986. Fullvirðisréttur stefnanda til mjólkurframleiðslu fyrir verðlagsárið 1986-1987 var 178,8 ærgildisafurðir samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs 2. desember 1986. Með bréfi lögmanns dags. 20. janúar 1987 sótti stefnandi um aukinn fullvirðisrétt fyrir það verðlagsár. Í bréfinu var vísað til þess að stefnandi hafi átt í umtalsverðum vandræðum vegna júgurbólgu í kúm sínum og hafi mjólkurframleiðslan því orðið minni en ella. Ætti stefnandi því samkvæmt 2. tl. 14. gr. reglugerðar nr. 339/1986 sjálfstæðan rétt til aukins fullvirðisréttar vegna þessara áfalla í mjólkurframleiðslunni. Einnig er í bréfinu bent á að stefnandi hafi afsalað sér 100 ærgilda fullvirðisrétti til Búnaðarsambands Snæfellssýslu og leiði það samkvæmt 16. gr. reglugerðarinnar til þess að við úthlutun fyrir verðlagsárið 1986-1987 ætti að miða við að hann hefði nýtt sér fullvirðisrétt sinn til framleiðslu verðlagsárið 1985-1986. Erindi stefnanda var tekið fyrir á fundi yfirnefndar búmarks þann 29. janúar 1987, samkvæmt bréfi nefndarinnar dags. 6. febrúar sama ár, en í bréfinu kemur fram að Framleiðsluráð hafi vísað erindinu til nefndarinnar. Einnig kemur þar fram að lækkuð úthlutun til stefnanda stafi af því að framleiðslan væri látin takmarka hana og er í því sambandi vísað til 3. tl. meðfylgjandi reglna sem eru kallaðar vinnureglur við úthlutun samkvæmt 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986 en þær fylgja bréfi nefndarinnar og eru hvoru tveggja, þ.e. bréfið og vinnureglurnar, á dskj. nr. 20. Í bréfinu segir enn fremur að það hafi verið álit Framleiðsluráðs að heppilegra hafi verið að láta héraðsúthlutunarnefndir meta hvort framleiðslurétturinn skyldi haldast þótt ekki hafi verið framleitt í hann árið áður. Þá kemur þar fram að nefndin hafi ekki séð af meðfylgjandi gögnum hvort stefnandi hafi sótt um úthlutun samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar en ef svo væri ekki væri ástæða til að sækja um aukinn rétt til Búnaðarsambandsnefndar „ef til lokaúthlutunar kemur samkvæmt 16. gr. reglugerðar nr. 339/1986“. Bent er einnig á að starfssvið nefndarinnar sé afmarkað í bréfi landbúnaðarráðuneytisins frá 30. júní 1986 en þar segi m.a. að nefndin sé aðeins bær um að skera úr því hvort einstakir framleiðendur uppfylli skilyrði 1.- 4. tl. 1. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 37/1986 en nefndin geti ekki farið með vald viðkomandi búnaðarsambands við ákvörðun á því hvort veita eigi þeim sem uppfylla skilyrði greinarinnar aukinn fullvirðisrétt. Úrskurði nefndin að tiltekinn framleiðandi, sem viðkomandi búnaðarsamband hafi synjað á þeim grundvelli að hann uppfylli ekki einhver skilyrðanna, uppfylli skilyrði greinarinnar sé það verkefni búnaðarsambandsins að taka ákvörðun um hvort framleiðandinn eigi að fá aukningu samkvæmt 10. gr. og þá hve mikla. Með bréfi Framleiðsluráðs, dags. 6. ágúst 1987, var stefnanda tilkynnt að fullvirðisréttur jarðarinnar fyrir verðlagsárið 1987-1988 hefði verið reiknaður 29.719 lítrar mjólkur. Með bréfi lögmanns dags. 4. september s.á. var gerð athugasemd við útreikninginn og vísað til rökstuðnings í fyrra bréfi frá 20. janúar s.á. sem hér að framan er getið. Einnig segir í bréfinu að stefnandi muni jafnframt sækja um aukningu á fullvirðisrétti til Búnaðarsambands Snæfellssýslu. Erindinu var svarað með bréfi Framleiðsluráðs þann 8. september s.á. Þar segir að útreikningur á rétti stefnanda hafi verið í fullu samræmi við ákvæði reglugerðar nr. 339/1986 og reglugerðar útgefinni 23. júní 1987 um framleiðslurétt í mjólk. Efni bréfs stefnanda væri til athugunar hjá Búnaðarsambandi Snæfellinga en tilvik stefnanda félli undir fráviksreglur sem sambandinu væri ætlað að meta en erindið hafði verið framsent þangað þann 23. september sama ár. Með bréfi dagsettu 15. september 1987 sótti stefnandi um aukningu fullvirðisréttar til mjólkurframleiðslu umrætt verðlagsár til Búnaðarsambands Snæfellsness- og Hnappadalssýslu og vísaði í því sambandi til 14. gr. reglugerðar um búmark og fullvirðisrétt til framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1987-1988. Stefnanda var tilkynnt með bréfi Framleiðsluráðs þann 27. apríl 1988 að lokið væri úthlutun fullvirðisréttar til mjólkurframleiðslu fyrir umrætt verðlagsár og væri heildarfullvirðisréttur stefnanda 31.705 lítrar, þ.m.t. úthlutun Búnaðarsambandsins. Stefnandi hefur höfðað málið til greiðslu skaðabóta annars vegar vegna bótalausrar niðurfellingar búmarks og í framhaldi af því rangrar úthlutunar á fullvirðisrétti í mjólk við upptöku fullvirðisréttarkerfis í landbúnaði og hins vegar vegna niðurfellingar á 100 ærgilda fullvirðisrétti á árinu 1987. Bótakröfuna kveðst stefnandi í fyrsta lagi byggja á því að brotið hafi verið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar og jafnræðisreglu þegar búmark í nautakjöti hafi verið fellt niður án bóta og gert verðlaust við upptöku fullvirðisréttarkerfisins árið 1985. Í öðru lagi byggir stefnandi kröfuna á því að hann hafi verið sviptur 100 ærgilda mjólkurkvóta sem hann hafi leigt Búnaðarsambandi Snæfellinga í ágúst 1986 en þann kvóta hafi hann aldrei fengið til baka. Af hálfu stefndu er kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt en stefndu telja enga bótaskyldu vera fyrir hendi. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda hefur komið fram að framleiðsla hafi verið mjög lítil þegar hann tók við rekstri búsins af foreldrum sínum en í lok verðlagsársins 1983 hafi hún aðeins verið 22.600 lítrar af mjólk. Stefnandi kveðst hafa ætlað að auka við framleiðsluna en vegna júgurbólgu sem þá hafi komið upp í kúnum hafi mjólkurframleiðslan orðið minni en ella hefði orðið. Þann 10. mars 1984 hafi hann sótt um aukið búmark sem frumbýlingur og hafi hann fengið úthlutun upp á 440 ærgildi. Réttur jarðarinnar til framleiðslu verðlagsárið 1983-1984 hafi verið 430 ærgildisafurðir í mjólk og 10 ærgildisafurðir í sauðfé. Með þessar forsendur hafi stefnandi hafið uppbyggingu búskapar á jörðinni Vindási. Hann hafi farið fram á að mjólkurbúmarkið yrði fært í nautakjöt og sauðfé en á þessum árum hafi bændur verið hvattir til að draga úr framleiðslu og jafnframt hafi legið fyrir að farið var að skerða verð til bænda við uppgjör afurða. Búmark jarðarinnar verðlagsárið 1984-1985 hafi verið 440 ærgildisafurðir sem hafi skipst þannig að 300 ærgildi hafi verið í mjólk, 100 ærgildi í nautakjöti og 40 ærgildi í sauðfé. Síðar hafi stefnanda verið úthlutað fullvirðisrétti í mjólk og sauðfé á grundvelli búvörulaga nr. 46/1985. Með bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins, dags. 24. janúar 1986, hafi stefnanda verið tilkynnt að fullvirðisréttur hans í mjólk verðlagsárið 1985-1986 hefði verið reiknaður 128,9 ærgildisafurðir. Samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins þann 19. mars 1986 hafi verið ákveðið að veita stefnanda aukinn fullvirðisrétt það verðlagsár og hafi fullvirðisréttur hans í mjólk þá verið 277,9 ærgildisafurðir eða 48.354 lítrar. Stefnandi hafi miðað sínar framleiðsluáætlanir við búmarkið í mjólk, sauðfé og nautakjöti sem hafi verið 440 ærgildi. Skerðing á búmarki sem stefnandi hafi orðið fyrir bótalaust með reglugerðum settum á grundvelli búvörulaga nr. 46/1985 hafi því verið 162,1 ærgildi er sundurliðist þannig: 22,1 ærgildi í mjólk, 100 ærgildi í nautakjöti og 40 ærgildi í sauðfé. Með ákvörðun fullvirðisréttar og afnámi búmarks í nautakjöti hafi fótum verið kippt undan atvinnu- og eignaréttindum hans. Slíka skerðingu eigi að gera með lögum og þar verði að gæta almennra sjónarmiða. Krafa stefnanda er byggð á því að búmark hans í mjólk, sauðfé og síðar nautakjöti hafi verið eign í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar (áður 67. gr.) og verði því ekki fellt niður án bóta. Stefnandi heldur því fram að brotinn hafi verið á sér réttur er búmark til framleiðslu nautakjöts hafi verið fellt niður. Þá byggir stefnandi á því að Framleiðsluráð landbúnaðarins og Búnaðarsamband Snæfellinga hafi ekki virt fyrirmæli um að afsal ónýtts fullvirðisréttar stefnanda frá 31. ágúst 1986 skyldi ekki hafa áhrif á ákvörðun fullvirðisréttar verðlagsárið 1986-1987. Búmarkið hafi yfirleitt verið miðað við meðaltalsframleiðslu á búi árin 1976-1978 samkvæmt skattframtölum. Þessi viðmiðun hafi síðan verið tekin upp í 3. gr. reglugerðar nr. 465/1983. Í 2. gr. reglugerðar nr. 37/1986 hafi verið kveðið á um að miðað skyldi við innvegna mjólk til mjólkurbúa þegar fullvirðisréttarmagn væri ákveðið. Í 6. gr. a hafi sagt að engum framleiðanda skyldi reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-1985. Afleiðingarnar hafi orðið þær að jarðir sem hafi haft mjólkurbúmark fyrir 1984, sem hefði ekki verið nýtt eða ekki nýtt að fullu verðlagsárið 1984-1985, hafi misst fullvirðisrétt nema einhver undantekningarákvæði reglugerðarinnar ættu við. Í 12. gr. reglugerðar nr. 339/1986, sbr. V. kafla reglugerðarinnar, hafi verið kveðið á um að miðað skyldi við innlagt kindakjöt í afurðarstöð á verðlagsárinu 1985-1986 þegar fullvirðisréttarmagn væri ákveðið. Jafnframt hafi hlutaðeigandi bóndi þurft að hafa búmark í kindakjöti. Í 18. gr. reglugerðarinnar komi fram að engum framleiðanda skyldi þó ætlaður meiri fullvirðisréttur en sem næmi búmarki hans. Jarðir sem hafi haft búmark í kindakjöti fyrir 1985, sem hefði ekki verið nýtt eða ekki nýtt að fullu verðlagsárið 1985-1986, hafi misst fullvirðisrétt nema einhver undantekningarákvæði reglugerðarinnar ættu við. Í 10. gr. reglugerðarinnar segi að hún taki ekki til búmarks vegna framleiðslu nautakjöts. Búmark til framleiðslu nautakjöts hafi verið komið á með formlegum hætti á grundvelli laga nr. 95/1981, sbr. lög 46/1985. Í gildistíð laga nr. 15/1979 hafi þegar verið gert ráð fyrir kvóta á framleiðslu nautakjöts. Í umburðarbréfi Framleiðsluráðs til bænda frá 3. maí 1982 hafi bændur verið hvattir til að draga úr framleiðslu mjólkur og kindakjöts en auka framleiðslu nautakjöts. Ýmsir bændur hefðu jafnframt breytt fyrra búmarki til mjólkur og sauðfjárframleiðslu í nautakjötsbúmark og þar með sinnt hvatningu Framleiðsluráðs í áðurnefndu umburðarbréfi. Stefnandi hafi verið einn af þeim sem hafi treyst á að búmark í nautakjöti væri komið til að vera og hafi hann miðað ráðstafanir í uppbyggingu búrekstrar síns við þá forsendu. Hins vegar hafi framleiðsluréttur í nautakjöti skyndilega verið gerður verðlaus með skyndiákvörðun löggjafans og stjórnvalda. Tilgangurinn með setningu laga nr. 15/1979 hafi verið sá að draga úr búvöruframleiðslu. Í samræmi við það hafi Framleiðsluráð landbúnaðarins hvatt bændur til samdráttar. Stefnandi hafi verið einn af þeim sem hlýtt hafi þessu kalli, en þá hafi ekkert verið í reglum sem bent hafi til þess að með því væri hann að svipta jörð sína varanlega framleiðslurétti og rýra með því verðgildi hennar stórlega. Þeir bændur sem ekki hafi orðið við þeirri áskorun að draga úr framleiðslunni hafi hins vegar haldið framleiðslurétti sínum auk þess sem sumir hafi aukið hann. Fullvirðisréttur, og nú greiðslumark, séu fjárhagsleg verðmæti í skilningi eignarréttar. Eins og löggjafinn hafi staðið að ákvörðun búmarks með lögum nr. 15/1979, og síðar fullvirðisrétti og greiðslumarki, verði ekki annað séð en bændur hafi orðið að treysta því að með úthlutun búmarks væri kominn grundvöllur fyrir atvinnuréttindum þeirra. Fyrir þessar aðgerðir löggjafans hafi því búmarkið orðið að verðgildi og njóti því verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt atvinnuréttindi almennt njóti aðeins verndar 75. gr. stjórnarskrárinnar þá séu atvinnuréttindi sem byggist á sérstökum samningi við ríkisvaldið eignarréttindi rétthafans og njóti því verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verði því ekki hróflað við þeim með öðru en lögum þar sem gæta verði almennra viðmiða, en ekki reglugerðum eða geðþóttaákvörðunum stjórnvalds. Með hömlum á ráðstöfunarrétti sé verið að svipta menn einni af mikilvægustu heimild sem eignarráðum fylgdu. Með því að hvetja bændur til að skipta úr búmarki í mjólk og kindakjöti yfir í búmark í nautakjöti hafi bændur verið sviptir eignarréttindum og jafnframt hafi bændum verið gefnar rangar forsendur til að reka bú sín. Slíkar takmarkanir á eignarréttindum verði að gera með lögum og gæta almennra sjónarmiða um jafnræði þegnanna. Með bótalausri sviptingu á búmarki stefnanda hafi verið brotin gróflega jafnræðisregla stjórnskipunarréttar. Allir menn eigi að vera jafnir fyrir lögunum. Það hafi ekki átt sér stað í þessu tilfelli. Á sama tíma og stefnandi hafi verið sviptur rétti sínum bótalaust hafi þeir bændur sloppið sem hafi verið svo heppnir að fara að engu eftir fyrirmælum stjórnvalda að draga úr framleiðslu verðlagsárið 1984-1985 eða hafi jafnvel framleitt umfram búmark. Þeir hafi fengið úthlutaðan fullvirðisrétt að fullu miðað við búmark þeirra og á stundum umfram það. Þessi mismunun sé hróplega ósanngjörn og algerlega í andstöðu við tilgang lagasetningar á Íslandi, m.a. um stöðugleika laga og að þau eigi að vera skynsamleg. Ljóst sé að ef stefnandi hefði fengið fullvirðisrétt miðað við búmark hefði hann haldið áfram að auka framleiðslu sína uns fullri framleiðslu væri náð samkvæmt búmarki. Þegar stefnandi hafi gert áætlanir um búskap sinn og tekið þá ákvörðun að gerast bóndi að ævistarfi, hafi það verið grundvallarforsenda hans að hann gæti framleitt upp í búmark sitt. Stefnandi bendir á að hann hafi verið að hefja búskap þegar framleiðslu-takmarkanir hafi verið teknar upp í landbúnaði. Stjórnvöld hafi lofað slíkum aðilum sérstakri meðhöndlun. Við það hafi ekki verið staðið að mati stefnanda. Ef loforð stjórnvalda hefðu staðist hefði stefnandi því í dag greiðslumark í sauðfé og mjólk svipað búmarki sínu. Reglur um brostnar forsendur leiði því einnig til þess að stefnandi eigi rétt á bótum úr hendi stefndu. Þann 31. ágúst 1986 hafi stefnandi afsalað til stjórnar Búnaðarsambands Snæfellinga 100 ærgildum af fullvirðisrétti sínum til endurúthlutunar. Tekið hafi verið fram í afsalinu að ráðstöfunin hefði ekki áhrif á úthlutun fullvirðisréttar næsta verðlagsárs. Samhljóða ákvæði hafi einnig verið í 1. gr. reglugerðar nr. 178/1986 um breytingu á reglugerð nr. 37/1986 um stjórn mjólkurframleiðslunnar verðlagsárið 1985-1986. Í IV. kafla reglugerðar nr. 339/1986, sem gilt hafi fyrir verðlagsárið 1986-1987, sé að finna fyrirmæli um ákvörðun fullvirðisréttar einstakra framleiðanda til mjólkurframleiðslu. Í 15. og 16. gr. hafi verið ákvæði um hvernig ráðstafa skyldi fullvirðisrétti mjólkurframleiðenda sem þeir nýttu ekki. Í 16. gr. segi að Búnaðarsambandi sé heimilt að leita eftir skriflegri staðfestingu mjólkurframleiðanda, sem hætti eða dragi úr framleiðslu sinni, að hann nýti ekki að fullu fullvirðisrétt á verðlagsárinu. Að fenginni slíkri staðfestingu úthluti hlutaðeigandi þessum fullvirðisrétti til aðila á búmarkssvæðinu í samræmi við ákvæði 14. gr. reglugerðarinnar. Þá segir að ef framleiðandi afsali sér fullvirðisrétti samkvæmt greininni skuli fullvirðisréttur hans á næsta verðlagsári ákveðinn eins og hann hefði nýtt hann sér til framleiðslu. Samkvæmt 16. gr. nefndrar reglugerðar hafi því borið, við úthlutun fullvirðisréttar fyrir verðlagsárið 1986-1987, að miða við að stefnandi hefði nýtt sér fullvirðisrétt sinn til framleiðslu verðlagsárið 1985-1986. Stefnandi hafi staðið í þeirri trú að með umræddi ráðstöfun sinni væri hann einungis að leigja framleiðslurétt sinn tímabundið, í samræmi við greint ákvæði nefndrar reglugerðar, en ekki svipta jörðina varanlega framleiðslurétti sínum. Orðalag afsalsins hafi einnig verið með þeim hætti að stefnandi hafi mátt treysta að framleiðsluréttur hans yrði óbreyttur næsta verðlagsár. Ef stefnandi hefði vitað að hann yrði með þessum hætti sviptur eignarréttindum sínum þá hefði hann að sjálfsögðu ekki samþykkt þessa ráðstöfun. Stefnandi bendir á að í samræmi við almennar reglur um nýtingu eignarréttinda skipti ekki máli hvort hann hafi sjálfur nýtt framleiðslurétt sinn eða leigt hann. Réttindin tilheyrðu honum eftir sem áður og verði þau ekki af honum tekin nema með lögum og þá gegn greiðslu bóta. Bótafjárhæðina miðar stefnandi við markaðsverð á hvern lítra fullvirðis-réttar/greiðslumarks í mjólk sem í dag sé 160 krónur eða 27.840 krónur ærgildið en ein ærgildisafurð í mjólk jafngildi 174 lítrum. Markaðsverð á greiðslumarki í sauðfé sé í dag um 17.000 krónur ærgildið. Skerðing á búmarki sem stefnandi hafi orðið fyrir bótalaust með reglugerðum settum á grundvelli búvörulaga nr. 46/1985 sé 162,1 ærgildi, eins og áður er komið fram, er sundurliðist svo: 22,1 ærgildi í mjólk, 100 ærgildi í nautakjöti og 40 ærgildi í sauðfé. Bótafjárhæð í nautakjötskvóta sé jafnað við verð á mjólkurkvóta því ljóst sé að þar hefði búmarkið verið ef nautakjötskvóti hefði ekki verið tekinn upp. Frá þessum tíma hafi almennar skerðingar í mjólk verið 4,5 % en í sauðfé 14,1 % og að teknu tilliti til þess hafi stefnandi tapað 21,1 ærgildi í mjólk, 95,5 ærgildum í nautakjöti og 34,4 ærgildum í sauðfé. Á sama hátt hefur stefnandi reiknað út tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna þess að stjórnvöld hafi ekki virt fyrirmæli um að afsal á fullvirðisrétti stefnanda þann 31. ágúst 1986 skyldi ekki hafa áhrif á ákvörðun fullvirðisréttar verðlagsárið 1986-1987. Afsalað hafi verið 100 ærgildum í mjólk og með hliðsjón af almennum skerðingum hafi stefnandi því tapað 95,5 ærgildum í mjólk. Stefnukrafan sundurliðist því svo: 212,1 ærgildi í mjólk x 27.840 = 5.904.864 krónur; 34,4 ærgildi í sauðfé x 17.000 = 584.800 krónur; Samtals 6.489.664 krónur. Tjón stefnanda nemi því 6.489.664 krónum sem sé stefnufjárhæð máls þessa. Varðandi lagarök er byggt á 72. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, sbr. 10. gr. laga nr. 97/1995. Vísað er einnig til 75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 13. gr. laga nr. 97/1995 og til jafnræðisreglu stjórnskipunarréttar. Þá er einnig vísað til reglna um brostnar forsendur og til almennrar reglu samningaréttarins um túlkun löggerninga og til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936. Byggt er á meginreglu stjórnarfarsréttar um að reglugerðir verði að hafa lagastoð. Varðandi búmark, fullvirðisrétt og greiðslumark er byggt á lögum nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sbr. breytingarlög, nú lög nr. 99/1993. Vísað er til laga nr. 75/1981 um tekju- og eignaskatt varðandi fyrningareglur á keyptum framleiðslukvóta. Málskostnaðarkrafan styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefndu Í greinargerð stefndu segir að stefnandi hafi uppi kröfur í málinu um skaðabætur samtals að fjárhæð 6.489.664 krónur. Stefnandi byggi kröfuna á því að hann hafi orðið fyrir bóta­lausri skerðingu á búmarki í mjólk og sauðfé og niðurfellingu búmarks í nautakjöti vegna upp­töku fullvirðisréttar í kjölfar setningar búvörulaga nr. 46/1985 og reglugerðum nr. 37/1986 og nr. 339/1986 er settar hafi verið á grundvelli þeirra laga. Við það hafi framleiðslu­réttur í nautakjöti verið gerður verðlaus er nautakjötsframleiðsla hafi verið gefin frjáls. Virðist stefnandi byggja á því að ákvarðað búmark í sauðfé, nautakjöti og mjólk sé stjórnskipu­lega varinn eignarréttur er ekki sé heimilt að afnema án greiðslu eignar­námsbóta. Auk þess krefjist stefnandi skaðabóta vegna þess sem hann kalli niðurfellingu 100 ærgilda fullvirðisréttar árið 1987. Telji stefnandi að miða beri bætur við meðal­verð á sölu greiðslumarks í mjólk og sauðfé í dag. Þessum sjónarmiðum stefnanda og kröfugerð er af hálfu stefndu eindregið vísað á bug. Búmarki, sem ákvarðað hafi verið samkvæmt heimild í lögum nr. 15/1979, sbr. og lög nr. 45/1981, hafi ekki verið úthlutað sem framleiðslurétti, heldur hafi búmarkið verið viðmiðunartala sem skerðing á afurðaverði hafi verið reiknað frá, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 465/1983. Sú skerðing hafi verið reiknuð eftirá er ljóst hafi verið hvað hafi verið til skiptanna vegna sölu afurðanna. Reglur um það hafi ekki tryggt fulla greiðslu fyrir framleiðslu upp að búmarki. Um það er af hálfu stefndu vísað til 4. mgr. a liðar 2. gr. reglugerðar nr. 348/1979 og 1. gr., 2. gr. og 8.-9. gr. reglugerðar nr. 465/1983 og til reglna nr. 174/1986 um uppgjör vegna verðlagsársins 1984-1985. Notkun búmarksins hafi í eðli sínu verið tímabundin, sbr. a lið 2. gr. reglugerðar nr. 348/1979 og 2. gr. reglugerðar nr. 465/1983 og viðmiðunartímabil þess og útreikningur háður breytingum, sbr. 2. mgr. 5. gr. reglugerðar nr. 465/1983. Slík viðmiðun í þágu framleiðslustjórnunar skapi ekki sjálfstæð atvinnu- eða eignarréttindi er geti notið verndar 67. eða 69. gr. stjórnarskrár, sbr. nú 72. og 75. gr. hennar. Á því er byggt að allar ákvarðanir stefndu er lotið hafi að framleiðslustjórnun í landbúnaði og snert hafi hagsmuni stefnanda hafi verið teknar með lögmætum hætti og engu bótaskyldu tjóni sé fyrir að fara þeim tengdum. Viðurkennt sé að skerða megi fjárhagsleg réttindi er snerti atvinnuréttindi manna án bóta enda sé það gert með heimild í lögum þar sem jafnræðis sé gætt. Ákvarðanir þær er beinlínis hafi falist í lögum nr. 45/1986, eða sem stjórnvöld hafi tekið með heimild í þeim, hafi uppfyllt þessi skilyrði og er það af hálfu stefndu stutt eftirfarandi rökum. A. Um nautakjötsbúmark. Lögum samkvæmt hafi engum fullvirðisrétti á grundvelli samningsgerðar við Stéttarsamband bænda getað verið fyrir að fara í þeirri framleiðslugrein. Löggjafinn hafi tekið sjálfur þá ákvörðun, með almennri reglu er tekið hafi jafnt yfir alla sem hafi haft með höndum framleiðslu nautakjöts, að ekki væri heimilt að láta framleiðslustjórnun með verðábyrgðarsamningum taka til nautakjötsframleiðslu, sbr. a lið 30. gr. laganna. Heimildir til framleiðslustjórnunar í þeirri framleiðslugrein hafi því takmarkast við heimildir er kveðið hafi verið á um í b-d liðum 30. gr. Heimildum, er í þeim ákvæðum hafi falist til að ákveða nautakjötsframleiðendum skert verð fyrir hluta framleiðslu sinnar, hafi ekki verið beitt, og í samræmi við það hafi nautakjötsbúmark sem ákveðið hefði verið samkvæmt reglugerð nr. 465/1983 misst gildi sitt sem tæki til framleiðslustjórnunar. Hafi það verið fellt niður, sbr. 10. gr. reglugerðar nr. 339/1986 og E lið ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 46/1985. Sú ákvörðun hafi því átt stoð í lögum og um hafi verið að ræða almenna reglu er tekið hafi jafnt til allra sem eins hafi staðið á um. Þær reglur er lögin hafi kveðið á um að þessu leyti og ákvarðanir á þeim byggðar hafi þannig í hvívetna verið lögmætar og geti ekki stofnað til bótaskyldu gagnvart stefnanda, sbr. og dóma Hæstaréttar frá 9. október 1997 í hliðstæðum málum. B. Reglugerðir nr. 37/1996 og 339/1986 um upptöku fullvirðisréttarkerfis. Í VII. kafla laga nr. 46/1985, sbr. einkum 30. og 35. gr., hafi verið settur fullnægjandi lagarammi um það hvernig ákvarða skyldi fullvirðisrétt hvers framleiðanda og með reglum er settar hafi verið um fullvirðisrétt í mjólkur- og sauðfjárframleiðslu í reglugerðum nr. 37/1986 og 339/1986 hafi ekki verið farið út fyrir þau mörk. Reglugerðirnar hafi verið almennar og miðað að jafnræði framleiðenda. Þau viðmiðunartímabil sem þar hafi verið byggt á og reglur þeirra um útreikning á rétti einstakra framleiðenda, og heimildir samkvæmt þeim til viðbótarúthlutana til einstakra framleiðenda er uppfyllt hafi tiltekin skilyrði, hafi verið lögmætar og ekki brotið í bága við jafnræðisreglur, sbr. áðurnefndir dómar Hæstaréttar frá 9. október 1997. Úthlutun fullvirðisréttar til stefnanda hafi verið í samræmi við þær reglur sem settar hafi verið og stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi ekki notið jafnræðis við þá úthlutun. Þá er af hálfu stefndu byggt á því að hafi einhverjum bótarétti verið fyrir að fara sé hann nú löngu fallin niður fyrir tómlæti eða fyrningu, sbr. 31. gr. laga nr. 46/1985 en nautakjötsbúmark hafi verið fellt niður með reglugerð nr. 339/1986. Enn fremur er því haldið fram af hálfu stefndu að forsendur stefnanda um tjón fái engan veginn staðist. Búmark hafi verið ákvarðað vegna samdráttar í útflutningi. Með gildistöku laga nr. 46/1985 hafi útflutningsbætur strax verið skertar um 30% vegna verðlagsársins 1. september 1985 - 31. ágúst 1986, sbr. 36. gr. og D-lið ákvæðis til bráðabirgða í lögunum. Í stefnu sé ekkert tillit til þess tekið að frá verðlagsárinu 1986 hafi afurðamagn aukist að baki ærgildis í sauðfé úr 16,8 kg í 18,2 kg, eða að heildargreiðslumark við upptöku þess verðlagsárið 1992-1993 hafi ekki verið nema u.þ.b. 46% í sauðfé og u.þ.b. 70% í mjólk, af því útreiknaða heildarbúmarki, 18.500 tonnum í sauðfé og 143,4 milljón lítra mjólkur, sem hafi verið til staðar við lok búmarkskerfisins. Ekki fái því staðist að stefnandi geti átt nokkurn rétt til að hlutdeild hans í innanlandsmarkaði, sem greiðslumarksrétturinn sé bundinn við, verði jafnstór og búmark hafi verið né að nautakjötsframleiðsla skapi rétt til beingreiðslna. Af hálfu stefnanda sé heldur ekki tekið tillit til þess, er hann beri saman rétt í búmarki og greiðslumarki og ætlað tjón á þeim grundvelli, að framleiðsla innan búmarks í gildistíð laga nr. 95/1981 hafi hvorki gefið fullt grundvallarverð samkvæmt þeim lögum né hafi verið um að ræða staðgreiðslu afurða svo sem skýrt komi fram af reglum nr. 174/1986 um uppgjör búvöruframleiðslu verðlagsárið 1984-1985. Ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tjóni er rakið verði til atvika er kynnu að varða stefndu bótaskyldu að lögum. Ekki sé heldur sýnt fram á með rökum eða gögnum af hálfu stefnanda að brotið hafi verið gegn jafnræðisreglu með setningu reglugerðanna eða við fram­kvæmd Fram­leiðsluráðs landbúnaðarins eða Búnaðarsambands Snæfellinga á þeim. Af hálfu stefndu er talið óhjákvæmilegt vegna málavaxtalýsingar í stefnu að rekja stuttlega hvernig ákvörðun búmarks og síðar fullvirðisréttar hafi verið háttað á jörðinni Vindási einstök verðlags­ár, en stefndu halda því fram að verulega skorti á að rétt sé greint frá af hálfu stefnanda í þessum efnum. Samkvæmt upphaflegum útreikningi Framleiðsluráðs hafi búmark á jörðinni verið 67 ærgildi í mjólk, 175 í sauðfé og 18 ærgildi í nautgripakjöti og hafi það byggt á fram­leiðslu er þar hafi verið stunduð á viðmiðunarárunum 1976-1978. Verðlagsárið 1982-1983 er stefnandi hóf búskap hafi því verið breytt þannig að 100 ærgildi hafi verið í mjólk, 148 í sauðfé og 18 ærgildi í nautgripakjöti. Stefnandi hafi enn sótt um aukið búmark þann 10. mars 1984, sbr. dskj. 4, og hafi hann fengið hinn 18. apríl það ár, sbr. dskj. nr. 5, úthlutað 440 ærgilda búmarki. Það hafi skipst þannig að ósk stefnanda; 430 ærgildi í mjólk og 10 ærgildi í sauðfé. Að ósk stefnanda hafi skiptingu á því verið breytt verðlagsárið 1984-1985 þannig að 300 ærgildi hafi verið sett í mjólk, 40 ærgildi í sauðfé og 100 ærgildi í nautakjöti. Um framleiðslu á Vindási verðlagsárin 1982-1983 til 1984-1985 er vísað til dskj. nr. 78 sem er bréf Framleiðsluráðs landbúnaðarins frá 12. desember 1997. Stefnanda hafi réttilega verið reiknaður fullvirðisréttur í mjólk verðlagsárið 1985-1986 samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 37/1986 miðað við innlegg hans verð­lagsárið 1984-1985 sem hafi verið 22.429 lítrar og hafi því reiknaður fullvirðisréttur hans numið 128,9 ærgildisafurðum eða sem samsvarað hafi 22.428 lítrum innveginnar mjólkur, sbr. dskj. nr. 6. Auk þess hafi stefnandi sótt um og fengið úthlutað á því verðlagsári til viðbótar 149 ærgildisafurðum á grundvelli a liðar 2. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar sem kveðið hafi á um sérstaka ráð­stöfun hluta heildarfullvirðisréttarins eingöngu á því verðlagsári, m.a. til framleiðenda sem hefðu framleitt undir 300 ærgildisafurðum í mjólk og sauðfé verðlagsárið 1984-1985 þannig að fullvirðisréttur í mjólk innan búmarks, að viðbættri sauðfjár­framleiðslu, næmi allt að 300 ærgildisafurðum, sbr. dskj. nr. 7, 9 og 10. Ekki hafi stefnanda þó tekist að nýta alla þá viðbót með framleiðslu sem í heild hafi reynst vera 29.726 lítrar. Um vannýttan fullvirðisrétt hafi, eftir því sem við hafi getað átt, borið að fara samkvæmt upp­gjörs­leiðum 9. gr. reglugerðarinnar og afsal stefnanda í lok verðlagsársins til Búnaðar­sambandsins á 100 ærgildum til endurúthlutunar, sbr. dskj. nr. 14, hafi því í reynd verið óþarft. Í stefnu sé því ranglega haldið fram, þvert ofan í gögn máls, sbr. upphaf dskj. nr. 9, að viðbótarúthlutun á því verðlagsári hafi byggst á 10. gr. en sú grein hafi fjallað um heimildir búnaðarsambanda til úthlutunar. Verðlagsárið 1986-1987 hafi umsaminn heildarfullvirðisréttur verið 106 milljón lítrar eða einni milljón lítra minni en árið áður. Reiknaður fullvirðisréttur stefnanda samkvæmt reglugerð nr. 339/1986 hafi verið 126,8 ærgildisafurðir, sbr. 3. mgr. 13. gr., eða sem sam­svaraði 21.924 lítrum, sbr. dskj. nr. 11 og 12. Samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar hafi á því ári einungis verið skipt upp 92,7% af heildarfullvirðis-réttinum en því sem eftir hafi staðið hafi verið heimilt að skipta milli framleiðenda sem um það hafi sótt og annars vegar hafi uppfyllt það skilyrði 4. mgr. 3. tl. 13. gr. reglugerðarinnar að hafa verið samanlagt undir 300 ærgildaframleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1984-1985, og hafi haft meiri hluta tekna sinna af þessum greinum - hins vegar milli þeirra framleiðenda sem upp­fyllt hafi skilyrði 14. gr. reglugerðarinnar og hafi sú úthlutun verið í höndum við­komandi búnaðarsambanda. Framleiðsluráð hafi úthlutað stefnanda 7.795 lítrum eða sem svari 44,8 ærgilda viðbót á grundvelli 3. tl. 4. mgr. 13. gr. í samræmi við gildandi reglur um þá úthlutun, sbr. dskj. nr. 13 og 17 og fylgiskjal með dskj. 20. Hafi fullvirðis­réttur hans þá verið kominn í 29.719 lítra. Ekki fáist hins vegar séð að stefnandi hafi á því verðlagsári sótt um aukinn fullvirðisrétt hjá Búnaðarsambandi Snæfellsness samkvæmt 14. gr. sem honum hafi þó sérstaklega verið bent á að gera, sbr. dskj. nr. 19 og 20, en á því verðlags­ári hafi Búnaðar­sambandið haft 195.941 lítra til úthlutunar, sbr. dskj. nr. 55. Samkvæmt dskj. nr. 8 og 18 hafi í mars 1986 greinst júgurbólga í 4 kúm stefnanda. Á því ári hafi hann hins vegar slátrað alls 9 kúm, sbr. dskj. nr. 18. Verðlagsárið 1987-1988 hafi umsaminn heildarfullvirðisréttur verið 105 milljón lítrar. Hafi stefnanda verið reiknaður 29.719 lítra fullvirðisréttur í mjólk samkvæmt 13. gr. reglugerðar nr. 291/1987. Samkvæmt 13. og 14. gr. reglugerðarinnar hafi búnaðarsamböndum verið ætlað að ráðstafa ákveðnu magni til mjólkurframleiðenda sem uppfyllt hafi tiltekin skilyrði, sbr. dskj. nr. 21. Búnaðarsambandið hafi haft 33.112 lítra til úthlutunar á því verðlagsári sem úthlutað hafi verið til 24 aðila, þ.á m. til stefnanda, sbr. dskj. nr. 28, sem hafi fengið úthlutað 1.986 lítrum, eða umfram meðaltalið, sbr. dskj. nr. 55. Stefnandi hafi ekki neytt kæruheimildar vegna þeirrar ákvörðunar og hafi hann því sætt sig við þá úthlutun. Heildarfullvirðisréttur hans á verðlagsárinu 1987-1988 hafi því numið 31.705 lítrum, sbr. dskj. nr. 21–25 og 28. Reiknaður fullvirðisréttur stefnanda í sauðfé vegna verðlagsársins 1987-1988 samkvæmt reglugerð nr. 443/1987 hafi byggt á innleggi hans haustið 1985 sem hafi samsvarað 22,2 ærgildum og hafi hann því numið 21,5 ærgildum, sbr. 3. tl. 1. mgr. 7. gr. og 8. gr. Af gögnum málsins verði ekki séð að stefnandi hafi sótt um aukinn fullvirðisrétt í sauðfé samkvæmt 9. gr. reglugerðarinnar hjá Búnaðarsambandinu. Sá fullvirðisréttur hafi haldist lítt breyttur eftirfarandi verðlagsár, sbr. dskj. nr. 74. Verðlagsárið 1988-1989 hafi umsaminn heildarfullvirðisréttur í mjólk verið 103 milljónir lítra. Hafi reiknaður fullvirðisréttur stefnanda í mjólk samkvæmt 12. gr. reglugerðar nr. 305/1988 verið 31.797 lítrar, sbr. dskj. nr. 29 og 30. Auk þess hafi Búnaðar­sambandið úthlutað honum samtals 600 lítrum af 12.757 lítrum sem það hafi haft til úthlutunar, sbr. dskj. nr. 55. Heildarfullvirðisréttur hans á því ári hafi því numið 32.397 lítrum, sbr. dskj. nr. 30 og 55. Framleiðsla stefnanda á því verðlagsári hafi reynst nema 30.869 lítrum, sbr. dskj. nr. 78. Verðlagsárið 1989-1990 hafi reiknaður fullvirðisréttur stefnanda skv. 11. gr. reglugerðar nr. 233/1989 verið 31.797 lítrar. Þá hafi hann fengið úthlutað leiðréttingu samkvæmt 1. tl. 12. gr. reglugerðar nr. 233/1989, alls 2.700 lítra. Auk þess hafi hann fengið úthlutað frá Búnaðarsambandinu 271 lítra samkvæmt 3. tl. 12. gr. og tíma-bundna úthlutun á 600 lítrum. Hafi þetta numið samtals 35.368 lítrum en auk þess hafi hann haft til ráðstöfunar til við­bótar 928 lítra þar sem hann hefði ekki nýtt að fullu fullvirðisrétt verðlagsársins næsta á undan. Samkvæmt því hafi hann haft til ráðstöfunar 36.296 lítra mjólkur verðlags­árið 1989-1990, sbr. dskj. nr. 41 og fylgiskjal á dskj. nr. 42. Verðlagsárið 1990-1991 hafi reiknaður grunnréttur stefnanda samkvæmt 11. gr. reglu­gerðar nr. 287/1990 verið 34.768 lítrar. Auk þess hafi hann fengið úthlutað samkvæmt 2. lið 11. gr. reglu­gerðar 600 lítrum er eingöngu hafi nýst með innleggi mjólkur í afurðastöð á því verðlagsári. Samkvæmt því hafi fullvirðisréttur til ráðstöfunar verið 35.368 lítrar, sbr. dskj. nr. 42. Verðlagsárið 1991-1992 hafi grunnréttur stefnanda samkvæmt 2. mgr. 2. gr. reglu­gerðar nr. 262/1991 verið 34.768 lítrar auk þess sem hann hafi fengið tímabundinn rétt frá Búnaðar­sambandi samkvæmt 2. lið 2. gr., 600 lítra. Heildarréttur til framleiðslu hafi samkvæmt því verið 35.368 lítrar, sbr. dskj. nr. 44. Af þeim rétti hafi hann leigt Framleiðsluráði landbúnaðarins alls 17 þúsund lítra, sbr. dskj. nr. 45–48. Eftir hafi því staðið 18.368 lítrar af virkum rétti, sbr. dskj. nr. 54. Reiknað greiðslumark stefnanda í mjólk verðlagsárið 1992-1993, er greiðslu­marks­kerfi hafi tekið við, hafi verið 33.825 lítrar að gerðri almennri 4,4% niðurfærslu fullvirðis­réttar, sbr. dskj. nr. 50. Útreikningur á fullvirðisrétti stefnanda í mjólk einstök verðlagsár hafi þannig í einu og öllu verið samkvæmt gildandi reglum. Auk útreiknaðs grunnréttar í samræmi við ákvæði reglugerðanna á hverjum tíma, sem aukist hafi frá verðlagsárinu 1987-1988, hafi stefnandi notið sérstakra ívilnana, umfram það sem framleiðendur hafi almennt mátt búa við, í formi viðbótarúthlutana öll verðlagsárin svo sem að framan hafi verið rakið. Hin sérstaka viðbótarúthlutun er stefnandi hafi notið verðlagsárið 1985-1986 samkvæmt 5. gr. reglugerðar nr. 37/1986, en nýtti ekki að fullu, hafi eingöngu gilt á því verðlagsári. Nýting fullvirðisréttar, þ.á m. á þeirri viðbót, hefði heldur engin áhrif haft við útreikning á fullvirðisrétti verðlags­árið 1986-1987, sbr. 9. gr. reglugerðar nr. 37/1986, sbr. reglugerð nr. 178/1986 og 3. mgr. 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986. Stefndu halda því fram að staðhæfingar stefnanda um að hann hafi á ólögmæltan hátt verið sviptur 100 ærgilda fullvirðisrétti af Framleiðsluráði eða Búnaðarsambandi og kröfur á því byggðar eigi þannig enga stoð. Engum gögnum sé heldur stutt að stefnandi, er hann á annað borð hafi hirt um að sækja um það, hafi borið skarðan hlut frá borði eða sætt óréttmætri mismunun við ráðstöfun á þeim takmörkuðu réttindum sem Búnaðarsamband Snæ­fellinga hafi haft til umráða hverju sinni. Sé fjarri lagi að ályktun í þá veru verði dregin af gögnum málsins, sbr. dskj. nr. 33-34, 37, 40 og 55. Verði þau sjónarmið sem hér að framan hafa verið rakin ekki talin leiða til sýknu af öllum kröfum stefnenda er varakrafa stefndu sú að stefnukröfurnar verði stór­kost­lega lækkaðar og er í því sambandi vísað til sjónarmiða er rakin hafa verið hér að framan varðandi meint tjón stefnanda og bótaskyldu. Þá fái útreikningur tjóns miðað við ætlað meðalverð greiðslumarks í mjólk löngu síðar, sem engum gögnum sé stutt, og krafa á því byggð, ekki staðist að lögum. Öllum kröfum stefnanda um dráttarvexti og upphafs­tíma þeirra er mótmælt. Ekki fáist annað séð en stefna sé reist í verulegum atriðum á röngum og hald­lausum staðhæfingum og kröfum. Er þess krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði til þess litið, sbr. 130. og 131. gr. laga um meðferð einkamála. Niðurstöður. Eins og fram kemur í dómum Hæstaréttar frá 9. október 1997 í málum nr. 42/1997 og 43/1997 var tilgangur laga nr. 15/1979, um breyting á lögum nr. 101/1966 um Framleiðsluráð landbúnaðarins, verðskráningu, verðmiðlun og sölu á landbúnaðarvörum o.fl., að draga úr framleiðslu búvöru svo að hún hæfði innanlandsmarkaði. Með lögunum var Framleiðsluráði heimilt að beita tímabundnum ráðstöfunum, að fengnu samþykki fulltrúafundar Stéttarsambands bænda og staðfestingu landbúnaðarráðherra, til þess að ná þessum tilgangi en þær ráðstafanir eru taldar í 1. gr. laga nr. 15/1979. Samkvæmt a lið lagagreinarinnar var þannig heimilt að ákveða mismunandi verð á búvöru til framleiðenda þegar búvöruframleiðsla yrði meiri en þörf væri fyrir á innlendum markaði og ekki fengjust viðunandi erlendir markaðir fyrir það sem umfram væri. Var m.a. heimilt í því sambandi að ákveða framleiðendum full grundvallarverð fyrir ákveðinn hluta framleiðslunnar, en útflutningsverð fyrir það sem umfram væri. Samkvæmt 5. mgr. sömu lagagreinar skyldi landbúnaðarráðherra setja reglugerð um framkvæmd heimilda er fólust í lagagreininni, að fengnum tillögum Framleiðsluráðs landbúnaðarins og fulltrúafundar Stéttarsambands bænda. Með reglugerð nr. 348/1979, sem sett var samkvæmt lögum nr. 15/1979, voru Framleiðsluráði landbúnaðarins heimilaðar tilteknar tímabundnar ráðstafanir í samræmi við fyrirmæli laganna. Samkvæmt a lið 2. gr. reglugerðarinnar var þannig heimilt að ákveða mismunandi verð á búvöru til framleiðenda samkvæmt því sem segir í lögunum og hér að framan greinir. Í 2. mgr. sama liðar segir að settur verði kvóti í ærgildisafurðum fyrir framleiðslu sauðfjár- og nautgripaafurða, aðra hvora búgreinina eða báðar, eftir því sem þurfa þyki. Í greinargerð með lögum nr. 15/1979 kemur fram að mikill vandi hafi steðjað að íslenskum landbúnaði vegna framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða umfram það sem seldist á innanlandsmarkaði. Fram kemur einnig að mjög brýnt hafi verið að grípa til aðgerða sem væru til þess fallnar að draga úr framleiðslu. Þær aðgerðir sem frumvarpið gerði ráð fyrir að heimilt yrði að beita væru ætlaðar sem skammtímaaðgerðir þar til fastara skipulag færðist á framleiðslumagn landbúnaðarins í samræmi við þarfir innlends markaðar. Samkvæmt lögum nr. 15/1979 var þannig heimilt að grípa til tímabundinna ráðstafana þegar búvöruframleiðsla yrði meiri en þörf væri fyrir á innlendum markaði og ekki fengjust erlendir markaðir sem viðunandi teldust fyrir það sem umfram væri að mati Framleiðsluráðs og landbúnaðarráðuneytisins. Skyldi að því stefnt með þessum aðgerðum að laga framleiðsluna að þörfum markaðarins. Engar vísbendingar er að finna í gögnum málsins þess efnis að aðstæður sem máli skiptu varðandi stjórnun búvöruframleiðslunnar yrðu óbreyttar til frambúðar. Verður fremur að telja rökréttara að gera hafi mátt ráð fyrir því að þessar aðstæður breyttust. Ekki verður heldur litið svo á að stjórnvöld hafi gefið fyrirheit um hvaða ákvarðanir yrðu teknar í framtíðinni varðandi stjórnun á framleiðslu búvara eða að stefnandi hafi mátt treysta því að þessum aðgerðum yrði beitt áfram án viðeigandi breytinga í samræmi við þann tilgang sem þeim var ætlað að þjóna. Stefnandi heldur því fram að stjórnvöld hafi hvatt bændur til að draga úr framleiðslu mjólkur og kindakjöts en auka framleiðslu nautakjöts og vísar hann í því sambandi til umburðarbréfs Framleiðsluráðs landbúnaðarins frá 3. maí 1982 á dskj. nr. 3. Í bréfi þessu kemur fram að á fundi Framleiðsluráðs þann 29. apríl það ár hafi verið samþykkt samhljóða eftirfarandi tillaga: „Framleiðsluráð landbúnaðarins samþykkir að öllum bændum á lögbýlum verði skrifað bréf varðandi búmark í nautakjöti. Í bréfinu verði gerð grein fyrir því að ætla megi að nautakjötsframleiðslan fái hliðstæða meðferð við uppgjör á verðlagsárinu 1. sept. 1982 til 31. ágúst 1983 eins og sauðfjárafurðir. Skorað verði á framleiðendur að gera Framleiðsluráði skriflega grein fyrir því, hvort þeir muni nýta áunninn búmarksrétt sinn í nautakjöti á næsta ári. Tekið verði fram að svari bændur bréfinu ekki fyrir 1. júlí n.k. verði litið svo á að þeir ætli ekki að nota búmarksrétt sinn og hann falli út til geymslu næsta verðlagsár. Vilji einhverjir framleiðendur fá rýmkaðan rétt til nautakjötsframleiðslu gefi þeir upplýsingar um hvort þeir vilji á móti draga úr kindakjötsframleiðslu eða mjólkurframleiðslu. Að fengnum framangreindum upplýsingum verði búmark í nautakjöti endurskoðað með hliðsjón af vaxandi sölu nautakjöts.“ Þá segir í umburðarbréfinu að eins og bændum hafi áður verið tilkynnt verði nautakjöt sem komi í sláturhús fyrir ágústlok á því ári verði greitt fullu verði. Bændur væru hvattir til að nota markaðinn á meðan tryggt sé að fullt verð fáist. Búist væri við miklu nautakjöti næsta haust sem gæti leitt til þess að þá þyrfti að beita verðskerðingu við uppgjör. Í bréfinu er skorað á bændur að segja til um það fyrir 1. júlí hvort þeir muni nota framleiðslurétt sinn í nautakjöti. Þeir sem ekki tilkynni fyrir þann tíma megi reikna með að svo verði litið á að þeir noti ekki rétt sinn svo sem segi í framanritaðri tillögu. Rétturinn verði þá geymdur á nafni jarðarinnar til síðari tíma. Síðan segir í umburðarbréfinu að vilji framleiðendur nautakjöts fá rýmkaðan þann framleiðslurétt gegn því að draga saman framleiðslu í kindakjöti eða mjólk þurfi þeir að sækja sérstaklega um það og taka fram hversu mikinn framleiðslurétt þeir óski eftir að færa á milli búgreina. Þegar efni umburðarbréfs þessa er skoðað verður það hvorki túlkað á þann veg að bændur hafi með því verið hvattir til að draga úr framleiðslu mjólkur og kindakjöts og auka framleiðslu nautakjöts né að þeir hafi verið hvattir til að skipta úr búmarki í mjólk og kindakjöti yfir í búmark í nautakjöti eins og stefnandi heldur fram. Eins og fram kemur í bréfinu gátu bændur ákveðið sjálfir hvort þeir vildu nota framleiðslurétt sinn til nautakjötsframleiðslu. Einnig kemur þar fram að bændur gátu sótt um að fá aukinn framleiðslurétt hvað varðaði nautakjöt gegn því að draga úr framleiðslu kindakjöts og mjólkur. Með lögum nr. 46/1985 um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, sem tóku gildi 1. júlí 1985 og felldu úr gildi fyrri lög um sama efni, var landbúnaðarráðherra veitt heimild til að beita tilteknum ráðstöfunum til að hafa stjórn á framleiðslu búvara þannig að hún yrði í samræmi við tilgang laganna, sbr. 30. gr. þeirra. Tilgangur laganna var m.a. sá að stuðla að framförum og aukinni hagkvæmni í búvöruframleiðslu og vinnslu og sölu búvara til hagsbóta fyrir framleiðendur og neytendur, sbr. a lið 1. gr. laganna, og samkvæmt b lið að framleiðsla búvara til neyslu og iðnaðar yrði í sem nánustu samræmi við þarfir þjóðarinnar og tryggði ávallt nægilegt vöruframboð við breytilegar aðstæður í landinu. Samkvæmt a lið 1. mgr. 30. gr. laganna var landbúnaðarráðherra heimilt að leita eftir samningum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar við Stéttarsamband bænda um magn mjólkur- og sauðfjárafurða sem framleiðendum yrði ábyrgst fullt verð fyrir á samningstímanum. Skyldi ríkissjóður leggja fram fjármagn til að greiða framleiðendum mismun á fullu verði samkvæmt þeim samningum og þess verðs sem fengist fyrir búvörurnar við sölu á innlendum og erlendum mörkuðum. Samkvæmt 35. gr. skyldu ákvarðanir um beitingu þessara og annarra heimilda í VII. kafla laganna teknar með reglugerð þar sem réttur framleiðenda skyldi ákveðinn með tilliti til framleiðslu þeirra á búvöru á tilteknu tímabili. Fullvirðisréttur var í 1. gr. reglugerðar nr. 37/1986 um stjórn mjólkurframleiðslunnar verðlagsárið 1985-1986, sem sett var samkvæmt heimild í ofangreindum lögum, skilgreindur sem það framleiðslumagn sem framleiðandi afhenti til sölu í afurðarstöð og honum væri ábyrgst fullt verð fyrir samkvæmt reglugerðinni. Samkvæmt 6. gr. reglugerðarinnar skyldi fullvirðisréttur mjólkurframleiðanda það verðlagsár vera margfeldi búmarks hans og fullvirðismarks viðkomandi svæðis en engum framleiðanda skyldi þó reiknaður fullvirðisréttur umfram mjólkurframleiðslu hans innan búmarks verðlagsárið 1984-1985, sbr. a lið greinarinnar. Heimilt var samkvæmt 10. gr. reglugerðarinnar að veita mjólkurframleiðendum, sem uppfylltu tiltekin skilyrði sem þar eru tilgreind, aukinn fullvirðisrétt. Engin sambærileg ákvæði voru í reglugerðinni varðandi kvóta á framleiðslu nautakjöts eins og áður hafði verið í 2. mgr. a liðar 2. gr. reglugerðar nr. 348/1979. Í 10. gr. reglugerðar nr. 339/1986 um búmark og fullvirðisrétt til framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1986-1987, sem einnig var sett samkvæmt lögum nr. 46/1985, segir að reglugerðin taki ekki til búmarks vegna framleiðslu nautakjöts. Ekki hefur annað komið fram í málinu en fullvirðisréttur stefnanda verðlagsárið 1985-1986 hafi verið reiknaður út samkvæmt þeim reglum sem hér hafa verið raktar og þá giltu. Með vísan til þess sem að framan er rakið og þeirra röksemda sem fram koma í framangreindum dómum Hæstaréttar frá 9. október 1997 verður hvorki á það fallist að með ákvörðun fullvirðisréttar stefnanda samkvæmt þessum reglum hafi verið brotið gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar sem stefnandi vísar til né jafnræðisreglum. Samkvæmt því sem fram hefur komið í málinu var fullvirðisréttur stefnanda til mjólkurframleiðslu fyrir verðlagsárið 1986-1987 reiknaður út samkvæmt 13. gr. reglugerðar nr. 339/1986 um búmark og fullvirðisrétt til framleiðslu mjólkur og sauðfjárafurða verðlagsárið 1986-1987. Verður ekki annað séð en honum hafi verið reiknaður fullvirðisréttur samkvæmt þeim reiknireglum sem þar koma fram. Ekki verður fallist á að afsal stefnanda á fullvirðisrétti til Búnaðarsambands Snæfellinga hafi skipt máli við þennan útreikning. Hins vegar skipti máli hver reiknaður fullvirðisréttur stefnanda var árið áður. Úthlutun til einstakra framleiðenda var þó samkvæmt þessum reglum háð því magni sem til úthlutunar var í heild og innan búmarkssvæðis. Samkvæmt því var ekki tryggt að fullvirðisréttur stefnanda yrði óbreyttur frá fyrra ári. Samkvæmt 3. tl. 4. mgr. 13. gr. regulgerðarinnar gátu þeir framleiðendur fengið aukinn fullvirðisrétt sem um það sóttu til Framleiðsluráðs landbúnaðarins og uppfylltu þau skilyrði að hafa samanlagt framleitt innan við 300 ærgildisafurðir í mjólk og sauðfjárafurðum verðlagsárið 1984-1985 og höfðu meirihluta tekna sinna af mjólkurframleiðslu og sauðfjárrækt á þeim árum. Einnig var Búnaðarsambandi heimilt samkvæmt 14. gr. reglugerðarinnar að veita þeim mjólkurframleiðendum aukinn fullvirðisrétt sem uppfylltu einhver þeirra skilyrða sem þar eru talin. Bótakrafa stefnanda er þó ekki byggð á því að brotið hafi verið gegn þessum reglum við ákvörðum fullvirðisréttar stefnanda umrætt verðlagsár. Þegar framangreind atriði eru virt verður ekki á þau rök stefnanda fallist að hann hafi öðlast bótarétt á hendur stefndu af þeim ástæðum sem hann tilgreinir í málatilbúnaði sínum. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði sem er þóknun lögmanns hans, Ólafs Björnssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 300.000 krónur og er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, landbúnaðarráðherra og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs, skulu sýknir vera af kröfum stefnanda, Þráins Nóasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði sem er þóknun lögmanns hans, Ólafs Björnssonar hrl., 300.000 krónur.
Mál nr. 825/2016
Kærumál Aðför Útburðargerð Leigusamningur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að K skyldi með beinni aðfarargerð borinn út úr nánar tilgreindri fasteign.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. desember 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 9. desember 2016 þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila umað sóknaraðili yrði með beinni aðfarargerð borinn út úr fasteigninni Esjugrund48 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför.Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en tilvara að hann verði „sýknaður af öllum kröfum varnaraðila í málinu“. Að þvífrágengnu ítrekar sóknaraðili kröfur sínar um aðfararfrest er hann hafði uppi íhéraði. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, entil vara að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verði felldur niður.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest að varnaraðilumsé heimilt að fá sóknaraðila borinn út úr fasteigninni með beinni aðfarargerð.Þá eru ekki efni til að taka til greina kröfu varnaraðila um aðfararfrest.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurðurer staðfestur.Sóknaraðili,Kristján Þorsteinsson, greiði varnaraðilum, Fríði Maríu Halldórsdóttur og ÞórðiInga Marelssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember2016Með aðfararbeiðni,sem móttekin var í Héraðsdómi Reykjavíkur 1. júlí 2016, hafa sóknaraðilarÞórður Marelsson, kt., [...], og Fríður María Halldórsdóttir, kt., [...], bæði til heimilis að Esjugrund48 í Reykjavík, krafist dómsúrskurðar um að varnaraðili, Kristján Þorsteinsson, kt. [...], Esjugrund48 í Reykjavík, verði ásamt öllu sem honum tilheyrir borinn út úrhúsnæði sóknaraðila að Esjugrund 48 í Reykjavík, fastanúmer 208-5646 með beinni aðfarargerð. Jafnframtkrefjast sóknaraðilar málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins og aðfjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frádómi en til vara að hann verði „sýknaður af öllum kröfum“ sóknaraðila. Verðifallist á kröfu sóknaraðila krefst hann þess „að kæra á þeim úrskurði til Hæstaréttarfresti gildi aðfararheimildar, ásamt að aðfararfrestur verði tiltekinn íúrskurði að minnsta kosti 8 mánuðir frá uppkvaðningu úrskurðar en til varasamkvæmt sanngjörnu mati dómsins“. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendisóknaraðila.Mál þetta var þingfest 9. september sl. Var næsta fyrirtakamálsins ákveðin 23. sama mánaðar en henni frestað vegna veikinda varnaraðila. Íþinghaldi 30. september lagði varnaraðili fram greinargerð og var málinu þáfrestað ótiltekið. Dómari tók málið fyrir 18. október sl. Í því þinghaldikrafðist varnaraðili úrskurðar um hæfi dómara og fór fram flutningur um þákröfu. Málið var tekið til úrskurðar og kvað dómari upp úrskurð í samaþinghaldi þar sem kröfunni var hafnað. Varnaraðili kærði þá niðurstöðu tilHæstaréttar 1. nóvember sl. Mun málið hafa verið fellt niður hjá réttinum þarsem varnaraðili skilaði ekki gögnum vegna kærunnar innan tilskilins tíma.Dómari boðaði til fyrirtöku í málinu föstudaginn 25. nóvember sl. um leið oghann fékk upplýsingar um lyktir málsins í Hæstarétti. Sá tími hentaðivarnaraðila ekki og var þá boðað til fyrirtöku 29. sama mánaðar. Í þvíþinghaldi var málinu frestað til aðalmeðferðar 1. desember sl. Var málið tekiðtil úrskurðar þann dag að loknum munnlegum málflutningi.IMálavextirMeð leigusamningi 25. maí 2015 tók varnaraðili íbúð sóknaraðila, í kjallarafasteignar þeirra að Esjugrund 48 í Reykjavík, á leigu frá og með 1. júní 2015.Samkvæmt A-lið 3. gr. samningsins var hann tímabundinn og skyldi honum ljúka31. maí 2016. Þá sagði í ákvæðinu að leigusamningnum lyki á umsömdum degi ánsérstakrar uppsagnar eða tilkynningar af hálfu aðila. Samkvæmt 8. gr. samningsins skyldileigan nema 115.000 krónum á mánuði og vera óbreytt út leigutímann. Þá sagði aðsamið væri um eins mánaðar fyrirframgreiðslu. Samkvæmt 10. gr. samningsinsskyldi leigjandi setja tryggingu fyrir réttum efndum samningsins og nam umsamintryggingarfjárhæð 230.000 krónum. Skyldi hún greidd leigusala og vera tilvarðveislu hjá honum. Þá sagði í 12. gr. samningsins að leigjandi hefði kynntsér húsnæðið, skoðað það og samþykkt. Þá sagði í niðurlagi 13. gr. samningsinsað um hann giltu ákvæði húsaleigulaga nr. 36/1994.Sóknaraðilar sendu varnaraðilaáskorun um rýmingu húsnæðisins með skeyti 1. júní 2016. Þar sagði að leigusamningurinnværi útrunninn en varnaraðili væri enn í eigninni og var skorað á hann að rýmahúsnæðið og afhenda eigendum umráð þess innan sjö daga frá dagsetninguáskorunarinnar. Kom þar jafnframt fram að húsaleiga hefði ekki verið greiddfyrir mars, apríl og maí 2016 og að vanskil næmu 345.000 krónum auk vaxta. Varskorað á varnaraðila að greiða kröfuna strax. Fyrir lægi að í vörslu leigusalaværi trygging að fjárhæð 230.000 krónur sem yrði skuldajafnað inn á vanskilyrðu þau ekki greidd. Yrði áskoruninni ekki sinnt yrði farið fram á útburðvarnaraðila án frekari viðvörunar í samræmi við 78. gr. laga nr. 90/1989 umaðför. Varnaraðili sendi sóknaraðilum bréf14. júní 2016 varðandi lok leigusamnings aðila þar sem vísað er til þess aðleigjandi hafi samkvæmt ákvæðum laga nr. 36/1994 forleigurétt á áframhaldandileigu í hinu leigða sé ætlun leigusala að halda húsnæði áfram í útleigu. Þásegir að er varnaraðili hafi borið áframhaldandi leigu í tal við leigusala hafihonum skilist að það kæmi vel til greina en þegar frá leið hafi „komið einhverönnur meining í þetta hjá ykkur vegna ágreinings okkar á milli um atvik áliðnum leigutíma“. Hafi hann viljað leysa þann ágreining þannig að allir værusáttir. Fælist það í því að hann fengi afslátt á leigu vegna atvika og ástandssem truflað hafi einkalíf hans verulega og valdið honum „óþægindum, sárindum ogótta“. Varnaraðili varð ekki við áskorunsóknaraðila um rýmingu húsnæðisins og sendu sóknaraðilar beiðni um útburð tilhéraðsdóms sem móttekin var 1. júlí sl. IIMálsástæður oglagarök sóknaraðilaSóknaraðilar byggja útburðarkröfu sína á því að hinn tímabundnileigusamningur aðila hafi runnið út 31. maí sl. samkvæmt skýru ákvæði ísamningnum. Sóknaraðilar kveða heimild til útburðar byggja á 12. og 13. kaflalaga nr. 90/1989, um aðför, einkum 78. gr. Í 3. gr. samningsins komi skýrt framað samningnum ljúki á umsömdum degi án sérstakrar uppsagnar eða tilkynningar afhálfu aðila. Varnaraðila hafi verið tilkynnt að ekki yrði um framlengingusamningsins að ræða. Þá hafi honum verið sent símskeyti þar sem skorað var áhann að rýma húsnæðið þar sem leigusamningur væri útrunninn og greiðagjaldfallna leigu. Lögmaður sóknaraðila kveður engin áhöld vera um það aðvarnaraðili haldi því fram að skeytið hafi ekki borist sér en það hafi engaþýðingu fyrir úrlausn málsins. Í því felist ekki bindandimálflutningsyfirlýsing um eitt eða neitt.Þá taka sóknaraðilar fram að umhúsnæði fjölskyldu sóknaraðila sé að ræða og því eigi ákvæði um forleiguréttleigjanda ekki við, sbr. 2. mgr. 51. gr. laga nr. 36/1994. Þá hafi ekki staðiðtil að leigja húsnæðið áfram heldur hyggist sóknaraðilar nýta það fyrirfjölskyldu sína. Þá kveða sóknaraðilar tilvísun varnaraðila til 61. gr. laganr. 36/1994 um riftun ekki hafa nokkra þýðingu í málinu enda sé ekki byggt áþví ákvæði af hálfu sóknaraðila. Benda sóknaraðilar á að þótt endanlegt uppgjörmilli aðila kunni að eiga eftir að fara fram hafi það engin áhrif á rétt þeirratil umráða yfir eigin húsnæði. Þá mótmæla sóknaraðilar því að fallist verði á kröfuvarnaraðila um að kæra fresti réttaráhrifum úrskurðarins og að ákvarðaður verðitiltekinn aðfararfrestur í úrskurðarorði.Sóknaraðilar telja málið einfalt.Leigutíma sé lokið. Varnaraðili hafi ekki sinnt áskorun um að rýma húsnæðið.Hafi þau brýna hagsmuni af því að gerðin nái fram að ganga enda dveljivarnaraðili í húsnæðinu í óþökk þeirra og það þrátt fyrir óskir um rýminguþess. Sóknaraðilum sé því nauðugur einn kostur að leita atbeina dómstóla og fádómsúrskurð um útburð varnaraðila.IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili kveðurmálið svo vanbúið og vanreifað að það standist ekki áskilnað laga til þess aðunnt sé að taka kröfuna til greina.Varnaraðili byggir jafnframt á því að honum hafi aldrei boristsímskeyti það er sóknaraðilar vísi til og hafi hann lagt fram gögn í málinu semsýni með óyggjandi hætti fram á það. Þá byggir varnaraðili á því að lögmaðursóknaraðila hafi gefið bindandi málflutningsyfirlýsingu í þinghaldi þar semhann hafi lýst því yfir að í málinu væri ekki byggt á umræddu símskeyti. Þámótmælir varnaraðili einnig meintri leiguskuld sem sóknaraðilar vísi til ímálflutningi sínum.Varnaraðili kveðst fyrst hafa séð símskeyti með áskorun umrýmingu húsnæðisins við fyrirtöku málsins 9. september sl. Byggir varnaraðili áþví að sóknaraðilar sjálfir hafi móttekið þessa meintu áskorun sína án þess þóað afhenda varnaraðila hana en sóknaraðilar búi í sama húsi og hafi þanninngang að húsinu sem sé mest áberandi. Enda komi það fram í yfirlýsingupóstburðarmanns að hann minnist þess ekki að hafa borið áskorunina út íkjallarann heldur á 1. hæðina. Með því að sóknaraðilar sjálfir hafi tekið á mótieigin beiðni geti hún ekki haft nokkra þýðingu í málinu og það jafngildi því aðengin áskorun hafi verið send í ljósi 13. gr. laga nr. 36/1994, sbr. og 3. mgr.82. gr. laga nr. 91/1991 Auk þess komi ekki fram í gögnum málsins að meint skeyti hafiverið borið út, né heldur hvert það fór, hafi það yfirhöfuð farið á einhvernstað. Meðal annars af þessari ástæðu verði að hafna útburðarbeiðni sóknaraðilaenda megi ekki vera minnsti vafi á réttmæti kröfu sóknaraðila í útburðarmálumsem þessum. Öllum formskilyrðum laga verði að vera fullnægt, m.a. hvað varðartilkynningar, áskoranir, fresti og annað.Hvað varði meint lok húsaleigusamnings aðila tekur varnaraðilifram að honum hafi ekki verið tilkynnt um að ekki yrði um framlengingu samningsað ræða. Þvert á móti hafi verið samkomulag með aðilum um að hann fengiáframhaldandi og ótímabundinn leigusamning um húsnæðið. Meðal annars komi framí bréfi varnaraðila til sóknaraðila 14. júní sl. að samkomulag um áframhaldandileigu væri til staðar þótt það hefði mátt orða á ákveðnari hátt. Þá komijafnframt fram í bréfinu að varnaraðili hafi áður farið fram á endurgreiðslu ogafslátt á leigu vegna ónæðis og annars sem hann hafi orðið fyrir í húsnæðinu.Við þær athugasemdir „þykknaði“ í sóknaraðilum. Þeir hafi þó ekki dregið tilbaka loforð um áframhaldandi leigu. Þá hafi sóknaraðilar ekki svarað því semfram komi í bréfinu. Að setja fram útburðarbeiðni við þessar aðstæður sé „meiraen lítið ámælisvert“.Að auki byggir varnaraðili framleigurétt á 59. gr. laga nr.36/1994, þ.e. að hann hafi nýtt húsnæðið í meira en tvo mánuði frá lokumleigusamnings án þess að fá áskorun um rýmingu. Hvað varði meinta leiguskuld sé henni mótmælt af hálfuvarnaraðila. Að leiga sé ógreidd sé fyrirsláttur af hálfu sóknaraðila. Þá tekurvarnaraðili fram að sóknaraðilar hefðu orðið að beina til hans áskorun umgreiðslu innan tiltekins frests áður en þau sendu honum áskorun um rýminguhúsnæðisins, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 61. gr. laga nr. 36/1994. Þá fyrirgerileigusali riftunarrétti sínum með því að taka við greiðslum án fyrirvara umriftun. Ekki sé því unnt að taka kröfu sóknaraðila til greina á grundvellileiguskuldar.Með vísan til alls þessa beri að hafna kröfum sóknaraðila þarsem skilyrði 78. gr. laga nr. 90/1989 séu ekki fyllt. Þá beri að hafna henniþar sem varhugavert verði að telja að hún nái fram að ganga, sbr. 3. mgr. 83.gr. áðurnefndra laga, á grundvelli þeirra gagna sem heimilt sé að afla í málumsem þessum. Þá byggi varnaraðili kröfu sína um að kæra fresti aðfarargerð og aðaðfararfrestur verði tiltekinn í úrskurðarorði á 3. mgr. 84. gr. laganna.IVNiðurstaðaÍ máli þessu hafasóknaraðilar krafist útburðar varnaraðila úr íbúð í kjallara húseignar þeirraað Esjugrund 48 í Reykjavík, fastanúmer 208-5646,er þau eru þinglýstir eigendur að. Varnaraðili hefur krafist frávísunarmálsins og verður málatilbúnaður hans skilinn svo að það sé sökum þess aðbeiðni sóknaraðila sé svo óskýr og vanreifuð að úrskurður geti ekki gengið umkröfur þeirra. Ekki verður að matidómsins séð að neinir gallar séu á beiðni sóknaraðila eða fylgigögnum með hennisem varðað geti frávísun málsins. Þá verður ekki heldur talið að málatilbúnaðursóknaraðila hafi verið svo óljós að það hafi haft áhrif á varnir varnaraðila ímálinu. Er kröfu varnaraðila um frávísun málsins hafnað.Sóknaraðilar kveða tímabundinn leigusamning við varnaraðilahafa runnið sitt skeið á enda 31. maí 2016. Hafi honum verið send áskorun 1.júní 2016 um rýmingu húsnæðisins en við henni hafi hann ekki orðið. Auk þesstaka sóknaraðilar fram til áréttingar að varnaraðili sé í vanskilum með leiguen útburðar sé þó ekki krafist af þeim sökum. Þá hafna sóknaraðilar því aðsamkomulag hafi orðið með aðilum um áframhaldandi leigu húsnæðisins enda standiekki til að leigja það áfram. Þá geti varnaraðili ekki byggt á því að hann eigiforleigurétt til húsnæðisins þar sem um heimili sóknaraðila sé að ræða, sbr. 2.mgr. 51. gr. laga nr. 36/1994.Varnaraðili mótmælir því að honum hafi borist áskorun umrýmingu húsnæðis. Hafi hann lagt fram gögn sem sýni fram á annað. Þá kveðurvarnaraðili að svo hafi um samist með aðilum að hann fengi áframhaldandi ogótímabundinn samning um leigu á húsnæðinu. Þá hafnar hann því að leiga sé ívanskilum. Hann kveðst hafa haft ýmislegt við húsnæði og framkomu sóknaraðilaað athuga en þá „þykknaði“ í þeim.Eins og málið liggur fyrir dóminum reyni á það hvort réttursóknaraðila sé svo skýr og óumdeildur að hann verði ráðinn af gögnum málsins ogþar með hvort skilyrði til útburðar á grundvelli 78. gr. laga nr. 90/1989 umaðför séu fyrir hendi.Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 er manni,sem með ólögmætum hætti er aftrað að neyta réttinda sinna, heimilað að beinatil héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis sem getur í 72. eða 73. gr.laganna verði fullnægt með aðfarargerð þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr.laganna liggi ekki fyrir. Ákvæði 72. gr. fjallar um skyldu gerðarþola til aðvíkja af fasteign eða til að láta gerðarbeiðanda af hendi umráð hennar aðeinhverju leyti eða öllu, eða til að fjarlægja hluti af henni. Samkvæmt 3. mgr.83. gr. laganna skal að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verður taliðað gerðin nái fram að ganga á grundvelli þeirra sönnunargagna sem heimilt er aðafla samkvæmt 1. mgr. sömu greinar. Eins og áður er rakið tók varnaraðili umrætt húsnæði á leigufrá 1. júní 2015 með leigusamningi viðsóknaraðila. Var samningurinn tímabundinn og skyldu lok leigutíma vera 31. maí2016. Í samningnum var tekið fram að tímabundnum samningi lyki á umsömdum degi,án sérstakrar uppsagnar eða tilkynningar af hálfu aðila. Í málinu liggur fyrir að sóknaraðilar sendu varnaraðilaáskorun um rýmingu húsnæðisins 1. júní 2016. Á skeytið er ritað „tilkynnt“ 2.júní 2016. Varnaraðili hefur haldið því fram að sér hafi ekki verið afhent skeytiðog tilkynning hafi verið skilin eftir á efri hæð hússins hjá sóknaraðilumsjálfum. Hafi hann ekki haft vitneskju um skeytið fyrr en málið var þingfest íhéraðsdómi 9. september sl. og hann fengið afrit ganga málsins í hendur. Þákveður varnaraðili að lögmaður sóknaraðila hafi gefið bindandimálflutningsyfirlýsingu fyrir dóminum um að í málinu sé ekki byggt á skeytinu.Hvað það síðastnefnda varðar tekur dómurinn fram að af hálfusóknaraðila hafi ekki verið fallið frá því að byggja á því að skeytið hafi veriðsent með sannanlegum og tryggilegum hætti í samræmi við ákvæði húsaleigulaga.Af hálfu sóknaraðila var á hinn bóginn ítrekað fyrir dóminum að fyrir úrlausnmálsins skipti ekki máli hvernig viðtöku skeytisins var háttað.Dómurinn tekur fram að áskorunin var send með skeyti sem boriðvar út á Eskjugrund 48 í Reykjavík og áritað um að það hafi verið „tilkynnt“.Verður því að líta svo á að áskorunin hafi verið send með sannanlegum ogtryggilegum hætti. Samkvæmt meginreglu 13. gr. laga nr. 36/1994 hafði áskorunsóknaraðila um rýmingu húsnæðisins því þau áhrif að lögum sem henni var ætlað.Er varnaraðila því ekki hald í þeirri mótbáru að honum hafi ekki boristáskorunin. Málatilbúnað varnaraðila verður að skilja svo að aukofangreinds haldi hann því fram í málinu að sóknaraðilum hafi ekki verið réttað krefjast útburðar þar sem uppgjör hafi ekki farið fram þeirra á milli. Þáhafi varnaraðili einnig haft ýmislegt að athuga við ástand hins leigða. Heimildleigusala til að krefjast umráða yfir húsnæði sínu við lok leigusamnings erekki háð fjárhagslegu uppgjöri aðila vegna afsláttar af leigu vegna ástandshúsnæðis eða af öðrum slíkum ástæðum. Geta sjónarmið varnaraðila hvað þettavarðar ekki leitt til þess að útburðarbeiðni verði hafnað. Fyrir liggur að leigusamningur errunninn út og samningsbundinn réttur varnaraðila til húsnæðisins því niðurfallinn. Ekki hefur verið sýnt fram á að varnaraðili eigi rétt til húsnæðisinsá grundvelli forgangsréttar eða að samkomulag hafi orðið um áframhaldandi afnothans af húsnæðinu. Þá verður ekki talið að 59. gr. laga nr. 36/1994 eigi við ímálinu enda skoruðu sóknaraðilar á varnaraðila að rýma húsnæðið um leið ogleigusamningi lauk. Varnaraðili hefurekki orðið við því að rýma húsnæðið. Er ljóst að hann er í húsnæðinu án heimildarog í óþökk sóknaraðila. Samkvæmt öllu framansögðu verður því talið að fullnægtsé skilyrðum 78. gr., sbr. 72. gr., laga nr. 90/1989 um að varnaraðili verðiborinn út úr húsnæði sóknaraðila með beinni aðfarargerð. Með vísan til þessarar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989, verður varnaraðili dæmdur tilað greiða sóknaraðila málskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði oghefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Ekki eru efni tilþess að mæla sérstaklega fyrir um heimild til fjárnáms fyrir kostnaði afvæntanlegri gerð vegna ákvæðis 2. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989.Varnaraðili hefur krafist þess að verði fallist á kröfusóknaraðila verði í úrskurði kveðið á um að málskot til æðra dóms frestifrekari fullnustugerðum á grundvelli 3. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 og að íúrskurði verði mælt fyrir um að aðfararfrestur verði átta mánuðir fráuppkvaðningu úrskurðar en til vara samkvæmt sanngjörnu mati dómsins. Litiðhefur verið svo á að ákvæði þetta eigi einkum við ef hagsmunir sem um er deilteru ófjárhagslegs eðlis og tjón gerðarþola yrði ekki bætt með fégreiðslu. Þarsem ekki verður annað séð en að þeir hagsmunir, sem hér eru í húfi, séueingöngu fjárhagslegir þykja ekki vera efni til að fallast á þessa kröfuvarnaraðila og er henni því hafnað. Að þessu sögðu standa lög ekki til þess aðfallist verði á kröfu varnaraðila um átta mánaða aðfararfrest eða annan frestsamkvæmt mati dómsins.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferð málsins 3. október sl.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfu varnaraðila, Kristjáns Þorsteinssonar, um frávísunmálsins, er hafnað.Varnaraðili skal með beinni aðfarargerð borinn út úr eignsóknaraðila, Þórðar Marelssonar og Fríðar M. Halldórsdóttur, að Esjugrund 48 íReykjavík, fastanúmer 208-5646, ásamt öllu því sem honum tilheyrir. Varnaraðili greiði sóknaraðilum 400.000 krónur í málskostnað.Málskot til Hæstaréttar frestar ekki aðfarargerð samkvæmtþessum úrskurði.
Mál nr. 633/2017
Kærumál Félagsdómur Kröfugerð Dómstóll Valdmörk Frávísun frá Félagsdómi að hluta
Kærður var úrskurður Félagsdóms þar sem hafnað var kröfu P um að gagnkröfu A á hendur sér yrði vísað frá dómstólnum. P hafði höfðað mál gegn A og krafðist þess að boðuð ótímabundin vinnustöðvun flugfreyja um borð í flugvélum P sem flogið væri frá og til Íslands yrði dæmd ólögmæt. A gerði gagnkröfu til sjálfstæðs dóms um að viðurkennt yrði að honum væri heimilt að boða verkfall á hendur P til stuðnings kröfu um kjarasamning sem tæki til starfa flugfreyja með starfsstöð hér á landi og sem störfuðu um borð í flugvélum P sem flygju farþegum frá og til Íslands. Í dómi Hæstaréttar kom fram að gagnkrafa A félli ekki undir verkefni Félagsdóms sbr. 44. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Var gagnkröfu A því vísað frá Félagsdómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Karl Axelsson, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson ogViðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 2. október 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 6. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Félagsdóms 27. september 2017, þar sem hafnað var kröfusóknaraðila um að gagnkröfu varnaraðila yrði vísað frá dómi. Kæruheimild er í1. tölulið 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Sóknaraðilikrefst þess að gagnkröfu varnaraðila verði vísað frá Félagsdómi. Þá krefst hannmálskostnaðar fyrir Félagsdómi og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er sóknaraðili flugfélag semskráð er í Lettlandi og starfar á grundvelli þarlends flugrekstrarleyfis. Munuflugvélar sóknaraðila, sem allar eru skráðar þar í landi, vera leigðar meðalannars hingað til lands með áhöfn. Viðsemjendur sóknaraðila hér á landi munu aðmestu leyti vera tengd félög sem tilheyra íslensku móðurfélagi hans. Varnaraðilihefur fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands krafist þess að flugliðar á vélumsóknaraðila er fljúga frá og til Íslands skuli njóta lágmarkskjara og réttindasamkvæmt kjarasamningi Flugfreyjufélags Íslands og jafnframt sent erindi um aðsóknaraðili gangi til viðræðna um gerð kjarasamnings. Sóknaraðili hefur ekki talið sér það skyltþar sem hann hvorki starfi á íslenskum vinnumarkaði né sendi starfsmenntímabundið til Íslands til vinnu. Varnaraðili vísaði deilu þessari til ríkissáttasemjara 23. janúar 2017 semlét uppi það álit 13. febrúar sama ár að í ljósi vafa um valdheimildir sínarmyndi hann ekki að óbreyttu og að svo stöddu láta málið til sín taka.Flugfreyjufélag Íslands tilkynnti sóknaraðila um boðun ótímabundinnarvinnustöðvunar flugfreyja um borð í flugvélum sóknaraðila sem fljúga frá og tilÍslands, sem hefjast átti 15. september 2017 í kjölfar samþykktarallsherjaratkvæðagreiðslu félagsmanna 6. apríl sama ár. Sóknaraðili hefurandmælt lögmæti þessarar vinnustöðvunar og er í hinum kærða úrskurði lýst bréfaskiptumaðila sem og árangurslausum fundi þeirra hjá ríkissáttasemjara 15. ágúst 2017,en varnaraðili mun einhliða hafa frestað boðaðri vinnustöðvun. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 8. september 2017 og krafðist að vinnustöðvunþessi yrði dæmd ólögmæt. Varnaraðili lagði fram greinargerð í málinu 14. samamánaðar með kröfu um sýknu, jafnframt því sem hann gerði gagnkröfu tilsjálfstæðs dóms um að viðurkennt verði að honum sé heimilt að boða verkfall áhendur sóknaraðila til stuðnings kröfu um kjarasamning sem taki til starfaflugfreyja og flugþjóna með starfsstöð hér á landi og sem starfa um borð íflugvélum sóknaraðila sem fljúga farþegum frá og til Íslands. Með hinum kærðaúrskurði var hafnað kröfu sóknaraðila um að gagnkröfu varnaraðila yrði vísaðfrá dómi.IIÍmálinu leitast varnaraðili við að neyta heimildar í 53. gr. laga nr. 80/1938til að koma fram gagnkröfu til sjálfstæðs dóms án þess að höfða um hanagagnsök. Ekki eru þar sett sérstök skilyrði fyrir þeirri heimild og verður þvíað virtri 69. gr. sömu laga að líta svo á að einkum gildi um hana ákvæði 2.mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hér er svo ástatt að bæðimá rekja rætur dómkröfu sóknaraðila og gagnkröfu varnaraðila til sömu aðstöðuog er að því leyti fullnægt almennum skilyrðum síðastnefnds lagaákvæðis til aðleita sjálfstæðs dóms um gagnkröfuna. Að því verður á hinn bóginn einnig aðgæta að Félagsdómur er sérdómstóll og er valdsvið hans að því er mál þettavarðar afmarkað með 44. gr. laga nr. 80/1938. Verður í því ljósi að ganga útfrá að heimildin í 53. gr. þeirra laga til að hafa uppi gagnkröfu tilsjálfstæðs dóms sé jafnframt háð því skilyrði að mál um hana eina gæti áttundir Félagsdóm.Eftir 1. tölulið 1. mgr. 44. gr.laga nr. 80/1938 er meðal verkefna Félagsdóms að dæma í málum um brot gegn þeimlögum og tjón vegna ólögmætra vinnustöðvana, en samkvæmt 2. tölulið 1. mgr.sömu lagagreinar fellur einnig undir valdsvið Félagsdóms að dæma í málum umbrot gegn kjarasamningi, skilning á slíkum samningi eða gildi hans. Gagnkrafavarnaraðila fellur að efni til undir hvorugt þessara ákvæða. Hún er heldur ekkiþess efnis, sem um ræðir í 3. tölulið 1. mgr. eða 2. mgr. 44. gr. laganna.Samkvæmt þessu getur úrlausn um gagnkröfuna ekki átt undir Félagsdóm og verðuraf þeim sökum að vísa henni frá þeim dómi.Ákvörðunum málskostnað fyrir Félagsdómi vegna þessa þáttar málsins verður að bíðaefnisdóms, en rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrirHæstarétti.Dómsorð:Gagnkröfu varnaraðila, AlþýðusambandsÍslands fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands, í máli sóknaraðila, Primera AirNordic SIA, á hendur honum er vísað frá Félagsdómi.Kærumálskostnaðurfellur niður. Úrskurður Félagsdóms miðvikudaginn 27. september 2017 Mál þetta var tekið til úrskurðar að loknum munnlegummálflutningi um frávísunarkröfu stefnanda vegna gagnkröfu stefnda 21. septembersl. Málið dæma Arnfríður Einarsdóttir, Guðni Á. Haraldsson,Ásmundur Helgason, Valgeir Pálsson og Lára V. Júlíusdóttir. Stefnandi er PrimeraAir Nordic SIA, Gunara Astras iela 1c, Riga, Lettlandi. Stefndi er AlþýðusambandÍslands, Guðrúnartúni 1, Reykjavík, fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands,Hlíðasmára 15, Kópavogi. Dómkröfur stefnanda Að ótímabundin vinnustöðvun sem Flugfreyjufélag Íslandsboðaði með bréfi, dagsettu 9. maí 2017, vegna flugfreyja um borð í flugvélumPrimera Air Nordic SIA sem fljúga farþegum frá og til Íslands og koma á tilframkvæmda kl. 06:00 föstudaginn 15. september 2017, verði dæmd ólögmæt. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnaðað skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi komi til aðalmeðferðar málsins. Gerð er krafa um að viðákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess að stefnandi er ekkivirðisaukaskattskyldur hér á landi. Að því er varðar gagnkröfu stefnda, krefst stefnandi þessaðallega að henni verði vísað frá dómi en til vara að stefnandi verði sýknaðuraf henni. Þess er einnig krafist, bæði í aðal- og varakröfu, að stefndi verðidæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins eðasamkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnandi krefst þess að við ákvörðunmálskostnaðar verði tekið tillit til þess að hann er ekki virðisaukakattskylduraðili hér á landi. Dómkröfurstefnda Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllumkröfum stefnanda. Stefndi gerir þá gagnkröfu til sjálfstæðs dóms aðviðurkennt verði með dómi, að stefnda sé heimilt boða verkfall á hendurstefnanda til stuðnings kröfu um kjarasamning sem taki til starfa flugfreyja ogflugþjóna með starfsstöð hér á landi og sem starfa um borð í flugvélumstefnanda sem fljúga farþegum frá og til Íslands. Að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefndamálskostnað samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi, hver svosem úrslit máls verða. Til vara er þess krafist að málskostnaður falli niðurverði krafa stefnanda tekin til greina og sýknað af gagnkröfu stefnda. Málið var flutt um kröfu stefnanda um að gagnkröfu stefndaverði vísað frá dómi og að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað íþessum þætti málsins. Stefndi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hafnað ogað stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað í þessum þætti málsins.Einungis eru til úrlausnar í úrskurði þessum kröfur aðila sem lúta aðágreiningi þeirra um það, hvort vísa beri gagnkröfu stefnda frá Félagsdómi. Málavextir Stefnandier flugfélag sem er skráð í Lettlandi og starfar á grundvelli þarlendsflugrekstrarleyfis (e. Air Operators Certificate) og eru allar flugvélarstefnanda skráðar þar í landi. Stefnandi leigir flugvélar til ýmissa verkefna íýmsum löndum, meðal annars til íslenskra ferðaskrifstofa. Í stefnu er því lýstað samningar þeirra um leiguflug séu gerðir við móðurfélag stefnanda, PrimeraAir ehf., kt. 630903-2890, Skógarhlíð 18 í Reykjavík sem geri í kjölfariðsamninga um flugið við stefnanda sem flugrekanda. Flugvélar stefnanda munu veraleigðar hingað til lands með áhöfn. Í greinargerð stefnda kemur fram aðviðskiptaaðilar stefnanda hér á landi séu að mestu leyti tengd félög í eigusömu aðila og tilheyri íslenska móðurfélaginu Primera Travel Group hf. Íframlögðu bréfi Hrafns Þorgeirssonar, forstjóra stefnanda, til FlugfreyjufélagsÍslands, dagsettu 22. maí 2017, er því lýst að enginn af þeim flugliðum, semstarfi hjá félaginu, sé starfsmaður þess. Allir flugliðar komi til starfa ágrundvelli samninga sem stefnandi sé með við félagið Flight Crew Solutions Ltd.sem staðsett sé á Guernsey. Ekkert beint samningssamband sé milli flugliðannaog stefnanda, heldur séu þeir í samningssambandi við fyrrgreint félag áGuernsey en það félag sé síðan í samningssambandi við stefnanda. Því er lýst ístefnu að stefnandi sé með húsnæði í Keflavík fyrir flugáhafnir í flugvélumfélagsins þann tíma sem leiguflug fyrir íslenska aðila varir. Meðbréfi sínu til Hrafns Þorgeirssonar, forstjóra stefnanda, dagsettu 2. júní 2016óskaði Flugfreyjufélag Íslands eftir fundi með forsvarsmönnum stefnanda til aðræða gerð kjarasamnings fyrir flugliða Primera Air sem starfa um borð í vélumfélagsins til og frá Íslandi. Í bréfinu er gerð grein fyrir því aðstéttarfélagið krefjist þess að flugliðarnir njóti lágmarkskjara og réttindasamkvæmt kjarasamningum Flugfreyjufélags Íslands. Meðbréfi til stefnanda, dagsettu 23. desember 2016, krafðist Alþýðusamband Íslandsþess, fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands, að stefnandi gengi til formlegrasamningaviðræðna um gerð kjarasamnings vegna starfa núverandi og væntanlegraflugliða um borð í flugvélum félagsins sem flygju áætlunar- og leiguflug frá ogtil Íslands. Þar kemur fram að hafi fundur ekki verið ákveðinn eða erindinusvarað fyrir 9. janúar 2017, verði málið sent ríkissáttasemjara, eins ogkrafist sé í lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur. Í stefnusegir að stefnandi hafi ekki talið ástæðu til að svara bréfinu, enda hafi hannhvorki talið sig starfa á íslenskum vinnumarkaði né senda starfsmenn tímabundiðtil Íslands til að vinna. Meðbréfi, dagsettu 23. janúar 2017, vísaði stefndi kjaradeilu sinni og stefnandatil ríkissáttasemjara og óskaði eftir því að hann hefði milligöngu um lausnhennar með vísan til ákvæða 3. mgr. 15. gr. laga nr. 80/1938. Ríkissáttasemjarisvaraði erindi stefnda 13. febrúar sama ár á þann hátt að hann teldi svo mikinnvafa uppi um það, hvort honum væri rétt að koma að málinu í ljósi þess hvertumfang valdheimilda embættisins væri og möguleikar þess til að beita þeimvaldheimildum að hann myndi ekki að svo stöddu og að óbreyttu láta málið tilsín taka. Stefndi,Flugfreyjufélag Íslands, tilkynnti stefnanda um boðun ótímabundinnarvinnustöðvunar flugfreyja um borð í flugvélum stefnanda sem fljúga farþegum fráog til Íslands, sem hefjast átti kl. 06.00 föstudaginn 15. september 2017, meðbréfi, dagsettu 9. maí sl. Jafnframt var upplýst að fundur sjórnar- ogtrúnaðarráðs Flugfreyjufélags Íslands hefði á fundi 6. apríl 2017 samþykkt aðallsherjaratkvæðagreiðsla skyldi fara fram meðal félagsmanna um framangreindavinnustöðvun. Atkvæðisrétt ættu 1189 félagsmenn og 429 þeirra, 36,1%, hafi greittatkvæði og allir samþykkt hana. Stefnandimótmælti boðun vinnustöðvunarinnar með bréfi 22. maí 2017 með vísan til þess aðboðunin væri ólögmæt og í raun marklaus og var þess krafist að hún yrði dregintil baka. Ísvarbréfi stefnda, dagsettu 2. júní 2017, kom fram sú afstaða stefnda, að alltferlið væri unnið innan ramma íslenskra laga og heyrði undir íslensk lög ogvinnumarkaðsreglur. Því var ítrekuð áskorun á stefnanda um að ganga nú þegartil viðræðna við stefnda. Hinn 15.júní 2017 boðaði ríkissáttasemjari aðila málsins á sinn fund 15. ágúst sama ársem síðar var frestað til 29. sama mánaðar. Fundurinn var haldinn á boðuðumtíma, án þess að niðurstaða fengist í deilu aðila. Meðbréfi, dagsettu 25. ágúst 2017, gerði stefnandi ríkissáttasemjara grein fyrirþví af hverju stefnandi teldi málið ekki eiga undir valdsvið embættisins og aðumrædd boðun vinnustöðvunar væri bæði ólögmæt og marklaus. Í málinuliggur frammi bréf Vinnumálastofnunar til Alþýðusambands Íslands, dagsett 23.ágúst 2017, sem ber með sér að vera svar stofnunarinnar við fyrirspurn frásambandinu um gildissvið laga nr. 45/2007, um réttindi og skyldur erlendrafyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjörstarfsmanna þeirra, að því er varðaði veitingu þjónustu í flugrekstri ogflugþjónustu. Þar segir meðal annars: „Það er því mat Vinnumálastofnunar aðflugrekstur og flugþjónusta geti fallið undir gildissvið laga nr. 45/2007 sé umað ræða tilvik sem fellur undir a-, b- eða c-lið 1. mgr. 1. gr. laganna og þeirstarfsmenn sem sendir eru til landsins eru í ráðningarsambandi viðþjónustufyrirtækið.“ Ítölvuskeyti lögmanns stefnanda til starfsmanns Vinnumálastofnunar frá 1.september 2017 var óskað upplýsinga um það, hvort framangreint bréfstofnunarinnar til Alþýðusambands Íslands lyti að þeim málum, sem stofnuninhefi skoðað og tengdist stefnanda, og breytti fyrri afstöðu stofnunarinnar tilhans. Í svari starfsmanns Vinnumálastofnunar til lögmanns stefnanda frá 5.september 2017 segir að niðurstaða stofnunarinnar í máli stefnanda um það efni,hvort þjónustuveiting félagsins geti fallið undir lög nr. 45/2007, sé enn óbreytt.Síðan segir að mál stefnanda sé til skoðunar hjá stofnuninni en að formlegterindi vegna málsins hafi ekki verið sent á félagið. Meðtölvuskeyti lögmanns stefnda til Vinnumálastofnunar 13. september 2017 varóskað upplýsinga um það, hvort fyrir lægi úrskurður eða önnur ákvörðun þessefnis að lög nr. 45/2007 ættu ekki við um starfsemi stefnanda á Íslandi, svosem stefnandi hefði fullyrt í stefnu sinni fyrir Félagsdómi í þessu máli. Ísvari Vinnumálastofnunar, dagsettu sama dag, kom fram að stofnunin hefði haftstarfsemi stefnanda til skoðunar frá því í febrúar 2015 og að með bréfi tilstefnanda 27. apríl sama ár hefði verið upplýst að það væri mat stofnunarinnarað ekki væri tilefni til að aðhafast frekar í málinu, að svo stöddu. Í því hafihvorki falist úrskurður Vinnumálastofnunar né stjórnvaldsákvörðun um aðstarfsemi félagsins á Íslandi félli ekki undir gildissvið laga nr. 45/2007. Fyrirliggur að stefndi hefur einhliða frestað boðaðri vinnustöðvun til 2. október2017 kl. 06.00. Málsástæðurog lagarök stefnanda Í framlögðumathugasemdum sínum við gagnsök byggir stefnandi kröfu sína um að gagnkröfustefnda verði vísað frá Félagsdómi á því að gagnkrafan falli ekki undirvaldsvið Félagsdóms, auk þess sem hún sé ekki lögvarin. Gagnkrafan snúist ekkium kæru um brot á lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, enda séþar hvergi mælt fyrir um skyldu aðila til gerðar kjarasamnings, hvað þá aðilasem hvorki sé stéttarfélag, félag atvinnurekanda eða vinnuveitandi starfsmannasem myndu falla undir kjarasamninginn. Til staðar séu að minnsta kosti þrírkjarasamningar, sem nái yfir störf félagsmanna í Flugfreyjufélagi Íslands, ogþví sé ljóst að fyrir liggi upplýsingar á markaði um lágmarkskjör. Þá vísarstefnandi til þess að samkvæmt 15. gr. laga nr. 80/1938 þurfi gagnkrafan aðuppfylla tiltekin skilyrði fyrir því að heimilt sé að boða verkfall, meðalannars um að tiltekinn fjöldi félagsmanna taki þá ákvörðun, að undangenginnilöglega boðaðri atkvæðagreiðslu, í tillögu um vinnustöðvun þurfi að koma skýrtfram til hverra henni sé ætlað að taka og hvenær hún komi til framkvæmda. Yrðigagnkrafa stefnda tekin til greina, tæki Félagsdómur, með ólögmætum hætti, framfyrir hendur löggjafans að því er varðaði þær form- og efniskröfur, sem séuskilyrði boðunar verkfalls, og gerði þær að engu. Stefnanditelur jafnframt að málatilbúnaður stefnda vegna gagnkröfu sé vanreifaður oguppfylli hvorki skilyrði 2. mgr. 25. gr. né 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938. Eingöngu sé í greinargerðstefnda vísað til ótvíræðs réttar samkvæmt stjórnarskrá, almennum lögum ogalþjóðasamningum, án þess að vísað sé til tiltekinna lagagreina eða samningaþví til stuðnings. Þegar ekki séu til staðar kjarasamningar, sem nái beint tilmálsaðila, skuli líta til lágmarkskjara samkvæmt kjarasamningum sem ljóst sé aðliggi fyrir að því er varðar flugliða. Stefnandi bendir á að gagnkrafan felijafnframt í sér ranga fullyrðingu um að gagnstefndi hafi starfsstöð hér á landisem verði ekki tekin óbreytt upp í dómsorði. Stefnandibendir á að það leiði af 2. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 að kröfugerð þurfiað vera nægilega skýr og afdráttarlaus svo hún verði tekin óbreytt upp í dómsorði,auk þess sem stefndi þurfi að hafa lögvarða hagsmuni af því að koma fram meðviðurkenningarkröfu. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laganna verði dómstólar hvorkikrafðist álits um lögfræðileg efni né svari þeir lögspurningum, svo sem stefndifari í raun fram á með gagnkröfu sinni. Heimild til að boða verkfall sélögbundin, að uppfylltum lagaskilyrðum, og því feli gagnkrafa stefnda umviðurkenningu á heimild til að boða verkfall í sér lögspurningu. Þá verðiverkfall eingöngu boðað þegar um vinnudeilu sé að ræða. Stefnandi eigi ekki íslíkri deilu við stefnda, enda séu flugliðar um borð í flugvélum stefnanda ekkií ráðningarsambandi við stefnanda og því séu engir lögvarðir hagsmunir að bakikröfu stefnda. Stefnandibyggir jafnframt á því að stéttarfélag teljist ekki hafa lögvarða hagsmuni afverkfallsboðun nema til að vinna að framgangi krafna félagsmanna sinna. Þvíhafi stefndi enga lögvarða hagsmuni af gagnkröfu sinni þar sem engir flugliðarum borð í flugvélum stefnanda séu félagsmenn í Flugfreyjufélagi Íslands. Þá séstefnandi ekki í ráðningarsambandi við flugliða um borð í flugvélum sínum oggeti því ekki talist verkfallsþoli, auk þess sem hann hafi ekki umboð til aðgera kjarasamning vegna flugliða. Stefndi hafi heldur ekki umboð til að geraslíkan kjarasamning við stefnanda því enginn þessara flugliða séu íFlugfreyjufélagi Íslands. Þetta leiði jafnframt til ómöguleika að því er varðarverkfallsaðgerðir, enda geti Flugfreyjufélag Íslands ekki boðað verkfall hjáaðila, sem hafi enga félagsmenn þess í vinnu, auk þess sem enginn félagsmaðurgeti tekið ákvörðun um boðaða vinnustöðvun í því tilviki. Gagnkrafa stefnda sésett fram, án þess að flugliðar um borð í flugvélum stefnanda hafi verið spurðirálits á verkfallsaðgerðunum eða hafi haft eitthvað um þær að segja. Að aukiliggi ekkert fyrir í málinu um kjör umræddra flugliða og þá hafi þeir ekkiverið inntir álits á þeim. Loksfærir stefnandi fyrir frávísunarkröfu sinni þau rök að með gagnkröfu stefnda séreynt að gera tilraun til þess að skerða samkeppni í flugi á Íslandi. Fyrirliggi að þeir, sem hafi greitt atkvæði um boðað vinnustöðvun, séu félagsmennFlugfreyjufélags Íslands sem starfi hjá samkeppnisaðilum stefnanda. Yrðifallist á gagnkröfu stefnda gæti stefnandi, sem sé samkeppnisaðili þeirraflugrekenda sem félagsmenn Flugfreyjufélags Íslands starfi hjá, ekki komist hjáverkfalli þar sem hann sé ekki í ráðningarsambandi við flugliða um borð íflugvélum hans og sé ekki launagreiðandi þeirra. Kjarasamningur við stefndayrði því markleysa þar sem enginn af flugliðum um borð í vélum stefnanda myndistarfa samkvæmt honum. Kröfur stefnda feli því í sér tilraun til þess að þvingafélag, sem starfar undir lögum annars ríkis, til þess að breytarekstrarfyrirkomulagi sínu þótt það sé í fullu samræmi við lög í heimaríki, tilþess að ráða flugliða til starfa, án þess að vitað sé hvort flugliðar um borð íflugvélum stefnanda hafi nokkurn áhuga á ráðningarsambandi við stefnanda. Slíktsé ótækt og því beri að hafna. Tilstuðnings varakröfu sinni um sýknu af gagnkröfu stefnda vísar stefnandi íathugasemdum sínum til alls framangreinds og jafnframt til þeirra málsástæðnasem hann færir fram fyrir kröfugerð sinni í stefnu. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi mótmælir kröfu stefnanda um að gagnkröfustefnda verði vísað frá dómi. Hann bendir á að stefnandi færi fram sömu rök ogmálsástæður fyrir frávísunarkröfu sinni og efniskröfu í málinu. Þau lúti öll aðaðild sem sé efnisþáttur málsins en varði ekki ágreining um form. Stefndibyggir á því að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið, hvorthann fari með þær heimildir sem lög nr. 80/1938, um stéttarfélög ogvinnudeilur, mæla fyrir um. Hér verði að líta til þess að lögin fjalli ekkieingöngu um endurnýjun eldri kjarasamninga, enda hafi oft reynt á það álitaefniáður hvort fyrirtækjum sé skylt að lögum að ganga til kjarasamninga viðstéttarfélög. Ljóstsé að meginágreiningur aðila í þessu máli komi ekki fram í kröfugerð stefnandaí stefnu en mikilvægt sé að fengin verði niðurstaða Félagsdóms um hann. Þá séljóst að gagnkrafa stefnda og stefnukröfur stefnanda séu af sömu rót runnar. Einnigvísar stefndi til þess að úrlausn um gagnkröfu hans heyri undir valdsviðFélagsdóms samkvæmt ákvæðum laga nr. 80/1938, sbr. einkum meginreglu laganna í14. gr. þar sem tekið sé fram að heimilt sé að gera verkföll og verkbönn tilverndar rétti viðkomandi samkvæmt lögunum. Stefndihafnar því að gagnkrafa hans sé vanreifuð, enda sé í greinargerð gerð nákvæmgrein fyrir því hvers krafist sé og jafnframt vísað til þeirra lagaákvæða semhún byggist á. Stefndi setur gagnkröfu sína fram með vísan til 53.gr. laga nr.80/1938 og byggir á því að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fásjálfstæðan viðurkenningardóm um rétt sinn til þess að fylgja eftir kröfu umkjarasamning með boðun verkfalls. Það eigi við jafnvel þótt Félagsdómur teljieinhverja þá annmarka hafa verið á verkfallsboðun hans og formskilyrðum fyrirboðun verkfalls sem fjallað sé um málatilbúnaði stefnanda. Stefndi byggir á því aðum starfsemi og starfsmenn stefnanda með starfsstöð hér landi gildi íslensk lögog réttarreglur og stefndi eigi að lögum rétt til þess að krefjastkjarasamnings um þau störf flugliða sem undir íslensk lög og réttarreglur fallií þeim tilgangi að tryggja þeim lágmarkskjör, til þess að verjast félagslegumundirboðum á íslenskum vinnumarkaði og til að verja hagsmuni félagsmanna sinna,núverandi og væntanlegra og hagsmuni íslenskrar verkalýðshreyfingar og íslensksvinnumarkaðar. Hvorki íslensk lög né fjölþjóðlegir og alþjóðlegir samningar,sem Ísland sé bundið af, takmarki þennan rétt stefnda. Stefndi vísar til þessað hann sé stéttarfélag flugfreyja- og þjóna hér á landi í skilningi laga nr.80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, og sé félagssvæði þess landið allt.Tilgangur stéttarfélagsins sé meðal annars aðsameina allar starfandi flugliða, sem starfa á félagssvæðinu, verndaréttindi og hagsmuni félagsmanna og vinna að sameiginlegum hagsmunamálumþeirra. Réttur stefnda til þess að krefjast kjarasamnings sé varinn af 1.mgr.74.gr. og 2.mgr. 75.gr. stjórnarskrár Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, 11.gr. laganr. 62/1994, um Mannréttindasáttmála Evrópu, sem jafnframt verndi réttstéttarfélaga til þess að boða verkföll til þess að fylgja eftir kröfum sínum,22.gr. laga nr. 10/1979, um alþjóðasamning um borgaraleg og stjórnmálalegréttindi, 8.gr. laga nr. 10/1979 um alþjóðasamningum efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi og samþykktumAlþjóðavinnumálastofnunarinnar nr. 87,um félagafrelsi og verndun þess, og nr. 98, um beitingu grundvallarreglnanna umréttinn til að stofna félög og semja sameiginlega. Þar sem stefnandi veitiflugliðum sínum ekki þau kjör sem þeir eigi að njóta og greiði þeim umtalsvertlægri laun en lágmarkskjör í starfsgreininni hér á landi og lágmarksákvæðigildandi kjarasamninga við önnur flugfélög með starfsstöð starfsmanna sinna hérá landi kveði á um, eigi stefndi ekki aðra kosti en að krefjast þess aðstefnandi geri kjarasamning við stefnda um þau störf flugliða sem krafa hans lýturað. Þannig nýti félagið lögvarinn rétt sinn til þess að tryggja hagsmunifélagsmanna sinna, bæði núverandi og væntanlegra, rétt sinn til þess að verjastfélagslegum undirboðum og til að verja þær undirstöður íslensks vinnumarkaðarog vinnuréttar sem byggjast á því að lágmarkslaun og starfskjör ráðist afkjarasamningum, eins og skýrt komi meðal annars fram í 1. gr. og 7. gr. laganr. 80/1938 og 1. gr. laga nr. 55/1980 og sem lög nr. 45/2007, um réttindi ogskyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands ogstarfskjör starfsmanna þeirra, byggi einnig á. Stefndibyggir á því að flugrekstur og flugþjónusta erlendra fyrirtækja falli undirgildissvið laga nr. 45/2007. Umsvif stefnanda í íslensku efnahagslífi séu mikilen félagið stundi flug með stórum flugvélaflota, auk þess sem þjónusta sé veittíslenskum fyrirtækjum hér á landi. Það eitt, óháð því hvort starfsemin að formitil falli undir gildissvið laga nr. 45/2007, dugi til þess að starfsemi stefnandafalli undir íslensk lög. Stefndi telur gögn málsins og reglur Evrópuréttarstaðfesta að hin raunverulega starfsstöð eða heimahöfn umræddra flugliða sé ívinnuréttarlegum skilningi á Íslandi. Flugliðarnir séu að fullu þátttakendur áíslenskum vinnumarkaði. Óháð þvíhvort lög nr. 45/2007 gildi um starfsemi stefnanda eða ekki, byggir stefndi áþví að tengsl áhafna þeirra flugvéla stefnanda, sem hafi bækistöð hér á landi ogstarfi frá Íslandi, séu það sterk og mikil við íslenskan vinnumarkað ogefnahagslíf að stefndi sé í fullum rétti að krefjast þess að stefnandi ljúkikjarasamningi um lágmarkskjör flugliða sem hafi starfsstöð á Íslandi um lengriog skemmri tíma og inni af hendi störf um borð í flugvélum hans. Krafa stefndaum að stefnandi gangi til viðræðna um gerð kjarasamnings og réttur stefnda tilþess að fylgja slíkri kröfu eftir með boðun verkfalls, leggi ekki þær hindranirí veg stefnanda að fyrirtækið teljist ekki geta nýtt sér frelsisákvæði EES-samningsinssamkvæmt lögum nr. 2/1993. Niðurstaða Í máliþessu gerir stefnandi kröfu um að ótímabundin vinnustöðvun flugfreyja um borð íflugvélum stefnanda, sem fljúga til og frá Íslandi, verði dæmd ólögmæt. Tilstuðnings þessari kröfu teflir stefnandi fram ýmsum málsástæðum, þar á meðalþví að stefnandi sé erlent félag, sem ekki sé með starfsemi á Íslandi. Því séstefnda ekki unnt að beita þvingunaraðgerðum samkvæmt íslenskum lögum nr.80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, í því skyni að fá stefnanda til aðgera kjarasamning við stefnda. Þá dregur stefnandi í efa að stefndi hafisamningsumboð til þess að semja fyrir hönd flugfreyja um borð í flugvélumstefnanda, en engin gögn liggi fyrir um að nokkur félagsmanna stefnda starfiþar. Verði talið að lög nr. 80/1938 eigi við er einnig á því byggt að boðunvinnustöðvunarinnar stangist á við efni 14. gr. laganna, eins og nánar er rakiðí stefnu. Að lokum er á því byggt að atkvæðagreiðsla um vinnustöðvunina hafiekki uppfyllt skilyrði 1. og 2. mgr. 15. gr. laganna, auk þess sem formskilyrði2. málsliðar 3. mgr. 15. gr. laganna hafi ekki verið fyrir hendi. Stefndikrefst sýknu, en hefur að auki, með heimild í 53. gr. laga nr. 80/1938, gertgagnkröfu án þess að höfða gagnsök, eins og rakið hefur verið. Stefnandi hefurkrafist þess að gagnkröfunni verði vísað frá dómi og er það ágreiningsefni hértil úrlausnar. Meðgagnkröfunni leitar stefndi eftir viðurkenningu dómsins á því að honum sé heimiltað boða til verkfalls til stuðnings kröfu sinni um að gerður verðikjarasamningur er taki til starfa flugfreyja og -þjóna með starfsstöð hér álandi og sem starfi um borð í flugvélum stefnanda sem fljúgi til og fráÍslandi. Stefndi rökstyður nauðsyn þess að fá sérstakan dóm um þessa kröfu meðskírskotun til þess að verði fallist á kröfu stefnanda á þeim grundvelli aðfyrirliggjandi verkfallsboðun fullnægi ekki formskilyrðum laga nr. 80/1938leysi það ekki úr þeim ágreiningi sem uppi er um efnislegan rétt stefnda tilþess að gera verkfall í því augnamiði sem gagnkrafan tilgreinir og sem taki tilumræddra starfa. Gagnkrafaner í eðli sínu varakrafa af hálfu stefnda sem tryggir, í ljósi þess sem aðframan er rakið, að dómurinn taki afstöðu til þess ágreinings sem uppi er ímálinu um heimild hans samkvæmt íslenskum lögum til þess að gera verkfall, sembeint er að stefnanda í framangreindum tilgangi. Krafan er sett fram af hálfustefnda með stoð í 53. gr. laga nr. 80/1938 í máli sem stefnandi hefur höfðaðmeð rökum er lúta meðal annars að því að lög nr. 80/1938 veiti stefnda engaheimild til þess að beita vinnustöðvun gagnvart stefnanda. Að þessu leyti ermálið sprottið af ágreiningi um ætlað brot á lögum nr. 80/1938 í skilningi 1.töluliðar 1. mgr. 44. gr. laganna. Það fellur undir verkahring Félagsdóms aðskera úr framangreindum ágreiningi hvort sem það er gert með því að takaafstöðu til málsástæðu stefnanda fyrir kröfugerð sinni eða gagnkröfu stefnda. Eins ograkið hefur verið leitar stefndi með gagnkröfu sinni úrlausnar dómsins umfyrirliggjandi ágreining um heimild hans til þess að gera verkfall á hendurstefnanda í því skyni að gerður verði kjarasamningur um störf flugfreyja og-þjóna um borð í flugvélum hans sem er flogið til og frá Íslandi. Af lestrigreinargerðar stefnda er ljóst að með þessari kröfugerð leitar hann ekki dómsum annað en almennan rétt sinn til þess að fylgja eftir kröfugerð sinni í þessuefni án þess að skorið sé úr um hvort fyrirhuguð boðun verkfalls fullnægiskilyrðum 15. gr. laga nr. 80/1938. Að þessu gættu verður ekki á það fallist aðgagnkrafa stefnda sé ódómtæk sökum þess að með henni sé Félagdómur að taka framfyrir hendur löggjafans. Að matiFélagsdóms er gerð nægjanleg grein fyrir því í greinargerð stefnda með hvaðarökum hann telur að fallast eigi á gagnkröfu sína. Þar eru m.a. færð lagarökfyrir því hvers vegna stefndi telur að hann hafi lögvarinn rétt til þess að„krefjast kjarasamnings“ af stefnanda við þær aðstæður sem fyrir hendi séu.Ekki er því efni til þess að taka undir með stefnanda að málatilbúnaður stefndaí því efni sé vanreifaður þannig að stefnandi eigi torvelt með að gera sérgrein fyrir röksemdum stefnda að þessu leyti og bregðast við með þeim hætti semhann telur ástæðu til. Stefnandireisir frávísunarkröfu sína enn fremur á því að stefnda skorti lögvarðahagsmuni af því að fá viðurkenningardóm um heimild sína til þess að boða tilverkfalls. Stefnandi skírskotar í þessu efni einnig til 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, þar sem kveðið er á um að dómstólar verðiekki krafðir álits um lögfræðileg efni eða hvort tiltekið atvik hafi gerst nemaað því leyti sem er nauðsynlegt til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli.Samkvæmt 69. gr. laga nr. 80/1938 skal hafa hliðsjón af fyrirmælum laga nr.91/1991 um þessi atriði. Af þessutilefni verður að árétta að í málinu er ágreiningur um heimild stefnda til þessað boða til vinnustöðvunar hjá stefnanda í því skyni að ná fram kjarasamningium störf um borð í flugvélum stefnanda. Gagnkrafan miðar að því að fáviðurkenningu á tilteknum réttindum stefnda í því efni. Dómurinn fær því ekkiséð að með gagnkröfunni, eins og hún er orðuð, sé einungis leitað staðfestingará réttindum sem leiða má af lögum og enginn ágreiningur er um. Gagnkrafaner viðurkenningarkrafa sem er gerð með heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991, sbr. 69. gr. laga nr. 80/1938, sem áður er getið. Í ákvæðinu kemurfram að hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvisteða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitað viðurkenningardóms umkröfur sínar í þeim efnum. Með reglunni er því veitt heimild til þess að leitadóms um að tiltekin réttindi séu til staðar, að því tilskildu að viðkomandieigi lögvarða hagsmuni af úrlausn kröfunnar, þó að síðar kunni að reyna á önnuratriði í réttarsambandi aðila sem ágreiningur standi um. Það er einkenniviðurkenningardóma að þeir kveða hvorki á um skyldu aðila né breyta réttarstöðuþeirra. Stefndier stéttarfélag flugfreyja og -þjóna, og er sem slíkur lögformlegursamningsaðili um kaup og kjör félagsmanna sinna, sbr. 5. gr. laga nr. 80/1938.Stefnda er veitt heimild samkvæmt 14. gr. sömu laga til þess að gera verkfall íþeim tilgangi að vinna að framgangi krafna sinna í vinnudeilum og til verndarrétti sínum samkvæmt lögum nr. 80/1938. Eins ograkið hefur verið hefur stefndi farið fram á að gerður verði kjarasamningur umstörf flugfreyja og -þjóna sem starfa um borð í flugvélum stefnanda sem fljúgatil og frá Íslandi. Stefnandi hefur ekki léð máls á því og hefur í því efnidregið í efa að starfsemi stefnanda og störf flugliða í flugvélum hans heyriundir íslenska lögsögu. Til að fylgja eftir kröfu sinni um kjarasamning boðaðistefndi til vinnustöðvunar flugfreyja og -þjóna í flugvélum stefnanda, eins ogvikið hefur verið að. Stefnandi telur boðun þeirrar vinnustöðvunar ólögmæta oghefur höfðað mál því til staðfestingar. Gagnkrafa stefnda miðar að því að fáviðurkenningardóm um heimild stefnda til slíkrar vinnustöðvunar. Gagnkrafanlýtur samkvæmt framansögðu að úrlausn fyrirliggjandi réttarágreinings aðila umtiltekin réttindi stefnda sem stéttarfélags við þær aðstæður sem uppi eru. Áþað verður að fallast að dómsniðurstaða um þá kröfu hafi raunhæft gildi fyriraðila málsins. Stefndi hefur kosið að svara afstöðu stefnanda til kröfu stefndaum gerð kjarasamnings með verkfallsboðun sem aðilar deila um hvort að sélögmæt. Mögulegur ágreiningur, sem rísa kann um umfang og áhrif vinnustöðvunarsem stefndi boðar hjá stefnanda, og um heimildir stefnda til að fylgja hennieftir með verkfallsvörslu, hefur ekki þýðingu við mat á því hvort hagsmunirstefnda af úrlausn viðurkenningarkröfunnar séu lögvarðir. Að teknu tilliti tilþess sem hér hefur verið rakið verður ekki á það fallist að stefnda skortilögvarða hagsmuni af því að fá dóm um gagnkröfuna. Með sömu röksemdum er þvíhafnað að úrlausn hennar feli í sér lögspurningu í andstöðu við 1. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991. Dómurinntekur fram að efnislegur ágreiningur ríkir um ýmis atriði, sem stefnandi teflirfram, og telur vera til marks um að stefnda skorti lögvarða hagsmuni af úrlausnkröfu sinnar. Koma þau til álita við efnisúrlausn málsins en valda ekkifrávísun á gagnkröfu stefnda. Á það meðal annars við um málsástæður stefnandaum að hvorugur aðila hafi umboð til að gera kjarasamning sín á milli um téðstörf og að aðilar geti í raun ekki átt í vinnudeilu, sbr. 14. gr. laga nr.80/1938. Sama gildir um þá málsástæðu stefnanda að stefndi byggi á rangriforsendu um að stefnandi hafi starfsstöð hér á landi og að flugliðar um borð íflugvélum stefnanda hafi ekki verið spurðir álits um aðgerðir stefnda. Þá hafasjónarmið stefnanda um röskun á samkeppnisstöðu flugfélaga hér á landi engaþýðingu við mat á því hvort gagnkrafa stefnda fullnægi skilyrðum réttarfarslagatil að koma til efnislegrar umfjöllunar dómsins. Samkvæmtframansögðu ber að hafna þeirri kröfu stefnanda að vísa skuli gagnkröfu stefndafrá dómi. Ákvörðun málskostnaðar í tilefni af þessum þætti málsins bíðurlokaniðurstöðu málsins.Ú R S K U RÐ A R O R Ð: Hafnaðer kröfu stefnanda, Primera Air Nordic SIA, þess efnis að vísa gagnkröfustefnda, Alþýðusambands Íslands fyrir hönd Flugfreyjufélags Íslands, frá dómi. Ákvörðunum málskostnað bíður lokaniðurstöðu málsins.
Mál nr. 208/2002
Þjófnaður Húsbrot Nytjastuldur Eignaspjöll Skilorðsrof Skilorð Hegningarauki
Ó var gefið að sök að hafa framið fjölmörg þjófnaðarbrot og önnur brot á tímabilinu frá september 2001 til febrúar 2002. Játaði hann öll brotin. Við ákvörðun refsingar dæmdi héraðsdómari með 75 daga skilorðsbundna fangelsisrefsingu Ó samkvæmt eldri dómi Héraðsdóms Reykjavíkur. Var niðurstaða héraðsdóms um sex mánaða fangelsi Ó staðfest. Til stuðnings kröfu sinni um að refsingin yrði skilorðsbundin vísaði Ó einkum til ungs aldurs, en hann var aðeins 17 ára gamall þegar brotin voru framin, svo og þess að hann hafi játað þau greiðlega. Við úrlausn um þetta varð jafnframt að líta til þess að með hluta af þeim brotum sem ákæra í þessu máli laut að rauf Ó í annað sinn á skömmum tíma skilorð dóms. Þóttu ekki vera efni til að skilorðsbinda refsingu Ó.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa framið fjölmörg þjófnaðarbrot og önnur brot á tímabilinu frá september 2001 til febrúar 2002, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Játaði hann öll brotin, en ákærði var aðeins 17 ára gamall þegar þau voru framin. Við ákvörðun refsingar dæmdi héraðsdómari með 75 daga skilorðsbundna fangelsisrefsingu ákærða samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2002. Verður niðurstaða héraðsdóms um sex mánaða fangelsi ákærða staðfest. Til stuðnings kröfu um að refsingin verði skilorðsbundin vísar ákærði einkum til ungs aldurs, er brotin voru framin, svo og þess að hann hafi játað þau greiðlega. Við úrlausn um þetta verður jafnframt að líta til þess að með hluta af brotum sínum nú rauf ákærði í annað sinn á skömmum tíma skilorð dóms, en með dómi 29. nóvember 2001 var hann fyrst dæmdur til að sæta fangelsisrefsingu, sem bundin var skilorði, og var hún dæmd með við ákvörðun refsingar í áðurnefndum dómi 29. janúar 2002. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms 26. mars 2002 var ákærði látinn laus úr gæsluvarðhaldi, sem hann hafði sætt frá 12. febrúar sama árs. Hélt hann þá áfram afbrotum og með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2002 var hann sakfelldur fyrir þjófnað, fjársvik og rán, sem hann framdi í apríl og maí sama árs, auk nokkurra annarra brota frá árinu 2001. Refsingin, sem að hluta var hegningarauki við fyrri dóma, var ákveðin fangelsi í fjóra mánuði. Að virtu öllu framanröktu þykja ekki vera efni til að skilorðsbinda refsingu ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ómar Valur Erlingsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 60.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2002. Mál þetta var höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 22. þessa mánaðar, “á hendur Ómari Val Erlingssyni, kt. 140584-3399, Grundarhúsum 24, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2002, nema annað sé tekið fram: 1. Eignaspjöll, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 9. september 2001 við Engihjalla 1 í Kópavogi, lamið í aftari vinstri hliðarrúðu bifreiðarinnar KN-357 með þeim afleiðingum að hún brotnaði. 2. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 5. október 2001 við Sundlaugarveg brotist inn í bifreiðina YH-516, með því að brjóta hliðarrúðu, og stolið 3 hátölurum, samtals að verðmæti um kr. 32.000. 3. Þjófnað, með því að hafa síðar sömu nótt við Hellisgötu við Siggubæ í Hafnarfirði brotist inn í bifreiðina XI-624, með því að brjóta hliðarrúðu, og stolið 2 bassahátölurum og magnara, samtals að verðmæti um kr. 30.000. 4. Húsbrot og nytjastuld, með því að hafa að kvöldi miðvikudagsins 10. október 2001 í félagi við 6 tilgreinda menn ruðst í heimildarleysi inn í geymslu Golfklúbbs Reykjavíkur að Korpúlfsstöðum og í félagi við sömu menn tekið þar í heimildarleysi 3 golfbíla og ekið þeim þaðan og um Korpúlfsstaðaveg og norður og vestur um göngstíg meðfram Strandvegi áleiðis að Geldinganesi. 5. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 16. desember 2001 við Frostafold 2 brotist inn í bifreiðina VI-625, með því að brjóta hliðarrúðu, og stolið hleðslutæki fyrir GSM síma, radarvara og 20 geislaplötum, samtals að verðmæti um kr. 42.000, og seðlaveski sem í voru um kr. 10.000 í peningum auk greiðslukorta og skilríkja. 6. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 10. janúar í félagi við tvo tilgreinda menn farið inn í húsnæði Húsaskóla, Dalhúsum 41, með því að skrúfa lausa tréplötu sem var fyrir glugga, og stolið myndskanna, myndvarpa og tölvu ásamt tölvuskjá, samtals að verðmæti um kr. 400.000. 7. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 13. janúar í félagi við tilgreindan mann brotist inn í húsnæði Húsaskóla, Dalhúsum 41, með því að spenna upp tréplötu sem var fyrir glugga, og stolið tölvu, að óvissu verðmæti. 8. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 25. janúar í félagi við tilgreindan mann brotist inn í húsnæði Hvassaleitisskóla við Stóragerði, með því að brjóta gler í glugga, og stolið hljóðblandara og magnara með sambyggðum geislaspilara, samtals að verðmæti um kr. 150.000. 9. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 28. janúar í félagi við tilgreindan mann brotist inn í söluturninn Staldrið, Stekkjarbakka 2, með því að brjóta gler í glugga, og stolið 6 pökkum með smokkum og 14 Talfrelsiskortum, samtals að verðmæti um kr. 10.000. 10. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 10. febrúar í félagi við tilgreindan mann brotist inn í verslun ÁTVR, verslunarkjarnanum Spönginni, með því að brjóta gler í glugga, og stolið í 2 ferðum samtals 2 rauðvínsflöskum og 144 dósum af bjór, samtals að verðmæti um kr. 30.000. 11. Þjófnað, með því að hafa síðar sömu nótt, í félagi við tilgreindan mann brotist inn í verslunina Rangá, Skipasundi 56, með því að brjóta rúðu í útidyrahurð, og stolið 4 tóbaksbréfum og um 40 vindlingapökkum, samtals að verðmæti um kr. 19.000. Framangreind brot teljast varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, en brotið í lið 1 við 1. mgr. 257. gr. sömu laga og brotin í lið 4 við 231. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 20, 1956 og 137. gr. laga nr. 82, 1998. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gera eftirtaldir kröfur um skaðabætur: 1. Helena Sif Kristinsdóttir, kt. 011073-3529, að fjárhæð kr. 16.000 ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá tjónsdegi 09.09.2001 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga til greiðsludags. (Ákæruliður 1) 2. Jónatan Jónsson, kt. 200279-5739, að fjárhæð kr. 55.409. (Ákæruliður 3) 3. Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, að fjárhæð 139.763 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá tjónsdegi sem var 10.10.2001 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. (Ákæruliður 4) 4. Golfklúbbur Reykjavíkur, kt. 580169-7409, að fjárhæð kr. 368.648 að frádregnum kr. 174.005 og kr. 45.643. (Ákæruliður 4) 5. Sigurbjörn Guðni Sigurgeirsson, kt. 011281-3389, að fjárhæð kr. 14.120. (Ákæruliður 5) 6. Húsaskóli, kt. 630891-1089, að fjárhæð kr. 689.651 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá tjónsdegi sem var þann 10. janúar 2002 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. (Ákæruliður 6) 7. Húsaskóli, kt. 630891-1089, að fjárhæð kr. 527.623 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá tjónsdegi sem var þann 10. janúar 2002 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. (Ákæruliður 7) 8. Vínbúðin Spönginni, kt. 410169-4369, að fjárhæð kr. 28.825. (Ákæruliður 10) 9. Agnar Árnason, kt. 080137-3119, að frjáhæð kr. 28.876 ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá tjónsdegi sem var þann 10. febrúar 2002 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. (Ákæruliður 11) Ákærði játaði öll framangreind brot við þingfestingu málsins fyrr í dag. Þau eru réttilega færð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði hefur játað brot sín greiðlega og lýst yfir vilja til að hætta neyslu vímuefna. Ákærði hefur tvisvar í vetur verið sakfelldur fyrir þjófnað og tilraun til þjófnaðar. Hann var dæmdur til að sæta fangelsi í 30 daga, skilorðsbundið, með dómi 29. nóvember 2001, vegna tilraunar til þjófnaðar. Þá var hann dæmdur til að sæta fangelsi í 75 daga, skilorðsbundið, með dómi 29. janúar sl., vegna þjófnaðar. Hann hefur með brotum samkvæmt ákæruliðum 10 og 11 rofið skilorð síðastgreinds dóms. Refsing hans verður ákveðin eftir reglum 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 60. gr. sömu laga. Er hún hæfileg fangelsi í sex mánuði. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 12. febrúar 2002. Við þingfestingu málsins var lögráðamaður ákærða ekki viðstaddur og gat því ekki komið til umræðu um framangreindar bótakröfur. Var af hálfu ákæruvalds lögð á það áhersla að refsiþætti málsins yrði lokið sem fyrst og féllst dómurinn á þá ósk. Verður því að vísa bótakröfunum frá dómi. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað. Þóknun verjanda hans er ákveðin 30.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Ákærði, Ómar Valur Erlingsson, sæti fangelsi í sex mánuði. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhaldsvist hans frá 12. febrúar 2002. Framangreindum bótakröfum er vísað frá dómi. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun verjanda síns, Rúnu Geirsdóttur, héraðsdómslögmanns, 30.000 krónur.
Mál nr. 213/1999
Bifreið Manndráp af gáleysi
D var ákærður fyrir manndráp af gáleysi og umferðarlagabrot, með því að hafa ekið bifreið sinni á röngum vegarhelmingi, með þeim afleiðingum að hann lenti í árekstri við bifreið sem kom úr gagnstæðri átt og ökumaður hennar lést samstundis. Talið var að rannsókn slyssins hefði ekki verið sem skyldi. Viðhlítandi skoðun á sprungnum hjólbarða og felgu á bifreið D hefði getað gefið vísbendingar um hvort hjólbarðinn hefði sprungið og orsakað slysið, eins og D hélt fram. Þótti á það skorta að fram væru komin gögn til að unnt væri að telja nægilega sannað, að slysið yrði rakið til gáleysis D. Var D því sýknaður af ákæru fyrir brot gegn 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 14. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 1999 að ósk ákærða. Krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfa, og skilorðsbindingar hennar. Atvik málsins eru greind í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram varð árekstur sá milli bifreiðanna OF-574 og AZ-694 hinn 9. maí 1998, sem mál þetta er sprottið af, á Vesturlandsvegi skammt vestan afleggjara að Eyrarkoti í Kjós, en bifreiðirnar voru þá báðar rétt að koma úr aflíðandi beygjum inn á nokkuð beinan kafla. Virðast akstursaðstæður hafa verið góðar. Þegar höfð er hliðsjón af vettvangsuppdrætti og ljósmyndum verður á það fallist með héraðsdómi, að áreksturinn hafi orðið á þeim vegarhelmingi, sem bifreiðinni AZ-694 var ekið eftir. Engin vitni voru að slysinu. Ákærði kveðst ekkert muna eftir atvikum að árekstrinum og kemur fram í gögnum málsins að hann fékk meðal annars mikið höfuðhögg. Segir í vottorði bæklunarlæknis að mjög sennilegt sé að bæði afleiðingar slyssins og meðferð í öndunarvél við komu á slysadeild valdi því að hann muni ekkert eftir atvikum eða atburðum fyrir og eftir slysið. Ekki verður séð að reynt hafi verið að gera athugun á því, út frá staðsetningu bifreiðanna eftir slysið, hemlaförum bifreiðarinnar AZ-694 og öðrum gögnum málsins, hver hafi verið líklegur hraði þeirra, er þær rákust saman. Fram hefur komið að nokkru áður en slysið varð hafði síðastnefndri bifreið verið ekið fram úr tveimur bifreiðum. Gögn málsins benda til þess að henni hafi verið ekið nokkuð hratt. Sérstök rannsókn á bifreiðunum fór ekki fram fyrr en þremur dögum eftir slysið. Í skýrslu bifreiðaskoðunarmanns segir um allan búnað beggja bifreiðanna utan hjólabúnað að ekki hafi verið hægt að skoða hann vegna skemmda. Um hjólabúnaðinn segir um báða bílana að ástand hans sé gott. Við yfirheyrslu fyrir dómi sagði skoðunarmaðurinn hins vegar að við skoðunina hafi komið í ljós að sprungið hafi verið á hægra afturhjólbarða bifreiðarinnar OF-574, sem ákærði ók. Aðstæður við skoðun hafi verið slæmar í dimmu húsnæði. Kvað hann það hefði breytt miklu ef hann hefði getað skoðað bifreiðirnar á vettvangi. Hann sagði að verið gæti að loft hefði farið úr hjólbarðanum við það að bifreiðin rann til að aftan við áreksturinn. Hann gat ekki svarað því hvort hjólbarðinn var skemmdur þegar hann skoðaði hann. Hann gat ekki heldur upplýst hvort skemmdir hefðu verið á felgunni, en taldi að hann hefði skráð það í skoðunarskýrslu ef svo hefði verið. Bifreiðirnar hefðu ekki verið teknar í sundur við skoðunina og gæti hann ekki fullyrt hvort slík skoðun hefði leitt eitthvað frekar í ljós. Hann kvaðst ekki hafa séð neitt á hjólbarðanum sem benti til að hvellsprungið hefði á honum en treysti sér ekki til að svara því út frá skoðun sinni, hvort svo hefði verið. Hann hafi einungis athugað mynsturdýpt hjólbarðans, séð að hann var vindlaus og ekki framkvæmt frekari skoðun. Í lögregluskýrslum um rannsókn á vettvangi er ekki getið um sérstaka athugun á ástandi hjólbarða. Ein ljósmynd, sem tekin var þar, virðist benda til að hjólbarði á hægra afturhjóli bifreiðarinnar OF-574 hafi þá verið orðinn loftlaus. Af hálfu ákærða er því haldið fram að ekki hafi verið sýnt fram á í málinu að slysið verði rakið til gáleysis hans. Margt bendi til þess að slysið hafi orsakast af skyndilegu, óvæntu, utanaðkomandi atviki, sem ákærði hafi ekki getað ráðið við. Rannsókn þetta varðandi sé verulega ábótavant. Er einkum á það bent að í ljós hafi komið að sprungið hafi verið á hægra afturhjólbarða, en verið geti að hann hafi hvellsprungið í akstri áður en slysið varð og við það hafi ákærði misst stjórn á bifreiðinni. Þegar litið er til alls þess, sem að framan er rakið, verður að telja að rannsókn á umræddu slysi hafi ekki verið sem skyldi. Viðhlítandi skoðun á hinum sprungna hjólbarða og tilheyrandi felgu hefði getað gefið vísbendingar um hvort hjólbarðinn hafi sprungið með ofangreindum hætti. Hefði slíkt hugsanlega getað haft áhrif á akstur bifreiðarinnar, en ekkert liggur fyrir í málinu um það. Að þessu athuguðu þykir á skorta að fram séu komin gögn til að unnt sé að telja nægilega sannað að umrætt slys verði rakið til gáleysis ákærða þannig að hann verði sakfelldur fyrir brot á þeim lagaákvæðum, sem tilgreind eru í ákæru málsins. Samkvæmt þessu verður hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Um málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Daníel Orri Einarsson, skal vera sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Atla Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, samtals 240.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 1999. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 1. desember sl. á hendur ákærða, Daníel Orra Einarssyni, kt. 010871-3959, Laufásvegi 2a, Reykjavík, „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, laugardaginn 9. maí 1998, á leið austur Vesturlandsveg í Kjós, nokkru vestan við veginn að Eyrarkoti, ekið bifreiðinni OF-574, á vegarhelmingi fyrir umferð úr gagnstæðri átt án nægjanlegrar aðgæslu með þeim afleiðingum, að hann lenti í árekstri við bifreiðina AZ-694, sem ekið var vestur þann veg, og ökumaður hennar, Kristín Hjaltested Ragnarsdóttir, fædd 28. mars 1973, hlaut svo mikla áverka að hún lést samstundis. Telst þetta varða við 215. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr. og 1. mgr. 14. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingr ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993.“ Málavextir. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu eru málavextir þeir að laugardaginn 9. maí 1998, kl. 17.55, var lögreglunni í Reykjavík tilkynnt um alvarlegt umferðarslys á Vesturlandsvegi, skammt frá Laxá í Kjós. Fram kom í tilkynningunni að um væri að ræða árekstur tveggja bifreiða og væri eldur laus í þeim báðum. Jafnframt var þess getið að sjúkrabifreið, tækjabifreið og slökkvibifreið væru á leið á vettvang. Var fyrsta lögreglubifreið komin á vettvang kl. 18.14 og mínútu síðar kom neyðarbíll slökkviliðs á staðinn. Er fyrstu lögreglumenn komu á vettvang hafði eldur verið slökktur í bifreiðunum. Báðir ökumenn voru fastir í bifreiðunum. Fengu lögreglumennirnir að vita að ökumaður bifreiðarinnar AZ-694 væri látinn og staðfesti læknir í neyðarbíl slökkviliðs það. Á vettvang kom ein tækjabifreið. Þurfti að nota klippur tækjabifreiðarinnar til að ná ökumönnunum út. Ökumaður OF-574, ákærði í máli þessu, var með lítilli meðvitund og náðist hann út úr bifreiðinni kl. 18.55. Hann var fluttur á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur í sjúkrabifreið. Nánari tildrög áreksturs: Bifreiðinni OF-574 hafði verið ekið austur Vesturlandsveg, en bifreiðinni AZ-694 vestur. Árekstur varð þegar bifreiðarnar mættust, um 200 metrum vestan afleggjarans að bænum Eyrarkoti í Kjós. Áreksturinn var mjög harður og kastaðist bifreiðin AZ-694 um sjö metra út fyrir veg til norðurs. Þar sem áreksturinn varð er beinn kafli á veginum. Þegar ekið er inn á þennan beina kafla beggja megin frá koma ökumenn úr aflíðandi beygju til hægri þegar ekið er til austurs, en til vinstri þegar ekið er til vesturs. Engin hemlaför voru sjáanleg eftir bifreiðina OF-574, sem var ekið til austurs, en hemlaför eftir bifreiðina AZ-694, sem var ekið til vesturs, mældust 36 metrar eftir hægri hjólbarða, en 33 metrar eftir vinstri. Hemlaförin voru dauf fyrst, en síðan skýr og lágu til hægri. Þegar slysið varð var dagsbirta og skýjað. Yfirborð vegar er með bundnu slitlagi og var það þurrt og slétt. Á vettvangi hittu lögreglumenn fyrir tilkynnanda, Svein Jónatansson. Hann kvaðst fyrstur vegfarenda hafa komið á slysavettvang, en fljótlega hafi fleiri vegfarendur komið að. Þegar hann kom á vettvang hafi eldur logað undir vélarhlífum beggja bifreiðanna. Kvaðst Sveinn þegar hafa hringt í Neyðarlínuna og tilkynnt um slysið, en síðan snúið sér að því að kanna líðan fólksins í bifreiðunum. Í ljós hafi komið að ökumenn bifreiðanna voru einir á ferð. Hann kvaðst ekki hafa haft slökkvitæki í bifreið sinni, en fljótlega hafi borið að bifreiðar sem í voru slökkvitæki. Fljótlega hafi tekist að slökkva eldana. Kvaðst Sveinn, ásamt öðrum vegfarendum, hafa reynt að hlúa að hinum slösuðu uns lögregla og sjúkralið komu á vettvang. Á vettvangi hittu lögreglumenn einnig fyrir Einar Jónsson, föður ákærða. Sagði hann að ákærði hefði verið á leið til austurs úr borginni og kvaðst hann hafa verið í bifreið nokkru á eftir. Hann kvaðst þó ekki hafa komið á vettvang fyrr en eftir að lögregla og sjúkralið var komið á vettvang. Þá voru á vettvangi hjónin Hans Markús Hafsteinsson og Jónína S. Sigurðardóttir. Þau kváðust hafa komið á vettvang skömmu eftir að slysið varð. Sögðu þau að bifreiðin AZ-694 hefði ekið fram úr bifreiðinni sem þau voru í á Vesturlandsvegi við Brynjudalsá og verið á leið til vesturs í átt til Reykjavíkur. Kváðust þau hafa veitt aðstoð á vettvangi uns lögregla og sjúkralið komu á vettvang. Jafnframt sögðu þau að ekkert lífsmark hefði verið með ökumanni bifreiðarinnar AZ-694 eftir slysið. Að lokinni ljósmyndatöku á vettvangi voru bifreiðarnar fjarlægðar með kranabifreið frá Króki hf. og fluttar í geymslu á athafnasvæði fyrirtækisins að Skeljabrekku 4 í Kópavogi. Að loknum störfum á vettvangi héldu lögreglumennirnir á slysadeild. Þar hafði Kristín formlega verið úrskurðuð látin af héraðslækninum í Reykjavík. Meiðsl ákærða voru ekki fullkönnuð, en þau voru mikil að sögn lækna. Tekið var blóðsýni úr ákærða á slysadeild. Sýnið reyndist ekki innihalda vínanda. Bifreiðarnar voru skoðaðar í húsnæði Króks hf. af skoðunarmanni Frumherja hf. Skýrslurnar eru samhljóða um að bifreiðarnar hafi verið mikið skemmdar og óökufærar. Í báðum skýrslunum kemur fram að ástand hjólabúnaðar hafi verið mjög gott. Önnur atriði reyndist ekki unnt að skoða vegna skemmda, en þau eru: Skynbúnaður, hreyfill, yfirbygging, stýrisbúnaður, burðarvirki, aflrás og hemlunarbúnaður. Lík Kristínar Hjaltested Ragnarsdóttur var krufið 13. maí 1998. Í niðurlagi skýrslu dr. Gunnlaugs Geirssonar prófessors, dags. 22. s.m., um krufninguna segir svo: „Ályktun: Samkvæmt því, sem segir í skýrslu lögreglu svo og því er kom fram við krufninguna má álykta að konan hafi dáið samstundis af áverka þeim, sem hún varð fyrir er bifreið hennar lenti í árekstri við aðra bifreið. Höggið sem kom á líkama hennar við áreksturinn hefur komið framan á brjóstvegginn og efri hluta kviðarholsins og má ætla að stýrið hafi valdið. Við áverkann hefur rifjagrindin svignað inn á við og brjóstbeinið þrýstst inn á við og marið hjartað með því að nísta það gegn hryggsúlunni. Við það myndaðist rof í bæði forhólf hjartans. Blóðið náði að flæða inn í brjóstholin þar eð gollurshúsið rifnaði við höggið. Líffæri í kviðarholi skemmdust einnig, lifur og milti en meginorsök dauðans var áverkinn á hjartað og blæðing úr rofi því er þar myndaðist. Hún fékk ákomu á höfuð, sem marði heilann lítillega en ekkert athugavert var að sjá ella á heilanum.“ Samkvæmt niðurstöðum Rannsóknastofu í lyfjafræði var etanól ekki í mælanlegu magni, hvorki í blóði né þvagi hinnar látnu. Við lögreglurannsókn málsins reyndist ákærði ekkert muna eftir deginum sem slysið átti sér stað og gat ekki veitt neinar upplýsingar. Hann hefði fengið að vita að greint sinn hafi hann verið á leið í sumarbústað foreldra sinna og með honum í bifreiðinni hafi verið hundur fjölskyldunnar. Við þingfestingu málsins kvaðst ákærði telja ótrúlegt að slysið hefði orðið með þeim hætti sem lýst er í ákæru. Hann kvaðst hafa hlotið höfuðskaða og ekki muna eftir atburðinum. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði ekki geta gefið skýringu á hvað gerst hefði þann 9. maí sl. á Vesturlandsvegi í Kjós nokkru vestan við veginn að bænum Eyrarkoti. Bar ákærði að hann myndi ekki fremur en áður eftir atvikum ofangreindan dag. Er ákærði var inntur eftir viðhorfi hans til þess ákæruatriðis að hann hefði ekið bifreiðinni á röngum vegarhelmingi eins og nánar er lýst í ákæru, kvaðst hann ekki geta ímyndað sér að hann hafi verið á röngum vegarhelmingi sökum gáleysis. Ákærði kvaðst hafa ekið bifreið eftir slysið. Hann kvaðst hvorki hafa lent í um­ferð­arslysum fyrir né eftir mál þetta. Kvað hann afleiðingar slyssins m.a. vera skert úthald og skerta hreyfigetu. Hann þreyttist mjög auðveldlega. Þá hafi minnistap og minnisleysi háð honum mjög. Hann kvaðst enn vera óvinnufær. Guðlaugur Einarsson lögreglumaður kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa komið á vettvang og hafa ritað frum­skýrslu málsins. Þá hafi hann aðstoðað starfsfélaga sinn við mælingar á vettvangi til undirbúnings að gerð vettvangs­uppdráttar. Vitnið kvað aðkomu á vettvangi hafa verið mjög ljóta. Ökumenn hafi verið fastir í bifreið­unum, en búið hafi verið að slökkva eld sem kviknað hafði í báðum bifreið­unum. Lögreglumönnunum hafi verið sagt að ökumaður annarrar bifreiðar­inn­ar væri látinn. Vitnið var beðið að gera grein fyrir hvernig bifreiðarinar voru staðsettar og hvernig áreksturinn hafi komið vitninu fyrir sjónir. Hann kvað engin vitni hafa verið að slysinu. Bifreið stúlkunnar hafi verið utan vegar, norðanmegin, en bifreið ákærða á veginum, á nyrðri vegarhelmingi. Hemlaför hafi verið eftir bifreið stúlkunnar, en hann kvaðst ekki muna hvort sjáanleg hafi verið hemlaför eftir bifreið ákærða. Eftir ummerkjum á vettvangi hafi allt bent til að bifreið hinnar látnu hafi verið á réttum vegarhelmingi. Hemlaförin eftir bifreið hennar hafi fyrst og fremst bent til þess, en auk þess hafi bifreiðin verið þeim megin utan vegar, þ.e. norðanmegin. Vitnið mundi ekki hvernig ákomur voru á bifreiðunum. Til þess að ná fólkinu út úr bifreiðunum hafi þurft að beita klippum. Vitnið var beðið að gera grein fyrir hvaða rannsókn fór fram á vettvangi og á bifreiðunum. Vitnið kvað hefðbundna vettvangsrannsókn hafa farið fram, svo sem athugun á förum eftir bifreiðar, hemlaförum og drag- eða skrensförum. Hjólbarðar hafi verið athugaðir og brak úr bif­reið­unum til að fá fram hvar áreksturinn hefði orðið. Vitnið mundi ekki hvort ein­hver af hjólbörðum bifreiðarinnar OF-574 var loftlaus. Vitnið gat ekki upplýst hvort sprung­ið hafi verið á hægra afturhjóli bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið var við sauðfé, hross eða annan búfénað á vettvangi. Vitnið kvaðst ekki muna hvernig miðlínumerkingu var háttað á slysstað eða beggja vegna hans. Vitnið staðfesti að frumskýrsla málsins, sem hann kvaðst hafa ritað, væri rétt. Þá kvaðst hann telja að vett­vangs­uppdráttur málsins væri réttur. Ákomur á báðum bifreiðunum hafi verið framan á þær og á framanverðri vinstri hlið eins og krossarnir sýni. Heimir Andri Jónsson lögreglumaður kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa komið á vettvang ásamt Guðlaugi Einarssyni lögreglumanni. Kvaðst vitnið hafa gert vettvangsuppdráttinn. Vitnið var beðið að lýsa að­kom­­unni á vettvangi. Hann kvað bifreið stúlkunnar hafa verið nokkru fyrir utan veg og hafi hún verið látin í bifreiðinni. Hin bifreiðin hafi verið á akbrautinni, mjög illa farin, og ökumaðurinn mjög illa slasaður, fastur inni í bifreiðinni. Vitnið var beðið að gera grein fyrir hvort einhver ummerki hafi verið á vettvangi, sem bent hefðu til hvernig slysið hafi orðið. Vitnið bar að það hafi verið sjáanleg hemlaför eftir bifreið stúlk­unnar á hennar vegarhelmingi, en ekki hafi verið sjáanleg nein hemlaför eftir bifreið ákærða. Vitnið mundi ekki eftir ástandi hjólbarða bifreiðarinnar sem ákærði ók. Kvað vitnið hlutverk sitt á vettvangi einkum hafa verið fólgið í gerð vettvangs­uppdráttar, en einnig hafi hann aðstoðað slökkviliðsmenn við að ná ákærða út úr bif­reiðinni. Vitnið kvað sig ekki reka minni til að hafa orðið var við hross eða sauðfé í námunda við vettvang. Vitnið kvaðst ekki hafa vitneskju um hvort lögregla hafi framkvæmt rannsókn á bifreiðunum á vettvangi. Vitnið kvaðst hafa mælt hemlaförin eftir bifreið stúlkunnar, en hve löng þau voru mundi hann ekki. Vitnið kynnti sér vettvangsuppdráttinn sem hann kvaðst hafa gert eftir bestu vitund og samvisku og staðfesti nafnritun sína á hann. Vitnið tók fram að á uppdrætt­inum sæist að brotin lína táknaði dauf hemlaför. Vitnið kvað kross­ana merkja ákomustað á bifreiðunum. Vitnið kvaðst ekki geta svarað því hvort um hálfbrotna eða fullbrotna línu sé að ræða á uppdrættinum. Svanur Elísson rann­sóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn. Vitnið kvað hlutverk sitt á vettvangi hafa verið að taka ljósmyndir. Vitnið var beðið að lýsa í stuttu máli að­komu á vettvangi. Vitnið bar að þegar hann kom á vettvang hafi lögreglu-, sjúkra­flutninga- og slökkviliðsmenn verið þar að störfum við að ná ákærða út úr bifreiðinni. Kvaðst vitnið ekki hafa hafið störf á vettvangi fyrr en flestir voru farnir. Vitnið var beðið að upplýsa hvort eitthvað hafi verið á vettvangi sem bent hafi til hvernig áreksturinn hefði orðið. Vitnið kvað allt benda til að báðar bifreiðarnar hafi verið á sama vegarhelmingi. Önnur að aka í vestur, en hin í austur. Kvaðst vitnið telja mjög líklegt að áreksturinn hefði orðið á vegarhelm­ingi bifreiðar stúlkunnar. Vitnið kvaðst ekki hafa séð nein hemlaför eftir bifreið ákærða. Vitnið treysti sér ekki til að ráða af ljósmyndunum hvort miðlína vegarins hafi verið með hálfbrotinni eða fullbrotinni línu. Á efri mynd á bls. 4 í ljós­mynda­möppu sjáist þó að um óbrotna línu sé að ræða. Vitnið kvað sér virðast að greina mætti af ljósmyndum á bls. 2, 3 og 4, brotna línu hægra megin og óbrotna línu vinstra megin miðað við aksturs­stefnu ákærða, en þegar nær dragi árekstursstað væri eingöngu um að ræða brotna línu. Faðir ákærða, Einar Jónsson, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa komið á vettvang eftir að slysið varð. Hann hafi verið á leið frá Reykjavík í sumarbústað í Skorradal. Hann kvað ákærða hafa lagt af stað á undan sér. Vitnið kvað ákærða hafa verið vel fyrir kallaðan í alla staði þegar hann lagði af stað heiman frá sér. Vitnið var beðið að upplýsa hvort hann hefði orðið var við eitthvað á vettvangi sem skýrt gæti orsök slyssins. Vitnið kvað sér koma í hug sá möguleiki að á veginum hafi verið hross eða sauðkind. Hins vegar hafi hann tekið eftir að sprungið var á hægra afturhjóli bifreiðar ákærða. Þá hafi honum dottið í hug að eldur kunni að hafa komið upp í bifreið ákærða áður en áreksturinn varð. Sveinn Jónatansson héraðsdómslögmaður kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa verið fyrstur allra á vettvang. Hafi hann verið á leið til Reykjavíkur. Vitnið var beðið að lýsa aðkomunni. Bar vitnið að við sér hafi blas­að bifreið á mótlægri akrein sem sneri hægri hlið í vitnið. Rokið hafi úr vélarhúsi bifreiðarinnar. Vitnið kvaðst einnig hafa séð aðra bifreið utan vegar, hægra megin, og hafi hún snúið framendanum í átt til vitnisins. Rokið hafi úr vélarhúsi þeirrar bifreiðar. Kvaðst vitnið hafa gert sér grein fyrir að þarna hafði orðið mjög harður árekstur. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt því athygli hvort sprungið var á hægra afturhjóli bifreiðarinnar sem var uppi á veginum, að­eins að bifreiðin var mjög mikið skemmd. Vitnið kvað bifreiðina sem var utan vegar ekki hafa farið fram úr bifreið vitnisins á Vesturlandsvegi. Aðspurður hvort hann hafi gert sér einhverja grein fyrir orsökum slyssins á vettvangi kvaðst hann ekki hafa orðið vitni að sjálfu slysinu. Hann kvaðst hafa séð að vinstri horn bifreið­anna, séð frá ökumönnum, höfðu lent saman. Aðspurður um pilt á vélhjóli bar vitnið að hann hafi orðið hans var og beðið hann að nálgast slökkvitæki. Piltur þessi hafi komið á vettvang á eftir vitninu. Vitnið kvaðst ekki muna eftir að hafa séð sauðfé eða hross á vettvangi. Jón Þóroddsson héraðsdómslögmaður kom fyrir dóminn. Hann kvaðst hafa komið að slysstaðnum úr norðurátt og verið á leið til Reykja­víkur. Vitnið kvað bifreiðinni AZ-694 hafa verið ekið fram úr bifreið sinni skömmu eftir að komið var yfir brúna á Laxá í Kjós. Vitnið kvaðst hafa veitt ofangreindri bifreið athygli nokkru áður og af tilburðum ökumanns séð að hann vildi komast fram úr bifreið vitnisins. Vegna umferðar á móti hafi þær aðstæður ekki skapast fyrr en komið var yfir brúna á Laxá í Kjós. Vitnið taldi að hann hafi ekið að jafnaði á 80-90 km hraða á klst. Eftir að bifreiðin AZ-694 hafði farið fram úr bifreið vitnisins hafi hún fjarlægst smám saman. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt því eftirtekt á vettvangi að sprungið var á hægra afturhjóli bifreiðar­innar OF-574. Vitnið kvaðst hafa séð hemlaför eftir bifreiðina AZ-694 á vettvangi, hægra megin miðað við akstursstefnu til Reykjavíkur. Vitnið kvaðst ekki hafa skoðað hvort hemlaför voru eftir hina bifreiðina. Aðspurður kvaðst vitnið ekki hafa átt í erfiðleikum með að stöðva bifreið sína eftir að hann sá vettvang slyssins. Vitnið kvað eina bifreið hafi verið komna á vettvang á undan honum úr sömu átt. Kristinn Þorbergur Sigurjónsson bifreiðastjóri kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa ekið stórum vöruflutningabíl með tengivagni og verið á leið frá Reykjavík. Hann var beðinn að upplýsa hvernig aðkoman var þegar hann kom á vett­vang. Vitnið kvað hana hafa verið ömurlega. Eldur hafi logað í vélar­húsum beggja bifreiðanna. Bifreiðin OF-574 hafi verið þversum á veginum og hin bif­reiðin utan vegar. Vitnið kvaðst ekki hafa tekið eftir neinum ummerkjum sem bent hafi til hvernig slysið varð. Þegar hann fór að skoða vettvang betur hafi hann séð hemlaför sem voru á þeirri akrein vegarins sem ætluð var bifreið­um á leið til Reykjavíkur. Vitnið kvaðst ekki hafa séð hemlaför eftir hina bifreiðina. Vitnið kvaðst hafa hleypt fjölda bifreiða fram úr sér á móts bráðabirgðavegarkafla við Hval­fjarðargöngin og verið þó nokkuð lengi að ná upp hraða eftir það. Vitnið kvaðst ekki vera viss um hvort bifreiðin OF-574 fór fram úr bifreiðinni sem hann ók. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt athygli sprungnum hjólbarða á bifreiðinni OF-574 á vettvangi. Vitnið kvaðst ásamt annarri bifreið hafa verið fyrstur á slysstað vestan frá. Hans Markús Hafsteinsson sóknarprestur og fyrrum lögreglumaður kom fyrir dóminn. Hann var beðinn að skýra í stuttu máli frá aðkomunni á slysstað. Vitnið taldi slysið hafa verið nýafstaðið er hann kom á vettvang, en hann hafi verið að koma að norðan. Vitnið kvaðst fyrst hafa séð bifreið ákærða á veginum. Þegar nær kom kvaðst hann hafa séð bifreið utan vegar og að eldur var laus í báðum bifreiðunum. Vitnið kvaðst ásamt félögum sínum strax hafa farið út úr bifreiðinni til að veita hjálp eftir föngum. Piltur á vélhjóli hafi komið að og hafi hann verið sendur til að reyna að fá slökkvitæki úr aðvífandi bifreiðum. Vitnið kvaðst hafa veitt athygli hemlaförum eftir bifreiðina AZ-694 og hafi þau verið hægra megin á veginum miðað við akstursstefnu til Reykjavíkur. Vitnið kvaðst hins vegar ekki hafa veitt því eftirtekt hvort hemlaför voru eftir bifreiðina OF-574. Vitnið bar að skömmu áður hefði bifreiðinni AZ-694 verið ekið fram úr bifreið þeirri sem vitnið var farþegi í. Vitnið kvaðst þó ekki muna hvar í Hvalfirði þau voru stödd þegar framúraksturinn átti sér stað. Kvað vitnið sér hafa fundist bifreiðinni AZ-694 ekið nokkuð greitt og haft af því nokkrar áhyggjur. Vitnið kvaðst þó ekki geta sagt til um hvort um of hraðan akstur var að ræða. Borin var undir vitnið bókun í upplýsingaskýrslu lögreglu frá 13. maí sl., þar sem haft var eftir vitninu að þegar bifreiðin AZ-694 ók fram úr bifreið hans í Brynjudal hafi hraði bifreiðarinnar ekki verið óeðlilega hraður við framúraksturinn. Vitnið kvaðst geta staðfest þessa bókun. Hann var spurður hvort hann hafi veitt því athygli á vettvangi að hjólbarði var sprunginn á bifreiðinni OF-574 og kvað hann svo ekki vera. Vitnið kvað yfirlögregluþjóninn á Selfossi hafa ekið bifreiðinni sem vitnið var farþegi í greint sinn og hafi þau verið að koma frá Húsavík. Taldi vitnið meðalhraða bifreiðarinnar hafa verið 80-90 km á klst., þó nær 80. Áhyggjur farþeganna við framúraksturinn hafi stafað af aðstæðunum þar sem hann átti sér stað. Guðmundur Ingvar Kristófersson bifvélavirki og bifreiðaskoðunarmaður kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst hafa skoðað bifreiðarnar OF-574 og AZ-694 eftir slysið. Staðfesti vitnið að við skoðunina hafi komið í ljós að sprungið var á hægra aftur­hjól­barða bifreiðarinnar OF-574, en hann hafi ekki getað greint hvenær og hvers vegna hjólbarðinn varð vindlaus. Aðstæður við skoðun hafi verið slæmar og í dimmu húsnæði. Vitnið kvað það hefði breytt miklu hefði hann getað skoðað bifreiðarnar á vettvangi. Kvað vitnið mögulegt að loft hafi farið úr hjólbarðanum við það að bifreiðin rann til að aftan við áreksturinn. Vitnið gat ekki svarað því hvort hjólbarðinn var skemmdur þegar hann skoðaði hann. Vitnið kvað bifreiðina AZ-694 hafa verið nýja. Vitnið kvað það hafa verið ógjörlegt að skoða stýrisbúnað beggja bifreiðanna sökum þess hve illa hann var farinn. Bifreiðin OF-574 hafi verið skoðuð 30. apríl sl. án athugasemda að öðru leyti en því að stöðuljós hafi ekki reynst vera í lagi. Aðspurður kvað vitnið að við skoðun bifreiðanna á vettvangi hefði mátt átta sig betur á hvað ætti að skoða nákvæmlega. Hann kvaðst ekki treysta sér til að bera um hraða bifreiðanna þegar slysið varð. Af myndum að dæma virtust ákomustaðir hafa verið vinstra megin á bifreiðunum. Vitnið kvað bifreiðarnar ekki hafa verið teknar í sundur við skoðunina. Hann kvaðst ekki geta fullyrt hvort slík skoðun hefði leitt eitthvað í ljós um orsakir slyssins. Vitnið gat ekki upplýst hvort skemmdir hafi verið á felgu á hægra afturhjóli, en taldi að hann hefði skráð það í skoðunarskýrslu, ef svo hefði verið. Vitnið kvaðst hafa skoðað umræddan hjólbarða, en ekki séð neitt athugavert við mynsturdýptina. Vitnið kvað, miðað við eigin reynslu, loft fara mjög hægt úr radialdekkjum. Tók vitnið fram að bifreiðin OF-574 hafi verið með radialdekk. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hvers vegna hjólbarðinn varð vindlaus, enda hafi það ekki verið tekið til nánari skoðunar. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neitt á hjólbarðanum sem benti til að hvellsprungið hefði á honum. Vitnið treysti sér ekki til að svara því, út frá þeirri skoðun sem gerð var, hvort hvellsprungið hefði á hjólbarðanum. Vitnið upplýsti að hann hefði skoðað mynsturdýpt á hjólbarðanum, séð að hann var vindlaus og ekki framkvæmt frekari skoðun. Loks staðfesti vitnið að skýrslur þær sem hann vann í þágu rannsóknar málsins væru réttar. Niðurstaða. Eins og að framan greinir man ákærði ekki eftir slysinu og raunar engu þann dag sem það varð. Þá verður að telja fullvíst að enginn sjónarvottur hafi verið að slysinu. Faðir ákærða bar fyrir dóminum að hann hafi verið vel fyrirkallaður þegar hann lagði af stað frá heimili þeirra. Þá er ljóst að vínanda var ekki til að dreifa í blóði ákærða. Hefur ekkert komið fram í málinu sem bendir til að ákærði hafi verið illa fyrirkallaður umræddan dag. Af gögnum málsins er einnig ljóst að akstursskilyrði voru eins og best verður á kosið. Verður aðdragandi slyssins ekki upplýstur nánar en lýst hefur verið að framan. Eins og áður er að vikið voru vel merkjanleg hemlaför eftir bifreiðina AZ-694 á hægri vegarhelmingi miðað við akstursstefnu bifreiðarinnar, en engin sjáanleg hemlaför voru eftir bifreið þá sem ákærði ók. Af því sem fram er komið í málinu er það álit dómsins að áreksturinn hafi orðið á þeim vegarhelmingi sem bifreiðinni AZ-694 var ekið. Er ekkert sem veitir vísbendingu um að þeirri bifreið hafi verið ekið á röngum vegarhelmingi. Ekki er unnt að álykta annað, út frá því sem fram er komið við rannsókn og meðferð málsins, en bifreiðin OF-574, hafi af ástæðum sem ekki hefur tekist að upplýsa hverjar voru, farið yfir á vegarhelming fyrir umferð úr gagnstæðri átt með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Bifreiðin AZ-694 var ný, skráningardagur 24. apríl 1998 og bifreiðin OF-594 var skoðuð 30. apríl s.á. og hlaut þá fullnaðarskoðun. Bendir ekkert til að skyndileg bilun hafi orðið í bifreið ákærða sem valdið hafi því að hann missti stjórn á henni. Að gögnum málsins virtum er það álit dómsins, þrátt fyrir að ekki hafi tekist að upplýsa nánar um aðdraganda slyssins, að meta verði það ákærða til stórfellds gáleysis að aka bifreiðinni á vegarhelmingi fyrir umferð úr gagnstæðri átt í þann mund sem hann var að mæta bifreið sem kom úr þeirri sömu átt. Verður samkvæmt þessu að leggja alla sök á ákærða um hvernig fór. Telst hann því sannur að sök og er háttsemi hans rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar þykir mega hafa hliðsjón af þeim afleiðingum sem slysið hafði fyrir ákærða. Því til staðfestu eru tvö læknisvottorð meðal gagna málsins. Bera þau með sér að ákærði hafi hlotið mjög alvarlegan skaða af völdum slyssins. Refsing ákærða þykir að öllu framanrituðu virtu hæfilega ákveðin fangelsi í 45 daga, skilorðsbundið til tveggja ára. Eins og krafist er í ákæru og samkvæmt lagaákvæðum þeim er þar greinir ber að svipta ákærða ökurétti. Þykir hæfilegt að sviptingin vari í tólf mánuði frá birtingu dómsins að telja. Loks ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð sem þykja hæfilega ákveðin 110.000 krónur og málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Atla Gíslasonar hæstaréttarlögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 140.000 krónur. Uppkvaðning dómsins hefur dregist sökum starfsanna dómarans og páskaleyfa. Júlíus B. Georgsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Daníel Orri Einarsson, sæti fangelsi í 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í 12 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin saksóknarlaun í ríkissjóð, 110.000 krónur, og 140.000 krónur í málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Atla Gíslasonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 505/2016
Fasteign Vatnsréttindi Eignarréttur Samningur Landskipti Áfrýjun Áfrýjunarfrestur Frávísun frá Hæstarétti að hluta
S ehf. o.fl. kröfðust þess aðallega að viðurkennt yrði að orkunýtingaréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness í Skeiða- og Gnúpverjahreppi væri í óskiptri sameign þeirra sem eigenda jarðanna Sandlækjarkots II, Gunnbjarnarholts og Kletta og eigenda jarðanna Breiðaness, Sandlækjar I og Sandlækjar II. Allar höfðu jarðirnar tilheyrt svokallaðri Sandlækjartorfu, en á grundvelli samninga um landskipti var jörðin Breiðanes sú eina þeirra sem land átti að Þjórsá. Eigendur jarðarinnar Breiðaness, G og L ehf., byggðu á því að við landskipti sem gerð höfðu verið 20. janúar 1964 hefðu vatnsréttindi í Þjórsá fylgt þeim hluta landsins sem féll síðar undir jörðina Breiðanes, en þau réttindi gætu ekki talist til hlunninda sem vera skyldu í óskiptri sameign jarðanna samkvæmt samningnum svo sem S ehf. o.fl. héldu fram. Í dómi Hæstaréttar sagði m.a. að allt frá gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hefði meginreglan verið sú að vatnsréttindi, m.a. réttur til að vinna orku úr fallvatni, fylgdu því landi, sem vatn lægi að eða félli um, nema annað hefði verið ákveðið á lögmætan hátt, þar á meðal með samningi um kaup eða landskipti. Samkvæmt landamerkjabréfi 3. júní 1885 hefðu jarðirnar Sandlækur og Sandlækjarkot átt land í óskiptri sameign að Þjórsá. Hefðu eigendur þessara jarða því haft saman á hendi réttindin, sem af þessi leiddi eftir gildistöku vatnalaga. Á þeim grunni hefði eigendunum verið frjálst að taka ákvörðun um eignarhald að vatnsréttindunum við landskiptin 20. janúar 1964 og eftir atvikum við síðari landskipti. Vísaði Hæstiréttur til þess að vegna framangreindrar meginreglu vatnalaga væri óhjákvæmilegt að líta svo á að hefði ekki annað verið ákveðið með landskiptum hefðu vatnsréttindin eingöngu fylgt eignarrétti að landinu, sem bakki Þjórsár og þar með botn hennar fram í miðjan farveg hefði hverju sinni verið hluti af. Því næst rakti Hæstiréttur að með landskiptunum milli Sandlækjar og Sandlækjarkots 20. janúar 1964 hefðu eigendur jarðanna neytt heimildar 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 til að skipta landi með samningi, en eftir 2. mgr. sömu lagagreinar hefði þeim borið að skrá um skiptin greinilega skiptagerð, þar á meðal um þau réttindi sem landinu átti að fylgja. Yrði inntak samningsins að ráðast af hlutlægri skýringu texta hans, en jafnframt yrði að gæta að því að tilgangur landskipta eftir ákvæðum landskiptalaga væri að ljúka óskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Yrði því að leggja til grundvallar að mæla þyrfti í samningi ótvírætt fyrir um að slík sameign skyldi haldast um tiltekin réttindi ef svo hefði verið samið. Í samningnum frá 20. janúar 1964 hefði verið mælt fyrir um að Neseyja í Stóru-Laxá skyldi áfram vera í óskipti sameign sem og „hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast“. Taldi Hæstiréttur að líkur stæðu gegn því í ljósi 3. gr. landskiptalaga að hugtakið hlunnindi gæti í samningi um landskipti tekið til vatnsréttinda og yrði slík merking þess ekki ótvírætt leidd af almennri málvenju. Yrðu S ehf. o.fl. auk E o.fl., eigenda annarra jarða í fyrrum Sandlækjartorfu, að bera af því halla að ekki hefði verið kveðið sérstaklega á um þetta í samningnum frá 20. janúar 1964. Lagði Hæstiréttur því til grundvallar að eftir landskiptin 20. janúar 1964 hefðu vatnsréttindin komið í hlut eiganda Sandlækjar, en við landskipti á þeirri jörð 24. janúar 1964 hefðu þau réttindi gengið áfram til eiganda jarðarinnar Breiðaness. Voru G og L ehf. því sýknuð af kröfum S ehf. o.fl.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogasonog Markús Sigurbjörnsson.Aðaláfrýjendur skutu málinu hvort fyrir sig til Hæstaréttar 11. júlí 2016.Þau krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjenda og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðuhéraðsdómi fyrir sitt leyti 9. september 2016. Þau krefjast þess aðallega aðhinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað, en til vara aðviðurkennt verði að orkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðanesssé í óskiptri sameign gagnáfrýjenda og aðaláfrýjenda. Í báðum tilvikum krefjastþau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndu krefjast staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðuðugagnáfrýjendur mál þetta 6. febrúar 2015, gagnáfrýjandinn Strá ehf. sem eigandiSandlækjarkots II, Arnar Bjarni Eiríksson og Berglind Bjarnadóttir sem eigendurGunnbjarnarholts og Sigrún Margrét Einarsdóttir sem eigandi Kletta, en þessarjarðir og aðrar, sem málið varðar, eru allar í Skeiða- og Gnúpverjahreppi.Málinu beindu gagnáfrýjendur að aðaláfrýjandanum Gunnhildi Loftsdóttur ásamt HelguGuðrúnu Loftsdóttur, Hrafnhildi Loftsdóttur, Lofti Sigurði Loftssyni ogSesselju Loftsdóttur sem eigendum jarðarinnar Breiðaness, og stefndu ErlingiLoftssyni, Elínu Erlingsdóttur, Lofti Erlingssyni og Valgerði Erlingsdóttur semeigendum Sandlækjar I og Sandlækjar II. Samkvæmt því, sem komið hefur framfyrir Hæstarétti, hefur aðaláfrýjandinn Leirljós ehf. fengið afsal fyrireignarhlutum Helgu Guðrúnar Loftsdóttur, Hrafnhildar Loftsdóttur, LoftsSigurðar Loftssonar og Sesselju Loftsdóttur í jörðinni Breiðanesi og hefurfélagið á þeim grunni tekið við aðild að málinu í þeirra stað.Héraðsdómur í málinu var kveðinn upp 11. apríl 2016 og var honum sem fyrrsegir áfrýjað 11. júlí sama ár af hendi aðaláfrýjenda. Gagnáfrýjendur skutumálinu fyrir sitt leyti til Hæstaréttar 9. september 2016 og var það gert ágrundvelli 3. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Heimild íþví ákvæði til málskots án tillits til áfrýjunarfrests er bundin viðgagnáfrýjun gagnvart þeim aðila, sem hefur þegar áfrýjað héraðsdómi semaðaláfrýjandi. Henni verður á hinn bóginn ekki beitt gagnvart öðrum, sem átt hafaaðild að máli í héraði en hafa ekki áfrýjað dómi. Við útgáfugagnáfrýjunarstefnu 9. september 2016 var lokið fresti gagnáfrýjenda samkvæmt1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 til áfrýjunar gagnvart stefndu Erlingi Loftssyni, ElínuErlingsdóttur, Lofti Erlingssyni og Valgerði Erlingsdóttur, sem höfðu ekkiáfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti. Verður því að vísa málinu frá Hæstaréttiað því er varðar gagnáfrýjun héraðsdóms gagnvart þessum stefndu.IISamkvæmt gögnum málsins var gert bréf 3. júní 1885 um „landamerki fyrirSandlækjar og Sandlækjarkotslöndum“, þar sem meðal annars kom fram að merkiþeirra að austan gagnvart Skarði og Þrándarholti lægju á nánar tiltekinn hátttil suðurs „beint í Stórabug við Þjórsá“. Merkin fylgdu síðan Þjórsá vestur „aðMánagarði, síðan ræður það Garðbrot meðfram Reykjalandi uppí Sandlækjará, þaðanræður hún (Sandlækjará) uppí Stórulaxá.“ Þar sagði einnig: „Líka fylgir þessumsömu jörðum Neseyja og ræður þá norðurkvísl árinnar uppað Þverkvísl, sem skilurKúhólma og Neseyju, síðan ræður suðurkvísl árinnar upp og austur í Laxárholt.“Samningur var gerður 20. janúar 1964 um landskipti milli Sandlækjar ogSandlækjarkots. Þar var lýst legu línu, sem dregin var gegnum sameiginlegt landjarðanna, og sagði síðan eftirfarandi: „Land frá þessum merkjum að Stóru-Laxátilheyrir Sandlækjarkoti en land hinum megin merkjanna tilheyrir Sandlæk. Aðöðru leyti ráða þinglýst landamerki Sandlækjartorfunnar og aðliggjandi jarða.Neseyja í Stóru-Laxá skal vera óskipt og eign beggja jarða að jöfnu. Sandlækjarkotskal hafa rétt til að beita mjólkurkúm næstu fjögur sumur að næturlagi íEngjar, sem eftir þessi landskipti tilheyra Sandlæk. Hlunnindi öll sem eru ájörðunum og þau sem kunna að finnast eru óskipt sameign jarðanna.“ Samningiþessum var þinglýst 3. mars 1964.Landi því, sem kom í hlut Sandlækjar með framangreindum samningi, var íframhaldi af honum skipt í þrennt með öðrum samningi 24. janúar 1964. Þar varfyrst lýst landi, sem falla skyldi undir jörðina Sandlæk II, en því næst landi fyrirónafngreint nýbýli, sem síðar fékk heitið Breiðanes. Við afmörkun á síðarnefndalandinu var meðal annars tekið fram að til vesturs réðu „þinglýst landamerkimilli Sandlækjartorfu og Reykja úr Þjórsá að Sandlækjarósi“ og að austan næðiþað syðst að beinni línu „um flóðgáttina á áveituskurðinum í Þjórsá“, en þar ámilli lægju merki þess að sunnan að Þjórsá. Á eftir lýsingunni á landi, semeiga skyldi undir Sandlæk II og Breiðanes, var eftirfarandi tekið fram ísamningnum: „Annað land en það, sem hér er lýst, tilheyrir Sandlæk I, nema hvaðhálf Neseyja á móti Sandlækjarkoti er óskipt.“ Þessum samningi var einnigþinglýst 3. mars 1964.Í málinu liggur fyrir samningur frá 6. nóvember 1990 um skipti á landiSandlækjarkots, sem var þinglýst 8. sama mánaðar. Í honum var vísað til þess aðlandi hafi áður verið skipt úr jörðinni annars vegar fyrir Kletta í júní 1977og hins vegar Gunnbjarnarholt 6. desember 1989, en gögn um þau landskipti hafaekki verið lögð fram. Samkvæmt samningi þessum mun 1/10 hluti jarðarinnar hafaáður verið lagður undir Kletta, 3/10 undir Gunnbjarnarholt og 5/10 undirSandlækjarkot II, þannig að 1/10 hluti af upphaflega landinu hafi staðið eftirfyrir Sandlækjarkot. Aftur var gerður samningur 1. desember 2009 um skipti ásama landi og var honum þinglýst 17. maí 2010. Þar var kveðið á um merki millijarðanna, en þess einnig getið að „hlunnindi Sandlækjarkots“, sem ekki varnánar lýst, skyldu skiptast þannig að 1/10 hluti ætti undir Kletta, 4/10 undirGunnbjarnarholt og 5/10 undir Sandlækjarkot II. Engin hlunnindi ættu á hinnbóginn að fylgja Sandlækjarkoti. Loks var gerður enn einn samningur umlandskipti 15. janúar 2012 og var honum þinglýst 24. febrúar sama ár, ensamkvæmt honum skiptust ótilgreind hlunnindi þannig að 1/10 félli undir Kletta,5/10 undir Gunnbjarnarholt og 4/10 undir Sandlækjarkot II.Helga Guðrún Loftsdóttir,Hrafnhildur Loftsdóttir, Loftur Sigurður Loftsson og Sesselja Loftsdóttirrituðu undir yfirlýsingar 20. janúar 2012, þar sem staðfest var að þau hefðuhvert fyrir sig „selt á leigu sinn hluta í öllum vatnsréttindum sem fylgjajörðinni Breiðanes í Þjórsá til Landsvirkjunar til 65 ára frá undirritunsamnings þar um.“ Var tekið fram í yfirlýsingunum, sem var þinglýst 13. febrúar2012, að hvert þeirra fjögurra væri „eigandi að 20% af eignarhluta jarðarinnar“.Af þeirra hálfu var gagnáfrýjendum ritað bréf 26. júní 2013, þar sem fram komað Landsvirkjun hafi „haldið því fram að eigendur nágrannajarða telji sig eigahlut í vatnsréttindum Breiðaness“ og af þeim sökum „haldið eftir stórum hlutaþeirra greiðslna sem falla eiga eigendum Breiðaness í skaut uns búið er aðútkljá ágreining um þetta efni í dómsmáli.“ Var af þessu tilefni beintfyrirspurn til gagnáfrýjenda um hvort þau teldu sig eiga hlut í „vatnsréttindumBreiðaness“, svo og á hvaða grunni það væri reist. Þessu svöruðu gagnáfrýjendurmeð bréfi 29. júlí 2013, þar sem þau lýstu þeirri skoðun að vatnsréttindin væru„hlunnindi í óskiptri sameign Sandlækjar og Sandlækjarkots eins og skýrlegakemur fram í landskiptagjörð frá árinu 1964“ og ættu þau því hlutdeild í þeimréttindum.Gagnáfrýjendur höfðuðu sem áðursegir málið 6. febrúar 2015 og kröfðust þess aðallega að viðurkennt yrði aðorkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness væri í óskiptrisameign allra upphaflegra aðila málsins, en til vara í óskiptri sameigngagnáfrýjenda og þáverandi eigenda Breiðaness. Með hinum áfrýjaða dómi varaðalkrafa gagnáfrýjenda tekin til greina.IIISamkvæmt 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923, eins og þau hljóðuðu þegar landiSandlækjar og Sandlækjarkots var skipt 20. janúar 1964, fylgdi landareignhverri réttur til umráða og hagnýtingar á vatni, sem á henni var, eftir því semnánar var heimilað í lögunum. Í 1. mgr. 3. gr. vatnalaga var mælt svo fyrir aðþegar á eða lækur skildi landareignir ætti hvor þeirra land í miðjan farveg. Í 1.mgr. 16. gr. laganna var gert ráð fyrir því að vatnsréttindi mætti láta afhendi án þess að eignarréttur að landi væri jafnframt látinn, í 2. mgr. sömulagagreinar var kveðið á um að vatnsbotn og vatnsréttindi fælust í kaupum álandareign nema öðru vísi væri samið og í 3. mgr. hennar var áskilið að viðskipti á sameignarlandi skyldi hverri eign fylgja svo auðnotuð réttindi, semunnt væri, til vatns til heimilisþarfa, búsþarfa og jarðræktar, svo og nægilegtland eða not af landi til að hagnýta þau réttindi. Þá var í 1. mgr. 49. gr. vatnalagamælt fyrir um að eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgdu, svo og öðrum,sem tekið hafi heimildir á þeim, væri rétt að nota vatn, sem um landið rynni,til að vinna úr því orku. Eftir að lögunum var breytt með lögum nr. 132/2011eru samsvarandi fyrirmæli nú í 1. mgr. 2. gr., 1. mgr. 3. gr., 2. mgr., 3. mgr.og 4. mgr. 15. gr. og 1. mgr. 49. gr. vatnalaga. Samkvæmt framansögðu hefur meginreglan verið sú allt frá gildistöku vatnalagaað vatnsréttindi, meðal annars réttur til að vinna orku úr fallvatni, fylgjaþví landi, sem vatn liggur að eða fellur um, nema annað hafi verið ákveðið álögmætan hátt, þar á meðal með samningi um kaup eða landskipti. Eftir fyrrnefndubréfi 3. júní 1885 um „landamerki fyrir Sandlækjar og Sandlækjarkotslöndum“áttu jarðirnar, sem það tók til, land í óskiptri sameign að Þjórsá. Höfðueigendur jarðanna því saman á hendi réttindin, sem af þessu leiddi eftirákvæðum vatnalaga þegar þau höfðu tekið gildi. Á þeim grunni var eigendunum jafnframtfrjálst að taka ákvörðun um eignarhald að vatnsréttindunum við landskiptin, semgerð voru 20. janúar 1964, og eftir atvikum við síðari landskipti. Vegna framangreindrarmeginreglu er á hinn bóginn óhjákvæmilegt að líta svo á að hafi ekki annaðverið ákveðið með landskiptunum hafi vatnsréttindin að þeim gerðum eingöngu fylgteignarrétti að landinu, sem bakki Þjórsár og þar með botn hennar fram í miðjanfarveg hefur hverju sinni verið hluti af.Með landskiptunum milli Sandlækjar og Sandlækjarkots 20. janúar 1964 neyttueigendur jarðanna heimildar samkvæmt 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga nr. 46/1941til að skipta landi með samningi, en eftir 2. mgr. sömu lagagreinar bar þeim þáað skrá um skiptin greinilega skiptagerð með nákvæmri lýsingu á afstöðu þesslands, sem hver um sig hlyti, takmörkum þess og öllum réttindum, sem því áttuað fylgja. Inntak þessa samnings verður eftir meginreglum samningaréttar aðráðast af hlutlægri skýringu texta hans og getur þar engum sköpum skipt hvað kunnivið gerð hans að hafa vakað fyrir einstökum aðilum að honum, svo semgagnáfrýjendur hafa þó haldið fram, en um það liggur heldur ekkert fyrir ímálinu. Við skýringu samningsins verður jafnframt að gæta að því að tilgangurlandskipta eftir ákvæðum síðastnefndra laga er eðli máls samkvæmt að ljúkaóskiptri sameign að landi og gæðum jarða. Verður í því ljósi að leggja tilgrundvallar að mæla þurfi í samningi ótvírætt fyrir um að slík sameign skuliþrátt fyrir þetta haldast um tiltekin réttindi ef svo hefur verið samið. Ísamningnum 20. janúar 1964 var mælt fyrir á þann veg um Neseyju í Stóru-Laxá,svo sem áður var getið. Þar var jafnframt kveðið á um að eins skyldi fara um„hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast“. Við skýringu á orðinuhlunnindi í þessu samhengi verður að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 3. gr.landskiptalaga má ekki gera staðbundin skipti á námarétti, veiði, reka,vergögnum, lóðagjöldum, beitutekjum, þörungum eða fjörubeit nema skipti séu þaðhagkvæm að á engan eiganda sé hallað eða samþykki þeirra allra komi til. Umvatnsréttindi er þar ekki rætt, en á hinn bóginn segir í niðurlagi 3. mgr. sömulagagreinar að um umráð og notkun vatns og fallvatna fari eftir almennum lögum.Vegna þessara lagaákvæða standa þannig líkur gegn því að hugtakið hlunnindigeti í samningi um landskipti að réttu lagi talist án nánari tilgreiningar takatil vatnsréttinda og verður slík merking þess heldur ekki ótvírætt leidd afalmennri málvenju. Hafi aðilar samningsins verið einhuga um að vatnsréttindijarðanna í Þjórsá yrðu áfram í óskiptri sameign þeirra höfðu þeir í hendi sérað kveða þar beinlínis á um það, svo sem borið hefði að gera eftir áðurnefndri2. mgr. 16. gr. landskiptalaga, en í því sambandi verður einnig að huga að þvíað gagnáfrýjendur hafa meðal annars borið því við að öllum samningsaðilum hafi veriðkunnugt um að réttindi þessi væru verðmæt. Ekkert var þó berum orðum sagt umþetta í samningnum og er óhjákvæmilegt að gagnáfrýjendur ásamt stefndu beri afþví halla. Að þessu öllu virtu verður að skýra samninginn frá 20. janúar 1964 áþann veg að hann hafi ekki efnislega geymt fyrirmæli um að vatnsréttindi íÞjórsá fyrir landi Sandlækjar og Sandlækjarkots yrðu áfram í óskiptri sameigneigenda beggja jarðanna, heldur hafi þögn um þau réttindi falið í sér að ráðayrði af meginreglum vatnalaga á hvers hendi þau yrðu framvegis. Eftir þeirriskýringu á samningnum komu vatnsréttindin með honum í hlut eiganda Sandlækjar,en við landskipti á þeirri jörð 24. janúar 1964 gengu þau réttindi á samagrunni áfram til eiganda Breiðaness. Samkvæmt þessu verða aðaláfrýjendur sýknuðaf kröfum gagnáfrýjenda.Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrirHæstarétti.Dómsorð:Málinuer vísað frá Hæstarétti að því er varðar áfrýjun gagnáfrýjenda, Strás ehf.,Arnars Bjarna Eiríkssonar, Berglindar Bjarnadóttur og Sigrúnar Margrétar Einarsdóttur,gagnvart stefndu, Erlingi Loftssyni, Elínu Erlingsdóttur, Lofti Erlingssyni ogValgerði Erlingsdóttur.Aðaláfrýjendur,Gunnhildur Loftsdóttir og Leirljós ehf., eru sýkn af kröfum gagnáfrýjenda.Málskostnaðurí héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Suðurlands 11. apríl 2016. Málþetta, sem tekið var til dóms þann 15. febrúar sl., er höfðað með stefnu birtri6. febrúar 2015. Stefnendureru Strá ehf., kt. [...], Sandlækjarkoti, 801 Selfossi, Arnars BjarnaEiríkssonar, kt. [...] og Berglindar Bjarnadóttur, kt. [...], bæði til heimilisað Gunnbjarnarholti, 801 Selfossi og Sigrúnar Margrétar Einarsdóttur, kt. [...],Klettum, 801 Selfossi. Fyrirsvarsmaður Strá ehf. er Eiríkur Eiríksson, kt. [...],stjórnarformaður, til heimilis að Sandlækjarkoti, 801 Selfossi. Stefndueru Gunnhildur Loftsdóttir, kt. [...], Miðbraut 26, 170 Seltjarnarnesi,Hrafnhildur Loftsdóttir, kt. [...], Ólafsgeisla 37, 113 Reykjavík, Helga GuðrúnLoftsdóttir, kt. [...], Blöndubakka 5, 109 Reykjavík, Sesselja Loftsdóttir, kt.[...], Loftur Sigurður Loftsson, kt. [...], bæði til heimilis að Breiðanesi,801 Selfossi, Erlingur Loftsson, kt. [...], Sandlæk 1, 801 Selfossi, ElínErlingsdóttir, kt. [...], Laugalandi, 851 Hellu, Valgerður Erlingsdóttir, kt. [...],Túngötu 4, 880 Kirkjubæjarklaustri og Loftur Erlingsson, kt. [...], Tröð, 801Selfossi. Dómkröfurstefnenda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að orkunýtingarrétturvatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness, landnúmerið 166542, sé í óskiptrisameign stefnenda og stefndu. Stefnendur krefjast þess til vara að viðurkenntverði með dómi að orkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness,landnúmerið 166542, sé í óskiptri sameign stefnenda og stefndu GunnhildarLoftsdóttur, Hrafnhildar Loftsdóttur, Helgu Guðrúnar Loftsdóttur, SesseljuLoftsdóttur og Lofts Sigurðar Loftssonar. Í báðum tilvikum krefjast stefnendurmálskostnaðar, óskipt úr hendi stefndu, að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eðamálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins, ef tilhennar kemur. Stefndukrefjast allir sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar. Fyriruppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Á árinu 1885 var þinglýst landamerkjum fyrir Sandlækjar- ogSandlækjar-kotsjörðum í Gnúpverjahreppi og aðliggjandi jarðir, en jarðirnarmynduðu svokallaða Sandlækjartorfu, sem liggur að bökkum Þjórsár. Ekki varkveðið á um landskipti jarðanna eða skiptingu hlunninda milli þeirra í skjalinuheldur eingöngu um landamerki að aðliggjandi jörðum. Nánarvar hins vegar kveðið á um landskipti og hlunnindi milli Sandlækjar ogSandlækjarkots með landskiptagjörð dags. 20. janúar 1964, þar sem landskipti Sandlækjartorfunnarvoru ákveðin, þ.e. milli jarðanna Sandlækjar og Sandlækjarkots. Við landskiptinkom í hlut Sandlækjar allt land sem lá að Þjórsá. Þáverandi eigendur jarðannaundirrituðu skjalið til staðfestingar gjörðinni, en það voru Loftur Loftsson, sem þingýstur eigandiSandlækjar og Margrét Jóna og Ingunn María Eiríksdætur, sem þinglýstir eigendurSandlækjarkots. Í landskiptagjörðinni var tekið fram að Neseyja í Stóru-Laxáskyldi vera óskipt og eign beggja jarða að jöfnu og þá var sérstaklega tekiðfram að „hlunnindi öll sem [væru] á jörðunum og þau sem [kynnu] að finnast[væru] óskipt sameign jarðanna“. Eftirþetta hefur bæði Sandlæk og Sandlækjarkoti verið skipt frekar. Meðlandskiptagjörð dags. 6. nóvember 1990 gerðu þinglýstir eigendur Sandlækjarkotsmeð sér samkomulag um skiptingu jarðarinnar. Um skiptingu jarðarinnar var vísaðtil byggingarbréfs og landskiptagjörðar fyrir Kletta dags. í júní 1977 ogbyggingarbréfs landskiptagjörðar fyrir Gunnbjarnarholt dags. 6. desember 1989.Samkvæmt því voru 4/10 hlutar jarðarinnar úrskipti fyrir Kletta ogGunnbjarnarholt. Var þannig jörðinni skipt í fjóra parta, þ.e. Sandlækjarkot(1/10 jarðarinnar), Sandlækjarkot 2 (5/10 jarðarinnar), Kletta (1/10jarðarinnar) og Gunnbjarnarholt (3/10 jarðarinnar). Rituðu þáverandi þinglýstireigendur jarðarinnar undir landskiptagjörðina henni til staðfestingar, þ.e. þauMargrét Eiríksdóttir, Eiríkur Bjarnason, Eiríkur Kr. Eiríksson og ElínOddgeirsdóttir en jafnramt rituðu handhafar byggingarbréfa Kletta ogGunnbjarnarholts undir skjalið því til samþykktar, þ.e. þeir Ásgeir Eiríkssonog Arnar Bjarni Eiríksson. Í landskiptagjörðinni var ekki vikið að skiptingu áhlunnindum milli jarðanna fjögurra. Meðlandskiptagjörð fyrir Sandlækjarkot 2 (viðauki), dags. 1. desember 2009 vargerð frekari skipting milli Kletta og Sandlækjarkots 2. Í landskiptagjörðinnivar sérstaklega tekið fram að hlunnindi Sandlækjarkotsjarðarinnar skylduskiptast þannig, innbyrðis milli jarðanna, að 1/10 hluti myndi hér eftir semhingað til fylgja Klettum, landnúmerið 166589, að 4/10 hlutar myndu hér eftirfylgja Gunnbjarnarholti, landnúmerið 166549 og 5/10 hlutar myndu hér eftir semhingað til fylgja Sandlækjarkoti 2, landnúmerið 179080. Staðfest var meðeigendum jarðanna að engin hlunnindi skyldu fylgja lóð Sandlækjarkots,landnúmerið 166588. Með landskiptagjörð dags. 15. janúar 2012 voru gerð frekarilandskipti vegna nýrrar landspildu og var framangreindum hlutföllum breytt áþann veg að 1/10 hluti myndi hér eftir fylgja Klettum, landnúmerið 166589, að5/10 hlutar myndu hér eftir fylgja Gunnbjarnarholti, landnúmerið 166549 og 4/10hlutar myndu hér eftir fylgja Sand-lækjarkoti 2, landnúmerið 179080. Samkvæmtþessu fylgja engin hlunnindi þeim lóðum sem skipt hafa verið úr jörðunum heldurtilheyra þau eingöngu Klettum, Gunnbjarnarholti og Sandlækjarkoti 2. Fjórumdögum eftir upphaflega landskiptagjörð milli Sandlækjar og Sandlækjarkots semáður er lýst, þ.e. þann 24. janúar 1964, voru landskipti jarðarinnar Sandlækjarákveðin með landskiptagjörð, sem fól nánar tiltekið í sér að jörðinni var skiptí þrjá parta, þ.e. Sandlæk I, Sandlæk II og Breiðanes. Var skjalið undirritaðaf hálfu þeirra aðila sem fengu hvert land í sinn hlut, þ.e. þeim LoftiLoftssyni sem eiganda og ábúanda Sandlækjar I, Guðjóni Erlingi Loftssyni,eiganda og ábúanda Sandlækjar II og Lofti Sigurði Loftssyni, eiganda nýbýlissem síðar fékk heitið Breiðanes. Sá hluti Sandlækjarjarðarinnar sem lá aðbökkum Þjórsár tilheyrði Breiðanesi og er Breiðanes hin eina af jörðummálsaðila sem liggur að Þjórsá. Í landskiptagjörðinni var ekki vikið aðskiptingu á hlunnindum milli jarðanna þriggja en sérstaklega var tekið fram aðhálf Neseyja á móti Sandlækjarkoti væri óskipt. SandlækurI hlaut síðar landnúmerið 166590 en nokkrum lóðum hefur verið skipt úr jörðinniog hlotið sérstök landnúmer. Hefur þá í sumum tilfellum verið tekið fram aðlóðum fylgdi engin hlutdeild í óskiptum hlunnindum Sandlækjartorfunnar, enóþarft er að rekja þessi lóðaskipti sérstaklega. SandlækurII hlaut síðar landnúmerið 166591 en nokkrum lóðum hefur verið skipt úrjörðinni og hlotið sérstök landnúmer. Breiðaneshlaut síðar landnúmerið 166542 en engum lóðum hefur verið skipt úr jörðinni.Með skiptayfirlýsingu dags. 30. nóvember 2007 lýsti skiptastjóri db. Lofts S.Loftssonar og db. Kristjönu Bjarnadóttur því yfir að jörðin kæmi í hlut fimmerfingja dánarbúanna. Skyldu erfingjarnir eiga hver sín 20% jarðarinnar en umer að ræða núverandi þinglýsta eigendur jarðarinnar. Sérstaklega var tekið framí skiptayfirlýsingunni að með jörðinni fylgdi hlutdeild hennar í óskiptumhlunnindum Sandlækjartorfu og hlutdeild hennar í Nesey í Stóru-Laxá. Meðyfirlýsingum dags. 20. janúar 2012 staðfestu fjórir af fimm eigendumjarðarinnar, þ.e. stefndu Hrafnhildur, Loftur Sigurður, Helga Guðrún og Sesselja,að þeir hefðu selt á leigu sinn hlut í öllum vatnsréttindum sem fylgja jörðinniBreiðanes í Þjórsá til Landsvirkjunar til 65 ára frá undirritun samnings þarum. Segir í yfirlýsingunum að með vatnsréttindum sé átt viðorkunýtingarréttindi eða fallréttindi sbr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Varyfirlýsingunum þinglýst sem kvöð á eignarhluta viðkomandi landeigandajarðarinnar þann 14. febrúar 2012. Með bréfi dags. 31. október 2013 tilkynntisýslumaðurinn á Selfossi þeim eina landeiganda, sem ekki undirritaðisambærilega yfirlýsingu og hinir fjórir, þ.e. stefndu Gunnhildi, umleiðréttingu á þinglýsingarmistökum vegna yfirlýsinganna. Segir að ekki hafiverið lagaskilyrði til að þinglýsa yfirlýsingunum og að athugasemd verði færð íþinglýsingabók vegna þessa. Stefnendurí máli þessu eru núverandi þinglýstir eigendur þriggja af fjórum jörðum semáður tilheyrðu Sandlækjarkotsjörðinni. Eigendur jarðanna fjögurra skiptu meðsér hlutdeild Sandlækjarkotsjarðarinnar í hlunnindum Sandlækjartorfunnar meðlandskiptagjörð dags. 1. desember 2009, líkt og fyrr var rakið. Stefnandi Stráehf. er eigandi jarðarinnar Sandlækjarkot 2, landnúmerið 179080, stefnandiArnar Bjarni og Berglind eru eigendur jarðarinnar Gunnbjarnarholts, landnúmerið166549 og stefnandi Sigrún Margrét er eigandi jarðarinnar Klettar, landnúmerið166589, samkvæmt kaupmála dags. 28. júní 1987. Stefndueru eigendur þeirra jarða og lóða, sem skipt hefur verið út úr jörðunum, semáður tilheyrðu Sandlækjarjörðinni. Stefndi Erlingur er eigandi Sandlækjar I, landnúmerið166590 og Sandlækjar I, lóð 1, landnúmerið 201306. Stefndu Valgerður og Loftur Erlingsson eru eigendur SandlækjarI, land 3, landnúmerið 201308 og þá er stefndi Valgerður ein eigandi SandlækjarII, land 2, landnúmerið 201309. Stefnda Elín er eigandi Sandlækjar I, land 4,landnúmerið 212043, Sandlækjar I, lóð 5, landnúmerið 217870, Sandlækjar I, land7, landnúmerið 219035, Sandlækjar II, landnúmerið 166591, Sandlækjar II, land,landnúmerið 191848 og Sandlækjar II, lóð, landnúmerið 209688. Stefndu Sesselja,Gunnhildur, Helga Guðrún, Hrafnhildur og Loftur Sigurður Loftsbörn eru eigendurBreiðaness, landnúmerið 166542 og Sandlækjar I, lóð 5, landnúmerið 166643.Þinglýstum eigendum Sandlækjar I, land 2, landnúmerið 201307 og Sandlækjar I,lóð, landnúmerið 193349 er ekki stefnt, en lóðum þeirra fylgir ekki hlutdeild íóskiptum hlunnindum Sandlækjartorfunnar. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkrafastefnenda Stefnendurkveða að í eignarétti hafi hugtakið „fasteign“ iðulega verið skilgreint þannigað fasteign teljist vera afmarkaður hluti lands, ásamt eðlilegum hlutum þess,lífrænum og ólífrænum, og mannvirki sem varanlega eru við landið skeytt.Skilgreining þessi hafi verið bundin í lög með setningu laga um fasteignakaupnr. 40/2002, sbr. 2. gr. laganna, sem hafi tekið gildi 1. júní 2002. Talið hafiverið að í eignarrétti yfir fasteign felist heimild til hvers konar umráða ográðstöfunar verðmætisins innan þeirra marka sem réttarreglur og réttindi þriðjamanns setja. Vatnsréttindi hafi verið flokkuð sem sérstök eignaréttindi aðfasteignum, þ.e. hluti viðkomandi fasteignar og því sé nýting réttindanna ográðstöfun hluti viðkomandi fasteignaréttinda, nema réttindin hafi verið löglegaskilin frá fasteigninni og fengin öðrum aðila í hendur. Þegarlandskiptagjörðin hafi verið undirrituð í janúar 1964 hafi landskiptalög nr.46/1941 verið í gildi og séu það enn. Samkvæmt 1. gr. laganna geti komið tilskipta eða endurskipta að nokkru eða öllu leyti, að uppfylltu einhverju þeirraskilyrða sem um sé getið í 1.-3. tölul. ákvæðisins, heimalönd sveitajarða ogafréttarlönd, sem jöfnum höndum séu notuð til vetrarbeitar, tún, sáðreitir,engi, landsnytjar aðrar og hlunnindi svo og mannvirki, sem tvö eða fleiri býlihafa áður haft til samnota. Samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laganna sé landeigendumfrjálst að skipta sjálfir landi sín á milli, líkt og gert hafi verið meðlandskiptagjörðinni og skuli í henni lýst afstöðu þess lands sem hver um sighlýtur við skiptin, takmörkun þess og öllum réttindum er því fylgja, sbr. 2. mgr.16. gr. laganna. Ívatnalögum nr. 15/1923 sé kveðið á um vatnsréttindi og hvernig málum varðandiþau sé skipað. Þau lög hafi að mestu staðið óbreytt frá gildistöku þeirra ogfram til 30. september 2011, en þá hafi tekið gildi lög nr. 132/2011, en með þeimhafi verið gerðar breytingar á hluta laga nr. 15/1923. Í 2. gr. upphaflegulaganna hafi verið sú meginregla að landareign hverri fylgdi réttur til umráðaog hagnýtingar því vatni sem á henni væri, á þann hátt sem lögin heimiluðu,þ.m.t. rétturinn til orkuvinnslu samkvæmt 49. gr. laganna. Hafi ákvæðið þvígilt um vatnsréttindi Sandlækjartorfunnar þegar henni hafi verið skipt upp íjanúar 1964. Þá hafi verið kveðið á um það í 2. mgr. 16. gr. laganna að efmaður léti af hendi hluta landareignar, er lægi að vatni eða á, þá værivatnsbotn og vatnsréttindi falin í kaupinu, nema öðruvísi semji, þó svo að sáhluti landareignarinnar, sem eftir yrði, héldi óskertum vatnsréttindum samkvæmt15. gr. og hefði næg og kauplaus landsafnot til hagnýtingar þeim. Í 3. mgr. 16.gr. laganna hafi komið fram að ef sameignarlandi væri skipt eignarskiptum eðaafnotum, þá skyldu hverri eign fylgja svo auðnotuð vatnsréttindi sem unnt væriog nægt land eða næg kauplaus landsafnot til hagnýtingar vatnsréttindum hennarsamkvæmt 15. gr. laganna. Efnislega samhljóða ákvæði sé nú að finna í 3. og 4.mgr. 15. gr. laga nr. 15/1923, eftir að þeim hafi verið breytt með lögum nr.132/2011. Stefnendurbyggja á því að þegar Sandlækjartorfunni hafi verið skipt upp hafi ekki veriðum kaup að ræða í skilningi 2. mgr. 16. gr. laga nr. 15/1923. Við landskiptinhafi bæði eigendur Sandlækjar og Sandlækjarkots látið af hendi hluta aflandareign en vatnsréttindin hafi fylgt báðum jörðunum, þ.e. Sandlæk ogSandlækjarkoti eftir skiptinguna. Þetta sé í samræmi við þá meginreglu aðóheimilt sé að skilja hlunnindi frá jörðum nema sérstakar undantekningar séugerðar frá þeirri reglu í lögum. Landskiptagjörðin sjálf frá 20. janúar 1964 séalveg skýr um þetta atriði enda tekið sérstaklega fram að öll hlunnindi semværu á jörðunum og þau sem kynnu að finnast væru í óskiptri sameign jarðanna.Þetta sé í samræmi við áskilnað 2. mgr. 16. gr. laga nr. 46/1941 þar sem súskylda hafi verið lögð á landeigendur, sem skiptu landi sínu sjálfir, aðtiltaka hvaða réttindi fylgdu hverju landi. Því sé ljóst að aðilar hafi ekkisamið á annan veg en að vatnsréttindin fylgdu báðum jörðum í óskiptri sameign. Grunnheimildfyrir eignarétti stefnenda og stefndu sé áðurnefnd þinglýst landskiptagjörðdags. 20. janúar 1964 þar sem jörðunum sem áður mynduðu Sandlækjartorfuna,Sandlæk og Sandlækjarkoti, hafi verið skipt. Í landskiptagjörðinni segiorðrétt: „Hlunnindi öll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast eruóskipt sameign jarðanna“. Að mati stefnenda sé ekkert óskýrt við þetta orðalagog án nokkurs vafa ljóst hver merkingin sé. Við blasi að átt sé við hvers konarhlunnindi og réttindi sem hafi verið á jörðunum, þ.m.t. vatnsréttindi í Þjórsáfyrir landi Sandlækjartorfunnar. Ef ætlunin hefði verið sú að undanskiljavatnsréttindin sérstaklega hefði það án alls vafa verið tekið sérstaklega framí landskiptagjörðinni. Það hafi hins vegar ekki verið gert heldur hafi þvert ámóti komið fram að „hlunnindi öll“ sem væru á jörðunum skyldu vera í óskiptrisameign jarðanna. Hefði ætlunin verið sú að breyta eðli eignaréttar þáverandieigenda Sandlækjartorfunnar til vatnsréttindanna hefði þurft að orða það meðótvíræðum hætti. Þetta hafi ekki verið gert og vilji samningsaðila, þegarumrætt skjal hafi verið undirritað um miðja tuttugustu öld, hafi því án allsvafa verið sá að vatnsréttindin væru í óskiptri sameign. Í þessu sambandi séeinnig til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941skuli við landskipti ekki aðeins farið eftir flatarmáli lands, heldur og gæðumþess og verðmæti á hverjum stað. Ef ætlun samningsaðila hefði verið sú aðvatnsréttindin yrðu séreign þess samningsaðila sem fékk við skiptin þann hlutaSandlækjartorfunnar sem lá að árbakkanum hefði landskiptagjörðin borið þessmerki, þ.e. eðlilegt hefði þá verið að sá fengi minna flatarmál lands engagnaðilinn. Þessu sé ekki fyrir að fara í þessu máli heldur gerilandskiptagjörðin þvert á móti ráð fyrir jöfnum skiptum lands meðsamningsaðilum. Íþessu sambandi beri sérstaklega að hafa í huga að um og eftir aldamótin 1900hafi ýmsir aðilar fyrirhugað nýtingu vatnsafls á Íslandi og nokkur félög veriðstofnuð til að hrinda þeim hugmyndum í framkvæmd. Eitt þeirra félaga hafi veriðTítanfélagið hf., sem stofnað hafi verið af Einari Benediktssyni skáldi, í þeimtilgangi að virkja fossa og flúðir Þjórsár. Um sama leyti hafi Alþingi komið áfót nefnd, svokallaðri Fossanefnd, sem gert hafi verið að semja frumvarp aðvatnalögum, fara yfir og gera samantekt á vatnsréttindamálum að fornu og nýjuog gera tillögur að framtíðarskipan vatnsréttinda og virkjanamála á Íslandi.Niðurstaða nefndarinnar hafi m.a. verið sú að hafna bæri hugmyndumTítanfélagsins hf. og íslenska ríkið ætti þess í stað að taka að sér sjálft aðvirkja Þjórsá. Vegna setningar vatnalaga og sökum þess að hugmyndirTítanfélagsins hf. hafi ekki fengið brautargengi hjá fjárfestum hafi ekki orðiðúr virkjunaráformum félagsins í Þjórsá. Félaginu hafi svo endanlega veriðslitið um miðja 20. öld og vatnsréttindi félagsins framseld íslenska ríkinu meðsamningi við Títanfélagið þann 16. janúar 1952. VatnsréttindiSandlækjartorfunnar hafi ekki verið þar á meðal enda hafi þau ekki veriðframseld til Títanfélagsins. Þvísé ljóst að almenn vitneskja hafi verið um stórfelld kaup vatnsréttinda frájörðum við Þjórsá snemma á síðustu öld. Þannig liggi t.a.m. fyrir að þann 22.júlí 1916 hafi Jón Bjarnason, þáverandi bóndi á Sandlækjarkoti, seltvatnsréttindi í Þjórsá fyrir fjórðungshluta úr landinu Þrándarholti, til EinarsBenediktssonar. Í þessu ljósi liggi í augum uppi að ef ætlun þeirraeinstaklinga sem undirrituðu landskiptagjörðina frá 20. janúar 1964 hefði veriðsú að vatnsréttindi ættu að vera undanþegin landskiptunum, hefði slíkt veriðtekið sérstaklega fram. Fyrirætlun aðila á þessum tíma, sem hafi verið forsendalandskiptagjörðarinnar, hafi því augljóslega verið að vatnsréttindin, sem ogönnur hlunnindi Sandlækjartorfunnar, væru í óskiptri sameign aðila. Hafi þvíþótt ástæða til að taka það sérstaklega fram í landskiptagjörðinni að öllhlunnindi væru í óskiptri sameign, enda liggi fyrir að jörðin Sandlækur hafivið landskiptin fengið allan árbakka Þjórsár. Ingunn María og Margrét JónaEiríksdætur sem undirritað hafi landskiptagjörðina sem þinglýstir eigendurSandlækjarkots hafi því án alls vafa verið í góðri trú um að vatnsréttindifyrir landi Sandlækjartorfunnar yrðu í óskiptri sameign með Lofti Loftssyni,þinglýstum eiganda Sandlækjar, þegar skjalið hafi verið undirritað að Sandlæk 20. janúar 1964. Þærsystur hafi því mátt treysta því að vatnsréttindin færðust ekki yfir til Loftsvið landskiptagjörðina heldur væru sameiginleg í samræmi við viljasamningsaðila þar að lútandi. Þá benda stefnendur einnig á að sérstaklega sé tekið fram ílandskiptagjörðinni að hlunnindi „sem kunni að finnast“ séu einnig óskiptsameign jarðanna. Þetta orðalag renni enn frekari stoðum undir það að viljisamningsaðila hafi staðið til þess að öll réttindi skyldu vera sameign aðila.Jafnframt sé sérstaklega tekið fram í landskiptagjörðinni að Neseyja íStóru-Laxá skuli vera óskipt og eign beggja jarða að fullu og gefi það tilkynna tilætlun aðila að hafa jöfn skipti á öllum gæðum Sandlækjartorfunnar. Mikilvægtsé að halda því til haga að hér sé um að tefla mikilsverð og verðmæt réttindi,vatnsréttindi, þ.m.t. orkunýtingarrétt vatns í Þjórsá, á mesta virkjunarsvæðilandsins, sbr. 49. gr. þágildandi laga nr. 15/1923. Ef ætlun þeirra aðila semundirrituðu landskiptagjörðina hafi raunverulega verið sú að eignaréttur aðvatnsréttindum færðist að öllu leyti yfir til eiganda Sandlækjar þá hafi þaðstaðið eiganda Sandlækjar nær að tryggja skýra þinglýsingu réttinda sinna aðjörðinni, svo sem með skýrri yfirlýsingu um að hann væri eigandivatnsréttindanna. Þetta hafi ekki verið gert heldur liggi þvert á móti fyrir ímáli þessu að hvorki í kjölfar landskiptagjörðarinnar né síðar hafi verið fylgtformreglum um þinglýsingu við yfirfærslu eignaréttar að vatnsréttindum, endaaugljóst að tilgangurinn með landskiptagjörðinni hafi alls ekki verið sá aðslíkur réttur færðist yfir til eiganda Sandlækjarjarðarinnar. Ef raunverulegahafi verið samið um það að eignaréttur ætti að færast yfir hefði eigandiSandlækjarjarðarinnar vitaskuld gert reka að því að fá eign sína skráða íþinglýsingabókum, enda um mikla hagsmuni að tefla í því ljósi að miklarfyrirætlanir hafi verið um virkjun vatnsafls í Þjórsá og slík réttindi gengiðkaupum og sölum áður en landskiptagjörðin hafi verið undirrituð. Síðarieigendur útskiptra jarða Sandlækjarjarðarinnar hafi heldur með engu móti sinntþví að fá ætlaða eign sína skráða almennri eignaskráningu í þinglýsingabókumog/eða skv. fasteignaskráningu. Þvert á móti hafi sérstaklega verið tekið framað um óskipt hlunnindi í Sandlækjartorfu sé að ræða, sbr. til að myndaskiptayfirlýsingu dags. 30. nóvember 2007. Áréttað sé að ekkert hafi verið fjallaðum það í landskiptagjörð Sandlækjar frá 24. janúar 1964 hvaða jörð hlunnindi,þ.m.t. vatnsréttindi, skyldu fylgja. Það hefði eiganda jarðarinnar Breiðanes þóverið í lófa lagið teldi hann vatnsréttindin fylgja þeirri jörð eingöngu. Ákveðiðhafi verið að vatnsréttindin væru sameiginleg eignaréttindi ílandskiptagjörðinni. Slík réttindi falli ekki á brott nema með samkomulagilandeiganda, sbr. fyrrnefnd ákvæði landskiptalaga nr. 46/1941 og vatnalaga nr.15/1923, eða með sérstakri lagaheimild að gættum ákvæðum 72. gr.stjórnarskrárinnar. Ekkert slíkt samkomulag hafi verið gert og engin lög hafiverið sett sem nemi á brott vatnsréttindi stefnenda. Stefndu beriðsönnunarbyrði fyrir því að þau sitji ein að eignarétti yfir vatnsréttindumSandlækjartorfunnar. Stefnendurkveða engan vafa á því að á þeim tíma sem skiptagjörðin hafi verið undirrituðhafi vatnsréttindi verið talin til hlunninda samkvæmt lögum og því í raunómögulegt fyrir þá sem undirrituðu landskiptagjörðina í janúar 1964 að leggjaannan skilning í orðið „hlunnindi“ en að undir það félli vatnsréttindi. Áréttaðsé að fræðimenn hafi talið að vatnsréttindi væru sérstök réttindi, ásamt t.d.námuréttindum, veiðiréttindum, rekaréttindum o.s.frv. Jafnframt að samkvæmt 2.mgr. 16. gr. laga nr. 46/1941 skyldi lýsa öllum réttindum sem hverju landifylgdi við landskipti en ákvæðið vísi að þessu leyti til 1. mgr. 1. gr. lagannaþar sem rætt sé um hlunnindi. Þá sé einnig bent á að í 3. gr. eldri jarðalaganr. 65/1976, sem hafi tekið gildi 11. júní 1976, komi fram að lögin nái tiljarða, jarðarhluta, afréttarlanda, öræfa og landspildna, svo og til ítaka,skóga, vatnsréttinda, veiðiréttinda og hvers konar annarra hlunninda. Þessitexti laganna verði ekki skilinn á annan veg en þann að vatnsréttindi teljisthlunnindi samkvæmt lögunum, sbr. orðin „…vatnsréttindi… og hvers konar annarrahlunninda…“. Samkvæmt 10. mgr. 2. gr. núgildandi jarðalaga nr. 81/2004, semhafi tekið gildi 1. júlí 2004, merki hlunnindi í lögunum hvers konar auðlindir,nytjar aðrar en grasnytjar, lífræn og ólífræn efni og efnasambönd, villt dýr,plöntur, annað lífríki og önnur nýtanleg réttindi sem fylgja jörð. Sé því ljóstað vatnsréttindi teljist til hlunninda samkvæmt lögunum, sbr. orðin „hverskonar auðlindir“. Meðvísan til framanritaðs sé á því byggt af hálfu stefnenda að vatnsréttindi íÞjórsá, sem áður tilheyrðu Sandlækjartorfunni, séu réttindi sem séu í óskiptrisameign stefnenda og stefndu, enda hafi vatnsréttindin ekki verið undanskilin ílandskiptagjörðinni frá 20. janúar 1964 heldur þvert á móti tiltekið að öllhlunnindi væru í sameign Sandlækjar og Sandlækjarkots. Vatnsréttindin sem hafitilheyrt Sandlækjartorfunni hafi þannig aldrei verið löglega skilin frájörðunum Sandlæk og Sandlækjarkoti heldur þvert á móti kveðið á um það sérstaklegaað þau ættu að vera sameiginleg. Ef þáverandi eigandi Sandlækjarjarðarinnarhefði talið sig vera að eignast verðmæt vatnsréttindi í Þjórsá að öllu leyti,þ.m.t. rétt til að hagnýta sér vatnsaflsorku sbr. 49. gr. þágildandi laga nr.15/1923, hefði hann án alls vafa gert reka að því að skrá þá eign sína íopinberum skrám, en það hafi hann ekki gert. Í þessu sambandi sé einnig tilþess að líta að fram til þessa hafi verið ágreiningslaust milli stefnenda ogstefndu að önnur hlunnindi en vatnsréttindi, sem áður hafi tilheyrtSandlækjartorfunni væru sameign aðila, þ.m.t. námaréttindi og veiðiréttur tillax- og silungsveiða. Síðarnefndu hlunnindin séu raunar færð í fasteignaskrájarða stefnenda. Þannig liggi fyrir að arður vegna veiðiréttinda í Stóru-Laxáhafi allt frá upphafi og til dagsins í dag verið skipt jafnt á milli Sandlækjarog Sandlækjarkots. Samkvæmt yfirmati arðskrár fyrir veiðifélag Árnesinga dags.5. september 1963 skyldu 60 einingar koma í hlut Sandlækjar og Sandlækjarkots.Hafi þannig komið 30 einingar í hlut hvorrar jarðar og arður greiddur tileigenda beggja jarða samkvæmt því. Frá því arðskránni hafi verið breytt í júlí1979, þegar jarðirnar skyldu fá sameiginlega 70 einingar í sinn hlut, og svoaftur með matsgerðs dags. 2. febrúar 1991, hafi jöfn skipti verið viðhöfðþannig að 35 einingar koma í hlut hvorrar jarðar. Einingunum sé svo skiptinnbyrðis milli eigenda þeirra jarða og lóða sem tilheyri annars vegar Sandlækog hins vegar Sandlækjarkoti. Allt sé þetta gert í samræmi við orðalag landskiptagjörðarinnarfrá 20. janúar 1964 um að öll hlunnindi séu í óskiptri sameign beggja jarða,þótt ekki sé þar tekið sérstaklega fram að veiðiréttindi séu í óskiptrisameign. Núsé um hálf öld frá því að umrædd landskiptagjörð hafi verið undirrituð. Allanþann tíma hafi það verið sameiginlegur skilningur málsaðila að eignaréttur aðvatnsréttindum væru í óskiptri sameign. Það hafi fyrst verið með bréfi lögmannsfjögurra af fimm eigendum Breiðaness, stefndu Helgu Guðrúnar, Hrafnhildar,Lofts og Sesselju Loftsbarna, dags. 26. júní 2013, að þeirri skoðun hafi veriðlýst að vatnsréttindin væru fasteignatengd réttindi og að bakkajörðin Breiðanesætti þessi réttindi. Þessu hafi stefnendur strax mótmælt með bréfi dags. 29.júlí 2013 þar sem þeirri afstöðu stefnenda hafi verið lýst að vatnsréttindinværu í óskiptri sameign. Hafi sá réttur sem nefndir stefndu haldi fram einhverntíma verið fyrir hendi hafi þau glatað honum vegna tómlætisáhrifa. Fyrirliggi að frá því landskiptagjörðin hafi verið gerð í janúar 1964 hafi bæðiSandlæk og Sandlækjarkoti verið skipt frekar upp, þar sem hver jörð hafi sitteigið landnúmer. Það komi hins vegar ekki í veg fyrir að vatnsréttindin getiverið í óskiptri sameign núverandi eiganda viðkomandi jarða enda leiðirétturinn af títtnefndri landskiptagjörð, sem ekki hafi verið hróflað við meðsíðari gerningum. Þávísa stefnendur til þess að ákvæði 1. mgr. 16. gr. þágildandi laga nr. 15/1923,sem hafi kveðið á um að ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess aðeignarréttur að landi fylgi færi eftir reglum um landkaup, eigi ekki við ímálinu. Ástæða þess sé sú að vatnsréttindin hafi aldrei verið skilinsérstaklega frá jörðunum, hvorki með landskiptagjörðinni í janúar 1964 nésíðar, og þá ekki heldur án þess að eignaréttur að landi fylgi. Að sama skapigeti dómur Hæstaréttar frá 14. maí 2009 í máli nr. 562/2008 ekki haftfordæmisáhrif í máli þessu. Í því máli hafi legið fyrir að vatnsréttindi hafiverið sérstaklega skilin frá jörðinni Skálmholtshrauni með samningi gerðum íársbyrjun 1952 og framseld íslenska ríkinu. Málið hafi fyrst og fremst snúistum það hvort það leiddi af ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðumað vatnsréttindi íslenska ríkisins væru niður fallin. Í málinu hafi því veriðhafnað að vatnsréttindi teldust til ítaksréttinda í skilningi laga nr. 113/1952og því ekki verið fallist á málatilbúnað landeigandans í málinu. Íhæstaréttarmálinu hafi ekki verið, líkt og í því máli sem hér er til úrlausnar,meðal gagna málsins landskiptagjörð þar sem kveðið væri sérstaklega á um að öllhlunnindi ættu að vera í óskiptri sameign, heldur hafi þvert á móti veriðkveðið á um það í landskiptagjörð vegna jarðarinnar að vatnsréttindin væru eignríkissjóðs.Varakrafa stefnenda Aðalkrafastefnenda byggi á því að þeir eigi, sem núverandi eigendur jarða sem áður hafitilheyrt jörðinni Sandlækjarkoti, vatnsréttindi Sandlækjartorfunnar í óskiptrisameign með stefndu, sem núverandi eigendum þeirra jarða sem áður hafi tilheyrtjörðinni Sandlæk. Verði hins vegar talið að eigendur Sandlækjar hafi frá 20.janúar 1964 skipt upp jörðinni með þeim hætti að hlutdeild hennar ívatnsréttindum Sandlækjartorfunnar tilheyri eingöngu jörðinni Breiðanesi,landnúmer 166542, eigi stefnendur réttindin í óskiptri sameign með núverandiþinglýstum eigendum Breiðaness, þ.e. stefndu Gunnhildi Loftsdóttur, HrafnhildiLoftsdóttur, Helgu Guðrúnu Loftsdóttur, Sesselju Loftsdóttur og Lofti SigurðiLoftssyni. Einsog áður segir hafi jörðinni Sandlæk verið skipt í þrjá hluta meðlandskiptagjörð dags. 24. janúar 1964, þ.e. Sandlæk I, Sandlæk II og Breiðanes.Sú skipting, og allar síðari skiptingar jarðanna, séu stefnendum óviðkomandi.Hafi stefnendur ekki undir höndum öll nauðsynleg gögn og upplýsingar til aðgeta lagt mat á hvort þær skiptingar feli efnislega í sér að hlutdeildSandlækjarjarðarinnar í vatnsréttindum Sandlækjartorfunnar tilheyri nú eingönguBreiðanesi en það sé eina jörðin sem liggi að Þjórsá. Sé þessi krafa því gerð ívarúðarskyni. Ummálsástæður stefnenda að baki varakröfu vísa þeir til málsástæðna fyriraðalkröfu sinni að breyttu breytanda. Auk þess benda þeir á að samkvæmtvottorði fasteignamats ríkisins sé gjaldstofn til fasteignamats jarðarinnarBreiðaness, sundurliðað í sex liðum. Þar sé hvergi minnst á vatnsréttindi afneinu tagi, hvorki til veiða, virkjunar né annarra nota. Umlagarök vísa stefnendur til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgieignaréttarins, sbr. 1. gr. og 1. samningsviðauka við MannréttindasáttmálaEvrópu um vernd eignarréttarins, sbr. lög nr. 62/1994 um lögfestingusáttmálans. Þá vísa þeir til meginreglna eignaréttar um hlunnindi, um venjuréttog óslitin not, sem og almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Jafnframt tilákvæða vatnalaga nr. 15/1923, landskiptalaga nr. 46/1941, laga um fasteignakaupnr. 40/2002, jarðalaga nr. 65/1976 og núgildandi jarðalaga nr. 81/2004. Umaðild málsins vísast til 18. og 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Um heimild sína til að höfða viðurkenningarmál um kröfu sína á hendur stefnduvísa stefnendur til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ummálskostnaðarkröfu sína vísa stefnendur til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Krafa um virðisaukaskatt byggir á ákvæðum laga nr. 50/1988.Málsástæðurog lagarök stefndu GunnhildarStefnda Gunnhildur, hér eftir íþessum kafla nefnd stefnda nema annars sé getið, kveður að stefnendur byggimálsókn sína á meintu lögmætu fráviki frá þeirri vel þekktu, viðurkenndu ogmargdæmdu reglu íslensks eignarréttar, að eignarhaldi á jörðum sem liggi aðvatnsfalli fylgi allur nýtingarréttur vatnsréttinda sem heimill er að lögum þarmeð talinn fallvatnsréttu eða orkunýtingarréttur. Víða megi sjá í lögum tilvistreglunnar en skýrast komi hún væntanlega fram í núgildandi löggjöf í 2. gr.vatnalaga nr. 15/1923, eins og greininni hafi verið breytt með lögum nr.132/2011, en þar segi orðrétt: „[l]andareign hverri, þ.m.t. þjóðlendu, fylgirréttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem áhenni er á þann hátt sem lög þessi heimila.“Óumdeilt sé að við landskiptin1964 hafi svohljóðandi reglu verið að finna í þágildandi 16. gr. vatnalaganánar tiltekið í 2. mgr.: „[n]ú lætur maður af hendi hluta landareignar, erliggur að vatni eða á, og er þá vatnsbotn og vatnsréttindi falin í kaupinu,nema öðruvísi semji,....“. Þá hafi komið fram í 3. mgr. sömugreinar að „[e]f sameignarlandi er skipt eignarskiptum eða afnota, þá skuluhverri eign fylgja svo auðnotuð vatnsréttindi sem unnt er og nægt land eða nægog kauplaus landsafnot til hagnýtingar vatnsréttindum hennar samkvæmt 15. gr.“ Í15. gr. hafi verið fjallað um vatn til nota á heimili, til bústarfa og íjarðrækt. Meginregla 2. mgr. 16. gr.laganna sé afar skýr, vatnsréttindi fylgi landi sérstakrar tilgreiningar þar aðlútandi og ef sú regla eigi ekki að gilda þurfi aðilar að semja alvegsérstaklega um að svo verði.Af inntaki 3. mgr. megi svo sjáað ef óheimilt væri við skiptingu á sameignarlandi að fylgja meginreglu 1. mgr.og láta vatnsréttindi fylgja að fullu og óskert með því landi sem réttindintengdust, væri tilgangslaust að setja sérstaka reglu í 3. mgr. til þess aðtryggja áfram fyrrum eiganda að sameignarlandi vissan rétt til vatns, sbr. 15.gr., sem hann annars missti við landskiptin. Nýting straumvatns, þ.e.orkunýting, sé því ekki hluti af þeim réttindum sem falli undir 3. mgr. 16. gr.laganna og falli því skv. 1. mgr. sömu greinar til þess er fær landið semliggur að straumvatninu.Kveður stefndi að stefnendurhaldi því hins vegar fram að eignarhaldi á jörðinni Breiðanesi eigi ekki aðfylgja orkunýtingarréttur rennandi vatns fyrir landi jarðarinnar, þvert á þauákvæði laga sem gildi um ágreining aðila og rakin hafi verið.Rétt sé þó að taka fram aðstefnendur mótmæli því ekki að viðkomandi reglur taki til ágreiningsins og séefnisinntaki þeirra eins lýst í stefnu og stefnda hafi rakið. Stefnendur leggihins vegar í stefnu ranglega, að mati stefndu, út frá ofangreindum reglum,mistúlki gögn málsins sem máli skipti s.s. landskiptagjörðir og heimfæri svogögn málsins á þann hátt að það gangi í berhögg við inntak reglnanna sem áðurhafi verið lýst. Af þessu leiði sú ranga niðurstaða að stefnendur teljivatnsréttindin fyrir landi Breiðaness vera óskipta sameign margra jarða, semhún geti ekki verið að mati stefndu og mótmælir stefnda forsendum og niðurstöðustefnenda.Stefnda bendir einnig á að víðasé að finna þversagnir í röksemdafærslu stefnenda sem að mati stefndu geti ekkigengið saman. Þannig er því t.d. lýst í stefnu að virkjunarréttindi í Þjórsáhafi verið öllum alkunn sem verðmæt réttindi þegar aldamótaárið 1900 og hafi þvíverið aðilum landskiptanna vel þekkt árið 1964, en því engu að síður svo haldiðfram að orðalagið hlunnindi „sem síðar kunni að finnast“ í landskiptagjörðinni1964 renni stoðum undir að þar hafi verið átt við sömu virkjunarréttindi.Þessir skýringarkostir fari ekki saman.Þá er því lýst í sömu málsgreinað þar sem réttindin hafi verið alkunn sem og meginreglan um að vatnsrétturfylgi því landi sem liggi að fallvatni, hafi aðilum landskiptagjörðarinnaraugljóslega borið að taka það sérstaklega fram ef vatnsréttindin væruundanskilin við landskiptin. Það sé rétt hjá stefnendum, en það hafi greinilegaog meðvitað ekki verið tekið fram, því hafi það einmitt verið ætlun aðila að umeignarhald og nýtingu vatnsréttinda skyldi fara skv. áður tilvitnaðri reglu 16.gr. vatnalaga sem allir hafi þekkt. Vatnsréttindin falli þásjálfkrafa og án þess að það þurfi að taka fram í landskiptagjörðinni tileiganda landsins sem liggi að Þjórsá, Breiðanesi, en verði einmitt ekkisjálfkrafa að óskiptri sameign eins og stefnendur túlki þögn landskiptannavarðandi vatnsréttindin. Sú niðurstaða væri enda í beinni andstöðu við það semstefnendur lýsi sjálfir að sé lögfylgja landskiptanna, skv. gildandi lagareglum1964. Með öðrum orðum hefði sérstaklega þurft að taka það fram í landskiptagjörðinni,ef um vatnsréttindi ætti að fara öðruvísi en skv. þágildandi vatnalögum, svohafi ekki verið gert sem leiði þá þegar til sýknu stefndu.Rétt sé að geta þess aðfullyrðing í stefnu um að markmið aðila með landskiptunum hafi verið að „öll“réttindi væru áfram í sameign aðila sé augljóslega röng. Sé það enda einnmegintilgangur landskipta að slíta sameign og stofna séreign á þann veg að öllhefðbundin réttindi fylgi henni sem lög mæli fyrir um, nema sérstök frávik séuá því gerð og þau tekin fram í landskiptagjörðinni. Slík frávik megi svoauðvitað ekki vera í andstöðu við lög, s.s. bann 9. gr. lax- ogsilungsveiðilaga nr. 61/2006 við því að skilja veiðirétt frá fasteign. Með vísan til framangreindraröksemda mótmælir stefnda þeirri fullyrðingu stefnenda að það hafi staðiðeiganda Breiðanes árið 1964 „nær“ að þinglýsa sérstakri yfirlýsingu umeignarhald vatnsréttindanna. Slík yfirlýsing sé bersýnilega óþörf í ljósi þessað vatnsréttindin fylgi fasteigninni. Þar af leiðandi neiti stefnda því að húneða nokkur sem réttindi hennar séu leidd af hafi ekki „fylgt formreglum umþinglýsingu við yfirfærslu eignaréttar að vatnsréttindum“, eins og það sé orðaðí stefnu. Umræddar formreglur séu í fyrstalagi ekki til, í öðru lagi óþarfar þar sem réttindin fylgi fasteigninnisjálfkrafa og í þriðja lagi geti þinglýsingareglur aðeins verið upplýsandivarðandi sönnun á eignarrétti en hvorki stofnað til eignarréttar né fellt hannúr gildi, einar og sér.Í stefnu sé því lýst aðvatnsréttindi lands sem liggur að straumvatni geti ekki fallið niður nema meðsamkomulagi allra landeigenda með tilvísun til landskiptalaga nr. 46/1941 ogvatnalaga nr. 15/1923. Ef stefnda skilji þetta rétt þá sé umrædd fullyrðingsönn, báðir þessir lagabálkar fullyrði svo ekki verði um villst og afar skýrt,að ef beita eigi annarri reglu en að vatnsréttindi fylgi þeim jarðarparti semliggur að straumvatni, verði að taka slíkt skýrt fram og tryggja samþykki allraeigenda til slíkrar ráðstöfunar, enda í andstöðu við skráðar meginreglur sömu laga,sbr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 og 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 sem ígildi hafi verið við landskiptin 1964. Það væri þar af leiðandi skýrt brot áeignarréttindum stefndu sem eiganda að Breiðanesi, sem varin séu af ákvæðum 72.gr. stjórnarskrárinnar sbr. lög nr. 33/1944, ef skerða ætti rétt stefndu tilvatnsréttinda sem fylgi Breiðanesi með dómi, kveður stefnda að með vísan tilgreinarinnar verði réttur hennar vatnsréttinda ekki takmarkaður af stefnendumnema gegn greiðslu skaðabóta.Öfug regla gildi þar af leiðandiekki, eins og stefnendur haldi fram, í þá veru að aðilar að landskiptagjörðþurfi sérstaklega taka fram að þeir samþykki að fara að lögum við skiptin ogsætti sig þar af leiðandi við að vatnsréttindin fylgi bakkajörðinni meðsérstöku ákvæði þar að lútandi. Þvert á móti hefði það legið beint við að takafram í landskiptagjörðinni berum orðum ef vatnsréttindi ættu að vera áfram íóskiptri sameign þvert á meginreglu laga. Ljóst sé að aðilar hafi gætt aðslíkum reglum, þar sem Nesey sé gerð að óskiptri sameign, en af því megi ráðaað það hafi ekki verið ætlun aðila varðandi vatnsréttindin. Þá vekur stefndaathygli á því að sérstaklega sé vikið að því í landskiptagjörðinni aðSandlækjarkot haldi tilteknum beitarréttindum í Engjum, þrátt fyrir að það landfalli eftir landskiptin til Sandlækjar, sem enn frekari staðfesting á því aðaðilar hafi hugleitt rækilega hvaða réttindi fylgdu hvorri jörð viðlandskiptin.Þá sé aðeins eftir ein óhrakinmálsástæða stefnenda fyrir því að vatnsréttindin geti talist sameign og það sésú málsástæða að þau falli undir hugtakið „hlunnindi“ eins og það komi fyrir íeftirfarandi setningu landskiptagjörðar Sandlæks og Sandlækjarkots: „Hlunnindiöll sem eru á jörðunum og þau sem kunna að finnast eru óskipt sameign jarðanna.“Þessari túlkun hafnar stefndaalgerlega, vatnsréttindi hafi aldrei fallið undir hugtakið hlunnindi, eins ogþað sé notað í landskiptagjörðinni frá 20. janúar 1964 né skv. lögum eða öðrumréttarheimildum. Þannig megi ráða af landskiptalögum nr. 41/1946 aðvatnsréttindi falli ekki í flokk svokallaðra hlunninda. Í 1. mgr. 3. gr.laganna séu talin upp þau helstu hlunnindi sem í þá daga hafi verið talin komatil álita við landsskipti, séu þar nefnd m.a. veiði ýmiskonar, reki ognámuvinnsla, en hvergi sé þar minnst á vatnsréttindi. Sé það heldur ekki skrýtið þarsem um vatnsréttindi skyldi við landskipti fara skv. 3. mgr. 3. gr., en þarsegi efnislega að um umráð og notkun vatns og fallvatna skuli fara skv.almennum lögum við landskipti. Með því sé aðallega verið að vísa til vatnalaganr. 15/1923, sem mæli og hafi mælt fyrir um hvernig fara skuli meðvatnsréttindi við skipti, kaup og sölu lands, eins og rakið hafi verið og gangiút frá því að réttindin fylgi landi sem liggi að fallvatni eftir skipti.Það sé því bersýnilega rangt aðmati stefndu að hægt sé að líkja fasteignartengdum réttindum sem fylgi viðkaup, sölu og skipti fasteigna eins fallvatnsréttindum við hlunnindi eins ogrétt til reka eða veiðiréttar líkt og stefnendur gera. Sé þessari túlkun mótmæltsem rangri og ósannaðri af hálfu stefndu. Sé það þvert á móti eðlilegt aðnýting fallvatnsréttinda fylgi því landi sem liggur að straumvatni. Þennannýtingarrétt megi þó gera að sérstökum fasteignarréttindum og skilja fráviðkomandi fasteign. Öfug regla gildi hins vegar almennt um hlunnindi sbr. t.d.tilvitnaða 9. gr. lax- og silungsveiðilaga, í hlunnindum hafi hins vegar áðurfyrr getað stofnast ítak, en Hæstiréttur hafi t.d. hafnað að slík ítaksréttindigætu stofnast í vatnsréttindum sbr. Hrd. 562/2008. Með gagnályktun frá því aðvatnsréttindi falli ekki undir skilgreininguna á ítaki megi þar af leiðandi aðmati stefndu fullyrða að vatnsréttindi geti alls ekki talist til hlunninda íþeirri merkingu sem stefnendur leggi í það hugtak og eins og orðið hlunnindihafi verið notað í landskiptagjörðinni 20. janúar 1964. Af lögskýringargögnumsé óhætt telja að nær tæmandi hafi verið talið að undir ítak mætti fella ískilning laganna rétt til eftirfarandi landsnytja; slægna, beitar,svarðartekju, torfristu, laxveiði, silungsveiði, reka alls konar, grasatekju,eggjatekju, fuglatekju, sölvafjöru og maríukjarnafjöru. Þannig megi leiða yfirgnæfandilíkur að því að hugtakið hlunnindi hafi þvert á móti átt að ná til réttinda eðasambærilegra réttinda og hafi getað fallið undir skilgreininguna ítak, enda sét.d. laxveiði bæjanna enn óskipt sameign. Hlunnindi séu aftur á móti ekkiréttindi sem talin séu eðlilegt fylgifé með fasteign eins og rétturinn tilnýtingar fallvatns. Þá mótmælir stefnda tilvísun stefnenda til 3. gr. eldrijarðalaga nr. 65/1976 í þessu samhengi, m.a. á þeim grundvelli lögin hafi ekkiverið í gildi þegar landskiptin hafi átt sér stað og þar sem 3. greinin fjallialmennt um gildissvið laganna, sem ekkert reyni á í málinu, verði ekki séð aðumrædd tilvísun hafi nokkurt vægi.Í stefnu sé vikið aðtómlætisáhrifum sem að mati stefnenda geti haft áhrif í málinu. Virðiststefnendur halda því fram að stefnda hafi misst lögvarinn rétt sinn tilvatnsréttinda á grundvelli tómlætis. Stefnda mótmælir þessu og fær ekki séðhvernig réttur sem henni sé tryggður að lögum geti fallið niður á þeim grunni.Miklu nær væri að mati stefndu að líta til tómlætis stefnenda við að setja framkröfur sínar um að þeir teldu sig eiga einhvern rétt til nýtingar fallvatnsfyrir landi Breiðaness, þvert á hefðbundna lagatúlkun. Það séu stefnendur sem hafi þurftað stefna málinu og sækja meintan rétt sinn, sem hafi ávallt verið að lögum hjástefndu, að höfða dómsmál 51 ári eftir að vatnsréttindin hafi fallið tileiganda Breiðaness, til þess að ógilda þann gerning, sé vítavert tómlæti afhálfu stefnenda og þeirra sem þau leiða rétt sinn af og sýknuástæða ein og sér.Varðandi varakröfu stefnendavísar stefnda til sömu sýknuástæðna og færðar séu fram varðandi aðalkröfu.Stefnendur beri fulla og óskoraðasönnunarbyrði fyrir því að víkja skuli frá hinni lögbundnu reglu um eignar- ognýtingarrétt fasteignareiganda að fallvatni fyrir landi sínu eðaorkunýtingarrétt vatns, eins og stefnendur kjósi að kalla þann rétt. Súsönnunarbyrði hafi ekki tekist og hafi stefnda hrakið allar málsástæðurstefnenda þar að lútandi og verði því að sýkna stefndu af öllum kröfumstefnenda.Þá gagnrýnir stefnda kröfugerðstefnenda og kveður að ekki verði annað ráðið af stefnu en að krafist séjafnrar hlutdeildar allra aðila í málinu í hinni óskiptu sameign. Að matistefndu gangi slík kröfugerð ekki fyllilega upp. Ef í dæmaskyni væri verið aðfjalla um óumdeilda óskipta sameign jarðanna Sandlæks og Sandlækjarkots, Neseyí Stóru-Laxá, eftir landskiptin 20. janúar 1964, þá væri ljóst að hlutdeildjarðanna í eyjunni væri eftir skiptingu helmingshlutdeild í eynni. JörðinSandlækur, sem stefnda og aðrir eigendur Breiðaness leiði rétt sinn af, hafisvo verið skipt í þrjár jarðir 24. janúar 1964. Þannig falli til eigenda Breiðanessá hverjum tíma þriðjungshlutur af þeim helmingi sameignarinnar sem hafi falliðtil Sandlækjar. Sameiginlegur hlutur stefndu meðöðrum eigendum Breiðaness geti því aldrei orðið minni en sú skipting mæli fyrirum, þ.e. fyrst 3/6 hlutar sem hafi fallið til Sandlækjar og svo 1/6 heildinnisem falli til Breiðaness sem 1/3 af Sandlæk. Hlutur eigenda Breiðaness geti þvíaldrei orðið lægri en 1/6 heildarhluti af allri sameigninni, alveg sama hversueigendum annarra hluta Sandlækjar og Sandlækjarkots fjölgi. Þannig falli í hlutstefndu 1/5 réttinda Breiðaness, á móti systkinum sínum fjórum, þ.e. 1/15 (1/5af 1/3) af óskiptunni [sic.] sem heild. Ef hins vegar fallist yrði ákröfur stefnenda óbreyttar, verði ekki annað séð en að stefnendur krefjist þessað allir fái jafnan hlut að tiltölu í sameigninni. Þannig yrðu hlutirnir alls13 ef fallist yrði á aðalkröfuna, þ.e. 4 stefnendur og 9 stefndu, og hluturstefndu þá 1/13 í sameigninni sem heild, en ef fallist yrði á varakröfuna, þ.e.4 stefnendur og 5 stefndu, þá yrði hlutur stefndu 1/9 í sameigninni. Slíktósamræmi gangi ekki upp án frekari skýringa stefnenda á því hvernig svo megivera, hlutur stefndu geti ekki tekið hlutfallslegum breytingum eftir því hversumargir aðilar séu í hópi stefnenda og stefndu á meðan eignarhlutur stefndu íBreiðanesi haldist óbreyttur.Með öðrum orðum þá geti hluturhvers og eins í sameigninni ekki gengið fram hjá þeirri staðreynd að fyrst hafióskiptri sameign Sandlækjar og Sandlækjarkots verið skipt til helminga og svoleiði hver aðili rétt sinn og þá hlutdeild í óskiptunni [sic.] af upphaflegriskiptingu jarðanna til helminga og síðan skerðist hann hugsanlega við frekariskiptingar þess parts. Er skorað á stefnendur að bæta úr þessum annmarka ogskýra dómkröfurnar frekar að þessu leyti, að öðrum kosti kunni málinu að veravísað frá dómi án kröfu.Það leiði hins vegar af eðlimáls, að við sýknu af öllum kröfum stefnenda þurfi í sjálfu sér ekki að deilaum hugsanlega hlutdeild aðila til vatnsréttindanna í Þjórsá. Þau falli 100% tileigenda Breiðaness og þar af fimmtungur í hlut stefndu.Um lagarök og málskostnaðarkröfusína vísar stefnda til þeirra lagaákvæða sem rakin hafi verið sem og almennttil meginreglna landskiptalaga nr. 46/1941, vatnalaga nr. 15/1923, laga nr.33/1944, einkum 72. gr. um vernd eignarréttinda sbr. og 1. gr. 1.samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Stefndavísar einnig til skuldbindingargildis landskiptagerða, kaupsamninga og afsala.Stefnda krefst þess að hver semúrslit málsins verða að þá verði stefnendum gert að greiða henni málskostnað insolidum. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefnda á XXI. kafla laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, einkum 1. og 2. mgr. 130. gr. og 1. mgr. 131. gr.laganna.Málsástæðurog lagarök stefndu Hrafnhildar Loftsdóttur, Helgu Guðrúnar Loftsdóttur,Sesselju Loftsdóttur og Lofts Sigurðar LoftssonarÞessir stefndu, hér eftir íþessum kafla stefndu nema annars sé getið, krefjast sýknu á þeim grunni að þauvatnsréttindi sem jafnan séu kölluð fallvatnsréttindi eða orkunýtingarréttur séhluti af þeim eignarréttindum sem tilheyri fasteign. Þeir telja að réttur tilorkunýtingar á vatni í landi Breiðaness og á bökkum jarðarinnar við Þjórsátilheyri óskertur þeirri jörð og að aðrar jarðir sem Breiðanesi hafi veriðskipt út úr eigi enga kröfu í þann orkunýtingarrétt eða vatnsréttindi að öðruleyti en því sem lög sérstaklega heimili. Breiðanes sé sjálfstæð jörð með öllumþeim réttindum sem jörðinni fylgi. Landskiptasamningarnir beri meðsér að jörðin Breiðanes eigi land út í miðja Þjórsá og skv. 2. gr. vatnalaganr. 15/1923 fylgi landareign hverri réttur til umráða og hagnýtingar á þvívatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er á þann hátt sem löginheimili. Ef stefnendur vilji hafa annan hátt á því sem lögin taki fram beriþeim að sýna fram á að þeir hafi öðlast þessi fasteignaréttindi á lögmætanhátt, t.d. með samningum eða landskiptum. Það hafi þeir ekki gert. Ílandskiptunum hafi ekkert land verið eftir sameiginlegt nema Nesey íStóru-Laxá. Af 15. gr. vatnalaganna verðidregin sú ályktun að vatnsréttindi séu hluti af eignarréttindum jarðar en ekkihlunnindi enda sé þar fjallað um leyfi til að skilja vatnsréttindi frálandareign og hvernig haga skuli skiptum vatnsréttinda við sölu hlutar eignarog við landskipti. 15. greinin sé svohljóðandi eftir breytingar með lögum nr.132/2011:„15. gr. [Leyfi til að skiljavatnsréttindi frá landareign og skipting vatnsréttinda við sölu hlutalandareignar.Ekki má skilja frá landareign vatnsréttindi til heimilis- og búsþarfanema með leyfi Orkustofnunar.Nú eru vatnsréttindi framseld án þess að eignarréttur að landareign séjafnframt framseldur og fer þá um réttarvernd þeirra samkvæmt ákvæðumþinglýsingalaga er varða fasteignir.Nú er framseldur hluti landareignar sem liggur að vatni eða á og eruvatnsréttindi innifalin í kaupunum nema öðruvísi sé kveðið á um. Þó skal sáhluti landareignar sem eftir stendur hafa næg vatnsréttindi til að fullnægjaheimilis- og búsþörfum og næg og endurgjaldslaus landsafnot til hagnýtingarþeim.Ef sameignarlandi er skipt skulu hverjum eignarhluta fylgja, svo semfrekast er kostur, næg vatnsréttindi til að fullnægja heimilis- og búsþörfum ognæg og endurgjaldslaus landsafnot til hagnýtingar þeim.“Ljóst sé skv. 3. mgr. að séframseldur hluti landareignar er liggur að vatni þá fylgi vatnsréttindinkaupunum, nema öðruvísi sé um samið. Í tilviki landskipta skuli fylgjavatnsréttindi til heimilis og búþarfa hverjum eignarhluta. Í landskiptum áSandlækjartorfu sé hvergi minnst á þessi vatnsréttindi og megi ætla að nægvatnsréttindi til búþarfa hafi fylgt hverjum útskiptum hluta í báðumlandskiptum þannig að skilyrðum 4. mgr.15. gr. hafi verið fullnægt. Ella hefði ekki liðið nær hálf öld ánathugasemda um þetta frá landeigendum.Engin efnisleg breyting hafiverið gerð með lögum nr. 132/2011 þannig að vatnalögin hafi gilt um þetta efnier landskiptin hafi verið gerð 1964.Stefnendur geri því skóna aðþegar Sandlækjartorfunni hafi verið skipt hafi ekki verið um kaup að ræða ogþví eigi ákvæði 2. mgr. 15. gr. (áður 16. gr.) vatnalaganna ekki við. Reyndarsé ekki talað um kaup heldur framsal í lögunum en það breyti litlu því ílandskiptum felist framsal. Af þessu tilefni megi m.a. benda á ákvæði 3. mgr.16. gr. landskiptalaganna sem mæli fyrir um það að sé ekki skipt að tiltöluréttri, en einhver eigenda hafi látið af hendi meira verðmæti í landeign eðaréttindum innan sameignarinnar en hann fékk á móti, skuli líta á það sem afsaleða selt, og breytist þá skattskylda jarðanna eða jarðapartanna samkvæmt því.Hér sé landskiptum jafnað við kaup þegar komi til réttaráhrifa.Samkvæmt 49. gr. vatnalagannasbr. lög nr. 132/2011 sé eiganda landareignar, sem vatnsréttindi fylgja, svo ogöðrum, sem heimildir hafi á þeim tekið, rétt að nota það vatn, sem um hanarennur, til að vinna úr því orku, enda sé enginn fyrir það sviptur því vatni,sem hann þarf að nota samkvæmt III. og IV. kafla, né neinum bakaðir óhæfilegirörðugleikar um slíka notkun, né vatni, er nota þarf með þeim hætti, spilltfyrir neinum, svo að til verulegra óþæginda horfi. Hér sé rétturinn skýr hjáeiganda útskipts lands en réttur annarra, svo sem nágranna vegna vatnsnýtingarvegna búþarfa, tryggður eða áréttaður. Enn sé verið að styrkja aðalregluna, aðvatnsorkunýtingarrétturinn sé hjá landeigandanum, eiganda bakkajarðarinnar. Stefnendur fari hins vegarrangsælis er þeir fjalli um 49. gr. í stefnu og telji það hafi staðið eigandaSandlækjar nær að tryggja skýra þinglýsingu réttinda sinna að jörðinni, svo semað hann væri eigandi vatnsréttindanna að jörðinni. Það sé einmitt sá sem villskilja lögbundin réttindi frá jörð sem eigi að gæta þess við landskiptin aðréttindin eigi ekki að fylgja útskiptum jarðarhluta. Ekki hafi verið þörf áþinglýsingu vegna þess að vatnsréttindin hafi við skiptin ekki verið skilin frálandinu sjálfu. Hið sama hafi gerst er Sandlæk hafi verið skipt 24. janúar1964, vatnsréttindin hafi fylgt hverjum jarðarparti fyrir sig með þeimundantekningum sem hafi verið í vatnalögum. Stefnendur haldi því fram aðvatnsréttindin hafi aldrei verið löglega skilin frá jörðunum við landskiptin20. janúar 1964 og hafi þáverandi eigandi Sandlækjarjarðarinnar talið sig veraað eignast verðmæt vatnsréttindi í Þjórsá hefði hann átt að gera reka að því aðskrá þá eign sína í opinberum skrám. Ekki tíðkist að fasteignaeigendur látiþinglýsa inntaki eignaréttar síns að fasteign og allra síst ef um lögákveðinréttindi er að ræða.Sandlækjarkot hafi fengiðvatnsréttindi öll sem hafi verið á þeirri jörð við landskiptin 1964 þ. á m.orkunýtingarrétt við Stóru-Laxá og gera stefndu enga kröfu vegna þess réttar.Hins vegar séu veiðihlunnindi í bæði Stóru-Laxá og Þjórsá eign allra jarða ítorfunni þar sem gert hafi verið ráð fyrir að þau hlunnindi héldust í óskiptrisameign eftir landskiptin.Af 67. gr. vatnalaganna sé ljóstað bakkajörðin eigi rétt til þess að gera mannvirki í vatnsnýtingar, þ.m.t.orkunýtingar, í merkivatni og hafi lagaleg úrræði til að fá eiganda hinsbakkans til samstarfs eða þá til að taka réttindi hans eignarnámi.Í 3. gr. vatnalaganna sé hnykkt áeignarrétti bakkajarðar en þar segi í 1. mgr. að skilji á eða lækurlandareignir, eigi hvort land í miðjan farveg. Athyglisvert sé að í 2. mgr.segi að ekki breytist merki þótt farvegur breytist. Af því megi draga þáályktun að landeigandinn verði að þola ágang og standa undir kostnaði viðflóðavarnir. Í ljósi þess sé varla hægt að líta á orkunýtingarrétt semhlunnindi upphaflegu jarðarinnar sem þessari jörð hafi verið skipt út úr.Samkvæmt 1. gr. ábúðarlaga nr.80/2004 og 1. gr. jarðalaga nr. 81/2004 merki vatnsréttindi rétt til að nytjagrunnvatn, vatnsfall eða stöðuvatn.Í 3. gr. laga um landskipti nr.46/1941 virðist allur vafi tekinn af um að vatnsréttindi séu ekki hlunnindi.Þar segi: „Við skiptin skal ekki aðeins farið eftir flatarmáli lands, heldur oggæðum þess og verðmæti á hverjum stað. Eigi má staðbundin skipti gera ánámarétti, þar með talin mótak, veiði í vötnum eða sjó, selveiði, fuglaveiðimeð háf eða skotum, reka, vergögnum, lóðagjöldum, beitutekjum, þörungum föstumog lausum og fjörubeit, nema skiptin séu það hagkvæm, að á engan eiganda séhallað, eða samþykki allra eigenda komi til.“ Þarna séu hlunnindin upptalin semengin staðbundin skipti megi gera á en vatnsréttindi séu ekki með enda sésérstaklega um þau fjallað sem hluta fasteignaréttinda annars staðar í lögunum.Svo komi í lok 3.mgr. 3. gr. mjög afgerandi lagaregla: „Um umráð og notkunvatns og fallvatna, svo og um girðingar, fer eftir almennum lögum“ Af þessuleiði að réttur bakkajarðar gildi „skv. almennum lögum“ og aðorkunýtingarréttur fylgi bakkajörðinni í landskiptum nema annað sé sérstaklegatekið fram í landskiptagerð.Þegar straumvatn rennur á bökkumeignarlands eigi bakkajörðin botninn út í miðjan farveg og öll þau verðmæti semlandið sjálft gefi af sér. Veiði í straumvatninu teljist aftur á móti tilhlunninda og um hana gildi sérlög, lög um lax- og silungsveiði. Fylgi landinu hagræði fyrir orkuframleiðendursvo sem halli á því þá geti landeigandinn leyft öðrum að nýta þann halla eðaselt þau réttindi sem honum fylgi. Þessihalli geti hins vegar verið óhagræði fyrir landeigandann sjálfan svo sem vegnaskertra nýtingarmöguleika eða ágangs straumvatns. Stór hluti Breiðaness séofurseldur ágangi Þjórsár og ein kvísl hennar renni yfir landið og þar séstíflað til þess að orkan í meginstraumnum nýtist. Það segi sig sjálft að slíkflókin samsetning geri ómögulegt að skilgreina fallvatnsréttindin sem hlunnindisem væru í sameign með öðrum jörðum.Kröfugerð stefnenda sé verulegaáfátt því krafist sé aðallega að viðurkennt verði með dómi aðorkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness sé í óskiptrisameign stefnenda og stefndu. Ekki sé minnst á hver sé hlutdeild aðila í hinnióskiptu sameign þannig að ætla megi að stefnendur séu að krefjast jafnrarhlutdeildar allra, nokkuð sem geti alls ekki staðist og enginn fótur sé fyrir.Reyndar sé hvergi að finna í gögnum málsins hvernig skiptingin gæti hugsanlegaverið skv. fornu jarðamati og 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 og eigi heldurað slík skipting eigi við þegar búið sé að skipta öllu landi. Stefnendur eigi ímiklum örðugleikum með að rökstyðja viðurkenningarkröfu sína og verði ekkiannað ráðið en óljós kröfugerð sé tilkomin vegna þeirrar staðreyndar að réttursá sem stefnendur krefjist sé óljós að öllu leyti.Stefndu kveða að hluta til sélýsing stefnenda rétt hvað varði skilgreiningu á vatnsréttindum og tilvísanir ílagaákvæði, sem staðfesti að vatnsréttindi hafi verið flokkuð sem sérstökeignarréttindi að fasteignum, þ.e. hluti viðkomandi fasteignar og því sé nýtingréttinda og ráðstöfun hluti viðkomandi fasteignaréttinda, nema réttindin hafiverið löglega skilin frá fasteigninni og fengin öðrum aðila í hendur. Þástaðfesti stefnendur að skv. 1. mgr. 16. gr. landskiptalaga sé landeigendumfrjálst að skipta sjálfir landi sín á milli, sem aðilar málsins gerðu árið1964.Rangar séu hins vegar ályktanirstefnenda varðandi túlkun landskipta og laga tengd vatnsréttindum. Þversögn ogrökleysa felist í því að vatnsréttindin séu hlunnindi sem sem ekki hafi veriðhægt að skilja frá jörð og því hafi eigendur Sandlækjarkots að mati stefnendaenn átt hlutdeild í vatnsréttindum Sandlækjar eftir landskiptin 20. janúar1964. Stefndu kveða stefnendur túlkalandskiptagerðina frá 20. janúar 1964 þannig að ákvæðið í henni um að hlunnindiöll sem eru á jörðunum skuli vera óskipt sameign jarðanna sé ekkert óskýrt ogvið blasi að átt sé við hvers konar hlunnindi og réttindi sem voru á jörðunum. Stefndu kveða aðvatnsorkunýtingarrétturinn sé ekki hlunnindi eins og reyndar stefnendur sjálfirbendi á í upphafi málsástæðna stefnu heldur fasteignatengd réttindi. Hlunnindiséu landgæði af öðrum toga, oft réttur til nýtingar gæða á annarri fasteign eðaá óskiptri sameign. Hlunnindi geti einnig falist í gæðum sem jörð gefur af sér,svo sem eggja- og dúntekju en vatnsréttindi og þá sérstaklegaorkunýtingarréttur séu annars eðlis og nátengd fasteigninni og um þau gildisérstök lagaákvæði.Stefndu kveða stefnendur haldaþví fram að ef ætlunin hafi verið sú að breyta eðli eignaréttar þáverandi eigendaSandlækjartorfunnar til vatnsréttindanna hefði þurft að orða það með ótvíræðumhætti. Þetta kveða stefndu vera rétt, nema að stefnendur haldi því fram að þaðhafi verið vilji samningsaðila að vatnsréttindi torfunnar hafi átt að vera íóskiptri sameign. Stefnendur hafi ekkert fyrir sér í þessu og túlkun stefnendaá landskiptunum að því er vatnsréttindi snertir, gangi þvert á textalandskiptagerðar og lög varðandi vatnsréttindi.Stefndu kveða stefnendur haldaþví fram að hefði það verið ætlun þeirra einstaklinga sem undirrituðulandskiptagerðina frá 20. janúar 1964 að vatnsréttindi ættu að vera undanþeginlandskiptunum þá hefði slíkt verið tekið sérstaklega fram. Tvennt sé við þetta að athuga frásamningarréttarlegum sjónarhóli. Annars vegar gangi skilningur stefnenda gegnáður nefndum lagaákvæðum þannig að við skýringu á landskiptasamningi yrði fyrstog fremst horft til þeirra lagaákvæða sem gildi um réttindi á því sviði sem umræðir. Hins vegar komi til reglur um sönnun og sönnunarbyrði. Almenna reglan sésú, að sá, sem byggja vill byggja einhver nánar tiltekin réttindi á samningi,verði að sanna að samningurinn hafi verið með því efni sem hann heldur fram.Það sé langt frá að stefnendum sé að takast slík sönnun, frekar megi fullyrðahið gagnstæða. Stefnendur hafi ekkert fyrir sér í því að vatnsréttindum hafiverið haldið eftir til sameigenda, gagnstætt réttarreglu, og því verði að lítasvo á að fullyrðing þeirra sé ósönnuð og sýkna verði af viðurkenningarkröfunni.Stefndu hafna þeirri málsástæðustefnenda að það sé tómlæti af hálfu stefndu eigenda Breiðaness að hafa ekkihöfðað mál í kjölfar þess að þeim hafi verið ljós afstaða eigenda annarra jarðaí Sandlækjartorfunni til eignarréttar á orkunýtingarrétti. Miklu fremur væriþað tómlæti af hálfu stefnenda að hafa ekkert aðhafst til þess að fáviðurkenningu á meintum rétti sínum, rétti sem hafi gengið gegn skýrumlagafyrirmælum og rétti sem aldrei hafi verið samið um að stefnendur hefðu.Stefndu vísa til dóms Hæstaréttarí máli nr. 562/2008 og kveða að þar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu aðsamkvæmt 1. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 sé farið eftir reglum umlandkaup ef vatnsréttindi væru látin af hendi án þess að eignarréttur að landifylgdi. Af þessu ákvæði verði ráðið að löggjafinn hafi ekki litið svo á að slíkréttindi væru sjálfstæð fasteign, en á hinn bóginn ákveðið með þessari sérstökureglu að þau skyldu engu að síður lúta sömu reglum og fasteignir, í stað þessað fara eftir reglum, sem gilda um óbein eignarréttindi í fasteignum annarra. Einugildi því að þessu leyti hvort vatnsréttindi séu látin af hendi þannig að bakkieða vatnsbotn fylgi með í kaupum eða án nokkurs lands, eins og hafi verið í þvítilviki sem hafi verið til úrlausnar í málinu. Tilvísun 1. mgr. 16. gr.vatnalaga til reglna um landkaup takmarkist ekki við það eitt að fylgja beriformreglum um þinglýsingu við eignayfirfærslu fasteigna eins og áfrýjandi héltfram, heldur feli hún jafnframt í sér að um vatnsréttindi skuli gilda reglur umfasteignir í öðru tilliti, eftir því sem við geti átt. Með þessum dómi sé komin afgerandi niðurstaðavarðandi vatnsréttindi og stöðu þeirra sem eignarréttinda. Sama afstaða hafikomið fram í dómi Hæstaréttar þann 19. nóv. 2009 í máli nr. 122/2009.Sala á vatnsréttindum ýmissajarða við Þjórsá til Títanfélagsins fyrir rúmri öld sé til marks um það aðlitið hafi verið á vatnsréttindin sem hluta fasteignaréttinda enda samningum verið þinglýst á jarðirnar. Ekki séþörf á að þinglýsa hlunnindum frekar en öðrum óbeinum eignarréttindum.Í landskiptum 1964 hafi ekkiverið gert ráð fyrir fallvatnsréttindum en þau hafi hins vegar verið þekktréttindi sbr. Títansamningana. Því séu getgátur stefnenda um að vatnsréttindinfalli undir hugtakið „hlunnindi sem kunni að finnast“ í landskiptasamningnum20. janúar 1964 sérlega langsótt. Stefndu kveða að stefnendur haldiþví fram í stefnu að ákveðið hafi verið að vatnsréttindin hafi veriðsameiginleg í landskiptagerðinni 20. janúar 1964 og slík réttindi falli ekkibrott nema með samkomulagi landeigenda. Ekkert samkomulag hafi verið gert í þáveru og engin lög verið sett sem “nema á brott“ vatnsréttindi stefnenda.Stefndu beri því sönnunarbyrði fyrir því að þau sitji ein að eignarréttindumSandlækjartorfunnar. Með þessum málatilbúnaði sé öllu snúið við eins og áður, lagaákvæðium eignarréttinn hafi verið fyrir hendi er landskipti voru gerð og því sésönnunarbyrðin hjá stefnendum.Stefndu kveða að varakrafastefnanda virðist á því byggð að stefnendur haldi sínum rétti til orkunýtingarí Þjórsá á grundvelli landskiptagerðarinnar frá 20. janúar 1964 en að stefndueigendur Breiðaness hafi fengið að öllu leyti orkunýtingarréttSandlækjarjarðanna í landskiptunum 24. janúar 1964. Telja stefndu að hér horfistefnendur til mismunandi orðalags í landskiptagerðunum. Í þeirri fyrri sétekið fram að öll hlunnindi séu í óskiptri sameign jarðanna en í þeirri seinnisé ekkert minnst á hlunnindi. Afar ólíklegt sé að þetta skipti nokkru máli íljósi lagaákvæða sem um vatnsréttindi og hlunnindi gildi en komist hins vegardómurinn að þeirri niðurstöðu að samningsákvæðið um hlunnindi taki tilorkunýtingarréttar þá leiði skortur á slíku ákvæði í hinum síðarilandskiptasamningi til þess að Breiðanes hafi fengið allan réttSandlækjarjarðanna, þá væntanlega að hálfu á móti eigendum Sandlækjarkotsjarða.Stefndu krefjast einnig sýknu af varakröfum, með tilvísun til fyrri málsástæðnavarðandi aðalkröfu.Um lagarök kveðast stefndu vísatil þeirra lagaákvæða sem að framan er getið, en það séu ýmis ákvæði vatnalaganr. 15/1923, landskiptalaga nr. 46/1941, ábúðarlaga nr. 80/2004, og jarðalaganr. 81/2004. Stefndu vísa einnig til meginreglna samningaréttar umskuldbindingargildi samninga, svo sem landskiptagerða. Einnig vísa þeir tilóskráðra reglna samningaréttar um skýringar á samningum og um sönnunarbyrði.Málsástæðurog lagarök stefndu ErlingsLoftssonar, Elínar Erlingsdóttur, ValgerðarErlingsdóttur og Lofts ErlingssonarÞessir stefndu, hér eftir íþessum kafla stefndu nema annars sé getið, krefjast sýknu af varakröfustefnenda. Stefndu taka undir með stefnendum um að orkunýtingarréttur í Þjórsáfyrir landi Sandlækjartorfu sé sameiginlega á hendi eigenda Sandlækjar 1 og 2,Sandlækjarkots og Breiðaness. Stefndu taka undir allar málsástæður semstefnendur færa fram fyrir aðalkröfu sinni og gera að sínum. Stefndu mótmælahins vegar varakröfu stefnenda og kveða stefndu að fyrir þessu séu engin rökfærð.Stefndu vísa til þess að þau séueigendur 33,3% eignarhluta af orkunýtingarrétti Sandlækjartorfu í Þjórsá. Takastefndu fram að gæta verði að því þegar þeir taki undir aðalkröfu stefnenda, aðstefndu byggi ekki á því að eignarhlutar aðila að orkunýtingarréttinum séu jafnstórir. Stefndu benda á að með landskiptagerð frá 20. janúar 1964 hafi landiSandlækjartorfunnar verið skipt í tvo jafna hluta miðað við landgæði. Meðlandskiptunum 24. janúar 1964 hafi landi Sandlækjar svo verið skipt í þrjáhluta miðað við landgæði, þ.e. Sandlæk 1, Sandlæk 2 og Breiðanes. Stefndu séueigendur að landi Sandlækjar 1 og 2. Af þessu leiði það að eigendurSandlækjarkots eigi tilkall til 50% af orkunýtingarrétti torfunnar í Þjórsá.Sandlækur, þ.e. stefndu, eigi tilkall til 33,3% og Breiðanes 16,6%.Stefndu benda á aðheildarlandamerki Sandlækjartorfunnar ráðist af landamerkjabréfi frá 3. júní1885, en samkvæmt því bréfi eigi öll torfan land að Þjórsá. Þá kveða stefndu aðráðstöfun lands milli sameigenda torfunnar breyti ekki því aðorkunýtingarréttur fylgi sameiginlega eigendum jarða í torfunni.Stefndu kveða að lengi hafijarðeigendum verið ljós verðmæti fallréttinda í Þjórsá. Fossafélagið Títan hafi keypt upp mikinnhluta fallréttindanna á árunum 1914-1918 og þau réttindi sem Títan hafi fengiðframselt hafi verið tilgreind sem hlunnindi í opinberri skráningu. Ílandskiptagerðunum frá 1964 komi hvergi fram að verið sé að skipta þeimfallréttindum í Þjórsá sem fylgi því landi sem sé afmarkað í sameiginlegulandamerkjabréfi Sandlækjar og Sandlækjarkots frá árinu 1885. Túlka beri ákvæðilandamerkjabréfanna þröngt, nánar tiltekið þannig að einungis sé verið aðskipta landi en ekki öðrum réttindum sem fylgi heildarlandinu. Raunar komiþetta skýrt fram í landskiptagerðinni frá 20. janúar 1964 en þar sé beinlínissagt að öll hlunnindi sem séu á jörðunum og þau sem kunni að finnast þar séuóskipta sameign jarðanna. Hafi átt að víkja frá þessari meginreglu viðlandskiptin 24. janúar 1964 þá hefði þurft að taka það fram skýrlega. Það hafihins vegar ekki verið gert og hljóti því að vera augljóst að aldrei hafi staðiðtil að skipta þeim hlunnindum sem felist í orkunýtingarréttindum vatns fyrirlandi Sandlækjartorfunnar.Þá fullyrða stefndu að viljiþeirra sem komu að landskiptagerðunum á árinu 1963 hafi aldrei staðið til þessað eitt tiltekið býli innan torfunnar skyldi fá í sinn hlut öll fallréttindi íÞjórsá. Verði að túlka landskiptagerðirnar í samræmi við líklegan vilja þeirrasem hafi komið að gerð landskiptagerðanna. Hefði það verið ætlunin að öllfallréttindin kæmu í hlut eins býlis þá hefði viðkomandi býli vitaskuld fengiðminna land í sinn hlut við skiptin. Hvergi sjáist þess þó merki þegar stærðhins útskipta lands sé skoðað. Þetta bendi ótvírætt til þess að fallréttindunumhafi verið haldið utan við skipti.Þá byggja stefndu á þeirrimeginreglu að við landskipti skuli ekki skipta hlunnindum, sbr. 3. gr.landskiptalaga nr. 46/1941. Þá segi í 3. mgr. 15. gr. vatnalaga að efsameignarlandi sé eignarskiptum eða afnota þá skuli hverri eign fylgja svoauðnotuð vatnsréttindi sem unnt er og nægt land eða næg og kauplaus landsafnottil hagnýtingar vatnsréttindum hennar skv. 15. gr.Þá vísa stefndu loks til þess aðjarðir í Sandlækjartorfunni eigi aðild að Veiðifélagi Árnesinga og VeiðifélagiÞjórsár óháð því hvar land þeirra liggur innan Sandlækjartorfunnar. Hafieigendur Sandlækjar, Sandlækjarkots og Breiðaness allir móttekið arð í gegnumtíðina vegna Stóru-Laxár þrátt fyrir að einungis Sandlækjarkot liggi að ánni.Mestu skipti þó að í samþykktum Veiðifélags Þjórsár frá 13. nóvember 1972 séujarðirnar Sandlækur 1 og 2 sérstaklega tilgreindar meðal jarða sem eigi aðildað veiðifélaginu. Sé þetta ótvírætt til marks um að litið hafi verið svo á aðjarðir í Sandlækjartorfu eigi sameiginlega öll réttindi í Þjórsá. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu deila aðilar umorkunýtingarrétt í Þjórsá þar sem hún liggur að landi Breiðaness, sem er hlutiaf svokallaðri Sandlækjartorfu. Er deiluefnið það hvort orkunýtingarrétturinnsé sameign allra aðila málsins, þ.e. þeirra sem eiga hlutdeild í hlunnindum ogóskiptum gæðum Sandlækjartorfunnar, eða hvort orkunýtingarrétturinn sé einungiseign eigenda Breiðaness. Óumdeilter að í upphafi var orkunýtingarrétturinn sameign allra landeigendaSandlækjartorfunnar. Var svo a.m.k. allt til 20. janúar 1964, þegar landskiptivoru gerð milli Sandlækjar og Sandlækjarkots, en við þau landskipti eignaðistSandlækur allt það land Sandlækjartorfunnar sem liggur að Þjórsá, en síðar varðárbakkinn hluti af landi Breiðaness eins og áður er rakið. Að mati dómsinsveltur niðurstaða málsins á því hvernig landskiptin frá 20. janúar 1964 verðiskýrð, en ekki er fyrir að fara öðrum löggerningum milli annars vegar eigendaþess hluta torfunnar sem tilheyrir Sandlækjarkoti og hins vegar eigenda þesshluta sem tilheyrir Sandlæk. Aðmati dómsins verður að fallast á það með stefnendum að samningsfrelsi sémeginregla sem verði að vera grundvallarforsenda við úrlausn málsins. Ílandskiptagjörðinni frá 20. janúar 1964 er tekið fram hverju er skipt. Er þvínákvæmlega lýst hvernig landinu er skipt. Hins vegar verður ekki séð aflandskiptagjörðinni að ætlunin hafi verið að skipta öðru en landinu sjálfu.Þannig er sérstaklega tekið fram að Neseyja í Stóru-Laxá skuli vera óskipt ogeign beggja jarða að jöfnu. Þá er einnig tekið fram að „[h]lunnindi öll sem eruá jörðunum og þau sem kunna að finnast eru óskipt sameign jarðanna.“ Verður hérjafnframt að líta til þess að samkvæmt því sem fram er komið hefur veiðirétturí Stóru-Laxá verið talinn til óskiptra gæða torfunnar, sem þykir renna stoðumundir það að ekki hafi verið ætlunin að skipta öðru en því sem sérstaklega ertekið fram að sé skipt. Í3. gr. landskiptalaga nr. 41/1946 segir að við skipti lands skuli ekki aðeinsfarið eftir flatarmáli lands, heldur og gæðum þess og verðmæti á hverjum stað.Eins og að framan er rakið verður að telja að á þeim tíma sem umrædd landskiptivoru gerð hafi það verið alkunna að vatnsréttindi og þ.m.t. orkunýtingarrétturgeti verið afar verðmæt réttindi. Stefnendur byggja á því að þess sjái ekkistað í landskiptagjörðinni að minna og eða verðminna land hafi komið í hlutSandlækjar en Sandlækjarkots, til að vega upp á móti því verðmæti sem felist íorkunýtingarréttinum, en við því hefði mátt búast ef ætlunin við landskiptinhefði verið sú að orkunýtingarrétturinn ætti allur að falla í hlut Sandlækjar.Hafa stefndu hvorki sýnt fram á, né gert sennilegt, að í hlut Sandlækjar hafikomið verðminna land sem samvari verðmæti orkunýtingarréttarins. Þykir þettaveita veigamikla vísbendingu um að ætlunin við landskiptin hafi verið sú aðorkunýtingarrétturinn væri í sameign jarðanna áfram, en ella hefði hallaðverulega á eigendur Sandlækjarkots, en ekki hefur verið sýnt fram á eða gertlíklegt að það hafi vakað fyrir mönnum á þeim tíma. Afhálfu stefndu hefur verið vísað til 2. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um aðlandareign hverri skuli fylgja réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni semá henni er, eins og nánar er lýst í ákvæðinu. Að mati dómsins getur þettaákvæði ekki girt fyrir það að aðilar landskiptagjörðarinnar hafi getað samið umþað að orkunýtingarrétturinn skyldi vera sameign jarðanna, en fyrir liggur aðvatnsréttindindin tilheyrðu hinni óskiptu torfu fyrir skiptin og verður ekkitalið að þeim hafi vegna þessa ákvæðis verið óheimilt að semja á þann veg aðorkunýtingarrétturinn skyldi áfram vera sameign þó ekki ættu allir lengur landað árbakkanum. Þáhafa stefndu vísað til 2. mgr. 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 um að nú látimaður af hendi hluta landareignar, er liggur að vatni eða á, og sé þá vatnsbotnog vatnsréttindi falin í kaupinu, nema öðruvísi semji. Það er mat dómsins aðregla þessi eigi ekki við um landskiptagjörð þá sem um er deilt í málinu, enjafnvel þó svo væri þá er ljóst af orðalagi ákvæðisins að heimilt er að semja áþann veg að vatnsbotn og vatnsréttindi séu ekki falin í kaupinu. Verður þessitilvísun því ekki til þess að sýkna stefndu í málinu. Þá verður heldur ekkifallist á að tilvísun til 3. mgr. 16. gr. vatnalaga, sbr. nýtingarrétt sem lýster í 15. gr. laganna, verði til þess að sýkna stefndu, en þar er um að ræðaannars konar réttindi en orkunýtingarrétt þann sem um er deilt í málinu. Stefnduhafa vísað til þess að orkunýtingarréttur sá sem um er deilt í málinu sé ekkihlunnindi heldur sé hann fasteignatengd réttindi sem ekki geti fylgt annarrijörð en Breiðanesi, enda liggi ekki aðrar jarðir stefndu að ánni. Í hinniumþrættu landskiptagjörð er talað um að öll hlunnindi skuli vera óskipt. Það erálit dómsins að skýra verði umrædda landskiptagjörð þannig að með orðinuhlunnindi hafi verið átt við öll verðmæti og réttindi sem ekki er sérstaklegafjallað um og lýst skiptum á í skjalinu sjálfu. Bæði kemur hér til að ekkiverður annað séð en að skjalið hafi verið samið af ólöglærðum manni og það aðekki verður séð að gerður sé greinarmunur á neinum verðmætum og réttindum sem átorfunni eru, umfram landið sjálft. Þá verður að líta til þess að ekki er þaðóþekkt að vatnsréttindi hafi í lögum og lagaframkvæmd verið talin tilhlunninda, sbr. það að í 3. gr. jarðalaga nr. 65/1976 verður ekki betur sé enað vatnsréttindi séu þar talin til hlunninda, auk þess að í 10. mgr. 2. gr.jarðalaga nr. 81/2004 segir að hlunnindi séu hvers konar auðlindir, enjafnframt þykir mega líta til þess sem upplýst er í málinu að við opinberaskráningu fasteigna eru vatnsréttindi talin sem hlunnindi. Þykir orðiðhlunnindi í umræddri landskiptagjörð þannig ekki geta útilokað það að hinnumþrætti orkunýtingarréttur geti hafa átt að vera áfram óskipt sameignjarðanna, en ekki þykir fært að fullyrða að möguleg hlunnindi séu tæmandi taliní 3. gr. landskiptalaga nr. 41/1946. Stefnduhafa vísað til tómlætis stefnenda, en á það verður ekki fallist þar sem ekkiverður séð að þeir hafi haft tilefni til málssóknar fyrr en eftir að stefndugerðu það samkomulag við Landsvirkjun sem staðfest var með yfirlýsingum þeirrafrá 20. janúar 2012. Stefnduhafa gagnrýnt kröfugerð stefnenda á þeim forsendum að ekki sé í henni tekiðtillit til þess að verði fallist á kröfur þeirra verði að líta til þess að íupphafi hljóti orkunýtingarrétturinn að hafa skipst að jöfnu milli Sandlækjarog Sandlækjarkots. Telja stefndu möguleg efni til frávísunar málsins af þessumsökum, án kröfu. Það er mat dómsins að ekki leiði þetta til frávísunar, enalþekkt er að óskipta sameign geti menn átt í ýmsum hlutföllum og er því ekkislegið föstu með kröfugerð stefnenda að eignarhluti allra aðila málsins hljótiað vera jafn. Aðrarmálsástæður sem stefndu hafa fært fram, þ.m.t. vísanir til dóma Hæstaréttar,geta ekki dugað þeim til sýknu í málinu. Samkvæmtframansögðu verður fallist á kröfur stefnenda í málinu. Þráttfyrir þessa niðurstöðu þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm. DÓMSORÐ:Viðurkennt er aðorkunýtingarréttur vatns fyrir landi jarðarinnar Breiðaness, landnúmerið166542, sé í óskiptri sameign stefnenda, Strá ehf., Arnars Bjarna Eiríkssonar,Berglindar Bjarnadóttur og Sigrúnar Margrétar Einarsdóttur og stefndu,Gunnhildar Loftsdóttur, Hrafnhildar Loftsdóttur, Helgu Guðrúnar Loftsdóttur,Sesselju Loftsdóttur, Lofts Sigurðar Loftssonar, Erlings Loftssonar, ElínarErlingsdóttur, Valgerðar Erlingsdóttur og Lofts Erlingssonar.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 392/2016
Endurkrafa Stjórnvaldsákvörðun Byggingarleyfi
Aðilar deildu um heimild R til þess að krefja R hf. um frekari greiðslu fyrir úthlutun lóðar og byggingarréttar að Friggjarbrunni og Skyggnisbraut en upphafleg greiðsla hafði verið miðuð við eldra deiluskipulag sem kvað á um 47 íbúðir á umræddri lóð en ekki 51 íbúð eins og gildandi deiluskipulag kvað á um.Var talið meðal annars með vísan til staðlaðs texta í umsókn um úthlutun lóðarinnar að fulltrúum stefnda hefði ekki getað dulist að það verð sem tilgreint var í bréfi R til R hf. í júní 2013 þar sem R hf. var tilkynnt um úthlutun lóðarinnar hefði verið byggt á röngum forsendum. Þá var talið að fulltrúum R hf. hafi einnig mátt vera það ljóst þar sem í bréfinu hefði verið vísað til þess að um hefði verið að ræða byggingarrétt fyrir 47 íbúða hús en í umsókn R hf. hefði komið skýrlega fram að sótt hefði verið um byggingu allt að 51 íbúðar. Var R því sýknað af kröfu R ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Davíð ÞórBjörgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 25. maí 2016. Hann krefst þessað gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 11.282.555 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. nóvember 2014til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. júlí 2016. Hannkrefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað,sem aðaláfrýjanda verði gert að greiða í héraði. Þá krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Ágreiningslaust er að aðaláfrýjandi bar áður nafnið Skyggnisbraut 8-12ehf. og lagði undir því nafni inn umsókn hjá gagnáfrýjanda um úthlutun lóðafyrir fjölbýlishús við Friggjarbrunn 55-57 og Skyggnisbraut 8-12. Með þessariathugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrirHæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður.Aðaláfrýjandi RED I hf.,greiði gagnáfrýjanda, Reykjavíkurborg, 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars2016.Málþetta, sem höfðað var 3. júní 2015, var tekið til dóms 3. mars sl. að lokinniaðalmeðferð. Stefnandi er RED I ehf., Garðastræti 37, Reykjavík. Stefndi erReykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndaverði gert að endurgreiða 11.282.525 krónur „ásamt dráttarvöxtum frá 25.nóvember 2014 til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 37/2001 um vextiog verðtryggingu sbr. einnig eftir atvikum 2. mgr. 2. gr. laga um endurgreiðsluoftekinna skatta og gjalda.“ Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu aukmálskostnaðar.Helstu ágreiningsefni og yfirlitmálsatvika Ágreiningur aðila lýtur aðmeginstefnu að heimild stefnda til þess að krefja stefnanda um 11.282.525krónur fyrir úthlutun lóðar og byggingarréttar að Friggjarbrunni 55-57 ogSkyggnisbraut 8-12 í Reykjavík til viðbótar 216.200.000 krónum sem hann hafðiáður greitt. Atvik málsins eru ágreiningslaus.Stefnandióskaði eftir því með bréfi og umsókn 25. maí 2013 að sér yrði úthlutuð lóðásamt byggingarrétti við Friggjarbrunn 55-57 og Skyggnisbraut 8-12 í kjölfarþess að hann sá hana auglýsta á vef stefnda. Var þá í gildi deiliskipulag semauglýst hafði verið í B-deild Stjórnartíðinda 18. ágúst 2008 þar sem gert varráð fyrir að heimilt væri að byggja 51 íbúð á lóðinni við Skyggnisbraut 8-12,miðað við 8.050 fermetra hús að meðtöldum bílakjallara. Deiliskipulagið fól ísér breytingu frá deiliskipulagi sem samþykkt hafði verið árið 2004 og kvað áum 47 íbúðir á umræddri lóð.Lóðinnivar úthlutað til stefnanda með bréfi 11. júní 2013, en þar sagði að borgarráðhefði samþykkt að úthluta stefnanda byggingarrétti fyrir „47 íbúða hús viðFriggjarbrunn 55-57 og Skyggnisbraut 8-12“ og væri verð byggingarréttar216.200.000 krónur, þar af væri gatnagerðargjald 57.528.750 krónur, miðað við5.750 fermetra hús og 1.600 fermetra bílageymslu (47 íbúðir). Í bréfinu sagðisvo: „Verði samþykkt byggingarleyfi fyrir stærra hús á lóðinni en sem nemurþeirri viðmiðunarstærð sem tilgreind er fyrir hverja lóð fyrir sig, skal greittviðbótargagnagerðargjald samkvæmt þeirri gjaldskrá sem þá gildir.“ Ístefnu er tekið fram að þegar frá upphafi hafi legið fyrir að stefnandi hefðihug á að byggja svo margar íbúðir á lóðinni sem ráðgert var í deiliskipulagilóðarinnar. Stefnandi greiddi fyrir lóðina samkvæmt greiðslufyrirmælum frástarfsmanni skrifstofu eigna og atvinnuþróunar stefnda 22. október 2013. Ekkier um það deilt að sú greiðsla miðaðist við að verð byggingarréttar hefði numið216.200.000 krónum. Með bréfi 22. apríl 2014 var stefnanda tilkynnt að umrættverð hefði miðast við deiliskipulag sem fellt hafði verið úr gildi. Þyrfti aðleiðrétta verð byggingarréttarins miðað við fjölda íbúða og heimilaða samþykktabyggða fermetra samkvæmt gildandi skipulagi. Næmi viðbótargreiðsla 18.400.000krónum en þar af væru gatnagerðargjöld 7.089.600 krónur. Stefnandigerði ekki athugasemdir við álagningu viðbótargatnagerðargjalds en taldi sérhins vegar óskylt að greiða frekari greiðslu vegna byggingarréttar. Greiddihann umkrafða fjárhæð með fyrirvara um endurgreiðslu 25. nóvember 2014 oghöfðaði í framhaldinu mál þetta til endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar sem hanntaldi sig hafa greitt umfram skyldu. Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök aðilaStefnandibyggir málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi boðið honum úthlutun lóðar ogbyggingarrétt á tilteknu verði og með þeim eina fyrirvara að innheimt yrðiviðbótargatnagerðargjald ef samþykkt yrði byggingarleyfi fyrir stærra hús álóðinni. Samkvæmt þessu hafi ekki verið heimilt að krefjast hærra söluverðs.Hann leggur áherslu á að í umsókn hans um úthlutun lóðar og byggingarréttarhafi einungis verið sótt um leyfi til byggingar allt að 51 íbúð. Því hafisöluverð stefnda samkvæmt bréfinu 11. júní 2013 ekki verið óeðlilegt. Stefnandileggur áherslu á að sala byggingarréttarins hafi verið einkaréttarlegur gerningurán sérstakrar lagaheimildar. Sé stefndi bundinn við það tilboð sem hann gerðistefnanda og þann samning sem varð til á þeim grundvelli. Sé honum óheimilt aðheimta frekari greiðslur andstætt því sem eigi við um gatnagerðargjald.Framangreint bréf hafi verið tæmandi um þær viðbótargreiðslur sem stefndiáskildi sér en stefnda hafi verið í lófa lagið að gera frekari fyrirvara íþessu efni. Var við munnlegan flutning málsins bent á að stefndi hefur síðarbreytt reglum sínum á þá leið að lóðum sé nú úthlutað með fyrirvara um aukinnfjölda íbúða. Slíkum fyrirvara hafi hins vegar ekki verið til að dreifa þegaratvik málsins áttu sér stað. Stefnandi vísar einnig til þess að lóðarhafar hafiekki verið látnir greiða viðbótarverð þegar byggingarmagn hefur síðar veriðaukið með breytingum á deiliskipulagi. Stefnandivísar einnig til þess að stefndi hafi staðfest að sú fjárhæð sem hér var um aðræða væri rétt og tekið við greiðslu stefnanda án fyrirvara. Vísar stefnandi íþessu sambandi til tölvupóstsamskipta við starfsmenn stefnda og þess að engarathugasemdir voru gerðar af hálfu stefnda þótt frestur til að gefa útlóðarleigusamning væri löngu liðinn. Þá hafi starfsmaður stefnda staðfest meðtölvuskeyti hverjar eftirstöðvar kröfunnar væru og stefnandi greitt í samræmivið það. Stefnandileggur áherslu á að hann hafi aldrei dregið dul á þau áform sín að byggja alltað 51 íbúð. Þá vísar hann til þess að ýmis dæmi séu um að greitt sé fyrirbyggingarrétt og deiliskipulagi síðar breytt þannig að leyfður sé aukinn fjöldiíbúða án þess að lóðarhafi sé krafinn um viðbótarverð. Hafi það ekki veriðstefnanda að tryggja hagsmuni gagnaðila síns. Stefndi beri sönnunarbyrðinafyrir kröfu sinni og beri hann hallann af skorti um sönnun að þessu leyti.Stefnandi vísar einnig til reglna stjórnsýsluréttar um þröngar heimildir tilafturköllunar eða breytingar á ákvörðun. Þá byggir stefnandi kröfu sína á þvíað fjárhæð verðs fyrir umrædda lóð hafi grundvallast á ákvörðun Borgarráðs semhafi ekki afturkallað ákvörðun sína. Liggi því ekki fyrir ákvörðun þar til bærsaðila hjá stefnda um að krefjast hafi átt umræddrar viðbótargreiðslu fyrirúthlutun lóðarinnar. Stefndibyggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að stefnandi hafi ekki verið ígóðri trú um að endurgjaldið sem fram kom í bréfi stefnda 11. júní 2013 værirétt. Vísar hann til þess að stefnanda hafi verið kunnugt um gildandideiliskipulag, líkt og umsókn hans beri vitni um. Hafi hann því ekki getaðannað en áttað sig á því að um mistök var að ræða þegar úthlutun stefndahljóðaði upp á byggingu 47 íbúða. Að sama skapi hafi stefnanda verið kunnugt umásett verð á hverja íbúð við lóðarúthlutun. Hafi honum því ekki getað dulist aðhonum bar að greiða 234,6 milljónir króna en ekki 216,2 milljónir króna. Afsömu ástæðum hafnar stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að komist hafi ásamningur um fyrrgreinda fjárhæð. Í lóðarúthlutun hafi falist í sennstjórnvaldsákvörðun og gerningur á sviði einkaréttar þar sem ráðstafað varheimildum eiganda fasteignar. Verði efni hins einkaréttarlega samnings leitt afefni stjórnvaldsákvörðunarinnar. Megi vera ljóst að ákvörðun stefnda hafi veriðröng og af því leiði að efni samningsins hafi verið það líka. Um það hafistefnanda ekki getað verið annað en fullkunnugt.Stefndimótmælir því að þörf hafi verið á aðkomu borgarráðs til þess að heimta fulltverð fyrir hinn úthlutaða byggingarrétt. Hann vísar hins vegar til þess aðstefnanda hafi verið boðið að reisa færri íbúðir á reitnum, þ.e. 47, og hefði íþví tilviki þurft aðkomu borgarráðs. Sömuleiðis er því mótmælt að reglur umbreytingu eða afturköllun stjórnvaldsákvarðana hafi þýðingu í málinu.Niðurstaða Ekki er um það deilt að íúthlutun lóða til einkaaðila á vegum stefnda, svo sem þeirri sem sakarefnimálsins lýtur að, felst bæði stjórnvaldsákvörðun og einkaréttarlegur gerningurþar sem ráðstafað er tilteknum heimildum yfir fasteign. Með áðurgreindriúthlutun fólst þannig bæði skuldbinding stefnda til útgáfu lóðarleigusamningsað uppfylltum ákveðnum skilyrðum, svo og ákvörðun gatnagerðargjalda. Kom framvið aðalmeðferð málsins að stefndi hefði verðlagt fjölbýlishúsalóðir meðhliðsjón af þeim fjölda íbúða sem fyrirhugað eða leyfilegt var að byggja, ántillits til stærðar þeirra. Er þannig ljóst að hlutfall gatnagerðargjaldsandspænis söluverði af stöðluðu verði var mismunandi, og þá einkum þannig aðstefndi áskildi sér hlutfallslega hærra söluverð eftir því sem fyrirhugaðaríbúðir voru minni að stærð. Engu að síður er nægilega fram komið að við sölusvonefnds byggingarréttar var gengið út frá föstu verði á hverja íbúð sem munmeðal annars hafa birst á vefsíðu stefnda.Einsog áður greinir lagði stefnandi fram umsókn um úthlutun lóðarinnar viðFriggjarbrunn 55-57 og Skyggnisbraut 8-12 á stöðluðu eyðublaði frá stefnda þann25. maí 2013. Í fyrrgreindri umsókn stefnanda voru tilgreindar „allt að 51íbúð“ undir liðnum „stærð fjölbýlishúss sem sótt er um lóð fyrir (talið ífjölda íbúða)“. Fyrir neðan þennan lið sagði í stöðluðum texta að upplýsingarum fjármögnun skyldu taka mið af stærð þess fjölbýlishúss sem sótt væri um lóðfyrir. Sagði því næst orðrétt eftirfarandi: „Verð lóðar fyrir fjölbýlishús erkr. 4,6 millj. pr. íbúð.“ Þegar litið er til þessa telur dómurinn að fulltrúumstefnanda, sem er starfandi fyrirtæki á sviði byggingariðnaðar, hafi hlotið aðvera ljóst að heildarverð lóðarinnar samkvæmt umsókninni hlaut að nema alls234,6 milljónum króna. Lítur dómurinn þá til þess að ekkert er fram komið ímálinu um samningaviðræður aðila um annað og lægra verð en fram kom í hinustaðlaða umsóknareyðublaði. Samkvæmtframangreindu gat fulltrúum stefnanda ekki dulist að það verð sem tilgreint varí bréfi stefnda til stefnanda 11. júní 2013, þar sem þeim síðarnefnda vartilkynnt um úthlutun lóðarinnar, hlaut að vera byggt á röngum forsendum. Máttifulltrúum stefnanda einnig vera þetta ljóst af því að í bréfinu var vísað tilþess að um væri að ræða byggingarrétt fyrir 47 íbúða hús en í umsókn stefnandakom skýrlega fram að sótt væri um byggingu allt að 51 íbúðar. Í þessu ljósigetur það ekki haft þýðingu þótt í téðu bréfi stefnda komi fyrst og fremst framsá efnislegi fyrirvari að lóðarhafa beri að greiða viðbótargatnagerðargjald efgefið verði út byggingarleyfi fyrir stærra húsi en miðað hafi verið við viðsöluna. Þá getur það ekki haft þýðingu um úrlausn málsins að því er ómótmælt aðhjá stefnda mun á þessum tíma hafa viðgengist að gera ekki kröfu umviðbótargreiðslu fyrir byggingarrétt þegar byggingarmagn var aukið eftirlóðaúthlutun með breytingum á deiliskipulagi í þágu byggingaraðila. Að síðustufellst dómurinn ekki á að fulltrúar stefnanda geti hafa verið í góðri trú meðvísan til þess að í umsókn þeirra var einungis óskað eftir byggingu „allt að 51íbúð“ en ekki fortakslaust byggingu þessa fjölda íbúða. Samkvæmtframangreindu er það álit dómsins að fulltrúar stefnanda geti ekki hafa verið ígóðri trú um að greiðsla þeirra til stefnda 21. október 2013 værifullnaðargreiðsla fyrir fyrrnefnda lóð. Gátu upplýsingar almennra starfsmannastefnda eða tilgreining á gjöldum af hálfu byggingarfulltrúa, sem stefnandamátti vera ljóst að hafði ekki umsjón með sölu lóða á vegum stefnda, ekkibreytt stöðu mála að þessu leyti. Hvað sem leið tilkynningu stefnda tilstefnanda í fyrrgreindu bréfi 11. júní 2013 og greiðslu stefnanda 21. október2013 bar stefnanda þar af leiðandi eftir sem áður skylda til þess að greiðastefnda fullt verð fyrir lóðina, eins og það varð ráðið af umsókn hans 25. maí2013. Verður því ekki litið svo á að um ofgreiðslu stefnanda hafi verið að ræðaþegar hann innti af hendi viðbótargreiðslu sína 25. nóvember 2014. Þá fellstdómurinn ekki á að ákvörðun þar til bærs aðila hjá stefnda, þ.e. borgarráðs,hafi skort til þess að fullt verð væri heimt fyrir sölu umræddrar lóðar. Aðlokum telur dómurinn ekki að reglur stjórnsýsluréttar um breytingu ogafturköllun stjórnvaldsákvörðunar geti haggað þessari niðurstöðu málsins.Samkvæmtframangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda.Íljósi atvika málsins verður málskostnaður látinn falla niður.Afhálfu stefnanda flutti málið Snorri Stefánsson hdl.Afhálfu stefnda flutti málið Kristbjörg Stephensen hrl.SkúliMagnússon héraðsdómari kveður upp þennan dóm.DÓ M S O R Ð:Stefndi,Reykjavíkurborg, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, RED I ehf. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 395/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júlí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til mánudagsins 10. ágúst 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hafa verið gefnar út þrjár ákærur á hendur varnaraðila vegna meintra brota hans. Ein ákæran 12. maí 2009 er vegna þjófnaðarbrots, sem sagt er framið 13. október 2008 og vegna fíkniefnalagabrots. Þá hefur varnaraðili verið ákærður 13. júlí 2009 fyrir rán, húsbrot og frelsissviptingu sem sögð eru framin 25. maí 2009. Loks hefur hann verið ákærður sama dag fyrir tvö innbrot í íbúðarhús sem hann er sagður hafa framið 31. maí 2009, tveimur dögum eftir að hann losnaði úr gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar þess brots, sem hann er talinn hafa framið 25. maí. Gögn málsins bera ekki með sér að varnaraðili hafi verið ákærður vegna annarra brota, sem nefnd eru. Varnaraðili hefur borið í lögregluskýrslu 1. júní 2009 að hann hafi verið án atvinnu frá því í október 2008. Hann kvaðst þá neyta fíkniefna þrátt fyrir að hafa lokið meðferð 6. apríl 2009. Hann kvaðst fjármagna neyslu fíkniefna með bótum sem hann fái frá Félagsmálastofnun og með innbrotum. Ekkert bendir til að staða varnaraðila sé breytt að þessu leyti. Með þessum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Varnaraðila hefur nú þrívegis í samfellu verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Fyrst úrskurðaði Héraðsdómur Reykjavíkur 1. júní 2009 að varnaraðili skyldi sæta gæsluvarðhaldi á þessum grundvelli til 15. júní 2009. Þann dag gerði Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu kröfu um framlengingu til 13. júlí 2009 og byggði kröfuna á sama lagaákvæði. Með úrskurði sama dag féllst Héraðsdómur Reykjavíkur á kröfuna en markaði gæsluvarðhaldinu tíma til 29. júní 2009. Hæstiréttur staðfesti þennan úrskurð með dómi 22. júní 2009 í máli nr. 337/2009. Hinn 29. júní 2009 gerði lögreglustjórinn kröfu fyrir héraðsdómi um framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila til 20. júlí 2009. Með úrskurði sama dag féllst dómurinn á kröfuna en stytti tímann, þannig að fallist var á gæsluvarðhald til 13. júlí 2009. Varnaraðili kærði þennan úrskurð til Hæstaréttar sem vísaði málinu frá með dómi 3. júlí 2009 í máli nr. 367/2009, þar sem ekki hefði verið staðið rétt að kærunni. Framangreindir úrskurðir héraðsdóms voru byggðir á því að hjá lögreglu væru til rannsóknar sjö mál um ætluð afbrot varnaraðila. Var sagt að þau hefðu verið framin „að undanförnu“. Flest væru þetta auðgunarbrot, þar af eitt húsbrot, rán og frelsissvipting 25. maí 2009. Þá var einnig vísað til ákæru á hendur varnaraðila sem út hafi verið gefin 12. maí 2009 vegna innbrots og fíkniefnalagabrots 13. október 2008. Gögn málsins benda til þess að hér hafi verið meðtalin brot sem virðast hafa verið talin sem fimm brot sem varnaraðili var grunaður um að hafa framið í þjófnaði 14. október 2008. Ekki virðist hafa verið gefin út ákæra á hendur honum vegna þessara síðast nefndu brota. Nú liggur fyrir að 13. júlí 2009 voru gefnar út tvær ákærur á hendur varnaraðila. Önnur var gefin út af ríkissaksóknara og varðar brotið 25. maí 2009 sem nefnt var. Hin var gefin út af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu vegna tveggja innbrota í íbúðarhús 31. maí 2009 en þá hafði varnaraðila verið sleppt úr gæsluvarðhaldi sem hann hafði sætt með vísan til a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 vegna hins ætlaða brots 25. maí 2009 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 27. maí 2009 staðfestum af Hæstarétti 29. maí 2009 í máli nr. 283/2009. Með vísan til þess sem hér var rakið sem og þess að varnaraðili hefur nú sætt gæsluvarðhaldi í um einn og hálfan mánuð og ekkert liggur fyrir um að hann hafi neytt fíkniefna þann tíma, tel ég ekki unnt að fallast á að skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu lengur uppfyllt til að halda varnaraðila í gæsluvarðhaldi og beri því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að dómurinn úrskurði að X kt. [...], til að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til mánudagsins 10. ágúst 2009 kl. 16:00. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur 29. júní sl. hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi til dagsins í dag til kl. 16 á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Áður hafði ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli fyrrgreindra lagaákvæði í úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur, nr. R-278/2009 og dómi Hæstaréttar frá 22. júní nr. 337/2009 og úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-234/2009. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi unnið að rannsóknum mála þar sem kærði hefur verið grunaður um auðgunarbrot. Flest þessara mála hafi átt sér stað með skömmu millibili líkt og megi sjá í kröfugerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 1. og 15. júní sl. vegna gæsluvarðhalds ákærða. Eitt þessara mála sé vegna ráns, húsbrots og frelsissviptingar sem ríkissaksóknari hafi nú ákært ákærða fyrir með ákæru dagssettri 13. júlí 2009. Auk þessa máls sem ríkissaksóknari hafi nú höfðað gegn ákærða hafi þegar verið gefin út ákæra af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur ákærða X hinn 12. maí sl. og sé ákæran til meðferðar fyrir héraðsdómi Reykjavíkur. Sé hann þar ákærður fyrir þjófnað í félagi við annan aðila að kvöldi mánudagsins 13. október 2008 með því að hafa brotist inn í verslunina Tölvutækni við Hamraborg í Kópavogi og stolið þaðan tveimur fartölvum og þá sé ákærði einnig ákærður fyrir fíkniefnalagabrot fyrir að hafa haft í vörslum sínum 0,44 g af amfetamíni. Í dag, 13. júlí, hafi verið gefin út önnur ákæra af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur ákærða vegna þjófnaðarbrota sem ákærði hafi verið staðinn að einungis tveimur sólarhringum eftir að ákærða hafði verið sleppt úr gæsluvarðhaldi vegna ránsmálsins sem ríkissaksóknari hafi nú ákært ákærða fyrir. Í síðari ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu sé ákærða gefið að sök að hafa brotist í tvö íbúðarhúsnæði í Hafnarfirði sunnudaginn 31. maí og stolið þaðan ýmsum munum. Kærði hafi nú verið í gæsluvarðhaldi síðan 1. júní og hafi lögregla upphaflega farið fram á gæsluvarðhald til 29. júní, þar sem talið hafi verið raunhæft að ljúka rannsókn málanna innan þess tíma. Lögregla hafi hins vegar aðeins fengið tveggja vikna úrskurði í bæði skiptin og hafi þess vegna í tvígang þurft að fara fram á áframhaldandi gæsluvarðhald. Nú sé rannsókn málanna lokið og hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefið út tvær ákærur á hendur ákærða vegna þriggja þjófnaðarbrota, auk fíkniefnalagabrots og ríkissaksóknari gefið út ákæru á hendur ákærða vegna fólskulegs ráns, húsbrots og frelsissviptingar. Með vísan til framangreinds og brotaferils ákærða á undanförnum vikum sé það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna og því nauðsynlegt að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan málum hans sé ekki lokið. Ætluð brot sem ríkissaksóknari og lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi nú ákært ákærða fyrir varði við 2. mgr. 226., 231., 244. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk ákvæða 2. gr., sbr. 5. gr. laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974, en brot gegn 252. gr. almennra hegningarlaga geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga Kærði er undir sterkum grun um að hafa framið brot sem geta varðað við 217., 226., 244. og 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til þess sem að framan er rakið er fallist á með lögreglu að líkur séu á því að kærði muni halda brota­starfsemi áfram fari hann frjáls ferða sinna og því nauðsynlegt að kærði sæti gæslu­varðhaldi á meðan málum hans sé ekki lokið. Með vísan til framangreinds, hjálagðra gagna og c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, er krafa lögreglustjórans á höfuðborgar­svæðinu tekin til greina, þó þannig að kærði sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er og fram kemur í úrskurðarorði, en ekki þykir ástæða til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til mánudagsins 10. ágúst 2009 kl. 16:00.
Mál nr. 753/2009
Þjófnaður Tilraun Nytjastuldur Umferðarlagabrot Ökuréttarsvipting Skaðabætur Vanaafbrotamaður
U var sakfelldur fyrir fjölmörg brot er talin voru varða við almenn hegningarlög auk umferðarlaga. U sem var vanaafbrotamaður hafði auk þess margsinnis hlotið refsingu fyrir umferðarlagabrot og þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Þá var U sviptur ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Ákærði, Unnar Sigurður Hansen, sæti fangelsi í tvö ár og sex mánuði. Frá refsingu ákærða skal með fullri dagatölu draga gæsluvarðhaldsvist er hann sætti frá 27. október til 15. desember 2009. Ákvæði héraðsdóms um ökuréttarsviptingu, greiðslu skaðabóta og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 199.534 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2009. Mál þetta var höfðað með fjórum ákærum lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dags. 29. september, 13., 20. og 30. október 2009, á hendur Unnari Sigurði Hansen, kt. 170966-4659, Njálsgötu 112, Reykjavík. Málið var einnig höfðað á hendur öðrum manni, en þáttur hans var skilinn frá. Málið var dómtekið 30. október sl. Ákæra 29. september 2009 er í þremur hlutum. Í fyrsta hluta eru sakargiftir á hendur ákærða Unnari Sigurði: 1. Fyrir þjófnað með því að hafa, sunnudaginn 8. febrúar 2009, brotist inn í verslun A, [...], í félagi við annan mann og stolið símkortum happdrættisseðlum og reiðufé alls að andvirði um 120.000 kr. 2. Fyrir tilraun til þjófnaðar með því að hafa, föstudaginn 20. mars 2009, brotist í þjófnaðarskyni inn í húsnæði B, [...], [...]. 3. Fyrir þjófnað með því að hafa, laugardaginn 21. mars 2009, brotist inn í húsnæði fyrirtækisins C, [...], [...], og stolið fartölvu að verðmæti um 60.000 kr., útvarpstæki og um 5.000 kr. í mynt úr sjóðsvél. 4. Fyrir tilraun til þjófnaðar með því að hafa, að kvöldi sunnudagsins 22. mars [2009], reynt í þjófnaðarskyni að brjótast inn á skrifstofur D, [...]. 5. Fyrir þjófnað með því að hafa, mánudaginn 23. mars 2009, brotið upp spilakassa í leiktækjasalnum E, [...] og stolið úr honum 19.300 kr. Þessi brot eru talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot samkvæmt liðum 2 og 4 jafnframt, sbr. 20. gr. sömu laga. 6. Umferðarlagabrot með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 7. mars 2009, ekið bifreiðinni [...], sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (amfetamín í blóði 40 mg/ml) um götur í Reykjavík uns lögregla stöðvaði akstur hans á Rauðarárstíg. Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 1.mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Ákærðu báðir eru taldir hafa gerst sekir um: 7. þjófnað með því að hafa, aðfaranótt föstudagsins 6. febrúar 2009, brotist í félagi inn í söluskála F, [...], [...] og stolið ótilgreindu magni af mynt. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru, dagsettri 13. október 2009, er ákærða Unnari gefið að sök: 10. brot á umferðarlögum með því að hafa, laugardaginn 21. mars 2009, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (magn amfetamíns í blóði 60ng/ml) um götur í Reykjanesbæ Þetta er talið varða við 1. og 2. mgr. 45. gr. a, sbr. 1.mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 5. gr. laga nr. 66/2006. Þá er í ákæru, dagsettri 20. október, ákærða Unnari gefið að sök: 11. brot á umferðarlögum með því að hafa, föstudaginn 8. ágúst 2009, ekið bifreiðinni [...] sviptur ökurétti á bifreiðastæði við verslun G í Hafnarfirði þar sem lögregla stöðvaði akstur ákærða. Þetta er talið varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997. Loks er í ákæru, dagsettri 30. október 2009, lýst verknuðum ákærða Unnars: 12. þjófnað, nytjastuld og umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 26. október 2009, brotist inn í H við [...] í Reykjavík, með því að brjóta rúðu í opnanlegu gluggafagi verkstæðisins, og stolið þaðan farsíma af gerðinni Nokia, myndavél af gerðinni Canon Ixus og um 2.000 krónum í reiðufé og í heimildarleysi tekið til eigin nota bifreiðina [...], þar sem hún stóð fyrir utan verkstæðið, og ekið henni, sviptur ökuréttindum, að [...] í Reykjavík. Þetta er talið varða við 244. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga og 48. gr. umferðarlaga. 13. þjófnað, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 26 október 2009, brotist inn í verslun F að [...] á [...], með því að brjóta glugga á austurhlið verslunarinnar, og stolið þaðan um 70.000 krónum í reiðufé. Þetta er talið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruvald krefst refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að ákærði verði sviptur ökurétti. Ákærði krefst vægustu refsingar er lög leyfa. Þá krefst verjandi hans þóknunar. Ákærði játaði brot sín öll fyrir dómi. Þau eru réttilega færð til refsiákvæða. Tvær bótakröfur eru gerðar: X, kt. [...], krefst skaðabóta að fjárhæð 258.417 krónur. Af hálfu þessa aðila var ekki sótt þing þrátt fyrir boðun. Verður því að vísa kröfunni frá dómi. Y krefst skaðabóta að fjárhæð 19.300 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr vaxtalaga frá 23. mars 2009 en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Ákærði samþykkir kröfu þessa og verður hún dæmd með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákærði er vanaafbrotamaður. Hann hlaut fyrst dóm fyrir auðgunarbrot í janúar 1985. Var sá dómur skilorðsbundinn. Hann var í júní sama ár dæmdur til að sæta fangelsi óskilorðsbundið. Síðan hefur hann hlotið samtals 27 dóma. Brot þau sem hann er sakfelldur fyrir nú voru framin á tímabilinu 6. febrúar til 26. október 2009. Við ákvörðun refsingar þarf að líta til tveggja dóma yfir ákærða. Í fyrsta lagi dóms Hæstaréttar 20. maí sl. Þar var ákærði dæmdur til að sæta fangelsi í fimm mánuði fyrir brot gegn 45. gr. a og 48. gr umferðarlaga. Í öðru lagi dóms Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní sl. Þar var ákærða gert að sæta fangelsi í tíu mánuði fyrir auðgunarbrot, umferðarlaga- og fíkniefnalagabrot. Í báðum dómum var ákærði sviptur ökurétti ævilangt. Brot hans gegn umferðarlögum eru margítrekuð. Þegar litið er til greiðra játninga ákærða, auk þess sem áður segir um fyrri brot hans og ítrekanir, sbr. og 77. og 78. gr. almennra hegningarlaga, verður refsing ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá ber enn að svipta hann ökurétti ævilangt. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað, 318.486 krónur, og þóknun verjanda síns, 125.000 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði, Unnar Sigurður Hansen, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði greiði Y 19.300 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. mars 2009 til 30. október 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Bótakröfu X er vísað frá dómi. Ákærði greiði þóknun verjanda síns, 125.000 krónur, og 318.486 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 268/2016
Stjórnsýsla Stjórnvaldsákvörðun Samningur Stjórnarskrá Sveitarfélög Sakarefni Flýtimeðferð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Í málinu krafðist R þess að Í væri að lögum skylt samkvæmt skjali, sem innanríkisráðherra og R undirrituðu árið 2013, að efna þær skuldbindingar sem þar greindi, annars vegar með því að loka NA/SV flugbraut á Reykjavíkurflugvelli og hins vegar með því að endurskoða skipulagsreglur fyrir flugvöllinn til samræmis við lokun flugbrautarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þegar efni skjalsins væri túlkað væri hafið yfir skynsamlegan vafa að með því hefði innanríkisráðherra gengið undir þá skuldbindingu að tilkynna um lokun flugbrautarinnar samtímis því að nýtt deiliskipulag fyrir flugvallarsvæðið yrði auglýst og að þá skyldi jafnframt endurskoða gildandi skipulagsreglur fyrir flugvöllinn til samræmis. Atvik í aðdraganda að gerð skjalsins og atvik sem síðar urðu renndu enn frekari stoðum undir þennan skilning. Yrði ekki dregin önnur ályktun en sú að stjórnvaldsákvörðun um lokun flugbrautarinnar hefði þegar verið tekin, svo og um að skipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll skyldu endurskoðaðar og að skuldbindingar þær sem um ræddi lytu að því við hvaða aðstæður þessar ákvarðanir yrðu framkvæmdar. Ekki var fallist á með Í að yfirlýsingar þær sem í skjalinu greindi, sem og aðrar yfirlýsingar ráðherra um sama efni, hefðu verið bundnar fyrirvörum sem ekki hefðu komið til framkvæmda eða stæðu því í vegi að unnt væri að loka flugbrautinni. Þá var með hliðsjón af ákvæðum 13., 14. og 15. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. og 4. gr. laga nr. 115/2011 um Stjórnarráð Íslands, og að virtum ákvæðum forsetaúrskurðar nr. 71/2013 um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands hafnað mótbárum Í um að innanríkisráðherra hefði ekki verið bær til þess takast á hendur þær skuldbindingar sem R krafðist efnda á í málinu. Talið var við úrlausn um kröfu R skipti máli að hún væri sveitarfélag sem samkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar skyldi sjálft ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákvæðu. R hefði því forræði á þeim málefnum sem samkomulagið varðaði af sinni hálfu, auk þess sem hún hefði efnt þær skyldur sem á henni hefði hvílt og unnt hefði verið að efna til þessa. Talið var að krafa R um að Í væri skylt að loka flugbrautinni lyti að því að efna einstaka afmarkaða samningsskuldbindingu sem hefði verið vanefnd. Stæðu hvorki 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála né 2. og 60. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt væri að dæma að efni til slíka kröfu. Var Í því gert skylt að loka NA/SV flugbraut Reykjavíkurflugvallar innan 16 vikna frá dómsuppkvaðningu að viðlagðri greiðslu dagsekta til R að fjárhæð 1.000.000 króna. Á hinn bóginn var ekki fallist á kröfu R um að Í væri skylt að endurskoða skipulagsreglur fyrir flugvöllinn til samræmis við lokun flugbrautarinnar, enda væri það ekki á færi dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, að kveða á um skyldu stjórnvalds til þess að setja almenn stjórnsýslufyrirmæli og enn síður hvers efnis þau skyldu vera. Var þessum kröfulið því vísað frá héraðsdómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Greta Baldursdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2016. Hann krefst sýknu afkröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að „fallistverði á vara- eða þrautavarakröfu stefnda í héraði“. Í báðum tilvikum krefsthann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. IStefndi reisir málatilbúnað sinn á því að áfrýjanda sé að lögum skylt samkvæmtskjali, sem innanríkisráðherra og stefndi undirrituðu 25. október 2013, að efnaþær skuldbindingar sem þar greini, annars vegar með því að loka því sem hannnefnir NA/SV flugbraut á Reykjavíkurflugvelli, er hafi númerið 06/24, og hinsvegar með því að endurskoða skipulagsreglur fyrir flugvöllinn til samræmis viðlokun flugbrautarinnar. Stefndi kveðst hafa ríka hagsmuni af því að áfrýjandi efniþær skuldbindingar, sem áður greinir, því hann hafi í trausti þess að svo yrði gert,meðal annars breytt deiliskipulagi vegna Hlíðarendasvæðis og veitt lóðarhafatakmarkað byggingarleyfi svo hann gæti hafið framkvæmdir á hluta þess landsvæðissem yrði byggingarhæft við lokun flugbrautarinnar. Samningurinn, sem um ræði,hafi lagt skyldur á herðar beggja aðila hans og hafi stefndi þegar efnt þærskyldur sem honum sé unnt við núverandiaðstæður, en áfrýjandi hafi ekki efnt þær skyldur sem krafa stefnda beinist að.Samningurinn sé gildur og lögmætur og feli í sér að innanríkisráðherra sé skyltað hrinda í framkvæmd þeim ákvörðunum sem málið hverfist um. Stefndi kveður innanríkisráðherra hafa, á þeim tíma sem máli skiptir,farið með málefni er varði samgöngur, meðal annars flugvelli og annað sem þeimtengist svo sem öryggismál, sbr. a. og e. liði 18. töluliðar 4. gr.forsetaúrskurðar nr. 71/2013 um skiptingu stjórnarmálaefna milli ráðuneyta íStjórnarráði Íslands og 14. gr. stjórnarskrárinnar. Enginn vafi geti leikið á þvíað innanríkisráðherra hafi að lögum haft fulla heimild til þess að gerasamninginn frá 25. október 2013. Stefndi leggur áherslu á að krafa hans lúti ekki að því að knýjainnanríkisráðherra til stjórnarathafna og breytinga á stjórnsýslufyrirmælum,heldur til efnda á skyldum samkvæmt bindandi samningi. Áfrýjandi kveðst ósammála stefnda um túlkun hans á þeim gerningum, heitiþeirra, þýðingu og réttaráhrifum sem og álitum er stefndi reisi málatilbúnaðsinn á. Áfrýjandi telur að í kröfum stefnda felist ráðagerð um að áfrýjandiverði knúinn til stjórnarathafna og gert skylt að endurskoða almenn stjórnsýslufyrirmæli.Telur hann hæpið að það sé á valdi dómstóla, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1991 og2. gr. og 60. gr. stjórnarskrárinnar, að dæma um slíkar skyldur. Auk þess myndidómur um endurskoðun skipulagsreglna fyrir Reykjavíkurflugvöll, eins og stefndisetji þá kröfu fram, ekki ráða til lykta ágreiningi málsaðila, enda komi ekkifram á hvern hátt eigi að endurskoða reglurnar nema að það skuli gera almennttil samræmis við lokun flugbrautarinnar. Sömu sjónarmið eigi í reynd við umvarakröfu stefnda. Áfrýjandi áréttar að um skipulagsreglur fyrir flugvelli séufyrirmæli í 59. gr. og 60. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir. Þar og í öðrumákvæðum VII. kafla laganna sé meðal annars mælt fyrir um efni slíkra reglna ogmálsmeðferð við setningu þeirra, en það taki til kynningar á uppkasti aðskipulagsreglum og meðferð Samgöngustofu á athugasemdum við það.Áfrýjandi kveður sér ekki skylt að verða við kröfum stefnda og standi lögekki til þess að á þær verði fallist. Stefndi hafi ekki sýnt fram á að hannhafi orðið fyrir tjóni, en kröfur hans á því reistar séu vegnabyggingarframkvæmda sem fari í bága við lög eða leyfi þar til bærra yfirvalda.Áfrýjandi segir svæðið sem tilheyri flugvellinum lúta reglumallsherjarréttar. Eigi það við um afmörkun þess, starfsemi, flugöryggi,skipulag og nýtingu. Svæðið sé afmarkað í reglum nr. 682/2009 umskipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll, sbr. 59. gr. laga nr. 60/1998.Annars vegar sé um að ræða flugvallarsvæðið sjálft, það sem sé innan girðingar,og hins vegar svonefnt hindranasvæði utan girðingar þar sem nýting lands lútitakmörkunum vegna starfsemi sem tengist notkun flugvallarins. Áfrýjandi heldur því fram að í þeim gerningum, sem stefndi telur fela ísér samningsskuldbindingar er áfrýjandi verði knúinn til efnda á, felisteinungis pólitískar viljayfirlýsingar, sem hafi fyrst og fremst gildi semslíkar. Þótt ráða megi að markmið sumra yfirlýsinganna hafi verið að flugbraut06/24 yrði lokað þá feli engin þeirra í sér að ráðherra sé skylt að lokaflugbrautinni eða tilkynna um það. Yfirlýsingar ráðherra, sem um ræðir, hafiengin einkenni skuldbindandi samninga. Áfrýjandi kveður einnig þá pólitískuviljayfirlýsingu 25. október 2013, sem stefndi reisi kröfu sína fyrst og fremstá, hafa verið með fyrirvara. Sá fyrirvari hafi falist í því að tilteknar forsendurhafi þurft að vera fyrir tilkynningu um lokun flugbrautarinnar. Þær hafi ekkigengið eftir. Hann kveður einnig nauðsynlegt að til hafi komið samþykkifjármála- og efnahagsráðherra og eftir atvikum Alþingis.Þá telur áfrýjandi að réttarreglur um eignarrétt standi kröfu stefnda ívegi. Hann kveður Reykjavíkurflugvöll að meðtöldum mannvirkjum og búnaði veraeina fasteign. Sú fasteign sé í sérstakri sameign málsaðila og um nýtinguslíkrar sameignar gildi að engum einum eiganda sé heimil nýting hennar semtakmarki hagsmuni annarra. Samkomulag allra eigenda þurfi að meginstefnu tilsvo unnt sé að breyta nýtingu eignarinnar. Áfrýjandi telur að samkomulag málsaðila 1. mars 2013 um kaup stefnda álandi ríkisins á skilgreindum svæðum við suðvesturenda flugbrautarinnar hafiverið háð fyrirvara, sem ekki hafi gengið eftir innan þess frests semtilgreindur sé í 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Samkvæmt því sem ígreininni segi hafi því kaupsamningurinn fallið niður og séu aðilar samningsinslausir undan þeim skuldbindingum sem þeir hafi þar tekist á hendur. IIEins og fram er komið reisir stefndi kröfu sína einkum á efni skjalsins frá25. október 2013. Þann dag gerðu áfrýjandi og stefndi, auk Icelandair Group hf.,einnig með sér samkomulag um innanlandsflug, sem undirritað var af hálfuáfrýjanda af forsætisráðherra og innanríkisráðherra en af hálfu stefnda afborgarstjóra og formanni borgarráðs, auk forstjóra Icelandair Group hf. Íupphafi samkomulagsins sagði meðal annars: ,,Ríki og Reykjavíkurborg hafaundanfarið átt í viðræðum um framtíð flugvallar í Vatnsmýri í tengslum viðundirbúning og auglýsingu aðalskipulags Reykjavíkur, sem gerir ráð fyrir aðflugstarfsemi víki úr Vatnsmýrinni í áföngum. Viðræðurnar hafa byggt á því aðaðilar eru sammála um að staðsetning innanlandsflugvallar á höfuðborgarsvæðinusé fyrsti kostur. Sameiginlegir hagsmunir ríkis og borgar eru að tryggja sembesta sátt allra landsmanna um þetta mikilvæga mál og kanna því til fullnustuhelstu staðsetningarkosti innanlandsflugs á höfuðborgarsvæðinu. Viðræðurnar hafabyggt á grunni fyrri samninga milli ríkisins og Reykjavíkurborgar. Afstaðaríkisvaldsins er að tryggja öryggi í innanlandsflugi með þeim hætti að næstu árgeti flugvöllur í Vatnsmýri sinnt því hlutverki sem honum er ætlað. Til að komatil móts við það og gefa svigrúm fyrir vinnu við að kanna aðra kosti hefurReykjavíkurborg fallist á að gera þá breytingu á fyrirliggjandi tillögu aðaðalskipulagi Reykjavíkur að norður-suður-brautinni verði áfram tryggður sess íaðalskipulagi Reykjavíkur til ársins 2022, í stað 2016 eins og fyrirliggjanditillaga gerir ráð fyrir.“ Í framhaldi af þessum orðum var lýst samkomulagi umathugun á flugvallarkostum, sem fæli í sér ,,að fullkanna aðra kosti tilrekstrar innanlandsflugs en framtíðarflugvöll í Vatnsmýri.“ Lýst var stofnunsvonefnds stýrihóps sem aðilar samkomulagsins myndu tilnefna einn fulltrúa hverí auk formanns sem væri sameiginlegur fulltrúi þeirra. Verkefni stýrihópsinsvar skilgreint í samkomulaginu og var honum ætlað að skila lokaskýrslu eigisíðar en í árslok 2014. Svo sem fram er komið laut þetta samkomulag ekkisérstaklega að flugbraut 06/24 heldur athugun á öðrum kostum um staðsetningu framtíðarflugvallaren í Vatnsmýri.Sama dag undirritaðu innanríkisráðherra og borgarstjóri skjalið sem íupphafi greinir. Þar sagði meðal annars: ,,Í framhaldi af undirritunmeðfylgjandi samkomulags ... munu ríki og Reykjavíkurborg vinna í samræmi viðáður undirritaða samninga. Undirbúningur eftirfarandi verkefna mun þegarhefjast: i) Aðilar fylgi eftir auglýstu deiliskipulagi sem gerir ráð fyrirstækkun alþjóðlegu flugstjórnarmiðstöðvarinnar í Vatnsmýri, enda er starfsemihennar óháð staðsetningu innanlandsflugs ... ii) Aðilar ljúki vinnu viðendurskoðun á deiliskipulagi fyrir flugvallarsvæðið og að tilkynnt verði umlokun NA/SV-brautarinnar samhliða auglýsingu þess, síðar á þessu ári. Samtímisskal endurskoða núgildandi skipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll tilsamræmis. iii) Þegar lokun NA/SV brautarinnar hefur verið staðfest verða nýlendingarljós tekin í notkun í samræmi við breytt deiliskipulag og nauðsynlegurfjöldi trjáa í Öskjuhlíð felldur í þágu flugstarfseminnar.“Þeir samningar aðrir, sem vísað var til í framangreindum skjölum, erumeðal annars samkomulag innanríkisráðherra og borgarstjórans í Reykjavík 19.apríl 2013. Það samkomulag var um ,,endurbæturá aðstöðu fyrir farþega og þjónustuaðila á Reykjavíkurflugvelli.“ Sú breyting áfyrri áformum, sem í þessu samkomulagi fólst, var einkum sú að fallið var frá þvíað reisa nýja samgöngumiðstöð, sem ætlaður hafði verið staður í norðausturhorniflugvallarsvæðisins, en stefndi kveður staðsetninguna nánar tiltekið hafa veriðá þeim stað þar sem norðurendi flugbrautar 06/24 sé nú. Þess í stað fólst ísamkomulaginu að endurbætur yrðu gerðar á núverandi flugstöð áReykjavíkurflugvelli og að Isavia ohf. tæki við rekstri og eignarhaldi á henni.Jafnframt sagði að samkomulag væri um að ,,norð-austur/suð-vestur flugbrautinverði lögð af og það land sem við það losnar sunnan vallarins verði skipulagtundir blandaða byggð. Innanríkisráðuneytið auglýsi lokun flugbrautar samhliðaauglýsingu deiliskipulags nýrrar flugstöðvar.“ Í lok samkomulagsins var vísaðtil áðurnefnds samkomulags aðila frá 1. mars 2013 um landakaup. Í þvísamkomulagi var samið um að áfrýjandi myndi selja stefnda land ríkisins semeftir lokun flugbrautarinnar yrði að fullu utan flugvallargirðingar viðSkerjafjörð. Markmiði þess samkomulags var lýst svo: ,,EignasjóðurReykjavíkurborgar og fjármála- og efnahagsráðuneytið f.h. ríkissjóðs hafaákveðið að vinna sameiginlega að því að koma þeim svæðum í eigu ríkis og borgarsem losna við lokun norður/suður og austur/vestur flugbrautar (braut 06/24)Reykjavíkurflugvallar í uppbyggingu með hag beggja samningsaðila aðleiðarljósi.“ Síðar sagði: ,,Samkomulagið gerir ráð fyrir að Reykjavíkurborgkaupi land ríkisins á svæðinu á skilgreindu lágmarksverði ... sameiniframangreind svæði ríkis og borgar og sjái að fullu og öllu um gerðdeiliskipulags fyrir heildarsvæðið ... og beri kostnað vegna þess ... Afsalskal gefið út þegar fyrir liggur formleg tilkynning innanríkisráðuneytis/ISAVIAtil Reykjavíkurborgar um að lokun norðaustur/suðvestur flugbrautar hafi tekiðgildi gagnvart öllu flugi.“ Innanríkisráðherra ritaði Isavia ohf. bréf 19. apríl 2013 þar sem vísaðvar til áðurnefnds samkomulags, sem gert var þann dag og samkomulagsins umlandakaup frá 1. mars sama ár. Í bréfinu sagði meðal annars: ,,Skv.samkomulaginu mun innanríkisráðuneytið tilkynna (auglýsa) um lokunnorðaustur/suðvestur flugbrautarinnar, 06/24, samhliða því að deiliskipulagnýrrar flugstöðvar verður auglýst ... Hér með óskar innanríkisráðherra eftir aðsamhliða því að deiliskipulag nýrrar flugstöðvar verður auglýst, auglýsi Isavialokun flugbrautarinnar frá og með þeim tíma sem staðfesting deiliskipulags ogútgáfa byggingarleyfis liggur fyrir. Afhending landsins skal haldast í hendurvið þetta og er stefnt að því að þetta verði í október n.k.“Innanríkisráðuneytið sendi 30. desember 2013 bréf til Isavia ohf., sem baryfirskriftina ,,Lokun flugbrautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli“. Í bréfinusagði meðal annars: ,,Með bréfi þessu óskar innanríkisráðuneytið eftir því aðIsavia hefji undirbúning vegna fyrirhugaðrar lokunar flugbrautar 06/24 áReykjavíkurflugvelli í samræmi við fyrri samninga ríkis og borgar. Sá undirbúningurfeli meðal annars í sér formlega öryggisúttekt og aðrar ráðstafanir sem snúa aðlokun flugbrautarinnar. Rétt er að ítreka að flugbrautinni skal þó ekki lokaðeða aðrar ákvarðanir teknar sem leiða til þess að flugbraut 06/24 verði tekinúr notkun á meðan verkefnastjórn, sem nú starfar ... er enn að störfum ogákvörðun á grundvelli tillagna hennar liggur ekki fyrir.“ Í bréfinu var síðanrifjað upp að í fyrra bréfi ráðuneytisins 19. apríl 2013 til Isavia ohf. hafiverið vísað til samkomulags aðila um endurbætur á aðstöðu fyrir farþega ogþjónustuaðila á Reykjavíkurflugvelli í tengslum við samkomulag þeirra umskipulag og uppbyggingu á landi ríkisins við Skerjafjörð en því hafi verið ,,ætlaðað tryggja aukna sátt um áframhaldandi rekstur Reykjavíkurflugvallar meðtveimur flugbrautum og tryggja stöðu innanlandsflugsins.“ Í bréfinu 19. apríl2013 hafi komið fram að innanríkisráðuneytið skyldi tilkynna um lokunflugbrautar 06/24 samhliða því að deiliskipulag nýrrar flugstöðvar yrðiauglýst. Stefndi hafi á grundvelli samkomulagsins frá 25. október 2013 auglýsttillögu að nýju deiliskipulagi fyrir Reykjavíkurflugvöll sem samþykkt hafiverið í borgarráði 19. desember sama ár. Þá sagði í bréfinu 30. desember 2013: ,,Íljósi alls þessa og þess að verkefnastjórn um flugvallarkosti áhöfðuborgarsvæðinu muni skila niðurstöðum fyrir árslok 2014 óskarinnanríkisráðuneytið, í samræmi við samkomulag innanríkisráðherra ogReykjavíkurborgar frá 25. október 2013 um undirbúning ákveðinna verkefna, aðIsavia hefji undirbúning sem þarf að eiga sér stað í tengslum við væntanlegalokun flugbrautar 06/24.“IIIÞegar efni skjalsins 25. október 2013 er túlkað er hafið yfirskynsamlegan vafa að með því gekkst innanríkisráðherra undir þá skuldbindinguað tilkynna um lokun flugbrautar 06/24 á Reykjavíkurflugvelli samtímis því aðnýtt deiliskipulag fyrir flugvallarsvæðið yrði auglýst og að þá skyldijafnframt endurskoða gildandi skipulagsreglur fyrir flugvöllinn tilsamræmis. Atvik í aðdraganda að gerð þessa skjals og atvik semsíðar urðu, ekki síst tilkynningar innanríkisráðuneytisins til Isavia ohf.,eins og gerð hefur verð grein fyrir að framan, renna enn frekari stoðum undirþennan skilning. Verður ekki dregin önnur ályktun en sú að stjórnvaldsákvörðunum lokun flugbrautarinnar hafi þegar verið tekin, svo og um að skipulagsreglurfyrir Reykjavíkurflugvöll skyldu endurskoðaðar og að skuldbindingar þær sem umræðir lúti að því við hvaða aðstæður þessar ákvarðanir yrðu framkvæmdar.Eins og áður greinir krefst stefndi efnda á þeim skyldum sem samkvæmtframansögðu fólust í skjalinu 25. október 2013. Áfrýjandi heldur því fram aðhvað sem líði skuldbindingargildi þeirra yfirlýsinga, sem þar greini, hafi þærverið bundnar fyrirvörum, sem og aðrar yfirlýsingar ráðherra um sama efni.Ágreiningslaust er að stefndi hefur endurskoðað deiliskipulag vegnastækkunar alþjóðlegu flugstjórnarmiðstöðvarinnar í Vatnsmýri. Nýttdeiliskipulag fyrir Reykjavíkurflugvöll var samþykkt í borgarráði 19. desember 2013og auglýst 23. sama mánaðar. Áfrýjandi leit sjálfur svo á að stefndi hefðifullnægt þessari skyldu sinni, svo sem fram kom í bréfi innanríkisráðuneytisinstil Isavia ohf. 30. desember 2013. Einnig er ágreiningslaust að breytt aðalskipulagReykjavíkur 2010-2030 var staðfest af Skipulagsstofnun 24. febrúar 2014. Þaðgerir ráð fyrir tilvist norður-suður flugbrautar á Reykjavíkurflugvelli tilársins 2022. Þá munu skipulagsreglur eða önnur atvik er stefnda varða ekkistanda því í vegi að endurbætur á flugstöðinni á Reykjavíkurflugvelli geti hafist.Áfrýjandi telur jafnframt að það komi í veg fyrir að honum sé skylt aðloka flugbraut 06/24 að deiliskipulag það sem stefndi samþykkti í borgarstjórn 1.apríl 2014 um Reykjavíkurflugvöll hafi verið fellt úr gildi 17. desember 2015með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Ekkert deiliskipulagsé því í gildi. Niðurstaða úrskurðarnefndarinnar var reist á því að málsmeðferðstefnda hafi ekki verið í samræmi við lög þar sem breytingar höfðu verið gerðará texta í greinargerð á samþykktum skipulagsuppdrætti og umsögn skipulagssviðsstefnda eftir lokaafgreiðslu borgarstjórnar á deiliskipulagstillögunni. Borgarstjórnhefði sjálf þurft að standa að þessum breytingum. Að gengnum þessum úrskurðitók stefndi málið til meðferðar á ný og samþykkti borgarstjórn 5. janúar 2016tillögu að deiliskipulagi í Reykjavík fyrir Reykjavíkurflugvöll. Verður þvíhafnað röksemdum áfrýjanda um að stefndi hafi ekki sinnt þeirri skyldu aðauglýsa deiliskipulag um Reykjavíkurflugvöll.Í skýrslu Ögmundar Jónassonar, fyrrverandi innanríkisráðherra, fyrir dómikom fram að hann teldi að forsendur samkomulags um lokun flugbrautar 06/24 værubrostnar þar eð ekki hefði verið gerð viðskiptaáætlun fyrir nýja flugstöð, semmiðaði að sjálfbærni hennar, svo sem tilskilið hafi verið í samkomulaginu frá19. apríl 2013. Ekki kemur fram í samkomulaginu að þessi skylda hvíli á stefndaog gerð slíkrar viðskiptaáætlunar var ekki meðal verkefna sem áðurnefndumstýrihópi var falið að framkvæma. Verður því hafnað að það sé vanefnd af hálfustefnda að slík áætlun hafi ekki verið gerð.Í bréfi innanríkisráðuneytisins til Isavia ohf. 30. desember 2013 þar semgefin voru fyrirmæli um að hefja undirbúning að fyrirhugaðri lokun flugbrautar06/24 ,,í samræmi við fyrri samninga ríkis og borgar“ var sérstaklega tekiðfram að sá undirbúningur fæli meðal annars í sér formlega öryggisúttekt ogaðrar ráðstafanir sem snúi að lokun flugbrautarinnar. Í bréfi Isavia ohf. 4.júní 2015 var innanríkisráðherra send áhættumatsskýrsla félagsins auk fleirigagna. Í bréfinu kom fram að skýrslan hefði verið ,,rýnd“ af Samgöngustofu og aðbréf þeirrar stofnunar fylgdi með. Þá sagði einnig: ,,Með áðurnefndu bréfiSamgöngustofu staðfesti stofnunin niðurstöðu áhættumatsskýrslunnar um aðbreyting sem leiði af lokun brautar 06/24 sé þolanleg (áhættuflokkur B) ... Íbréfi Samgöngustofu segir einnig: ,,Samgöngustofa minnir á að gera þarfsérstakt áhættumat um framkvæmd breytingarinnar, komi til þess að ákveðið verðiað loka braut 06/24.“ Það er mat Isavia að með bréfi þessu og meðfylgjandigögnum hafi verið komið móts við ósk innanríkisráðherra sem fram kom í bréfiþann 30. desember 2013. Að öðru leyti liggur ákvörðun um lokun brautar 06/24hjá innanríkisráðherra.“ Í málinu liggja fyrir skjöl um að gagnrýni hafi komiðfram á áhættumatsskýrsluna og þau gögn sem hún var reist á. Jafnframt hafaverið lögð fram gögn, sem fela í sér svör við gagnrýninni. Að framkominniáhættumatsskýrslu þess stjórnvalds sem innanríkisráherra hafði falið að annastframkvæmd slíks mats hvílir það á áfrýjanda að sanna að á henni séu þeir gallarað með henni teljist ekki fullnægt því skilyrði sem fram kom í áðurnefndu bréfiinnanríkisráðuneytisins til Isavia ohf. 30. desember 2013. Slík sönnun hefurekki verið færð fram í málinu. Þótt gerður hafi verið áskilnaður um áhættumat semfram færi samhliða framkvæmd breytingarinnar gæti það ekki raskað þegar gerðuheildarmati Isavia ohf. á áhættu af lokun flugbrautarinnar. Slíkt mat getur samkvæmtframansögðu því ekki staðið lokun flugbrautarinnar í vegi. Þá var þess einnig getið í nefndu bréfi innanríkisráðuneytisins 30.desember 2013 til Isavia ohf. að flugbraut 06/24 yrði ,,þó ekki lokað eða aðrarákvarðanir teknar sem leiða til þess að flugbraut 06/24 verði tekin úr notkun ámeðan verkefnastjórn ... er enn að störfum og ákvörðun á grundvelli tillagnahennar liggur ekki fyrir.“ Stýrihópurinn skilaði skýrslu í júní 2015 umflugvallarkosti á höfuðborgarsvæðinu, sem sögð var í samræmi við það sem um varsamið í samkomulagi áfrýjanda, stefnda og Icelandair Group hf. 25. október 2013.Skýrslan lýtur ekki að lokun flugbrautar 06/24, heldur að athugun á því hvaðakostir séu tækir um flugvöll á höfuðborgarsvæðinu. Þar sem stýrihópurinn hefurlokið störfum er þessu skilyrði fullnægt. Á hinn bóginn hefur ekki verið skýrthvað átt sé við með því að ákvarðanir hafi ekki verið teknar á grundvellitillagna hópsins. Áfrýjandi hefur hvorki lýst því, hvaða ákvarðanir geti veriðum að ræða né að það sé á færi stefnda að taka þær ákvarðanir. Hafa því ekkiverið færð fyrir því haldbær rök að þetta eigi að standa í vegi lokun flugbrautar06/24.IVÁfrýjandi reisir einnig sýknukröfu sína á því að innanríkisráðherra hafiekki haft heimild til þess að takast á hendur þær skuldbindingar sem stefndikrefst efnda á. Í samræmi við 13. gr. og 14. gr. stjórnarskrárinnar er í 1. gr.laga nr. 115/2011 um Stjórnarráð Íslands kveðið á um að ráðherrar fari með ogberi ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum, hver á sínu málefnasviði. Í 4. gr. lagannasegir að stjórnarmálefni beri undir ráðuneyti eftir ákvæðum forsetaúrskurðar,sbr. 15. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveðinn sé upp samkvæmt tillöguforsætisráðherra. Í 4. gr. forsetaúrskurðar nr. 71/2013 er kveðið á um málefni,sem heyra undir innanríkisráðuneyti. Eftir 18. tölulið greinarinnar heyra samgöngurhvers konar þar undir og í a. og e. liðum þessa töluliðar er nánar tiltekið aðmálefni flugvalla og mál er varða samgönguöryggi teljist til samgangna í þessusambandi. Samkvæmt framansögðu heyra meðal annars málefni flugvalla ogsamgönguöryggis undir innanríkisráðherra. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á aðmálefni, sem skjalið frá 25. október 2013 tók til, heyri undir annað ráðuneytien innanríkisráðuneyti. Áformuð sala áfrýjanda á landi við suðurendaflugbrautar 06/24, sem að sönnu heyrir ekki undir innanríkisráðuneyti, var heimiluðaf Alþingi í fjárlögum 2013. Í framhaldi af því var gert samkomulagið 1. mars2013 milli fjármála- og efnahagsráðherra og borgarstjóra sem ,,gerir ráð fyrirað Reykjavíkurborg kaupi land ríkisins á svæðinu á skilgreindu lágmarksverði,fái við það afsal og óskoraðan yfirráðarétt yfir því, sameini framangreindsvæði ríkis og borgar og sjái að fullu og öllu um gerð deiliskipulags“. Að efnitil fólst sú skuldbinding í þessu samkomulagi að aðilar þess myndu á síðaristigum gera kaupsamning og gefa út afsal vegna þess lands í eigu áfrýjanda semum ræðir. Ekki var því um kaupsamning um fasteign að ræða samkvæmt 7. gr. laganr. 40/2002. Þær skyldur sem aðilar gengust undir með samkomulaginu 1. mars 2013eru því ekki fallnar niður samkvæmt 8. gr. sömu laga. Samkvæmt öllu framansögðuverður hafnað mótbárum áfrýjanda um að innanríkisráðherra hafi ekki verið bærtil þess takast á hendur þær skuldbindingar, sem stefndi krefst efnda á ímálinu. Ekki eru forsendur til þess að slá því föstu að reglur um sérstakasameign eigi við um Reykjavíkurflugvöll, auk þess lúta ágreiningsefni málsinsað því um hvað hefur verið samið milli aðila og hvort unnt sé að knýjaáfrýjanda til efnda á ætluðum samningsskuldbindingum.VKrafa stefnda um efndir áfrýjanda á þeim skyldum sem um ræðir felur í sérað eins og hér háttar til megi knýja áfrýjanda með dómi til efnda ásamningsskyldum sem eru allsherjarréttarlegs eðlis. Við úrlausn um þá kröfuskiptir máli að stefndi er sveitarfélag, sem samkvæmt 78. gr.stjórnarskrárinnar skal sjálft ráða málefnum sínum eftir því sem lög ákveða.Stefndi hefur forræði á þeim málefnum, sem samkomulagið varðar af sinni hálfu.Þá hefur hann eins og rakið hefur verið efnt þær skyldur sem á honum hvíla, ogunnt hefur verið að efna til þessa. Er ekkert sem leiðir líkum að því að ekkiverði, þegar með þarf, unnt að efna þær skyldur sem lúta að lendingarljósum oggrisjun trjáa í Öskjuhlíð.Fyrri kröfuliður stefnda er um að innanríkisráðherra sé, fyrir höndáfrýjanda, skylt að loka flugbraut 06/24 á Reykjavíkurflugvelli. Krafan lýturað því að efna einstaka afmarkaða samningsskuldbindingu, sem eins og að framangreinir, hefur verið vanefnd. Standa hvorki 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 né2. gr. og 60. gr. stjórnarskrárinnar því í vegi að unnt sé að dæma að efni tilslíka kröfu. Verður niðurstaða héraðsdóms um þennan kröfulið staðfest, svo ogniðurstaða dómsins um frest til efnda, sem hefst við uppkvaðningu dóms þessa, umdagsektir og fjárhæð þeirra.Seinni kröfuliður stefnda um að innanríkisráðherra, fyrir hönd áfrýjanda,sé skylt að endurskoða skipulagsreglur fyrir flugvöllinn til samræmis við lokunflugbrautarinnar er krafa um að stjórnvald setji almenn stjórnsýslufyrirmæli ogað efni þeirra verði innan tiltekinna marka. Af dómi um fyrri kröfuliðinn leiðirað forsendur bresta fyrir þeirri takmörkun á landnýtingu Hlíðarendasvæðis vegnahindrunarflata flugbrautarinnar, sem leitt hafa af því að brautin hefur veriðopin. Hagsmunir stefnda eru að öðru leyti nægilega verndaðir af reglumskaðabótaréttar. Það er ekki á færi dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991,að kveða á um skyldu stjórnvalds til þess að setja almenn stjórnsýslufyrirmæliog enn síður hvers efnis þau skuli vera. Verður þessum kröfulið því vísað fráhéraðsdómi.Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest og áfrýjanda gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu stefnda, Reykjavíkurborgar, um að innanríkisráðherrafyrir hönd áfrýjanda, íslenska ríkisins, sé skylt að endurskoða skipulagsreglurfyrir Reykjavíkurflugvöll til samræmis við lokun flugbrautar 06/24.Héraðsdómur skal að öðru leyti vera óraskaður, að því frátöldu að fresturtil að loka flugbraut 06/24 skal vera 16 vikur frá uppkvaðningu dóms þessa.Áfrýjandi greiði stefnda 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2016.Mál þetta var höfðað með réttarstefnu birtri 1.febrúar 2016 og tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 16. mars sl. Stefnandi erReykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Reykjavík. Stefndu eru innanríkisráðherraog fjármálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Arnarhváli, Reykjavík. Tilréttargæslu er stefnt Isavia ohf., Reykjavíkurflugvelli, Reykjavík. Málið sætirflýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandikrefst þess aðallega að innanríkisráðherra, fyrir hönd stefnda, verði gert aðloka NA/SV-flugbraut (flugbraut 06/24) á Reykjavíkurflugvelli og endurskoðaskipulagsreglur fyrir völlinn til samræmis við lokun flugbrautarinnar innan 30daga frá uppkvaðningu dóms í máli þessu að viðlagðri greiðslu dagsekta tilstefnanda að fjárhæð 10.000.000 króna á dag. Til vara er þess krafist aðinnanríkisráðherra, fyrir hönd stefnda, verði gert að tilkynna um lokun NA/SVflugbrautar (flugbraut 06/24) á Reykjavíkurflugvelli og endurskoðaskipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll til samræmis við lokunflugbrautarinnar án tafar. Hvoru tveggja skuli lokið innan 30 daga fráuppkvaðningu dóms í máli þessu að viðlagðri greiðslu dagsekta til stefnanda aðfjárhæð 10.000.000 króna á dag. Til þrautavara er þess krafist að viðurkenntverði að stefndi sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda vegna vanefnda ásamningi milli stefnanda og stefnda 25. október 2013. Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar. Réttargæslustefndihefur ekki uppi sérstakar kröfur í málinu.Helstuágreiningsefni og yfirlit málsatvika Meginágreininguraðila lýtur að túlkun og þýðingu skjals sem þáverandi innanríkisráðherra, HannBirna Kristjánsdóttir, og borgarstjóri stefnanda, Jón Gnarr, undirrituðu 25.október 2013. Telur stefnandi skjalið hafa falið í sér bindandi loforð af hálfustefnda um að loka þeirri flugbraut Reykjavíkurflugvallar sem vísað er til íkröfugerð stefnanda. Af hálfu stefnda er því hins vegar hafnað af ýmsum ástæðumað skjalið hafi falið í sér loforð af hans hálfu eða skuldbindandi samning.Réttargæslustefndi hefur ekki látið málið til sín taka efnislega. Reykjavíkurflugvöllurvar formlega tekinn í notkun í júní 1941 af hernámsliði Breta en var afhenturíslenskum yfirvöldum árið 1946. Var flugvöllurinn þá með þremur núverandiflugbrautum, þ. á m. flugbraut auðkenndri 06/24 sem málið lýtur að og einniggengur undir heitinu „NA/SV-flugbraut“. Er flugbrautin einnig nefnd„neyðarflugbrautin“ í sumum gögnum málsins. Ekki er um það deilt að flugbrautinhafi verið í notkun fram á þennan dag þótt því sé haldið fram af stefnanda aðnotkun brautarinnar sé almennt lítil og liggi stundum niðri um lengri skeið. Afhálfu stefnda er hins vegar lögð á það áhersla að brautin sé nýtt við sérstakaraðstæður, meðal annars þegar aðalbrautir vallarins henta ekki vegna vinds, ogsé hún þá mokuð sérstaklega, til að mynda vegna sjúkraflugs. Fyrir liggur aðþað svæði sem liggur undir Reykjavíkurflugvelli er að hluta til í eigu stefnda,þ. á m. hluti umræddrar brautar, en ekki liggja fyrir nánari upplýsingar umeignarhald lands undir vellinum.Í stefnu eru hugmyndir um lokunNA/SV-flugbrautarinnar raktar til áhættumats sem unnið var árið 1991. Þá varsamþykkt deiliskipulag af stefnanda árið 1999 þar sem gert var ráð fyrir því aðloka flugbrautinni innan fimm til sjö ára. Einnig liggur fyrir í málinuaðalskipulag Reykjavíkur 2001-2024 þar sem mörkuð var sú stefna stefnanda aðflugvöllurinn viki í áföngum, en umrædd flugbraut yrði lögð niður á tímabilinu2001-2016. Í minnisblaði borgarstjóra og samgönguráðherra 11. febrúar 2005 umsamgöngumiðstöð í Vatnsmýri og Reykjavíkurflugvöll segir að samgönguyfirvöldmuni loka flugbraut 06/24 í síðasta lagi í árslok 2005 en gert var ráð fyrirþví að miðstöðin risi þar sem nú er norðurhluti brautarinnar. Hinn 18. maí 2007var samþykkt breyting á aðalskipulagi fyrir Reykjavík þar sem gert var ráðfyrir breyttri landnotkun á austursvæðum Vatnsmýrar m.a. vegna staðsetningarsamgöngumiðstöðvar á norðurhluta téðrar flugbrautar. Hinn1. mars 2013 undirrituðu borgarstjóri og fjármála- og efnahagsráðherrasamkomulag sem miðaði að því að „koma þeim svæðum í eigu ríkis og borgar semlosna við lokun norður/suður og austur/vestur flugbrautar (braut 06/24) [sic!]Reykjavíkurflugvallar í uppbyggingu með hag beggja samningsaðila aðleiðarljósi“. Var í samkomulaginu mælt fyrir um sölu stefnda á landi viðsuðurenda flugbrautarinnar fyrir 440.000.000 milljónir króna. Skyldi afsalgefið út þegar fyrir lægi formleg tilkynning „innanríkisráðuneytisins/ISAVIA“um að lokun norðaustur/suðvestur flugbrautar hefði tekið gildi gagnvart ölluflugi. Hinn19. apríl 2013 undirrituðu þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónassonar,og borgarstjóri stefnanda, Jón Gnarr, samkomulag um „endurbætur á aðstöðu fyrirfarþega og þjónustuaðila á Reykjavíkurflugvelli“. Í samkomulaginu kemur meðalannars fram að NA/SV-flugbrautin skuli lögð niður og það land sem við það losnisunnan vallarins verði skipulagt undir blandaða byggð. Innanríkisráðuneytiðskuli auglýsa lokun flugbrautarinnar samhliða auglýsingu deiliskipulags nýrrarflugstöðvar. Í samkomulaginu er að öðru leyti fjallað um að Isavia ohf. takiyfir núverandi flugstöð Flugfélags Íslands hf. og gerð verði viðskiptaáætlunfyrir nýja flugstöð sem miði að sjálfbærni hennar. Við aðalmeðferð málsins gafÖgmundur Jónasson skýrslu fyrir dóminum og lýsti því viðhorfi sínu að forsendurhefðu brostið fyrir samkomulaginu þar sem þetta skilyrði, þ.e. um áætlun fyrirnýja sjálfbæra flugstöð, hefði aldrei verið uppfyllt. Svosem áður greinir var það skjal sem vísað er til í kröfugerð stefnandaundirritað 25. október 2013. Viðfest skjalinu er „samkomulag um innanlandsflug“sem undirritað er af fulltrúum beggja málsaðila, svo og forstjóra IcelandairGroup hf., og dagsett er sama dag. Í samkomulaginu kemur fram að aðilar hafiátt í viðræðum um framtíð flugvallarins. Hafi stefnandi fallist á að gera þábreytingu á fyrirliggjandi tillögu að aðalskipulagi sínu að N/S-braut verðiáfram tryggður sess til ársins 2022, í stað ársins 2016, eins og fyrirliggjanditillaga geri ráð fyrir. Þá er mælt fyrir um stýrihóp undir formennsku RögnuÁrnadóttur sem fjalla eigi um valkosti og bestu lausnir fyrir möguleganflugvöll. Ískjalinu sem borgarstjóri og innanríkisráðherra undirrituðu sama dag segireftirfarandi: „Í framhaldi af undirritun meðfylgjandi samkomulags milli ríkis, Reykjavíkurborgarog Icelandair Group munu ríki og Reykjavíkurborg vinna í samræmi við áðurundirritaða samninga. Undirbúningur eftirfarandi verkefna mun þegar hefjast: i)Aðilar fylgi eftir auglýstu deiliskipulagi sem gerir ráð fyrir stækkunalþjóðlega flugstjórnarmiðstöðvarinnar í Vatnsmýri, enda er starfsemi hennaróháð staðsetningu innanlandsflugs, sbr. yfirlýsingar Isavia. ii) Aðilar ljúkivið endurskoðun á deiliskipulagi fyrir flugvallarsvæðið og að tilkynnt verði umlokun NA/SV flugbrautarinnar samhliða auglýsingu þess, síðar á þessu ári.Samtímis skal endurskoða núgildandi skipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvölltil samræmis. iii) Þegar lokun NA/SV flugbrautarinnar hefur verið staðfestverða ný lendingarljós tekin í notkun í samræmi við breytt deiliskipulag ognauðsynlegur fjöldi trjáa í Öskjuhlíð felldur í þágu flugstarfseminnar. Aðilarleiti þó sameiginlega leiða til að milda sjónræn áhrif hinna nýjulendingarljósa frá fyrirliggjandi tillögum og takmarka fellingu trjáa íÖskjuhlíð. Óháð öðrum verkþáttum sem í samkomulaginu felast munuinnanríkisráðuneytið og Isavia hafa forgöngu um að kennslu- og einkaflugi verðifundinn nýr staður í nágrenni borgarinnar í samræmi við áður gefin fyrirheitvegna endurbyggingar vallarins um síðstuu aldamót og skal stefnt að því aðframkvæmdir verði hafnar eins fljótt og verða má.“ Borgarráð stefnandasamþykkti samninginn á fundi 31. október 2013.Í Aðalskipulagi Reykjavíkur2010-2030, sem öðlaðist gildi með birtingu auglýsingar í B-deildStjórnartíðinda 26. febrúar 2014, var ekki lengur gert ráð fyrirNA/SV-flugbraut á Reykjavíkurflugvelli. Var þar vísað til fyrrgreindssamkomulags 25. október 2013. Hinn 23. desember 2013 birti stefnandi auglýsinguí Lögbirtingablaðinu um deiliskipulagstillögu fyrir Reykjavíkurflugvöll. Samadag sendi stefnandi þáverandi innanríkisráðherra bréf þar sem þess var farið áleit, með vísan til samkomulagsins 25. október 2013, að stefndi tilkynnti umlokun NA/SV-flugbrautarinnar. Hinn 30. desember 2013 sendi þáverandiinnanríkisráðherra bréf til réttargæslustefnda þar sem óskað var eftir því aðfélagið hefðist handa við undirbúning að lokun flugbrautarinnar í samræmi viðefni fyrri samninga sem gerðir hafi verið á milli stefnanda og stefnda. Hinsvegar var ítrekað að brautinni skyldi ekki lokað meðan fyrrgreindur stýrihópurundir forystu Rögnu Árnadóttur væri enn að störfum.Í málinu liggur fyriráhættumatsskýrsla réttargæslustefnda sem unnin var í framhaldi af fyrrgreinduerindi ráðherra og honum afhent með bréfi 4. júní 2015. Í matinu segir að lokunflugbrautarinnar myndi breyta flugvallarkerfi Reykjavíkurflugvallar úr sexbrautum í fjórar. Feli áhættumatið í sér mat á þessari breytingu út fráflugöryggislegum þáttum loftfara í flutningaflugi en breytingin sé ekki talinhafa áhrif á annað flug, svo sem kennslu- og einkaflug. Ekki sé tekin afstaðatil áhrifa á flugvallarkerfið í landinu, neyðarskipulags almannavarna,sjúkraflutninga, umhverfisþátta eða fjárhagslegra áhrifa flugrekstrar. Er vísaðtil reglugerðar nr. 464/2007 með áorðnum breytingum um flugvelli og verklagréttargæslustefnda um áhættumat (KV100 21 Áhættumat). Í fyrrnefndu bréfiréttargæslustefnda kemur fram að skýrslan hafi verið rýnd af Samgöngustofu oghafi stofnunin staðfest þá niðurstöðu áhættumatsskýrslunnar að sú breyting semleiði af lokun brautarinnar sé þolanleg („áhættuflokkur B“) með þeim fyrirvaraað gerðar verði ákveðnar mildunarráðstafanir. Þá er vísað til þess aðSamgöngustofa hafi minnt á að gera þurfi sérstakt áhættumat um framkvæmdbreytingarinnar. Er því lýst í bréfinu að réttargæslustefndi telji sig hafakomið til móts við ósk ráðherra samkvæmt beiðni hans í bréfinu 30. desember2013 og liggi ákvörðun um lokun flugbrautarinnar hjá ráðherra. Með fyrrgreindriáhættumatsskýrslu réttargæslustefndu fylgdi einnig skýrsla EFLU frá nóvember2014 um mat á nothæfisstuðli Reykjavíkurflugvallar samkvæmt ICAO (Alþjóðaflugmálastofnunarinnar). Kemur fram í niðurstöðu skýrslunnar að nothæfisstuðullvallarins sé talinn 97%, í stað 99,4%, ef umrædd flugbraut er ekki lengur fyrirhendi. Þá fylgdi áhættumatsskýrslunni einnig skýrsla EFLU um „áhrif brauta06/24 á nothæfistíma fyrir áætlunarflug og sjúkraflug“ frá nóvember 2014. Fyrirdómi skýrði Ingólfur Gissurarson, verkefnisstjóri hjá réttargæslustefnda,niðurstöðu síðastgreindu skýrslunnar á þá leið að samkvæmt þeim gögnum semskýrslan hefði verið studd við hefði verið unnt að lenda á öðrum brautum enNA/SV-brautinni í öllum tilvikum sem skoðuð voru ef brautarástand hefði verið„Gott/þurrt“. Með bréfi 17. apríl 2015 létinnanríkisráðherra í ljós þá skoðun að ótímabært væri af hálfu stefnanda aðgefa út framkvæmdaleyfi á byggingarsvæði Valsmanna við Hlíðarenda. Stefnandisvaraði bréfi innanríkisráðherra með bréfi 7. júlí 2015, þar sem þess var fariðá leit við ráðherra að hann uppfyllti skyldur stefnda samkvæmt samningunum frá19. apríl og 25. október 2013, tilkynnti um lokun NA/SV-flugbrautarinnar ogendurskoði skipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll til samræmis við lokunflugbrautarinnar. Erindi stefnanda var ítrekað með bréfi 30. október 2015.Með bréfi 3. nóvember 2015hafnaði innanríkisráðherra því að verða við umræddum kröfum stefnda. Segirmeðal annars í bréfinu að tryggja verði fullt öryggi flugvallarins íVatnsmýrinni og þjónustustig sem samræmist hlutverki vallarins. Ákvörðun um aðlokun NA/SV-flugbrautarinnar verði ekki tekin án fullvissu um að lokun komiekki niður á öryggi flugvallarins og viðhalda megi fullnægjandi þjónustustigifyrir landsmenn. Ekki sé á þessu stigi unnt að lýsa því yfir hver niðurstaðanverði en ráðuneytið hafi til skoðunar áhættumat réttargæslustefnda ogniðurstöðu Samgöngustofu um áhrif af lokun flugbrautarinnar. Segir að lokum,vegna ummæla í bréfi stefnanda um mögulega málshöfðun, að telja verði eðlilegtað stefnandi óski úrlausnar dómstóla um hvort sú skylda hvíli á stefnda að lokaflugbrautinni og breyta skipulagsreglum.Með úrskurði úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála 17. desember 2015 var deiliskipulag stefnanda fyrirReykjavíkurflugvöll fellt úr gildi sökum galla á málsmeðferð. Borgarstjórnstefnanda samþykkti nýja tillögu að deiliskipulagi 5. janúar 2016 og vartillagan auglýst í Lögbirtingablaðinu 6. janúar 2016. Við aðalmeðferð málsins gáfuskýrslu Hanna Birna Kristjánsdóttir, fyrrverandi innanríkisráðherra, ÖgmundurJónasson, fyrrverandi innanríkisráðherra, Kristján Ásgeirsson arkitekt,Ingólfur Gissurarson, verkefnastjóri hjá réttargæslustefnda og Jón KarlÓlafsson, framkvæmdastjóri flugvallasviðs réttargæslustefnda. Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi byggir kröfu sína í fyrstalagi á því að samningurinn sem gerður var 25. október 2013 á milli stefnanda ogstefnda sé gildur og lögmætur. Það ákvæði samningsins, sem stefndi neiti aðefna, sé að auki skýrt orðað og efnislega ljóst, einnig þegar litið sé tilforsögu og aðdraganda samningsins. Það kveði á um gagnkvæmar skyldursamningsaðila og hafi stefnandi sinnt sinni skyldu með því að breytadeiliskipulagi fyrir Reykjavíkurflugvöll og birta auglýsingu umdeiliskipulagstillöguna hinn 23. desember 2013. Stefndi sé lagalega skuldbundinnaf efni samningsins og því skylt að efna hann. Stefnandi byggir á því að íþeirri skyldu felist skylda stefnda til lokunar flugbrautarinnar svo semstefndi hafi sjálfur viðurkennt með fyrirmælum í bréfum til réttargæslustefnda.Ótvírætt sé af samningum aðila að stefnda bar að efna sína samningsskyldu fyrirárslok 2013 en jafnvel þó að sú tímasetning teldist ekki vera ótvírætt umsaminblasi við afdráttarlaust að nú, rúmum tveimur árum síðar, sé efndatíminn fyrirlöngu kominn. Engar forsendur hafi breyst frá því að samningurinn var gerður áárinu 2013.Stefnandi byggir á því að stefndasé ekki stætt á að bera fyrir sig ómöguleika til efnda svo sem ráða megi afbréfi innanríkisráðherra 3. nóvember 2015 enda sé það á forræði ráðherra aðhlutast til um aðgerðir til efnda á samningsskuldbindingum stefnda. Í öllumaðdraganda og undirbúningi að skipulagsáætlunum fyrir svæðið sem og samningumaðila frá 19. apríl 2013 og 25. október 2013 hafi verið gert ráð fyrir aðflugbrautinni yrði lokað. Þá hafi ráðherra í þrígang beint fyrirmælum tilhlutaðeigandi samgönguyfirvalda um að undirbúa lokun brautarinnar. Mótbárurstefnda nú séu því hreinn fyrirsláttur. Höfnun ráðherra á efndum ásamningsskuldbindingu stefnda feli í raun í sér ólögmætt inngrip ístjórnarskrárvarin réttindi stefnda samkvæmt 78. gr. stjórnarskrárinnar. Sáréttur væri orðin tóm ef stefnda væri stætt á að vanefna gerða samninga og meðþví koma í veg fyrir að hægt sé að hrinda í framkvæmd löglega teknum ákvörðunumstefnanda og þar með koma í veg fyrir að lóðarhafar á svonefndu Hlíðarendasvæðifái notið sinna stjórnarskrárvernduðu eignarréttinda. Lögbundnarskipulagsáætlanir stefnanda fyrir Hlíðarenda og Reykjavíkurflugvöll hafi hverjusinni verið samþykktar í samræmi við gerða samninga aðila. Þá hafi umræddaráætlanir ávallt hlotið staðfestingu án athugasemda af hálfu Skipulagsstofnunarsem sé stofnun, starfrækt af stefnda. Stefnandi byggir á því að hefðueinhver atriði í gildandi skipulagsáætlunum hans, hvort sem er í AðalskipulagiReykjavíkur 2010-2030, deiliskipulagi fyrir Hlíðarenda eða deiliskipulagi fyrirReykjavíkurflugvöll, ekki verið í samræmi við lög, reglugerðir eðaskipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll, þá hefði Skipulagsstofnun, fyrirhönd stefnda, ýmist ekki átt að staðfesta Aðalskipulag Reykjavíkur 2010-2030eða borið að gera athugasemdir við tilvitnaðar deiliskipulagsáætlanir skv. 42.gr. skipulagslaga nr. 123/2010. Þótt deiliskipulag Reykjavíkurflugvallar hafiverið ógilt með úrskurði 17. desember 2015 hafi ekki falist í þeirri ógildingustaðfesting á ólögmæti efnisatriða umrædds deiliskipulags, heldur hafi ágallarlotið að mati úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála að málsmeðferðstefnanda. Stefnandi hafi nú bætt úr þeim annmörkum og auglýst deiliskipulagiðað nýju með auglýsingu sem birtist 6. janúar 2016.Að mati stefnanda getaskipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll, sem öðluðust gildi 7. ágúst 2009 meðbirtingu auglýsingar nr. 682/2009 í B-deild Stjórnartíðinda og settar vorusamkvæmt 59. gr. laga nr. 60/1998 um loftferðir, ekki staðið í vegi fyrir þvíað gildandi skipulagsáætlanir stefnanda fyrir svæðið gangi eftir. Er þessu tilstuðnings vísað til bréfs innanríkisráðherra 17. apríl 2015 og umsagnarFlugmálastjórnar til samgönguráðuneytis 13. júlí 2009 þar sem fram komi sú afstaðaað ráðherra beri skylda til að endurskoða skipulagsreglur flugvallarins tilsamræmis við skipulagsáætlanir sveitastjórnar sem í gildi séu á hverjum tíma.Stefnandi deili þeirri skoðun samgönguyfirvalda.Stefnandi leggur áherslu á aðhann hafi við undirbúning og gerð tilvitnaðra samninga ávallt verið í góðri trúum og haft réttmætar væntingar til þess að stefndi myndi efna samningsskyldursínar. Hann hafi ítrekað ráðist í skipulagsvinnu sem hverju sinni tók mið afgerðum samningum við stefnda og viljayfirlýsingum aðila. Stefnandi hafi sýntstefnda biðlund og skilning og virt ósk stefnda, án skyldu, um að beðið yrðiniðurstöðu áhættumats og skýrslu stýrihóps stefnda, stefnanda og IcelandairGroup um flugvallarkosti á höfuðborgarsvæðinu. Stefnandi byggir kröfu sína áhendur stefnda í öðru lagi á því að innanríkisráðherra hafi skuldbundið stefndameð tveimur samningum, 19. apríl 2013 og 25. október 2013, og beri hann ábyrgðá þessum stjórnarframkvæmdum sem öðrum á grundvelli 14. gr., sbr. 13. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. gr. laga nr. 4/1963 um ráðherraábyrgð.Ekki aðeins beri ráðherra ábyrgð á stjórnarframkvæmdum sem slíkum heldur ekkisíður á því að láta undir höfuð leggjast að sinna skyldum sínum, hvort sem erlögbundnum eða samningsbundnum skyldum.Stefnandi byggir í þriðja lagikröfu sína á því að Ögmundur Jónasson, sem gegndi embætti innanríkisráðherra,þegar samningur 19. apríl 2013 var gerður og undirritaður, og Hanna BirnaKristjánsdóttir, sem gegndi embætti innanríkisráðherra þegar samningurinn 25.október 2013 var gerður og undirritaður, hafi bæði haft fullt og gilt umboð tilað taka ákvörðun um og skuldbinda stefnda í samræmi við efni samninganna.Stefnandi telur jafnframt að innanríkisráðherra hafi á þeim tíma, sem báðirfyrrnefndir samningar voru gerðir, haft forræði á þeim málaflokki semReykjavíkurflugvöllur og þar með NA/SV-flugbrautin heyrðu undir. Stefnandibyggir á því að innanríkisráðherra sé þannig bær til þess að taka ákvörðun umlokun flugbrautarinnar og endurskoða skipulagsreglur fyrir Reykjavíkurflugvöll.Ekki þurfi að koma til breytinga á lögum, aðkoma eða samþykki Alþingis eðaannarra stjórnvalda eða lögbundnar umsagnir annarra aðila. Lokun flugbrautar séekki háð því að flugbraut sé felld niður í skipulagsáætlun, heldur ákvörðunráðherra hverju sinni. Deiliskipulag leggi ekki skyldu á aðila til að halda útiákveðinni starfsemi eða í ákveðnu umfangi. Deiliskipulag komi hins vegar í vegfyrir starfsemi sem sé í andstöðu við skilgreinda landnotkun í skipulagi.Ráðherra geti einn og óstuddur tekið ákvörðun um þessi atriði og hafi þegargert það. Krafa stefnanda lúti því ekki að því að knýja innanríkisráðherra tilstjórnarathafna og breytinga á stjórnvaldsfyrirmælum heldur til efnda á skyldumsamkvæmt skuldbindandi samningi. Til stuðnings því að ráðherrahafi skuldbundið stefnda með gildum hætti vísar stefnandi til ýmissa gagna ogfrekari ummæla ráðherra samgöngumála á hverjum tíma um fyrirhugaða lokunflugbrautarinnar sem ekki er ástæða til að rekja sérstaklega.Stefnandi vísar í fjórða lagi tilþess að engin áhættu-, nothæfis- eða öryggissjónarmið girði fyrir lokunNA/SV-flugbrautarinnar samkvæmt þeirri áhættumatsskýrslu sem áður greini. Því standi engin öryggissjónarmið í vegi fyrir því að gefinverði út tilkynning um lokun flugbrautarinnar. Ískýrslu, sem réttargæslustefndi hafi látið vinna um mat á nothæfisstuðliReykjavíkurflugvallar samkvæmt leiðbeiningum Alþjóða flugmálastofnunarinnar(ICAO) komi einnig fram að nothæfisstuðull fyrir Reykjavíkurflugvöll yrði 97%án NA/SV-flugbrautarinnar, en í leiðbeiningum Alþjóða flugmálastofnunarinnar séráðlagt að nothæfisstuðull flugvalla fari ekki undir 95%. Afframangreindu leiði að NA/SV-flugbrautin sé ekki forsenda fyrir rekstraröryggiReykjavíkurflugvallar í Vatnsmýri. Sú staðreynd birtist jafnframt í því aðflugbrautin sé oft á tíðum ekki mokuð á veturna og því ekki opin fyrir umferðeða hluti af daglegum rekstri flugvallarins þegar þannig háttar. Þá hafiflugbrautin verið notuð sem biðstæði fyrir einkaflugvélar til lengri eðaskemmri tíma án þess að það hafi hamlað daglegum rekstri flugvallarins. Stefnandi kveðst byggja kröfu umdagsektir á 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vanefndsinni hafi stefndi komið í veg fyrir að stefnandi, sem handhafi skipulags- ogbyggingarvalds, geti framfylgt lögmætum skipulagsáætlunum sínum, m.a. meðútgáfu lögbundinna framkvæmda- og byggingarleyfa. Löggjafinn hafi viðurkennt aðhagsmunir sveitarfélaga við að ná fram áformum í staðfestum skipulagsáætlunum séuverulegir og teljist til almannahagsmuna. Krafa um dagsektir sé fyrst og fremstgerð til að knýja á um efndir stefnda, sem ekki virðist gera sér grein fyrirþví að því lengur sem stefndi tefji afgreiðslu málsins, aukist tjón semtafirnar valda. Fjárhæð umkrafinna dagsekta taki mið af þeim miklu hagsmunumsem í húfi séu en öllum uppbyggingaráformum stefnanda í þessu borgarhverfi séstefnt í hættu vegna þessa auk þess sem fjárfesting í innviðum á svæðinu á borðvið götur og lagnir nýtist ekki. Aukinheldur liggi fyrir að fjármagnskostnaðurframkvæmdaaðila á svæðinu vegna tafa á framkvæmdum og tjóns sem af leiðir séverulegur og fyrir liggi að kröfu um skaðabætur vegna tjóns lóðarhafa ogframkvæmdaaðila hafi verið beint að stefnanda. Með hliðsjón af úrlausn málsinser ekki ástæða til að gera sérstaka grein fyrir málsástæðum og lagarökumstefnanda vegna vara- og þrautavarakröfu.Málsástæður oglagarök stefndaStefndi telur að stefnandi hagikröfugerð sinni þannig að óvíst sé hvort hún sé hæf til efnisdóms. Í dómkröfumstefnanda felist ráðagerð um að stefndi verði knúinn til stjórnarathafna oggert skylt að endurskoða almenn fyrirmæli. Verði tæplega séð að það sé á valdidómstóla, sbr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eða 2. gr. og 60.gr. stjórnarskrár. Dómur um endurskoðun skipulagsreglna fyrirReykjavíkurflugvöll, eins og krafa stefnanda sé sett fram, ráði ekki til lyktaágreiningi enda komi ekki fram á hvern hátt eigi að endurskoða reglurnar nemaalmennt til samræmis við lokun flugbrautarinnar. Stefndi vísar til þess að í59. gr. loftferðalaga nr. 60/1998 sé nánar mælt fyrir um efni skipulagsreglnaog í 60. gr. laganna sé kveðið á um málsmeðferð við setningu þeirra, þ. á m.umsagnir Samgöngustofu. Einnig er vísað til þess að deiliskipulag fyrirReykjavíkurflugvöll hafi verið fellt úr gildi sem augljóslega hafi áhrif áhvort lögvarðir hagsmunir standi enn til þess að leggja málið fyrir dómstóla á grundvelliþeirrar yfirlýsingar sem borgarstjóri og innanríkisráðherra undirrituðu 25.október 2013. Svo virðist sem kröfur stefnanda séureistar á byggingaframkvæmdum sem ekki séu í samræmi við lög eða leyfi þar tilbærra aðila. Greinargerð stefnanda um að lögvarðir hagsmunir séu fyrirmálsókninni sé því haldlaus. Samkvæmt þessu telur stefndi rök standa tilþess að málinu verði vísað frá dómi án sérstakrar kröfu af hans hálfu.Að því er varðar efni málsinsleggur stefndi áherslu á að flugvallarsvæðið lúti reglum allsherjarréttar. Eigiþað við um afmörkun svæðisins, starfsemina, flugöryggi, skipulag svæðisins,nýtingu og fleira. Svæðið sé afmarkað í reglum nr. 682/2009 um skipulagsreglurfyrir Reykjavíkurflugvöll, sbr. 59. gr. loftferðalaga nr. 60/1998, sem tókgildi með auglýsingu í Stjórnartíðindum 7. ágúst 2009. Skilgreining svæðisins íþeim reglum byggi á aðalskipulagi Reykjavíkurborgar 2001-2024. Annars vegar séum að ræða hið eiginlega flugvallarsvæði, þ.e. innan flugvallargirðingarinnarauk svæðisins þar sem flugstöðin stendur og annarra svæða utan girðingar. Hinsvegar sé um að ræða hindranasvæði vegna starfsemi á flugvellinum. Ákvæðiskipulagslaga nr. 123/2010 taki til skipulags á öllu landinu. Í 7. mgr. 12. gr.laganna sé kveðið á um að skipulagsáætlanir skuli vera í innbyrðis samræmi. Sésvo ekki sé svæðisskipulag rétthærra aðalskipulagi og aðalskipulag rétthærradeiliskipulagi. Í 8. gr. laganna sé sérstakt ákvæði um varnar-, öryggis- ogflugvallarsvæði sem styrki þá lögskýringu að ákvæði sérlaga um landnýtingu ogskipulag einstakra svæða gangi framar ákvæðum skipulagslaga. Vísað er til þess að svæðiReykjavíkurflugvallar sé innan marka Reykjavíkurborgar og um skipulag svæðisinsfari því samkvæmt skipulagi borgarinnar. Í skýringu við þingsályktun um landsskipulagsstefnu2015-2026 sé vísað til þess að starfandi sé sameiginlegur stýrihópur ríkisins,Reykjavíkurborgar og Icelandair Group um flugvallarkosti á höfuðborgarsvæðinu,sem settur hafi verið á laggirnar 23. október 2013. Þar segi að sökum þess að tillögurhans liggi ekki fyrir verði að miða „landsskipulagsstefnu við núverandistaðsetningu Reykjavíkurflugvallar, þar til samkomulag ríkisins ogReykjavíkurborgar um annað liggi fyrir“. Í tillögu að svæðisskipulagihöfuðborgarsvæðisins 2015-2040 sé gert ráð fyrir að innanlandsflugvelli verðifundinn annar staður en í Vatnsmýrinni. Hins vegar sé tekið fram að meðsamkomulagi málsaðila frá 2013 hafi Reykjavíkurflugvelli verið tryggður sess ískipulagi til 2022 og síðan vísað til athugunar áðurgreinds stýrihóps ástaðsetningu innanlandsflugvallar. Samkvæmt aðalskipulagi stefnanda,sem staðfest hafi verið af Skipulagsstofnun 11. febrúar 2014, sé fyrir hendialmennur fyrirvari, að kröfu Skipulagsstofnunar, þess efnis að uppbygging íVatnsmýri og tímasetning hennar sé háð frekara samkomulagi við samgönguyfirvöldríkisins um flutning flugstarfsemi af svæðinu. Í aðalskipulaginu komi fram aðN/S-brautin í Vatnsmýrinni muni víkja árið 2022. Hins vegar sé tekið fram aðflugvöllurinn verði ekki rekinn með einni flugbraut og ekki sé ljóst hvert hannverði fluttur. Stefndi telur að túlka verði fyrrgreindan fyrirvara með þeimhætti að ákvæði aðalskipulagsins séu háð þeim fyrirvara að samkomulag náistmilli málsaðila um flutning flugstarfsemi úr Vatnsmýrinni en slíkt samkomulaghafi ekki legið fyrir við samþykkt aðalskipulagsins og liggi ekki ennþá fyrir.Í fyrirvaranum sé með skýrum hætti vísað til þess að frekara samkomulag þurfivið samgönguyfirvöld heldur en samkomulag málsaðila 25. október 2013 ogviðbótarsamkomulag ríkisins og Reykjavíkurborgar frá sama degi með því að þarsegi orðrétt: „Skipulag og uppbygging á jaðarsvæðum og öðrum áhrifasvæðumflugvallarins þarf að taka mið af gildandi skipulagsreglum umReykjavíkurflugvöll, meðan enn er flugstarfsemi í Vatnsmýri.“ Samkvæmt deiliskipulagi fyrirHlíðarenda, sem auglýst hafi verið í Stjórnartíðindum 23. desember 2014 sé gertráð fyrir að NA/SV-braut Reykjavíkurflugvallar víki og byggð rísi áHlíðarendasvæðinu. Í deiliskipulagi fyrir Reykjavíkurflugvöll, sem birt hafi verið6. júní 2014, sé gert ráð fyrir sams konar breytingum og að flugvallarsvæðiðverði minnkað verulega. Með úrskurði úrskurðarnefndar umhverfis- ogauðlindamála 17. desember 2015 hafi þetta deiliskipulag hins vegar verið felltúr gildi. Stefndi vísar til þess að það sé forsenda útgáfu framkvæmdaleyfissamkvæmt 13. gr. laga nr. 123/2010 að framkvæmdir séu í samræmi við gildandiskipulagsáætlanir. Megi því vera ljóst að deiliskipulagið fyrirHlíðarendasvæðið fái hvorki samrýmst ákvæðum gildandi aðalskipulagsReykjavíkurborgar né gildandi svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins. Þá myndiþað ekki samræmast fyrirliggjandi landsskipulagsstefnu og sé í andstöðu viðskipulagsreglur Reykjavíkurflugvallar samkvæmt reglum ráðherra. Hvað varðarskipulagsákvarðanir Reykjavíkurborgar verði að líta til þess að svæðisskipulagHöfuðborgarsvæðisins sé bundið þeim fyrirvara að þróun svæðisins verði að takamið af umfangi flugstarfsemi í Vatnsmýri sem samgönguyfirvöld hafi forræði á.Skipulagsstofnun geri auk þess þann fyrirvara við gildistöku aðalskipulagsReykjavíkur sem áður greinir. Deiliskipulag fyrirReykjavíkurflugvöll og „Hlíðarendasvæðið“, þar sem gert sé ráð fyrir því aðNA/SV-flugbrautin víki, samræmist því ekki svæðisskipulagi, aðalskipulagiReykjavíkurborgar, né skipulagsreglum Reykjavíkurflugvallar. Af því leiðir aðdeiliskipulagið sé í andstöðu við 12. gr. skipulagslaga nr. 123/2010 þar semkomi fram að deiliskipulag verði að samræmast rétthærri skipulagsáætlunum, sbr.einnig 3. mgr. 37. gr. laganna, sem segir að deiliskipulagið skuli byggja ástefnu aðalskipulags. Vegna þessa annmarka hafi verið óheimilt að gefa útframkvæmdaleyfi sem miða að breytingum á núverandi flugvallarsvæði í Vatnsmýri.Stefndi vísar til laga nr.33/2008 um samgönguáætlun og að ráðherra skuli á fjögurra ára fresti leggjafram tillögu til þingsályktunar um samgönguáætlun. Í gildandi samgönguáætlun2011-2022 komi fram að meðal áherslna til að ná markmiðum áætlunarinnar sé aðteknar verði upp viðræður milli ríkisins og Reykjavíkurborgar og tryggt aðReykjavíkurflugvöllur geti áfram þjónað innanlandsflugi á fullnægjandi hátt.Færir stefndi að því rök að skipulagsáætlanir stefnanda samkvæmt lögum nr.123/2010 verði að vera til samræmis við ályktanir Alþingis. Í þessu felist þvísú takmörkun að leiði skipulagsgerð stefnanda til þess að flugvöllur íVatnsmýrinni verði ónothæfur til innanlandsflugs sökum skipulagsbreytinga, þáværi unnið gegn gildandi skipulagsáætlun. Hins vegar gæti samgönguáætlun ekkileitt til þess að slík skipulagsáætlun væri ólögmæt að efni til.Stefndi vísar til þeirralagareglna sem gilda um flugvelli og starfrækslu flugvalla, meðal annars umsetningu skipulagsreglna fyrir flugvelli og breytingu slíkra reglna. Stefndibyggir á því að ákvæði loftferðalaga gangi framar almennum skipulagslögum nr.123/2010. Leiði og af því að ákvæði í skipulagi einstakra sveitarfélaga, þ.m.t.aðalskipulagi, geti hvorki raskað né fellt úr gildi ákvæði loftferðalaga eðastjórnvaldsfyrirmæla byggðum á þeim, þ.m.t. um skipulagstakmarkanir oglandnotkun á flugvallarsvæðum. Gangi skipulagsreglur á grundvelli loftferðalagaþví framar í öllu tilliti. Verði hér enn fremur að horfa til þess aðstarfsleyfi Samgöngustofu, sbr. 56. gr. laga nr. 60/1998 falli sjálfkrafa úrgildi, sbr. 5. mgr. 56. gr. laganna, sé reglum settum samkvæmt 59. gr. lagannaum landnotkun ekki fylgt. Hvorki samningar né yfirlýsingar um pólitískstefnumál geti breytt þeirri tilhögun laga. Ljóst sé að NA/SV-flugbrautinniverði ekki lokað nema með því að skipulagsreglum fyrir Reykjavíkurflugvöllverði breytt. Lögbundin málsmeðferð sé við þær aðstæður óhjákvæmileg. Kröfurstefnanda séu í beinni andstöðu við þessi fyrirmæli laga. Á sama hátt getiyfirlýsingar um pólitísk stefnumál, sem stefnandi byggir öðru fremur á, ekkigengið framar beinum lagafyrirmælum um setningu eða endurskoðun skipulagsreglnafyrir flugvelli. Jafnframt þessu byggir stefndi á þvíað lögum samkvæmt hefur innanríkisráðherra yfirumsjón með flugmálum og berábyrgð á heildstæðri stefnumörkun í samgöngum. Innanríkisráðherra beri að vinnaað markmiðum laga á þessum sviðum og þurfi því meðal annars að gæta aðflugöryggi, fjárhagslegri hagkvæmni og skilvirkni samgöngukerfisins ogsamþættingu þess, þ.m.t. varðandi byggðaþróun og aðgengi landsmanna aðgrunnþjónustu.Stefndi telur að ákvarðanirum þróun flugvallarins verði að taka mið af þessum markmiðum og því mikilvægaþjónustuhlutverki sem Reykjavíkurflugvöllur gegni gagnvart landinu öllu.Ákvörðun um lokun NA/SV-brautar verði ekki tekin án fullvissu um aðniðurlagning brautarinnar komi ekki niður á öryggi flugvallarins eðaþjónustustigi gagnvart landsmönnum öllum. Þetta séu atriði sem eigi undirráðherra lögum samkvæmt og verði ekki breytt með samkomulagi því eðayfirlýsingum sem málsókn stefnanda byggi öðrum þræði á eða skipulagsáætlunum.Er í þessu sambandi tekið fram að ráherra hafi enn til skoðunar áhættumatréttargæslustefnda og niðurstöðu Samgöngustofu um áhrif lokunar. Stefndi ítrekar aðskipulagsreglur sem ráðherra setji um flugvelli skerði heimildirskipulagsyfirvalda og handhafa lóða og teljist skipulagsreglur því sérreglurgagnvart skipulagsáætlunum. Sé þetta jafnframt ljóst með hliðsjón af 62.-64.gr. loftferðalaga um tálmanir sem eru til staðar við gildistöku skipulagsreglnaog um greiðslu bóta vegna tjóns sem aðili verður fyrir vegna kvaða sem lagðareru á með skipulagsreglum. Áður tilvitnuð umsögn Flugmálastjórnar um drög aðskipulagsreglum á sínum tíma og afstaða stofnunarinnar sem þar komi fram styðjihvorki málatilbúnað stefnanda né hafi hún lengur þýðingu.Að mati stefnda leiðirframangreint þegar til sýknu af öllum kröfum stefnanda, enda sé það í valdiráðherra hvort og hvenær hann endurskoðar skipulagsreglur fyrirReykjavíkurflugvöll eða ákveður hvort eða hvenær einstökum flugbrautum verðilokað. Þá sé ráðherra við setningu skipulagreglna eða endurskoðun þeirrabundinn við þá málsmeðferð og umsagnir sem mælt sé fyrir um í lögum. Verði þærskyldur, sem stefnandi krefst að viðurkenndar verði, ekki lagðar á ráðherra meðsamningi eða viljayfirlýsingum um stefnumál almennt.Stefndi byggir málatilbúnað sinneinnig á því að þær yfirlýsingar sem vísað er til ístefnu séu eingöngu pólitískar viljayfirlýsingar. Þótt af þeim megi ráða aðmarkmið sumra þeirra hafi verið að NA/SV-brautinni yrði lokað þá feli enginþeirra í sér að ráðherra eða stefndi hafi verið eða sé skuldbundinn til aðgrípa til lokunar á brautinni eða tilkynna þar um. Er meðal annars vísað tilþess að í samkomulagi málsaðila og Icelandair Group 25. október 2013hafi falist að athugun á framtíðarstaðsetningu flugvallarins yrði sett í hendursérstaks stýrihóps. Engar ákvarðanir á grundvelli þeirrar vinnu liggi fyrir. Stefnanda hafi því verið ljóstfrá upphafi, einnig eftir að skýrsla stýrihópsins kom fram, aðinnanríkisráðherra varð að taka mið af markmiðum hagsmunaaðila um framtíðflugvallarins, svo og tryggja fullt öryggi flugvallarins og þjónustustig. Ekkihafi verið unnt að ákveða lokun NA/SV-flugbrautarinnar án fullvissu um að lokunflugbrautarinnar kæmi ekki niður á öryggi flugvallarins og að viðhalda verði fullnægjandiöryggisstigi fyrir alla landsmenn. Niðurstaða stýrihópsins hafi ekki náð tilóbreytts flugvallar í Vatnsmýri né Keflavíkurflugvallar. Þess vegna liggi ekkifyrir tillögur í samræmi við megininntak samkomulags ríkisins, stefnanda ogIcelandair Group. Af þessum ástæðum meðal annars hafi stefnda ekki verið kleiftog sé ekki skylt að tilkynna um lokun eða loka flugbrautinni eða gera þá þegarbreytingar á skipulagi Reykjavíkurflugvallar. Þetta hafi stefnanda mátt verafullljóst.Stefndi bendir á að sú yfirlýsingsem vísað sé til í kröfugerð stefnanda breyti ekki, ein og sér, efniskipulagsreglna fyrir flugvöllinn né geti hún hrundið eða breytt starfsemiflugvallarins sem ákveðin er á grundvelli loftferðalaga og þeimstjórnsýslufyrirmælum sem sett eru með stoð í þeim lögum. Þótt yfirstjórnflugmála í landinu sé á hendi innanríkisráðherra geti ráðherra ekki gert meiriháttar breytingu á nýtingu eigna ríkisins, þar sem slíkt vald sé einnig á hendifjármálaráðherra og Alþingis, sbr. 40. gr. stjórnarskrárinnar. Yfirlýsinginhafi því ekki getað haft áhrif samkvæmt efni sínu. Hvergikomi fram í henni að um sé að ræða samning eða samkomulag. Túlka verði yfirlýsingar þær, semliggja fyrir, sem vilja ráðherra um að taka til endurskoðunar skipulagsreglurfyrir Reykjavíkurflugvöll, sbr. 59. gr. laga nr. 60/1998, enda sé það ávaldsviði ráðherrans að setja slíkar reglur eða breyta þeim þegar við á.Ráðherra hafi hins vegar ekki gefið yfirlýsingu um að stjórnvaldsfyrirmæliskyldu verða með tilteknum hætti, enda verði efni stjórnvaldsfyrirmæla aðbyggja á lögmætum og lögmæltum grundvelli og þjóna þeim málefnalegu markmiðumsem stefnt er að með setningu þeirra. Þannig hafi ráðherra ekki verið bundinnaf slíkri yfirlýsingu. Enginn gildur eða lögmætur samningur sé fyrir hendi einsog báðum aðilum var og mátti vera ljóst. Stefndi telur einnig að allt orðalagyfirlýsingarinnar 25. október 2013 styðji að hér sé um pólitískaviljayfirlýsingu að ræða. Þetta megi einnig merkja afþví að ráðherra hafi gert fyrirvara við niðurlagningu flugbrautarinnar íframhaldi af gerð samkomulagsins. Samkvæmtþessu hafi ekki verið um að ræða yfirlýsingu sem haft gat réttaráhrif, hvorki ámælikvarða einkaréttar né að opinberum rétti. Ekki hafi verið um að ræðaefndatíma og tilkynning um lokun samhliða auglýsingu skipulags hafi aldreigetað verið raunhæf, enda hafi skipulag ekki getað tekið breytingum eftirauglýsingu eða verið fellt úr gildi eins og raunin varð. Ekki er heldur fallistá að stefnandi hafi uppfyllt skyldur sínar, enda hafi það skipulag sem vísaðvar til í yfirlýsingunni verið fellt úr gildi. Ný auglýsing stefnanda breytihér engu. Ekkert gilt deiliskipulag stefnanda fyrir Reykjavíkurflugvöll séfyrir hendi. Þá telur stefndi einnig að umsagnir annarra sveitarfélaga, þar semlagst er gegn áformuðu skipulagi, styðji að forsendur samkomulagsins séubrostnar.Stefndi fellst ekki áað yfirlýsingin 25. október 2013 hafi verið án fyrirvara. Er í þessu sambandivísað til gerðar áhættumats réttargæslustefnda og vinnu stýrihóps undirformennsku Rögnu Árnadóttur. Hafi stefnanda verið ljóst að áhættumatsskýrslagat, ein og sér, ekki ráðið lokun flugbrautarinnar.Stefndi bendir einnigá að í bréfi innanríkisráðherra til Isavia ohf. frá 19. apríl 2013 sé vísað tilsamkomulaga um endurbætur á aðstöðu fyrir farþega á Reykjavíkurflugvelli ogsamkomulags Eignasjóðs Reykjavíkurborgar og ríkissjóðs um skipulag oguppbyggingu á landi ríkisins við Skerjafjörð. Ráðstöfun þeirra eigna hafi ekkiátt sér stað og því aldrei komið til þess að ráðherra hafi beint því til Isaviaohf. að loka umræddri flugbraut. Stefndi telur að þær yfirlýsingar semstefnandi vísi til fyrir árið 2013 séu allar því marki brenndar að hafa ekkertlagalegt gildi. Ýmist sé um að ræða tillögur, hugmyndir eðaundirbúningsaðgerðir sem háðar séu margvíslegum fyrirvörum, sem enn standa ívegi lokunar flugbrautarinnar. Stefndi ítrekar aðekki liggi fyrir niðurstaða sem stefndi sé bundinn við varðandi áhættu-,nothæfis- eða öryggissjónarmið flugvallarins í heild, þ.m.t.NA/SV-flugbrautarinnar. Aðeins sé til að dreifa áliti um að lokun brautarinnarsé þolanleg. Það álit sé hins vegar enn til skoðunar í ráðuneytinu. Ljóst sé aðnothæfisstuðull lækki. Flugbrautin sé óaðskiljanlegur hluti flugvallarins hvortheldur er með tilliti til nothæfis, öryggis eða flugvallarstarfseminnar íheild. Það sé ekki stefnanda eða dómstóla að hnekkja því. Um það eigi ráðherravald á grundvelli loftferðalaga þar sem taka beri tillit til margvíslegrasjónarmiða, meðal annars þjónustu- og öryggishlutverks vallarins fyrir landiðallt.Stefndi byggir einnig á því aðréttarreglur um eignarrétt standi kröfum stefnanda í vegi. Fasteign sé afmarkaðland ásamt eðlilegum hlutum þess, lífrænum og ólífrænum, og þeim mannvirkjum,sem varanlega er við landið skeytt. Samkvæmt 1. mgr. 56. gr. loftferðalagateljist flugvöllur afmarkað landsvæði, að meðtöldum byggingum og búnaði semætlaður er til afnota við komur, brottfarir og hreyfingar loftfara á jörðuniðri. Af þessu leiði, svo og hinni almennu skilgreiningu eignarréttar áhugtakinu fasteign, að Reykjavíkurflugvöllur, þ.e. flugvallarsvæðið, þ.m.t.flugbrautir og öryggissvæði, ásamt nauðsynlegum búnaði og byggingum tengdumstarfsemi vallarins s.s. flugturni, teljist ein fasteign í skilningi laga.Verði um afmörkun fasteignarinnar að líta til reglna settra á grundvelli 59.gr. loftferðalaga. Í þessu samhengi breyti engu þótt skráning fasteignarinnar íLandskrá fasteigna kunni að vera á annan veg, enda heimilt samkvæmt 3. gr. laganr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna að skrá fasteignir, hluta þeirra ogeinstök mannvirki sem sérstakar eindir í Landskrá fasteigna. Þá fái það ekkiraskað framangreindu þó að eignarhald á flugvallarsvæðinu og byggingum kunni aðvera í eigu fleiri en eins aðila, þ.e. Reykjavíkurborgar, íslenska ríkisins ogeinkaaðila. Samkvæmt þessu sé fasteigninReykjavíkurflugvöllur sérstök sameign í skilningi laga. Um nýtingu slíkrarsameignar gildi að engum einum eiganda sé heimil nýting eignarinnar semtakmarki hagsmuni annarra eigenda. Þurfi þannig að meginstefnu til að liggjafyrir samkomulag allra eigendanna um breytingar á nýtingu eignarinnar. Þessutil viðbótar liggi fyrir það mat yfirvalda flugsamgangna í landinu að skilyrðinýtingar fasteignarinnar sé að hún verði óbreytt í núverandi mynd. Af þessuleiði að gæti deiliskipulag fyrir Hlíðarendasvæðið og Reykjavíkurflugvöll, hafteitthvert gildi að lögum, þá bæri Reykjavíkurborg, á grundvelli 51. gr. laganr. 123/2010, hugsanlega skaðabótaskyldu vegna skipulagsbreytinganna. Vísað er til samningsmálsaðila 1. mars 2013 um kaup stefnanda á landi stefnda á nánar skilgreindum svæðumundir flugvellinum. Er talið að samkomulagið sé fallið úr gildi þar semfyrirvari um lokun NA/SV-flugbrautar hafi ekki náð fram að ganga. Í öðru lagisé ljóst að heimild Alþingis samkvæmt 40. gr. stjórnarskrárinnar til sölu eignaríkisins hafi aldrei verið veitt. Sé því útilokað að unnt sé að taka kröfurstefanda til greina. Stefndi bendir loks á að engar framkvæmdir, áform þar umeða ráðstafanir hafi verið raunhæfar eða lögmætar meðan skipulagsreglum fyrirReykjavíkurflugvöll hafði ekki verið breytt.Í ljósi úrlausnar málsins er ekkiástæða til að reifa málsástæður og lagarök stefnda vegna vara- ogþrautavarakröfu stefnanda.Niðurstaða Ímáli þessu er ekki um það deilt að réttargæslustefndi, sem er opinberthlutafélag alfarið í eigu stefnda, starfrækir og rekur Reykjavíkurflugvöll íumboði hans. Jafnframt liggur fyrir að innanríkisráðherra fer með málefniflugvallarins, sbr. 18. tölulið 4. gr. forsetaúrskurðar nr. 71/2013 umskiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands. Fer ráðherraþannig með yfirstjórn málefna vallarins og ber á þeim stjórnskipulega ábyrgðsamkvæmt 14. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Af gögnummálsins, svo og skýrslum fyrir dómi, verður einnig ráðið að aðilar málsins lítisvo á að innanríkisráðherra geti gefið félaginu fyrirmæli um atriði sem lúta aðrekstri flugvallarins, þ. á m. lokun flugbrauta ef því er að skipta.Í lögum er ekki að finnasérstakar reglur um málefni Reykjavíkurflugvallar sem takmarka vald ráðherravið ákvarðanir um málefni flugvallarins. Á það verður vissulega fallist meðstefnda að það leiði af 40. gr. stjórnarskrárinnar að ráðherra sé óheimilt aðláta af hendi landsvæði í eigu ríkisins sem liggur undir Reykjavíkurflugvelli.Hins vegar verður ekki séð að yfirlýsing Hönnu Birnu Kristjánsdótturinnanríkisráðherra og Jóns Gnarr, borgarstjóra stefnanda, hinn 25. október 2013hafi falið í sér slíkt loforð af hálfu ráðherrans fyrir hönd stefnda. Hefurumrædd stjórnskipuleg takmörkun á valdi ráðherra því ekki þýðingu fyrir úrlausnmálsins. Þá ber að hafa í huga að við meðferð valds síns í málefnumReykjavíkurflugvallar er innanríkisráðherra sem endranær ábyrgur gagnvartAlþingi samkvæmt almennum reglum. Í krafti almennra heimilda sinna geturAlþingi einnig, ef því er að skipta, gefið ráðherra fyrirmæli um framkvæmdmálefna Reykjavíkurflugvallar, svo og sett sérstök lög um málefni vallarins, þ.á m. um stærð og umfang flugvallarins, eftir atvikum þannig að kveðið sé á umheimildir til eignarnáms vegna ákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr.laga nr. 97/1995, og forgang laganna gagnvart hvers kyns áætlunumsveitarstjórna samkvæmt skipulagslögum nr. 123/2010. Hvað sem líður þessumheimildum Alþingis telur dómurinn að ekki fari á milli mála aðinnanríkisráðherra var til þess bær að taka ákvarðanir um breytingar áReykjavíkurflugvelli í október 2013, svo sem með fækkun flugbrauta eða jafnvellokun flugvallarins ef því var að skipta. Leiddi hvorki af lögum né stjórnlögumað ráðherrann þyrfti að leita samþykkis Alþingis eða annarra aðila innanstjórnkerfisins fyrir slíkum ákvörðunum. Þá hefur stefndi ekki fært að þvíviðhlítandi rök að við slíkar ákvarðanir hafi stefnda borið að leita samþykkisaðila sem kunna að eiga eignarréttindi í landi Reykjavíkurflugvallar.Að mati dómsins haggar það ekkifyrrgreindu valdi ráðherra að við breytingu á skipulagsreglum flugvallar, semsettar eru samkvæmt 59. gr. loftferðalaga nr. 60/1998, sbr. 5. gr. laga nr.165/2006 og 1. gr. laga nr. 87/2010, ber ráðherra að fylgja ákveðinnimálsmeðferð, sbr. 60. og 66. gr. laganna, eins og greinunum hefur síðar veriðbreytt, einkum með því láta uppkast að fyrirhuguðum skipulagsreglum liggja frammi til kynningar og athugasemda,sbr. 4. mgr. 60. gr. laganna. Að mati dómsins verður hér að horfa tilþess hlutverks skipulagsreglna samkvæmt 59. gr. laga nr. 60/1998 að mæla fyrirum skipulag innan flugvallarsvæðis,starfsheimildir, starfsemi og umferð innan svæðisins, svo og takmarkanir á hæðmannvirkja o.fl. á áhrifasvæði flugvallar. Er af þessu ljóst að forsendasetningar reglna um skipulag flugvallar samkvæmt lögunum er að áður hafi veriðtekin ákvörðun um stærð og afmörkun vallar, t.d. fjölda og legu flugbrauta. Erþví ekki fallist á þann skilning stefnda að ákvarðanir um nýtingu og reksturflugvalla í eigu stefnda, t.d. um fjölda flugbrauta eða starfrækslu flugvallaryfirhöfuð, séu með einhverjum hætti teknar með setningu skipulagsreglnasamkvæmt ákvæðum laga nr. 60/1998 eða að því umsagnarferli sem kveðið er á um ílögunum sé ætlað að hafa sérstaka þýðingu um þetta atriði. Afþví sem nú hefur verið rakið leiðir að þáverandi innanríkisráðherra, HannaBirna Kristjánsdóttir, var til þess bær að skuldbinda sig, fyrir hönd stefnda,til ákveðinna ráðstafana viðvíkjandi Reykjavíkurflugvelli, svo sem til þess aðloka tiltekinni flugbraut með það fyrir augum að minnka áhrifasvæðiflugvallarins. Er það innan lögsögu dómsins samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr.91/1991, eins og greinin verður skýrð með hliðsjón af 2. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944, að skera úr um hvort tiltekin skylda hefurstofnast til handa stefndu með áðurlýstum gerningi ráðherrans. Þegar litið ertil fyrrgreinds hlutverks skipulagsreglna samkvæmt 59. gr. laga um loftferðirnr. 60/1998, svo og fyrrgreindrar málsmeðferðar sem kveðið er á um 60. gr.laganna, verður enn fremur talið að ráðherrann hafi getað skuldbundið sig tilþess að endurskoða skipulagsreglur til samræmis við tiltekna ráðstöfunflugvallar. Gildir þá einu þótt ráðherra geti ekki getað gefið loforð um nánariog endanleg atriði skipulagsreglna. Er því einnig hafnað sjónarmiðum stefnda áþá leið að kröfugerð stefnanda að þessu leyti sé utan lögsögu dómstóla. Leiðirsömuleiðis af þessu að dómurinn felst ekki á að stefnanda skorti lögvarðahagsmuni af kröfugerð sinni, svo sem hreyft hefur verið af stefnda.Áður hefur ítarlega verið rakiðefni þess skjals sem téður innanríkisráðherra og borgarstjóri undirrituðu 25.október 2013. Við túlkun skjalsins verður í fyrsta lagi að líta til þess aðorðalag annars liðar þess felur í sér skýra og fyrirvaralausa skuldbindinguinnanríkisráðherra um að loka umræddri NA/SV-flugbraut og endurskoðaskipulagsreglur flugvallarins til samræmis við það. Svo sem áður greinir varhvort tveggja á valdi ráðherrans. Þá verður textinn skilinn á þá leið aðtilkynning um lokun flugbrautarinnar skuli fara fram samhliða auglýsingudeiliskipulags fyrir það svæði sem hér um ræðir og verður jafnframt ráðið aðaðilar hafi gert ráð fyrir því að sú auglýsing færi fram á árinu 2013. Er þvíljóst að aðilar sömdu einnig um ákveðinn efndatíma. Þegar litið er til atvikamálsins fer ekki á milli mála að stefnandi hefur fullnægt þessu skilyrðisamkomulagsins og þannig efnt það fyrir sitt leyti.Í annan stað verður að horfa tilþess samkomulags sem vísað var til í skjalinu og fól meðal annars í séryfirlýsingu stefnanda um að svonefndri N/S-flugbraut flugvallarins yrðitryggður sess í aðalskipulagi til ársins 2022 í stað ársins 2016. Var þannigljóst að loforð ráðherrans um að leggja niður flugbrautina var gefið á þeirriforsendu að stefnandi féllist á tilvist flugvallarins að öðru leyti í óbreyttrimynd allt til ársins 2022. Þótt ekki sé vikið að þessu í þeim texta semráðherrann og borgarstjórinn rituðu undir, telur dómurinn engu að síður aðtúlka verði samkomulagið á þá leið að skuldbinding stefnda væri háð því aðrekstur Reykjavíkurflugvallar gæti að meginstefnu haldið áfram í óbreyttrimynd. Er að þessu leyti fallist á sjónarmið stefnda um að viðunandi öryggis- ogþjónustustig Reykjavíkurflugvallar hafi verið forsenda stefnda fyrir gerðsamkomulagsins, enda þótt ráðherrann virðist ekki hafa talið nauðsynlegt aðgera beinan fyrirvara gert í þessu efni. Hins vegar telur dómurinn að stefndihafi ekki fært að því nein haldbær rök að þessi forsenda hafi brostið. Ölluheldur verður ráðið af gögnum málsins, einkum áhættumatsskýrsluréttargæslustefnda 22. maí 2015 og skýrslu EFLU um mat á nothæfisstuðliReykjavíkurflugvallar samkvæmt viðmiði ICAO í nóvember 2014, að lokunflugbrautarinnar muni ekki hafa meiri áhrif á notkun eða rekstrarleyfiflugvallarins en gera mátti ráð fyrir í október 2013 miðað við þær upplýsingarsem þá lágu fyrir.Við skýringu umrædds skjalsverður að síðustu að líta til þess að innanríkisráðherra óskaði eftir því íframhaldi af undirritun skjalsins, eða með bréfi 30. desember 2013 tilréttargæslustefnda, að hafinn yrði undirbúningur að lokum umræddrar flugbrautar„í samræmi við fyrri samninga ríkis og borgar“. Telur dómurinn ljóst að hér sébæði vísað til umrædds skjals 25. október 2013 og samkomulags aðila 19. apríl2013 sem áður er rakið og hafði að geyma skilyrt loforð stefnda um lokunflugbrautarinnar. Var þessi háttsemi ráðherrans ósamrýmanleg því að umrættsamkomulag 25. október 2013 væri aðeins pólitísk stefnuyfirlýsing. Styður þaðeinnig þessa niðurstöðu að áður, eða 1. mars 2013, höfðu aðilar samið um aðstefndi seldi stefnanda svæði sem fyrirsjáanlegt var að yrðu utanflugvallarsvæðisins við lokun NA/SV-flugbrautarinnar og var grundvöllur þessasamnings sérstök heimild í 6. gr. fjárlaga fyrir árið 2013. Samkvæmt öllu framangreinduverður á það fallist með stefnanda að þáverandi innanríkisráðherra, Hann BirnaKristjánsdóttir, hafi að lögum skuldbundið sig, fyrir hönd stefnda, með þeirriyfirlýsingu sem hún undirritaði 25. október 2013 ásamt borgarstjóra stefnanda,Jóni Gnarr. Verður yfirlýsingin jafnframt ekki túlkuð á aðra leið en aðmeginskylda ráðherrans hafi falist í því að loka umræddri flugbraut. Jafnframtverður á það fallist að efndatími að þessu leyti hafi verið nægilega ákveðinn.Svo sem fyrr greinir var ekkert því til fyrirstöðu að ráðherrann lofaði því aðskipulagsreglur Reykjavíkurflugvallar skyldu endurskoðaðar til samræmis viðbreytta stærð vallarins, enda þótt ráðherrann gæti ekki skuldbundið um nánariog endanleg atriði reglnanna. Var meginefni skyldu stefnda því einnig nægilegaskýrt að þessu leyti. Að íslenskum rétti gildir súgrunnregla að gerða samninga skuli halda. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakiðer ekkert komið fram í málinu sem leitt getur til þess að víkja beri fráþessari reglu. Verður því efnislega fallist á aðalkröfu stefnanda. Með hliðsjónaf eðli þeirra ráðstafana sem kröfugerð stefnanda lýtur að þykir óraunhæft aðstefnandi leiti atbeina sýslumanns til fullnustu skyldu stefnda. Verður þvífallist á að eðlilegt sé að kveða á um að stefndi efni skyldu sína gagnvartstefnanda að viðlögðum dagsektum, svo sem krafist er af stefnanda. Hins vegarverður frestur stefnda til þess að efna skyldu sína, svo og fjárhæð dagsektasamkvæmt 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, ákveðin svo sem í dómsorði greinir.Eftir úrslitum málsins verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn2.000.000 króna og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ekki er gerðkrafa um málskostnað gagnvart réttargæslustefnda sem hefur ekki uppi neinarkröfur fyrir sitt leyti.Af hálfu stefnanda flutti máliðKristbjörg Stephensen hrl.Af hálfu stefnda flutti máliEinar Karl Hallvarðsson hrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveðurupp úrskurð þennan.DÓ M S O R ÐInnanríkisráðherra, fyrir hönd stefnda, íslenskaríkisins, er skylt að loka NA/SV-flugbraut (flugbraut 06/24) áReykjavíkurflugvelli og endurskoða skipulagsreglur fyrir völlinn til samræmisvið lokun flugbrautarinnar innan 16 vikna frá dómsuppkvaðningu að viðlagðrigreiðslu dagsekta til stefnanda, Reykjavíkurborgar, að fjárhæð 1.000.000 krónahvern dag. Stefndigreiða stefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 240/2005
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Örorka Sakarskipting
H slasaðist á ökkla þegar hann varð fyrir fólksbifreið og krafði LS, L hf. og S hf. um bætur af þeim sökum á grundvelli álitsgerðar tveggja lækna um tjón hans. Voru læknarnir ekki á einu máli um varanlegan miska og örorku H og miðaði hann kröfugerð sína við þá niðurstöðu sem honum var hagfelldari. Enn fremur lá fyrir örorkumat örorkunefndar og lagði héraðsdómur það mat til grundvallar niðurstöðu sinni. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var lagt fram nýtt mat dómkvaddra sérfræðinga á afleiðingum slyssins. Talið var að H hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar slysið varð, en áfengismagn í blóði hans mældist 2,44‰, og að LS hefði ekki getað komið í veg fyrir það. Voru bætur H því lækkaðar, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, og hann látinn bera 2/3 hluta tjónsins. Var talið að H hefði fengið þann hluta tjónsins, sem hann gat krafið úr hendi LS og félaganna, að fullu bætt og breytti hið nýja mat engu þar um. LS og félögin voru því sýknuð af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. júní 2005. Hann krefst þess, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða sér 6.911.240 krónur með 2% ársvöxtum frá 3. júní 1998 til 8. júlí 2000, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 2.000.000 krónum, sem stefndu greiddu 24. september 2001. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms fór áfrýjandi fram á dómkvaðningu matsmanna til að meta örorku þá, sem hann hlaut í slysinu 3. júní 1998. Hefur matsgerð Atla Þórs Ólasonar sérfræðings í bæklunarskurðlækningum og Magnúsar Thoroddsen hæstaréttarlögmanns, dagsett 25. október 2005, verið lögð fyrir Hæstarétt. Þeir meta þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 í þrjá mánuði, þar af einn dag rúmliggjandi, varanlegan miska samkvæmt 4. gr. 8% og varanlega örorku samkvæmt 5. gr. 15%. Hefur áfrýjandi breytt kröfugerð sinni til samræmis við matsgerð þessa, en kröfugerð hans í héraði byggði á mati Björns Önundarsonar læknis 8. júní 2000, sem mat varanlegan miska 10% og varanlega örorku 15%. Í máli þessu liggur fyrir matsgerð læknanna Björns Önundarsonar og Guðmundar Björnssonar, sem ekki komust að sameiginlegri niðurstöðu, en Guðmundur mat varanlegan miska áfrýjanda 7% og varanlega örorku minna en 5%. Þá liggur einnig fyrir álit örorkunefndar, sem í sátu tveir læknar og einn hæstaréttarlögmaður, þar sem varanlegur miski og varanleg örorka voru metin 8%. Ekki er deilt um það, að stefndu bera fébótaábyrgð á því tjóni, sem áfrýjandi varð fyrir í slysinu 3. júní 1998 samkvæmt 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 95 gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í ljós er leitt, að áfrýjandi var mjög ölvaður er slysið varð, en áfengismagn í blóði hans mældist 2,44‰. Áfrýjandi sýndi af sér svo stórkostlegt gáleysi, er hann var á ferð um Strandgötu á Akureyri umrætt sinn, að stefnda Laufey gat ekki komið í veg fyrir slysið, en ekkert bendir til þess, að hún hafi ekið óvarlega. Verður því að lækka bætur til áfrýjanda, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Fallist er á með héraðsdómi, að áfrýjandi hafi fengið að fullu greiddan þann hluta tjónsins, sem hann gat krafið úr hendi stefndu, og breytir hið nýja mat engu þar um. Samkvæmt framansögðu, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, ber að staðfesta hann. Eftir atvikum er rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var þann 27. janúar s.l., hefur Hallgrímur Þorsteinn Tómasson, kt. 251261-5639, Smárahlíð 24 h, Akureyri, höfðað gegn Lýsingu hf., kt. 621101-2420 Laufeyju Hallfríði Svavarsdóttur, kt. 140274-5939, og Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, með stefnu birtri 18. desember 2003. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnanda kr. 8.780.604, með 2% ársvöxtum frá 18. desember 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25, 1987 frá 8. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá þeim degi til 25. nóvember 2001, en af kr. 6.780.604 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum kr. 2.000.000, sem stefndu greiddu inn á kröfuna þann 25. nóvember 2001. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. I. Málavextir. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á Akureyri var tilkynnt kl. 00:07 miðvikudaginn 3. júní 1998 að stefnandi hefði orðið fyrir fólksbifreiðinni VP-777, Ford KA á móts við verslunina Nætursöluna á Strandgötu í miðbæ Akureyrar. Tilkynnandi var ökumaður bifreiðarinnar, stefnda Laufey Hallfríður Svavarsdóttir. Er lögregla kom á vettvang lá stefnandi á akbrautinni og kvartaði undan eymslum í fæti og var hann færður á slysadeild Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri (FSA) til aðhlynningar. Samkvæmt lögregluskýrslunni var stefnandi greinilega undir áhrifum áfengis og er þess getið að hann hafi ekkert getað tjáð sig um atburðarásina á vettvangi. Að tilhlutan lögreglu var tekið blóðsýni úr stefnanda til alkóhólrannsóknar og reyndist alkóhólmagn í blóðsýninu 2,44‰. Samkvæmt skýrslunni greindi stefnda Laufey Hallfríður frá því á vettvangi að hún hefði ekið bifreið sinni austur Strandgötu er hún veitti stefnanda athygli þar sem hann var að banka í bifreiðar er voru fyrir framan hana. Hafi hún ekið áfram á lítilli ferð, en gat að öðru leyti ekki gert nákvæma grein fyrir því hvernig stefnandi varð fyrir bifreiðinni fyrir utan að hann hafi lent utan í hægri hlið hennar, en síðan fallið á akbrautina og hún þá stöðvað aksturinn til að gæta að honum. Samkvæmt lögregluskýrslunni var dagsbirta en skýjað. Yfirborð akbrautar var slétt bundið slitlag. Er atvik máls gerðust var stefnandi 36 ára, háseti á frystitogara Samkvæmt vottorði Júlíusar Gestssonar yfirlæknis á bæklunardeild FSA kom í ljós við komu stefnanda á FSA að hann hafði töluverð óþægindi í kringum hægri ökklalið og hafi röntgenmynd staðfest brot á ökklasvæðinu með lítillega tilfærðum brotum frá neðri enda sköflungs innanvert, auk þess frá fremri kanti sköflungs aðlægt ökklaliðnum og frá neðri enda sperrileggs. Vegna þessa hafi stefnandi dvalið á sjúkrahúsinu í eina nótt til eftirlits en síðan verið í framhaldseftirliti á göngudeild. Við eftirlit þann 21. júlí 1998 hafi stefnandi lýst stirðleika í ökklanum og eymslum í kringum ökklaliðinn, en við síðasta eftirlit þann 6. janúar 1999 hafi hann greint frá óþægindum frá hægri ökkla við álag, dofa framan á ökklanum og almennri þreytu í ökklanum með leiðni upp legginn við álag. Við skoðunina hafi hann gengið óhaltur og haft nánast sama hreyfiferil í hægri ökkla og þeim vinstri. Enginn marktækur munur hafi verið á mesta ummáli fótleggjavöðva. Var það álit sérfræðingsins að hugsanlega væri slaki á liðböndum utanvert á ökklanum. Röntgenrannsókn nefndan dag hafi sýnt að brotið hafi verið vel gróið, en sýnt rúnnaðri kölkun neðan við framkant sköflungsins aðlægt ökklanum, sem eftirstöðvum eftir afrifubrot. Vegna þessa hafi stefnanda verið vísað til sjúkraþjálfunarmeðferðar. Við lokamat sitt taldi sérfræðingurinn að þar sem langur tími væri liðin frá áverkunum væri líklegt að óþægindin yrðu viðvarandi þannig að þreytuónot yrðu frá ökklasvæðinu við meiri háttar álag, en að litlar líkur væru á að óþægindin versnuðu marktækt frá því sem þá var. Sérfræðingurin lét það álit í ljós að skurðaðgerð myndi ekki bæta ástandið en að endurtekin meðferðar hjá sjúkraþjálfara í framtíðinni yrðu til bóta. Að kröfu lögmanns stefnanda, þann 3. janúar 2000, voru læknarnir Guðmundur Björnsson og Björn Önundarson dómkvaddir til að meta örorku stefnanda af völdum slyssins samkvæmt skaðabótalögum nr. 50, 1993, þ.e. varanlega örorku og varanlegan miska, svo og tímalengd veikinda hans. Matsgerð læknanna er dagsett 8. júní 2000. Kemur þar m.a. fram að stefnandi hafi verið talinn óvinnufær um þriggja mánaða skeið eftir slysið. Í matsgerðinni er greint frá því að í tengslum við skoðun á stefnanda hafi matsmennirnir látið framkvæma nýja röntgenrannsókn á hægri ökkla hans þann 30. maí 2000. Í ljós hafi komið að beinagerð hafi verið eðlileg og liðfletir sléttir, þ.e. ástand eftir afrifu á frambrún tibia þar sem hafi verið kölkun í mjúkpörtum. Að öðru leyti hafi ekki verið að sjá að beinið væri úr lagi gengið, en vægar skerpingar verið á milli talus og lateral malleoulus. Við skoðun hafi hreyfingar í hægri ökklalið verið eðlilegar og engin skekkja eða bólga hafi verið í kringum liðinn. Væg slökun hafi verið á ytra hliðarliðbandi á hægri ökkla, en ekki eymsli yfir liðbilum. Við taugaskoðun hafi stefnandi lýst yfir vægum doða framan á ökkla og rist hægra megin. Var það álit matsmannanna að stefnandi myndi búi við varanleg mein vegna afleiðinga umferðarslyssins og það ástand hafi verið orðið varanlegt við skoðun þann 8 júní 2000. Við mat á þjáningum var af hálfu matsmannanna lagt til grundvallar læknisvottorð og frásögn stefnanda að hann hefði vegna áverkans verið rúmliggjandi í einn sólarhring á sjúkrahúsi, en síðan verið veikur án þess að vera rúmliggjandi batnandi í samtals 90 daga eftir slysið. Við mat á varanlegum miska leggja matsmennirnir til grundvallar að um hafi verið að ræða afleiðingar alvarlegs ökklabrots. Brotið hafi verið lítið úr lagi fært og að ekki hafi verið grunur um alvarlegan liðbandsskaða. Hafi því ekki þótt ástæða til að framkvæma aðgerð. Við skoðun hafi ekki verið um að ræða hreyfiskerðingu en væg slökun verið á liðböndum. Afleiðingar ökklabrotsins valdi stefnanda almennri líkamlegri færniskerðingu vegna álagsverkja. Þá bendi nýjar röntgenmyndir til byrjandi slitbreytinga í ökklaliðnum sem líklega megi rekja til slyssins. Stefnandi hafi lýst dofa framan á hægri rist. Í matsgjörðinni er greint frá því að matsmennirnar hafi ekki verið sammála um miskamat vegna slyssins. Hafi Björn Önundarson talið að búast mætti við ótímabærum slitbreytingum og að þær myndu með tímanum valda umtalsvert meiri óþægindum. Guðmundur Björnsson hafi hins vegar talið að með viðhaldsþjálfun og heppilegum stoðbúnaði mætti að mestu koma í veg fyrir slíkt. Við mat á varanlegri örorku hafi matsmennirnir einnig verið ósammála. Hafi Björn Önundarson talið að stefnandi myndi hafi umtalsverð óþægindi við áreynslu um hægri ökklann og framan á hægri rist og að verkir stefnanda myndu ágerast við áreynslu. Vegna þessa myndi hann eiga erfitt með að stunda starf sitt sem togarasjómaður. Af hálfu Björns var vísað til þess að röntgenmyndir sýndu slitbreytingar er hugsanlega mætti rekja til slyssins og myndu þær með tíð og tíma valda umtalsvert meiri óþægindum. Var það álit hans að stefnandi yrði með öllu ófær um að stunda sjómennsku er frá líði, og hafa í för með sér verulegt tekjutap þar sem hann væri ekki menntaður til neinna annarra sérhæfðra starfa. Varanleg örorka yrði því nokkru meiri en miskatala gæfi til kynna. Af hálfu Guðmundar Björnssonar var það álit látið í ljós að við mat á varanlegri örorku væri óvíst að stefnandi yrði fyrir nokkurri tekjuskerðingu þegar til lengri tíma væri litið. Tekjur hans hafi aukist eftir slysið, en tekið er fram að að öllu jöfnu væri starfsævi sjómanna á frystitogurum skemmri en annarra. Varanleg örorka stefnanda yrði því minni en miskatala gefi til kynna, sérstaklega með tilliti til þess að óþægindi hans gætu lagast með tímanum, ekki síst í ljósi þess að flestir næðu að aðlaga líf sitt og starf að vægum óþægindum af þessu tagi. Var það mat hans að ólíklegt væri að ökklabrotið leiddi til slitgigtar umfram það sem orðið væri, sérstaklega með tilliti til þess að lítil sem engin hliðrun hefði verið í brotinu og það hefði gróið vel. Samandregin niðurstaða matsmannanna var samkvæmt framansögðu eftirfarandi: Við matsskoðun 8. júní 2000 hafi verið tímabært að leggja mat á varanlegar afleiðingar umferðarslyssins, að tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið 90 dagar, að stefnandi hafi verið veikur 90 daga þar af rúmliggjandi í 1 dag. Að áliti Björns Önundarsonar var varanlegur miski stefnanda 10% en að áliti Guðmundur Björnssonar 7%. Að áliti Björns var varanleg örorka stefnanda 15% en að áliti Guðmundur minni en 5%. Matsmenn voru sammála um að önnur slys eða sjúkdómar hefðu ekki átt þátt í ofangreindri örorku stefnanda. Að beiðni lögmanns stefnanda lagði örorkunefnd mat á varanlega örorku og miska stefnanda vegna umrædds slyss. Álitsgerð nefndarinnar er dagsett 31. júlí 2001. Í upphafi hennar er greint frá því að stefnandi hafi upplýst að hann hefði við störf sín sem sjómaður fótbrotnað á vinstri ganglim í byrjun aprílmánaðar 2001. Í álitsgerð örokunefndarinnar kemur m.a. fram að við skoðun á stefnanda hafi ekki fundist bólga í hægri ökklalið og hafi ökklaliðir verið jafnir að ummáli, en að það hafi vantað 5 - 10° upp á fulla beygju í hægri ökkla, rétta hafi nánast verið jöfn en ívið minni hægra en vinstra megin. Eymsli hafi komið fram við hámakrsréttu í hægri ökklalið og einnig við innsnúning í hægri ökkla, er hafi verið eilítið aukin. Nokkur eymsli hafi verið yfir hægri ökklaliðnum, mest neðan við miðlægan ökkla og niður á hælbeinið. Greint er frá því að lítið ör sé framanvert yfir hægri ökklaliðnum, er mælist 1,5 x 0,5 sm og sé dofi yfir örinu og þar framan við og yfir allri ristinni miðlægt fram að II. til IV. tá. Dofinn hafi verið mestur yfir örinu og sé snertiskyn aukið á sama svæði. Taugaskoðun hafi að öðru leyti verið eðlileg og hafi stefnandi stigið upp á tær og hæl á hægra fæti. Í niðurstöðukafla álitsgerðarinnar er meðferðarsaga stefnanda rakin eftir umferðarslysið 3. júní 1998, í samræmi við það sem áður var rakið, en nánar svofelldum orð: „Greri brotið án skekkju og hafa enn sem komið er ekki komið fram merki um slit í hægri ökklalið. Nokkrar litlar mjúkpartakalkanir sjást þó við fremri jaðar sköflungs við ökklaliðinn, sem líklega eru vegna minni háttar brotflaska, sem þar hafa orðið. Skoðun leiðir í ljós lítils háttar hreyfiskerðingu í hægri ökklalið, en einnig ör og dofa og nokkra viðkvæmni í húð framan við liðinn. Lítils háttar slaki virðist vera á liðböndum utanvert í ökklanum og eymsli neðan við miðlægan ökkla hægra megin. Örorkunefnd telur, að eftir 1. júní 1999 hafi tjónþoli (stefnandi) ekki getað vænst frekari bata, af afleiðingum umferðarslyssins þann 3. júní 1998, en þá var orðið. Að öllum gögnum virtum telur nefndin varanlegan miska tjónþola vegna afleiðinga slyssins þann 3. júní 1998, hæfilega metinn 8% - átta af hundraði-. Tjónþoli hefur haft viðvarandi óþægindi í hægri ökklanum í kjölfar slyssins, en er einkennalaus í hvíld. Einkenni aukast við álag, m.a. við stöður og göngu til sjós og sérstaklega í veltingi, en tjónþoli hefur verið togarasjómaður. Hann er þannig með minnkaða göngu- og stöðugetu vegna afleiðinga slyssins. Af samanburði skattframtala tjónþola fyrir og eftir slys má ráða að hann hafi ekki enn sem komið er orðið fyrir tekjuskerðingu vegna afleiðinga slyssins. Örorkunefnd telur engu að síður að geta hans til öflunar vinnutekna í framtíðinni hafi nokkuð skerst vegna afleiðinga slyssins, einkum þegar lengra mun líða á starfsævina. Nefndin telur varanlega örorku hans vegna afleiðinga slyssins hæfilega metna sem 8% - átta af hundraði –“. Samkvæmt gögnum málsins óskaði stefnandi með bréfi dagsettu 29. október 1999 eftir afstöðu stefndu til bótaskyldu á tjóni hans. Liggur fyrir að stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar h.f., lét í kjölfar þess, í símbréfi dagsettu 9. nóvember, þá skoðun í ljós, að stefnandi hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og af þeim sökum ætti að lækka bætur hans um helming (50%), vegna eigin sakar. Samkvæmt gögnum málsins sendi stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., þann 11. september 2001, eftir að álitsgerð örorkunefndar lá fyrir, til stefnanda tillögu sína að fullnaðaruppgjöri, en með öllum fyrirvara næðist ekki samkomulag um bætur. Var af hálfu félagsins miðað við niðurstöðu örorkunefndar um 8% varanlegan miska og 8% varanlega örorku og að laun stefnanda með vísitöluhækkun væru 5.264.100. Uppgjörið sundurliðaðist nánar þannig: 1) Varanleg örorka skv. 5. og 6. gr. kr. 4.211.280 2) Frádráttur vegna aldurs skv. 9. gr. - 11% - “ - 463.241 3) Varanlegur miski 5.171.000 (miðað við 100%) “ 413.680 4) Þjáningabætur pr. dag 1.680/900 “ 81.780 kr. 4.243.499 Auk framannefndrar uppgjörsgreiðslu var kveðið á um vexti frá slysdegi til uppgjörsdags kr. 286.005 og lögmannskostnað ásamt virðisaukaskatti kr. 248.334 eða samtals kr. 4.777.888. Af hálfu stefnanda var ekki fallist á ofangreinda tillögu um bótauppgjör, en fyrir liggur, sbr. dskj. nr. 15, að stefndi Sjóvá-Almennar tryggingar h.f. greiddi stefnanda þann 24. september 2001 ótilgreinda innborgun kr. 2.000.000, en hafði áður greitt til lögmanns stefnanda útlagðan kostnað vegna starfa örorkunefndar og vegna gerðar örorkumats kr. 152.900 og greiddi einnig þann 14. mars 2003 til lögmanns stefnanda kr. 26.550 vegna útlagðs kostnaðar eða samtals kr. 2.179.450. Stefnandi gat ekki fallist á bótatilboð meðstefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. og höfðaði því mál þetta. II. Af hálfu stefndu er því mótmælt að byggt verði á mati Björns Önundarsonar læknis við útreikning á bótum til handa stefnanda fyrir varanlega orku og miska. Er til þess vísað að Björn og Guðmundur Björnsson hafa ekki komist að sameiginlegri niðurstöðu í matsgerð sinni og hafi því verið leitað eftir áliti örorkunefndar. Nefndin hafi skilað álitsgerð þann 31. júlí 2001, en þar hafi varanleg örorka stefnanda verið metin 8% og varanlegur miski 8% Er á því byggt af hálfu stefndu að leggja beri ofangreint mat örorkunefndar til grundvallar við ákvörðun bóta til handa stefnanda og til þess vísað að í athugasemdum með frumvarpi er varð að skaðabótalögum nr. 50, 1993 komi fram að eitt af markmiðum með því að koma nefndinni á fót hafi verið að tryggja festu og samræmi í mati á varanlegum afleiðingum slysa. Þar komi einnig fram að sá aðili sem ekki unir niðurstöðu nefndarinnar verði að fá henni hnekkt fyrir dómstólum. Gangi því matsgerðir annarra ekki framar mati örorkunefndar er ekki hafi verið hnekkt fyrir dómstólum. Ber því af þessum sökum að leggja niðurstöðu örorkunefndar til grundvallar við ákvörðun bóta. Varakröfu sína um að lækka beri dómkröfur stefnanda verulega byggja stefndu á því að tjón stefnanda verði að verulegu leyti rakin til óaðgæslu hans sjálfs. Af hálfu stefndu er tölulegum útreikningum stefnanda í stefnu mótmælt þar sem ekki verði séð að útreikningar á bótum fyrir varanlega örorku sé í samræmi við ákvæði skaðabótalaganna nr. 50, 1993. Að öðru leyti vísa stefndu um rök fyrir varakröfu til málsástæðna til stuðnings aðalkröfu þeirra. Við munnlegan málflutning var af hálfu stefndu fallið frá mótmælum að því er varðaði fyrningu vaxta og upphafstíma þeirra með vísan til endanlegrar kröfugerðar stefnanda við aðalmeðferð málsins. III. Fyrir dómi gáfu skýrslur, auk stefnanda og stefndu Laufeyjar Hallfríðar, vitnin Mikael Jóhannesson og Erla Björg Guðmundsdóttir svo og læknarnir Guðmundur Björnsson og Björn Önundarson, en samkvæmt yfirlýsingu stefnanda var eigi krafist staðfestingar nefndarmanna í örorkunefnd. Dómendur ásamt lögmönnum aðila skoðuðu vettvang fyrir aðalmeðferð málsins. IV. Niðurstaða. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 95. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, bera stefndu fébótaábyrgð á tjóni því, sem stefnandi varð fyrir í umræddu umferðarslysi á Strandgötu um miðnættið þann 3. júní 1998. Er í máli þessu deilt um sakarskiptingu og þ.á.m. hvort lækka beri bætur til stefnanda þar sem hann hafi verið meðvaldur að tjóni sínu, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaganna. Þá er deilt um hvaða gögn eigi að leggja til grundvallar bótum og um útreikning þeirra. Fyrir liggur að stefnandi var undir verulegum áfengisáhrifum við Strandgötu er stefnda, Laufey Hallfríður, ók fólksbifreiðinni Ford KA, VP-777, um „rúntinn“ í miðbæ Akureyrar, þ.e. um Ráðhústorg og síðan austur Strandgötu. Við skýrslugjöf hjá lögreglu þann 9. júní 1998 greindi stefnandi frá því að hann hefði verið á leið suður yfir Strandgötuna er hann varð var við bifreiðina, en fallið á akbrautina er hann varð fyrir henni. Er haft eftir stefnanda í skýrslunni að ökumaður bifreiðarinnar hafi eftir fall hans stöðvað aksturinn en síðan ekið af stað að nýju og hafi þá hægra framhjól bifreiðarinnar farið yfir hægri fót hans. Fyrir dómi bar stefnandi við minnisleysi um tildrög slyssins vegna áðurnefnds ölvunarástands. Treysti hann sér ekki til að segja til gjörðir sínar, þ.á m. hvaðan hann var að koma í greint sinn og ekki heldur hvernig eða hvar á akbrautinn hann varð fyrir bifreiðinni. Hann lýsti hins vegar áverkum sínum með svipuðum hætti og hér að framan var rakið, en staðhæfði hins vegar að ör á hægri rist væri slysinu óviðkomandi, um væri að ræða gamlan brunaáverka. Hann kvaðst hafa haldið áfram sjómannsstörfum sínum eftir slysið, en hætt sem háseti og tekið við stöðu matsveins. Ofangreind frásögn stefnanda hjá lögreglu er í verulegum atriðum í andstöðu við framburð stefndu, Laufeyjar Hallfríðar, við alla meðferð málsins. Hún kvaðst hafa ekið bifreiðinni VP-777 austur Strandgötu er hún veitti stefnanda fyrst athygli þar sem hann var við hægri (syðri) brún akbrautarinar, nánar tiltekið aðeins vestan við verslunina Nætursöluna. Hafi stefnandi greinilega verið undir áhrifum áfengis og m.a. dangla í bifreiðar er óku fram hjá. Hún kvaðst hafa ekið við greindar aðstæður með mjög litlum ökuhraða, „nánast ómælanlegum“, í röð annarra ökutækja, áleiðis framhjá stefnanda. Er bifreið hennar hafi verið til hliðar við stefnanda hafi hann skyndilega snúið sér að bifreiðinni, baðað út höndum, virst missa jafnvægið, en í framhaldi af því fallið á hægri hlið bifreiðarinnar, á hurðina eða spegilinn. Kvaðst hún strax hafa sveigt bifreiðinni til vinstri, en er hún hafi séð stefnanda liggja á akbrautinni hafi hún strax stöðvað aksturinn til þess að gæta að honum. Staðhæfði stefnda að er hún hafi komið stefnanda hafi hann legið á akbrautinni við hægri hlið bifreiðarinnar. Fyrir dómi andmælti stefnda frásögn stefnanda að öðru leyti og kannaðist m.a. ekki við að hjól bifreiðarinnar hefði farið yfir fót hans í umrætt sinn. Framangreind lýsing stefndu Laufeyjar Hallfríðar hefur að áliti dómsins stoð í gögnum málsins, ekki síst í frásögn vitnanna Mikaels Jóhannessonar og Erlu Bjargar Guðmundsdóttur, þ.á.m. um athæfi stefnanda fyrir slysið og aksturshraða, en fyrir liggur að vitnin voru í bifreið við gatnamót Strandgötu og Ráðhústorgs og því á sömu akstursleið og bifreiðin VP-777. Vitnin kváðust ekki hafa séð hjólbarða bifreiðarinnar VP-777 aka yfir hægri fót stefnanda. Að framangreindu virtu verður lagt til grundvallar að stefnda Laufey Hallfríður hafi í umrætt sinn ekið bifreiðinni VP-777 með mjög litlum ökuhraða, á bjartri sumarnóttu, um Ráðhústorg og austur Strandgötu í röð annarra ökutækja og að stefnandi hafi þá verið ölvaður við hægri brún akbrautarinnar, nokkrum metrum vestan við gangbraut á Strandgötunni. Það er áliti dómsins að stefndu, Laufeyju Hallfríði, hafi við nefndar aðstæður borið að sýna sérstaka varúð við aksturinn. Af gögnum málsins verður ráðið að bifreið stefndu, VP-777, hafi verið til hliðar við stefnanda er hann skyndilega féll að henni og í framhaldi af því á akbrautina. Er það niðurstaða dómsins að aðalorsök þessa hafi verið ölæði stefnanda, en um nánari tilkomu brotáverka stefnanda verður ekki staðhæft, en fyrir liggur að ör á hægri rist hans er óskylt áverkanum. Að öllu ofangreindu virtu þykir rétt samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987 að lækka fébætur til stefnanda, þar sem hann telst samkvæmt framansögðu meðvaldur að slysinu með stórkostlegu gáleysi sínu, þannig að hann sjálfur beri 2/3 hluta tjónsins, en stefndu bæti honum það að 1/3 hluta. Eins og áður er lýst byggir stefnandi bótakröfu sínu á matsgjörð Björns Önundarsonar læknis, um varanlegan miska og varanlega örorku. Matsgerð læknisins er dagsett 8. júní 2000, en þann dag skoðaði hann stefnanda ásamt meðmatsmanni sínum, Guðmundi Björnssyni lækni. Niðurstaða þeirra var ekki samhljóða. Af hálfu stefndu er byggt á álitsgerð örorkunefndar þar sem varanlegum miski, líkt og varanleg örorka var metin 8%. Álitsgerðin er unnin af hæstaréttarlögmanni og tveimur læknum. Fyrir liggur að skoðun af hálfu nefndarinnar fór fram á stefnanda 26. júní 2001 og að nefndin hlutaðist til um að tekin var ný röntgenmynd af hægri ökkla hans þann 27. júní sama ár. Við myndgreiningu sáust engin merki um slit. Að mati dómsins er álitsgerð örorkunefndar vel rökstudd og eru ekki á henni neinir þeir gallar er rýra sönnunargildi hennar, en til þess er þó að líta að ör framan á rist stefnanda er óskylt ökklabrotinu. Áliti örorkunefndar hefur ekki verið hnekkt af hálfu stefnanda. Að þessu athuguðu og að öllu framangreindu töldu er það niðurstaða dómsins að leggja beri einróma álitsgerð örorkunefndar að fullu til grundvallar við úrlausn málsins. Samkvæmt framansögðu greiddi stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., þann 24. september 2001 stefnanda 2.000.000 kr. og var þá miðað við framangreinda niðurstöðu örorkunefndar. Auk þess var stefnanda greiddur útlagður kostnaður. Með vísan til kröfugerðar stefndu, og þrátt fyrir að málatilbúnaður stefnanda sé að nokkru vanreifaður, þ.á.m. útreikningar hans, þykir ljóst þegar litið er til lagasjónarmiða um ákvörðun bóta og áðurnefndrar niðurstöðu, þ.á m. sakarskiptingar, að stefnandi hafi fengið að fullu goldinn þann hluta tjónsins sem hann gat krafið úr hendi stefndu. Verða stefndu því sýknaðir af kröfum stefnanda. Rétt þykir, eins og mál þetta er vaxið að málsaðilar beri sinn kostnað af málinu. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 19, 1991 áður en dómur var kveðinn upp í málinu. Dóm þennan kveða upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari, Þorvaldur Ingvarsson og Guðni Arinbjarnar, bæklunarlæknar. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Lýsing hf., Laufey Hallfríður Svavarsdóttir og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., eiga að vera sýkn af kröfum stefnanda Hallgríms Þorsteins Tómassonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 483/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Y skyldisæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og ÞorgeirÖrlygsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 7. júlí 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2012, þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. júlí2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegahinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldiverði markaður skemmri tími. Að því frágengnu krefst hann þess að sér verðiekki gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugist að þegarkrafa um gæsluvarðhald yfir varnaraðila var tekin fyrir á dómþingi 7. júlí 2012hefði í ljósi atvika málsins verið rétt af héraðsdómara að spyrja varnaraðilahvort hann hafi framið brot þau sem hann er sakaður um. Er þá til þess litið aðvið skýrslutöku hjá lögreglu daginn áður hafði varnaraðili neitað með öllu þeimsakargiftum sem á hann eru bornar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 690/2016
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem nauðungarvistun A var framlengd.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og IngveldurEinarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 6. október 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2016 þar semnauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi var framlengd í allt að tólf vikur meðheimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr.lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi. Þá krefst hún þóknunar til handa talsmanni sínum vegnameðferðar málsins fyrir Hæstarétti.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Í málavaxtalýsingu úrskurðarins segir ranglega aðB geðlæknir hafi gefið skýrslu fyrir dómi og staðfest þar fyrirliggjandivottorð sitt. Að því athuguðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísantil forsendna hans. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun talsmanns sóknaraðila, Margrétar Gunnlaugsdótturhæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2016.Með beiðni, sem barst dóminum 29.september sl., hefur sóknaraðili, velferðarsvið Reykjavíkurborgar, krafist þessað nauðungarvistun varnaraðila, A kt. [...], til heimilis að [...], í 21sólarhring frá 12. september sl., verði framlengd til 12 vikna með rýmkun, sbr.29. gr. a lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015. Um aðild sóknaraðila er vísað til 20. gr.laga nr. 71/1997. Varnaraðili krefst þessað kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst skipaður verjandi hennarhæfilegrar þóknunar úr ríkissjóði í samræmi við 1. mgr. 17. gr. laga nr.71/1997.Krafa um framlengingunauðungarvistunar til 12 vikna er sett fram í framhaldi af nauðungarvistunvarnaraðila í 21 sólarhring, sem samþykkt var af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu12. september sl., og rennur því út 2. október sl. Í beiðni sóknaraðila kemur fram að varnaraðili hafi verið öryrki vegnageðsjúkdóms meira og minna frá árinu 2000. Árið 1996 hafi varnaraðili lent íalvarlegu geðrofsástandi sem leiddi til innlagnar hennar á geðdeild. Lagðistvarnaraðili ítrekað inn á geðdeild á árunum 1996-2002 og var greind meðaðsóknargeðklofa. Náði varnaraðili eftir þetta nokkru jafnvægi með aðstoðgeðlyfja.Varnaraðili hóf að draga úr töku geðlyfja sinna í nóvember 2014 og hættialveg að taka þau sl. vor. Í kjölfarið varð vart við vaxandi ranghugmyndir hjáhenni um líkamlega sjúkdóma, samsæriskenningar og heilunar- og miðilshæfileika.Síðustu vikur fyrir núverandi innlögn hafi ástand hennar versnað hratt og húnsýnt undarlega hegðun. Varnaraðili mun ekki hafa verið til samvinnu oginnsæislaus og hafi því verið kallað á borgarlækni 9. september sl. Mat hannvarnaraðila í geðrofsástandi og var henni fylgt á bráðageðdeild. Þegar þangaðkom mun varnaraðili hafa orðið mjög fjandsamleg og reynst nauðsynlegt að fáaðstoð varnarteymis og nauðungarsprauta hana með geðrofslyfjum. Vegna veikinda sinna hafi varnaraðili verið nauðungarvistuð á geðdeild 12.september í 21 sólarhring á grundvelli 19., sbr. 20. og 21. gr. lögræðislaga nr.71/1997 og hafi sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu samþykkt þá beiðnisamdægurs. Þá ákvörðun hafi varnaraðili kært til héraðsdóms sem staðfestinauðungarvistunina með úrskurði sínum 26. september sl.Krafa sóknaraðila núbyggist á heimild í 29. gr. a laga nr. 71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015,og er rökstudd með því að varnaraðili eigi við alvarlegan geðsjúkdóm að stríðaeða að verulegar líkur séu á að svo sé og að framlenging nauðungarvistunar séóhjákvæmileg til verndar lífi hennar og heilsu. Bati varnaraðila hafi gengiðhægt og hún hafi verið algjörlega innsæislaus í veikindi sín. Hún sé enn haldinmiklum geðrofseinkennum og reyni mikið að lækna aðra sjúklinga með heilun, gegnþeirra vilja. Þá hafi hvorki náðst samvinna varðandi lyfjameðferð né áframhaldandiinnlögn að 21 dags vistun lokinni. Telur sóknaraðili að nauðsynlegrilæknishjálp eða öðrum meðferðarúrræðum verði ekki við komið með öðrum hætti enáframhaldandi nauðungarvistun varnaraðila.Í málinu liggja fyrir tvöítarleg læknisvottorð. Annars vegar frá B geðlækni, dags. 10. september sl.,sem lagt var fyrir sýslumanninn á höfuðborgarsvæðinu þegar samþykkt var beiðnisóknaraðila um nauðungarvistun varnaraðila í 21 sólarhring sem síðar varstaðfest með áðurnefndum úrskurði héraðsdóms. Hins vegar frá C geðlækni, dags.28. september sl. Er þar lýst sjúkdómssögu varnaraðila, meðferð og framgangisjúkdómseinkenna hennar í núverandi legu. Í niðurlagi vottorðsins kemureftirfarandi fram: Vaxandigeðrofseinkenni í sumar og var orðin verulega veik með mikil geðrofseinkenni og„aggresjon“ við nauðungarvistun á geðdeild 09.09. Bati hefur gengið hægt oghefur X verið algjörlega innsæislaus í þörf sína fyrir lyfjameðferð ogsjúkrahúsvist. Það er því ljóst að áframhaldandi nauðungarvistun í allt að 12vikur er nauðsynleg til að tryggja bata X. Með vottorði læknisins fylgdieinnig yfirlýsing hennar um að reynt hafi verið að ná meðferðarsambandi viðvarnaraðila og komast hjá áframhaldandi nauðungarvistun hennar. Báðir læknarnirstaðfestu vottorð sín fyrir dóminum og svöruðu nánari spurningum um ástandvarnaraðila. Fram kom í máli C geðlæknis að ástand varnaraðila væri ennalvarlegt. Bati hennar væri hægur og geðrofseinkenni ekki í nægilegri rénun. Óhjákvæmilegtværi því að hún yrði áfram nauðungarvistuð.Krafa sóknaraðila byggistá því að skilyrði til nauðungarvistunar hafi verið, og séu enn, fyrir hendi.Óhjákvæmilegt sé að framlengja nauðungarvistun varnaraðila til að tryggja henninauðsynlega læknismeðferð.Af hálfu varnaraðila erkröfunni mótmælt þar sem skilyrði nauðungarvistunar séu ekki fyrir hendi. Gætaþurfi meðalhófs við skerðingu svo mikilvægra mannréttinda.Varnaraðili kom fyrirdóminn og ítrekaði kröfu sína um að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Kvaðst húnekki eiga við geðsjúkdóm að stríða og hvorki þurfi á meðferð né innlögn ásjúkrahús að halda. Hún búi yfir skyggni- og heilunarhæfileikum sem leitt hafitil misskilnings um að hún sé haldin geðsjúkdómi. Hún kveðst ekki þurfa ályfjum að halda.Niðurstaða.Varnaraðilihefur verið nauðungarvistuð frá 12. september sl. á grundvelli 3. mgr., sbr. 2.mgr. 19. gr. laga nr. 71/1997. Fram er komið í málinu að varnaraðili var viðkomu á bráðamóttöku geðdeildar með mikil geðrofseinkenni og ranghugmyndir.Varnaraðili er með sjúkdómsgreininguna ofsóknargeðklofa en framgangursjúkdómsins og líðan sjúklings er mjög háð lyfjameðferð. Fram kemur í gögnummálsins að varnaraðili hafi átt við áðurnefnd veikindi að glíma í 20 ár enjafnvægi hafi verið í líðan hennar sl. 14 ár en á þeim tíma hefur hún tekið lyfvið sjúkdómi sínum. Hún hafi alveg hætt lyfjainntöku sl. vor. Þá er einnigkomið fram að ástand varnaraðila var mjög alvarlegt fyrstu daga innlagnar ábráðgeðdeild. Varnaraðili er enn mjög veik en ástand hennar fer batnandi. Húner þó enn innsæislaus í veikindi sín og telur sig ekki þurfa á meðferð að haldaog er ekki til samstarfs um lyfjameðferð. Er vonast til að hún fáist tilsamvinnu þegar lengra er liðið á tíma nauðungarvistunar og innsæi hennar aukist.Með vísan til gagna málsins og vættis C geðlæknis fyrir dóminum þykirnægilega í ljós leitt að nauðsynlegt sé að varnaraðili verði áframnauðungarvistuð á sjúkrahúsi og fái þar viðeigandi lyfjagjöf, aðstoð, meðferðog eftirfylgni svo færa megi líðan hennar til betri vegar. Við lok núverandinauðungarvistunar er geðrænt ástand varnaraðila enn alvarlegt, hún er enn ígeðrofi og innsæi hennar skert. Hefur því ekki tekist að ná nægilegum tökum áástandi hennar og ljóst að meiri tíma þarf til að ná utan um sjúkdómseinkennihans. Getur góður vilji varnaraðila og fullvissa hennar um að hún glími ekkivið geðsjúkdóm ekki dregið úr vægi þeirra læknisfræðilegu gagna sem liggjafyrir í málinu. Þá verður ekki talið að við þessar aðstæður dugi önnur eðavægari úrræði til að tryggja heilsu og batahorfur varnaraðila. Er það þvíniðurstaða dómsins að uppfyllt séu skilyrði 29. gr. a í lögræðislögum nr.71/1997, sbr. 17. gr. laga nr. 84/2015, til að verða við kröfu sóknaraðila umframlengingu nauðungarvistunar varnaraðila í 12 vikur, en með heimild tilrýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis, í samræmi við kröfu sóknaraðila og meðvelferð varnaraðila í huga. Þá er ekki heldur talið raunhæft að markaframlengingunni skemmri tíma í ljósi alvarleika veikinda varnaraðila,innsæisleysis hennar og skorts á samvinnu um meðferð.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr.laga nr. 71/1997 ber að greiða úr ríkissjóði allan kostnað málsins, þar meðtalda þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Margrétar Gunnlaugsdóttur hrl., semþykir hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekiðtillit til virðisaukaskatts.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Fallist er á kröfusóknaraðila, velferðarsviðs Reykjavíkurborgar, um að framlengja skuli til alltað 12 vikna nauðungarvistun varnaraðila, X, kt. [...], á sjúkrahúsi, meðheimild til rýmkunar samkvæmt mati yfirlæknis. Allur kostnaður afmálinu, þ.m.t. þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Margrétar Gunnlaugsdótturhrl., 180.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 498/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að Xskyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma GretaBaldursdóttir hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settirhæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 18. júlí 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. júlí 2012, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í málihennar í Hæstarétti, en þó eigi lengur til fimmtudagsins 8. nóvember 2012klukkan 17. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmritími. Að því frágengnu krefst hún þess að vægari úrræðum verði beitt, sbr. 1.mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verðurekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 427/2004
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Máli M var vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti þar sem kæra barst eftir að kærufrestur var liðinn. Tilkynning með tölvupósti til héraðsdóms innan kærufrests um að úrskurðurinn væri kærður taldist ekki fullnægjandi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2004, þar sem kröfu sóknaraðila um rétt hans til umgengni við son aðila og kröfu varnaraðila um meðlag með barninu til bráðabrigða var vísað frá dómi. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjavíkur var sótt þing af hálfu aðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 11. október 2004. Sóknaraðili tilkynnti héraðsdómi um kæru á úrskurðinum með tölvupósti 25. október sama árs en kæra sóknaraðila 22. október barst héraðsdómi 26. sama mánaðar. Var þá liðinn tveggja vikna frestur til að kæra úrskurðinn sem áskilinn er í 144. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 5. mgr. 35. gr. barnalaga. Tilkynning með tölvupósti til héraðsdóms um að úrskurðurinn sé kærður telst ekki fullnægjandi. Samkvæmt því verður málinu sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 369/2016
Umboð Samningur
H ehf. höfðaði mál til greiðslu reikninga samkvæmt verksamningi milli aðila en H ehf. hafði horfið frá verki sem hafði falist í uppsteypu fjölbýlishúss. G ehf. bar því við að hann hefði gert bindandi samkomulag við H ehf. um uppgjör. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki hefði verið sýnt fram á að þáverandi lögmaður H ehf. hefði haft umboð til annars eða meira en að eiga viðræður við fyrirsvarsmenn G ehf. og lögmann hans um lausn á ágreiningi aðila um uppgjör vegna fyrrgreindar vinnu. Var því talið að lögmaður H ehf. hefði ekki haft umboð til þess að gera bindandi samkomulag fyrir hönd H ehf. um úrlausn ágreiningsins. Þá hafði G ehf. ekki á fært sönnur á að þær magntölur vinnuliða sem H ehf. miðaði við í reikningum sínum væru rangar. Var því fallist á kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson og Karl Axelsson og Davíð Þór Björgvinsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega tilHæstaréttar 4. mars 2016. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. apríl2016 og var áfrýjað öðru sinni 13. maí sama ár. Áfrýjandi krefst sýknu af kröfustefnda gegn greiðslu að fjárhæð 653.100 krónur. Þá krefst áfrýjandimálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þessað héraðsdómur verði staðfestur og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Undir rekstri málsinsfyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi teflt fram þeirri málsástæðu, sem ekki varbyggt á af hans hálfu fyrir héraðsdómi, að reikningar stefnda hafi ekki borist sérinnan tveggja mánaða frá lokum verks stefnda svo sem áskilið sé í ÍST 30.2012og því sé honum ekki stætt að hafa uppi kröfur samkvæmt þeim. Þessimálsástæða áfrýjanda fær ekki komist að fyrir Hæstarétti, enda standa ekki tilþess skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Ímálinu hefur ekki verið sýnt fram á að þáverandi lögmaður stefnda hafi haftumboð til annars og meira en að eiga viðræður við fyrirsvarsmenn áfrýjanda oglögmann hans um lausn á ágreiningi aðila um uppgjör og fleira þegar stefndihvarf frá verki sem hann hafði tekið að sér og fólst í uppsteypu fjölbýlishússvið Kópavogsgerði 5-7 í Kópavogi samkvæmt verksamningi aðila 28. nóvember 2014.Lögmaðurinn hafði á hinn bóginn ekki umboð til þess að gera bindandi samkomulagfyrir hönd stefnda um úrlausn þess sama ágreinings. Svokallað „Samkomulag umbráðabirgðauppgjör“ 24. febrúar 2015 var því ekki skuldbindandi fyrir stefnda.Ágreiningslaust er með aðilum hver staðan á umræddu verki var þegar stefndihvarf frá því í febrúar 2015 en deilt er um magntölur vinnuliða samkvæmttveimur reikningum stefnda 5. febrúar 2015 og tveimur reikningum 5. mars samaár. Áfrýjandi hefur ekki fært sönnur á að þær magntölur sem miðað er við íumræddum reikningum séu rangar. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan tilhins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandaverður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi,GG verk ehf., greiði stefnda, Háhúsi ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2016.Mál þetta, sem varþingfest 24. júní 2015, var dómtekið 9. desember 2015. Stefnandi er Háhús ehf.,Bíldshöfða 14, Reykjavík. Stefndi er GG verk ehf., Askalind 3, Kópavogi. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnandaskuld að fjárhæð 8.054.465 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 af 5.798.665 kr. frá 5. febrúar 2015 til 5. mars 2015 en af8.054.465 kr. frá 5. mars 2015 til greiðsludags, allt að frádregnum 4.500.000kr. sem stefndi greiddi inn á skuldina 25. febrúar 2015. Þá gerir stefnandikröfu um málskostnað. Stefndikrafðist þess aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi en til vara að stefndiyrði sýknaður af kröfum stefnanda. Til þrautavara var þess krafist að krafastefnanda yrði lækkuð. Jafnframt gerði stefndi kröfu um málskostnað. Frávísunarkröfustefnda var hafnað með úrskurði dómara 3. nóvember 2015.I. Ágreiningurer um málsatvik. Fyrir liggur að stefnandi, sem þá hét Verk Vissa ehf., ogstefndi gerðu með sér verksamning, dags. 28. nóvember 2014, þar sem stefnanditók að sér uppsteypu á byggingu við Kópavogsgerði 5-7 í Kópavogi fyrir stefnda.Stefnandi kveður að á verktímanum hafi komið upp tafir vegna veðurs, en janúarog febrúar hafi verið óvenjuerfiðir til verkframkvæmda. Jafnframt hafi orðiðtafir vegna verkaupa, m.a. vegna bilunar á byggingakrana sem stefndi hafi lagttil samkvæmt samningi aðila. Í febrúar 2015 hafi aðilar orðið ásáttir um aðstefnandi færi af verkinu og hafi stefnandi gefið út reikninga á grundvellisamnings aðila en stefndi hafi ekki greitt skuld sína við stefnanda. Stefndi kveður atvikþau að fljótlega eftir að verktími hófst hafi farið að bera á því aðframkvæmdum stefnanda miðaði lítið og hafi fyrirsvarsmaður stefnda lýst þvíítrekað yfir að hann hefði áhyggjur af stöðu framkvæmda. Um miðjan febrúar hafihvorki gengið né rekið með framkvæmdir hjá stefnda og gefin loforð um aðverkáætlun yrði náð hafi engan veginn staðist og ekkert bent til þess aðstefndi næði að koma málum í rétt horf. Fundur hafi verið haldinn á skrifstofulögmanns stefnda 24. febrúar 2015 og á honum hafi verið ákveðið að vinnustefnda við verkið skyldi ljúka sama dag, og aðilar hafi merkt inn á teikninguþað sem þeir hafi verið sammála um að stefnandi hefði náð að ljúka. Jafnframthafi verið ákveðið á fundinum að lögmönnum aðila yrði falið að ganga frásamkomulagi fyrir hönd aðila. Það sem helst hafi verið ágreiningur um hafiverið þær magntölur sem ættu að vera grundvöllur uppgjörs. Þá hafi stefndi gertkröfu um frádrátt frá greiðslum vegna þess skaða sem hann hefði orðið fyrirvegna ágalla á verkinu og tafa á framkvæmdum. Í kjölfarið hafi hafist vinna viðgerð samkomulags og samkomulag náðst síðar um kvöldið, 24. febrúar.Samkomulagið hafi verið óundirritað en staðfest af hálfu lögmanna aðila meðtölvupósti. Framangreintsamkomulag sem stefndi kveður aðila hafi gert ber fyrirsögnina: „Samkomulag umbráðabirgðauppgjör.“ Í 1. gr. segir: „... aðilar staðfesta með undirritun sinniá samkomulag þetta að verksamningur er úr gildi fallinn.“ Þá segir í 2. gr. aðaðila greini á um þá fjárhæð sem stefnda beri að greiða verktaka fyrir unniðverk. Felist sá ágreiningur ekki síst í því að aðila greini á um magntölur. Í2. gr. er svo kveðið á um að þar til endanlega hafi verið leyst úr ágreiningiaðila fari bráðabirgða­uppgjör fram með þeim hætti að stefndi greiði stefnanda4.500.000 kr. við undirritun samkomulagsins og að aðilar framkvæmi sameiginlegaúttekt til að sannreyna magntölur sem ágreiningur væri um og færu sameiginlegayfir reikninga vegna aukaverka. Þá væri samkomulag um að lækkun yrði álokauppgjöri að fjárhæð 1.500.00 kr., en stefnandi samþykkti þá lækkun semviðleitni til að leysa málið í sátt, án viðurkenningar á réttmæti krafnastefnda. Í 3. gr. samkomulagsins segir að þegar aðilar hefðu náð samkomulagi umlokagreiðslu í kjölfar úttektar og viðræðna vegna aukaverka teldist sú greiðslafullnaðargreiðsla af hálfu stefnda vegna verksamnings aðila. Við greiðslulokagreiðslu myndi hvorugur aðili eiga frekari kröfu á hinn vegna verksamningsaðila. Stefnandi mótmælirþví að aðilar hafi gert framangreint samkomulag 24. febrúar 2015 og hefurhöfðað mál þetta til heimtu reikninga sem stefnandi gaf út. Um er að ræða fjórareikninga. Í fyrsta lagi reikning nr. 11, dags. 5. febrúar 2015, með eindaga25. s.m., að fjárhæð 5.731.780 kr. Í öðru lagi reikning nr. 12, sem einnig erdagsettur 5. febrúar 2015, með eindaga 25. s.m., að fjárhæð 66.885 kr. Í þriðjalagi reikning nr. 14, dags. 5. mars 2015, með eindaga 25. s.m., að fjárhæð1.872.911 kr., og í fjórða lagi reikning nr. 15, einnig dagsettur 5. febrúar ogmeð eindaga 25. mars, að fjárhæð 382.889 kr. Allt að frádregnum 4.500.000 kr.sem stefndi innti af hendi til stefnanda 25. febrúar 2015.II.Stefnandi byggirmálatilbúnað sinn á reikningum sem hann hafi gefið út á grundvelli verksamningsá milli aðila þar sem stefndi hafi skuldbundið sig til að greiða stefnandafyrir verkþætti samkvæmt einingaverðum. Hinn 25. febrúar 2015hafi skuld stefnda við stefnanda numið 8.054.465 kr. Stefndi hafi greitt4.500.000 kr. inn á skuldina þann dag en ekki greitt útgefna reikninga, þ.e.eftirstöðvar skuldarinnar. Stefnandi heldur þvífram að stefndi hafi haft í hótunum um að greiða ekki skuldina en stefnandihafi viljað komast hjá málaferlum og reynt að ná samkomulagi. Stefndi hafikrafist afsláttar en engin rök hafi staðið til slíks. Úttekt á tilteknumverkþætti hafi átt að fara fram í febrúar 2015. Til úttektar hafi verið boðað fyrirvaralaustaf hálfu stefnda og stefnanda hafi eigi verið unnt að mæta svo fyrirvaralaust.Eigi hafi verið boðað til úttektar á ný. Stefnandi hafi hins vegar látiðstefnda í té ítarleg gögn með útgefnum reikningum til skýringar á verkverði.Stefnandi hafi reynt að ná samkomulagi um að stefndi greiddi skuld sína en ekkihafi náðst samkomulag milli aðila. Þá byggir stefnandi áþví að kröfu hans á hendur stefnda hafi ekki verið andmælt af hálfu stefnda enstefnandi telur að lausafjárskortur stefnda valdi vanefndum stefnda. Þar semstefndi hafi ekki sinnt áskorunum stefnanda um að greiða skuldina hafi málssóknþessi verið nauðsynleg. Um lagarök vísarstefnandi til almennra reglna kröfuréttar um skyldur til greiðslu fyrirþjónustu og laga nr. 42/2000 um þjónustukaup. Krafa stefnanda ummálskostnað er byggð á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. III.Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á þeirri grunnregluað samningar skuli standa. Í reglunni felist að samningar skuli efndir samkvæmtefni sínu. Aðilar hafi gert með sér bindandi samkomulag þar sem kveðið hafiverið á um það hvernig lögskiptum þeirra skyldi lokið. Stefnandi hafi hinsvegar virt það samkomulag að vettugi og efnt til tilhæfulausrar málshöfðunar ístað þess að standa við gerða samninga. Stefndi telur að stefnandi hafi ekki staðið við sinnhluta verksamnings aðila þar sem hann hafi engan veginn náð að standa við sínarskuldbindingar um framkvæmdir við verkið. Eftir viðræður á milli aðila hafiorðið úr að gert hafi verið samkomulag, þar sem verksamningur aðila hafi veriðfelldur úr gildi og kveðið á um að samstarfi þeirra myndi ljúka þann sama dag,þ.e. 24. febrúar 2015. Samkomulagið hafi verið staðfest af þáverandi lögmannistefnanda, sem hafi komið fram fyrir hönd félagsins, og af fyrirsvarsmannistefnanda sjálfum með tölvupósti. Stefndi telur engan vafa leika á því aðbindandi samningur hafi komist á af hálfu aðila. Í þessu sambandi skipti máliað í tölvupósti, sem þáverandi lögmaður stefnanda sendi 25. febrúar 2015, segi m.a.:„Greiðsla skv. samkomulaginu sem átti að koma í morgun hefur ekki borist.“ Þáhafi lögmaðurinn bent á að hægt væri að leggja fjárhæðina inn áfjárvörslureikning sinn. Stefndi telur þetta hafa þýðingu í málinu þar semstefndi hafi þá mátt leggja það til grundvallar að lögmaður stefnanda hefðiumboð til að taka við greiðslu fyrir hans hönd og því útilokað annað en að hannhefði einnig umboð til að standa að samkomulagi fyrir hönd umbjóðanda síns. Þar sem aðila hafi greint á um þá fjárhæð semverkkaupa hafi borið að greiða verktaka fyrir unnið verk hafi aðilar tilgreintþær magntölur sem þeir hafi talið rétt að miða við sem grundvöll greiðslustefnda til stefnanda, en stefndi hafi aldrei vikist undan því að greiðastefnanda fyrir unnin verk. Í 2. gr. samkomulagsins sé kveðið á um hvernig skyldileyst úr ágreiningi aðila. Þar séu tilgreindar þær magntölur sem hvor aðili umsig hafi talið rétt að lagðar yrðu til grundvallar við útreikning á því semógreitt hafi verið fyrir vinnu stefnanda við verkið. Miðað við útreikningstefnda á magntölum hafi eftirstöðvar verið 6.635.100 kr. en miðað viðútreikning stefnanda hafi eftirstöðvarnar verið 7.777.190 kr. Við frágang ásamkomulaginu hafi síðan borist tilkynning frá lögmanni stefnanda um lækkun ámagntölum fyrir niðurlögn steypu úr 420 m3 í 255,5 m3 og lækki því tilgreindfjárhæð stefnanda sem því nemi um 411.250 kr.Ákveðið hafi verið að uppgjör aðila færi fram með þeimhætti að stefndi greiddi stefnda 4.500.000 kr. við gerð samkomulagsins. Aðilarmyndu framkvæma sameiginlega úttekt til að sannreyna magntölur sem ágreiningurhafi verið um og fara sameiginlega yfir reikninga vegna aukaverka. Fjárhæðeftirstöðva skyldi lækka um 1.500.000 kr. en stefndi hafi viljað taka það framað það væri án viðurkenningar á réttmæti krafna en gert til að leysa málið ísátt. Samkvæmt framansögðu hafi falist í samkomulaginu aðeinungis hafi átt eftir að skera úr um hverjar væru réttar magntölur aukgreiðslna fyrir aukaverk þegar tekið hefði verið tillit til 1.500.000 kr.frádráttar, auk greiðslu að fjárhæð 4.500.000 kr. eða samtals 6.000.000 kr.Stefndi hafi talið rétta upphæð eftirstöðva vera 635.100 kr. en stefnandi1.365.940 kr. þegar búið væri að taka tillit til lækkunar á magni fyrirniðurlagningu steypu úr 420 m3 í 255,5 m3. Stefndi telur að augljóst sé að með samkomulaginu hafiátt að gera upp alla vinnu stefnanda við verkið og það sé augljóst af gögnummálsins sem m.a. stafi frá stefnanda. Því til sönnunar vísar stefndi tiltölvupósts 24. febrúar 2015 þar sem þáverandi lögmaður stefnanda hafi m.a.tekið fram að „skv. útreikningum umbj. m. þá eru 1.971.716,00óreikningsfærðar“. Það sama verði lesið út úr öðrum gögnum málsins. Þá segirstefndi að reikningar stefnanda nr. 14 og 15 séu reikningar sem hafi veriðdagsettir og gefnir út eftir á og án þess að stefndi hafi samþykkt forsendurreikninganna með því að samþykkja framvindu á verki stefnanda. Verði að hafnaþessum reikningum á þeim grundvelli að samkomulag um bráðabirgðauppgjör feli ísér uppgjör á allri vinnu stefnanda fyrir stefnda. Til að klára uppgjör á málinu hafi stefndi ítrekaðreynt að fá stefnanda til að mæta í úttekt í samræmi við samkomulagið en ánárangurs. Vísar stefndi í þessu sambandi til tölvupóstsamskipta í mars og maí2015. Stefnandi hafi hins vegar kosið að mæta ekki til úttektar og verði hannað bera hallann af því. Stefndi vísar í þessu sambandi til greinar 4.4.3 í ÍST30:2012 – Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir. Um þá málsástæðu stefnanda, sem haldið hefur veriðfram í málinu, að þáverandi lögmaður félagsins hafi ekki haft umboð eða fariðút fyrir umboð sitt byggir stefndi á því að óyggjandi sé að stefndi hafi máttganga út frá því að þáverandi lögmaður stefnanda hafi haft umboð til að gangafrá samkomulaginu f.h. stefnanda. Í fyrsta lagi hafi lögmaðurinn mætt meðstefnanda á fund aðila og verið falið að ganga frá samkomulagi fyrir höndstefnanda. Við gerð samkomulagsins hafi verið töluverð samskipti við lögmanninnvegna frágangs á því. Vísar stefndi í því sambandi til tölvupóstsamskipta millilögmanns stefnda og þáverandi lögmanns stefnanda sem áttu sér stað 24. og 25.febrúar. Stefndi telur að af lestri þeirra megi sjá að ágreiningur aðila hafifyrst og fremst snúist um að finna réttar magntölur. Verði því að telja hafiðyfir allan vafa að stefndi hafi verið í góðri trú með að telja þáverandilögmann stefnanda hafa haft umboð til að skuldbinda stefnanda með umræddusamkomulagi. Stefndi telur málatilbúnað stefnanda vera á svomikilli skjön við raunverulegar staðreyndir málsins að sýkna verði stefnda afkröfum stefnanda. Í stefnu og meðfylgjandi dómsskjölum sé látið sem umrættsamkomulag sé ekki til og að stefndi sé í skuld við stefnanda með ógreiddareikninga. Stefndi byggir á því að leysa beri úr ágreiningi aðila á grundvelliumrædds samkomulags og telur að málshöfðun stefnanda sé tilhæfulaus og allt aðþví ófyrirleitin. Stefndi telur í öllu falli að sú fjárhæð sem honumberi að greiða stefnanda geti aldrei numið hærri fjárhæð en 635.100 kr., en þaðsé sú fjárhæð sem stefndi hafi talið ógreidda miðað við reiknaðar magntölur semtilgreindar eru í umræddu samkomulagi og staðfest hafi verið með úttekt stefndasem stefnandi hafi hafnað að mæta í. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu stefnanda umdráttarvexti, með hliðsjón af því sem að framan hefur verið rakið. Stefndibyggir á því að stefnandi verði að bera hallann af því að vilja ekki standa aðuppgjöri í samræmi við samkomulagið. Reikningar nr. 14 og 15 byggist áósamþykktri framvindu verksins og geti því ekkiverið lagðir til grundvallar í málinu. Þeir hafi fyrst borist stefnda meðinnheimtubréfi 4. maí 2015 og verði því að hafna því að til greina komi aðgreiddir verði dráttarvextir. Hvað varðar kröfu stefnda um málskostnað byggirstefndi á því að málarekstur stefnandasé að ástæðulausu. Stefnandi hafi haft uppi kröfur sem hann vissi eða máttivita að væru rangar eða haldlausar, enda hafi bindandi samningur verið gerður ámilli aðila og hann ekki virtur. Telur stefndi mikilvægt að við ákvörðunmálskostnaðar verði horft til þeirra sjónarmiða sem komi fram í 1. mgr. 131.gr. laga nr. 91/1991, auk ákvæða 129. og 130. gr. laganna, og að tryggt verðiað stefndi komist skaðlaus frá hinni tilefnislausu málssókn. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar,einkum meginreglunnar um að samningar skuli standa. Þá er vísað til laga umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, og almennra reglna semgilda um umboð. Stefndi vísar jafnframt til íslensks staðals, ÍST 30:2012 –Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir. IV. Stefnandi hefur höfðað mál þettasem skuldamál á grundvelli reikninga sem hann gaf út á hendur stefnda samkvæmtverksamningi aðila frá 28. nóvember 2014. Stefndi byggir sýknukröfu sína á þvíað aðilar hafi gert með sér bindandi samkomulag, dags. 24. febrúar 2014, um þaðhvernig lögskiptum þeirra skyldi lokið. Samkomulagið sem stefndi byggir á er „bráðabirgðauppgjör“ og í því fólstekki endanlegt uppgjör milli aðila. Samkomulagið er óundirritað en fyrir liggjatölvupóstsamskipti milli lögmanns stefnda og þáverandi lögmanns stefnandavarðandi gerð samkomulagsins, m.a. tölvupóstur þar sem fram kemur að sásíðarnefndi staðfesti samkomulagið af hálfu stefnanda. Stefnandi heldur þvífram að þáverandi lögmaður stefnanda hafi ekki haft umboð til að gera þettasamkomulag heldur aðeins umboð til viðræðna um hugsanlegt samkomulag.Lögmaðurinn kom fyrir dóm og greindi frá því að hann hafi verið búinn að vinnafyrir stefnanda í þrjú ár og litið svo á að hann hefði haft fullt umboð til aðganga frá umræddu samkomulagi. Fyrir liggur að lögmaðurinn hafði ekki skriflegtumboð frá stefnanda til að ganga frá samkomulagi þessu og engin gögn liggjafyrir því til stuðnings að lögmaðurinn hafi með öðrum hætti fengið umboð til aðgera umrætt samkomulag. Tölvupóstur frá fyrirsvarsmanni stefnanda til þáverandilögmanns stefnanda með magntölum er ekki sönnun þess að stefnandi hafi samþykktumrætt samkomulag um bráðabirgðauppgjör, tiltekna greiðslu og lækkun á kröfu sinni.Að öllu þessu virtu og með vísan til 2. mgr. 11. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga hefur „samkomulag umbráðabirgðauppgjör“ ekkert gildi í lögskiptum aðila. Ekki hefur verið sýnt fram á að magntölur stefnanda séu rangar. Stefndivirðist ekki hafa látið fara fram úttekt í samræmi við ÍST 30:2012 og ekkiverður annað ráðið af gögnum málsins og samskiptum aðila en að ekki hafi veriðágreiningur um unnin aukaverk heldur aðeins uppgjör þeirra. Með vísan til allsframangreinds verður fallist á kröfur stefnanda, eins og nánar greinir ídómsorði, en dráttarvextir skulu reiknast frá 4. júní 2015, en þá var liðinnmánuður frá því að stefnandi sannanlega krafði stefnda um greiðslu. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað,sem þykir með hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, G.G. verk ehf., greiðistefnanda, Háhúsi ehf., 8.054.465krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 5.798.665 krónum frá 5. febrúar 2015 til 4. júní 2015 en af8.054.465 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 4.500.000krónum sem stefndi greiddi stefnanda 25. febrúar 2015. Stefndigreiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 664/2014
Kærumál Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
S ehf. og R ehf. gerðu með sér verksamning 2009, að undangengnu útboði, þar sem R ehf. tók að sér sem verktaki að reisa tengibyggingu fyrir S ehf. sem verkkaupa. Ó var byggingarstjóri verksins og V múrarameistari þess. Meðan á verkinu stóð kom í ljós að gæði steypunnar sem notuð var fullnægðu ekki þeim kröfum sem gerðar höfðu verið í verklýsingu. S ehf. höfðaði mál gegn Ó og V til viðurkenningar á óskiptri skaðabótaskyldu þeirra á tjóni sem S ehf. kvaðst hafa orðið fyrir vegna þessa og gegn V hf. til viðurkenningar á greiðsluskyldu félagsins úr starfsábyrgðartryggingu Ó. Í dómi Hæstaréttar kom fram að heimild til þess að höfða viðurkenningarmál sé í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hafi í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo að sá, sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu, verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls. Taldi Hæstiréttur að S ehf. hefði fullnægt þessum skilyrðum og að málatilbúnaður félagsins væri nægilega skýr til þess að dómur yrði lagður á kröfur þess. Af þessum sökum var frávísunarúrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfur S ehf. til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili og Rauðás ehf. gerðu með sér verksamning 24. júní 2009, að undangengnu útboði, þar sem síðarnefnda félagið tók að sér sem verktaki að reisa tengibyggingu fyrir sóknaraðila sem verkkaupa milli Suðurlandsvegar númer 1 og 3 á Hellu. Var stefndi Ólafur Elfar byggingarstjóri verksins og stefndi Valtýr múrarameistari þess. Í verklýsingu var meðal annars kveðið á um styrk og flokkun steypu sem nota skyldi við uppsteypu byggingarinnar og sá verktakinn um að útvega hana. Meðan á verkinu stóð voru tekin sýni úr steypunni sem notuð var í plötur byggingarinnar og bentu niðurstöður rannsókna sem gerðar voru á þeim til þess að gæði steypunnar fullnægðu ekki þeim kröfum sem gerðar höfðu verið í verklýsingu. Í framhaldinu óskaði sóknaraðili eftir áliti Guðjóns Þ. Sigfússonar verkfræðings á orsökum og afleiðingum galla sem hann taldi að væru fyrir hendi á tengibyggingunni, meðal annars „hvað snertir ... uppsteypu við 1. áfanga“ byggingarinnar. Verkfræðingurinn átti fund með þeim aðilum sem hagsmuna áttu að gæta, þar á meðal stefndu Ólafi Elfari og Valtý, þar sem þeim gafst kostur á að koma að athugasemdum sínum. Í rökstuddri álitsgerð verkfræðingsins 28. ágúst 2012 var því svarað neitandi að steypa sú sem notuð hefði verið við uppsteypu umrædds byggingaráfanga uppfyllti þær kröfur sem gerðar hefðu verið í útboðsgögnum og almennt mætti gera til steypu í byggingum af þessu tagi. Einnig voru veitt svör við því hverjar væru orsakir þess að steypan hefði ekki uppfyllt þær gæðakröfur sem gerðar höfðu verið, svo og hver væri áætlaður kostnaður við að bæta úr steypugöllunum, hvaða afleiðingar þeir hefðu haft á framgang verksins og hver væri munurinn á söluverði eignarinnar að Suðurlandsvegi 1-3, miðað við ástand steypunnar annars vegar og ógallaðrar steypu hins vegar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur stefndu Valtý og Ólafi Elfari 4. maí og 11. júní 2013 til viðurkenningar á óskiptri skaðabótaskyldu þeirra á tjóni sem sóknaraðili kveðst hafa orðið fyrir vegna þess að steypa tengibyggingarinnar hafi verið haldin annmarka. Jafnframt var málið höfðað gegn stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. 2. maí sama ár til viðurkenningar á greiðsluskyldu úr starfsábyrgðartryggingu stefnda Ólafs Elfars. Í héraðsdómsstefnu er tekið fram að bú verktakans Rauðáss ehf. hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta og því sé málshöfðuninni ekki beint að honum. Þá segir í stefnunni að samkvæmt framangreindri álitsgerð sé ljóst að verklag við steypugerð og steypuvinnu hafi verið verulega ábótavant. Stefndi Ólafur Elfar hafi sem byggingarstjóri verið framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda og borið ábyrgð í samræmi við það samkvæmt þágildandi skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, þar á meðal hafi hann sem slíkur átt að sjá til þess að iðnmeistarar sem kæmu að verkinu sinntu skyldum sínum og að framkvæmdin væri tæknilega og faglega fullnægjandi. Þá hafi stefndi Valtýr sem múrarameistari borið ábyrgð á allri steinsteypu, niðurlögn hennar og eftirmeðhöndlun, svo sem kveðið hafi verið á um í þágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998. Í stefnunni heldur sóknaraðili því fram að hann hafi vegna saknæmrar og ólögmætrar vanrækslu þessara tveggja stefndu á lögbundnum skyldum þeirra orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem er þar nánar lýst með skírskotun til framangreindrar álitsgerðar.
Mál nr. 611/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Í málinu eru skýrslur þriggja lækna sem þekkja til sóknaraðila og andlegrar heilsu hans, geðlæknanna B og C og D, deildarlæknis, sem er í sérnámi í geðlækningum. Ber þeim saman um það að sóknaraðili sé haldinn geðrofssjúkdómi, líklegast geðklofa. Hafi hann ekki fengist til þess að þiggja læknismeðferð og skorti allt innsæi í sjúkdóminn. Geðheilsu hans hafi hrakað verulega undanfarið ár og sé fullreynt að fá hann til þess að þiggja meðferð við sjúkdóminum. Þá sé hann ófær um að sjá um sig sjálfur og síðast hafi hann lagst út og látið fyrir berast í tjaldi. Hefur komið fram hjá D að sóknaraðili geti jafnvel verið sjálfum sér hættulegur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. september 2015, sem barst réttinum 14. sama mánaðar, en kærumálsgögn bárust 17. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. september 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 31. ágúst sama ár um nauðungarvistun hans á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun verjanda sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Guðmundar St. Ragnarssonar héraðsdómslögmanns, 148.880 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 727/2017
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um nauðungarvistun A á sjúkrahúsi sem ákveðin hafði verið af sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21.nóvember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2017, þar sem staðfest varákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu 15. sama mánaðar um nauðungarvistunsóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr.71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóðiþóknun skipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti sem ákveðin er aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Þóknunskipaðs verjanda sóknaraðila fyrir Hæstarétti, Magnúsar Björns Brynjólfssonarhæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20.nóvember 2017.Með kröfu, sem er dagsett 15. nóvember sl.,fer sóknaraðili, A, kt. [...], [...] í [...], fram á að felld verði úr gildiákvörðun sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu, dags. 15. nóvember sl., þar semfallist var á að sóknaraðili yrði vistaður á sjúkrahúsi á grundvelli heimildarí 3. mgr., sbr. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Jafnframt krefst sóknaraðili þess að málskostnaður skipaðstalsmanns hans greiðist úr ríkissjóði, sbr. 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga. Máliðvar þingfest í dag, 20. nóvember 2017, og tekið samdægurs til úrskurðar.Varnaraðili, Velferðarsvið Reykjavíkur,krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og að ákvörðun sýslumannsins umvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi verði staðfest.Í beiðni varnaraðila til sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að hún eigi rætur að rekja til beiðni frágeðsviði LSH um aðkomu að nauðungarvistun sóknaraðila. Þar er vísað tilmeðfylgjandi læknisvottorðs sem og þess að lögregla hafi endurtekið þurft aðhafa afskipti af sóknaraðila, en hann hafi verið metinn hættulegur öðrum. Hannhafi hins vegar ekki innsæi í veikindi sín og neiti innlögn á geðdeild. Sénauðungarvistun hans því talin óhjákvæmileg til að unnt sé að veita honumviðeigandi meðferð og stuðning. Meðbeiðninni fylgdi vottorð geðlæknisins B, dags. 14. nóvember sl. Þar kemur framað sóknaraðili hafi verið lagður inn á deild 32C 10. nóvember sl. þar sem hannhafi verið metinn í neyslutengdu geðrofi. Hafi hann áfram veriðhugsanatruflaður og með virkar ranghugmyndir 13. nóvember sl. en viljaðútskrifast. Því hafi hann verið nauðungavistaður á grundvelli 72ja tímareglunnar kl. 19.40 þann dag. Þá segir í vottorðinu að sóknaraðili eigi langasögu um vímuefnaneyslu og eigi að baki fjölda innlagna á geðsviði vegna neysluog neyslutengds geðrofs. Hafi hann verið þrisvar sinnum á deild 33A á þessuári, síðast í september 2017. Við þá dvöl hafi komið fram að sóknaraðili hefðiverið að nota sterk efni samfleytt í 20 til 30 daga, þ.e. amfetamín, spítt,rítalín og önnur örvandi efni sem hann hafi ekki viljað gefa upp, sem og róandilyf. Hafi hann þá verið með miklar ranghugmyndir um að nágrannakona hans væri„undercover“ lögreglukona sem fylgdist með sér, auk þess sem hann hafi veriðviss um að falin myndavél leyndist heima hjá honum. Sóknaraðili hafi einnigkomið nokkrum sinnum á bráðamóttöku í október 2017 vegna amfetamínneyslu oggeðrofsástands. Hann hafi afplánað dóm frá miðjum október til byrjunnóvembermánaðar. Eftir það hafi lögregla ítrekað þurft að hafa afskipti afsóknaraðila vegna óláta. Hafi hann haft vaxandi ranghugmyndir og jafnvel ógnaðfólki með hnífi. Hafi ranghugmyndirnar snúist mikið um nágranna sóknaraðila.Fram komi í sjúkraskrá að faðir sóknaraðila hafi áhyggjur af því að sóknaraðiligeri nágrannakonum sínum eitthvað þar sem ranghugmyndirnar snúist um þær. Þásegir í beiðninni að sóknaraðili hafi ógnað formanni húsfélagsins í blokkinni,þar sem hann búi, með hnífi um miðjan október sl. Í vottorðinu segir enn fremur að þegarsóknaraðili hafi komið á bráðamóttöku geðdeildar 10. nóvember sl. hafi hannverið ör og undir áhrifum örvandi efna í viðtali. Hafi hann sýnt starfsmanniógnandi tilburði og svarað höstuglega þegar hann hafi verið spurður umvopnaburð í anddyri. Hann hafi verið metinn í hættu að skaða aðra miðað viðsögu hans og framkomu. Þá hafi hann verið með miklar aðsóknarhugmyndir um aðCIA og önnur yfirvöld væru á eftir sér. Hafi innsæi hans verið skert þó að hannhafi samþykkt að leggjast inn og þiggja lyf. Meðan hann hafi legið inni hafihann verið með töluverð geðrofseinkenni og verulega hugsanatruflaður. Þar semhann hafi óskað eftir því að fá að útskrifast 13. nóvember sl. hafi hann veriðsettur á 72ja tíma relgu vegna geðrofseinkenna, en verið mjög ósáttur við þáákvörðun. Ívottorðinu segir að við læknisskoðun hafi sóknaraðili verið spenntur ogtortrygginn þó að hann hafi að mestu verið vinalegur og brosmildur. Þar ervikið að ýmsu sem hann greindi lækninum frá. Kemur þar fram að hann hafi svaraðöllum spurningum læknisins með yfirborðskenndum hætti og ekki viljað fara út ídjúpar samræður. Kvaðst hann í viðtalinu alltaf vera mjög vinalegan og góðanvið nágranna sína. Hafi hann gert þeim eitthvað rangt hafi hann beðið þáafsökunar og gefur þá skýringu á þeirri hegðun að hann væri með ADHD. Framkemur í vottorðinu að hann hafi síðan dregið strax úr þessu. Þar segir ennfremur að sóknaraðili hafi í fyrstu sagt að hann svæfi illa á nóttunni oghlustaði þá oft á tónlist. Hann hafi hins vegar farið að draga úr því þegarhann var spurður að því hvort tónlistin hefði verið of hátt stillt. Hann hafijafnframt greint frá því að hann væri með tvöfaldar gardínur heima hjá sér tilloka að sér þar sem nágrannar hans væru oft að kíkja inn um gluggann ogfylgjast með honum. Hann hafi síðan dregið strax úr þessu. Þá hafi hann greintlækninum frá því að foreldrar hans væru óvinir hans og að þeir væru geðveikir.Væri faðir hans viljandi að reyna að skemma fyrir honum. Fram kemur ívottorðinu að þegar liðið hafi á viðtalið hafi sóknaraðili farið að ókyrrast ogorðið spenntari. Endurtók hann að hann væri ekki geðveikur og óskaði eftirútskrift. Neitar hann algerlega að hann væri í neyslu vímuefna, en sagðist takarítalín að læknisráði. Hann neitaði þó að gefa upp skammtastærðir og nafnlæknisins sem ávísaði honum rítalíni. Kveðst hann þurfa betri geðlækni sem séreiðubúinn að ávísa honum réttum lyfjum við ADHD. Þá upplýsti hann að margt sérangt í sjúkraskrá hans og að hann sé búinn að ræða við landlækni sem ætli aðláta breyta sjúkraskránni og hafa hana „hreina“. Ívottorðinu segir um viðtalið að sóknaraðili sé ör og greinilega „paranoid“ ogmeð vott af ranghugmyndum. Þá sé hann hugsanatruflaður og hafi ekki innsæi ívandann sem hann glími við. Hann sé jafnframt í afneitun og óski eftirútskrift. Í niðurstöðu vottorðsins er sóknaraðili greindur með brátt ogskammvinnt geðrof ótilgreint (F 23.9) og það sem kallað er „mental andbehavioural disorder due to multible drug use of other psychoactive substances– dependence syndrome (F 19.2), en í skýrslu læknisins fyrir dómi kom fram aðum væri að ræða lyfjafíkn. Þá kemur fram í vottorðinu að sóknaraðili hafi veriðmeð viðvarandi geðrofseinkenni og ranghugmyndir sem versni greinilega viðneyslu. Grunur leiki á því að hann sé að þróa með sér geðrofssjúkdóm. Bent er áað hann hafi verið metinn í geðrofsástandi í viðtali þrátt fyrir að hann neitigeðrofseinkennum, neyslu o.s.frv. Þá kemur fram í niðurstöðu læknisvottorðsinsað sóknaraðili sé innsæislaus í veikindi sín. Er þar talið að sóknaraðili þurfiað vera áfram á geðdeild til að tryggja öryggi og veita honum viðeigandimeðferð. Því sé nauðungarvistun talin óhjákvæmileg, sbr. 3. mgr. 19. gr.lögræðislaga. B geðlæknirgaf símaskýrslu fyrir dómi. Hún staðfesti vottorð sitt og gerði nánari greinfyrir ástandi sóknaraðila við komu á geðdeild og við skoðun. Kvað hún viðtaliðhafa tekið langan tíma og að hann hafi verið tregur til ræða hugsanir sínar ogástand. Því hafi einkennin ekki verið æpandi. Hann hafi hins vegar veriðhugsanatruflaður og þegar á heildina er litið mátti greina geðrofseinkenni.C geðlæknir, sem er meðferðarlæknir sóknaraðila á 32C,gaf einnig símaskýrslu fyrir dómi. Hún greindi frá því að staðan á sóknaraðilaværi alvarleg enda hefði hann verið í fíkniefnaneyslu í mörg ár. Vísaði hún tilþess að hann hafi reglulega verið lagður inn með geðrof sem tengst hefurfíkniefnaneyslu. Tók fram að hún óttaðist að sóknaraðili væri jafnvel að þróameð sér langvarandi geðrofssjúkdóm. Það kæmi hins vegar betur í ljós hvort svosé þegar lengra liði á dvöl hans á geðdeild og neyslan væri ekki lengur aðtrufla. Væri aðeins um neyslutengt geðrof að ræða ætti ástand sóknaraðila aðlagast fljótlega. Það tæki hins vegar lengri tíma ef hann væri að glíma viðdjúpstæðari geðrofseinkenni. Tók hún fram að slíkur geðrofssjúkdómur gætiþróast í kjölfar langvarandi fíkniefnaneyslu og þyrfti ekki að eiga aðraskýringu. Hún gat þess að ástand sóknaraðila hefði lagast nokkuð frá því aðhann lagðist inn, en þá hafi hann verið mikið veikur. Hins vegar væri fullástæða til að hann væri áfram á sjúkrahúsi um sinn þó að erfitt væri að segjahvort hann þyrfti að vera þar allan þann tíma sem nauðungarvistunin varir.Verjandi sóknaraðila lagði áherslu á að vilji hansstæði eindregið til þess að nauðungarvistuninni yrði aflétt enda heilsufarihans ekki þannig háttað að skilyrði væru til hennar.Niðurstaða: Samkvæmt3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997, sbr. 1. málslið 2. mgr. sömu greinar,má vista sjálfráða mann gegn vilja sínum á sjúkrahúsi til meðferðar í allt að21 sólarhring ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur erutaldar á því að svo sé eða að ástand hans sé þannig að jafna megi til alvarlegsgeðsjúkdóms. Er það jafnframt skilyrði nauðungarvistunar í svo langan tíma aðhún sé talin óhjákvæmileg að mati læknis. Fyrirliggur vottorð geðlæknis þar sem fram kemur að sóknaraðili hafi við komu ágeðdeild 10. nóvember sl. og við skoðun 14. sama mánaðar verið með neyslutengdgeðrofseinkenni. Í þessu ljósi og með vísan til þess sem fram hefur komið fyrirdómi um heilsufar sóknaraðila meðan hann hefur dvalið á geðdeild verður á þaðfallist að verulegar líkur séu á því að sóknaraðili sé haldinn alvarlegumgeðsjúkdóm eða að ástand hans sé þannig að jafna megi til þess. Sóknaraðilier afar andvígur innlögn á geðdeild þó að hann hafi fallist á að taka lyf semgeta slegið á einkenni hans þegar á dvöl hans hefur liðið. Í skýrslu Cgeðlæknis fyrir dómi kom þó fram að enn mætti greina geðrofseinkenni auk þesssem hana grunar að hann sé búinn að þróa með sér langvinnan geðrofssjúkdóm.Kvað hún brýnt að hann yrði áfram vistaður á geðdeild. Í þessu ljósi telurdómurinn nauðsynlegt að meta heilsufar sóknaraðila frá degi til dags. Ekki erþví tímabært að aflétta nauðungarvistun að svo stöddu og ekki er unnt að sláþví föstu í hve langan tíma hann þurfi að dvelja á sjúkrahúsi. Í því ljósi berað fallast á að að nauðsynlegt sé að sóknaraðili verði áfram vistaður ágeðdeild til að tryggja honum viðeigandi lyfjagjöf, aðstoð og eftirfylgni. Einsog heilsufari sóknaraðila er háttað ber því að fallast á að vistun sóknaraðilagegn vilja hans sé óhjákvæmileg. Skilyrðum 3. mgr., sbr. 1. málslið 2. mgr. 19.gr. lögræðislega nr. 71/1997, er því fullnægt og ekki efni til að markavistuninni skemmri tíma. Því verður að hafna kröfu sóknaraðila um að fellaákvörðun sýslumanns úr gildi eins og hann fer fram á. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga ber að greiða allan kostnað málsins úr ríkissjóði,þar á meðal þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Magnúsi Birni Brynjólfssynihrl., sem þykir hæfilega ákveðin 173.600 krónur, og hefur þá verið tekið tillittil virðisaukaskatts. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Hafnaðer kröfu sóknaraðila, A, um að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins áhöfuðborgarsvæðinu 15. nóvember 2017 um nauðungarvistun hans á grundvelli 3.mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Allurkostnaður málsins, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, MagnúsarBjörns Brynjólfssonar hrl., 173.600 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 56/2007
Kærumál Landskipti Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Eigendur jarðarinnar S II kærðu úrskurð héraðsdóms, þar sem vísað var frá dómi kröfu þeirra um ógildingu ákvörðunar sýslumanns um að kveðja nafngreinda menn til starfa á ný til að ljúka yfirlandskiptum á óskiptu landi jarðanna S I og S II svo og kröfu þeirra um ógildingu á staðfestingu sýslumanns á skiptingu kostnaðar vegna yfirlandskiptagerðar 10. mars 2004. Talið var að ekki hefði verið nauðsynlegt að sýslumaður hlutaðist til um að yfirmatsmennirnir kæmu saman á ný eftir að héraðsdómur hafði ógilt umrædda yfirlandskiptagerð og að gerðir hans í því efni hefðu í raun enga þýðingu haft um skipun þeirra og störf. Eigendur S II höfðu því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um gildi þeirra og var niðurstaða héraðsdóms um frávísun á þessum lið kröfugerðarinnar því staðfest. Þá var úrskurðurinn staðfestur um að vísa bæri frá dómi kröfu eigenda S II um að fella úr gildi staðfestingu sýslumanns á skiptingu kostnaðar við yfirlandskiptagerðina, þar sem hún hefði enga þýðingu haft að lögum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 23. janúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 17. janúar 2007, þar sem vísað var frá dómi kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Búðardal 31. desember 2005 um að kveðja nafngreinda menn til starfa á ný til að ljúka yfirlandsskiptum á óskiptu landi jarðanna Snóksdals I og Snóksdals II í Dalabyggð. Með úrskurðinum var ennfremur vísað frá dómi kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi staðfesting sýslumannsins 5. maí 2006 um skiptingu kostnaðar við yfirlandskiptagerð 10. mars 2004. Að öðru leyti var frávísunarkröfu varnaraðila hafnað. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi varðandi niðurstöðu um frávísun á kröfum þeirra og lagt fyrir héraðsdómara að taka þær til efnismeðferðar. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði óskuðu þáverandi eigendur Snóksdals I, sem nú er í eigu varnaraðila, eftir því við sýslumanninn í Búðardal 18. maí 2001 að yfirmat færi fram um skiptingu á óskiptu landi jarðanna Snóksdals I og Snóksdals II, sbr. 6. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Af þessu tilefni mun sýslumaðurinn hafa kvatt fimm menn til að framkvæma yfirmatið og var einum þeirra falið að vera formaður þeirra. Matsmenn luku yfirmatsgerð 10. mars 2004. Í henni var meðal annars tekin afstaða til ágreinings aðila um hvort jörðinni Gilsbakka tilheyrði hlutur í hinu óskipta landi. Með dómi Héraðsdóms Vesturlands 10. október 2005 voru landskiptin felld úr gildi þar sem einungis yrði skorið úr um ágreining sem þennan með dómi, sbr. 3. mgr. 3. gr. landskiptalaga. Með dóminum var einnig dæmt um eignarhlutföll umræddra jarða í hinu óskipta landi. Eftir ógildingu yfirmatsgerðarinnar og þar sem skorið hafði verið úr ágreiningi aðila um eignarhlutföllin með dómi bar yfirmatsmönnum að koma saman til að ljúka landskiptum á ný. Ákvörðun sýslumanns, sem dómkrafa sóknaraðila beinist að, laut ekki að því að taka nýja ákvörðun samkvæmt 1. mgr. 6. gr. landskiptalaga um kvaðningu yfirmatsmanna, heldur einungis að því að kveðja yfirmatsmennina til starfa á ný. Ekki var nauðsynlegt að sýslumaður hlutaðist til um þetta og höfðu gerðir hans í raun enga þýðingu um skipun yfirmatsmanna og störf þeirra. Hafa sóknaraðilar því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um gildi hennar. Ber samkvæmt þessu að fallast á niðurstöðu héraðsdóms um að vísa skuli kröfu sóknaraðila að þessu leyti frá dómi. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður niðurstaða hans staðfest að því er snertir frávísun á kröfu sóknaraðila sem varðar skiptingu kostnaðar við yfirmatsgerð frá 10. mars 2004. Sóknaraðilar verða dæmd til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um frávísun á kröfum sóknaraðila, Björns Pálmasonar, Einars Pálmasonar, Elínar Pálmadóttur, Guðmundar Pálmasonar og Kristínar Pálmadóttur. Sóknaraðilar greiði í sameiningu varnaraðilum, Aksel Jansen, Jan Jansen og Ólafi Friðsteinssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað 18. og 21. september og 3. október 2006 og tekið til úrskurðar 8. janúar 2007. Stefnendur eru Björn Pálmason, Álfhólsvegi 131 í Kópavogi, Einar Pálmason, Sóltúni 5 í Reykjanesbæ, Elín Pálmadóttir, Garðsstöðum 31 í Reykjavík, Guðmundur Pálmason, Kvennabrekku í Dalabyggð, og Kristín Pálmadóttir, Dvergabakka 8 í Reykjavík. Stefndu eru Aksel Jansen, Viðarási 33a í Reykjavík, Jan Jansen, Ósabakka 1 í Reykjavík og Ólafur Friðsteinsson, Glæsibæ 11 í Reykjavík. Stefnendur hafa höfðað málið til að fá fellda úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Búðardal frá 31. desember 2005 um að kveðja Jón Höskuldsson, héraðsdómslögmann, Lárus Birgisson, búnaðarráðunaut, Sigurbjörgu Ósk Áskelsdóttur, landslagsarkitekt, Þorstein Þorsteinsson, bónda að Skálpastöðum í Borgarbyggð, og Anton Ottesen, bónda að Ytri-Hólmi í Hvalfjarðarsveit, til starfa á ný til að ljúka yfirlandskiptum á jörðunum Snóksdal I og Snóksdal II í Dalabyggð. Jafnframt gera stefnendur þá kröfu að felld verði úr gildi staðfesting sýslumanns frá 2. desember 2005 og 5. maí 2006 um skiptingu kostnaðar við yfirlandskiptagerð frá 10. mars 2004 og að stefndu verði gert að greiða stefnendum 635.405 krónur með dráttarvöxtum frá birtingardegi stefnu til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur að stefndu verði gert að greiða þeim málskostnað. Af hálfu stefndu er þess krafist aðallega að málinu verði vísað frá dómi en til vara að stefndu verði sýknuð af kröfum stefnenda og að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í Búðardal um að kalla yfirlandskiptanefnd til stafa á ný. Í báðum tilvikum gera stefndu kröfu um málskostnað úr hendi stefnenda. Með úrskurði þessum er tekin til úrlausnar frávísunarkrafa stefndu. Í þeim þætti málsins krefjast stefnendur þess að frávísunarkröfunni verði hrundið og að málskostnaður bíði efnisdóms. I. Í Miðdalahreppi hinum forna í Dalasýslu eru kirkjujörðin Snóksdalur og fyrrum hjáleiga hennar, jörðin Gilsbakki. Á manntalsþingi 31. maí 1886 að Sauðafelli í Dölum var þinglesið landamerkjabréf fyrir jörðunum frá 22. maí 1886, en þar er að finna nákvæma lýsingu á útmörkum jarðanna. Með samningi 2. maí 1911 var Gilsbakki seldur frá Snóksdal. Í samningnum var landamerkjum Gilsbakka lýst, en síðan sagði að uppi á Snóksdalshálsi væri óskipt beitiland sem báðar jarðirnar Snóksdalur og Gilsbakki mættu nota í samfélagi sumar og vetur í hlutfalli við stærð þessara jarða. Með merkjum þeim sem lýst var í samningnum var Gilsbakki talinn 10 hundraða land en Snóksdalur 22 hundruð og 17 álnir. Með afsölum frá árunum 1929 og 1945 eignaðist faðir stefnenda hálfa jörðina Snóksdal. Í tengslum við afsalið frá árinu 1945 var gert landamerkjabréf um tún og engjar jarðarinnar. Í afsalinu var vísað til þess að eigendur jarðarinnar hefðu sett ákveðin merki milli eignarhluta sinna, en tekið var þó fram að beitiland væri óskipt, svo og að annars skyldu öll gögn og gæði jarðarinnar, til lands og vatns, fylgja hvorum eignarhluta hlutfallslega. Voru eignarhlutar í jörðinni nefndir Snóksdalur I, sem nú er í eigu stefndu, og Snóksdalur II, sem er í eigu stefnenda. Því til viðbótar á stefnandi Guðmundur jörðina Gilsbakka. Hinn 7. júní 1999 fóru þáverandi eigendur Snóksdals I þess á leit að fram færu skipti á óskiptu landi jarðanna Snóksdals I og Snóksdals II. Hinn 15. júní 2000 var haldinn fundur í landskiptanefndinni, en hann sóttu þáverandi eigendur Snóksdals I, ásamt lögmanni sínum, og stefnendur Einar og Guðmundur, ásamt lögmanni sínum. Á fundinum var fært til bókar að aðilar væru sammála um að Gilsbakka bæri „hlutfallsleg hlutdeild í hinu óskipta beitilandi sbr. afsal 2. maí 1911.“ Undir fundargerðina rituðu viðstaddir jarðeigendur og lögmenn þeirra. Undirlandskiptum lauk með skiptagerð 20. nóvember 2000. Í skiptagerðinni er vísað til fyrrgreindrar bókunar frá fundi landskiptanefndar 15. júní 2000 og tekið fram að leitast hafi verið við að halda hlutföllum jarðanna Gilsbakka annars vegar og Snóksdals hins vegar, sem fram koma í samningnum frá 2. maí 1911. Þáverandi eigendur Snóksdals I vildu ekki una landskiptunum og óskuðu eftir yfirmati með bréfi 18. maí 2001. Nokkur dráttur varð á afgreiðslu beiðninnar, en yfirmatsmenn voru skipaðir með bréfi sýslumannsins í Búðardal 16. júlí 2002. Meðan skiptin voru til meðferðar hjá yfirlandskiptanefnd gáfu þáverandi eigendur Snóksdals I út afsal 31. janúar 2003 til stefndu fyrir jörðinni. Hinn 10. mars 2004 lauk yfirlandskiptanefnd störfum og skilaði landskiptagerð. Í skiptagerðinni kemur fram að ágreiningur hafi orðið við skiptin um hlut jarðarinnar Gilsbakka í óskiptu landi Snóksdals. Var lagt til grundvallar við skiptin að Gilsbakka fylgdi eingöngu beitarréttur en ekki beinn eignarréttur að landi. Stefnendur sættu sig ekki við yfirlandskiptin og höfðuðu mál hér fyrir dómi til að fá þeim hnekkt. Með dómi réttarins 10. október 2005 var yfirlandskiptagerðin ógilt þar sem nefndin hefði farið út fyrir valdheimildir sínar með því að skipta landinu þótt ágreiningur væri um eignarhlutföll, en úr þeirri deilu yrði ekki skorið nema með dómi, sbr. 3. mgr. 3. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Með dóminum var einnig dæmt um eignarhlutföllin milli Snóksdalsjarðanna og Gilsbakka. Með bréfi formanns yfirlandskiptanefndar 3. júní 2004 var málsaðilum tilkynnt að kostnaður við yfirlandskiptin næmi 1.270.809 krónum og samkvæmt ákvörðun nefndarinnar yrði þeim kostnaði skipt jafnt á milli jarðanna Snóksdals I og Snóksdals II. Þessu erindi svaraði lögmaður stefnanda með bréfi 11. sama mánaðar, en þar kom fram að stefnendur gætu ekki tekið afstöðu til skiptingar kostnaðar fyrr en þeir hefðu fengið landskiptagerðina í hendur. Af þeim sökum yrði hlutdeild stefnenda í kostnaðinum greidd með áskilnaði um að gera síðar athugasemd við skiptingu hans. Í stefnu til dómsins í fyrrgreindu máli, sem stefnendur höfðuðu til að fá yfirlandskiptunum hnekkt, var áskilinn réttur til að endurkrefja stefndu um þann kostnað sem stefnendum var gert að greiða vegna yfirlandskiptanna. II. Með bréfi lögmanns stefndu 17. nóvember 2005 til sýslumannsins í Búðardal var þess farið á leit að yfirlandskiptanefnd yrði á ný kvödd til starfa. Einnig var óskað eftir umsögn sýslumanns um skiptingu kostnaðar vegna matsins og var tekið fram að til þessa hefði matskostnaði verið skipt til helminga milli Snóksdalsjarðanna. Í því sambandi var bent á að eigandi Gilsbakka hefði átt aðild að skiptunum vegna jarðarinnar og því ætti að réttu lagi þriðjungur kostnaðar við matið að falla á hann. Sýslumaðurinn í Búðardal ritaði málsaðilum bréf 2. desember 2005 og gerði grein fyrir því að fyrirhugað væri að kveðja yfirlandskiptanefndina aftur til starfa. Var aðilum veittur frestur til að koma á framfæri við sýslumann athugasemdum við þá ráðagerð fyrir 20. sama mánaðar. Vegna beiðni um umsögn um skiptingu kostnaðar við skiptin vísaði sýslumaður til 2. mgr. 6. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 þar sem fram kæmi að skipta ætti kostnaði að tiltölu miðað við eignarhlutföll þess er skiptin næðu til. Með bréfi lögmanns stefnenda 12. desember 2005 var því harðlega mótmælt að sömu menn yrðu kvaddir til að ljúka yfirlandskiptum þar sem stefnendur hefðu ástæðu til að ætla að þeir yrðu ekki óhlutdrægir í störfum sínum. Var þetta nánar rökstutt með því að benda á ýmsa annmarka sem stefnendur töldu vera á yfirlandskiptagerðinni og störfum yfirmatsmanna án þess að þær röksemdir verði nánar tíundaðar hér. Þá var skiptingu þess kostnaðar sem fallið hafði til vegna starfa yfirlandskiptanefndar mótmælt og sú krafa gerð að sýslumaður úrskurðaði að stefndu bæri að endurgreiða stefnendum kostnað vegna starfa yfirlandskiptanefndar. Þessu erindi svaraði sýslumaður með bréfi 31. desember 2005 þar sem fram kom að hann teldi ekki efni til að fallast á andmæli við hæfi nefndarmanna og yrðu þeir því kvaddir til að ljúka yfirlandskiptunum. Með bréfi sama dag til formanns nefndarinnar var nefndin kvödd á ný til starfa. Lögmaður stefnenda ritaði sýslumanni aftur bréf 5. janúar 2006 og krafðist þess með vísan til 21. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, að sýslumaður færði rök fyrir þeirri ákvörðun að kalla sömu menn til starfa til að ljúka yfirlandskiptum. Einnig var ítrekuð krafa um að sýslumaður úrskurðaði um skiptingu kostnaðar við störf nefndarinnar. Þessu erindi svaraði sýslumaður með bréfi 5. maí 2006, en þar eru málsatvik reifuð og færð rök fyrir því að þeir einstaklingar sem kvaddir voru til setu í yfirlandskiptanefnd væru ekki vanhæfir. Þá segir í bréfinu að sýslumaður hafi ekki talið efni til að leggja skiptakostnað á eigendur Snóksdals I og því hafi verið tekin sú ákvörðun að kostnaði yrði skipt að tiltölu milli aðila í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 6. gr. laga nr. 46/1941. Með bréfi lögmanns stefnenda 17. maí 2006 var kærð til dómsmálaráðuneytisins sú ákvörðun sýslumannsins í Búðardal að skipa aftur til setu í yfirlandskiptanefnd sömu menn og höfðu átt þar sæti. Einnig var borin undir ráðuneytið sú skipting kostnaðar sem ákveðin var af yfirlandskiptanefnd. Ráðuneytið felldi úrskurð á málið 19. júlí 2006, en með honum var kröfum stefnenda vísað frá ráðuneytinu. Fyrir þeirri niðurstöðu voru færð þau rök að ákvörðun sýslumanns um að skipa yfirlandskiptanefnd aftur til starfa væri formákvörðun, sem ekki yrði skotið til ráðuneytisins, sbr. 2. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga. Þá taldi ráðuneytið að kærufrestur vegna ákvörðunar yfirlandskiptanefndar frá 3. júní 2004 um skiptingu kostnaðar milli málsaðila væri löngu liðinn. Í því sambandi tók ráðuneytið fram að ákvörðun yfirlandskiptanefndar um skiptingu kostnaðar yrði ekki borin undir sýslumann. III. Stefndu byggja frávísunarkröfu sína á því að ákvörðun sýslumanns um að kalla yfirlandskiptanefnd til starfa hafi ekki verið stjórnvaldsákvörðun í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, heldur formákvörðun, sbr. 2. mgr. 26. gr. sömu laga. Telja stefndu að slík ákvörðun sæti ekki endurskoðun meðan skiptum er ólokið, enda væri að öðrum kosti hætt við að mál myndu dragast úr hömlu. Þá séu hagsmunir aðila nægjanlega tryggðir með því að hugsanlegt vanhæfi geti leitt til þess að skiptin verði felld úr gildi. Stefndu vísa til þess að yfirlandskiptanefndin sjálf eigi úrlausnarvald um vanhæfi einstakra nefndarmanna eða nefndarinnar í heild, sbr. 4. mgr. 5. gr. stjórnsýslulaga. Þótt sýslumaður hafi tekið ákvörðun um hæfi nefndarmanna með því að kalla nefndina til starfa 31. desember 2005 verði sú ákvörðun ekki borin undir dómstóla. Stefndu benda á að yfirlandskiptanefnd hafi upphaflega verið skipuð til að framkvæma skiptin. Þeim skiptum sé ólokið þar sem skiptagerð nefndarinnar hafi verið felld úr gildi með dómi réttarins frá 10. október 2005. Með vísan til dóms Hæstaréttar frá 23. október 2003 í máli nr. 128/2003 og niðurstöðu héraðsdóms í því máli halda stefndu því fram að sýslumanni hafi beinlínis verið skylt að kalla nefndina aftur til starfa. Ákvörðun sýslumanns feli ekki í sér úrskurð um hæfi eða vanhæfi nefndarmanna enda sé úrlausn þar að lútandi ekki á valdi sýslumanns. Þar fyrir utan sé ákvörðun um hæfi ekki stjórnvaldsákvörðun. Stefndu halda því fram að krafa stefnenda um greiðslu kostnaðar sé svo vanreifuð og óskýr að ekki verði lagður á hana dómur. Til stuðnings kröfunni vísi stefnendur til almennu skaðabótareglunnar án þess þó að lýsa því hvernig sú regla eigi við. Þar sem málatilbúnaðurinn sé óglöggur að þessu leyti sé stefndu ekki með góð móti kleift að halda uppi vörnum í málinu. Í þessu sambandi benda stefndu á að ekki hafi verið reynt að lýsa þeirri háttsemi stefndu sem hafi verið til þess fallin að valda stefnendum tjóni og því síður hafi verið leitt í ljós að hvaða leyti háttsemi stefndu hafi verið saknæm og ólögmæt. Loks benda stefndu á að sýslumanninum í Búðardal hafi ekki verið stefnt í málinu, en hann hafi tekið þær ákvarðanir sem stefnendur geri kröfu um að verði felldar úr gildi. Þar sem málið snúist um hæfi yfirlandskiptanefndar, sem nefndin sjálf eigi úrlausn um, telja stefndu að jafnframt hefði átt að höfða málið á hendur nefndinni. Af þessum sökum beri einnig að vísa málinu frá dómi. IV. Stefnendur benda á að málinu hafi af hálfu sýslumannsins í Búðardal verið lokið með því að hann kallaði yfirlandskiptanefnd á ný til starfa 31. desember 2005. Sú ákvörðun hafi því verið endanleg og verði borin undir dómstóla eftir almennum reglum. Sama eigi við um ákvörðun sýslumanns um skiptingu kostnaðar af störfum yfirlandskiptanefndar. Stefnendur telja að sýslumaðurinn í Búðardal og yfirlandskiptanefnd hafi engra lögvarinna hagsmuna að gæta af niðurstöðu málsins. Aðild þessara stjórnvalda að málinu sé því óþörf og engin réttarfarsleg nauðsyn á að gefa þeim kost á að láta málið til sín taka. Þá halda stefnendur því fram að kröfugerð þeirra eða málatilbúnaður að öðru leyti sé nægjanlega skýr og glöggur til að efnisdómur verði lagður á málið. V. Með dómi réttarins 10. október 2005 var felld úr gildi yfirlandskiptagerð frá 10. mars 2004 um skipti á landi sem tilheyrir jörðunum Snóksdal I, Snóksdal II og Gilsbakka. Í kjölfarið tók sýslumaðurinn í Búðardal þá ákvörðun með bréfi 31. desember 2005 að kalla sömu nefndarmenn á ný til starfa til að ljúka skiptum á landi jarðanna. Með málsókninni leitast stefnendur við að fá ákvörðun þessari hnekkt og reisa þá kröfu á því að þeir sem sæti eiga í nefndinni séu vanhæfir til að fara með málið. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 heyrir undir sýslumann að skipa menn til setu í yfirlandskiptanefnd. Í ákvæðinu er tekið fram að þeir sem taki sæti í nefndinni skuli vera óvilhallir, en það leiðir einnig af almennum reglum II. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þegar sýslumaður skipar menn til setu í yfirlandskiptanefnd ber honum hvorki að afla né fara eftir ábendingum aðila um hverjir taki sæti í nefndinni. Jafnframt getur landeigandi, sem á aðild að landskiptum, ekki hlutast til um að nefndarmaður, sem á sæti í yfirlandskiptanefnd, verði leystur undan þeim starfa. Í samræmi við þetta er ekki á forræði málsaðila að kvaðning nefndarmanna, sem upphaflega voru skipaðir til setu í yfirlandskiptanefnd 16. júlí 2002 og síðan kvaddir á ný til að halda áfram og ljúka skiptum 31. desember 2005, verði felld niður og nýir menn skipaðir í þeirra stað. Ákvörðun þar að lútandi hvílir hjá sýslumanni eða eftir atvikum nefndinni sjálfri, kjósi hún að víkja nefndarmanni, einum eða fleiri, sbr. 4. mgr. 5. gr. stjórnsýslulaga. Til að ákvörðun stjórnvalds verði felld úr gildi verður venjulega að stefna til varnar því stjórnvaldi sem stóð að þeirri ákvörðun sem um er deilt, sbr. til að mynda dóm Hæstaréttar 30. mars 2000 í máli nr. 324/1999. Að öðrum kosti er viðbúið að mál verði ekki nægjanlega upplýst þar sem stjórnvaldinu hefur ekki verið gert kleift að koma á framfæri þeim sjónarmiðum sem ákvörðun er reist á og svara fyrir hana. Þá er aðild stjórnvaldsins nauðsynleg ef dómur í samræmi við þær kröfur sem hafðar eru uppi leggur stjórnvaldinu á herðar skyldu af einhverju tagi. Á það við í þessu máli, enda þyrfti sýslumaður að skipa nýja yfirlandskiptanefnd ef fallist verður á kröfu stefnanda um að ákvörðun sýslumanns frá 31. desember 2005 verði felld úr gildi. Kröfunni verður því vísað frá dómi þar sem málið hefur ekki verið höfðað á hendur sýslumanninum í Búðardal. Í bréfi sýslumannsins í Búðardal 5. maí 2006 til lögmanns stefnenda segir að sýslumaður hafi ákveðið að kostnaður vegna starfa yfirlandskiptanefndar skyldi skiptast að tiltölu milli aðila í samræmi við fyrirmæli 2. mgr. 6. gr. landskiptalaga. Stefnendur gera þá kröfu að þessari ákvörðun verði hnekkt. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. landskiptalaga úrskurðar sýslumaður um reikninga yfirmatsmanna. Einnig segir að skjóta megi úrskurði sýslumanns undir fullnaðarúrskurð dómsmálaráðuneytisins, en það úrskurðar um reikning sýslumanns, ef hann sjálfur á sæti í nefndinni. Af þessu leiðir að sýslumaður tekur eingöngu ákvörðun um þóknun til yfirmatsmanna, sem hann hefur skipað til setu í nefndinni. Samkvæmt þessu heyrir ekki undir sýslumann að skera úr ágreiningi um hvernig þeim kostnaði verði skipt milli þeirra sem aðild eiga að landskiptunum og verður ákvörðun yfirlandskiptanefndar þar að lútandi ekki skotið til sýslumanns. Að þessu gættu verða stefnendur ekki taldir hafa lögvarða hagsmuni af því að fá fellda úr gildi ákvörðun sýslumanns, sem enga þýðingu hefur að lögum. Þessari kröfu stefnenda verður því einnig vísað frá dómi. Loks gera stefnendur þá kröfu á hendur stefndu að þeim verði gert að greiða sér 635.405 krónur, en sú fjárhæð nemur helmingi af kostnaði við störf yfirlandskiptanefndar vegna skiptagerðarinnar frá 10. mars 2004. Þurftu stefnendur að reiða fram þá greiðslu til að fá skiptagerðina í hendur. Í stefnu er því haldið fram að stefndu hafi vísvitandi haldið fram rangri málsástæðu þess efnis að réttindi Gilsbakka til landsins væri beitarréttur en ekki beinn eignarréttur. Með þessu athæfi hafi stefndu komið því til leiðar að yfirlandskiptanefndin tók sér dómsvald í blóra við 3. mgr. 3. gr. landskiptalaga, en það hafi valdið því að skiptin voru ógild með dómi réttarins. Þetta hafi valdið stefnendum tjóni, sem stefndu beri ábyrgð á eftir almennu skaðabótareglunni. Á þessari kröfugerð eða málatilbúnaði eru engir þeir annmarkar sem varðað geta frávísun. Að þessu leyti verður því frávísunarkröfu stefndu hrundið. Þar sem vísað hefur verið frá dómi kröfu stefnenda um að ákvörðun sýslumannsins í Búðardal frá 31. desember 2005 verði felld úr gildi reynir ekki á varakröfu stefndu um að sú ákvörðun verði staðfest. Það athugast að slík krafa til sjálfstæðs viðurkenningardóms verður ekki höfð uppi án þess að gagnsök sé höfðuð. Málskostnaður bíður efnisdóms. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Vísað er frá dómi kröfu stefnenda, Björns Pálmasonar, Einars Pálmasonar, Elínar Pálmadóttur, Guðmundar Pálmasonar og Kristínar Pálmadóttur, um að ógilt verði ákvörðun sýslumannsins í Búðardal frá 31. desember 2005 um að kveðja til Jón Höskuldsson, héraðsdómslögmann, Lárus Birgisson, búnaðarráðunaut, Sigurbjörgu Ósk Áskelsdóttur, landslagsarkitekt, Þorstein Þorseinsson, bónda að Skálpastöðum í Borgarbyggð, og Anton Ottesen, bónda að Ytri-Hólmi í Hvalfjarðarsveit, til starfa á ný til að ljúka yfirlandskiptum á jörðunum Snóksdal I og Snóksdal II í Dalabyggð. Einnig er vísað frá dómi kröfu stefnenda um að felld verð úr gildi staðfesting sýslumanns frá 5. maí 2006 um skiptingu kostnaðar við yfirlandskiptagerð frá 10. mars 2004. Að öðru leyti er frávísunarkröfu stefndu, Aksel Jansen, Jan Jansen og Ólafs Friðsteinssonar hrundið. Málskostnaður úrskurðast ekki.
Mál nr. 299/2003
Fasteignakaup Galli Matsgerð
G, sem keypt hafði fasteign af S og R, hélt eftir lokagreiðslu umsamins kaupverðs vegna leka sem komið hafði fram á eigninni eftir kaupin. Til heimtu greiðslunnar höfðuðu R og S mál á hendur G, sem krafðist sýknu þar sem hún ætti gagnkröfu til skuldajafnaðar. Vísaði G í því sambandi til matsgerðar sem aflað hafði verið að frumkvæði hennar. Gegn mótmælum R og S var ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins á matsgerðinni þar sem ekki hafði verið boðað til matsfundar með þeim hætti sem boðið er í 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991. Önnur gögn geymdu ekki fullnægjandi upplýsingar um þau atriði sem matsgerð laut að. Vegna þessarar vanreifunar varð ekki lagður efnisdómur á skuldajafnaðarkröfu G og kom hún því ekki til álita í málinu, en krafa S og R var tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. ágúst 2003. Hún krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi keypti áfrýjandi húseignina að Fannafold 221, Reykjavík af stefndu með samningi 9. apríl 2001. Stefndu munu áður hafa búið í húsinu frá árinu 1988 er þau keyptu það ófullbúið. Þak hússins mun hafa lekið, en að sögn stefndu töldu þau sig hafa komist fyrir lekann nokkrum árum áður en þau seldu áfrýjanda húsið. Eftir kaupin kom leki fram á ný. Af þessum sökum hélt áfrýjandi eftir lokagreiðslu umsamins kaupverðs að fjárhæð 1.050.000 krónur, sem hún átti að greiða 1. desember 2001. Stefndu höfðuðu málið 10. maí 2002 á hendur áfrýjanda til heimtu greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins. Reisir áfrýjandi kröfu sína um sýknu á því að um sé að ræða galla á húsinu á ábyrgð stefndu. Skilaði hún greinargerð sinni 25. júní sama árs og krafðist sýknu þar sem hún ætti gagnkröfu til skuldajafnaðar. Hafði að hennar beiðni verið dómkvaddur matsmaður 12. apríl 2002 til að skoða og meta nánar tilgreind atriði varðandi þak hússins og meta kostnað við úrbætur. Matsmaðurinn skilaði skýrslu 16. september 2002. Taldi hann lekann aðallega stafa af gölluðum þéttingum um þakglugga hússins, en auk þess væri ekki ólíklegt að við viss veðurskilyrði læki meðfram ryðguðum nöglum þakklæðningarinnar. Þá væri þakjárnið ekki neglt á svokallaðar lektur eins og venja sé til, heldur lagt beint á þakpappann og neglt í gegnum hann. Hefði það í för með sér hættu á leka. Þá væri ástand þakjárnsins „almennt mun verra” en aldur þess gæfi tilefni til. Hins vegar taldi matsmaðurinn að hvorki hefðu orðið umtalsverðar skemmdir á innviðum þaksins né einangrun þess. Taldi hann nauðsynlegt að endurnýja ytri hluta þakglugga ásamt gleri. Þá lagði hann til að nýr tjörupappi yrði lagður á súðklæðninguna. Jafnframt yrði lagt nýtt þakjárn með lektum undir. Taldi matsmaðurinn að kostnaður við þessar framkvæmdir yrði 2.662.900 krónur, án tillits til endurgreiðslu virðisaukaskatts vegna vinnu á verkstað. II. Stefndu mótmæla gildi framkominnar matsgerðar. Reisa þau mótmæli sín meðal annars á að þau hafi ekki verið boðuð til matsfundar og verði því ekki á matsgerðinni byggt. Áfrýjandi telur þau mótmæli of seint fram komin. Samkvæmt framangreindu fór mat hins dómkvadda manns fram eftir að stefndu höfðuðu málið. Við aðalmeðferð þess í héraði var matsmaður ítarlega spurður af lögmanni stefndu um hvernig staðið var að boðun á umræddan matsfund. Stefndu kveðast síðan, að fengnum svörum matsmannsins, hafa borið fyrir sig þá málsástæðu við munnlegan flutning málsins að ekki yrði byggt á matinu vegna þessa galla við framkvæmd matsins. Verður fallist á með stefndu að málsástæðan sé nægilega snemma fram komin. Samkvæmt matsgerð var matsfundur haldinn 24. júní 2002 að Fannafold 221. Var þá mætt af hálfu málsaðila. Á fundinum, sem stóð í tæpa klukkustund, lagði áfrýjandi fram fjórar ljósmyndir sem sýna áttu ummerki um leka í desember 2001, ljósrit af byggingarnefndarteikningum af húsinu, en stefndu lögðu fram bréf til lögmanns þeirra. Þá var bókað að vettvangsskoðun hafi farið fram. Einnig segir í skýrslu matsmannsins að hann hafi farið aftur á vettvang 7. september sama árs en „daginn áður tilkynnti hann á skrifstofu viðkomandi lögmanna að nánari vettvangsskoðun myndi fara fram kl. 13 laugardaginn 7. sept. Þeir mættu ekki við vettvangskönnunina en 2 trésmiðir aðstoðuðu matsmann með því að fjarlægja áfellur og þakklæðningu í kringum gluggann svo hægt væri að sjá innri frágang þéttinga við gluggann og kanna þéttleika þeirra.“ Fleiri matsfundir voru ekki haldnir. Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kvaðst matsmaður ekki geta staðfest með hvaða hætti hann hafi boðað til síðari matsfundarins, en telja að hann hafi annað hvort hringt í ritara hjá lögmönnum málsaðila, eða sent bréf, jafnvel með tölvupósti. Samkvæmt 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal matsmaður tilkynna aðilum með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Þá er kveðið á um að matsmanni sé rétt að afla sér gagna til afnota við matið, en aðilum sem eru viðstaddir skal þá gefinn kostur á að tjá sig um þau eftir þörfum. Af því sem að framan er rakið er ljóst að ekki var boðað til hins síðari matsfundar með þeim hætti sem lög bjóða. Var það þeim mun brýnna þar sem þá skyldi kannað ástand þaksins eftir að fjarlægðar hefðu verið þakplötur og þéttingar umhverfis þakglugga. Er niðurstaða matsgerðar reist á því, sem kom í ljós við þá skoðun. Verður af þeim sökum ekki unnt að byggja niðurstöðu málsins á framkominni matsgerð, hvorki um ástand þaksins né kostnað við úrbætur. Um þessi atriði hafa önnur gögn málsins ekki að geyma fullnægjandi upplýsingar. Vegna þessarar vanreifunar verður ekki lagður efnisdómur á skuldajafnaðarkröfu áfrýjanda og kemur hún því ekki til álita í málinu. Með þessum athugasemdum verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um annað en málskostnað. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Gunnur Petra Þórsdóttir, greiði stefndu, Stefaníu Kjartansdóttur og Runólfi K. Maack, samtals 550.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 8. apríl s.l., er höfðað með stefnu birtri 10. maí s.l. Stefnendur eru Stefanía Kjartansdóttir, kt. [...], Gautavík 11, Reykjavík og Runólfur K. Maack, kt. [...], Þrastarlundi 6, Garðabæ. Stefnda er Gunnur Petra Þórsdóttir, kt[...], Fannafold 221, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefndu verði dæmt skylt, gegn útgáfu afsals frá stefn­endum til stefndu fyrir fasteigninni að Fannafold 221 í Reykjavík, til að greiða stefn­endum kr. 1.050.000 ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 1. desember 2001 til greiðsludags á grundvelli 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þá er krafist dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 5.632.295 frá 9. apríl 2001 til 18. apríl sama ár. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega að hún verði sýknuð af kröfum stefnenda en til vara er krafist lækkunar á kröfu stefnenda í formi afsláttar eða skaðabóta sem nemi nið­urstöðu matsgerðar matsmanns. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir að stefnda keypti af stefnendum húseignina að Fannafold 221 hér í borg með kaupsamningi dagsettum 9. apríl 2001. Umsamið kaupverð var kr. 23.000.000 og skyldu kr. 13.682.295 greiðast með peningum, þar af skyldi kr. 1.000.000 greiðast við undirritun kaupsamnings, kr. 4.000.000 skyldu greiðast við undir­ritun kaupsamnings með peningum úr láni frá lífeyrissjóði V.R. sem færi á 2. veð­rétt, sbr. 2. tl. kaupsamnings og kr. 1.632.295 með peningum úr láni frá líf­eyr­is­sjóði V.R. sem færi á 3. veðrétt, sbr. 3. tl. kaupsamnings. Upplýst hefur verið að greiðslur samkvæmt 2. og 3. tl. kaupsamnings voru ekki inntar af hendi fyrr en 18. apríl sama ár. Yfirteknar skuldir voru kr. 2.897.705 og kr. 6.420.000 skyldu greiðast með fasteignaveðbréfi. Eignin var afhent við undirritun kaupsamnings. Fram hefur komið í málinu að stefnda skoðaði eignina þrisvar sinnum. Óumdeilt er að lekamerki sáust við þakglugga og halda stefnendur því fram að þau hafi tjáð stefndu að þau vonuðust til að komist hefði verið fyrir lekann en stefnda heldur því fram að þau hafi tjáð henni að um gamlan leka við þakglugga væri að ræða sem gert hefði verið við og hefði verið komist fyrir lekann. Stefnda heldur því fram að þar sem hún taldi sig vera að kaupa fasteign af sérfræðingi á sviði bygginga hafi hún ekki talið nauð­synlegt að sannreyna þessar upplýsingar. Komið hefur fram í málinu að stefn­andi Runólfur er vélaverkfræðingur að mennt og kvaðst hann fyrir dómi ekki kunna sér­stök skil á byggingamannvirkjum. Stefnda mun hafa orðið vör við leka 20. júlí sama ár og þar sem slíkt hafi aðeins einu gerst frá afhendingu eignarinnar taldi hún ekki ástæðu til að halda eftir greiðslu þar sem henni þótti líklegt að um einstakan at­burð væri að ræða miðað við upplýsingar stefnenda. Stefnda varð aftur vör við leka á gamlársdag sama ár og var lekinn það mikill að hún mun hafa þurft að setja fötu undir hann til að koma í veg fyrir skemmdir á gólfefni. Stefnda fékk Björn Marteinsson, arkitekt og verkfræðing hjá Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins til að kanna or­sakir lekans en í skýrslu hans dagsettri 6. desember sama ár kemur fram að sökum þess að snjór var á þakinu hafi ekki verið talin ástæða til að skoða það að utan. Gat hann því ekki gert sér grein fyrir orsökum lekans. Stefnda átti að greiða lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi kr. 1.050.000 þann 1. desember sama ár en vegna lekans ákvað hún að halda þeirri greiðslu eftir. Samkvæmt matsbeiðni stefndu dagsettri 6. mars 2002 var Freyr Jóhannesson, bygg­inga­tæknifræðingur, dómkvaddur 12. apríl 2002 til að meta orsakir lekans og áætla kostnað við endurbætur. Matsgerð hans er dagsett 16. september sama ár og lýsir hann lé­legu ástandi þaks og frágangi þakglugga, en húsið mun vera rúmlega 10 ára gamalt. Munu ýmsir vankantar hafa verið á þéttingu milli áfella og glers, áfella og glugga ásamt gölluðum frágangi milli gluggakarms og þakpappa.. Voru ummerki um leka víða í kringum gluggann og blikkplötuklæðning víða talsvert ryðguð. Taldi mats­maður þaklekann stafa í meginatriðum af gölluðum þéttingum í kringum þakglugga en þó taldi hann ekki ólíklegt að við viss veðurskilyrði geti lekið meðfram ryðguðum nöglum þakklæðningarinnar. Hann taldi það ágalla að þakklæðningin var ekki negld á lektur heldur lögð beint á þakpappann og negld í gegnum hann, en það hafi í för með sér lekahættu. Þá væri þakhalli í lágmarki eða um 15°. Sagði matsmaður þá tegund þakjárns sem var á húsinu ekki vera selda hér á landi lengur og væri ekki skipt um járn á öllu húsinu hefði það verulegt útlitslýti í för með sér. Lagði matsmaður til eftir­far­andi: 1. Að settur yrði tjörupappi á súðklæðninguna sem límdur er á samskeytum og ásoð­inn pappi yfir kili og við skotrennur, 2. Að settar verði lektur undir þakjárnið úr 45x70 mm gagndreyptri furu með fjarlægðarklossum lögðum í asfalt þar sem lekturnar eru skrúfaðar niður í sperrur, 3. Að sett verði nýtt þakjárn ásamt tilheyrandi áfellum við þakrennur, kjöljárn með þéttingum og nýjar skotrennur. Taldi matsmaður kostnað vegna þessa nema kr. 2.662.900. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því að þau hafi í öllum atriðum staðið við sinn hluta kaup­samn­ings aðila. Hafi aðalskylda þeirra falist í afhendingu hinnar seldu eignar í um­sömdu ástandi og hafi þau efnt þá skyldu. Stefnda hafi hins vegar ekki staðið við sínar skyldur samkvæmt kaupsamningnum að öllu leyti. Byggja stefnendur á því að gegn út­gáfu afsals fyrir eigninni eigi þau rétt til dómkröfu sinnar. Í fyrsta lagi er á því byggt að stefnda hafi ekki innt af hendi greiðslur samkvæmt 2. og 3. tl. kaupsamnings fyrr en 18. apríl 2001. Með vísan til 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 eigi stefn­endur því rétt á dráttarvöxtum af kr. 5.632.295 í þá 9 daga sem vanefndir stefndu hafi staðið yfir. Í öðru lagi hafi stefnda vanefnt að greiða lokagreiðslu kaupsamnings að fjár­hæð kr. 1.050.000 á umsömdum gjalddaga 1. desember sama ár. Er sú krafa stefn­enda byggð á 6. tl. kaupsamnings og almennum reglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir fjárskuldbindinga. Stefnendur hafna því að um leyndan galla á fasteigninni sé að ræða. Það sé óum­deild grundvallarregla í fasteignakaupum að kaupandi geti ekki beitt fyrir sig van­efnda­úrræðum vegna galla sem eru á hinu selda og honum er kunnugt um, sbr. 47. gr. laga nr. 39/1922 og 1. mgr. 20. gr. laga nr. 50/2000. Stefnda hafi skoðað fasteignina þrisvar sinnum og hafi henni verið sagt frá því að eignin hefði lekið og var henni bent á lekaummerki. Hefðu stefnendur því sinnt upplýsingaskyldu sinni og engu leynt um leka­vandamálið. Hefði stefndu verið tjáð að reynt hefði verið að komast fyrir lekann og að hefði ekki lekið um nokkurt skeið. Stefnendur byggja á því að þau hafi enga ábyrgð tekið á því að komist hefði verið fyrir lekann um ókomna tíð. Viðurkennt sé af hálfu stefndu að hún hafi verið upplýst lekann áður en gengið var til samninga og hafi hún þrátt fyrir vitneskju um lekavandamál keypt eignina. Ef ummerki um skemmdir séu sjáanleg gefi það kaupanda ríkt tilefni til rækilegrar skoðunar og eftir atvikum að leita sérfræðiaðstoðar. Stefnda hafi engan reka gert að því að skoða fasteignina nánar þrátt fyrir upplýsingar stefnenda. Verði því að telja að stefndu hafi verið kunnugt um að fasteignin gæti lekið aftur og sé því ekki um að ræða galla í lögfræðilegum skiln­ingi sem veiti rétt til vanefndaúrræða. Stefnendur byggja á því að stefnda hafi sýnt af sér mikið tómlæti með því að til­kynna stefnendum ekki tafarlaust um lekann. Hafi stefnda greitt drjúgan hluta kaup­verðsins eftir að lekið hafi. Þegar komið hafi að lokagreiðslu hafi stefnda kosið að tefla fram þeirri málsástæðu að um leyndan galla hafi verið að ræða. Byggja stefn­endur á því að í þessu tómlæti stefndu felist viðurkenning á því að henni hafi verið kunn­ugt um að eignin hefði lekið og ekki væri um leyndan galla að ræða. Málskostnaðarkrafa stefnenda er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda byggir sýknukröfu sína að því er varðar dráttarvexti af greiðslum samkvæmt 2. og 3. tl. kaupsamnings á því að rétt sé að greiðslurnar hafi ekki borist stefn­endum fyrr en 18. apríl 2001. Hafi stefnendum mátt vera kunnugt að þær greiðslur yrði ekki hægt að inna af hendi fyrr en eftir þinglýsingu skuldabréfa sem legið hafi frammi við undirritun kaupsamnings. Þar sem kaupsamningurinn gefi til kynna að þessar greiðslur séu andvirði skuldabréfa með veði í umræddri eign hafi stefn­endum mátt vera ljóst að þessar greiðslur bærust ekki fyrr en nokkru eftir undir­ritun kaupsamningsins. Hafi stefnendur samþykkt þessa ráðstöfun með undirritun á kaup­samninginn án nokkurra athugasemda. Stefnda byggir á því að stefnendur hafi tjáð henni þegar hún skoðaði eignina að hún hefði lekið og að þau hefðu komist í veg fyrir lekann, en gömul lekamerki hafi sést við þakglugga. Stefnda hafi verið að kaupa fasteign af sérfræðingi á sviði bygg­inga og því ekki talið nauðsynlegt að sannreyna þær upplýsingar sem henni hafi verið gefnar. Stefnda byggir á því að hún hafi strax haft samband við fasteignasölu þá sem annast hafi um sölu eignarinnar er hún hafi orðið vör við lekann 20. júlí 2001. Fast­eigna­salinn hafi ekki sinnt þeirri skyldu sinni að hafa milligöngu um að stefnendum yrði tilkynnt um lekann fyrr en eftir ítrekuð tilmæli frá stefndu og eigi því tóm­læt­is­sjón­armið ekki við í málinu. Stefnda segist ekki hafa haldið eftir greiðslum 1. september og 1. október 2001 þar sem hún hafi talið að um einstakan lekaatburð hafi verið að ræða. Stefnda byggir á því að stefnendur hafi staðfest við stefndu að búið væri að koma í veg fyrir lekann. Hafi stefnda ekki átt þess kost að kanna sérstaklega hvort sú væri raunin og hafi henni þótt rétt að treysta upplýsingum stefnanda Runólfs, en hann sé véla­verkfræðingur sem hafi að sögn stefndu yfir 20 ára reynslu á sviði bygg­inga­framkvæmda. Stefnda byggir á því að hún eigi skuldajafnaðarkröfu á hendur stefnendum um skaða­bætur eða afslátt vegna leyndra galla sem verið hafi á hinu selda og vanefnda stefn­enda á því að hafa ekki afhent hina seldu eign í umsömdu ástandi. Telur stefnda sig hafa rétt til að halda eftir greiðslum með stoð í 21. tl. kaupsamnings aðila. Stefnda vísar til almennra reglna kröfu- og samningaréttar um loforð og skuld­bind­ingargildi samninga og V. kafla laga nr. 50/2000, sérstaklega 40. gr. Málskostnaðarkrafa stefndu er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Ágreiningur aðila máls þessa snýst annars vegar um það hvort stefnendur eigi rétt á dráttarvöxtum í níu daga sökum þess að greiðsla samkvæmt 2. og 3. tl. kaup­samnings barst þeim ekki við undirritun kaupsamnings 9. apríl 2001 heldur 18. apríl sama ár og hins vegar hvort stefnendur hafi sérstaklega ábyrgst að lekavandamál sem verið hafði á eigninni væri ekki lengur fyrir hendi. Óumdeilt er að stefnda hefur ekki staðið stefnendum skil á lokagreiðslu vegna kaupsamningsins, kr. 1.050.000, sem inna átti af hendi 1. desember 2001, en stefnda telur sig eiga rétt á skaðabótum eða afslætti vegna leyndra galla sem verið hafi á eigninni. Telur stefnda sig eiga rétt á að halda þessari greiðslu eftir með stoð í 21. tl. kaupsamnings og krefst skuldajafnaðar við kröfu stefnenda og byggir þá kröfu sína á niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Samkvæmt 2. og 3. tl. kaupsamnings aðila skyldi stefnda við undirritun kaup­samnings greiða stefnendum samtals kr. 5.632.295, en sérstaklega er tekið fram að peningar vegna þessarar samningsgreiðslu fáist úr láni frá lífeyrissjóði V.R. sem tryggt skyldi með 2. og 3. veðrétti á umræddri fasteign. Óumdeilt er að greiðsla samkvæmt þessum samningslið barst ekki fyrr en níu dögum síðar. Ekki hefur verið leitt í ljós að stefnendur hafi hreyft nokkrum athugasemdum af þessum sökum fyrr en í bréfi til stefndu dagsettu 5. desember 2001, en þá hafði risið ágreiningur með aðilum vegna leka­vandamála. Augljóst er að fé vegna þessarar samningsgreiðslu var ekki til reiðu við undirritun kaupsamnings og hlýtur aðilum að hafa verið það ljóst að það tekur al­mennt nokkra daga að þinglýsa veðskuldabréfum, framvísa þinglýstu heimildarskjali hjá viðkomandi lífeyrissjóði og fá lánið síðan greitt út. Verður því ekki fallist á að stefn­endur hafi eins og þessu samningsákvæði var háttað átt rétt á dráttarvöxtum frá undir­ritun kaupsamnings fram að þeim tíma er greiðslan var innt af hendi. Verður stefnda því sýknuð af kröfum stefnenda að þessu leyti. Ekki er um það deilt í máli þessu að ummerki við þakglugga á fasteigninni báru með sér að eignin hefði lekið. Aðilum ber hins vegar ekki saman um hvað þeim fór í milli í þessu sambandi. Stefnendur halda því fram að þau hafi tjáð stefndu að eignin hefði lekið en þau vonuðust til þess að tekist hefði að koma í veg fyrir lekann. Stefnda heldur því aftur á móti fram að henni hefði verið tjáð að stefnendum hefði tekist að komast fyrir lekann og þar sem hún taldi sig vera að kaupa fasteign af sérfræðingi á sviði bygginga hafi hún ekki talið nauðsynlegt að sannreyna þessar upplýsingar. Stefnandi Runólfur skýrði svo frá fyrir dómi að húsið hafi lekið frá upphafi og hafi reynst erfitt að fá verktaka til að bæta úr því. Hafi lekið minna eftir það en lekinn hafi síðan ágerst. Hann kvað þak hússins hafa verið yfirfarið árin 1994-95 og hafi þétt­ingar með gluggum verið lagaðar. Hann kvað að ekki hefði lekið í nokkur ár eftir þetta. Hann kvað stefnendum hafa verið ráðlagt að láta lekaummerkin sjást og gera ekki við þau og hefði ekki átt að fara fram hjá neinum að lekið hefði með þak­glugg­anum. Hann kvaðst hafa verið viðstaddur í eitt skipti þegar stefnda skoðaði eignina og kvað hann henni hafa verið tjáð að stefnendur teldu að komist hefði verið fyrir lekann. Stefnandi Stefanía skýrði svo frá fyrir dómi að hún hefði sýnt stefndu eignina, bent henni á þakgluggann og sagt henni að hann hefði verið vandamál og hefði lekið mikið í upphafi. Kvaðst hún hafa sagt stefndu að ekki hefði lekið í nokkur ár og von­uðust þau til að tekist hefði að koma í veg fyrir lekann. Stefnda kvaðst hafa skoðað eignina þrisvar sinnum og kvaðst hún hafa orðið vör við ummerki eftir leka við þakglugga, en sér hefði ekki verið kynnt það að fyrra bragði. Stefnda kvað stefnanda Stefaníu hafa sýnt sér eignina en ekki stefnandi Runólfur. Kvað stefnda sér hafa verið tjáð að um gamlan leka væri að ræða sem gert hefði verið við. Hún kvaðst ekki hafa kallað til fagmann í þeim tilgangi að skoða leka­um­merkin. Stefnda kvað fyrst hafa lekið 20. júlí 2001 og nú væri ástandið þannig að það leki verulega þegar rigni og séu lekataumar á fimm veggjum og víðar. Jason Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, skýrði svo frá fyrir dómi að stefndu hafi verið gerð grein fyrir því að eignin hefði lekið. Hann kvað stefnendur hafa tjáð sér að lekið hefði með glugganum einhverjum mánuðum áður en búið væri að lagfæra það. Hann kvað þetta ekki hafa verið sett í söluyfirlit, enda hefðu lekaummerkin sést vel. Þá hafi þetta verið rætt við samningsgerð. Jason kvað stefndu hafa látið vita um lekann 19. október 2001 og hafi stefnendur verið látnir vita um hann í lok nóvember sama ár. Samkvæmt 47. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup, en þau eiga við um lög­skipti aðila með lögjöfnun, enda var kaupsamningur gerður fyrir gildistöku laga nr. 50/2000, getur kaupandi, hafi hann rannsakað söluhlut áður en kaup gerðust eða látið fyrir­farast án sennilegrar ástæðu að rannsaka hlutinn, ekki borið fyrir sig neina þá galla á söluhlut sem hann hefði átt að sjá við þá rannsókn nema seljandi hafi haft svik í frammi. Ekki er um það deilt að lekið hafði með þakglugga á umræddri fasteign og var stefndu um það kunnugt. Gögn málsins bera með sér að stefnendur hafi gert sér far um að hylja ekki ummerki eftir lekann og fram kemur hjá fasteignasala þeim er ann­aðist söluna að ekki hafi þótt ástæða til að geta þessa í söluyfirliti enda hefðu leka­um­merkin sést vel. Stefnda mun hafa skoðað eignina þrisvar sinnum og upplýst hefur verið að hún hafi ekki notið aðstoðar fagmanns við þá skoðun. Stefndu var ljóst að eignin hafði lekið og bar henni því að kanna sérstaklega hvort úrbóta væri þörf eða hvort tekist hefði að koma í veg fyrir frekari leka. Stefnda byggir á því að stefnendur hafi ábyrgst að komist hefði verið fyrir lekann en hún ber sönnunarbyrðina fyrir þeirri full­yrðingu sinni. Ekki liggur fyrir í málinu skrifleg ábyrgðaryfirlýsing af hálfu stefn­enda, en stefndu hefði verið í lófa lagið að krefja þau um slíka yfirlýsingu við samn­ings­gerð til að tryggja sér sönnun að þessu leyti. Verður stefnda að bera hallann af sönn­unarskorti í þessum efnum og þar sem henni hefur ekki lánast að sanna að stefn­endur hafi ábyrgst að eignin myndi ekki leka í framtíðinni verður skulda­jafn­að­ar­kröf­um hennar því hafnað. Niðurstaða málsins verður því sú að kröfur stefnenda verða teknar til greina að öðru leyti en því að hafnað er kröfum stefnenda um greiðslu dráttarvaxta vegna greiðslna samkvæmt 2. og 3. tl. kaupsamnings. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefndu til að greiða stefnendum kr. 400.000 í máls­kostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefnda, Gunnur Petra Þórsdóttir, greiði stefnendum, Stefaníu Kjartansdóttur og Runólfi K. Maack, kr. 1.050.000 ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. desember 2001 til greiðsludags, gegn útgáfu afsals frá stefnendum til stefndu fyrir fasteigninni að Fannafold 221 í Reykjavík. Stefnda greiði stefnendum kr. 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 123/2005
Vinnusamningur Ráðningarsamningur Uppsögn Aðilaskipti Áskorun
Í málinu var óumdeilt að með kaupsamningi 31. desember 2003, er fyrirtækið DR keypti vörulager, ýmsar aðrar eignir og viðskiptavild fyrirtækisins D, hafi orðið aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Deilt var um hvort H hefði réttarstöðu starfsmanns samkvæmt lögunum og ætti þess vegna rétt á vangoldnum launum úr hendi DR. H hafði starfað hjá D allt frá 1986 og í fullu starfi frá árinu 1994, en hann átti hlut í því fyrirtæki, a.m.k. eftir 2. mars 2003. Í janúar 2004 vann H svipuð störf og áður, en honum var sagt upp hjá D í lok þess mánaðar. Af gögnum málsins varð ekki annað ráðið en störf hans í þeim mánuði hafi verið í þágu DR, en ekki D. Var H talinn hafa réttarstöðu starfsmanns í skilningi laga nr. 72/2002 og var eignarhlutdeild hans í D ekki talið breyta þeirri niðurstöðu. Voru H dæmd laun úr hendi DR fyrir janúarmánuð 2004, sem og laun í uppsagnarfresti. Ekki var talið að DR gæti byggt rétt á því, að H hafi ekki sinnt áskorun hans um upplýsingar yfir laun eða aðrar greiðslur í uppsagnarfresti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara lækkunar á kröfufjárhæð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti lýstu aðilar yfir því að ekki sé ágreiningur í málinu um þá niðurstöðu héraðsdómara að með kaupsamningi 31. desember 2003, er Dælur ehf. seldu áfrýjanda vörulager sinn, ýmsar aðrar eignir og viðskiptavild, hafi orðið aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum. Deila þeirra stendur um hvort stefndi hafi réttarstöðu starfsmanns samkvæmt lögunum og eigi þess vegna rétt á vangoldnum launum úr hendi áfrýjanda fyrir janúarmánuð 2004 og síðan meðan á uppsagnarfresti stóð fyrir mánuðina febrúar, mars og apríl sama ár. Fram er komið að stefndi starfaði hjá Dælum ehf. allt frá 1986 og í fullu starfi frá 1994. Fyrirtækið mun hafa verið í eigu stefnda og foreldra hans til 2. mars 2003 er 75% hlutafjár voru seld Kristófer Þorgrímssyni, Gunnari L. Björnssyni og Eiríki Hans Sigurðssyni. Ekki verður ráðið um eignarhlutdeild stefnda í því fyrirtæki fram að þeim tíma, en eftir söluna átti hann 25% hlutafjár. Mun stefndi hafa haldið sama starfi hjá fyrirtækinu sem innkaupa- og tæknistjóri og er óumdeilt að hann var í fullu starfi þar til aðilaskiptin urðu samkvæmt kaupsamningnum 31. desember 2003. Stefndi eignaðist ekki hlut í áfrýjanda, sem mun vera í eigu áðurnefndra þriggja manna. Í lögum nr. 72/2002 er ekki að finna sérstaka skilgreiningu á því hver teljist starfsmaður í skilingi þeirra. Eins og fram kemur í héraðsdómi bera gögn málsins með sér að stefndi hafi í janúar 2004 unnið svipuð störf og áður, en honum var sagt upp störfum hjá Dælum ehf. með uppsagnarbréfi í lok þess mánaðar. Ekki verður annað ráðið en störf stefnda í janúar 2004 hafi verið í þágu áfrýjanda, en ekki Dælna ehf. enda mun það fyrirtæki þá hafa verið hætt starfsemi í kjölfar sölu á eignum þess til áfrýjanda. Þegar litið er til framanritaðs, og starfssviðs stefnda hjá Dælum ehf. og síðar áfrýjanda, telst hann hafa réttarstöðu starfsmanns í skilningi laga nr. 72/2002 en ekki verður fallist á að eignarhlutdeild hans í fyrrgreinda fyrirtækinu breyti þeirri niðurstöðu. Í framangreindu uppsagnarbréfi var sérstaklega óskað eftir að stefndi ynni ekki á uppsagnarfresti sem skyldi vera þrír mánuðir. Í greinargerð áfrýjanda í héraði kom fram að hann teldi líklegt að stefndi hefði notið launa eða annarra greiðslna frá öðrum á uppsagnarfresti sem koma ættu til frádráttar launakröfu hans. Í greinargerðinni skoraði hann á stefnda „að upplýsa með viðunandi hætti um slíkar greiðslur“. Var áskorunin sögð sett fram „í skilningi 67. og 68. gr. laga nr. 91/1991.” Áfrýjandi hefur bent á að stefndi hafi ekki orðið við áskorun þessari og til þess beri að líta við úrlausn málsins. Óumdeilt er að við munnlegan flutning málsins í héraði upplýsti stefndi að hann hefði ekki haft tekjur á tímabilinu er koma ættu til frádráttar. Áskorunin verður ekki talin leiða til þess að stefnda hafi borið skylda til að leggja fram sönnunargögn um þetta. Í greinargerð til Hæstaréttar skýrði áfrýjandi áskorun sína frekar og nefndi að stefndi gæti til dæmis lagt fram staðfest yfirlit úr staðgreiðsluskrá. Stefndi varð við því og felur yfirlitið í sér staðfestingu á fyrri fullyrðingu hans um þetta efni. Verður ekki talið að áfrýjandi geti byggt rétt á að stefndi hafi ekki sinnt áskorun hans. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Dælur og ráðgjöf ehf., greiði stefnda, Hjalta Þorsteinssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. I. II. Málsatvik Lýsing stefnanda á málavöxtum er á þá leið að hann hafi starfað hjá Dælum ehf. um árabil auk þess sem hann hafi átt 25% hlut í fyrirtækinu. Í desember 2003 hafi stefndi Dælur og ráðgjöf ehf. verið stofnað og þann 31. desember sama ár hafi stefndi síðan keypt rekstur Dælna ehf. þ.e.a.s. lager, lausafé, og viðskiptavild. Stefndi hafi þannig hafið rekstur sem áður hafi verið undir nafni eldra félagsins undir nýju nafni og nýrri kennitölu. Þann 30. janúar 2004 hafi stefnanda verið sagt upp störfum hjá Dælum ehf. af Eiríki Hans Sigurðssyni framkvæmdastjóra Dælna ehf., sem jafnframt hafi verið framkvæmdastjóri stefnda, þar sem frekara vinnuframlagi hans hafi verið hafnað. Stefnandi hafi ekki fengið greidd laun vegna janúar né heldur hafi hann fengið frekari launagreiðslur frá félaginu. Stefnandi hafi leitað til VR sem sent hafi bréf dags. 11. mars 2003 til stefnda og krafið um vangoldin laun á þeirri forsendu að með kaupsamningi stefnda og Dælna ehf. hafi orðið aðilaskipti að fyrirtækinu og stefndi því yfirtekið launaskuldbindingar gagnvart stefnanda. Stefndi hafi með bréfi dags. 29. mars 2004 hafnað kröfu stefnanda og talið að einungis hafi verið keyptur lager, lausafé og viðskiptavild en ekki eignir og skuldir og því hafi ekki verið um aðilaskipti að ræða. Lýsing stefnda á málavöxtum er að mestu samhljóða lýsingu stefnanda á málavöxtum en þar segir ennfremur að með kaupsamningi dags. 2. mars 2003 hafi þeir Kristófer Þorgrímsson, Gunnar L. Björnsson og Eiríkur Hans Sigurðsson keypt samanlagt 75% hlutafjár í Dælum ehf. Viðskiptin hafi átt sér talsverða forsögu en hið selda hafi verið afhent sama dag og kaupsamningurinn hafi verið gerður. Stefnandi hafi um árabil verið eigandi að félaginu ásamt foreldrum sínum þeim Þorsteini Hjaltasyni og Jónínu Arndal enda hafi hann verið tilgreindur seljandi í kaupsamningnum. Þar hafi einnig komið fram að stefnandi hafi eftir viðskiptin verið eigandi 25% hlutafjár í félaginu og hann skyldi starfa þar áfram í krafti eignaraðildar sinnar. Skömmu eftir að hið selda hafi verið afhent kaupendum hafi komið í ljós verulega slæm staða félagsins og í senn rangar og villandi upplýsingar sem seljendur þ.ám. stefnandi hafi veitt um bókhaldsleg málefni félagsins, rekstrarstöðu þess og í raun alla þá þætti sem áhrif hafi haft á verðmyndun og verðmæti félagsins. Af þessu tilefni hafi kaupendur ritað bréf til seljenda og krafist þess að kaupverðið yrði endurskoðað eins og gert hafi verið ráð fyrir í samningnum sjálfum. Bréfi þessu hafi verið svarað af hálfu þáverandi lögmanns seljenda þann 7. ágúst 2003. Þar hafi komið fram að ekki yrði fallist á kröfur kaupenda að neinu leyti. Lögmaður kaupenda ritaði seljendum bréf dags. 5. september 2003 og í kjölfarið hafi verið haldinn fundur með aðilum þar sem reynt hafi verið að miðla málum. Ekki hafi tekist að semja um friðsamlega lausn málsins en ekki hafi þó verið útilokað að sættir myndu takast. Stefnandi hafi verið viðstaddur fundinn og tekið þátt í öllum sáttaviðræðum og öðrum viðræðum um lausn málsins. Jafnframt hafi það verið gagnkvæmur skilningur bæði stefnanda og kaupenda að áframhaldandi vera stefnanda hjá félaginu hafi verið háð því að sættir myndu takast enda hafi það legið í hlutarins eðli. Er liðið hafi að lokum ársins 2003 hafi orðið ljóst að sættir myndu ekki takast milli aðila kaupsamningsins. Jafnframt hafi verið fyrirliggjandi að afkoma félagsins Dælna ehf. hafi í raun verið svo slæm að gjaldþrot hafi blasað við. Í því skyni að takmarka tjón sitt og til að freista þess að bjarga fjárfestingu sinni hafi kaupendur gripið til þess örþrifaráðs að stofna nýtt félag, stefnda í þessu máli og láta það kaupa lager, lausafé og viðskiptavild Dælna ehf. Þetta hafi m.a. komið til umræðu á stjórnarfundi þann 19. desember 2003. Á fundinum hafi einnig komið fram sá gagnkvæmi skilningur allra viðkomandi að áframhaldandi vera stefnanda í starfi hjá Dælum ehf. eða stefnda í þessu máli yrði að óbreyttu ómöguleg. Ekki hafi verið fyrir hendi nægilegt traust og trúnaður til þess að stefnandi hafi getað haldið áfram að starfa með kaupendum. Undir þetta hafi stefnandi tekið á fundinum og hafi menn verið sáttir við það að stefnandi yrði ekki þátttakandi í stofnun hins nýja félags né kæmi að öðru leyti að rekstri þess eða störfum fyrir það. Kaup stefnda á vörulager, lausafé og viðskiptavild Dælna ehf. hafi verið samþykkt á hluthafafundi í Dælum ehf. sem haldinn hafi verið þann 12. febrúar 2004. Kaupsamningur þar að lútandi hafi áður verið gerður þann 31. desember 2003 með áskilnaði um samþykki hluthafafundar. Rekstur Dælna ehf. hafi hætt frá og með 1. janúar 2004 og hafi stefnandi þá hætt störfum. Stefnandi hafi mætt á hluthafafundinn þann 12. febrúar 2004 í fylgd Eyvindar Sólnes hdl. og ekki gert athugasemdir við kaup stefnda á fyrrgreindum eigum Dælna ehf. né hafi stefnandi gert athugasemdir við starfslok sín sem orðið hafi tæpum tveimur mánuðum áður. Meðal gagna málsins hafi verið uppsagnarbréf til stefnanda frá Dælum ehf. dags. 30. janúar 2004. Bréf þetta hafi verið útbúið að beiðni stefnanda sjálfs enda hafi hann hætt störfum í lok desember 2003. Hann kvaðst hafa þurft að hafa uppsagnarbréf með þessu efni í fórum sínum til þess að geta fengið atvinnuleysisbætur og/eða átt rétt á greiðslum úr ábyrgðarsjóði launa ef svo færi sem þá hafi litið úr fyrir að bú Dælna ehf. yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Þann 31. mars 2004 hafi kaupendur farið fram á það við Héraðsdóm Reykjaness að dómkvaddir yrðu matsmenn vegna ágreinings kaupenda og seljenda í tengslum við framangreindan kaupsamning um hlutabréf í Dælum ehf. III. Málsástæður og lagarök Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir á þeim málsástæðum að með kaupsamningi dags. 31. desember hafi stefndi keypt viðskiptavild, lausafé og vörulager Dælna ehf. þar á meðal hafi verið vöruskápur, hillur, húsbúnaður, skrifstofubúnaður, áhöld og tæki. Undir kaupsamninginn hafi sömu aðilar ritað sem kaupendur og seljendur. Augljóst hafi verið samkvæmt kaupsamningi að ekkert hafi verið eftir í starfsemi Dælna ehf. og enginn grundvöllur hafi verið fyrir frekari rekstri enda hafi verið búið að selja allt nema kennitöluna. Athygli sé vakin á því að sömu aðilar hafi staðið að rekstri stefnda og staðið hafi að rekstri Dælna ehf. að stefnanda undanskildum. Þá hafi rekstur stefnda verið á sama stað og rekstur Dælna ehf. hafi verið. Í lögum um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum segir að með aðilaskiptum sé átt við efnahagslega einingu þ.e. skipulagðri heild verðmæta sem notuð hafi verið í efnahagslegum tilgangi. Ljóst hafi verið að stefndi hafi keypt öll verðmæti fyrirtækisins sem hægt hafi verið að nota í efnahagslegum tilgangi. Í slíkum tilfellum færast réttindi og skyldur starfsmanna til kaupenda. Hér hafi orðið aðilaskipti að efnahagslegri einingu sem stefnandi hafi starfað við og því eigi hann kröfu til launa gagnvart stefnda. Í uppsagnarbréfi frá Dælum ehf. sé vinnuframlagi hafnað enda hafi allri starfsemi verið hætt. Stefnandi gerir kröfu um bætur í uppsagnarfresti sem nema launum í 3 mánuði auk orlofs. Stefnandi kveðst sundurliða kröfu sína með eftirgreindum hætti: a) Laun vegna janúar 2004 kr. 230.000 b) Laun vegna febrúar 2004 kr. 230.000 c) Laun vegna mars 2004 kr. 230.000 d) Laun vegna apríl 2004 kr. 230.000 e) Orlof maí 2003 – apríl 2004 25 dagar kr. 265.344 f) Orlofsuppbót 2003-2004 45 vikur kr. 15.400 d) Desemberuppbót 2004 22 vikur kr. 16.800 Samtals kr. 1.217.544 Þar sem innheimtutilraunir sbr. bréf frá Verslunarmannafélagi Reykjavíkur dags. 11. mars 2004 og bréf Arnar Clausen hrl. dags. 25. mars 2004 hafi reynst árangurslausar og málshöfðun því nauðsynleg sé hér farið fram á ítrustu kröfur samkvæmt lögum og kjarasamningum. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi til laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups, laga nr. 30/1987 um orlof, laga nr. 19/1979 um uppsagnarfrest, laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum, samningalaga nr. 7/1936, meginreglur kröfuréttar, meginreglur vinnuréttar og kjarasamninga Verslunarmannafélags Reykjavíkur og vinnuveitenda og bókanir sem teljast hluti kjarasamninga. Kröfur um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Krafan um málskostnað er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að ákvæði laga nr. 72/2002 um réttarstöðu starfsmanna við aðilaskipti að fyrirtækjum eigi ekki við í málinu enda hafi stefnandi verið í þeirri stöðu að hann teljist ekki hafa verið starfsmaður í skilningi laganna. Stefnandi hafi verið eigandi að fjórðungi hlutafjár í Dælum ehf. og hafi starfað þar í krafti eignaraðildar sinnar. Engu hafi breytt um þetta þótt hann hafi tekið laun eins og starfsmaður. Lögin eigi augljóslega ekki við um starfslok sem tengjast breytingu á eignaraðild hluthafa eða öðrum viðskiptalegum ráðstöfunum með hlutafé eða eigur hlutafélags. Þvert á móti sé tilgangur laganna eingöngu sá að vernda hag almennra starfsmanna sem ekki eiga neinn þátt í stjórnun eða stjórnunarlegum ákvörðunum vinnuveitandans sem lögpersónu vegna eignaraðildar sinnar. Ljóst hafi verið að kaup stefnda á vörum, lausafé og viðskiptavild af Dælum ehf. hafi ekki verið ástæða þess að stefnandi hætti störfum. Þvert á móti hafi ástæðan verið sú að allar forsendur hafi verið brostnar fyrir áframhaldandi þátttöku stefnanda í samstarfi aðila. Sátt hafi verið um það með aðilum í desember 2003 að stefnandi myndi ekki eiga aðild að félaginu og einnig hafi verið sátt um það að stefnandi myndi hætta störfum í lok desember það ár. Uppsagnarbréf hafi einnig verið til málamynda og að beiðni stefnanda sjálfs enda hafi hann hætt störfum löngu áður. Stefndi byggir á því að ekki verði fram hjá því litið að stefnandi hafi verið einn þeirra sem tekið hafi þátt í að selja umrædd verðmæti frá Dælum ehf. til stefnda. Kaupsamningur þar að lútandi dags. 31. desember 2003 hafi verið gerður með áskilnaði um samþykki hluthafafundar. Sá fundur hafi verið haldinn þann 12. febrúar 2004 og hafi stefnandi engum andmælum hreyft við sölunni eða öðrum ráðstöfunum á fundinum. Það hafi honum þó verið í lófa lagið að gera hafi honum verið á móti skapi að salan færi fram. Staða stefnanda og spurningin um það hvort ákvæði laga nr. 72/2002 eigi við um hann hljóti að taka mið af því að stefnandi hafi verið einn af þeim sem seldu stefnda vörur, lausafé og viðskiptavild Dælna ehf. Stefnandi hafi verið eigandi að Dælum ehf. áður en kaupendur og núverandi eigendur stefnda hafi keypt þar 75% hlut. Stefnandi hafi því mætavel vitað hver staða Dælna ehf. hafi verið og jafnframt hafi honum verið ljóst að félagið hafi rambað á barmi gjaldþrots áður en viðskipti með hlutafé hafi átt sér stað. Stefnanda hafi því mátt vera ljóst að þessi staða kæmi upp. Stefnanda hafi einnig mátt vera ljóst að til ágreinings kynni að koma á milli hans og annarra hluthafa. Stefnandi hafi ekki verið ráðinn til starfa hjá Dælum ehf. sem almennur starfsmaður heldur hafi hann starfað þar í skjóli eignaraðildar sinnar og tengsla við fyrri eigendur. Þar af leiðir að stefnandi hafi ekki getað gert ráð fyrir því að halda störfum hjá félaginu hvað sem á hafi gengið í ágreiningi milli hans og annarra seljenda annars vegar og kaupenda hins vegar. Loks byggir stefndi á því að þau viðskipti sem átt hafi sér stað með vörur, lausafé og viðskiptavild milli Dælna ehf. og stefnda þann 31. desember 2003 sbr. samþykki hluthafafundar þann 12. febrúar 2004 séu ekki aðilaskipti í skilningi laga nr. 72/2002. Varakrafa stefnda um lækkun á kröfugerð stefnanda er m.a. byggð á því að stefnandi hafi hætt störfum í lok desember 2003 og því beri að miða uppsagnarfrest í öllum tilfellum við að þriggja mánaða uppsagnarfrestur stefnanda hafi byrjað að líða í síðasta lagi þann 1. janúar 2004. Áréttað sé að uppsagnarbréf það sem stefnandi hafi fengið í lok janúar 2004 hafi eingöngu verið til málamynda að beiðni stefnanda sjálfs og honum til hagsbóta. Stefndi byggir einnig á því að sátt sem verið hafi um starfslok stefnanda og eignaraðild hans að Dælum ehf. ásamt þeim trúnaðarbresti sem komin hafi verið upp hafi gert það að verkum að stefnda hafi verið óhægt um vik með að óska eftir vinnuframlagi meðan á hinum meinta uppsagnarfresti hafi staðið. Það hafi heldur aldrei verið ætlun aðila að um eiginlegan uppsagnarfrest yrði að ræða. Stefnandi krefjist launa auk orlofs og annarra greiðslna út apríl 2004 þó að hann hafi ekki unnið í þágu stefnda allt frá því í desember 2003. Stefndi telur það líklegt að stefnandi hafi notið launa eða annarra greiðslna frá þriðja aðila á þessu tímabili og verður skorað á stefnanda að upplýsa með viðunandi hætti um slíkar greiðslur sem komi til frádráttar kröfum stefnanda. Áskorun þessi sé sett fram í skilningi 67. og 68. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi vísar til stuðnings kröfum sínum til meginreglna fjármunaréttarins, samningaréttar og kröfuréttar auk ákvæða laga nr. 7/1936 eftir því sem við á. Þá sé byggt á meginreglum vinnuréttar og ákvæðum laga nr. 72/2002. Loks byggir stefndi á ákvæðum laga nr. 138/1994 eftir því sem við á. Um réttarfar og málskostnað sé byggt á lögum nr. 91/1991. Í skýrslu fyrir dómi bar stefnandi að hann hafi starfað hjá Dælum ehf. nær óslitið frá 1986 þar til í janúar 2004 ásamt því að hafa átt hlut í félaginu. Hann hafi verið í fullu starfi hjá félaginu frá 1994. Breytingar hafi orðið á eignarhaldi félagsins í mars 2003. Stefnandi hafi haldið áfram að starfa hjá Dælum ehf. eftir breytingarnar ásamt því að hafa átt 25% hlut í félaginu. Í desember 2003 hafi stefnda síðan verið stofnað. Ekkert hafi þá verið talað við stefnanda um starfslok hans hjá Dælum ehf. Á hluthafafundi í Dælum ehf. í desember 2003 hafi aðeins verið talað um að reynt yrði að leysa málin. Stefnandi kannast ekki við að á fundinum hafi verið samkomulag um að hann myndi hætta störfum hjá félaginu í lok desember 2003. Hann hafi litið þannig á að hann yrði starfsmaður stefnda. Stefnandi hafi verið innkaupa- og tæknistjóri hjá Dælum ehf. Hann hafi séð um erlend samskipti og þá hafi hann haft yfirumsjón með tilboðsgerð fyrir félagið. Hann hafi hinsvegar ekki komið að fjármálum félagsins. Í desember 2003 og janúar 2004 hafi hann unnið að tilboði í verk ásamt fyrirsvarsmönnum stefnda. Þá hafi hann séð um samskipti við útlönd. Í lok janúar 2004 hafi honum síðan verið sagt upp störfum hjá Dælum ehf. og vísað hafi verið í trúnaðarbrest. Í uppsagnarbréfinu hafi komið fram að ekki hafi verið óskað eftir frekara vinnuframlagi. Á hluthafafundi í Dælum ehf. í febrúar 2004 hafi hann ekki haft uppi neinar athugasemdir þar sem hann hafi verið í minnihluta og athugasemdir frá honum hafi ekki haft neitt að segja. IV. Niðurstaða Stefnandi starfaði um árabil hjá Dælum ehf. auk þess að vera eigandi að félaginu ásamt foreldrum sínum. Með kaupsamningi dags. 2. mars 2003 keyptu þeir Kristófer Þorgrímsson, Gunnar L. Björnsson og Eiríkur Hans Sigurðsson samanlagt 75% hlut í Dælum ehf. Eftir viðskiptin var stefnandi áfram starfsmaður hjá félaginu auk þess að vera eigandi að 25% hlut í félaginu. Með kaupsamningi dags. 31. desember 2003 keypti stefndi síðan Dælur ehf. Stefnandi hefur haldið því fram að eftir kaup stefnda á Dælum ehf. hafi hann starfað áfram hjá félaginu. Sömu aðilar hafi staðið að rekstri stefnda og staðið hafi að rekstri Dælna ehf. að stefnanda undanskildum, þá hafi rekstur stefnda verið á sama stað og rekstur Dælna ehf. hafi verið. Þann 30. janúar 2004 hafi honum hinsvegar verið sagt upp störfum hjá Dælum ehf. af Eiríki Hans Sigurðssyni framkvæmdastjóra Dælna ehf. sem jafnframt hafi verið framkvæmdastjóri stefnda og frekara vinnuframlagi hafnað enda hafi allri starfsemi verið hætt. Stefnandi hafi ekki fengið greidd laun vegna janúar 2004 né heldur hafi hann fengið frekari launagreiðslur frá félaginu. Stefndi hefur hinsvegar haldið því fram að í desember 2003 hafi orðið að samkomulagi að stefnandi yrði ekki þátttakandi í stofnun hins nýja félags einnig hafi orðið að samkomulagi að stefnandi myndi hætta störfum í lok desember það ár. Uppsagnarbréf dags. 30 janúar 2004 hafi aðeins verið til málamynda og gefið út að beiðni stefnanda sjálfs. Ágreiningslaust er að með kaupsamningi dags. 31. desember 2003 keypti stefndi viðskiptavild, lausafé og vörulager Dælna ehf., þar á meðal vöruskáp, hillur, húsbúnað, skrifstofubúnað, áhöld og tæki. Sömu aðilar stóðu að rekstri stefnda og áður stóðu að rekstri Dælna ehf. að stefnanda undanskildum. Þá var rekstur stefnda á sama stað og rekstur Dælna ehf. var. Ágreiningur er hinsvegar um starfslok stefnanda hjá Dælum ehf. Fyrir liggur í gögnum málsins að deilur voru á milli fyrirsvarsmanna stefnda og fyrrverandi eigenda Dælna ehf. þ.e. stefnanda og foreldra hans varðandi kaupverð félagsins og virðist trúnaðarbrestur hafa verið komin upp á milli stefnanda og fyrirsvarmanna stefnda. Hinsvegar liggur ekki skýrt fyrir hvernig staðið var að starfslokum stefnanda hjá félaginu þegar stefndi keypti Dælur ehf. Það er niðurstaða dómsins að með kaupum stefnda á Dælum ehf. hafi stefndi yfirtekið launaskuldbindingar gagnvart stefnanda. Fyrirsvarsmenn stefnda hefðu sem ráðandi aðili við kaupsamningsgerðina getað staðið betur að starfslokum stefnanda og verður stefndi að bera hallann af því að það var ekki gert. Í gögnum málsins liggur fyrir að stefnandi vann í janúar 2004 að ýmsum verkefnum fyrir Dælur ehf. Þar má nefna vinnu við tilboð frá Dælum ehf. í vélbúnað og pípukerfi í dælustöð á Vesturhafnarsvæðinu. Einnig má þar nefna samskipti við Staðlaráð Íslands vegna sama verkefnis. Þann 30. janúar 2004 fékk stefnandi í hendur uppsagnarbréf dags. sama dag frá Eiríki Hans Sigurðssyni framkvæmdastjóra Dælna ehf. sem jafnframt var framkvæmdastjóri stefnda. Í því kemur fram að stefnanda sé sagt upp störfum sem innkaupa- og tæknistjóra hjá Dælum ehf. með vísan í heimild í ráðningarsamningi. Uppsagnarfrestur sé þrír mánuðir frá næstu mánaðarmótum að telja skv. ráðningarsamningi. Þá kemur fram að ekki sé óskað eftir frekara vinnuframlagi frá stefnanda. Í máli þessu heldur stefndi því fram að samkomulag hafi verið um að stefnandi myndi hætta störfum í lok desember 2003. Telja verður að stefndi beri sönnunarbyrði fyrir því að starfslok hafi átt að fara fram með þessum hætti. Þegar litið er til þess og þess sem fyrir liggur um störf stefnanda fyrir Dælur ehf. í janúar 2004 er það mat dómsins að stefnda hafi ekki tekist sönnun þess að um það hafi verið samkomulag að stefnandi myndi hætta störfum í lok desember 2003 heldur hafi honum verið sagt upp störfum með uppsagnarbréfi dags. 30. janúar 2004 og frekara vinnuframlagi hafnað. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið ber að taka kröfur stefnanda til greina. Stefnandi gerir kröfu um laun vegna janúar 2004 og laun í uppsagnarfresti auk orlofs og uppbóta. Samkvæmt því er heildarkrafa stefnanda 1.217.544 krónur, en henni er ekki tölulega mótmælt og er tekin til greina ásamt vaxtakröfu stefnanda, en ekki er skilyrði til að lækka þá kröfu vegna annarrar vinnu stefnanda, þar sem um áunnin réttindi skv. vinnusamningi er að ræða, sem ekki skerðast af þeim sökum, en að kröfu stefnda hefði stefnanda verið skylt að vinna í uppsagnarfrestinum til hljóta þessi laun. Í ljósi þessarar niðurstöðu ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar sem telst hæfilega ákveðinn 326.810 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson, héraðsdómari. Stefndi, Dælur og ráðgjöf ehf., greiði stefnanda, Hjalta Þorsteinssyni 1.217.544 krónur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af kr. 230.000,- frá 1. febrúar 2004 til 1. mars 2004, af kr. 460.000,- frá þeim degi til 1. apríl 2004, af kr. 690.000,- frá þeim degi til 1. maí 2004 og af kr. 1.217.544,- frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 326.810 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts á málflutningsþóknun.
Mál nr. 697/2014
Niðurfelling máls Málskostnaður
Eftir kröfu I ehf. var mál þess á hendur H ehf. fellt niður fyrir Hæstarétti. Var I ehf. dæmt til greiðslu málskostnaðar fyrir réttinum að kröfu H ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. október 2014. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13. janúar 2015. Með bréfi 20. apríl 2015 tilkynnti aðaláfrýjandi að hann felldi málið niður af sinni hálfu en hann gerir allt að einu kröfu um málskostnað. Með bréfi 28. sama mánaðar tilkynnti gagnáfrýjandi að hann félli frá gagnáfrýjun héraðsdóms en krafðist þess að dómur gengi um málskostnað úr hendi aðaláfrýjanda. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 105. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Mál þetta er fellt niður. Aðaláfrýjandi, Iceland Excursions Allrahanda ehf., greiði gagnáfrýjanda, Hugsmiðjunni ehf., 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 1. júlí 2014, var höfðað með stefnu sem þingfest var þann 1. október 2013 af Hugsmiðjunni ehf., Snorrabraut 56, 105 Reykjavík, á hendur Iceland Excursions Allrahanda ehf., Klettagörðum 4, 104 Reykjavík. Með gagnstefnu sem þingfest var 5. nóvember 2013 höfðaði aðalstefndi gagnsakarmál gegn aðalstefnanda. I. Aðalstefnandi gerir þær dómkröfur að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda 13.270.778 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga vaxtalaga nr. 38/2001 af 39.533 kr. frá 1.1.2013 til 1.3.2013, af 79.067 kr. frá 1.3.2013 til 30.4.2013, af 4.460.893 kr. frá 30.4.2013 til 1.5.2013, af 4.504.191 kr. frá 1.5.2013 til 1.6.2013, af 4.552.509 kr. frá 1.6.2013 til 1.7.2013, af 4.600.832 kr. frá 1.7.2013 til 28.8.2013, af 13.270.778 kr. frá 28.8.2013 til greiðsludags. Þá krefst aðalstefnandi þess að aðalstefndi verði dæmdur til að greiða aðalstefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, sem lagður verði fram undir rekstri málsins. Aðalstefndi krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda. Þá krefst aðalstefndi þess að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða aðalstefnda málskostnað samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Í gagnsök gerir gagnstefnandi þá kröfu að gagnstefndi verði dæmdur til að endurgreiða gagnstefnanda innborganir samkvæmt samningi, 16.669.667 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001 frá 29. nóvember 2013 til greiðsludags. Þá krefst gagnstefnandi þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda gagnstefnda vegna tjóns sem gagnstefnandi hefur beðið vegna vanefnda gagnstefnda á verksamningi aðila, dags. 7. og 8. mars 2012. Þá krefst gagnstefnandi þess að gagnstefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins og að gagnsök verði sameinuð aðalsök. Gagnstefndi gerir eftirtaldar dómkröfur í gagnsök: II. Málsatvik Í samningnum var kostnaðaráætlun, þar sem taldir voru upp helstu vinnuliðir í tengslum við verkið. Sá fyrirvari var gerður af hálfu aðalstefnanda að stóri óvissuþátturinn í verkinu væri vefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Þau væru þess eðlis að erfitt væri fyrir aðalstefnanda að áætla nákvæmlega vinnu við þau þar sem ekki væru til svokallaðar WSDL-lýsingar á vefþjónustunni og því væri eina leiðin fyrir aðalstefnanda sú að byrja að forrita á móti þeim til að prófa þær. Það gæti orðið til þess að kostnaðurinn við þann lið gæti orðið hærri eða lægri en gert væri ráð fyrir í samningnum. Samkvæmt kostnaðaráætlun skyldi vinna við vefsíðugerðina taka 383 klukkustundir á tímagjaldinu 14.200 krónur og 10 klukkustundir á tímagjaldinu 12.200 krónur, samtals 5.560.600 krónur, án vsk. Að auki var samið um að veittur skyldi yrði 14% afsláttur þannig að til greiðslu kæmu 4.782.116 krónur, án vsk. eða 6.001.556 krónur auk 30.014 króna á mánuði. Áætlaðar voru 176 klukkustundir af framangreindum 393 klukkustundum í vinnu við vefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Greiðslufyrirkomulag samkvæmt samningnum var þannig að 30% af tilboði skyldu greiðast við undirskrift samnings, 40% þegar hönnun yrði afhent og 30% við afhendingu veflausnar. Öll aukaverk skyldu rukkuð samkvæmt verðskrá aðalstefnanda. Þá var aðalstefnda gert að greiða fast gjald mánaðarlega vegna kerfisleigu, þjónustusamnings, vefhýsingar, DND-hýsingar, leitarvélar og áskriftargjalds. Ekki var kveðið á um það í samningi aðila hvenær verki skyldi lokið. Þann 23. maí 2012 hófst vinna við verkið og stóð fyrsta lota verksins yfir til 20. ágúst 2012. Þann dag sendi forsvarsmaður aðalstefnda, Erla Vignisdóttir, forsvarsmanni aðalstefnanda tölvupóst og falaðist eftir upplýsingum um verkstöðu. Forsvarsmaður aðalstefnanda sendir svohljóðandi svar þann 21. ágúst 2012: Þann 9. september 2013 sendi lögmaður aðalstefnda yfirlýsingu um riftun verksamnings til aðalstefnanda. Mál þetta var síðan þingfest þann 1. október 2013 og gagnstefna var þingfest 5. nóvember 2013. Gagnsök var sameinuð aðalsök þann 27. nóvember 2013. Þann 27. nóvember 2013 lagði lögmaður aðalstefnda fram beiðni um dómkvaðningu matsmanns, en hún hljóðaði svo: „Þess er óskað að matsmaður láti í té skriflegt og rökstutt álit um þau atriði sem tilgreind eru hér á eftir. Er þess óskað að við matið verði höfð hliðsjón af verksamningi aðila, framlögðum dómskjölum og góðum venjum við sambærilega vefsíðugerð. Er þess óskað að matsmaður skoði og meti vefsíðu sem matsþoli útbjó fyrir matsbeiðanda og kanni eftirfarandi atriði með tilliti til þess hvort um galla sé að ræða, orsök þeirra og afleiðingar, leiðir til úrbóta og kostnað við úrbætur. Nánar tiltekið er óskað eftir því að matsmaður skoði eftirfarandi liði og meti: Þess er óskað að matsmaður fjalli einnig um önnur atriði sem hann telur máli skipta í tengslum við framangreind atriði. Þess er óskað að matsmaður meti hver er ástæða fyrir göllum sé og hvað fór úrskeiðis.“ Aðalstefndi lagði jafnframt fram bókun þar sem fram kom að þann 12. nóvember 2013 hefði helsti samkeppnisaðili, Reykjavík Excursions – Kynnisferðir, opnað nýja heimasíðu sem útbúin hefði verið af aðalstefnanda. Þannig eigi fullyrðingar aðalstefnda, sem fram komi í greinargerð í gagnsök, um að sú vinna sem innt hafi verið af hendi fyrir aðalstefnda geti á engan hátt nýst aðalstefnanda við riftun, ekki við rök að styðjast. Lögmaður aðalstefnanda mótmælti bókuninni sem hann kvað vera nýja málsástæðu og óskaði eftir fresti til að kynna sér framkomin gögn. Aðalstefnandi lagði síðan fram bókun þann 11. desember 2013 þar sem hann mótmælti bókun stefnda frá 12. nóvember 2013 sem skriflegum málflutningi og nýrri málsástæðu. Aðalstefndi lagði jafnframt fram bókun þar sem hann gerði athugasemdir við beiðni aðalstefnda um dómkvaðningu matsmanns. Þann 15. janúar 2014 var dómkvaddur matsmaður, skv. framangreindri matsbeiðni og til að framkvæma hið umbeðna mat, skipaður Ásmundur Bjarnason tölvunarfræðingur, forstöðumaður upplýsingasviðs Sjóvár. Matsgerð dómkvadds matsmanns, dags. 18. mars 2014, var síðan lögð fram 15. apríl 2014 og voru niðurstöður matsmanns sem hér segir: Skv. gögnum málsins, þá er vinnu við vefsíðuna er ekki lokið, en vinna við vefsíðuna var stöðvuð af hálfu matsþola eftir 25. júní 2013. Það er rétt að byrja á því að skýra út í hvaða stöðu verkefnið var á þeim tímapunkti m.v. sýn matsmanns. Matsmaður lítur svo á að búið hafi verið að afhenda verkkaupa vefinn til efnisinnsetningar og prófunar. Verkinu er hinsvegar ekki lokið, þ.e. ekki var búið að klára endanlega alla virkni vefsins og framkvæma allar prófanir. Á gögnum málsins verður ekki annað séð en að verkefnið hafi verið í eðlilegum farvegi, þ.e. prófanir stóðu yfir og vinna við lagfæringar á athugasemdum úr prófunum. Þá stóð einnig yfir vinna við efnisinnsetningu en í því felst m.a. innsetning á almennu efni, tengja saman ferðir og ítarefni milli vefsíðu og bókunarvélar ásamt nánari skilgreiningum. Skv. verkefnavef matsþola voru á þeim tímapunkti nokkrar útistandandi athugasemdir sem komið höfðu út úr prófunum. Verður ekki annað séð en að þær athugasemdir séu ennþá opnar og í fullu gildi m.v. stöðu verksins og virkni vefsins á þessum tímapunkti. Mat á vefsíðunni fór þannig fram að fyrsta yfirferð fór fram á fundi 10. mars hjá matsþola og í framhaldinu fékk matsmaður aðgang að síðunni til að gera sjálfstæðar athuganir sem framkvæmdar voru 10. – 16. mars. Ein bókun var kláruð til enda með því að greiða með kreditkorti en þrátt fyrir að vefurinn eigi að keyra á móti bókunarvélinni í prófunarumhverfi, þá virðist öll kortameðhöndlun bókunarvélarinnar vera raunkeyrð, þ.e. pöntunin var raunverulega skuldfærð af viðkomandi kreditkorti. Öll sú virkni/vinnsla gekk hinsvegar athugasemdalaust og pöntunar- og greiðslukvittun skiluðu sér hratt og örugglega. Í ljósi þessa, var ekki látið reyna á frekari prófanir með kreditkortum, heldur stöðvað á greiðslusíðunni (e. Customer information & payment). Vefsíðan lítur ágætlega út, það hefur greinilega verið lögð mikil vinna í hönnun og uppsetningu vefsíðunnar. Boðið er upp á skemmtilegar framsetningar á dagsferðum (Day tours) og pakkaferðum (Tour Packages) ásamt tengingum við Google Maps, umsögnum viðskiptavina, ítarlegri lýsingum á ferðum o.fl. Aðeins vantar þó upp á endanlega virkni vefsins en það er að mestu í samræmi við opnar athugasemdir á verkefnavef matsþola. Það skal tekið fram að matsmanni var ekki alltaf ljóst hvers kyns var ef virkni reyndist ekki alveg sem skyldi, en þar gat verið um eitt af eftirtöldum atriðum til að dreifa : Beiðni matsbeiðanda:„Hvort matsþola hafi tekist með fullnægjandi hætti að tengja vefsíðuna við bókunarvél matsbeiðanda svo unnt sé að panta ferðir með eðlilegum hætti þ.á.m. með spjaldtölvum og snjallsímum.“ Þessi matsliður er nátengdur matslið 1 og ber að skoða í því samhengi. Á fundi með matsþola þ. 10. mars s.l. kom fram að planið var að klára fyrst þann hluta sem snýr að borð- og fartölvum en eftir væri að slípa viðmótið betur til fyrir spjaldtölvur og snjallsíma; skala myndir og prófa/klára forritsköll en vefsíðan er hönnuð sem s.k. „snjall vefur“ sem á að aðlaga sig að ólíkum skjástærðum (e. responsive). Niðurstaða:Eins og fram kemur í matslið 1 hér fyrir ofan, þá er verkinu ekki lokið. Almennt gekk þó ágætlega að finna ferðir og panta (greiðsluhluta að mestu sleppt sbr. matslið 1) úr borð- og fartölvu en úr spjaldtölvu og snjallsíma skalast vefsíðan ágætlega en ekki reyndist hægt að klára pöntunina af fyrrgreindum ástæðum. Beiðni matsbeiðanda:„Hvort unnt sé að rekja hvort matsþoli hafi unnið að lagfæringum í vefsíðunni síðan að forsvarsmenn matsþola lýstu því yfir, á sáttafundi dags. 25. júní 2013, að þeir hygðust ekki vinna frekar í vefsíðunni án frekari greiðslna. Jafnframt hvenær unnið var síðast í vefsíðunni skv. fyrirliggjandi skrám.“ Verkefnavefur matsþola (BaseCamp) Á verkefnavefnum voru þrjár uppfærslur sem eiga sér stað eftir 25. júní sem mögulega gátu bent til þess að unnið hafi verið í verkefninu eftir 25. júní. Á fundi með matsþola þ. 10. mars upplýsti Guðmundur Þorvaldsson að þessi atriði hefðu verið kláruð löngu áður en gleymst hafi að merkja þau sem „completed“ eða lokuð. Skoðun á tímaskráningum matsþola bendir til að a.m.k. tvö af þessum atriðum hafi verið unnin í maí 2013. Aðrar uppfærslur á verkefnavefnum ganga að mestu leyti út á að taka hlutaðeigandi aðila úr viðkomandi athugasemd (assignment). Ástæðan er sú að verkefnavefurinn er notaður í fleiri verkefnum þar sem starfsmenn matsþola sjá allar athugasemdir sem skráðar eru á þá. Þegar stefndi í að einhver bið yrði á frekari vinnu í verkefninu fyrir matsbeiðanda, þá grípa menn til þess ráðs að taka athugasemdirnar (ígildi verkbeiðni) af sér til að þeir sjái eingöngu athugasemdir í verkefnum í vinnslu. SVN (vefútgáfustjórnunarkerfi matsþola) Matsþoli notar vefútgáfustjórnunarkerfi sem nefnist SVN til að halda utan um allar hugbúnaðarbreytingar sem eru framkvæmdar. Þar voru tvær færslur skráðar eftir 25. júní 2013. Á fundi með matsþola þ. 10. mars upplýsti Margeir Ingólfsson og Atli Páll að þessar færslur stöfuðu frá almennum uppfærslum á SVN útgáfustjórnunarkerfinu, þvert á öll verkefni. Matsmaður fékk að skoða þessar færslur og það sem á baki þeim lá og var það staðfest í þeirri skoðun að skv. útgáfustjórnunarkerfinu eru síðustu hugbúnaðarbreytingar á vefsíðunni frá 11. júní 2013. Tímaskráningar Sundurliðaðar tímaskráningar eru hluti af dómsskjölum en þar verður ekki séð að skráður hafi verið tími vegna vinnu við vefsíðuna eftir 25. júní 2013. Niðurstaða: Matsmaður getur ekki séð að matsþoli hafi unnið að lagfæringum í vefsíðunni eftir 25. júní 2013. Verkefnið sem hér um ræðir var tvíþætt. Annars vegar fólst það í hönnun, uppsetningu og forritun á vefsíðu fyrir matsbeiðanda. Hins vegar að samþætta bókunarvél matsbeiðanda við vefinn. Kostnaður vegna vefsíðugerðar og samþættingu fellur nánast eingöngu til vegna vinnu. Það er einkum tvennt sem hefur áhrif á hækkun kostnaðar í slíkum verkefnum; aukaverk og ófyrirsjáanleg vinna. Bókunarvél matsbeiðanda er ákveðin þungamiðja í öllu þessu verkefni, en mikil vinna í vefsíðunni fellur til vegna samþættingar við bókunarvélina. Eftirfarandi eru nokkur dæmi úr matsgögnum sem matsmaður telur geta valdið ófyrirsjáanlegri vinnu. Það er ekki annað að sjá en að matsbeiðandi sé vel upplýstur um öll þau vandamál og takmarkanir á bókunarvélinni sem upp koma í ferlinu en niðurstaðan virðist alltaf vera sú sama; að matsþoli haldi áfram vinnu við við forritun og samþættingu við bókunarvéli matsbeiðanda en bókunarvélin virðist ekki uppfylla „best practices“ varðandi högun og útfærslu. Það er ljóst að vinna vegna samþættingar við bókunarvélina vegur mjög þungt í þessu verkefni. Hér að ofan hafa verið rakin nokkur af þeim atriðum sem valda því að vinnuþátturinn verður umtalsvert meiri en eðlilegt gæti talist, sem verður að skrifast að miklu leyti á högun og útfærslu bókunarvélarinnar. Það er einnig ljóst að matsþoli tekur að sér talsverða vinnu í verkefninu sem eðlilegra hefði verið að útfæra í bókunarvél matsbeiðanda. Niðurstaða:Matsmaður telur að kostnaður við hugbúnaðarverkefni af þessu tagi geti auðveldlega farið úr böndunum. Varðandi almennar venjur í vefsíðugerð, þá telur matsmaður að matsþoli hafa gert vel í því að halda matsbeiðanda vel upplýstum varðandi um framgang verkefnisins og þeim áskorunum sem matsþoli stóð frammi fyrir í verkefninu. Beiðni matsbeiðanda:„Þess er óskað að matsmaður fjalli einnig um önnur atriði sem hann telur máli skipta í tengslum við framangreind atriði. Þess er óskað að matsmaður meti hver er ástæða fyrir göllum sé og hvað fór úrskeiðis.“ Niðurstaða: Matsmaður vísar til matsliða 1 og 4.“ Í sama þinghaldi og matsgerð lagði aðalstefndi fram bókun þar sem hann gerði athugasemdir við matsgerðina, matspurningum hefði ekki öllum verið svarað og svör ekki vel rökstudd og matsmann hafi skort þekkingu og kunnáttu til að meta það sem meta hafi átt. Dómkvaddur matsmaður kom fyrir dóm þann 20. maí 2013 og urðu lögmenn aðila sammála um að matsmanni yrði falið að endurskoða matsgerð sína. Þann 30. maí var síðan lög fram ósk um endurmat á matsgerð. Í ósk um endurmat á matsgerð kemur fram að aðilar hafi komist að samkomulagi um að óska eftir endurmati á 4. lið matsbeiðnar til fyllingar því svari sem nú liggi fyrir og rétt sé að taka fram að orðalag spurningarinnar standi í samhengi við þann inngang sem sé að finna í matsbeiðni matsbeiðanda í 4. lið. Þess var óskað að matsmaður svaraði eftirfarandi spurningum: Í sama þinghaldi var lagður fram viðauki við matsgerðina, dags. 30. maí 2014. Í inngangi kemur fram að matsmaður vísi til nánari fyllingar fyrirliggjandi matsgerðar til skýrslu sinnar fyrir dóminum. Í kjölfar þeirrar skýrslugjafar hafi matsbeiðandi og matsþoli orðið sammála um að leggja fyrir matsmanninn að umorðaða matspurningu í a hluta 4. matsliðar en b hluti 4. matsliðar skal standa óhaggaður eins og hann sé í upphaflegri matsbeiðni. 4. matsliður hljóðar því svo: „Kostnaður vegna vefsíðugerðarinnar Umfjöllun matsmanns: Verkefnið sem hér um ræðir var tvíþætt. Annars vegar fólst það í hönnun, uppsetningu og forritun á vefsíðu fyrir matsbeiðanda. Hins vegar að samþætta bókunarvél matsbeiðanda við vefinn. Kostnaður vegna vefsíðugerðar og samþættingu fellur nánast eingöngu til vegna vinnu. Það er einkum tvennt sem hefur áhrif á hækkun kostnaðar í slíkum verkefnum; aukaverk og ófyrirsjáanleg vinna. Bókunarvél matsbeiðanda er ákveðin þungamiðja í öllu þessu verkefni, en mikil vinna í vefsíðunni fellur til vegna samþættingar við bókunarvélina. Eftirfarandi eru nokkur dæmi úr matsgögnum sem matsmaður telur að hafi beinlínis valdið ófyrirsjáanlegri vinnu. Það er ekki annað að sjá en að matsbeiðandi sé vel upplýstur um öll þau vandamál og takmarkanir á bókunarvélinni sem upp koma í ferlinu en niðurstaðan virðist alltaf vera sú sama; að matsþoli haldi áfram vinnu við við forritun og samþættingu við bókunarvéli matsbeiðanda en bókunarvélin virðist ekki uppfylla „best practices“ varðandi högun og útfærslu. Það er ljóst að vinna vegna samþættingar við bókunarvélina vegur mjög þungt í þessu verkefni. Hér að ofan hafa verið rakin nokkur af þeim atriðum sem valda því að vinnuþátturinn verður umtalsvert meiri en eðlilegt gæti talist, sem verður að skrifast að miklu leyti á högun og útfærslu bókunarvélarinnar. Það er einnig ljóst að matsþoli tekur að sér talsverða vinnu í verkefninu sem eðlilegra hefði verið að útfæra í bókunarvél matsbeiðanda. Þegar kemur að almennum venjum í vefsíðugerð, þá er viðskiptavinurinn í öndvegi og reynt að uppfylla allar óskir hans. Ekki er til neinn almennur verðmiði á vefsíðu en kostnaður vegna vefsíðugerðar (og þar með samþættingu við önnur kerfi sbr. bókunarvélina) fellur nánast eingöngu til vegna vinnu. Óvissuþættir tengdir bókunarvélinni eru margir en óvissunni er flaggað af matsþola allt frá greiningarfasa, í verksamningi (vísað til þess sem „Stóri óvissuþátturinn“) og svo ítrekað á meðan unnið var í verkefninu. Niðurstaða:Sé tekið tillit til allra ofangreindra atriða, þá telur matsmaður að eðlilegt geti talist að greiða kr. 29.940.445 fyrir alla þá vinnu sem matsþoli hefur unnið í þágu matsbeiðanda og að slíkt samrýmist almennum venjum í vefsíðugerð.“ III. Aðalstefnandi byggir málatilbúnað sinn fyrst og fremst á meginreglum kröfuréttar og samningaréttar og lögum um lausafjárkaup, nr. 50/2000. Aðalstefnandi og aðalstefndi hafi gert með sér samkomulag um að aðalstefnandi tæki annars vegar að sér að hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir aðalstefnda og hins vegar um mánaðarlega vefumsjónarþjónustu. Í aðalsök byggir aðalstefndi kröfu sína um sýknu á því í fyrsta lagi að verksamningnum hafi verið rift með lögmætum hætti vegna verulegra vanefnda aðalstefnanda og af þeirri ástæðu beri aðalstefnda ekki að inna frekari greiðslur af hendi. Í öðru lagi byggir hann hana á þeim grundvelli að aðalstefndi hafi nú þegar innt af hendi svo verulega hátt gjald að það sé komið langt út fyrir umsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðila. Aðalstefndi byggir kröfu sína um sýknu á því í fyrsta lagi að verksamningnum hafi verið rift og þannig hafi frekari greiðsluskylda fallið niður. Aðalstefndi hafi rift verksamningnum þann 9. september 2013 og krafist þess að greiðslur myndu ganga til baka. Aðalstefndi telur ljóst að skilyrðum riftunar hafi verið fullnægt með vísan til tafa á afhendingu vefsvæðisins og þeirra galla er hafi komið í ljós við vinnu á vefsvæðinu. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. lkpl. sé kaupanda heimilt að rifta kaupum þegar greiðsludráttur hafi í för með sér verulegar vanefndir. Líkt og rakið hafi verið í málsatvikum hafi ekki sérstaklega verið samið um hvenær afhending vefsíðunnar átti að fara fram. Hins vegar megi ráða af samskiptum aðila að stefnt hafi verið að því að vefurinn færi í loftið í lok september 2012, sbr. dskj. nr. 30. Af því leiði að væntingar aðalstefnda hafi staðið til þess að vefsíðan yrði tilbúin haustið 2012. Í kostnaðaráætlun verksamningsins hafi verið gert ráð fyrir því að samtals yrðu unnar 393 vinnustundir í verkinu, flestar á tímagjaldinu 14.200 krónur. Aðalstefndi hafi nú þegar greitt 16.669.667 krónur á sama tímagjaldi og hefur aðalstefnandi því unnið samtals um það bil 751 vinnustund meira en gert var ráð fyrir í upphafi. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. lkpl. sé unnt að rifta kaupum ef seljandi afhendir ekki söluhlut og efndir dragast fram yfir sanngjarnan viðbótarfrest sem kaupandi setji. Með bréfi, dags. 9. ágúst 2013, skoraði aðalstefndi á aðalstefnanda að inna skyldur sínar samkvæmt verksamningnum af hendi innan eins mánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að inna skyldur sínar af hendi og eftir stendur að verkinu er ólokið um það bil ári eftir að stefnt var að lokum þess. Af 26. gr. lkpl. leiði að aðalstefndi geti einungis rift kaupum þegar greiðsludráttur hefur raskað tilgangi með kaupunum verulega. Aðalstefndi telur einsýnt að því efnisskilyrði ákvæðisins sé fullnægt enda sé ljóst að tafirnar á afhendingu hafi valdið aðalstefnda verulegu óhagræði og tjóni. Þannig hafi aðalstefndi orðið fyrir miklu tekjutapi á því tímabili sem vefsíðan hefur verið í bígerð enda sé meirihluti pantana aðalstefnda framkvæmdur á vefsíðu fyrirtækisins. Helsta sölutímabil aðalstefnda sé frá vori fram á haust, en tafir aðalstefnanda á að skila af sér vefsíðunni hafi verið það verulegar að aðalstefndi hafi orðið af miklum tekjum á árinu 2013. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að tilgangur aðalstefnda með kaupunum hafi raskast svo verulega að það heimilar honum riftun samningsins. Þá sé annað efnisskilyrði 26. gr. lkpl., um að seljandi geti ráðstafað söluhlut án verulegs tjóns, einnig uppfyllt enda fáist aðalstefnandi við heimasíðugerð og ætti því hæglega að geta nýtt unna vinnu við önnur verk, auk þess sem telja verður að skilyrðið horfi öðruvísi við rafrænum hugverkum en söluhlutum í efnislegu formi. Skilyrði riftunar: Gallar á söluhlut Aðalstefndi byggir sýknukröfu sína öðrum þræði á því að þeir verkþættir sem aðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að það hafi heimilað aðalstefnda riftun verksamningsins. Þannig fullnægi verkþættirnir ekki þeim kröfum sem leiði af samningi og séu gallaðir í skilningi 17. gr. lkpl. Gallarnir séu að meginstefnu til fólgnir í því að þeir verkþættir sem aðalstefndi hafi fengið að skoða virki ekki með því bókunarkerfi sem aðalstefndi notast við. Þá séu að auki ýmsar tengingar á vefsvæðinu sjálfu sem virki ekki sem skyldi. Af því leiði að verkþættirnir séu aðalstefnda ónothæfir. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. lkpl. geti kaupandi rift kaupum ef meta má galla til verulegra vanefnda. Af 2. mgr. 39. gr. leiði að kaupandi geti rift kaupum eftir að sanngjarn frestur hafi verið veittur til úrbóta. Aðalstefndi hafi staðið í þeirri trú við samningsgerðina að aðalstefnandi væri sérfróður aðili á sviði hönnunar vefsíðna og þannig væri það á forræði aðalstefnanda að koma auga á þá erfiðleika og hindranir sem kynnu að verða við vefsíðugerðina. Aðalstefndi bendir á að fram hafi farið greiningarvinna af hálfu aðalstefnanda í desember 2011 til þess að honum væri unnt að átta sig á þeim efnisþáttum sem að málinu kæmu. Meðan á vinnu hafi staðið hafi aðalstefnandi kvartað yfir því að eiga í vandræðum með bókunarkerfið „Ticket“ jafnvel þótt honum hefði verið kunnugt um að nefnt bókunarkerfi væri í notkun hjá aðalstefnda þegar hann tók verkið að sér og þrátt fyrir veitta aðstoð hönnunaraðila bókunarkerfisins, Tommy Wiberg. Rétt sé að taka fram að bókunarkerfið sé í notkun hjá fjölmörgum aðilum á samgöngumarkaði á Íslandi og ætti því að vera sérfróðum aðilum í vefsíðugerð vel kunnugt. Þrátt fyrir framangreint hafi aðalstefnandi ekki getað ráðið fram úr framangreindu sem leitt hefur til þess að verkið hefur tafist úr hófi fram ásamt því að tilbúnir verkþættir séu gallaðir og hafi ekki búið yfir þeirri virkni sem ætlast sé til af þeim. Að framangreindu virtu sé ljóst að skilyrðum riftunar sé fullnægt enda hafi vanefndir aðalstefnanda verið gífurlega íþyngjandi fyrir aðalstefnda. Þannig hafi aðalstefnandi fyrirgert rétti sínum til frekara endurgjalds á grundvelli samningsins þar sem vanefndir aðalstefnanda hafi orsakað að aðalstefndi hafi engra annarra kosta átt völ en að rifta samningnum til þess að takmarka tjón sitt af fremsta megni. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Um nánari umfjöllun um skilyrði riftunar og eðli vanefndanna vísar aðalstefndi til gagnstefnu sem aðalstefndi hyggst höfða á hendur aðalstefnanda. Í öðru lagi byggir aðalstefndi kröfu sína um sýknu á því að aðalstefndi hafi nú þegar innt af hendi svo verulega hátt gjald að það sé komið langt út fyrir umsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðila. Af þeirri ástæðu telur aðalstefndi ósanngjarnt að krefjast frekari greiðslna á grundvelli samningsins og því sé aðalstefndi óskuldbundinn af frekari kröfum aðalstefnanda. Í málavaxtalýsingu aðalstefnda sé rakið að samkvæmt kostnaðaráætlun skyldi vinna við vefsíðugerðina taka 383 klukkustundir á tímagjaldinu 14.200 krónur og 10 klukkustundir á tímagjaldinu 12.200 krónur, samtals 5.560.600 krónur, án vsk. Að auki hafi verið samið um að veittur skyldi 14% afsláttur þannig að til greiðslu kæmu 4.782.116 krónur, án vsk., eða 6.001.556 krónur, með vsk. Þá hafi verið áætlaðar 176 klukkustundir af framangreindum 393 klukkustundum í vinnu við vefþjónustusamskipti við bókunarvél aðalstefnda. Meðan á vinnu stóð hafi aðalstefndi gert óformlegar athugasemdir við þann gífurlega kostnað sem hann þurfti að bera en svör aðalstefnanda hafi ávallt verið þau sömu, að einungis væri örlítil vinna eftir af verkinu. Af þeirri ástæðu taldi aðalstefndi sig nauðbeygðan að halda áfram að greiða til þess að ljúka verkinu enda væri mikill kostnaður fólginn í því að slíta viðskiptunum og þurfa að hefja framkvæmdir að nýju hjá öðru fyrirtæki. Aðalstefndi hafi í góðri trú reitt fram 16.669.667 krónur í von um að fá afhenta nothæfa vefsíðu sem starfsemi aðalstefnda grundvallist á. Þrátt fyrir að hafa greitt ríflega 10.000.000 króna umfram kostnaðaráætlun krefjist aðalstefnandi þess að stefndi greiði til viðbótar 13.270.778 krónur. Slík ráðagerð geti ekki staðist á grundvelli almennra sjónarmiða kauparéttar um að hönd selji hendi og um sanngjarnt kaupverð, sbr. 10. og 45. gr. lkpl. né á grundvelli 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936 (sml.). Meginregla kauparéttar sé sú að hönd selji hendi. Aðalstefnda hafi því verið óskylt að inna af hendi frekari greiðslur en þær sem óskað var eftir nema gegn því að fá endurgjaldið, þ.e. nothæfa vefsíðu, afhent. Líkt og komið hafi fram hafi aðalstefndi innt af hendi margfalt umsamið kaupverð samkvæmt kostnaðaráætlun án þess að fá afhenta nothæfa vefsíðu. Þannig geti aðalstefnda ekki verið skylt að inna af hendi frekari greiðslur án nokkurrar vissu fyrir því að vefsíðan verði afhent samstundis. Þá standist það ekki samkvæmt 45. gr. lkpl. að sanngjarnt kaupverð fyrir vefsíðu sem aðalstefnandi hafi upplýst aðalstefnda um að kostaði u.þ.b. 6.000.000 króna geti nú kostað aðalstefnda 29.940.445 krónur (=16.669.667+13.270.778). Þannig séu kröfur aðalstefnanda svo verulega úr hófi að ekki teljist sanngjarnt að bera þær fyrir sig né teljist það samrýmast góðri viðskiptavenju, sbr. 36. gr. samningalaga. Þá gerir aðalstefndi alvarlega athugasemd við dómkröfur aðalstefnanda með vísan til þeirrar fjárhæðar sem stefndi sé krafinn um með hliðsjón af áðursendu innheimtubréfi og fyrri samskiptum aðila. Á sáttafundi aðila þann 29. júlí 2013 hafi aðalstefnandi greint aðalstefnda frá meintum skuldum aðalstefnda sem numið hafi án afslátta u.þ.b. 9.000.000 króna. Nokkru síðar, eða þann 5. september 2013, hafi aðalstefnandi sent aðalstefnda innheimtubréf þar sem greint hafi verið frá því að vangoldin fjárhæð væri samtals 9.497.933 krónur. Samkvæmt stefnu krefjist aðalstefnandi nú 13.270.778 króna. Þannig veki það furðu aðalstefnda að meint vangoldin greiðsluskylda félagsins hafi hækkað um sem nemur 3.772.845 krónum á innan við mánuði. Að auki gerir aðalstefndi athugasemd við útgáfudaga þeirra reikninga sem liggi að baki kröfum aðalstefnanda. Þannig séu útgefnir reikningar af hálfu aðalstefnanda í ágúst 2013 samtals 8.669.946 krónur þegar vinna við vefsíðugerðina hafi verið löngu hætt. Þessum málatilbúnaði og kröfugerð sé mótmælt með vísan til meginreglna kauparéttar um sanngjarnt kaupverð og 36. gr. sml. Að öllu framangreindu virtu telur aðalstefndi einsýnt að hann sé óskuldbundinn af kröfum aðalstefnanda, í fyrsta lagi á þeim grundvelli að hann hafi rift verksamningi aðila og í öðru lagi vegna þess að hann hafi nú þegar innt af hendi svo verulega hátt gjald að það sé komið langt út fyrir umsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðilanna. Til stuðnings kröfum sínum vísar aðalstefndi til almennra reglna kaupa-, kröfu-, samninga- og skaðabótaréttar. Þá vísar hann til laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936 og meginreglna laga um þjónustukaup nr. 42/2000. Málskostnaðarkröfu reisir aðalstefndi á 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í gagnsök byggir aðalstefndi á því að aðalstefnandi hafi vanefnt verulega verksamning þann sem aðalstefnandi gerði við aðalstefnda og sé skaðabótaskyldur gagnvart aðalstefnda vegna þess tjóns sem aðalstefndi hafi orðið fyrir vegna vanefnda hans. Aðalstefndi byggir kröfur sínar í gagnsök á eftirfarandi málsástæðum. Aðalstefndi byggir á því í fyrsta lagi að verkið hafi tafist svo verulega að honum hafi verið heimilt að rifta verksamningnum. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. lkpl. sé kaupanda heimilt að rifta kaupum þegar greiðsludráttur hafi í för með sér verulegar vanefndir. Líkt og rakið hafi verið í málsatvikum hafi ekki verið samið sérstaklega um hvenær afhending vefsíðunnar hafi átt að fara fram. Hins vegar má ráða af samskiptum aðila að stefnt hafi verið að því að vefurinn færi í loftið í lok september 2012. Af því leiði að væntingar aðalstefnda hafi staðið til þess að vefsíðan yrði tilbúin haustið 2012. Í kostnaðaráætlun verksamningsins var gert ráð fyrir því að samtals yrðu unnar 393 vinnustundir í verkinu, flestar á tímagjaldinu 14.200 krónur. Aðalstefndi hefur nú þegar greitt 16.669.667 krónur á sama tímagjaldi og hafi aðalstefnandi því unnið samtals um það bil 751 vinnustund meira en gert var ráð fyrir í upphafi. Þá sé rétt að ítreka að verkinu sé ekki lokið og aðalstefnandi hafi tilkynnt sér að hann skuldaði aðalstefnanda 9.497.933 krónur sem eðlilegt sé að álykta að stafi af enn frekari vinnustundum við verkið. Meintar vangoldnar greiðslur hafi síðan hækkað í 13.270.778 krónur samkvæmt stefnu í aðalsök. Þrátt fyrir að ekki hafi verið samið sérstaklega um afhendingu vefsíðunnar verði að leggja til grundvallar eðlilegar væntingar aðalstefnda til þess hvenær verkinu yrði lokið. Aðalstefnda sé ljóst að um kostnaðaráætlun hafi verið að ræða þar sem einungis var áætlaður tímafjöldi við verkið. Hins vegar hafi aðalstefndi hvorki mátt gera ráð fyrir né sjá fyrir að unnar vinnustundir myndu þrefaldast með tilheyrandi töfum á afhendingu vefsíðunnar. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. lkpl. sé unnt að rifta kaupum ef seljandi afhendir ekki söluhlut og efndir dragast fram yfir sanngjarnan viðbótarfrest sem kaupandi setur. Með bréfi, dags. 9. ágúst 2013, hafi aðalstefndi skorað á aðastefnanda að inna skyldur sínar samkvæmt verksamningnum af hendi innan eins mánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að inna skyldur sínar af hendi og eftir standi að verkinu sé ólokið um það bil ári eftir að stefnt hafi verið að lokum þess. Af 26. gr. lkpl. leiði að aðalstefndi geti einungis rift kaupum hafi greiðsludráttur raskað tilgangi með kaupunum verulega. Aðalstefndi telur einsýnt að því efnisskilyrði ákvæðisins sé fullnægt enda sé ljóst að tafir á afhendingu hafi valdið sér verulegu óhagræði og tjóni. Þannig hafi aðalstefndi orðið fyrir miklu tekjutapi á því tímabili sem vefsíðan hafi verið í bígerð enda sé meirihluti pantana aðalstefnda framkvæmdur á vefsíðu fyrirtækisins. Helsta sölutímabil aðalstefnda sé frá vori fram á haust, en tafir aðalstefnanda á að skila af sér vefsíðunni hafi verið það verulegar að aðalstefndi hafi orðið af miklum tekjum á árinu 2013. Samkvæmt framangreindu sé ljóst að tilgangur aðalstefnda með kaupunum hafi raskast svo verulega að það heimili honum riftun samningsins. Þá sé annað efnisskilyrði 26. gr. lkpl., um að seljandi geti ráðstafað söluhlut án verulegs tjóns, einnig uppfyllt enda fáist aðalstefnandi við heimasíðugerð og ætti því hæglega að geta nýtt unna vinnu við önnur verk, auk þess sem telja verði að skilyrðið horfi öðruvísi við rafrænum hugverkum en söluhlutum í efnislegu formi. Í öðru lagi byggir aðalstefndi á því að þeir verkþættir sem aðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að þeir heimili gagnstefnanda riftun verksamningsins. Þannig fullnægi verkþættirnir ekki þeim kröfum sem leiði af samningi og séu gallaðir í skilningi 17. gr. lkpl. Gallarnir séu að meginstefnu til fólgnir í því að þeir verkþættir sem aðalstefndi hafi fengið að skoða virki ekki með því bókunarkerfi sem aðalstefndi notist við. Þá séu að auki ýmsar tengingar á vefsvæðinu sjálfu sem virki ekki sem skyldi. Af því leiði að verkþættirnir séu aðalstefnda ónothæfir. Samkvæmt 1. mgr. 39. gr. lkpl. geti kaupandi rift kaupum ef meta má galla til verulegra vanefnda. Af 2. mgr. 39. gr. leiði að kaupandi geti rift kaupum eftir að sanngjarn frestur hefur verið veittur til úrbóta. Aðalstefndi hafi staðið í þeirri trú við samningsgerðina að aðalstefnandi væri sérfróður aðili á sviði hönnunar vefsíða og þannig væri það á forræði aðalstefnanda að koma auga á þá erfiðleika og hindranir sem kynnu að verða við vefsíðugerðina. Rétt sé að ítreka að fram hafi farið greiningarvinna af hálfu aðalstefnanda í desember 2011 til þess að honum væri unnt að átta sig á þeim efnisþáttum sem að málinu komu. Meðan á vinnu hafi staðið hafi aðalstefnandi kvartað undan því að eiga í vandræðum með bókunarkerfið „Ticket“ jafnvel þótt honum hefði verið kunnugt um að nefnt bókunarkerfi væri í notkun hjá aðalstefnda þegar hann tók verkið að sér og þrátt fyrir veitta aðstoð hönnunaraðila bókunarkerfisins, Tommy Wiberg. Rétt sé að taka fram að bókunarkerfið sé í notkun hjá fjölmörgum aðilum á samgöngumarkaði á Íslandi og ætti því að vera sérfróðum aðilum í vefsíðugerð nokkuð kunnugt. Þrátt fyrir framangreint hafi aðalstefnandi ekki getað ráðið fram úr framangreindu sem leitt hafi til þess að verkið hafi tafist úr hófi fram ásamt því að tilbúnir verkþættir séu gallaðir og hafi ekki búið yfir þeirri virkni sem ætlast sé til af þeim. Að framangreindu virtu sé ljóst að skilyrðum riftunar sé fullnægt enda hafi vanefndir aðalstefnanda verið gífurlega íþyngjandi fyrir aðalstefnda. Aðalstefndi hafi greitt rúmlega 10.000.000 króna umfram áætlað verð. Ætluð skuld aðalstefnda sé samkvæmt stefnu aðalstefnanda í aðalsök 13.270.778 krónur, þrátt fyrir að verkinu sé ekki lokið og þeir verkþættir, sem að mati aðalstefnanda séu tilbúnir, séu gallaðir í skilningi lkpl. Þá hafi afhending verksins tafist um rúmlega ár frá því að stefnt var að afhendingu vefsíðunnar. Vanefndir aðalstefnanda á aðalskyldum samkvæmt verksamningnum hafi raskað hagsmunum aðalstefnda svo verulega að þær heimili aðalstefnda riftun samningsins. Á þeim grundvelli krefjist aðalstefndi þess að honum verði endurgreiddar allar innborganir sem framkvæmdar hafi verið af hálfu hans, alls 16.669.667 krónur, enda feli staðfesting riftunar í sér að skyldur aðila til þess að efna samninginn falli niður og að staða aðalstefnda verði sú sama og ef enginn samningur hefði verið gerður. Af því leiði að aðalstefnandi verði skuldbundinn til þess að endurgreiða aðalstefnda greiddar innborganir sem raktar hafa verið í málsatvikum. Með sama hætti falli aðalstefndi frá þeirri kröfu sinni að aðalstefnandi efni verksamninginn og afhendi aðalstefnda vefsíðu líkt og samið hafi verið um. Þá byggir aðalstefndi á því í þriðja lagi að vanefndir aðalstefnanda hafi bakað aðalstefnanda bótaskyldu á grundvelli 27. og 40. gr. lkpl. og gerir því kröfu um að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðalstefnanda. Samkvæmt 5. mgr. 27. gr. og 3. mgr. 40. gr. lkpl. geti kaupandi krafist skaðabóta ef greiðsludrátt, galla eða tjón má rekja til mistaka eða vanrækslu af hálfu seljanda. Aðalstefndi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðalstefnanda vegna tapaðs hagnaðar og útlagðs kostnaðar aðalstefnda frá því að verksamningurinn var undirritaður. Aðalstefndi leggur áherslu á að aðalstefnandi gefi sig út fyrir að vera sérfróður aðili við vefsíðugerð hér á landi og beri þar af leiðandi ábyrgð eftir því. Aðalstefnandi hafi framkvæmt greiningarvinnu í desember 2011 og hafi mátt, eftir hana, vera ljóst hve viðamikið verkefnið væri. Aðalstefndi hafi verið í góðri trú um að sú kostnaðar- og tímaáætlun sem lögð hafi verið fram af aðalstefnanda væri áreiðanleg og myndi ekki skeika nema innan eðlilegra marka. Þá hafi aðalstefndi einnig verið í góðri trú um að tilbúnir verkþættir myndu sýna eðlilega virkni og vera aðalstefnda nothæfir. Aðalstefnandi hafi brugðist skyldum sínum með tvenns konar hætti. Annars vegar með verulegum afhendingardrætti og hins vegar með því að afhenda verkþætti haldna verulegum göllum. Slík háttsemi verði ekki skilin öðruvísi en svo að tjóni aðalstefnda sé valdið af starfsmönnum aðalstefnanda og stafi ekki af hindrun sem þeir fengu ekki ráðið við, gátu ekki með sanngirni haft í huga við samningsgerð eða hafi getað komist hjá, eða sigrast á afleiðingum hennar. Verði að telja að starfsmenn aðalstefnanda hafi gert mistök eða sýnt af sér vanrækslu við vinnu við verkið í skilningi framangreindra lagaákvæða. Tjón aðalstefnda sé að mestu leyti fólgið í töpuðum hagnaði og útlögðum kostnaði meðan á vinnu hefur staðið. Útreikningur tapaðs hagnaðar grundvallast á þeirri staðreynd að á tímabilinu 1. október 2012 (þegar aðalstefndi gerði ráð fyrir að vefsvæðið yrði tilbúið til notkunar) til 9. september 2013 (þegar aðalstefndi rifti verksamningnum) hafi farþegar á vegum aðalstefnda verið alls 267.363. Samkvæmt hóflegri áætlun hafi aðalstefndi gert ráð fyrir 5% aukningu í sölu þegar ný heimasíða færi í loftið eða sem nemi 13.368 farþegum aukalega, meðal annars vegna þess að vefsvæðið hafi átt að henta snjallsímum og spjaldtölvum betur. Sé tekið mið af meðalverði, 4.500 krónum fyrir ferð hjá aðalstefnda, þá nemi heildartekjutap 60.126.675 krónum. Samkvæmt ársreikningi félagsins árið 2012 sé rekstrarafkoma án fjármagnsliða 8,35% sem geri þá tapaðan hagnað af viðbótarsölu 5.023.084 krónur. Útlagður kostnaður aðalstefnda vegna vinnu eigin starfsmanna við innsetningar og umsjón verkefnisins nemi 3.921.455 krónum. Þar til viðbótar sé greiddur kostnaður vegna aðstoðar Tommy Wiberg, alls 2.184 evrur sem á miðgengi Seðlabanka Íslands, dags. 19. september 2013, nemi alls 353.349 krónum. Samtals sé tapaður hagnaður og útlagður kostnaður aðalstefnda því að minnsta kosti 9.297.886 krónur, en aðalstefndi áskilji sér rétt til þess að afla mats dómkvadds matsmanns til þess að leiða nánar í ljós umfang tjónsins verði fallist á viðurkenningarkröfu aðalstefnda. Verði ekki fallist á kröfur aðalstefnda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu á grundvelli 5. mgr. 27. gr. og 3. mgr. 40. gr. lkpl., byggir aðalstefndi viðurkenningarkröfu sína á grundvelli 1. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 40. gr. lkpl. Til stuðnings kröfum sínum vísar aðalstefndi til almennra reglna kröfu-, samninga- og skaðabótaréttar. Þá er vísað til laga um lausafjárkaup, nr. 50/2000, og meginreglna laga um þjónustukaup, nr. 42/2000. Kröfur aðalstefnda um dráttarvexti eru byggðar á lögum um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Viðurkenningarkrafa aðalstefnda er gerð með vísan til 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Um heimild til höfðunar gagnstefnu vísast til 28. gr. sömu laga. Málskostnaðarkrafa er reist á 129. gr. og 130. gr. sömu laga. Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrirsvarsmenn aðila og starfsmenn aðila vitnaskýrslur auk Ásmundar Bjarnasonar dómkvadds matsmanns sem staðfesti matsgerð sína og viðauka við hana. Ekki er þó ástæða til að rekja sérstaklega það sem fram kom við skýrslugjöf þessara aðila að öðru leyti en því að vikið verður að einstökum atriðum í rökstuðningi fyrir niðurstöðu dómsins eftir því sem þörf þykir. Í máli þessu byggir aðalstefnandi málatilbúnað sinn aðallega á því að hann hafi í einu og öllu staðið við verksamning milli aðila þar sem hann tók annars vegar að sér að hanna og forrita nýja vefsíðu fyrir aðalstefnda og hins vegar að annast mánaðarlega vefumsjónarþjónustu auk samþættingar við bókunarvél aðalstefnda. Ekki hafi verið samið um að aðalstefnandi afhenti vefinn fyrir ákveðinn dag. Ljóst hafi verið frá upphafi að vandkvæði við forritunarvinnu í tengslum við bókunarvél aðalstefnda væri stór óvissuþáttur og ómögulegt hafi verið fyrir aðalstefnanda að gera sér grein fyrir umfangi þeirrar vinnu. Þetta hafi aðalstefndi verið meðvitaður um frá upphafi. Allir liðir í verkáætlun aðalstefnda að öðru leyti hafi staðist. Aðalstefnda hafi reglulega verið sendar framvinduskýrslur varðandi verkstöðu og hafi hann ekki hreyft mótmælum við reikningum eða óskað eftir því að stefndi hyrfi frá verkinu. Á öllum reikningum hafi verið tekið fram að athugasemdir bæri að gera innan 20 daga annars teldust reikningarnir samþykktir. Ekki hafi tekist að klára verkið endanlega vegna verulegra vanefnda aðalstefnda á að greiða fyrir vinnu aðalstefnanda í samræmi við verksamninginn. Þá mótmælir hann því að skilyrði til riftunar verksamnings aðila séu fyrir hendi. Við aðalmeðferð vísaði aðalstefnandi til matsgerðar og viðauka við matsgerð dómkvadds matsmanns kröfum sínum til stuðnings en henni hefði ekki verið hrundið. Aðalstefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að hann hafi rift verksamningi aðila þann 9. september 2013 og krafist þess að greiðslur sínar gengju til baka. Þannig hafi frekari greiðsluskylda sín fallið niður og þá hafi hann höfðað mál í gagnsök og krafist endurgreiðslunnar. Þá hafi aðalstefndi ekki mótmælt riftun. Í öðru lagi byggir aðalstefndi á því að hann hafi þegar innt af hendi verulega hátt endurgjald, eða 16.669.667 krónur, fyrir vinnu aðalstefnanda og sé hann með því kominn langt út fyrir umsamda kostnaðaráætlun á grundvelli verksamnings aðila. Þá mótmælir hann reikningum sem gefnir hafi verið út í ágúst 2013 eftir að vinna hafði verið stöðvuð við verkið. Varðandi skilyrði riftunar vísar aðalstefndi til þess að þótt ekki hafi sérstaklega verð samið um hvenær afhending færi fram megi ráða af samskiptum aðila að stefnt hafi verið að því að vefurinn færi í loftið í lok september 2012. Með bréfi 9. ágúst hafi hann skorað á aðalstefnanda að inna skyldur sínar af hendi innan eins mánaðar. Aðalstefnandi hafi látið hjá líða að efna skyldur sínar. Þá hafi afgreiðsludráttur aðalstefnanda valdið sér verulegu óhagræði og tjóni, sbr. 26. gr. lkpl. Þá byggir aðalstefndi á því að þeir verkþættir sem aðalstefnandi hafi lokið vinnu við séu haldnir svo verulegum göllum að það hafi heimilað stefnda riftun verksamningsins, sbr. 1. gr. lkpl., gallarnir hafi verið verulegir og sanngjarn frestur hafi verið veittur til úrbóta. Í verksamningi milli aðila er ekki kveðið á um það að vefinn skuli afhenda fyrir ákveðinn dag. Í verksamningi aðila er tekið fram af hálfu aðalstefnanda að stóri óvissuþátturinn í verkefninu séu vefþjónustusamskiptin við bókunarvél verkkaupa en útfærslan á þeim sé með þeim hætti að erfitt sé fyrir hann að áætla nákvæmlega vinnu við þau og rekur hann í hverju þessi vandkvæði séu fólgin. Þetta geti orðið til þess að kostnaðurinn við þennan lið geti annaðhvort hækkað eða lækkað umfram þá áætlun sem verksamningur byggi á. Verkefni aðalstefnanda fólst annars vegar í hönnun, uppsetningu og forritun á vefsíðu fyrir matsbeiðanda og hins vegar í að samþætta bókunarvél matsbeiðanda við vefinn. Af samskiptum aðila sem fram koma í gögnum málsins, bæði áður en samningurinn var gerður og eins eftir að hann var undirritaður og vinna hófst við verkið, verður ráðið að aðalstefndi hafi verið vel upplýstur um þá vankanta sem voru á bókunarvélinni. Bókunarkerfi aðalstefnda var svokallað „Ticket“ kerfi sem hannað var af sænskum aðila, Tommy Wiberg. Þessi aðili, sem veitti aðalstefnda bókunarþjónustu, upplýsti aðalstefnanda um að ekki væru til skilgreiningar á virkni bókunarvélarinnar og hún byði ekki upp á prufusvæði til að gera aðilum kleift að forrita á móti henni. Varðandi þennan óvissuþátt þá svaraði fyrirsvarsmaður aðalstefnda með tölvupósti þann 31. janúar 2012 til aðalstefnanda og kvaðst gera sér fulla grein fyrir því að liðurinn varðandi vefþjónustusamskiptin við bókunarvélinu væri „ekki fastur liður í tilboðinu“. Þá liggur einnig fyrir að starfsmaður aðalstefnda, Pétur Blöndal Gíslason kerfisstjóri, sem gaf vitnaskýrslu við aðalmeðferð málsins, fékk nefndan Tommy Wiberg til fundar við sig og starfsmann aðalstefnanda vegna þessara vandkvæða með bókunarvélina. Tveir forritarar hjá aðalstefnanda, Guðmundur Stefán Þorvaldsson og Atli Páll Hafsteinsson, gáfu vitnaskýrslur við aðalmeðferð og lýstu vanköntum á bókunarvélinni og vandkvæðum við að vinna á móti bókunarvélinni.
Mál nr. 286/2001
Lífeyrisréttindi Opinberir starfsmenn Gjafsókn
Aðilar deildu um upphæð ellilífeyris LH eftir að hún lét af störfum í félagsmálaráðuneytinu árið 1991. LH hafði gegnt starfi deildarstjóra í ráðuneytinu frá árinu 1978 og fram til þess dags er hún lét af störfum. Hafði hún fengið greiddan lífeyri frá LSR miðað við þá stöðu. Fyrir lá í málinu að starfsskyldur LH í ráðuneytinu þann tíma sem hún gegndi störfum þar sem deildarstjóri voru m.a. fólgnar í því að annast skjalavörslu og um 16 ára skeið hafði hún það verkefni innan ráðuneytisins að hafa umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, eða fram til ársins 1990. LH taldi að störf sín sem umsjónarmanns sjóðsins ætti að meta henni til hagsbóta við ákvörðun upphæðar lífeyrisins og reisti hún kröfu sína bæði á eftirmannsreglunni í lögum um LSR og á svokallaðri tíu ára reglu í sömu lögum. Sýnt þótti að til ársloka 1989 hafi það verkefni fallið undir deildarstjórastöðu LH að annast umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en í því verkefni hafi ekki falist sérstök staða í skilningi eftirmannsreglunnar svokölluðu. Einnig var fram komið að 1. janúar 1990 hafi sjóðurinn breyst mjög með nýjum lögum um tekjustofna sveitarfélaga og auknum verkefnum. Starf umsjónarmanns sjóðsins hafi aldrei verið sérstök staða í lögum og ekki hafi verið sýnt fram á að ráð hafi verið fyrir henni gert í kjarasamningum. Þá lá og fyrir að þegar LH hætti að hafa þetta verkefni með höndum hélt hún óbreyttum launum sínum sem deildarstjóri. Samkvæmt þessu var ekki unnt að líta svo á að krafa hennar yrði reist á svokallaðri tíu ára reglu. Var LSR sýknaður af kröfum LH í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. ágúst 2001 og krefst þess að stefndi greiði sér 1.381.036 krónur með nánar tilgreindum dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 12. maí 1996 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningur málsaðila lýtur að upphæð ellilífeyris áfrýjanda hjá stefnda eftir að hún lét af störfum í félagsmálaráðuneytinu árið 1991, eins og nánar greinir í héraðsdómi. Áfrýjandi telur að störf sín sem umsjónarmanns Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga í sextán ár eigi að meta henni til hagsbóta við ákvörðun upphæðar ellilífeyrisins. Hér koma til skoðunar ákvæði 2. mgr. og 6. mgr. 24. gr. núgildandi laga um stefnda, sem eru nr. 1/1997, og eru ákvæðin nær samhljóða 6. mgr. og 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963, sem voru í gildi er áfrýjandi lét af störfum. Áfrýjandi reisir kröfu sína bæði á eftirmannsreglunni í 2. mgr. 24. gr. og á svokallaðri tíu ára reglu í 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997. Í 2. mgr. 24. gr. segir: „Upphæð ellilífeyris er hundraðshluti af þeim föstu launum fyrir dagvinnu ... sem við starfslok fylgja stöðu þeirri fyrir fullt starf er sjóðfélagi gegndi síðast.“ Sú staða fyrir fullt starf, er áfrýjandi gegndi síðast og allt frá 1978, var deildarstjóri við félagsmálaráðuneytið. Fram er komið að í ráðuneytinu starfi margir deildarstjórar sem taki laun samkvæmt mismunandi launaflokkum eftir mismunandi verkefnum og ábyrgð. Þannig þykir verða að fallast á það með héraðsdómi að til ársloka 1989 hafi það verkefni fallið undir deildarstjórastöðu áfrýjanda að annast umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga, en í því verkefni hafi ekki falist sérstök staða í skilningi 2. mgr. 24. gr. laga um stefnda. Einnig er fram komið að 1. janúar 1990 hafi sjóðurinn breyst mjög með nýjum lögum nr. 91/1989 um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. nú lög nr. 4/1995, og auknum verkefnum. Starf umsjónarmanns sjóðsins hefur aldrei verið sérstök staða í lögum og hefur ekki verið sýnt fram á að ráð hafi verið fyrir henni gert í kjarasamningum. Þá liggur og fyrir að þegar áfrýjandi hætti að hafa þetta verkefni með höndum hélt hún óbreyttum launum sínum sem deildarstjóri. Samkvæmt framansögðu er ekki unnt að líta svo á að krafa hennar verði reist á 6. mgr. 24. gr. laganna. Samkvæmt þessu ber að staðfesta héraðsdóm. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. júní 2001. I Mál þetta, sem dómtekið var hinn 11. maí sl., er höfðað fyrir dómþinginu af Láru Haf­liðadóttur, kt.171230-3499, Hátúni 8, Reykjavík, á hendur Lífeyrissjóði starfs­manna ríkisins, kt. 430269-6669, Bankastræti 7, Reykjavík, með stefnu þingfestri 16. maí 2000. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 1.381.036 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 af 150.254 krónum frá 12. maí 1996 til 1. júní 1996, en af 165.628 krón­um frá þeim degi til 1. júlí 1996, en af 169.270 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1996, en af 178.778 krónum frá þeim degi til 1. september 1996, en af 188.285 krón­um frá þeim degi til 1. október 1996, en af 197.793 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1996, en af 207.301 krónu frá þeim degi til 1. desember 1996, en af 216.809 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1997, en af 230.531 krónu frá þeim degi til 1. febrúar 1997, en af 244.252 krónum frá þeim degi til 1. mars 1997, en af 257.974 krón­um frá þeim degi til 1. apríl 1997, en af 272.341 krónu frá þeim degi til 1. maí 1997, en af 286.708 krónum frá þeim degi til 1. júní 1997, en af 301.075 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1997, en af 315.442 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1997, en af 329.809 krónum frá þeim degi til 1. september 1997, en af 344.176 krónum frá þeim degi til 1. október 1997, en af 358.543 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1997, en af 372.910 krónum frá þeim degi til 1. desember 1997, en af 410.740 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1998, en af 454.552 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1998, en af 498.364 krónum frá þeim degi til 1. mars 1998, en af 542.176 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1998, en af 585.988 krónum frá þeim degi til 1. maí 1998, en af 629.780 krón­um frá þeim degi til 1. júní 1998, en af 673.612 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1998, en af 717.424 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1998, en af 761.236 krónum frá þeim degi til 1. september 1998, en af 805.048 krónum frá þeim degi til 1. október 1998, en af 848.860 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1998, en af 892.672 krónum frá þeim degi til 1. desember 1998, en af 911.254 krónum frá þeim degi til 1. janúar 1999, en af 933.814 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 1999, en af 956.374 krónum frá þeim degi til 1. mars 1999, en af 995.789 krónum frá þeim degi til 1. apríl 1999, en af 1.035.204 krónum frá þeim degi til 1. maí 1999, en af 1.074.619 krónum frá þeim degi til 1. júní 1999, en af 1.114.034 krónum frá þeim degi til 1. júlí 1999, en af 1.153.449 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 1999, en af 1.192.864 krónum frá þeim degi til 1. september 1999, en af 1.232.279 krónum frá þeim degi til 1. október 1999, en af 1.271.694 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 1999, en af 1.307.781 krónu frá þeim degi til 1. desember 1999, en af 1.343.868 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2000, en af 1.381.036 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, samkvæmt fram­lögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og að stefnandi verði dæmd til að greiða sjóðnum málskostnað, auk virð­is­aukaskatts á málflutningsþóknun, samkvæmt framlögðum málskostnaðar-reikningi. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á dómkröfum stefnanda og að máls­kostn­aður verði látinn niður falla. Stefnandi fékk gjafsókn í málinu með bréfi dómsmálaráðuneytisins dagsett 19. október 1999. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. Stefnandi hóf störf í félagsmálaráðuneytinu hinn 15. mars 1958. Með bréfi forseta Íslands, dagsettu 22. ágúst 1978, var stefnandi skipaður deildarstjóri í fél­ags­mála­ráðuneytinu frá 1. september 1978. Stefnandi kveður að fram til júlí 1973 hafi starfsvið hennar verið ritara- og bókarastarf. Stefnandi kveður að sumarið 1973 hafi hún tekið við umsjón Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga og sinnt því starfi til ársloka 1989. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi tekið að sér umsjón með Jöfnunarsjóði sveit­ar­félaga árið 1974. Fram til ársins 1984 eða 1985 vann stefnandi jafnframt við skjala­vörslu í ráðuneytinu, en frá því í ágústmánuði árið 1984 eða 1985 og fram til ársloka 1989 vann hún eingöngu við jöfnunarsjóðinn. Að mati félagsmálaráðuneytisins var starfið við jöfnunarsjóðinn metið sem að minnsta kosti 50% starf, en að mati stefnanda 80% af starfi hennar. Stefndi kveðst hafa falið stefnanda störf á vinnumálaskrifstofu ráðu­neytisins árið 1990, en erfitt hafi verið að fá stefnanda til þess að sinna þeim störf­um. Stefnandi kveðst hafa verið verkefnalaus í ráðuneytinu eftir að hún lét af störf­um umsjónarmanns jöfnunarsjóðsins, en í nóvember 1990 hafi henni verið afhent skjal með nýrri og breyttri starfslýsingu á starfi hennar hjá ráðuneytinu. Hins vegar hafi þau störf sem hún hafi átt að sinna samkvæmt breyttri starfslýsingu ekki verið laus og því hafi hún verið verkefnalaus. Í júlí 1991 veiktist stefnandi og kom hún ekki aftur til starfa hjá ráðuneytinu eftir það. Hinn 3. október 1992 féllu launagreiðslur til hennar niður og hefur stefnandi fengið greiddan lífeyri frá þeim tíma. Stefnandi hefur fengið greiddan lífeyri úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins, sam­kvæmt þeim launaflokki, sem hún fékk greidd laun eftir við starfslok í ráðuneytinu. Stefndi kveður að ekki hafi verið um neinn sérstakan eftirmann stefnanda að ræða, sem hægt hafi verið að taka mið af við ákvörðun lífeyris, og hafi stjórn stefnda því ákveðið að taka mið af launum þeirra starfsmanna í ráðuneytinu, sem stefndi telur að gegni hliðstæðum störfum og stefnandi gegndi. Stefnandi hefur ítrekað óskað eftir því við stjórn lífeyrissjóðsins að hún fengi greiddan lífeyri samkvæmt 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, samkvæmt svokallaðri eftir­mannsreglu, eða samkvæmt 7. mgr. sömu greinar, svokallaðri 10 ára reglu. Hefur stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins tvívegis ályktað vegna þessa, hinn 1. nóvember 1995 og hinn 14. desember 1995, að reikna eigi lífeyri á grundvelli laun­anna, sem stefnandi fékk er hún lauk störfum í ráðuneytinu, sem deildarstjóri í vinnu­mála­skrifstofu ráðuneytisins. Stefnandi leitaði til umboðsmanns Alþingis með kvörtun, en umboðsmaður af­greiddi erindið með bréfi dagsettu 15. nóvember 1996, án þess að fjalla um það efn­is­lega, sbr. 1. mgr. 10. gr. laga nr. 13/1987. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hún eigi rétt til lífeyrisgreiðslna á grund­velli launa eftirmanns hennar sem umsjónarmanns Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga, í sam­ræmi við svonefnda eftirmannsreglu 2. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfs­manna ríkisins, sbr. 6. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963, sem í gildi voru er stefn­andi lét af störfum í ráðuneytinu. Stefnandi byggir á því að reikna eigi lífeyrisgreiðslur til hennar á grundvelli laun­aflokks sem umsjónarmaður Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga tekur á hverjum tíma á grund­velli svokallaðrar 10 ára reglu, sbr. 7. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, sbr. 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963. Beita eigi þessari viðmiðun þar sem stefnandi hafi aðallega starf­að við Jöfnunarsjóð sveitarfélaga í nærri 16 ár eða til loka árs 1989, en aðeins lítill hluti starfstíma hennar hafi farið í að sinna skjalavörslu. Stefnandi kveður stefnda ekki hafa sýnt fram á að verulegar breytingar hafi orðið á starfi umsjónarmanns Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga frá því er stefnandi gegndi starf­inu. Jafnframt telur stefnandi að þó svo að breyting hafi orðið á eðli og umfangi starfs­ins ráði það ekki úrslitum um hvort svokölluð eftirmannsregla eigi við. Kveður stefn­andi og að breyting sú sem orðið hafi á starfinu eftir að hún lét af því, hafi verið þess eðlis að gera starfið bæði auðveldara og einfaldara. Stefnandi kveðst miða endanlegar dómkröfur sínar við útreikning Jóns Erlings Þorláks­sonar, tryggingafræðings, dagsettan 11. júlí 2000, á því hvaða fjárhæð stefn­andi hafi tapað fyrir þá sök að lífeyrisgreiðslur hennar hafi ekki tekið mið af launum eftir­manns hennar í starfi umsjónarmanns Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Stefnandi kveður dráttarvaxtakröfu sína taka mið af því, að stigvaxandi vanhöld hafi orðið á greiðslum til stefnanda frá mánuði til mánaðar og höfuðstóll kröfunnar hækki mánaðarlega. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 1/1997, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkis­ins og laga nr. 29/1963, er verið hafi í gildi er stefnandi hafi látið af störfum. Kröfu um vexti byggir stefnandi á vaxtalögum nr. 25/1987, einkum III. kafla þeirra laga. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að samkvæmt svokallaðri eftir­manns­reglu eigi upphæð ellilífeyris að miðast við hundraðshlutfall af þeim föstu laun­um fyrir dagvinnu, persónuuppbót og orlofsuppbót, samkvæmt kjarasamningum, sem við starfslok fylgi fullu starfi, sem sjóðsfélagi hafi gengt síðast. Síðasta starf stefn­anda hafi verið deildarstjórastarf á vinnumálaskrifstofu félagsmálaráðuneytisins. Hafi stefnandi gengt því starfi síðustu þrjú ár sín í vinnu, en áður hafi hún verið í fjögur ár umsjónarmaður Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Síðasta starf stefnanda, sem veitt hafi henni aðild að sjóðnum, hafi því ekki verið starf umsjónarmanns Jöfn­un­ar­sjóðs sveitarfélaga heldur deildarstjórastarf í ráðuneytinu. Stefndi telur að svokölluð tíuára regla, sbr. 6. mgr. 24. gr. laga nr. 1/1997, sbr. 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963, eigi ekki við um stefnanda. Stefndi kveður stefnanda ekki hafa haft umsjón Jöfnunarsjóðsins að aðalstarfi í meira en tíu ár. Hún hafi aðeins verið í fullu starfi sem umsjónarmaður sjóðsins í rúm fjögur ár, þ.e.a.s. frá 1985 til loka árs 1989. Að mati ráðuneytisins hafi umsjón hennar með Jöfnunarsjóðnum verið að minnsta kosti 50% starf fram til ársins 1985. Stefnandi hafi sjálf viðurkennt að ekki hafi verið um fullt starf að ræða fram til ársins 1985, en telji starf sitt við jöfn­un­ar­sjóð­inn hafa verið 80% starf. Stefndi telur að ekki verði við ákvörðun lífeyris til handa stefnanda hægt að miða við laun núverandi umsjónarmanns sjóðsins, þar sem starfsemi Jöfnunarsjóðs sveit­ar­fél­aga hafi breyst verulega frá því að stefnandi gegndi starfi umsjónarmanns sjóðsins og því sé alls ekki um sama starf að ræða. Með lögum nr. 91/1989 hafi lögum nr. 73/1980 um tekjustofna sveitarfélaga verið breytt verulega. Hafi þá orðið verulegar breyt­ingar á starfsemi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Í tengslum við þessa laga­breyt­ingu hafi stefnandi látið af störfum umsjónarmanns jöfnunarsjóðsins. Helstu breyt­ingar hafi verið þær, að tekjuöflun sjóðsins hafi breyst þannig, að í stað framlags frá rík­inu, hafi ákveðið hlutfall af tekjuskattstofni í staðgreiðslukerfinu runnið beint í sjóð­inn og sé það meirihluti tekna sjóðsins nú. Þá hafi greiðslum úr sjóðnum verið breytt þannig að almenn framlög hafi verið felld niður, en þau hafi numið 2/3 hluta af út­gjöldum sjóðsins. Árið 1990 þegar miklar breytingar hafi verið gerðar á verka­skipt­ingu ríkis og sveitarfélaga hafi umtalsverð endurskoðun orðið á starfsemi sjóðs­ins. Jöfnunarhlutverk hans hafi þá verið stóraukið. Þá hafi hlutverk sjóðsins enn breyst árið 1996 í tengslum við yfirfærslu alls kostnaðar við grunnskólana frá ríki til sveit­arfélaga. Starf umsjónarmanns hefur því bæði breyst mikið og aukist. Varakröfu sína um lækkun byggir stefndi á því að svo miklar breytingar hafi verið gerðar á starfi umsjónarmanns jöfnunarsjóðsins frá því er stefnandi gegndi því starfi, að ekki sé hægt að miða lífeyri stefnanda alfarið við laun núverandi um­sjón­ar­manns, eins og stefnandi geri kröfu um. Þá hafi stefnandi ekki í kröfugerð sinni tekið til­lit til staðgreiðslu skatta, sem stefnandi hefði þurft að greiða af viðbótarlífeyri, sem hún geri kröfu um. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefndi á lögum um virðis­aukaskatt nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðis­auka­skatt af þjónustu sinni. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því beri honum nauð­syn til að fá hann sér dæmdan úr hendi stefnanda. Aðila greinir á um hver skulu vera lífeyrir stefnanda, en hún lét af starfi í félags­mála­ráðuneytinu árið 1991. Hefur hún fengið greiddan lífeyri frá stefnda frá þeim tíma og hafa lífeyrisgreiðslur til hennar miðast við deildarstjórastarf í at­vinnu­mála­skrif­stofu ráðuneytisins. Stefnandi var skipaður deildarstjóri við félags­mála­ráðu­neytið 1978. Staða stefnanda var því deildarstjórastaða frá árinu 1978 fram til þess dags er hún lét af störfum. Hins vegar liggur fyrir að starfsskyldur hennar í ráðu­neyt­inu þann tíma sem hún gegndi störfum þar sem deildarstjóri voru ýmist fólgnar í því að annast skjalavörslu og um 16 ára skeið hafði hún það verkefni innan ráðuneytisins að hafa umsjón með Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þetta verkefni var fengið öðrum í tengsl­um við miklar breytingar á verkefnum sjóðsins, um áramótin 1989 til 1990. Stefn­andi hefur fullyrt að hún hafi eftir þann tíma ekki unnið handtak í ráðuneytinu, en ráðuneytisstjóri hefur borið fyrir dómi, að frá þeim tíma hafi stefnanda verið fengið starf við atvinnumáladeild ráðuneytisins. Hins vegar liggur fyrir að stefnandi hélt sömu launum og sama starfsheiti eftir að breytingar urðu á starfsskyldum hennar. Stefnandi byggir á því að miða beri útreikning lífeyris henni til handa við þau laun, sem sá starfsmaður hefur, sem nú hefur með höndum umsjón jöfnunarsjóðsins hjá ráðuneytinu. Samkvæmt lögum nr. 29/1963, um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins sem í gildi voru er stefnandi hætti störfum, skyldi upphæð lífeyris vera hundraðshlutfall af þeim laun­um er á hverjum tíma fylgja því starfi, sem sjóðsfélagi gegndi síðast. Sam­svarandi ákvæði er í núgildandi lögum um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins nr. 1/1997. Í 7. mgr. 12. gr. laga nr. 29/1963, er kveðið á um útreikning lífeyris samkvæmt svo­kallaðri tíuárareglu, og er sams konar ákvæði í 6. mgr. 24. gr. núgildandi laga um Líf­eyrissjóð sveitarfélaga, en þar segir: „Hafi sjóðsfélagi gengt hærra launuðu starfi eða störfum í að minnsta kosti tíu ár fyrr á sjóðsfélagstíma sínum í Lífeyrissjóð starfs­manna ríkisins skal miða lífeyrinn við hæst launaða starfið, enda hafi hann gegnt því í að minnsta kosti tíu ár, ella skal miða við það hærra launaða starf sem hann að viðbættum enn hærra launuðum störfum gegndi í að minnsta kosti tíu ár.” Eins og áður greinir var stefnandi deildarstjóri í félagsmálaráðuneytinu og fólst vinna hennar aðallega í skjalavörslu og því að hafa umsjón með Jöfnunarsjóði sveit­ar­félaga, þar af síðustu starfsár hennar aðallega í umsjón með fyrrgreindum sjóði, eða uns henni voru falin önnur störf hjá ráðuneytinu. Verður því ekki séð að starf stefn­anda sem umsjónarmanns jöfnunarsjóðs á vegum ráðuneytisins hafi verið sérstök staða, heldur einungis verkefni sem henni var falið að gegna í ráðuneytinu sem deild­ar­stjóri. Þar sem ekki getur talist að umsjónarmaður Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga sé sérstök staða, heldur sé þar um að ræða ákveðið verkefni, sem starfsmönnum ráðuneytisins sé falið að gegna á hverjum tíma, verður ekki séð að fyrrgreind ákvæði feli það í sér, þó svo hærra launaður starfsmaður ráðuneytisins hafi nú með höndum umsjón með Jöfn­unarsjóði sveitarfélaga, að miða skuli útreikning lífeyris til handa stefnanda við þau laun. Samkvæmt framansögðu og þar sem stefnandi fær greiddan lífeyri sam­kvæmt launum sem fylgja deildarstjórastöðum, eins og stefnandi gegndi, verður krafa hennar ekki tekin til greina og ber að sýkna stefnda af dómkröfum stefnanda. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 329.055 krónur, þar af þóknun lögmanns stefn­anda, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskattskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, er sýkn af kröfum stefnanda, Láru Hafliðadóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 329.055 krónur, þar af þóknun lögmanns stefnanda, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 305/2016
Verksamningur
LB slf. höfðaði mál til greiðslu reikninga vegna nánar tilgreindrar þjónustu sem félagið kvaðst hafa látið L í té á árunum 2012 og 2013. L bar því við að LB slf. væri ekki réttur aðili að málinu þar sem hann hefði leitað til LL til að sinna þjónustunni. Með vísan til tölvubréfa milli L og LL og að það hefði staðið L nær að hlutast til um gerð skriflegs samnings var málsástæðu L um aðildarskort LB slf. hafnað. Þá var talið að L hefði hvorki hnekkt staðhæfingu LB sfl. um fjölda vinnustunda né að endurgjaldið sem félagið krafðist hafi talist sanngjarnt miðað við atvik, sbr. þá meginreglu fjármunaréttar sem fram kæmi í 1. mgr. 45. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Var því fallist á kröfu LB slf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Davíð Þór Björgvinsson setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2016, enáfrýjunarstefna barst réttinum 19. sama mánaðar. Áfrýjanda hefur verið veittáfrýjunarleyfi, sbr. 3. mgr. 142. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Hann krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eins og nánar er rakið í hinumáfrýjaða dómi sækir stefndi með máli þessu áfrýjanda til greiðslu reikninga,sem voru dagsettir 12. apríl og 4. júní 2013 og gerðir vegna nánar tilgreindrarþjónustu, sem stefndi kveðst hafa látið áfrýjanda í té á árunum 2012 og 2013. Áfrýjandiber meðal annars fyrir sig að stefndi sé ekki réttur aðili til að hafa uppi kröfuá hendur sér um greiðslu fyrir þessa þjónustu, því um hana hafi hann leitað tilLaufeyjar Lindu Harðardóttur, en ekki til stefnda. Eftir gögnum málsins verðurað leggja til grundvallar að Laufey Linda hafi verið starfsmaður stefnda, svoog að áfrýjanda hafi ekki getað dulist, meðal annars í ljósi tölvubréfa semfóru milli þeirra, að hún hafi komið fram sem slík gagnvart honum. Fyrir dómibar Laufey Linda að hún hafi ítrekað gengið eftir því við áfrýjanda að gerðuryrði skriflegur samningur um þessa þjónustu, sem hann hafi ekki orðið við. Færþetta jafnframt stuðning í vitnisburði manns, sem á umræddum tíma var einn afeigendum áfrýjanda og hafði komið fram á fyrstu stigum af hans hálfu í samskiptumvið Laufeyju Lindu. Með því að áfrýjanda hafi að þessu virtu mátt standa nær aðhlutast til um gerð skriflegs samnings verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaðadóms um að hafna málsástæðu áfrýjanda um aðildarskort stefnda.Gögn málsins bera ekki annaðmeð sér en að Laufey Linda hafi lagt af mörkum talsverða vinnu til að veitaáfrýjanda þá þjónustu, sem deilt er um í málinu, en aðilarnir eru ekki á einumáli um hvort eða hvernig samið hafi verið munnlega um hvað greiða ætti fyrir slíkstörf. Áfrýjandi lét sem áður segir hjá líða að verða við ósk um að gera skriflegansamning, þar sem taka hefði mátt af tvímæli um þetta. Hann hefur hvorki hnekktstaðhæfingum stefnda um fjölda vinnustunda, sem varið hafi verið í þessu skyni,né að endurgjaldið, sem stefndi krefst fyrir þær, megi teljast sanngjarnt miðaðvið atvik, sbr. þá meginreglu fjármunaréttar sem fram kemur í 1. mgr. 45. gr. laganr. 50/2000 um lausafjárkaup. Hinn áfrýjaði dómur verður að þessu virtustaðfestur.Áfrýjanda verður gert aðgreiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Liberty International Scandinavia ApS, greiðistefnda, LB ferðum slf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19.janúar 2016. Mál þetta höfðaði LB ferðirslf., Álfkonuhvarfi 55, Kópavogi, með stefnu birtri 23. júní 2014, á hendurLiberty International Scandinavia ApS, Falkoner Alle 75, Frederiksberg,Danmörku. Málið var dæmt sem útvistarmál24. október 2014, en var endurupptekið 27. febrúar 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 8. desember sl. Stefnandi krefst þess að stefndiverði dæmdur til að greiða honum 8.298.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 2.560.000 krónum frá 12.apríl 2013 til greiðsludags og af kr. 5.738.000 krónum frá 4. júní 2013 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandimálskostnaðar. Í stefnu var gerðskaðabótakrafa, en þeirri kröfu var vísað frá dómi er málið var dæmt hið fyrrasinnið 24. október 2014. Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda, til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðarverulega. Í báðum tilvikum krefst hannmálskostnaðar. Stefndi krafðist frávísunar ígreinargerð sinni, en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 18. júní 2015. Stefnandi höfðar mál þetta tilgreiðslu reikninga vegna vinnu sinnar í þágu stefnda og annars kostnaðar semhann hafi lagt út. Við aðalmeðferðmálsins gáfu skýrslur Bjarni Guðmundsson, framkvæmdastjóri stefnanda, og LaufeyLinda Harðar­dóttir, starfsmaður stefnanda.Þá gáfu skýrslur Peer Kjaer, framkvæmdastjóri stefnda, og Claus MichaelHolm, fyrrum meðeigandi hans að stefnda. Fram kom í skýrslunum að íkjölfar fundar á ferðakaupstefnu í Frankfurt hafi Claus Michael Holm og LaufeyLinda rætt um að hún tæki að sér verkefni fyrir stefnda hér á landi. Aðilar gerðu ekki með sér skriflegan samning,en Peer Kjaer lýsti afstöðu fyrirtækis síns þannig að það prófaði fyrst í hálfttil eitt og hálft ár að þróa samvinnu við aðila, áður en gerður værisamningur. Sagði hann að þetta hefðiverð sameiginlegur samningur stefnda og Laufeyjar Lindu um að koma á viðskipta­sambandiá Íslandi. Það hefði ekki verið samið umákveðið tímagjald, þeir semdu aldrei um tímagjald. Hagnaður af viðskiptunum hefði átt aðskiptast jafnt á milli þeirra. Laufeysagði að samið hefði verið um tvenns konar tímagjald. Annars vegar 4.000 krónur þegar unnið væri aðkönnun á hugsanlegum ferðum, en 10.000 krónur þegar unnin væri endanleg áætlunum komu hópa sem hefðu verið staðfestir.Sú vinna hefði verið mun erfiðari og byggst á sérkunnáttu. Bæði Peer Kjaer og Claus MichaelHolm sögðu fyrir dómi að þeir hefðu átt viðskipti við Laufeyju LinduHarðardóttur, en ekki við stefnanda, LB ferðir slf. Laufey Linda Harðardóttir sagði að hún hefðiskilið Claus þannig í byrjun að þeir vildu að fyrirtækið væri aðili aðviðskiptunum, en ekki hún sjálf. BjarniGuðmundsson hélt því fram að samkomulag hefði verið um að hún ynni í nafnistefnanda. Var Laufey Linda á launum hjástefnanda, en fljótlega eftir að samvinna aðila hófst sagði hún upp fyrrastarfi hjá Kynnisferðum. Ekki hafa veriðlögð fram gögn um fyrirtækið LB ferðir, en Laufey og Bjarni Guðmundsson,framkvæmdastjóri, eru hjón. Sagði Laufeyeinnig fyrir dómi að hún hefði notað nafn stefnanda í við­skiptunum af því aðhann hefði haft samning við birgja. Þegar stefndi sagði samstarfiaðila upp gerði hann það með bréfi til Laufeyjar Lindu. Sjá má af texta bréfsins að stefnda varkunnugt um að starfsemin hefði að ein­hverju leyti farið fram í nafnistefnanda. Stefnukrafa er annars vegarsamkvæmt fimm reikningum. Claus MichaelHolm kvaðst kannast við alla þessa reikninga.Hann vissi hins vegar ekki mikið um þá eða hvort þeir væruréttmætir. Hann tók fram að Laufey Lindaætti eftir að fá greidd umboðslaun vegna undirbúnings fyrir komu starfsmannaToyota (reikn. nr. 48). Laufey Linda sagði að ekki hefðigengið neitt að fá stefnda til þess að ganga frá endanlegum samningi. Þegar þeir hefðu síðan sagt samstarfinu upphefði hún skrifað reikninga fyrir þá vinnu sem hún var búin að inna afhendi. Forsvarsmaður stefnda tjáði sigekki sérstaklega um einstaka reikninga. Reikningarnir eru þessir: Reikningur nr. 16, útgefinn 12.apríl 2013, á eindaga 19. apríl, samtals að fjár­hæð 2.560.000 krónur. Reikningurinn er sagður vera fyrir vinnu seminnt var af hendi frá 21. júlí 2012 til 31. mars 2013. Reikningur nr. 48, útgefinn 4.júní 2013, á eindaga 6. júní 2013, samtals að fjárhæð 3.030.000 krónur. Reikningurinn er sagður vera fyrir vinnu viðkomu yfir­manna Toyota frá 31. maí 2013 til 3. júní 2013. Reikningur nr. 49, útgefinn 4.júní 2013, á eindaga 6. júní 2013, samtals að fjárhæð 1.500.000 krónur. Reikningurinn er sagður vera vegna útlagðskostnaðar við skrifstofuhald, tölvubúnað, alnet, síma, flutninga, gerðmarkaðsefnis og viðskipta­vildar. Umþennan reikning sagði Laufey fyrir dómi að hún hefði skilið samtöl þeirra svoað þeir vildu að hún setti upp skrifstofu hér á landi. Hún hefði unnið þetta á skrifstofustefnanda. Reikningur nr. 50, útgefinn 4.júní 2013, á eindaga 6. júní 2013, samtals að fjárhæð 1.172.000 krónur. Reikningurinn er sagður vera vegnakynningarferðar fyrir starfsmenn stefnda og útlagðs kostnaðar vegnaferðarinnar, sem haldin hafi verið frá 9. til 12. nóvember 2012. Reikningur nr. 51, útgefinn 4.júní 2013, á eindaga 6. júní 2013, samtals að fjárhæð 36.000 krónur.Reikningurinn sé vegna sýnishorna af gjöfum fyrir yfirmenn Toyota, auk sendingarkostnaðar. Með bréfi, dagsettu 3. júlí2013, skoraði stefnandi á stefnda að ganga frá greiðslum. Stefndi svaraði með bréfi, dags. 22. júlí2013, þar sem hann vildi ekki kannast við fyrirtækið, en kvaðst hafa áttsamskipti og gert samninga við Laufeyju Lindu Harðardóttur. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því aðviðskiptasamband hafi komist á milli aðila.Í upp­sagnarbréfi stefnda, dags. 16. maí 2013, felist viðurkenning áþví. Stefnandi kveðst hafa lagt afmörkum mikla vinnu í þágu stefnda á grundvelli þessa viðskiptasambands, án þessað hafa fengið greitt fyrir þá vinnu svo sem honum hafi borið. Stefndi hafi blekkt sig til samstarfs ogfengið stefnanda til að vinna fyrir sig og nýtt sér virk viðskiptatengsl, ánþess þó að nokkurn tímann hafi staðið til að greiða fyrir það, nema ef til villað litlu leyti. Þá liggi fyrir aðstefndi hafi gengið inn í viðskiptatengsl stefnanda og notast við vinnuframlagstefnanda við framkvæmd og skipulagningu ferða, án þess að greiða fyrir. Stefndi hafi viðurkennt að sér beri að greiðafyrir vinnuna og hafi hann í því sambandi boðið 3.500 evrur, sem hrökkvi skammtsem endurgjald fyrir þá vinnu sem innt hafi verið af hendi. Boðinu hafi veriðhafnað. Stefnandi byggir kröfu sína áfimmum reikningum sem raktir voru hér að framan. Kröfur samkvæmt þeim nema samtals 8.298.000krónum án vaxta og kostnaðar. Þær hafiekki fengist greiddar þrátt fyrir innheimtutilraunir og fyrir liggi að hiðstefnda félag telji að sér beri ekki að greiða fyrir þá þjónustu sem stefnandihafi veitt nema að litlu leyti. Þá hafi stefndi reynt að geralítið úr starfsmanni stefnanda, haldið á lofti ósönnum fullyrðingum og rökleysuog færst þannig í flæmingi undan greiðslu.Stefndi hafi raunar gengið svo langt að bera fyrir sig minnisleysi umatvik og aðstæður og dregið tilvist stefnanda í efa. Jafnframt hafi stefndi hótað málssóknum vegnanotkunar stefnanda á vörumerki stefnda, þrátt fyrir að fyrir liggi skriflegbeiðni stefnda um að stefnandi notaði vörumerki hans og kæmi fram undir þvígagnvart þriðja manni. Viðbrögð ogháttsemi stefnda hafi verið furðuleg og ómálefnaleg eftir að upp úr samstarfinuslitnaði og því sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál til inn­heimtu krafnannaog leiða þannig málið til lykta fyrir dómstólum. Stefnandi segir mál þetta verahöfðað á Íslandi. Um sé að ræðaviðskipta­samband og samkomulag sem komst á hér á landi við íslenskan aðila umvinnu og þjónustu sem veitt væri og efna skyldi hér á landi. Stefnandi hafi gefið út reikninga fyrirvinnunni og hafi móttökustaður greiðslu verið Arion banki, aðalútibú í Reykja­vík. Um efndir samninga skuli því fara eftiríslenskum lögum. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi segir að seint á árinu2012 hafi hann komist í kynni við Laufeyju Lindu Harðardóttur og úr hafi orðiðað hún myndi í tilraunaskyni starfa sjálfstætt sem fulltrúi stefnda hér álandi. Vísar hann til þess að ítölvupósti frá 4. apríl 2013 hafi verið tekið skýrt fram að ekkert viðskiptasambandværi á milli stefnda og stefnanda. Þarhafi einnig verið tekið fram að Laufey Linda þyrfti að fá samþykki stefnda áðuren stofnað yrði til kostnaðar, þ.m.t. skrifstofukostnaðar. Stefndi byggir sýknukröfu sína áaðildarskorti. Hann hafi verið íviðskipta­sambandi við Laufeyju Lindu Harðardóttur, ekki við stefnanda. Ekkert styðji þá fullyrðingu að Laufey hafikomið fram fyrir hönd stefnanda. Aðildstefnanda sé ósönnuð. Verði fallist á að stefnandieigi aðild að málinu byggir stefndi á því að kröfur hans séu ósannaðar. Ekki sé sýnt fram á að framlagðir reikningarséu fyrir vinnu í þágu stefnda eða að hann hafi heimilað fjárútlát í sínaþágu. Varðandi reikning nr. 16 segirstefndi að ekki sé skýrt út hvaða vinna hafi verið unnin og á hvaðatímabilum. Vísað sé til einhvers samnings,en enginn samningur sé lagður fram.Verði að hafna þessum kröfulið. Um reikning nr. 48 segir stefndiað tímagjald hafi hér allt í einu hækkað úr 4.000 krónum í 10.000. Hér sé krafið um greiðslu fyrir mjög margatíma, en það sé ekki rökstutt með öðru en því að verkefnið hafi veriðumfangsmikið. Verði að hafna þessumkröfulið. Stefndi mótmælir reikningi nr.49 vegna kostnaðar við skrifstofuhald o.fl.Hann sé órökstuddur og ósannaður.Ekki liggi fyrir að stefndi hafi samþykkt að lagt yrði út í þennankostnað. Viðræður um formlegt samstarfstefnda og Laufeyjar Lindu hafi ekki verið komnar á það stig að stefndi getiverið skuldbundinn til greiðslu þessa kostnaðar. Verði því að hafna þessum lið. Stefndi segir að ekki sé sýntfram á grundvöll fyrir reikningi nr. 50.Tíma­gjaldið 10.000 krónur veki sérstaka athygli, en það sé ekki skýrtút. Hér sé krafist greiðslu fyrir vinnusem hafi verið unnin á sama tíma og vinna sem lýst sé í reikningi nr. 16, enþar sé tímagjald 4.000 krónur. Þá segir stefndi að reikningurnr. 51 sé órökstuddur og ósannað sé að stefnda beri að greiða hann. Stefndi bendir á að stefnandiinnheimti ekki virðisaukaskatt þrátt fyrir að vera skyldur til þess. Um varakröfu sína vísar stefnditil sömu málsástæðna og raktar hafa verið hér að framan. Niðurstaða Aðilar gerðu ekki með sérskriflegan samning, þrátt fyrir að stefndi hefði falið stefnanda eða LaufeyjuLindu Harðardóttur ýmis verkefni.Samband þeirra byggði því á munnlegu samkomulagi. Hvorki stefnandi né stefndi hafa í raunsannað nokkur efnisatriði samkomulagsins nema hvað ljóst er að stefnandi fólstefnanda eða Laufeyju Lindu ýmis verkefni.Á hún eða stefnandi kröfu á greiðslu hæfilegrar þóknunar fyrir vinnu semunnin var að beiðni og fyrir stefnda. Stefndi heldur því fram aðstefnandi sé ekki réttur aðili málsins, hann hafi falið Laufeyju Lindu að vinnafyrir sig. Laufey Linda var ekki ráðinsem starfsmaður stefnda, hún var í starfi hjá stefnanda og sinnti verkefnum,sem stefndi fól henni, í nafni stefnanda.Var stefnandi því aðili að þeim viðskiptum sem Laufey Linda samdi um ogvoru þau unnin á ábyrgð stefnanda.Stefndi verður að bera hallann af því að hafa ekki gert skriflegansamning við Laufeyju Lindu og verður málsvörn hans um aðildarskort stefnandahafnað. Fram kom í aðilaskýrsluforsvarsmanns stefnda og vitnaskýrslu fyrrverandi meðeiganda hans að LaufeyLinda hefði átt að fá umboðslaun fyrir vinnu sína. Þetta er ekki stutt neinum gögnum og ekki erbyggt á þessu í greinargerð. Þar semstarfs­maður stefnanda vann verkefni sem stefndi fól henni verður að fallast áað honum sé rétt að krefja um endurgjald fyrir þá þjónustu sem veitt var. Stefnandi hefur með framlögðum gögnum ogskýrslum fyrir dómi sannað að hann hafi unnið þau verk sem hann krefur umgreiðslu fyrir með reikningum nr. 16, 48 og 50.Þá voru umrædd sýnishorn, sbr. reikning hr. 51, send fyrir stefnda. Stefndi hefur ekki hnekkt þessum reikningum,eða sýnt fram á að áskilin þóknun sé ósanngjörn. Þá hefur stefnandi skýrt nægilega ástæðu þessað fjárhæð tímagjalds er misjöfn. Kröfu samkvæmt reikningi nr. 49vegna kostnaðar af skrifstofuhaldi o.fl. verður að hafna. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að stefndihafi skuldbundið sig til að greiða þennan kostnað. Þá er þessi krafa í ósamræmi við málatilbúnaðstefnanda að öðru leyti. Ekki þarf að fjalla um það íþessu máli hvort stefnandi hefði átt að krefja stefnda um virðisaukaskatt ogskila honum í ríkissjóð. Þá þarf ekkiheldur að fjalla um hvort stefndi hafi haft opinbert leyfi til starfsemisinnar. Samkvæmt framansögðu verðurstefndi dæmdur til að greiða stefnanda kröfu samkvæmt fjórum reikningum,samtals að fjárhæð 6.798.000 krónur, en kröfu um greiðslu þess fimmta verðurhafnað. Stefndi hefur mótmælt því að hannhafi fengið reikninga stefnanda og kveðst ekki hafa heyrt af kröfum hans fyrren með aðvörunar­bréfi lögmanns, dags. 3. júlí 2013. Með hliðsjón af því verða dráttarvextirdæmdir frá 1. ágúst 2013. Við ákvörðun málskostnaðar erlitið til þess að kröfur stefnanda eru ekki teknar til greina að öllu leyti ogað kröfu stefnda um frávísun málsins í heild var hafnað. Er málskostnaður ákveðinn 950.000krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðninghefur dregist mjög vegna jólahátíðar og anna dómara og veikindaforfalla. Lögmenn og dómari voru sammála um aðendurflutningur væri óþarfur. D ó m s o r ð Stefndi, Liberty InternationalScandinavia ApS, greiði stefnanda, LB ferðum slf., 6.798.000 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 5.738.000 krónum frá1. ágúst 2013 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 950.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 222/2011
Kærumál Lögræði Sjálfræði Barnavernd
Með beiðni, dagsettri 18.mars 2011, hefur Barnaverndarnefnd Reykjavíkur krafist þess að A, kt [...], [...], Reykjavík, verði svipt sjálfræði í sex mánuði á grundvelli a- og b-liða 4. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 og 1. og 2. mgr. 30. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Um aðild er vísað til d-liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga og 2. mgr. 30. gr. barnaverndarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2011, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í sex mánuði. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kærumálskostnaður hennar greiddur úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Fyrir Hæstarétti hefur verið upplýst að sóknaraðili ól barn sitt [...].[...][...]. Þar með hafa orðið þær breytingar á atvikum, sem byggt er á í forsendum hins kærða úrskurðar, að óhjákvæmilegt er að fella ákvæði hans um að svipta sóknaraðila sjálfræði úr gildi. Ákvæði úrskurðarins um þóknun verjenda verða staðfest. Sóknaraðila var skipaður verjandi og varnaraðila talsmaður í héraði. Með vísan til 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun þeirra vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, eins og hún verður ákveðin í dómsorði að meðtöldum virðisaukaskatti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi um sjálfræðissviptingu sóknaraðila, A. Ákvæði hins kærða úrskurðar um þóknun verjenda sóknaraðila eru staðfest. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Einars Huga Bjarnasonar héraðsdómslögmanns, og skipaðs talsmanns varnaraðila, Kristjáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 125.500 krónur til hvors þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 150/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun meðan á því stendur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. mars 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. mars 2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 5. mars 2017.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. mars nk. kl 16:00. Þá er þess krafistað kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Í greinargerð lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu kemur fram aðembættið rannsaki nú tilraun til manndráps eða eftir atvikum alvarlegalíkamsárás X gegn A, utan við Leifasjoppu við Iðufell í Reykjavík, síðastliðnanótt.Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi lögreglu laust eftirmiðnætti í nótt borist til­kynning um aðila sem gengi berserksgang ábifreiðarstæðinu við söluturninn Leifa­sjoppu við Iðufell í Reykjavík og hefðihann m.a. sparkað í bifreið sem þar væri. Skömmu seinna hafi borist önnur tilkynningþess efnis að aðilinn væri hugsanlega vopnaður hníf. Þegar lögregla hafi komiðá vettvang hafi hún hitt fyrir meintan geranda X. X hafi verið handtekinn enhafi lítið viljað tjá sig við lögreglu. Hafi hann neitaði að vera sá sem tilkynnthefði verið um að hefði sparkað í bifreið en hafi kannast við að hafa verið meðumrædda bifreið í láni hjá vini sínum. Þá hafi X kannast við að á bílastæðiðhefði komið maður sem hefði ráðist á sig en sá aðili væri farinn. Segir ígreinargerðinni að X hafi verið í annarlegu ástandi og greinilega undir áhrifumáfengis og eða fíkniefna. Þegar lögreglan hafi verið að ræða viðX á vettvangi hafi eigandi umræddrar bifreiðar gefið sig á tal við lögreglu.Aðilinn hafi sagt lögreglu að skömmu áður á bílastæðinu hefði X stungið A,kunningja sinn, í höfuðið og hefði vitnið séð það gerast. Sagði vitnið að Ahefði verið að aðstoða vitnið við að fá bifreið sína hjá X sem hefði tekið hanaí leyfisleysi kvöldinu áður. Hafi X mælt sér mót við vitnið við Leifasjoppu envitnið ekki þorað að fara þangað eitt til að ræða við X og A boðist til að komameð vitninu. X hafi á vettvangi verið beðinn um að skila vitninu lyklunum en þáhafi hann brjálast og ráðist á A og þeir tekist á. X hafi síðan skyndilegadregið upp hníf og stungið A í höfuðið. Kvaðst vitnið í framhaldi hafa náðlyklunum úr bifreiðinni og eftir það farið með A inn í húsnæði skammt frá.Þegar rætt hafi verið við húsráðanda umrædds húsnæðis hafi lögregla veriðupplýst um að brotaþoli hefði verið keyrður á slysadeild skömmu áður afvinkonu.Á slysadeild hafi verið rætt stuttlegavið A og fái frásögn hans samræmst framburði eiganda bifreiðarinnar. Kvaðsthann hafa verið beðinn um að koma með bifreiðareigandanum að Leifasjoppu til aðhitta X sem hafi verið með bíl þess fyrrnefnda í leyfisleysi. Hafi X komið enneitað að afhenda eigandanum lykla bifreiðinnar. Kvaðst A hafa verið rólegur en X hafi hinsvegar verið mjög æstur og hafi ekkivirst vita hvað hann var að segja. X hafi svo ætt út úr bílnum, ráðist á sig ogslegið hann í vinstra gagnaugað. X sem væri mikið hærri en hann, hafi látið sigsvo falla ofan á sig þannig að hann hafi lenti á bakinu eða bakhliðinni ájörðinni. Hann hafi náð að losa sig og staðið upp, hafi snúist í hringi og séðað X hafi haldið á hníf sem hann hafi stungið sig í höfuðið með. Í framhaldihafi byrjað að spítast blóð úr höfðinu á sér. X hafi eftir þetta rifist viðeiganda bifreiðarinnar og barið bílinn sundur og saman. A hafi að lokum hringtí vinkonu sína og fengið hana til að skutla sér á slysadeild.Segir í greinargerð að við komu áslysadeild hafi A reynst vera með alvar­lega stunguáverka á höfði ogslagæðarblæðingu úr höfuðleðri. Samkvæmt bráða­birgða áverkavottorði sýnditölvusneiðmynd áverka á höfuðkúpu sem virtist ná í gegnum fulla þykkthöfuðkúpunnar. Við nánari skoðun hafi síðan komið í ljós að áverkinn náði í gegnum beinþykktina enekkert inn fyrir kúpuna sjálfa og hefur ekki valdið skemmd eða blæðingum íheila. Er það mat vakthafandi yfirlæknis á heila og taugadeild LSH að ef hinsvegar eggvopnið hefði gengið inn í heilavefinn hefði ekki verið að sökum aðspyrja og áverkinn getað leitt til mikils varanlegs tjóns og jafnvel dauða.X hafi verið yfirheyrður álögreglustöð í morgun. Hann neiti sök. Sagðist X kannast við að hafa mælt sérmót við eiganda bifreiðarinnar fyrir utan Leifa­sjoppu. Með eigandanum hafieinnig komið A sem hafi að sögn X ráðist á sig vopnaður hníf. Þeir hafi lent íátökum og þar sem x hafi verið að reyna að koma í veg fyrir að A myndi stingasig með hnífnum hefði hnífurinn farið í höfuð A þar sem A hélt á honum sjálfur.A hefði í framhaldi af stungunni farið að vettvangi og tekið hnífinn með sér.Samkvæmtgreinargerðinni er það mat lögreglustjóra að lagaskilyrðum rann­sókn­argæslu séfullnægt í máli þessu, enda sé kærði undir rökstuddum grun um brot gegn 211.gr. sbr 20 gr. eða 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga sem geti varðað alltað 16 ára fangelsi. Þá sé rannsókn málsins hvergi nærri lokið. Kærði neiti sökog lýsir atvikum með öðrum hætti en brotaþoli og vitni, taka þurfi ítalegriskýrslu af brota­þola málsins, yfirheyra þarf vitni sem tengjast málinu. Þáhafi árásarvopnið ekki enn fundist og að lokum þurfi að yfirfara og sannreynagögn og framburði aðila. Því sé afar brýnt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldiog einangrun þannig að hann hafi ekki tækifæri til að torvelda rannsóknmálsins, m.a. með því að hafa áhrif á fram­burð vitna sem tengist málinu eðakoma undan sönnunargögnum. Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b- liðar 1. mgr. 99.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála er þess krafist að krafan nái framað ganga.Niðurstaða:Samkvæmt því semfram kemur í greinargerð lögreglu og rannsóknargögnum málsins er á það fallistað kærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið alvarleg hegningarlagabrotsem fangelsisrefsing er lögð við, sem hafi átt sér stað síðastliðna nótt. Kærðineitar sök, en viðurkennir að hafa lent í átökum við ætlaðan brotaþola þar semhnífur hafi komið við sögu. Rannsókn málsins er skammt á veg komin og ám.a. eftir að taka gleggri skýrslur afætluðum brotaþola og vitnum sem tengjast málinu. Er á það fallist að aðstæðurséu þannig að ætla megi að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svo sem meðþví að hafa áhrif á vitni eða koma undan gögnum, fái hann að ganga laus.Skilyrðum 1. málsliðar og a-liðar 2. málsliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, er því fullnægt. Ber því að fallast á kröfusækjanda um gæsluvarðhald eins og hún er sett fram. Þá ber að fallast á kröfusækjanda þess efnis að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur,sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 10. mars nk. kl 16:00 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinustendur.
Mál nr. 690/2015
Kærumál Farbann
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en X þess í stað gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. október 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 21. október 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að henni verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 9. september 2015 vegna rökstudds gruns um aðild að innflutningi á miklu magni fíkniefna hingað til lands. Þá var henni gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu en henni hefur nú verið aflétt. Að virtum gögnum málsins hefur sóknaraðili ekki leitt í ljós að enn séu fyrir hendi rannsóknarhagsmunir til að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Aftur á móti er varnaraðili erlendur ríkisborgari og hefur engin tengsl við landið. Samkvæmt því og með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 verður varnaraðila bönnuð brottför af landinu þann tíma sem gæsluvarðhaldi var ætlað að vara samkvæmt hinum kærða úrskurði, enda er sú ráðstöfun fullnægjandi til að tryggja nærveru varnaraðila. Dómsorð: Varnaraðila, X, er bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 21. október 2015 klukkan 16.
Mál nr. 583/2012
Skaðabætur Líkamstjón Annað fjártjón Varanleg örorka Þjáningarbætur
A varð fyrir líkamstjóni er hann slasaðist við vinnu sína um borð í fiskiskipinu B 6. desember 2003. Ekki var deilt um bótaskyldu T hf. sem hafði þegar greitt A bætur vegna tjónsins. Ágreiningur aðila snerist aðallega um hvort A ætti kröfu á hendur T hf. um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, hvaða tekjuviðmið skyldi leggja til grundvallar við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, tímabil þjáningabóta og annað fjártjón. Þá var ágreiningur um hvort draga bæri frá bótagreiðslu 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að A hefði ekki tekist að sanna að aðstæður hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið hafi verið svo óvenjulegar, sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, að árstekjur hans, eins og þær væru tilgreindar á skattframtölum, væru ekki líklegur mælikvarði á framtíðartekjur hans. Þá var tímabundið atvinnutjón A talið ósannað. Hvað varðar tímabil þjáningabóta var fallist á með T hf. að greiða skyldi þjáningabætur frá slysdegi til 25. apríl 2004 en samkvæmt gögnum málsins um lögskráningu, sem ekki hafði verið hnekkt, hafði A verið skráður lögskráningu á B 26. apríl 2004. Þar sem ekkert var fram komið í málinu af hálfu A sem hnekkti útreikningum varðandi frádrátt eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, samkvæmt 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993, voru þeir lagðir til grundvallar varðandi frádrátt frá bótum. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu T hf. af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. september 2012. Hann krefst þess aðallega að stefndi greiði sér 23.983.000 krónur með 4,5% ársvöxtum af 12.857.000 krónum frá 6. desember 2003 til 6. desember 2004, af 23.983.000 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 800.000 krónum 20. maí 2005, 500.000 krónum 15. júní 2005, 700.000 krónum 21. september 2005, 1.500.000 krónum 11. júní 2010, 224.987 krónum 2. febrúar 2006 og 3.912.863 krónum 8. desember 2011. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér 13.984.185 krónur með 4,5 % ársvöxtum af 6.180.000 krónum frá 6. desember 2003 til 6. desember 2004, af 13.984.185 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags að frádregnum innborgunum eins og í aðalkröfu greinir. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði sér 7.621.354 krónur með 4,5 % ársvöxtum af 1.853.690 krónum frá 6. desember 2003 til 6. desember 2004, af 7.621.354 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags að frádregnum innborgunum eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður verði látinn niður falla. Í málinu er ekki deilt um bótaskyldu stefnda, heldur snýst ágreiningur aðila um hvort áfrýjandi eigi kröfu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, hvaða tekjuviðmið skuli leggja til grundvallar við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku, tímabil þjáningabóta og annað fjártjón. Þá er ágreiningur um hvort draga beri frá bótagreiðslu 40% af eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði, sbr. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Meðal gagna málsins er útskrift um lögskráningu þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi verið lögskráður á skipið B 26. apríl 2004 til 17. maí sama ár. Samkvæmt útskriftinni var hann einnig lögskráður á skipið 5. júlí til 15. september 2004 og loks frá 20. til 23. desember sama ár. Þessar upplýsingar eru ekki í samræmi við það sem áfrýjandi heldur fram þar sem hann hefur borið að hafa reynt að fara til sjós í eina viku í ágúst 2004 og aftur í kringum jólin sama ár en það hafi ekki gengið vegna verkja. Undir rekstri málsins í héraði lagði áfrýjandi fram skjal um lögskráningu sem hann kveður vera leiðréttingu á framangreindri útskrift en samkvæmt því var hann lögskráður í níu daga í ágúst 2004 og í fjóra daga í desember sama ár. Þetta skjal ber ekki með sér að vera leiðrétting á hinu fyrra og engum haldbærum gögnum er til að dreifa um á hvaða gögnum leiðrétting þessi byggir. Er þetta ekki til þess fallið að hnekkja hinu fyrra skjali um lögskráningu áfrýjanda. Verður því fallist á það með stefnda að bætur til áfrýjanda fyrir þjáningar skuli greiðast frá slysdegi 6. desember 2003 til 25. apríl 2004. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júní 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 16. maí sl., er höfðað af A, […], á hendur Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24, Reykjavík, með stefnu birtri 7. júní 2011. Í málinu gerir stefnandi þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 25.792.005 krónur ásamt 4,5% dráttarvöxtum frá 6. desember 2003 til 15. febrúar 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 800.000 krónum hinn 20. maí 2005, 500.000 krónum hinn 15. júní 2005, 700.000 krónum hinn 21. september 2005, 1.500.000 krónum hinn 11. júní 2010, 213.764 krónum hinn 2. febrúar 2006 og 3.912.863 krónum hinn 8. desember 2011. Til vara gerir stefnandi þá dómkröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.305.385 krónur með sama vaxtafæti og greinir í aðalkröfu og að frádregnum sömu innborgunum. Til þrautavara gerir stefnandi þá dómkröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 7.621.354 krónur með sama vaxtafæti og greinir í aðalkröfu og að frádregnum sömu innborgunum. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi greiði honum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði látinn niður falla. Að því marki, sem bætur kunni að verða tildæmdar, er þess krafist að þær beri 4,5% ársvexti til endanlegs dómsuppsögudags en frá þeim degi til greiðsludags er fallist á að bótafjárhæðin beri dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. I. Stefnandi var skipstjóri á skipinu B en útgerð skipsins, C ehf., var einkahlutafélag í eigu hans. Útgerðin hafði keypt hjá stefnda slysatryggingu fyrir áhöfn skipsins í samræmi við gildandi kjarasamning milli annars vegar Landssambands íslenskra útgerðarmanna og Samtaka atvinnulífsins og hins vegar Farmanna- og fiskimannasambands Íslands. Hinn 6. desember 2003 var stefnandi á hvalbak skipsins að bæta við landfestatógum, þar sem það var við bryggju í Njarðvíkurhöfn, og féll hann þá niður stiga og niður á dekk. Við það hælbrotnaði hann á hægri fæti og hlaut högg á mjóbak. Í málinu liggur frammi matsgerð D lögfræðings og E læknis, dagsett 17. desember 2009, þar sem lagt er mat á hverjar voru afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum. Matsgerðarinnar aflaði stefnandi einhliða. Vegna þeirra áverka, sem stefnandi hlaut í slysinu, var það álit matsmanna að stefnandi gæti ekki stundað sjómennsku vegna afleiðinga slyssins og þyrfti að leita sér að léttara starfi í landi, svo sem léttu og hreyfanlegu verkstjórastarfi, en við slík störf vann hann á árunum 2007 og 2008. Helstu niðurstöður matsins voru þær að stefnandi var talinn óvinnufær (100%) í eitt ár frá slysdegi eða til 6. desember 2004, en þá var heilsufar hans eftir slysið einnig talið vera orðið stöðugt (stöðugleikatímapunktur). Á sama tímabili var stefnandi einnig talinn hafa verið veikur án þess að vera rúmfastur, eða í 366 daga. Varanlegur miski var metinn til 15 stiga og varanleg örorka 40%. Stefndi hefur greitt eftirfarandi greiðslur inn á tjón stefnanda: 800.000 krónur hinn 20. maí 2005, 500.000 krónur hinn 15. júní sama ár, 700.000 krónur hinn 21. september sama ár og 1.500.000 krónur hinn 11. júní 2010. Þá ber framlögð skaðabótakvittun með sér að stefndi greiddi stefnanda hinn 8. desember 2011 4.638.138 krónur og er hún dregin frá stefnukröfum í dómkröfum stefnanda sem nemur 3.912.863 krónum. Þá voru stefnanda greiddar hinn 2. febrúar 2006 örorkubætur frá Tryggingastofnun ríkisins í formi eingreiðslu að fjárhæð 224.987 krónur. II. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að hann hafi slasast við útgerð skips í skilningi 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Hann hafi verið slysatryggður hjá stefnda þegar hann slasaðist og eigi því slysabótakröfu á hann samkvæmt samningi útgerðarinnar og félagsins í samræmi við úrskurð gerðardóms frá 16. maí 2001, sem skipaður hafi verið samkvæmt lögum nr. 34/2001, sbr. lög nr. 55/2001. Stefnandi byggir fjárhæð dómkrafna sinna á matsgerð D lögfræðings og E læknis, dagsettri 17. desember 2009, og sundurliðar aðalkröfuna þannig: Miskabótakrafan sé byggð á niðurstöðu áðurnefnds sérfræðimats og 4. gr. skaðabótalaga. Sé miðað við vísitölu í desember 2009, 6982 x 4.000.000/3282 = 8.509.950 krónur. Kröfu um bætur fyrir varanlega örorku byggir stefnandi á því að samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga beri að meta viðmiðunarlaun stefnanda sérstaklega þegar aðstæður séu þær, að telja megi laun síðustu þriggja ára ekki gefa rétta mynd af tekjuöflunarhæfi tjónþola. Staða stefnanda sem vinnandi manns hafi verið óvenjuleg þar sem hann hafi verið að byggja upp fyrirtækjarekstur og hafi kosið að taka eins lítið út úr rekstrinum og framast var unnt. Meðalárslaun hans miðað við framlegð hans til framleiðsluréttar á kúfiski og tekjur annarra manna í samsvarandi störfum, geti aldrei numið lægri fjárhæð en 6.000.000 króna. Megi hafa hliðsjón af þeim staðgreiðslulaunum, sem hann hafi orðið að greiða þeim skipstjóra, sem farið hafi með stjórn skips hans, B, á veikindatíma stefnanda en viðmiðunarlaun séu um 50% af þeim tekjum. Stefnandi byggir á því að síðustu þrjú árin fyrir slysið hafi hann verið framkvæmdastjóri fyrirtækis, sem hafi haft nokkurn fjölda fólks í vinnu og sem hafi staðið í talsverðum framkvæmdum, skipulagningu á atvinnustarfsemi og viðræðum við stjórnvöld, bæði sveitarfélag og fiskveiðiyfirvöld. Stefnandi hafi því innt af hendi mikla vinnu árin fyrir slysið, bæði í dagvinnu, eftirvinnu og næturvinnu. Samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands hafi almenn laun slíkra manna verið á því launabili, sem stefnandi miði árslaun sín við, eða um það bil 481.000 krónur á mánuði, 5.772.000 krónur á ári, en 516.000 krónur á mánuði árið 2004, 6.192 krónur á ári. Kröfu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón byggir stefnandi á því að staðgengilslaun hafi numið 11.177.600 krónum á árinu 2004 fyrir það tímabil sem hann var óvinnufær. Sé það dómhelguð venja að miða við slík laun, eins og m.a. komi fram í greinargerð með 2. gr. skaðabótalaga. Stefnandi hafi sannanlega verið skráður sem skipstjóri á B áður en hann slasaðist og varð óvinnufær. Hann hafi því verið knúinn til að ráða skipstjóra í sinn stað og umkrafin fjárhæð nemi því raunverulegum staðgengilslaunum. Kröfu sína um þjáningabætur byggir stefnandi á endanlegri sérfræðimatsgerð. Annað fjártjón í 5. lið framangreinds útreiknings kveðst stefnandi byggja á kostnaði, sem hann hafi orðið fyrir vegna ferða sinna til lækna eftir slysið, t.d. vegna komugjalda, símkostnaðar, aksturskostnaðar og lyfjakostnaðar. Dómafordæmi séu fyrir því að slíkur kostnaður hafi verið metinn að álitum en stefnandi sé búsettur á […] og hafi haft töluvert fyrir því að leita læknis í Reykjavík vegna líkamstjónsins. Stefnandi telur að ekki fái staðist að líta eigi til 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að því leyti að hann verði að sanna að hann hafi ekki aflað sér bóta frá lífeyrissjóði sínum, eins og hann hafi átt rétt til, og þannig ekki sinnt tjónstakmörkunarskyldu sinni samkvæmt meginreglum skaðabótaréttar. Bendir stefnandi jafnframt á, að hann hafi þegar árið 2004 aflað sér tekna með vinnu og í það miklum mæli að hann hefi ekki átt rétt á bótum samkvæmt samþykktum lífeyrissjóðsins Gildis. Hins vegar hafi stefnandi reynt að afla sér tekna með vinnu eins og í hans valdi hafi staðið og þannig reynt að takmarka tjón sitt. Þá hafi hann lagt fram upplýsingar um réttindi sín hjá lífeyrissjóðum þannig að stefnda hafi verið fært að áætla þessi réttindi hans, eins og tryggingafélög geri tíðum í málum sem þessum. Byggir stefnandi jafnframt á því að sönnunarbyrðin um slíkan frádrátt hvíli á stefnda en stefnandi hafi lagt fram öll gögn, sem þörf sé á, varðandi þennan þátt málsins. Varakröfu sína að því er varðar bætur fyrir varanlega örorku byggir stefnandi á meðallaunum iðnaðarmanna árið 2003 með eftirfarandi hætti: Að því er varðar miskastig og prósentu varanlegrar örorku byggir stefnandi kröfuna á áðurgreindu sérfræðimati frá 17. desember 2009. Varðandi árslaunaviðmið byggir hann á meðallaunum iðnaðarmanna árin 2003 og 2004 en stefnandi sé […] að iðn, auk þess sem hann hafi skipstjórnarréttindi. Hafi hann a.m.k. unnið sem slíkur árin 2007 og 2008 hjá fyrirtækjunum […] ehf. og […] ehf. Hafi félög þessi orðið gjaldþrota og stefnandi síðar fengið greitt frá Ábyrgðarsjóði launa vegna tapaðra launa. Þá hafi stefnandi unnið sem smiður hluta ársins 2004 og hafi honum verið reiknuð laun á þeim forsendum. Um meðallaun iðnaðarmanna 2003 vísar stefnandi til framlagðra upplýsinga frá Hagstofu Íslands, m.a. um mánaðarlaun að fjárhæð 337.000 krónur á mánuði og árslaun að fjárhæð 4.044.000 krónur. Þá byggir stefnandi á því að hann hafi nýtt vinnugetu sína til að byggja upp atvinnurekstur og falli hann því ekki undir ákvæði 8. gr. skaðabótalaga og þar með 3. mgr. 7. gr. laganna. Til þrautavara byggir stefnandi á því að bætur til hans geti aldrei verið lægri en stefndi hafi boðið hinn 27. janúar 2011 og sundurliðar stefnandi þrautavarakröfu sína með eftirfarandi hætti: Stefnandi vísar til þess að 3.000.000 króna árslaun séu meðallaun fiskvinnslufólks á […] 2003 samkvæmt upplýsingum frá Hagstofu Íslands. Um lagarök vísar stefnandi til 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985, sem og meginreglna skaðabótalaga nr. 50/1993 um fullar bætur. Þá vísar stefnandi sérstaklega til 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og grunnreglu 2. gr. laganna og dómvenju um staðgengilslaun en almennt vísar hann til 1.-7. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa stefnanda er reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og vaxtakrafan styðst við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. III. Í greinargerð gerir stefndi athugasemdir við sönnunargildi framlagðrar matsgerðar, sem aflað var einhliða af stefnanda. Í munnlegum málflutningi lögmanns stefnda við aðalmeðferð málsins kom hins vegar fram að fallist hefði verið á niðurstöður hennar að verulegu leyti. Kröfur stefnanda séu þó í öllum atriðum allt of háar, þar sem þær séu í senn ósannaðar og eigi sér ekki lagastoð. Krefjist stefndi því sýknu eða verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Stefndi kveður kröfu stefnanda um tímabundið atvinnutjón vera tilbúning af hálfu stefnanda og eigi hún sér enga stoð í gögnum málsins um raunveruleg laun stefnanda á því tímabili sem tímabundin óvinnufærni sé talin hafa varað. Sé henni því mótmælt sem rangri og ósannaðri. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð sé stefnandi sagður hafa verið óvinnufær til 6. desember 2004 þegar eitt ár var liðið frá slysinu, auk þess sem talið sé að þá hafi heilsufar hans verið orðið stöðugt vegna afleiðinga slyssins. Fyrir liggi í málinu útprentun af lögskráningardögum á B á árinu 2004. Þar komi fram að stefnandi var lögskráður á skipið 26. apríl til 17. maí, 5. júlí til 15. september og einnig 20. til 23. desember. Þetta verði ekki skilið öðruvísi en að stefnandi hafi verið að störfum um borð í skipinu á umræddum tímabilum en til þessa sé ekki litið í matsgerðinni. Engin samtíma læknisfræðileg gögn liggi fyrir sem sýni fram á óvinnufærni hans á þeim tíma sem hér um ræðir. Læknisvottorð F, dagsett 3. desember 2004, sé í alla staði mjög óskýrt og ónákvæmt og verði ekki á því byggt varðandi óvinnufærni stefnanda. Liggi því í reynd ekki fyrir nein sönnunargögn um óvinnufærni hans eftir 26. apríl 2004. Enn fremur sé upplýst af hálfu stefnanda að hann hafi farið til sjós í ágúst 2004. Verði að telja að þá hafi stefnandi allavega verið orðinn vinnufær, þótt hann hafi ekki treyst sér til að stunda störf á sjó. Í fyrirliggjandi matsgerð séu engar haldbærar skýringar færðar fram fyrir þeirri niðurstöðu að heilsufar stefnanda hafi verið orðið stöðugt 6. desember 2004. Fráleitt sé að byggja á fyrrgreindu læknisvottorði F í þeim efnum, hvað þá að hann hafi verið óvinnufær með öllu til þessa tímamarks. Séu niðurstöður fyrirliggjandi matsgerðar varðandi tímabundna óvinnufærni stefnanda og stöðugleikatímapunkt stórlega dregnar í efa þannig að ekkert verði byggt á þessum atriðum við ákvörðun bóta. Krafa stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón að fjárhæð 11.177.600 krónur virðist byggja á launum sem skipstjóra þeim, sem ráðinn var á skipið í janúar 2004, voru tildæmd með dómi Héraðsdóms Reykjaness uppkveðnum 15. desember 2004. Hér verði að horfa til þess að þar var um vangoldin laun að ræða sem útgerðin gat ekki staðið skil á gagnvart skipstjóra þeim sem í hlut átti. Á árinu 2003 hafi stefnandi verið lögskráður á skipið í alls 119 daga samkvæmt fyrirliggjandi gögnum um lögskráningu á skipið það ár. Engu að síður hafi hann engin laun þegið á því ári frá útgerðinni né öðrum aðilum samkvæmt staðgreiðsluyfirliti frá því ári. Samkvæmt þessu og þar sem útgerðin gat heldur ekki greitt ráðnum skipstjóra laun fyrri hluta árs 2004, sé fullvíst að stefnandi hafi ekki átt þess kost að greiða sér laun á árinu 2004, jafnvel þótt slysið hefði ekki komið til. Sé því mótmælt sem röngu og algerlega fráleitu að þau laun, sem C ehf. var dæmd til að greiða samkvæmt fyrrgreindum dómi, hafi endurspeglað raunveruleg staðgreiðslulaun. Stefndi kveður stefnanda hafa látið útgerðina gefa út launaseðla á sínu nafni fyrir allt árið 2004 og samkvæmt þeim hefðu árslaunin átt að nema samtals 6.940.027 krónum. Í bréfi lögmanns stefnanda, dagsettu 11. febrúar 2005, sem fylgdi launaseðlunum er þeir voru sendir stefnda, segi að stefnandi hafi ekki fengið laun frá útgerðinni „nema í desember og janúar 2004.“ Sé krafist bóta fyrir tímabundið atvinnutjón samkvæmt launaseðlunum fyrir tímabilið frá febrúar til og með desember 2004. Af staðgreiðsluyfirliti vegna ársins 2004 megi ráða að fyrstu þrjá mánuði ársins hafi stefnandi látið útgerðina, þá undir nafninu G ehf., greiða sér laun samtals að fjárhæð 1.500.058 krónur. Ekki sé fullt samræmi á milli þessara launagreiðslna og þeirra launa sem fram komi á hinum útgefnu launaseðlum. Af hinum misvísandi gögnum, sem fyrir liggi um hugsanlegt tímabundið atvinnutjón stefnanda, verði ekki séð að hann hafi orðið fyrir meira tjóni en sem nemur þeim launum, sem hann hafi fengið greidd frá útgerðinni fyrstu þrjá mánuði ársins 2004. Verði því ekki hjá því komist að hafna kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Um kröfu stefnanda um þjáningabætur vísar stefndi til þess, að af fyrirliggjandi gögnum verði ekki betur séð en stefnandi hafi verið orðinn vinnufær þegar hann fór til sjós 26. apríl 2004. Frá þeim tíma hafi stefnandi ekki verið veikur í skilningi 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, með síðari breytingum, sbr. m.a. Hæstaréttardóm frá 1998 bls. 4328. Stefnandi hafi sjálfur upplýst að í ágúst 2004 hafi hann farið til sjós en ekki treyst til sér til að vera á sjónum þar sem erfitt hafi verið að stíga ölduna. Sé augljóst að þá hafi hann verið fær um létta vinnu, þótt sjómennska hafi ekki hentað honum. Skýr gögn um þessa sjóferð í ágúst 2004 virðist ekki liggja fyrir í málinu og sé við svo búið ekki annar kostur en að miða við að veikindatímabil stefnanda hafi verið frá slysdegi, 6. desember 2003, til 25. apríl 2004 eða í 141 dag. Við ákvörðun bótafjárhæðar sé því rétt að miða við fjárhæð sem í gildi var þegar stefnandi setti fram endanlega varakröfu sína í eldra dómsmálinu 17. desember 2009 og nemi þannig fjárhæð þjáningabóta fyrir hvern dag, sem tjónþoli telst veikur án þess að vera rúmliggjandi, 1.490 krónum eða 210.090 krónum fyrir veikindatímabilið. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum sé það í reynd sú hámarksfjárhæð sem stefnandi geti krafist fyrir þjáningar. Stefndi kveðst ekki vefengja að varanlegur miski stefnanda af völdum slyssins sé 15 stig en krafa stefnanda um bætur fyrir varanlegan miska sé í aðalkröfu hins vegar ekki reiknuð út í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Á tjónsdegi hafi stefnandi verið 59 ára og 148 daga gamall. Samkvæmt töflu í 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga nemi bætur fyrir algeran varanlegan miska fyrir 59 ára gamlan tjónþola 3.600.000 krónum og fyrir 60 ára gamlan tjónþola 3.560.000 krónum. Samkvæmt 9. gr. laganna séu umrædd töflugildi miðuð við upphaf aldursárs. Við útreikning bóta skuli reiknað með að fjárhæðirnar breytist jafnt milli töflugilda. Mismunur fyrrgreindra töflugilda nemi 40.000 krónum (3.600.000 – 3.560.000) og í ljósi aldurs stefnanda á tjónsdegi nemi töflugildið við útreikning bóta fyrir varanlegan miska 3.583.781 krónu (3.600.000 – (40.000 x 148/365)). Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laganna breytist fjárhæð þessi mánaðarlega í hlutfalli við breytingar, sem verða á lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna, þó þannig að hún skuli hækka eða lækka svo fjárhæð standi á heilu eða hálfu þúsundi króna. Við gildistöku laganna í júlí 1993 hafi lánskjaravísitalan verið 3282 stig, en í desember 2009 hafi sama vísitala numið 6982 stigum. Samkvæmt þessu nemi fjárhæð bóta fyrir algeran miska í desember 2009 í tilviki stefnanda 7.624.000 krónum (3.583.781 x 6982/3282) en fyrir miska að 15 stigum 1.143.600 krónum (7.624.000 x 15%). Sé það sú fjárhæð sem stefnandi geti krafist í bætur fyrir varanlegan miska. Stefndi mótmælir fyrirliggjandi mati um 40% varanlega örorku stefnanda sem allt of háu. Í málinu liggi fyrir gögn um að stefnandi hafi engar atvinnutekjur haft a.m.k. tvö síðustu árin fyrir slysið. Árið 2001 hafi atvinnutekjur hans numið 625.118 krónum samkvæmt staðgreiðsluyfirliti. Um nokkurra ára skeið hefði stefnandi unnið við að þróa veiðar á kúfiski við strendur Íslands í því skyni að flytja hann út ferskan og einnig frosinn. Gögn málsins bendi ekki til annars en að tilraunastarfsemi þessi hafi verið komin tiltölulega stutt á veg og hvergi nærri fyrirsjáanlegt að veiðar væru að hefjast og þar með útflutningur, þannig að starfsemi þessi færi að gefa af sér tekjur. Á slysdegi hafi því engar breytingar verið fyrirsjáanlegar á atvinnutekjum hans í framtíðinni. Þótt við mat á varanlegri örorku sé litið til þess að stefnandi væri fyrst og fremst fær til léttra starfa vegna afleiðinga slyssins, verði hins vegar ekki horft fram hjá því að tekjur hans árin fyrir slys hafi verið nær engar og engin breyting væri fyrirsjáanleg í þeim efnum. Í ljósi þessa verði að telja fráleitt að skerðing á getu til að afla atvinnutekna sé metin 40%. Þá liggi engin gögn fyrir um sjúkrasögu stefnanda og þar með ekkert um það hvernig heilsu hans hafi í reynd verið háttað um það leyti sem hann slasaðist og hvort einhverjir heilsufarslegir þættir kunni að vera til staðar sem gætu haft áhrif á vinnugetu hans í framtíðinni. Sé því ljóst að matsgerðin sé haldin svo alvarlegum ágöllum að ekki sé unnt að byggja á henni við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku eða líkamstjón stefnanda að öðru leyti. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga gildir sú meginregla að árslaun til ákvörðunar bóta samkvæmt 6. gr. laganna skulu teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Þau árslaun, sem stefnandi noti við útreikning kröfu sinnar í aðalkröfu, 6.000.000 króna, eigi sér ekki nokkra stoð í veruleikanum. Ekkert liggi fyrir í málinu sem sýni fram á að tekjur stefnanda hafi verið að breytast að einhverju marki um það leyti sem hann slasaðist. Fyrst svo sé ástatt, hafi gögn um laun tiltekinna hópa launamanna, hvort sem það eru stjórnendur eða iðnaðarmenn, enga þýðingu til að ákveða viðmiðunarlaun við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku. Þá hafi heldur enga þýðingu þótt endurbætur hafi verið unnar á skipi útgerðarinnar á milli áranna 2001 og 2002 en á því tímabili virðist skipið ekki hafa verið í eigu stefnanda eða útgerðar á hans vegum heldur útgerðarinnar […] hf. í Vestmannaeyjum, að því er ráðið verði af verðútreikningi Fjárhæðanefndar fiskiskipa. Jafnvel þótt stefnandi hafi unnið að þessum endurbótum á skipinu, gefi þær enga vísbendingu um að tekjuaukning hafi verið fyrirsjáanleg hjá stefnanda um það leyti sem hann lenti í slysinu undir lok árs 2003. Framangreindri launaviðmiðun sé því eindregið mótmælt sem rangri og ósannaðri. Hið sama gildi í reynd um þær launaviðmiðanir, sem stefnandi byggi á í varakröfu og þrautavarakröfu sinni. Þegar hefur verið rakið að stefnandi hafði nær engin laun árin fyrir slysið. Samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna skal hins vegar ekki miða við lægri árslaun en 1.200.000 krónur þegar í hlut eiga tjónþolar 66 ára og yngri eins og við á um stefnanda í máli þessu. Árslaun þessi skal leiðrétta samkvæmt lánskjaravísitölu frá gildistöku laganna til þess tímamarks er heilsufar tjónþola var orðið stöðugt, sbr. 15. gr. laganna. Eins og mál þetta liggur fyrir verður að lögum ekki stuðst við aðra viðmiðun en þessi lágmarksárslaun við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku stefnanda. Sé miðað við að heilsufar hans hafi verið orðið stöðugt 6. desember 2004, þrátt fyrir fyrirvara þar um, hafi umrædd lágmarksárslaun á því tímamarki numið 2.553.000 krónum (1.200.000 x 6982/3282). Tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku reiknast út á því tímamarki sem upphaf örorkunnar miðast við, þ.e. 6. desember 2004, þegar heilsufar hans var orðið stöðugt, sbr. 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna. Þá hafi stefnandi verið 60 ára og 148 daga. Samkvæmt töflugildum í 1. mgr. 6. gr. laganna sé margfeldisstuðull, sem nota skal við útreikning bótanna, 4,960 þegar í hlut á 60 ára gamall tjónþoli og þegar í hlut á 61 árs gamall tjónþoli er stuðullinn 4,581. Samkvæmt 9. gr. laganna eru umrædd töflugildi miðuð við upphaf aldursárs. Við útreikning bóta skuli reiknað með að stuðullinn breytist jafnt milli töflugilda. Mismunur fyrrgreindra töflugilda er 0,379 (4,960 – 4,581) og í ljósi aldurs stefnanda við upphaf örorkunnar sé töflugildið við útreikning bóta fyrir varanlega örorku 4,806 (4,960 – (0,379 x 148/365)). Jafnvel þótt miðað yrði við 40% varanlega örorku sé ekki grundvöllur fyrir hærri útreiknuðum bótum en 4.907.887 krónum (2.553.000 x 4,806 x 40%). Ef hin metna 40% örorka reynist eiga við rök að styðjast, sé viðbúið að stefnandi eigi einnig rétt til örorkulífeyris úr lífeyrissjóði en 40% slíkra greiðslna skuli dragast frá skaðabótakröfu, eins og nánar sé mælt fyrir um í 4. málsl. 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefnanda beri að sinna tjónstakmörkunarskyldu sinni samkvæmt ákvæði þessu. Dugi í því efni ekki einungis að leggja fram upplýsingar um áunnin lífeyrisréttindi stefnanda heldur beri stefnda að afla mats hjá viðkomandi lífeyrissjóði til að fá úr því skorið hvort starfsgeta hans sé svo skert að hann hafi öðlast rétt til töku örorkulífeyris. Ef mat á varanlegri örorku, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, sé rétt, verði að ætla að hann hafi öðlast rétt til örorkulífeyris úr lífeyrissjóði. Sé því ekki unnt að líta svo á að með þeim launum, sem stefnandi aflaði á síðari hluta árs 2007 og á árinu 2008, hafi hann ekki átt rétt til örorkulífeyris allar götur frá því slysið varð uns hann öðlaðist rétt til töku ellilífeyris. Þá geti stefnandi heldur ekki öðlast betri rétt gagnvart stefnanda með því nýta ekki þann rétt sinn sem hann hafi haft til töku örorkulífeyris frá því slysið varð. Stefndi mótmælir sem ósannaðri kröfu stefnanda um bætur fyrir annað fjártjón að fjárhæð 30.000 krónur. Samkvæmt framansögðu geti bætur til stefnanda að hámarki numið 4.036.590 krónum sem sundurliðist svo: Þjáningabætur (1.490 x 141) kr. 210.090 Varanlegur miski (7.624.000 x 15%) kr. 1.143.600 Varanleg örorka (2.553.000 x 4,806 x 40%) kr. 4.907.887 _________ kr. 6.261.577 Innborgun stefnda 20.5.2005 - kr. 800.000 Innborgun stefnda 15.6.2005 - kr. 500.000 Innborgun stefnda 21.9.2005 - kr. 700.000 Innborgun stefnda 11.6.2010 - kr. 1.500.000 Eingreiðsla örorkubóta frá TR 2.2.2006 kr. 224.987 _________ Samtals kr. 2.536.590 Frá þessari fjárhæð beri svo að draga 40% eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Eins og að framan greini, skorti gögn til að finna út hver sú fjárhæð sé sem draga beri frá af þessum sökum. Sé allt eins líklegt að hún nemi mismuninum sem enn teljist ógreiddur, auk vaxta og kostnaðar. Eins og mál þetta sé í pottinn búið, verði því að ætla að stefnandi hafi þegar fengið tjón sitt að fullu bætt og því beri að sýkna stefnda af kröfum hans. Stefndi kveður þrautavarakröfu stefnanda byggja á tillögu, sem lögð hafi verið fyrir lögmann stefnanda undir rekstri fyrra dómsmáls um ágreining aðila. Hafi tillagan verið sett fram án skuldbindingar fyrir stefnda og hafi hún falið í sér verulega hærri bætur en stefnandi hafi sýnt fram á að hann eigi tilkall til. Vegi þar þyngst bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, viðmiðunarlaun til ákvörðunar bóta fyrir varanlega örorku og að ekki var gert ráð fyrir frádrætti vegna örorkulífeyris frá lífeyrissjóðum. Þá hafi tillagan gagngert verið sett fram í því skyni að ljúka mætti málinu í eitt skipti fyrir öll. Það komi því ekki til álita að greiða umrædda fjárhæð sem innborgun á tjónið og lögmaður stefnanda hafi þá virst hafa góðan skilning á því. Sé harðlega mótmælt ályktunum stefnanda um að stefndi kunni að einhverju leyti að vera bundinn af þessari tillögu. Í greinargerð er varakrafa stefnda um lækkun á dómkröfum stefnanda sett fram á þeim forsendum að stefndi afli gagna undir rekstri málsins, sem leiði í ljós að stefnandi kunni að eiga rétt til hærri bóta en sem nemur þeim innborgunum, sem að framan greini, og áskilur stefndi sér í því tilviki rétt til að útlista varakröfuna frekar. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfum stefnanda um upphafstíma dráttarvaxta. Matsgerð, sem stefnandi byggi kröfur sínar á, hafi fyrst legið fyrir þegar hún var lögð fram í eldra dómsmálinu 17. desember 2009. Krafan geti því í fyrsta lagi borið dráttarvexti frá 17. janúar 2010, sbr. fyrri málsl. 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Á hinn bóginn sé ljóst að frekari gögn skorti til að unnt sé að ákvarða endanlega bætur fyrir varanlega örorku. Sé því sú krafa aðallega höfð uppi að tildæmdar bætur beri fyrst dráttarvexti frá endanlegum dómsuppsögudegi að telja, sbr. síðari málsl. 9. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkröfur stefnda, bæði í aðalkröfu og varakröfu, eru reistar á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Í máli þessu er ágreiningslaust að stefnandi á rétt á skaðabótum úr hendi stefnda vegna tjóns þess, sem hann varð fyrir þegar hann slasaðist við vinnu sína um borð í fiskiskipinu B hinn 6. desember 2003. Hins vegar lýtur ágreiningur aðila einkum að varanlegri örorku stefnanda og árslaunaviðmiðinu. Í greinargerð gerir stefndi ýmsar athugasemdir við forsendur og niðurstöður framlagðrar matsgerðar D lögfræðings og E læknis, sem stefnandi aflaði einhliða. Stefndi hefur allt að einu undir rekstri málsins fengið H tryggingastærðfræðing til þess að reikna út endurgreiðsluverðmæti bóta frá Tryggingastofnun ríkisins og lífeyrissjóðum samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem miðað er við niðurstöðu matsgerðarinnar um 15% varanlegan miska og 40% varanlega örorku vegna slyss stefnanda. Liggja útreikningarnir fyrir í málinu. Stefnandi hefur mótmælt útreikningunum, án þess þó að útlista nánar að hvaða leyti hann telur þá ranga. Þá hefur stefnandi hvorki lagt fram eigin útreikninga um eingreiðsluverðmæti örorkulífeyris frá lífeyrissjóði né gert ráð fyrir frádrætti 40% þess í bótakröfum sínum, svo sem honum bar að gera samkvæmt ákvæðum 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Þar sem ekkert er að öðru leyti fram komið sem hnekkir útreikningum þessum verða þeir lagðir til grundvallar við úrlausn málsins. Stefnandi byggir kröfu sína um bætur fyrir varanlega örorku á því að meta beri viðmiðunarlaun stefnanda sérstaklega þar sem staða hans sem vinnandi manns hafi verið óvenjuleg, sbr. ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu skal meta árslaun tjónþola sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur hans en sú viðmiðun, sem tilgreind er sem aðalregla í 1. mgr. sömu lagagreinar, um að líta skuli til meðalatvinnutekna að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð. Vísar stefnandi til þess að hann hafi á umræddu tímabili unnið að uppbyggingu fyrirtækisreksturs og þróun kúfiskveiða og því tekið eins lítið út úr rekstrinum og framast var unnt. Í útreikningi sínum í aðalkröfu miðar stefnandi við að meðalárslaun, miðað við framlegð hans til framleiðsluréttar á kúfiski og tekjur annarra manna í samsvarandi störfum, geti aldrei numið lægri fjárhæð en 6.000.000 króna. Þessu hefur stefndi mótmælt og vísar til þess að ekkert liggi fyrir í gögnum málsins um að breytingar hafi orðið í kúfiskveiðum stefnanda og þá hafi ekkert komið fram sem bendi til þess að breytingar séu í vændum sem gætu skapað aðstæður til að stefnandi nyti hærri launa en framlögð gögn benda til. Til þess að unnt sé að beita ákvæðum framangreindrar 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga hefur verið talið að uppfylla þurfi tvö meginskilyrði. Annars vegar að óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi hjá tjónþola og hins vegar að annar mælikvarði en meðalvinnutekjur síðustu þriggja almanaksára fyrir slys, að viðbættu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs uppfært eins og segir í ákvæðinu, teljist réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Hvílir sönnunarbyrði um þessi atriði á stefnanda. Af framlögðum gögnum málsins og framburði stefnanda hér fyrir dóminum er ljóst að stefnandi hafði um langt skeið, áður en slysið varð, unnið ötullega að því að undirbúa kúfiskveiðar, m.a. með tilraunaveiðum og hönnunarvinnu. Hins vegar liggur ekkert fyrir um það í gögnum málsins, að eitthvað hafi breyst hjá stefnanda vegna þess að viðsnúningur hafi orðið í rekstri hans vegna þessa, sem hafi haft eða muni hafa áhrif á árstekjur hans. Þá verður af gögnum málsins ekki séð að verðmætaaukning á skipi og öðrum eignum, sem framlögð gögn benda til að hafi orðið vegna vinnu stefnanda, hafi haft slík áhrif. Verður því að fallast á það með stefnda, að stefnanda hafi ekki tekist að sanna að aðstæður hans síðustu þrjú almanaksár fyrir slysið hafi verið svo óvenjulegar að árstekjur hans, eins og þær eru tilgreindar á skattframtölum, séu ekki líklegur mælikvarði á framtíðartekjur hans. Ekki verður fallist á það með stefnanda að rök séu til þess að miða beri árslaun hans við laun stjórnenda í sjávarútvegi, eins og hann gerir í aðalkröfu sinni, enda ekkert fram komið í gögnum málsins sem sýnir að hann hafi þegið laun sem slíkur árin fyrir slysið. Þá verður við mat á varakröfu stefnanda að líta til þess, að þótt stefnandi sé lærður […] hafði hann, að því er best verður séð, ekki unnið sem slíkur árum saman fyrir slysið. Þykir því ekki tækt að nota laun iðnaðarmanna sem tekjuviðmið. Kröfu sína um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón byggir stefnandi á því að miða beri við staðgengilslaun. Í framlagðri matsgerð frá 17. desember 2009 leggja matsmenn til grundvallar að stefnandi hafi verið óvinnufær með öllu frá slysdegi 6. desember 2003 til stöðugleikatímapunkts 6. desember 2004. Í framlögðu læknisvottorði F, dagsettu 3. desember 2004, kemur fram að stefnandi hafi orðið óvinnufær á slysdegi og hafi ekki verið orðinn vinnufær þegar vottorðið var gefið út. Ekki gætir þó að öllu leyti samræmis í læknisvottorðinu að þessu leyti því þar segir jafnframt: „Hefur reynt að fara í túra á bátnum en orðið að gefast upp, verkir.“ Stefnandi byggir á því að hann hafi sannanlega verið skráður á skipið B sem skipstjóri áður en hann slasaðist og varð óvinnufær og hafi því þurft að ráða skipstjóra í sinn stað. Í málinu liggur frammi óundirritað launaframtal C ehf. 2005 vegna launagreiðslna á árinu 2004 þar sem tilgreint er að I reiknist 11.177.600 krónur í laun. Einnig liggur frammi endurrit dóms Héraðsdóms Reykjaness frá 15. desember 2004 í máli nr. E-2757/2004 þar sem C ehf. var gert að greiða áðurnefndum I þá fjárhæð vegna starfa hans sem skipstjóra á B tímabilið 21. janúar til 17. maí 2004. Stefndi hefur mótmælt sönnunargildi þessara skjala. Af gögnum málsins verður ráðið að þrátt fyrir að stefnandi hafi verið skráður á skipið í 119 daga á árinu 2003 hafi hann ekki fengið greidd laun frá útgerðinni samkvæmt því. Þegar jafnframt er litið til þess að óljóst virðist vera hvort framangreint skattframtal C ehf. vegna launagreiðslna á árinu 2004 var sent skattyfirvöldum og að ekki var tekið til varna í framangreindu dómsmáli, verður að fallast á það með stefnda að ekki verði einvörðungu byggt á þeim gögnum að þessu leyti. Einnig benda gögn málsins til þess að stefnandi hafi verið lögskráður á umrætt skip hluta þess tímabils sem krafa hans tekur til. Loks verður að líta til þess að ósamræmis gætir í framlögðum gögnum að því er varðar launagreiðslur á árinu 2004, annars vegar samkvæmt staðgreiðsluyfirliti vegna þess árs og hins vegar samkvæmt launaseðlum stefnanda. Að öllu framangreindu virtu verður að hafna viðmiðun stefnanda við ákvörðun bóta fyrir tímabundið atvinnutjón í aðal- og varakröfu hans og telst það því ósannað. Í málinu liggur frammi sáttatillaga stefnda til lausnar á málinu þar sem miðað er við ívið hærri fjárhæð en í uppgjöri hans samkvæmt framlagðri skaðabótakvittun. Sýnist sem stefnandi byggi útreikninga þrautavarakrafna sinna á tillögunni, auk þess sem hann vísar um árslaunaviðmið hennar til meðallauna fiskvinnslufólks á […]. Gegn mótmælum stefnda verður ekki fallist á það með stefnanda að stefndi verði talinn bundinn af sáttatillögunni, umfram þá fjárhæð sem hann hefur þegar greitt stefnanda. Þá þykja laun fiskvinnslufólks á […] ekki tæk sem launaviðmið, enda er hún að engu leyti rökstudd af hálfu stefnanda, auk þess sem óumdeilt virðist að stefnandi vann ekki við fiskvinnslu árin fyrir slysið. Að þessu virtu verður þrautavarakröfu stefnanda í heild hafnað. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hefur nær engar tekjur haft síðustu þrjú árin fyrir slysið og verður því hér að miða við ákvæði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þar sem segir að ekki skuli miða við lægri árslaun en þau, sem þar er sett fram í töflu. Er viðmiðið þar 1.200.000 krónur miðað við tjónþola yngri en 66 ára. Miðað við aldur stefnanda við upphafstíma varanlegrar örorku stefnanda, þ.e. 6. desember 2004 en þá var stefnandi 60 ára og 148 daga, verður að fallast á útreikninga stefnda eins og þeir eru fram settir í bréfi hans til lögmanns stefnanda 8. desember 2011 og miða árslaun hans við 2.553.000 krónur. Að þessu virtu og þar sem útreikningar stefnda, sem fram eru settir í greinargerð, eru byggðir á ákvæðum skaðabótalaga verður við þá miðað við úrlausn um kröfur stefnanda. Stefnandi gerir í aðalkröfu sinni kröfu um greiðslu 30.000 króna úr hendi stefnda vegna ýmiss kostnaðar, sem hann hafi orðið fyrir vegna ferða sinna til lækna eftir slysið. Engin gögn hafa verið færð fram til sönnunar á þessum kostnaði og gegn mótmælum stefnda verður að telja kröfuna ósannaða og er henni því hafnað. Óumdeilt er og ljóst af framlagðri skaðabótakvittun að stefndi greiddi stefnanda 4.638.130 krónur hinn 8. desember 2011 og eru reikningsforsendur greiðslunnar tilgreindar í bréfi stefnda til lögmanns stefnanda, dagsettu sama dag. Kemur þar fram að í greiðslunni felist greiðsla á þjáningabótum, bótum vegna varanlegs miska og varanlegrar örorku, að teknu tilliti til óumdeildra innborgana stefnanda til stefnda og frádrætti vegna eingreiðsluverðmætis örorkulífeyris og tjónsdagsverðmætis örorkubóta frá Tryggingastofnun ríkisins, hvort tveggja samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Þá hefur stefndi reiknað inn í fjárhæðina vexti frá 6. desember 2004 til greiðsludags 8. desember 2011, útlagðan kostnað og málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Verður ekki séð að stefnandi hafi mótmælt útreikningi þessum sérstaklega með öðrum hætti en með þeim málsástæðum, sem hann byggir kröfur sínar á og tekin hefur verið afstaða til hér að framan. Í ljósi alls framangreinds á stefnandi ekki rétt til frekari bóta en hann hefur nú þegar þegið úr hendi stefnda. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 456/2006
Kærumál Lögbann Grennd
A og H kröfðust lögbanns við áframhaldandi framkvæmdum við viðbyggingu ofan á hús B. Vísað var til þess að sú skerðing, sem A og H vildu hindra, væri þegar orðin, enda viðbyggingin risin. Þá var ekki fallist á að þau gætu stutt kröfu sína við að B myndi bæta réttarstöðu sína í dómsmáli, sem A og H ætluðu að höfða með kröfu um niðurrif viðbyggingarinnar, ef ekki yrði lagt bann við frekari framkvæmdum innanhúss. Kröfu þeirra um lögbann var því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. ágúst 2006, en með honum var hafnað kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 4. sama mánaðar þar sem synjað hafði verið kröfu þeirra um að lögbann yrði lagt á áframhaldandi framkvæmdir við fasteign varnaraðila að Suðurhúsum 4 í Reykjavík. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, eins og henni var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að lagt verði fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við því að varnaraðili haldi áfram framkvæmdum við viðbyggingu framangreindrar fasteignar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Verði fallist á kröfu sóknaraðila um lögbann gerir varnaraðili þá kröfu að þeim verði þeim gert að leggja fram tryggingu að fjárhæð 15.000.000 krónur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Gögn málsins bera með sér að viðbygging sú ofan á hús varnaraðila, sem málsaðilar deila um, sé þegar risin. Sóknaraðilar telja að með viðbyggingunni sé brotinn á þeim réttur sem efnislega felist í því að hún skyggi á hús þeirra, meðal annars verði viðbyggingin beint fyrir stofuglugga þess. Af þessu er ljóst að þegar er orðin sú skerðing sem sóknaraðilar vilja hindra með lögbanni. Þau hafa þrátt fyrir þetta rökstutt kröfu sína með því að með frekari framkvæmdum innanhúss muni gerðarþoli bæta réttarstöðu sína í dómsmáli sem sóknaraðilar kveðast munu höfða með kröfu um niðurrif viðbyggingarinnar. Ekki verður á það fallist að þessi sjónarmið geti stutt kröfu þeirra um lögbann við framkvæmdum við hús varnaraðila. Lögbanni verður aðeins beitt til að hindra athafnir sem sennilegt má telja að muni, ef þær hefjast eða halda áfram, brjóta gegn rétti þess sem lögbanns leitar, sbr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, sem með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður felldur niður en ákvæðið gildir um mál þetta samkvæmt 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990, sbr 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur hinn 14. ágúst sl. og tekið til úrskurðar 15. ágúst sl. Sóknaraðilar eru Arngunnur Regína Jónsdóttir, kt. [...] og Helgi Rúnar Rafnsson, kt. [...], bæði til heimilis að Suðurhúsum 2, 112 Reykjavík. Varnaraðili er Björn Andrés Bjarnason, kt. [...], Suðurhúsum 4, 112 Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 4. ágúst 2006 um að synja um lögbann í máli nr. L-27/2006 og að lagt verði lögbann við því að framkvæmdum við fasteign varnaraðila að Suðurhúsum 4 verði haldið áfram. Þá er þess krafist að varnaraðila verði gert að greiða þeim málskostnað. Dómkröfur varnaraðila eru þær að hafnað verði öllum kröfum sóknaraðila í málinu og staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í máli nr. L-27/2006. Verði fallist á kröfu sóknaraðila um lögbann er þess krafist að sóknaraðilum verði gert að leggja fram tryggingu fyrir skaðleysi varnaraðila vegna lögbannsins að fjárhæð kr. 15.000.000. Þá er þess krafist að sóknaraðilum verði gert að greiða varnaraðila málskostnað in solidum að mati dómsins. I. Málavextir eru þeir að á árinu 2005 sótti varnaraðili um byggingarleyfi til viðbyggingar á fasteign sinni að Suðurhúsum 4. Stærð fasteignar hans var 240 fermetrar og nýtingarhlutfall 0,33. Samkvæmt umsókn varnaraðila skyldi húsið verða 269,7 fermetrar og nýtingarhlutfallið 0,37. Í deiliskipulagi svæðisins var gert ráð fyrir að stærðir húsa væru ekki yfir 250 fermetrum og að nýtingarhlutfall færi ekki yfir 0,34. Erindið var tekið fyrir af skipulagsfulltrúa Reykjavíkurborgar hinn 12. apríl 2005, og liggur bréf hans dagsett 14. apríl frammi í málinu. Þar koma ofangreindar upplýsingar fram en auk þess segir, að í skipulagsskilmálum komi ekki skýrt fram að 2 hæða hús séu óheimil á lóðum í Suðurhúsum. Vegna byggingarmagnsaukningar sem sótt hafi verið um fari byggingarmagn á lóðinni 19,7 fermetra yfir leyfilegt hámarksbyggingarmagn og teljist það óveruleg aukning. Séu fordæmi fyrir því að leyfilegt hámarksbyggingamagn sé yfirstigið til að mynda á lóð nr. 10. Uppbygging á lóðum á þessum svæði hafi orðið þannig að á þeim flestum væru tveggja hæða hús. Var mælt með því að ekki yrði gerð athugasemd við erindið og var sú niðurstaða staðfest á fundi skipulagsfulltrúa 15. apríl 2005. Framkvæmdir varnaraðila hófust hinn 3. ágúst sl. Sóknaraðilar fóru fram á það við sýslumanninn í Reykjavík, að lögbann yrði lagt við framkvæmdum varnaraðila með bréfi dagsettu 3. ágúst sl. Beiðnin var tekin fyrir hinn 4. ágúst sl. og fóru aðilar máls á vettvang ásamt aðstoðardeildarstjóra sýslumanns. Ákvörðun sýslumanns um að synja gerðarbeiðendum um framgang lögbannsins lá fyrir þann sama dag. Til grundvallar þeirri ákvörðun lá það mat sýslumanns að við skoðun á vettvangi hafi komið í ljós að framkvæmd varnaraðila hafi verið komin það langt á veg að ekki hafi verið talið að um að ræða byrjaða eða yfirvofandi framkvæmd í skilningi 24. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann og fleira. II Sóknaraðilar byggja kröfur sínar á því að úrlausn sýslumannsins í Reykjavík fái ekki staðist með neinu móti og sé niðurstaða hans í brýnni andstöðu við einfalda orðskýringu lagaákvæðisins. Telur sóknaraðili aðgerðir á vegum varnaraðila ekki það langt á veg komnar að ekki sé tækt að stöðva þær. Eigi þeir lögvarða og verulegra hagsmuna að gæta um að framkvæmdir verði stöðvaðar þegar í stað. Fyrir liggi að bygging varnaraðila verði um 270 fermetrar en deiliskipulag geri aðeins ráð fyrir 250 fermetra húsnæði á lóðum á þessu svæði. Því brjóti byggingin í bága við skipulags- og byggingalög nr. 73/1997 sem áskilja að byggt sé í samræmi við byggingaleyfi, sbr. 43. gr. laganna. Þá hafi engin grenndarkynning fram eins og kveðið sé á um í 7. mgr. 43. gr. laganna, enda sé í þessu tilviki um að ræða slíka óverulega breytingu á deiliskipulagi sem kveðið sé á um í lagaákvæðinu. Ferlið við veitingu byggingaleyfis hafi því verið ólögmætt og geti viðbyggingin ekki grundvallast á leyfinu. Verði af framkvæmdum sé ljóst að bygging varnaraðila muni skyggja mjög á byggingu gerðarbeiðanda en byggt sé beint fyrir stofuglugga sóknaraðila. Telja sóknaraðilar að þeir hafi mátt treysta því að ekki yrði byggt við fasteign varnaraðila án þess að unnið yrði nýtt deiliskipulag eins og skipulags- og byggingalög geri ráð fyrir. Í þeim tilvikum sem hús hafi verið stækkuð í nágrenni sóknaraðila sé um að ræða hús sem standi í landhalla. Sóknaraðilar telji augljóslega líklegt að réttindi sín fari forgörðum verði þau látin bíða dóms um réttindi sín. Haldi varnaraðili framkvæmdum áfram gefist honum kostur á að halda því fram að eyðilegging verðmæta hamli því að fallast megi á kröfu um ógildingu og bæti þannig stöðu sína að lögum með ólögmætum framkvæmdum. Af hálfu varnaraðila er á því byggt að varnaraðili hafi hafist handa við framkvæmdir hinn 3. ágúst sl. á grundvelli byggingaleyfis frá byggingafulltrúanum í Reykjavík. Fram hafi komið í umsögn skipulagsfulltrúa Reykjavíkurborgar að fordæmi séu fyrir því að í götunni hafi risið hús sem hafi yfirstigið leyfilegt hámarksbyggingamagn þeirrar húsgerðar sem um ræðir. Viðbygging varnaraðila hafi verið reist á rúmum sólarhring og henni lokað. Fari því fjarri að viðbyggingin sé á frumstigi og skammt á veg komin eins og glögglega hafi sést þegar farið hafi verið á vettvang við meðferð lögbannsmálsins hjá sýslumanni. Þá hafi sóknaraðilar ekki sýnt fram á það í málinu eða gert sennilegt að hugsanleg réttindi þeirra fari forgörðum, þurfi sóknaraðilar að bíða dóms um þau. III Dómari málsins fór á vettvang hinn 15. ágúst. Mátti þá sjá að viðbygging sú sem um ræðir að Suðurhúsum 4 í Reykjavík er þegar risin á þaki hússins. Framkvæmdum við bygginguna er þó ekki að fullu lokið og frekari framkvæmdir standa enn yfir. Fyrir liggur sú ákvörðun sýslumanns að vísa varakröfu sóknaraðila frá, en hún tók til þess að lögbann yrði lagt við framkvæmdum við viðbygginguna innanhúss. Við mat á því hvort skilyrði lögbanns séu uppfyllt samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990 skal litið til þess hvort gerðarbeiðandi hafi sannað eða gert sennilegt að, í þessu tilviki byrjuð athöfn, sem gerðarþoli hafi þegar hafist handa við, brjóti gegn lögvörðum rétti hans, á þann hátt að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þegar litið er til málavaxta allra og gagna málsins er ekki útilokað að brotið hafi verið gegn lögvörðum rétti þeirra. Mat á því byggir meðal annars á túlkun á ákvæðum skipulagslaga um útgáfu byggingaleyfis og hvernig að því var staðið. Úr því verður ekki leyst í máli þessu. Hins vegar hafa sóknaraðilar ekki sýnt fram á að réttindum þeirra verði raskað með frekari framkvæmdum varnaraðila verði þau knúin til að bíða dóms um þau. Verður þannig ekki séð að sóknaraðilar hafi slíka hagsmuni af lögbanninu, eins og hér háttar til, að unnt sé að fallast á kröfu þeirra um lögbann og er kröfu þeirra um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 4. ágúst sl. því hafnað. Eftir úrslitum málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 150.000 krónur í málskostnað. Allan Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Kröfu sóknaraðila, Arngunnar Regínu Jónsdóttur og Helga Rúnars Rafnssonar er hafnað. Sóknaraðilar skulu greiða varnaraðila, Birni Andrési Bjarnasyni, 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 97/2016
Vörumerki
S LLC, sem rekið hafði veitingastaði undir vörumerkinu sushisamba í Bandaríkjunum hafði fengið merkið skráð þar í landi árið 2000, svo og í ýmsum öðrum löndum þegar S ehf. fékk vörumerkið skráð hér á landi árið 2011 í flokki veitingaþjónustu. Með bréfi til Einkaleyfastofu árið 2012 krafðist S LLC þess að skráning S ehf. á vörumerkinu yrði felld úr gildi þar sem hún hefði verið andstæð 7. og 9. tl. 1. mgr. 14. gr., sbr. 30. gr. a. og 28. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Einkaleyfastofa hafnaði kröfunni og var sú ákvörðun staðfest með úrskurði áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar. S LLC höfðaði mál á hendur S ehf. og krafðist þess meðal annars að úrskurði áfrýjunarnefndar yrði hrundið og að skráning S ehf. á vörumerkinu yrði felld úr gildi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S LLC hefði ekki sýnt fram á að merki hans hefði verið „alþekkt“ hér á landi í skilningi 7. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997. Hins vegar hefði S LLC sannað með óyggjandi hætti að S ehf. hefði vitað eða mátt vita um tilvist vörumerkisins þegar S ehf. fékk merki sitt skráð hér á landi og verið í vondri trú í merkingu 9. töluliðar sama ákvæðis. Við það mat þótti ekki skipta máli þótt tilgangur S ehf. með skráningunni hefði ekki eingöngu verið að hindra aðgang S LLC að markaðnum eða hagnast fjárhagslega á því, þar sem í skráningunni hefði í raun falist hindrun fyrir S LLC á því að opna veitingastað hér á landi undir eigin vörumerki. Í því sambandi var einnig litið til þeirrar víðtæku lagalegu verndar sem S LLC hafði aflað vörumerki sínu. Var úrskurður áfrýjunarnefndarinnar því felldur úr gildi, svo og skráning vörumerkisins hér á landi. Þá var S ehf. jafnframt gert að greiða S LLC endurgjald að fjárhæð 1.500.000 krónur fyrir hagnýtingu merkisins á grundvelli 1. mgr. 43. gr. laga nr. 45/1997, auk þess sem viðurkennt var að S ehf. væri óheimilt að nota vörumerkið í veitingarekstri sínum.
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Benedikt Bogason ogHelgi I. Jónsson.Aðaláfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2016. Hann krefst þess í fyrsta lagiað úrskurður áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar frá 10.september 2014 í máli nr. 12/2013 verði felldur úr gildi, í öðru lagi aðskráning nr. 489/2011 á vörumerkinu sushisamba verði felld úr gildi, í þriðjalagi að gagnáfrýjandaverði gert að greiða sér 15.000.000 krónur sem hæfilegt endurgjald fyrirhagnýtingu vörumerkisins með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá dómsuppsögu til greiðsludags og í fjórðalagi að viðurkennt verði að gagnáfrýjanda sé óheimilt að nota heitið sushisambaí veitingarekstri sínum, á bréfhausum, í kynningum, á heimasíðu sinni eða áannan sambærilegan hátt. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrirsitt leyti 19. apríl 2016 og krefst staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti enþví að kröfu aðaláfrýjanda um hæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu ááðurgreindu vörumerki verði vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti.I Með vísantil forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um aðaðaláfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að merki gagnáfrýjanda hafi verið alþekkthér á landi í skilningi 7. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997 umvörumerki, eins og þeirri grein var breytt með 2. gr. laga nr. 44/2012, en þaulög eiga við um atvik máls þessa, sbr. 16. gr. þeirra. Samkvæmt 9. tölulið 1. mgr. 14. gr.laga nr. 45/1997, sbr. 2. gr. laga nr. 44/2012, sem var viðbótarákvæði viðmálsgreinina, má ekki skrá vörumerki ef villast má á merkinu og merki sem veriðhefur í notkun í öðru landi, á þeim tíma er umsókn var lögð inn eða fráforgangsréttardegi, og er enn notað þar fyrir sömu eða líkar vörur/þjónustu ogyngra merkið óskast skráð fyrir og umsækjandi vissi eða hefði mátt vita umerlenda merkið. Í athugsemdum með ákvæðinu segir að það svari til greinar 4.4.g í tilskipun ráðsins 2008/95/EB. Þá sé ákvæðinu ætlað að koma til móts viðkröfu 6. gr. g (septies) Parísarsamþykktarinnar frá árinu 1883 um verndeignarréttinda á sviði iðnaðar, með síðari breytingum, þar sem fram komi aðeigandi merkis hafi möguleika á að hindra óheimila skráningu merkja semumboðsmaður hans hefur markaðssett í öðru landi og fengið skráð í sínu nafni.Meginreglan sé að vörumerkjaréttur sé landsbundinn og því þyki rétt aðundirstrika að ákvæðið eigi aðeins við í undantekningartilvikum, eins og tildæmis því sem að framan sé lýst. Aðeins sé unnt að beita ákvæðinu þegar merkið,sem sótt er um, er eins eða næstum eins og erlenda merkið, auk þess semnotkunin þurfi að taka til sömu eða sambærilegrar vöru eða þjónustu.Sönnunarbyrðin um að umsækjandi hafi verið í vondri trú hvíli á þeim semandmælir slíkri skráningu. Teljist vond trú umsækjanda ekki sönnuð meðóyggjandi hætti verði andmæli ekki tekin til greina. Þá kemur fram í álitiefnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laganna að ákvæðinu sé ætlað aðkoma í veg fyrir óréttmæta notkun á viðskiptavild sem byggð hafi verið upperlendis.Ákvæði 9. töluliðar 1. mgr. 14. gr.laga nr. 45/1997 er undantekning frá meginreglunni um að vörumerkjaréttur sélandsbundinn. Ber því að skýra ákvæðið þröngt og hvílir sönnunarbyrði um aðumsækjandi hafi vitað eða hefði mátt vita um erlenda merkið eða verið í vondritrú, eins og segir í athugasemdum með ákvæðinu, sbr. grein 4.4. g í tilskipunráðsins 2008/95/EB, á þeim sem andmælir slíkri skráningu. Samkvæmt 3. gr. laganr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið ber að skýra lög og reglur, að svo mikluleyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honumbyggja. Samkvæmt gögnum málsins verður aðleggja til grundvallar að aðaláfrýjandi hafi, áður en gagnáfrýjandi fékk umrættvörumerki skráð hérlendis, aflað því orðspors innan viðkomandi viðskiptasviðs.Hafði aðaláfrýjandi þannig 27. júní 2000 fengið vörumerkið skráð íBandaríkjunum og 24. janúar 2002 hjá OHIM (Office for Harmonization in theInternal Market), sem er samræmd vörumerkja- og hönnunarskrifstofaEvrópusambandsins. Þá hafði aðaláfrýjandi fengið vörumerkið skráð í ýmsum öðrumlöndum og notað það samfellt í mörg ár í rekstri veitingastaða í Bandríkjunum áðuren gagnáfrýjandi fékk það skráð hér á landi. Hafði hann því áunnið vörumerkinuvíðtæka alþjóðlega lagalega vernd og að auki viðskiptavild, að minnsta kosti íBandaríkjunum, þegar gagnáfrýjandi fékk það skráð hér á landi.Vörumerkið sushisamba er orðmerki og ermerkja- og þjónustulíking vörumerkja aðila því alger. Þá verður ekki horft framhjá því að við samanburð á inngangstexta að matseðlum málsaðila um upprunamatargerðarinnar, sem sé að rekja til þess þegar þúsundir Japana hafi flust tilSuður-Ameríku á fyrri hluta 20. aldar, er orðalag sláandi líkt. Segir þannig ámatseðli aðaláfrýjanda: „ ... that took root in the early 20th century.Thousands of Japanese emigrants traveled to South America ...“ og á heimasíðugagnáfrýjanda segir: „ ... that traces it‘s roots to the early 20th centurywhen thousands of Japanese emigrants migrated to South America ...“. Loks hefurgagnáfrýjandi ekki mótmælt því að fyrirsvarsmaður hans hafi, á þeim tíma semhann sótti um vörumerkið, verið fagmaður með mikla reynslu og þekkingu afveitingarekstri. Á grundvelli heildarmats á atvikummálsins, sem hafa þýðingu við úrlausn þess, hefur aðaláfrýjandi sannað meðóyggjandi hætti að gagnáfrýjandi hafi vitað eða mátt vita um tilvist vörumerkisaðaláfrýjanda þegar hann fékk merki sitt skráð og verið í vondri trú í merkingu9. töluliðar 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997, sbr. 2. gr. laga nr. 44/2012.Við það mat getur hér ekki skipt máli þótt tilgangur gagnáfrýjanda meðskráningu merkisins hafi ekki eingöngu verið að hindra aðgang aðaláfrýjanda aðmarkaðnum eða hagnast fjárhagslega á því, þar sem í skráningunni fólst í raunhindrun fyrir aðaláfrýjanda á því að opna veitingastað hér á landi undir eiginvörumerki. Verður hér einnig að líta til þeirrar víðtæku lagalegu verndar semaðaláfrýjandi hafði aflað vörumerki sínu eins og áður er rakið. Samkvæmt þessuverður tekin til greina krafa aðaláfrýjanda um ógildingu úrskurðaráfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar 10. september 2014 og krafahans um að felld verði úr gildi skráning vörumerkisins sushisamba, svo ogviðurkenningarkrafa hans eins og nánar greinir í dómsorði.IIMeð vísan til forsendna héraðsdómsverður staðfest sú niðurstaða hans að hafna kröfu gagnáfrýjanda um frávísunkröfu aðaláfrýjanda um hæfilegt endurgjald úr hendi gagnáfrýjanda fyrirólögmæta notkun vörumerkis hins fyrrnefnda. Áður hefur verið komist að þeirriniðurstöðu að gagnáfrýjandi hafi brotið gegn vörumerkjarétti aðaláfrýjanda ogþar með notað vörumerki sem hann átti rétt til. Ber því samkvæmt 1. mgr. 43.gr. laga nr. 45/1997 að dæma gagnáfrýjanda til að greiða aðaláfrýjandaendurgjald fyrir hina heimildarlausu notkun, sem er ákveðið að álitum 1.500.000krónur, með vöxtum eins og krafist er.Gagnáfrýjanda verður gert að greiðaaðaláfrýjanda málskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigumeins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Felldurer úr gildi úrskurður áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar 10.september 2014 í máli nr. 12/2013.Skráninggagnáfrýjanda, Sushisamba ehf., nr. 489/2011 á vörumerkinu sushisamba er felldúr gildi.Gagnáfrýjandigreiði aðaláfrýjanda, Samba LLC, 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá uppsögu dóms þessatil greiðsludags.Viðurkennter að gagnáfrýjanda sé óheimilt að nota heitið sushisamba í veitingarekstrisínum, á bréfhausum, í kynningum, á heimasíðu sinni eða á annan sambærileganhátt. Gagnáfrýjandigreiði aðaláfrýjanda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2015. Mál þetta höfðaði Samba, LLC, 37West 17th Street, Suite 7E, New York, New York, Bandaríkjunum, með stefnu dags.19. nóvember 2014 á hendur Sushisamba ehf., Þingholtsstræti 5, Reykjavík. Málið var dómtekið 7. október sl. Stefnandi gerir þessar kröfur: Að felldur verði úr gildiúrskurður áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar frá 10. september2014 í máli nr. 12/2013: Sigurjónsson ogThor ehf. f.h. Samba, LLC, Bandaríkjunum gegn Árnason Faktor ehf. f.h.Sushisamba ehf. vegna ákvörðunar Einkaleyfastofunnar frá 10. október 2013 um aðhafna kröfu um ógildingu á vörumerkjaskráningu nr. 489/2011. Að vörumerkjaskráning nr.489/2011, sushisamba, verði felld úrgildi með dómi. Að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 15.000.000 króna með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags, sem hæfilegt endurgjaldfyrir hagnýtingu vörumerkis hans. Að viðurkennt verði með dómi aðstefnda sé óheimilt að nota heitið sushisambaí veitingarekstri sínum, á bréfhausum, í kynningum, á heimasíðu sinni eða áannan sambærilegan hátt. Að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi semlagður var fram, að fjárhæð 1.368.000 krónur. Stefndi krefst þess að krafastefnanda um greiðslu hæfilegs endurgjalds fyrir hagnýtingu vörumerkisins verðivísað frá dómi. Stefndi krefst sýknu af öllumöðrum kröfum stefnanda og að úrskurður áfrýjunar­­­­nefndarinnar verðistaðfestur og með því viðurkennt að vörumerkjaskráning nr. 489/2011 sushisamba (orðmerki) haldi gildisínu. Til vara krefst stefndi sýknu aföllum kröfum stefnanda og að úrskurður áfrýjunar­nefndarinnar verði staðfesturog með því viðurkennt að vörumerkjaskráning nr. 489/2011 sushisamba (orðmerki) haldi gildi sínu. Þá er í báðum tilvikum krafistmálskostnaðar samkvæmt málskostnaðaryfirliti að fjárhæð samtals 3.216.425krónur. Ákveðið var undir rekstrimálsins að fjalla ekki um frávísunarkröfu stefnda fyrr en málið yrði dæmt íheild. Stefnandi lagði inn beiðni umskráningu vörumerkisins sushisambasem orð­merkis í Bandaríkjunum 24. desember 1996. Var merkið skráð sem orðmerki fyrir„restaurant and bar services; night clubs“ og er stefnandi eigandi þess. Merkið var síðar skráð í Bretlandi í sömuflokkum, en beiðni um skráningu þar var lögð fram 5. ágúst 2011. Þá hefur merkið verið skráð í nokkrum ríkjumutan Evrópu og var skráð alþjóðlegri skráningu hjá WIPO (fyrir Kína ogRússland) þann 6. nóvember 2006 og enn fremur sem Evrópuvörumerki hjá OHIM(Office for Harmonization in the Internal Market) 25. mars 2002. Stefnandi rekur veitingahús meðnafninu Sushisamba í fjórum borgum í Banda­­­ríkjunum (New York, Miami, Chicagoog Las Vegas). Þá hefur hann nú opnaðveitinga­hús með þessu nafni í London. Gunnsteinn Helgi Maríusson, semer einn af hluthöfum í stefnda, sótti um skráningu vörumerkisins sushisamba til Einkaleyfastofu 6. apríl2011. Vörumerkið var skráð 31. maí 2011fyrir veitingaþjónustu í flokki 43.Gunnsteinn hefur framselt rétt yfir merkinu til stefnda. Stefnandi krafðist þess meðbréfi til Einkaleyfastofunnar, dags. 8. ágúst 2012, að skráning á vörumerkistefnda yrði ógilt samkvæmt 30. gr. a í lögum nr. 45/1997 um vöru­merki, sbr.9. gr. laga nr. 44/2012. Þessari kröfuvar hafnað með ákvörðun Einka­leyfastofunnar dags. 10. október 2013. Þar segir m.a.: Samkvæmt 7. tl. 1. mgr. 14. gr. vml.má ekki skrá vörumerki ef það er til þess fallið að villst verði á því ogvörumerki sem telst alþekkt hér á landi á þeim tíma sem umsókn um skráningu erlögð inn. Ákvæðið er undantekning frá meginreglunni um að vörumerkjaréttur sélandsbundinn og þar sem um undantekningarreglu er að ræða skal skýra hanaþröngt. Sá ber sönnunarbyrðina sem heldur því fram að merki hans sé alþekkt ískilningi ákvæðisins. Merki aðila málsins eru hin sömu.Skráning merkis eiganda nær til veitingaþjónustu í flokki 43, sbr. skráning nr.489/2011. Óumdeilt er að merki beiðanda hefur verið notað sem auðkenni á veitingahúsumí Bandaríkjunum og var merkið skráð í Bandaríkjunum, Kína, Rússlandi og hjáOHIM fyrir samskonar þjónustu á þeim tíma sem eigandi lagði inn umsókn sína hérá landi. Í ljósi þessa er merkja- og þjónustulíking merkjanna alger. Samkvæmt úrskurðum áfrýjunarnefndarhugverkaréttinda á sviði iðnaðar á ákvæði 7. tl. 1. mgr. 14. gr. vml. við umvörumerki sem hvorki eru skráð eða notuð hér á landi, en með hliðsjón af 6. gr.bis Parísasamþykktar um vernd eignaréttinda á sviði iðnaðar er þeim veitt verndhér á landi teljist þau vera „vel þekkt“, sbr. m.a. úrskurðáfrýjunarnefndarinnar nr. 6/2003. Við mat á því hvort tiltekið teljist alþekktinnan viðskiptahóps þeirrar vöru og/eða þjónustu sem vörumerkið stendur fyrir.Vernd samkvæmt ákvæðinu er undir því komin að sannað teljist að merkið séóumdeilanlega alþekkt hér á landi. Beiðandi hefur lagt fram fjölmörggögn sem sýna fram á noktun hans á vörumerkinu SUSHISAMBA sem auðkenni áveitingahúsi. Af þeim eru aðeins sex gögn sem sýna fram á tengsl merkisins viðÍsland fyrir umsóknardag, þ.e. 6. apríl 2011. Um er að ræða fimm útprentanir afbloggsíðum, eina frá árinu 2004 og fjórar frá árinu 2007, þar sem fram kemur aðÍslendingar hafi farið á eða ætli sér að fara á veitingahús beiðanda íBandaríkjunum, annars vegar í New York og hins vegar á Miami. Þá er um að ræðaeina útprentun af íslenskum spjallþræði, dags. 4. júní 2010, þar sem mælt ermeð veitingahúsi beiðanda í einni af athugasemdum spjallþráðarins. Í öllumtilvikum er um að ræða bloggsíður einstaklinga sem eiga samskipti sín á milli íþröngum hópi vina og kunningja og þrátt fyrir að vera öllum aðgengilegar áinternetinu í sjálfu sér má gera ráð fyrir að aðeins þröngur hópur hafi í raunvitneskju um og aðgang að viðkomandi síðum. Markhóp veitingaþjónustu verður aðmati Einkaleyfastofunnar að telja hinn almenna neytanda og þrátt fyrir aðþröngur hópur neytenda hafi hugsanlega þekkt til merkisins rennir það ekkistoðum undir að merkið hafi verið vel þekkt hér á landi á umsóknardegi. Þá getagögn um almenna notkun Íslendinga á internetinu ekki haft þýðingu sem sönnun íþessu sambandi. Með vísan til framangreinds þykir það ósannað að merki beiðandahafi verið alþekkt hér á landi í skilningi 7. tl. 1. mgr. 14. gr. vml. á þeimdegi sem eigandi lagði inn umsókn um skráningu merkisins... Að mati Einkaleyfastofunnar er ljóstað tilgangur 9. tl. 1. mgr. 14. gr. vml. er að setja skorður við því aðumsækjandi vörumerkis kunni að fá merkið skráð ef hann er í vondri trú um réttsinn til merkisins og ef villast má á því og merki sem hefur verið í notkun íöðru landi á þeim tíma er umsókn var lögð inn eða frá forgangsréttardegi og erenn notað þar fyrir sömu eða líkar vörur/þjónustu og yngra merkið óskast skráðfyrir. Beiðandi þarf því að sanna með óyggjandi hætti að eigandi merkisins hafiverið í vondri trú í skilningi ákvæðisins þegar hann lagði inn umsókn sína þann6. apríl 2011. Þrátt fyrir að notkun beiðanda ámerkinu sem auðkenni á veitingahúsi fyrir umsóknardag hafi verið bundin viðBandaríkin verður einnig að líta til þess að beiðandi hefur lagt fram fjölmörggögn í málinu sem sýna fram á að merkið hafi fengið umfjöllun í tímaritumvíðsvegar um heiminn allt frá árinu 1999. Með hliðsjón af samfelldri notkunbeiðanda á merkinu og þeim gögnum sem hann hefur lagt fram í málinu þykir megaleggja til grundvallar að beiðandi hafi aflað vörumerkinu orðspors innanviðkomandi viðskiptasviðs. Ef litið er til upplýsinga afvefsíðum aðila málsins, sem beiðandi hefur lagt fram, er ljóst að um mjög líkastaði er að ræða. Þrátt fyrir að beiðandi hafi ekki einkarétt á að bjóða upp áblöndu af japanskri og suður-amerískri matargerð er það matEinkaleyfastofunnar, þegar tekið er tillit til allra framangreindra atriða, aðlíkindi veitingahúsa aðilanna séu það mikil að líklegt sé að merki beiðandahafi verið fyrirmynd merkis eiganda. Í því sambandi er ekki síst byggt á þvísem fram kemur í málsgögnum um að eigandi tengi merkið við viðkomandimatargerð. Auk framangreinds verður að telja aðeigandi hafi á þeim tíma þegar hann sótti um skráningu merkisins verið fagmaðurmeð mikla reynslu og þekkingu á veitingarekstri, enda er fullyrðingum beiðandaþess efnis ekki mótmælt af hálfu eiganda. Í ljósi þess má telja líklegt aðeigandi hafi í raun vitað eða hafi mátt vita af tilvist merkis beiðanda þegarumsókn um skráningu merkisins var lögð inn. Þrátt fyrir framangreint verður aðlíta til þess að við túlkun á ákvæði 4.4. g tilskipunarinnar, sem er fyrirmynd9. tl. 1. mgr. 14. gr. vml., hefur Evrópudómstóllinn ítrekað tilgreint að sústaðreynd að umsækjandi vissi eða hefði mátt vita um hið erlenda merki sé ekkinægjanleg til að sýna fram á að vond trú hafi verið til staðar. Ekki hefur aðmati Einkaleyfastofunnar verið í málinu sýnt fram á með óyggjandi hætti aðtilgangur eiganda með því að leggja inn umsókn um skráningu merkisins hér álandi fyrir veitingaþjónustu hafi verið sá að hindra aðkomu beiðanda aðíslenskum markaði, notfæra sér viðskiptavild hans eða skrá merkið til þess einsað hagnast fjárhagslega af skráningunni. Þá hafði beiðandi ekki gertráðstafanir til að öðlast vörumerkjavernd hér á landi þrátt fyrir 12 ára notkunmerkisins. Notkun merkisins og viðskiptavild á erlendri grundu verður að matiEinkaleyfastofunnar ekki talin hafa áunnið merki beiðanda lagalega vernd hér álandi. Með vísan til framangreinds er þaðmat Einkaleyfastofunnar að beiðandi hafi hvorki sýnt fram á að merki hans hafiverið alþekkt hér á landi í skilningi 7. tl. 1. mgr. 14. gr. vml., né fært framóyggjandi sönnur á því að eigandi hafi verið í vondri trú í skilningi 9. tl. 1.mgr. 14. gr. vml. er hann lagði inn umsókn um skráningu merkisins hér á landi. Stefnandi skaut þessari ákvörðuntil áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar. Áfrýjunarnefndin kvað upp úrskurð þann 10.september 2014 þar sem niður­staða Einkaleyfastofu var staðfest. Í úrskurðinum segir: Í7. tölul. 1. mgr. 14. gr. vml. segir að vörumerki megi ekki skrá ef merkið ertil þess fallið að villst verði á því og vörumerki sem telst alþekkt hér álandi á þeim tíma sem umsókn um skráningu er lögð inn, en með gildistöku laganr. 44/2013, sem breyttu vml. nr. 45/1997, var orðunum „vel þekkt“ breytt íorðið „alþekkt“ í ákvæðinu. Með breytingunni skyldi gerður greinarmunur ámerkjum sem annars vegar er vísað til í 4. gr. laganna og hins vegar í 7.tölul. 1. mgr. 14. gr. þeirra, þar sem sama hugtakanotkun yfir ólík tilvikþótti skapa óvissu. Í úrskurðum áfrýjunarnefndar í máli 6/2003, A&C, og11/2003, CORDON BLEU, er farið yfir þau skilyrði sem merki þarf að uppfylla tilað geta talist „alþekkt“ (áður „vel þekkt“) í skilningi ákvæðisins. Í ákvörðunELS frá 10. október 2013 segir að líta þurfi til þess hvort merki teljistalþekkt innan viðskiptahóps þeirrar vöru og/eða þjónustu sem vörumerkið á aðauðkenna við mat á því hvort tiltekið merki teljist „alþekkt“ hér á landi ískilningi ákvæðisins. Sanna verði að merkið sé óumdeilanlega alþekkt hér álandi og njóti því verndar. Áfrýjunarnefnd tekur undir þær forsendur sem framkoma í ákvörðun ELS um að ósannað sé að merki áfrýjanda hafi verið alþekkt hérá landi í skilningi 7. tölul. 1. mgr. 14. gr. vml. á þeim degi sem varnaraðililagði inn umsókn um skráningu merkisins. Í9. tölul. 1. mgr. 14. gr. vml., sbr. breytingarlög nr. 44/2013, segir aðvörumerki megi ekki skrá ef villast má á merkinu og merki sem verið hefur ínotkun í öðru landi, á þeim tíma er umsókn var lögð inn eða fráforgangsréttardegi, og er enn notað þar fyrir sömu eða líkar vörur/þjónustu ogyngra merkið óskast skráð fyrir og umsækjandi vissi eða hefði mátt vita umerlenda merkið. Eins og fram kemur í athugasemdum við frumvarp það sem varð aðlögum nr. 44/2013 felur ákvæðið í sér undantekningu frá þeirri meginreglu aðvörumerkjaréttur sé landsbundinn. Ákvæðið eigi því eðli málsins samkvæmt aðeinsvið í undantekningartilvikum. Einnig kemur fram í athugasemdum að það sé ekkiskilyrði þess að beita megi ákvæðinu að merkið sé alþekkt í skilningi 7. tölul.1. mgr 14. gr. og ennfremur að sönnunarbyrði um að umsækjandi um skráningumerkis hafi verið í vondri trú hvíli á þeim sem andmæli slíkri skráningu. Lokssegir í athugasemdunum að teljast vond trú umsækjanda ekki sönnuð með óyggjandihætti verði andmæli ekki tekin til greina. ...Með hliðsjón af því að sönnunarbyrði í málinu hvílir á áfrýjanda fellstáfrýjunarnefnd á það mat ELS, sem rökstutt er í ákvörðun stofnunarinnar, aðekki hafi verið sýnt fram á það svo óyggjandi sé að tilgangur varnaraðila meðþví að leggja inn umsókn um skráningu hins umdeilda merkis fyrirveitingaþjónustu hér á landi hafi verið sá að hindra aðkomu áfrýjanda aðíslenskum markaði, notfæra sér viðskiptavild hans eða skrá merkið til þess einsað hagnast fjárhagslega af skráningunni. Viðbótarupplýsingar, sem bárust frááfrýjanda þann 25. ágúst 2014, um hvalaafurðir á matseðli varnaraðila, breytiengu þar um. Meðvísan til þess sem að framan er rakið og forsendur hinnar áfrýjuðu ákvörðunarer það mat áfrýjunarnefndar að áfrýjandi hafi hvorki sýnt fram á merki hanshafi verið alþekkt hér á landi í skilningi 7. tölul. 1. mgr. 14. gr. vml. þegarumsókn nr. 3356/2011 var lögð inn hjá ELS né fært óyggjandi sönnur fyrir því aðvarnaraðili hafi verið í vondri trú í skilningi 9. tölul. 1. mgr. 14. gr. vml.þegar hann lagði inn umsókn um skráningu merkisins hér á landi. Hin áfrýjaðaákvörðun er því staðfest og skráning orðmerkisins sushisamba, sbr. skráning nr.489/2011, skal halda gildi sínu. Málsástæðurog lagarök stefnanda Stefnandi telur að úrskurðuráfrýjunarnefndarinnar sé haldinn efnisannmörkum og stangist m.a. á við 7. og 9.tl. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 45/1997 um vörumerki. Stefnandi kveðst hafa lagt miklavinnu og fjármuni í að auglýsa vörumerki sitt og veitingastaði. Hefur hann lagt fram mörg sýnishorn úrerlendum tímaritum þar sem fjallað er um veitingahús hans eða þau nefnd. Segir hann að flest þessara tímarita hafiverið gefin út áður en stefndi sótti um skráningu merkisins og hóf að notaþað. Í ákvörðun einkaleyfastofunnarog úrskurði áfrýjunarnefndarinnar sé byggt á því að markhópur veitingaþjónustusé Íslendingar. Þetta sé ekki rétt. Nauðsynlegt sé að skilgreina markhópinnvíðar, en stór hluti viðskiptavina veitingahúsa í miðborg Reykjavíkur séuerlendir ferðamenn. Það séágreiningslaust að stefnandi hafi aflað vörumerki sínu orðspors innanveitingaþjónustu eins og staðfest er í úrskurði áfrýjunarnefndarinnar. Stefnandi telur að túlkunáfrýjunarnefndarinnar á 9. tl. 1. mgr. 14. gr. vöru­merkjalaga sé röng. Samkvæmt þessum tölulið skuli hafna skráningumerkis þegar villast megi á merkinu og merki sem hafi verið í notkun í öðrulandi á þeim tíma sem sótt var um skráningu og það er enn notað fyrir sömu eðalíkar vörur eða þjónustu, og umsækjandi vissi eða hefði mátti vita um erlendamerkið. Óumdeilt sé að merkin séu notuðfyrir sömu þjónustu. Stefnandi segir að í úrskurðinumsé talið líklegt að stefndi hafi í raun vitað eða hafi mátt vita af tilvistmerkis stefnanda þegar hann sótti um skráningu.Skilyrðum 9. tl. sé því fullnægt og hafi því borið að ógilda skráningu ámerki stefnda. Varðandi sönnun bendirstefnandi á að vörumerki aðila séu eins, matreiðsla og allt yfirbragð veitinga­staðarstefnda sé afar líkt veitingastöðum stefnanda.Bæði sé heildaryfirbragð þeirra líkt og fjölmörg smáatriði einnigkeimlík, t.d. kynningarefni og matseðlar.Augljóst sé að stefndi hafi viljað hagnýta sér viðskiptavildstefnanda. Yfirgnæfandi líkur séu á þvíað eigendur stefnda hafi haft veitingastaði stefnanda í huga og sem fyrirmyndþegar þeir hófu rekstur veitingastaðar síns og notkun vörumerkisins. Stefnandi telur aðáfrýjunarnefndin hafi í úrskurði sínum fundið upp ný skilyrði sem eigi sér ekkilagastoð. Þannig segi nefndin að ekkihafi verið sýnt fram á það svo óyggjandi sé að tilgangur stefnda hafi verið sáað hindra aðkomu stefnanda að íslenskum markaði, notfæra sér viðskiptavild hanseða skrá merkið til þess eins að hagnast fjárhagslega á skráningunni. Stefnandi krefst hæfilegsendurgjalds fyrir hagnýtingu stefnda á vörumerki hans, sbr. 1. mgr. 43. gr.vörumerkjalaga. Telur hann kröfu sína um15.000.000 króna endur­gjald vera hæfilega og vísar til þess að stefndi hafinotað merkið heimildarlaust í þrjú ár. Stefnandi byggir einnig á 5. gr.laga nr. 57/2005. Segir að stefndi hafihagnýtt sér viðskiptavild stefnanda bæði með notkun auðkennis stefnanda ogsambærilegri uppsetningu á matseðlum. Þáhafi hann tekið upp af heimasíðu stefnanda sögu um upprunamatargerðarinnar. Þetta teljist veraóréttmætir viðskiptahættir í skilningi framangreinds ákvæðis. Stefnandi vitnar til frásagna íerlendum fjölmiðlum af heimsókn frægra leikara á veitingastað stefnda. Þá bendir hann á að hann hafi veriðgagnrýndur fyrir þá sök að stefndi hafi boðið upp á hvalaafurðir á veitingastaðsínum. Sýni þessi dæmi að neytendursetji samasemmerki milli staða málsaðila. Loks byggir stefnandi á því aðtúlka beri 15. gr. a í lögum nr. 57/2005 í sam­ræmi við skuldbindingar Íslandssamkvæmt Parísarsamþykktinni um vernd eignar­réttinda á sviði iðnaðar frá 1883,sbr. t.d. 8. gr. samþykktarinnar. Til stuðnings kröfum nr. 1-3vísar stefnandi til 14., 28., 29. og 63. gr. og VII. kafla vörumerkjalaga nr.45/1997. Þá vitnar hann til greinar4(4)(g) í vörumerkja­tilskipun 2008/95/EB. Kröfu nr. 4 styður stefnandi við5., 8, 1. og 2. mgr. 9., 13. og 15. gr. a í lögum nr. 57/2005. Þá vitnar hann til reglugerðar nr. 160/2009,áðurnefndrar Parísar­samþykktar og tilskipunar Evrópuþingsins og -ráðsins2005/29/EB frá 11. maí 2005 um óréttmæta viðskiptahætti gagnvartneytendum. Í munnlegum málflutningimótmælti stefnandi kröfu stefnda um frávísun kröfu um hæfilegt endurgjald. Krafan væri skýr og dómvenja væri að ákveðaendurgjaldið að álitum. Hann tæki framað notkunin hefði staðið í þrjú ár og krafa sín væri því um greiðslu á 5milljónum króna fyrir hvert ár. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndi krefst þess að kröfu umhæfilegt endurgjald fyrir hagnýtingu vöru­merkisins verði vísað frá dómi. Krafan sé órökstudd og fjárhæð hennar ekkiútskýrð. Vísar stefndi um þetta til d-og e-liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi mótmælir því að merkistefnanda hafi verið alþekkt hér á landi og því notið verndar samkvæmt 7. tl.1. mgr. 14. gr. vörumerkjalaga. Ákvæðiþetta sé undan­tekning frá meginreglunni um að vörumerkjaréttur sélandsbundinn. Stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að merkið sé vel þekkt í huga íslenskra neytenda,ekki dugi að það sé þekkt í öðrum löndum.Orðspor innan viðskiptasviðs sem Einkaleyfastofan vísar til, þýði ekkiað merki sé alþekkt í skilningi 7. tl. Stefndi mótmælir því einnig aðmerkið sé alþekkt erlendis. Stefndi byggir á því að hannhafi verið í góðri trú þegar hann sótti um skráningu merkisins. Sönnunarbyrði um að hann hafi verið í vondritrú hvíli á stefnanda. Hann hafi ekkilagt fram nein gögn sem sýni ótvírætt að stefndi hafi þekkt vörumerkistefnanda. Það eitt að hann hafi notaðmerkið á fjórum veitingastöðum í Bandaríkjunum sanni ekki vitneskjustefnda. Þá mótmælir stefndisönnunargildi skráningar vörumerkis stefnanda í öðrum löndum en framlögð gögnsýni ekki öll dagsetningu skráningar. Stefndi bendir á að vörumerkiðsé samsett úr tveimur þekktum orðum og feli í sér tilvísun til Japans ogSuður-Ameríku. Hann mótmælir því aðmatseðlar aðila séu líkir. Þá fjallitexti á heimasíðu stefnda um þekkt efni úr mannkynssögunni. Stefndi kveðst ekki hafa reynt að líkja eftirstarfsemi stefnanda. Stefndi mótmælir þeim skilningistefnanda að bréf umboðsmanns stefnda dags. 30. desember 2011 sýni að stefndihafi þekkt vörumerki stefnanda er hann sótti um skráningu. Stefndi mótmælir kröfu umendurgjald fyrir notkun merkisins, verði ekki fallist á að vísa þeirri kröfufrá. Byggir hann hér á sömu sjónarmiðumog rakin eru að framan. Stefndi byggir á því aðstefnandi stundi ekki neina starfsemi hér á landi og því geti hann ekki byggt álögum nr. 57/2005. Lögunum sé ætlað að verndaneytendur og fyrirtæki á íslenskum markaði.Verði ekki á það fallist byggir stefndi á því að ósannað sé að íslenskirneytendur þekki starfsemi stefnanda eða að þeir tengi starfsemi stefnda viðhann. Þá liggi ekkert fyrir um aðstefndi hafi blekkt neytendur. Þegarstefndi skráði merki sitt hafi stefnandi einungis notað merkið íBandaríkjunum. Það hafi því ekki veriðþekkt um allan heim. Vegna tilvísunar stefnanda til15. gr. a í lögum nr. 57/2005, sbr. 8. gr. Parísar­samþykktarinnar, mótmælir stefndiþví að þetta ákvæði geti leitt til þess að merki stefnanda njóti verndar hér álandi. Beiting ákvæðisins sé háð því aðviðkomandi aðili eigi rétt til merkis.Stefnandi eigi engan rétt til auðkennisins hér á landi. Niðurstaða a. Hvort vísa beri frá dómi kröfu um hæfilegtendurgjald Stefndi krefst þess að vísaðverði frá dómi kröfu um hæfilegt endurgjald fyrir það sem stefnandi lítur á semheimildarlausa notkun vörumerkis síns.Þessi kröfuliður stefnanda er skýrt afmarkaður með tiltekinni fjárhæð ogrökstuddur um lagaatriði. Hæfilegtendurgjald er fjárhæð sem dómstóll metur, en er ekki staðreynd sem sannaverður. Aðilar hafa hvor um sig fengiðtækifæri til að sanna atriði sem geta skipt máli við ákvörðun endurgjaldsins,en við ákvörðun þess kynni að þurfa að meta aðstæður á markaði og hugsanlegtgjald fyrir nytjaleyfi að slíku merki.Þótt aðilar, einkum stefnandi, hafi ekki gert ítarlega grein fyrirþessum atriðum telst krafan hvorki van­reifuð né óljós. Verður að hafna kröfu stefnda um frávísunþessa kröfuliðar. b. Um ógildingu skráningar á merki stefnda Í ákvörðun Einkaleyfastofunnarsem rakin er að framan er lýst heimild stefnanda til að fá skorið úr um kröfusína þótt hann hafi ekki mótmælt skráningu merkis stefnda. Krafa stefnanda beinist aðvörumerki sem stefndi fékk skráð hér á landi og hefur notað samfleyttsíðan. Kröfu um að skráningin verðifelld úr gildi má hafa uppi, sbr. 1. mgr. 28. vörumerkjalaga. Byggir stefnandi þá kröfu á 7. og 9. tl. 1.mgr. 14. gr. laganna. Merki málsaðila eru nákvæmlegaeins og bæði eru auðkenni veitingaþjónustu í flokki 43. Merki stefnanda var upphaflega skráð íBandaríkjunum, en síðan víða um heim.Merkið var ekki skráð í Bretlandi fyrr en eftir að stefndi hafði skráðmerki sitt hér á landi. Meginreglan er sú að skráningvörumerkis eða notkun þess hér á landi veitir réttarvernd hér á landi, sbr. 1.mgr. 3. gr. vörumerkjalaga. Skráning eðanotkun vöru­merkis erlendis veitir rétthafa þess yfirleitt ekki vernd hérlandi. Þau ákvæði 1. mgr. 14. gr. semstefnandi byggir hér á eru undantekningar frá þessari meginreglu. Varðandi 7. tl. hefur stefnandilagt fram dæmi af samfélagsmiðlum þar sem nokkrir einstaklingar tala umveitingastað stefnanda. Íslendingar eruþar á meðal. Þá eru dæmi um að erlendirgestir á veitingastað stefnda hafi kvartað við stefnanda vegna þess að hvalkjötværi á matseðli hjá stefnda. Með þessumgögnum hefur stefnandi ekki sýnt fram á að merkið hafi verið alþekkt hér álandi þann 6. apríl 2011, þegar stefndi lagði inn umsókn sína umskráningu. Umfjöllun í erlendumtímaritum getur ekki breytt þessu mati, en með öllu er óupplýst um hvort þessitímarit séu útbreidd hér á landi. Hugtakið alþekkt í ákvæði þessu miðar við vitneskju þeirra sem viðkomandireynir að ná í viðskipti. Stefndi rekurveitingahús hér á landi og vill laða að sér bæði Íslendinga og erlendaferðamenn. Hluti þeirra erlenduferðamanna sem hingað koma eru frá Bandaríkjunum, en ekki liggja frammiupplýsingar í málinu um hvaðan í Bandaríkjunum þeir koma. Þegar stefndi lagði inn umsókn sína hafðistefnandi rekið fjögur veitingahús í Bandaríkjunum um nokkurra ára skeið. Þetta er því ekki stór veitinga­húsakeðja ognákvæmar upplýsingar um auglýsingar stefnanda og aðra kynningu liggja ekkiframmi. Er ekki víst að stór hlutiþeirra Bandaríkjamanna sem koma til Íslands þekki til veitingastaðastefnanda. Þau dæmi sem stefnandi hefurlagt fram úr tímaritum og öðrum fjölmiðlum sýna ekki fram á að merkið sé mjögsýnilegt á heimsmarkaði. Þá er ekkiupplýst að reynt hafi á viðurkenningu á hversu vel þekkt merkið er fyrirdómstólum eða stjórnvöldum í öðrum löndum.Að öllu þessu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að merki stefnanda hafiverið alþekkt hér á landi þegar sótt var um skráningu á merki stefnda. Varðandi ákvæði 9. tl. deilaaðilar einungis um það hvort stefndi vissi eða mátti vita um merki stefnandaþegar hann skráði merki sitt. Því erekki mótmælt að stefnandi hafi notað merkið og noti það enn og eins og áðursegir reka báðir aðilar veitingahús. Í lögunum eru notuð orðin vissieða hefði mátt vita um erlenda merkið.Af greinargerð með frumvarpi er varð að lögum nr. 44/2012 er vitnað tilParísar-sam­þykktarinnar um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar, en sagt aðákvæði 6. gr. g í sam­þykktinni sé bundið við samband rétthafa ogumboðsmanns. Gildissvið 9. tl. íslenskulaganna er þó ekki svo þröngt. Þá segirað sönnunarbyrðin um að umsækjandi (þ.e. stefndi í þessu máli) hafi verið ívondri trú hvíli á þeim sem andmæli skráningu (stefnanda). Síðan segir orðrétt: „Teljist vond trú umsækjanda ekki sönnuð meðóyggjandi hætti ...“ Skýra verður kröfuna umvitneskju þannig að ekki sé einungis horft til vitneskju, heldur þess hvortstefndi hafi verið í vondri trú. Ummælinbenda til þess að gera skuli strangari kröfur um sönnun en almennt gildir íeinkamálaréttarfari hér á landi. Afákvörðun Einkaleyfastofunnar og úrskurði áfrýjunarnefndarinnar verður séð aðþessir aðilar hafa gert strangar sönnunarkröfur. Hvað sem líður þessum auknukröfum um sönnun er ekki sannað að einhverjir forsvarsmanna stefnda, GunnsteinnHelgi Maríusson eða aðrir, hafi þekkt merki stefnanda þegar sótt var umskráningu. Veitingastaðir stefnandavirðast ekki hafa verið til umfjöllunar í íslenskum fjölmiðlum eða fagritumáður en sótt var um skráningu. Það erekki sýnt fram á að veitingastaðirnir hafi verið alþekktir meðal veitinga­mannaum allan heim, en ekki hafði verið opnaður staður með þessu nafni utanBandaríkjanna á þessum tíma. Stefndi gaf í skyn fljótlegaeftir að stefnandi gerði athugsemd við notkun hans á merkinu, að hann værireiðubúinn til viðræðna um eftirgjöf réttar til merkisins hér á landi gegngreiðslu. Það getur gefið til kynna aðhann hafi skráð merkið einkum í þeim tilgangi að hagnast á því með þeim hætti. Hann opnaði hins vegar veitingastað með þessunafni um leið og hann skráði merkið og hefur rekið hann samfellt síðan. Þannig hefur hann unnið markvisst að því aðafla merkinu viðskiptavildar hér á landi.Er því ekki hægt að fallast á að þetta sáttaboð stefnda sýni að hannhafi einungis haft í hyggju að hindra aðgang stefnanda að íslenska markaðnumþegar hann skráði merkið, eða afla sér óréttmæts ávinnings. Stefnandi heldur því fram aðáfrýjunarnefndin hafi fundið upp nýtt skilyrði þegar hún byggði á því að þaðhafi ekki verið tilgangur stefnda að hindra aðgang stefnanda að markaðnum hér álandi. Ekki verður séð að þetta sé gertað skilyrði, en þetta er réttilega tekið sem veigamikið atriði við sönnunarmatþegar leyst er úr því hvort stefndi hafi verið í vondri trú. Stefnandi heldur því fram aðupplýsingar sem fram komi á matseðlum aðila séu líkar. Vísar hann þar einkum til upplýsinga ummatargerð staðanna, en báðir sækja hugmyndir sínar til Japans og Suður-Ameríku. Þetta felur ekki í sér sönnun þess aðforsvarsmönnum stefnda hafi verið kunnugt um rekstur stefnanda og þekkt tilveitingastaða hans, en veitir nokkrar líkur. Þegar litið er til þess aðstefnandi hafði einungis opnað fjóra veitingastaði í Bandaríkjunum þegarstefndi sótti um skráningu hefur ekki verið sýnt fram á að notkun hans ámerkinu hafi verið mjög sýnileg. Að öllu virtu verður ekki taliðsannað að stefndi hafi verið í vondri trú um notkun stefnanda á merkinu þegarhann sótti um skráningu þess hér á landi.Dómurinn fellst ekki á að líklegt megi telja að stefndi hafi vitað afmerki stefnanda, eins og segir í ákvörðun Einkaleyfastofunnar og úrskurðiáfrýjunarnefndarinnar. Má telja þaðhugsanlegt, en ósannað er að hann hafi verið í vondri trú. c. Óréttmætirviðskiptahættir Stefnandi byggir jafnframt á þvíað notkun stefnda á merkinu, og upplýsingum á matseðli hans séu óréttmætirviðskiptahættir í skilningi 5. gr. laga nr. 57/2005, sbr. 2. gr. laga nr.50/2008. Eins og áður segir er ósannað aðstefndi hafi þekkt merki stefnanda og veitinga­­hús hans þegar hann hóf rekstursinn. Er því ekki unnt að fallast á aðhann hafi vísvitandi blekkt neytendur með notkun merkisins, sbr. 8. og 9. gr.laganna. Ein-stök dæmi um aðviðskiptavinir hafi talið sig svikna af viðskiptum við stefnda er ekki nægsönnun þess að stefndi hafi stundað óréttmæta viðskiptahætti samkvæmtlögunum. Þá getur stefnandi ekki byggt á15. gr. a í lögunum, þar sem dómurinn telur stefnda heimilt að nota merkið. Samkvæmt öllu framansögðu verðurstefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda.Skráning á merki hans verður ekki felld úr gildi og úrskurður áfrýjunar-nefndarhugverkaréttinda verður ekki felldur úr gildi.Þá verður hann sýknaður af kröfu um hæfilegt endurgjald og kröfu um aðhonum verði bannað að nota merkið. Lögstanda ekki til þess að skráningin eða stjórnvaldsákvarðanir verði staðfestarmeð öðrum hætti en að kröfu um ógildingu þeirra verði hafnað. Eftir þessum úrslitum verður aðdæma stefnanda til að greiða stefnda hæfilegan málskostnað. Ekki er heimilt samkvæmt lögum nr. 91/1991 aðdæma hann til greiðslu annars kostnaðar en þess sem leiðir af rekstri málsinsfyrir dómi. Er máls­kostnaður ákveðinnmeð hliðsjón af því, tímayfirliti lögmanns stefnda, hagsmunum aðila og umfangimálsins 1.250.000 krónur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðninghefur tafist vegna anna dómara, en lögmenn beggja aðila voru sammála honum umað endurflutningur væri óþarfur. D ó m s o r ð Kröfu stefnda um frávísun kröfuum hæfilegt endurgjald er hafnað. Stefndi, Sushisamba ehf., ersýknaður af öllum kröfum stefnanda, Samba LLC. Stefnandi greiði stefnda1.250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 518/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 18. ágúst 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. ágúst 2017, þarsem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 31.ágúst 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefstþess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur föstudaginn18. ágúst 2017Héraðssaksóknari hefur krafist þess að X,kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 31.ágúst nk. kl. 16.00.Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að héraðssaksóknari hafinú fengið til ákæruvaldsmeðferðar frá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinurannsóknargögn máls nr. 007-2017-[...] sem varði meint brot X gegn 211. gr. eða2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sé kærða X gefið að sök aðhafa ráðist með ofbeldi á A með þeim afleiðingum að A hafi látið lífið.Um málsatvik getur sóknaraðili þess að í frumskýrslu lögreglu komi fram að óskað hafi verið eftir aðstoð lögregluað [...] í [...] laust eftir kvöldmatarleiti 7. júní sl. Þegar lögreglahafi komið á vettvang hafi mátt sjá A liggjandi á bakinu í götunni skammt fráheimili sínu. Brotaþoli hafi verið meðvitundarlaus, blóðugur og blár í andliti.Hjá brotaþola hafi kærði X og Y staðið og hafi þeir verið handteknir, grunaðirum stórfellda líkamsárás á brotaþola. Fjórir einstaklingar til viðbótar hafieinnig verið handteknir skammt frá vettvangi í tengslum við málið. Brotaþolihafi verið fluttur á slysadeild þar sem hann hafi verið úrskurðaður látinnskömmu eftir komu.Þá er þess getið að samkvæmt framburðum þeirra aðila semlögreglan hafi tekið skýrslur af hafi kærði komið í félagi við fimm einstaklingaá tveimur bílum að heimili brotaþola umrætt sinn. Því sé lýst að brotaþoli hafikomið út af heimili sínu til að ræða við fólkið og til átaka hafi komi millibrotaþola og fólksins sem hafi endað með því að brotaþoli hafi sótt kúst inn íhesthús og hent í annan bílinn sem fólkið hafi komið á. Kærðu ogfjórmenningarnir hafi þá farið í bifreiðarnar og keyrt aðeins í burtu frábrotaþola. Brotaþoli hafi í framhaldi sótt járnrör sem hann hafi hlaupið með íátt að bifreiðum fólksins og þá hafi kærði og Y gengið til móts við brotaþola. Yhafi tekið rörið af brotaþola svo hann hafi fallið í jörðina og í framhaldihafi kærði haldið honum á maganum í jörðinni og samkvæmt framburði vitna slegiðbrotaþola ítrekað í andlitið og haldið honum í hálstaki sem hafi varað íumtalsverðan tíma. Vitni lýsi því sömuleiðis að atlagan gegn brotaþola hafihaldið áfram þar til ljóst hafi verið að hann hefði misst meðvitund.Í greinargerð sóknaraðila kemur einnig fram að meðal gagnamálsins liggi fyrir nokkur símtöl við neyðarlínuna þar sem tilkynnt sé um átökog ástand brotaþola umrætt sinn. Sé kærði meðal þeirra sem hringt hafi íneyðarlínuna og óskað eftir sjúkrabifreið að [...] vegna manns sem hafi veriðkeyrt á. Eftir samtalið við starfsmann neyðarlínunnar megi heyra hvar kærði leggisímann frá sér og byrji að hreyta ókvæðisorðum í brotaþola. Þá liggi fyrirsnapchat upptökur úr síma kærða þar sem sjá megi brotaþola liggjahreyfingarlausan, blóðugan og bláan í framan. Heyra megi á upptökunum að kærðiog Y tali á niðrandi hátt til brotaþola og heyra megi Y segja að svona farifyrir þeim sem ráðist að sér.Sóknaraðili tekur fram að kærði neiti sök og kannist ekki við aðhafa veist að brotaþola með ofbeldi líkt og vitni lýsi. Kærði lýsi því að hafakomið að heimili brotaþola til þess að sækja þangað garðverkfæri sem hafi veriðí sinni eigu. Brotaþoli hafi hins vegar að ástæðulausu ráðist að honum, og þeimsem með honum hafi komið, vopnaður kústskafti og skemmt bifreiðar. Fólkið hafiþví keyrt í burtu frá brotaþola og lagt skammt frá honum þangað sem brotaþolihafi síðan komið hlaupandi í átt til þeirra með járnrör á lofti sem kærði og Yhafi séð sig knúna til að stöðva brotaþola með. Í framhaldi hafi brotaþolaverið haldið í tökum þar til ljóst hafi verið að hann hafi misst meðvitund enþá hafi kærði hafið endurlífgun á brotaþola þar til lögreglan hafi komið ávettvang.Í greinargerð sóknaraðila kemur einnig fram að samkvæmt fyrirliggjandiréttarkrufningu verði andlát brotaþola rakið til nokkurra samverkandi þátta, enþvinguð, frambeygð staða, sem brotaþola hafi verið haldið í með hendur fyriraftan bak á meðan kærði hafi með líkama sínum þrýst á brjósthol brotaþola, oghálstakið sem kærði hafi haldið brotaþola í samkvæmt framburði vitna, sé taliðhafa leitt til mikillar minnkunar á öndunargetu sem að lokum hafi leitt tilköfnunar brotaþola. Sóknaraðili tekur fram að kærða hafi upphaflega verið gert aðsæta gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna frá 8. júní sl. til 23.júní sl. Frá þeim tíma hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmunatil dagsins í dag samkvæmt úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur nr. R-209/2017 ogR-248/2017, sem staðfestir hafi verið með dómum Hæstaréttar Íslands nr.409/2017 og 476/2017.Samkvæmt framansögðu sé það mat sóknaraðila að kærði liggi undirsterkum grun um að hafa veist að brotaþola með ítrekuðum höggum og þrengt aðöndundarvegi hans þar til hann hafi misst meðvitund og látist í kjölfarið. Brotkærða samkvæmt framangreindum ákvæðum almennra hegningarlaga geti varðað allt16 ára fangelsi eða ævilöngu. Að mati ákæruvaldsins sé brotið þess eðlis að meðtilliti til almannahagsmuna sé nauðsynlegt að tryggja áfram að kærði gangi ekkilaus á meðan mál hans sé til meðferðar hjá ákæruvaldi og dómstólum. Dómstólar hafií tvígang talið skilyrði gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna vera fyrirhendi í máli kærða, sbr. framangreinda dóma Hæstaréttar, og að álitiákæruvaldsins hafi ekki neitt nýtt komið fram í málinu sem breytt geti því matidómstóla.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þess krafist að krafan nái framað ganga.Niðurstaða:Af hálfu sóknaraðila er þess krafist aðkærði sæti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.Tilefni kröfunnar er rakið í kröfugerð sóknaraðila en efni hennar hefur veriðlýst. Samkvæmt framangreindu ákvæði má úrskurða sakborning í gæsluvarðhald efsterkur grunur leikur á því að hann hafi framið afbrot sem að lögum geturvarðað 10 ára fangelsi, enda sé brotið þess eðlis að ætla megi varðhaldnauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 23. júní sl., sbr. síðast dóm Hæstaréttar Íslands25. júlí sl. í málinu nr. 476/2017. Þar var komist að þeirri niðurstöðu aðkærði væri undir sterkum grun um brot gegn 211. gr. eða 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga, en að lögum geta brot af þessum toga varðað meira en 10ára fangelsi. Þá var þar talið að brotið væri þess eðlis að varðhald teldistnauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Þegar rétturinn komst að þessariniðurstöðu lá krufningaskýrsla Dr. B fyrir, en um er að ræða bráðabirgðaskýrsluþar sem vikið er að líklegri dánarorsök. Efni hennar eða annað það sem framhefur komið fyrir dómi hnekkir ekki framangreindum ályktunum réttarins. Ber þvíað fallast á með sóknaraðila að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séfullnægt og verður kærða gert að sæta áfram gæsluvarðahaldi allt tilfimmtudagsins 31. ágúst nk. eins og krafist er.Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 31. ágúst nk. kl. 16.00.
Mál nr. 303/2003
Kærumál Nauðasamningur
M hf. hafði verið veitt heimild til nauðasamningsumleitana á grundvelli frumvarps þar sem félagið bauðst m.a. til að greiða 30% samningskrafna. Á fundi með atkvæðismönnum til að greiða atkvæði um frumvarpið töldust 70,38% atkvæða eftir kröfufjárhæð hafa fallið til samþykkis á því. Fékk það því nægilegt fylgi til að teljast samþykkt. Í kjölfarið féllst héraðsdómari á kröfu M hf. um staðfestingu nauðasamnings. H ehf. og R hf. kærðu þá niðurstöðu til Hæstaréttar. Í Hæstarétti var gerð athugasemd við það að tiltekin krafa hefði á umræddum fundi verið látin njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt ákvæði 4. töluliðar 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. án kröfu þar um í stað þess að telja hana til samningskrafna. Sá sem fór með kröfuna hafði ekki sótt fundinn. Vegna þessa hlaut samningsfrumvarp M hf. ekki samþykki frá atkvæðismönnum sem fóru með samningskröfur sem svaraði til 30,5963% atkvæða eftir kröfufjárhæð og því fellt á fundinum. Með vísan til þessa var kröfu M hf. um staðfestingu nauðasamnings hafnað, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júlí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. júlí 2003, þar sem staðfestur var nauðasamningur varnaraðila við lánardrottna sína. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings og honum gert að greiða þeim málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara að lagt verði fyrir umsjónarmann með nauðasamningsumleitunum hans að halda á ný innan tveggja vikna frá uppsögu dóms í málinu fund með atkvæðismönnum um frumvarp hans að nauðasamningi til að láta atkvæðagreiðslu um það fara fram að nýju. Í báðum tilvikum krefst varnaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti. Getur því framangreind krafa hans um endurskoðun á ákvæði úrskurðarins um málskostnað ekki komist að fyrir Hæstarétti. Með ákvörðun Hæstaréttar 1. september 2003 var aðilum málsins gefinn kostur á að afla frekari gagna um nánar tiltekin atriði. I. Samkvæmt gögnum málsins leitaði varnaraðili 17. desember 2002 eftir heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til greiðslustöðvunar. Beiðni hans um þá heimild var tekin til greina með úrskurði 27. sama mánaðar og greiðslustöðvunin síðan framlengd með öðrum úrskurði 20. janúar 2003 allt til 8. apríl sama árs. Áður en greiðslustöðvunartímanum var lokið lagði varnaraðili fyrir héraðsdóm beiðni 2. apríl 2003 um heimild til nauðasamningsumleitana á grundvelli frumvarps að nauðasamningi, sem dagsett var 20. mars sama árs. Í frumvarpinu bauðst varnaraðili til að greiða samningskröfur að 30 hundraðshlutum, en þó þannig að kröfur að fjárhæð allt að 100.000 krónur yrðu greiddar að fullu og sú fjárhæð yrði jafnframt lágmarksgreiðsla upp í hærri kröfur. Átti að greiða hverja kröfu með þremur jöfnum afborgunum 1. október 2003, 1. febrúar 2004 og 1. júní sama árs, en eigendur samningskrafna, sem fengju greidda heildarfjárhæð allt að 100.000 krónur, skyldu þó fá hana í einu lagi 1. október 2003. Í frumvarpinu var mælt fyrir um að trygging væri ekki boðin fyrir greiðslum. Í 3. gr. frumvarpsins var tekið fram að eftir 1. janúar 2003 skyldu ekki reiknast „samningsvextir, dráttarvextir né annar kostnaður, t.d. innheimtu- og lögmannskostnaður“ af samningskröfum. Þá sagði einnig eftirfarandi í 4. gr. frumvarpsins: „Forsenda samnings þessa er að núverandi hluthafar samþykki að færa hlutafé félagsins niður um 70%.“ Af gögnum málsins verður ráðið að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi með úrskurði 7. apríl 2003 heimilað varnaraðila að leita nauðasamnings á grundvelli frumvarpsins, sem hér var lýst. Umsjónarmaður með nauðasamningsumleitunum gaf út innköllun 10. sama mánaðar, þar sem meðal annars var tilkynnt að fundur yrði haldinn með atkvæðismönnum til að greiða atkvæði um frumvarp varnaraðila á tilteknum stað og tíma 2. júní 2003. Umsjónarmaðurinn tilkynnti jafnframt lánardrottnum um þetta með dreifibréfi 16. apríl 2003, þar sem meðal annars kom fram að fresti til að lýsa kröfum myndi ljúka 21. maí sama árs. Innan kröfulýsingarfrestsins virðast umsjónarmanninum hafa borist samtals 184 kröfur. Hann gerði 30. maí 2003 skrá um samningskröfur við nauðasamningsumleitanirnar, þar sem meðal annars kom fram að heildarfjárhæð lýstra krafna hafi numið 1.227.032.416 krónum. Lýsti umsjónarmaðurinn þeirri afstöðu að hann teldi samningskröfur vera samtals að fjárhæð 718.914.156 krónur og ákvað hann þar innbyrðis vægi þeirra við atkvæðagreiðslu um frumvarp varnaraðila eftir kröfufjárhæðum. Atkvæði eftir höfðatölu atkvæðismanna voru samkvæmt skránni 133 talsins. Fundur var haldinn til að greiða atkvæði um frumvarp varnaraðila á áður ákveðnum tíma 2. júní 2003. Vegna athugasemda, sem þar komu fram af hendi atkvæðismanna, voru gerðar nokkrar breytingar á skrá umsjónarmannsins, auk þess sem tilteknar kröfur voru lækkaðar eða afturkallaðar á fundinum. Breyttist af þessum sökum heildarfjárhæð samningskrafna frá því, sem umsjónarmaðurinn hafði ráðgert í áðurnefndri skrá, og þar með vægi þeirra við atkvæðagreiðslu eftir kröfufjárhæðum. Jafnframt urðu breytingar á atkvæðafjölda eftir höfðatölu atkvæðismanna. Þá kom einnig upp ágreiningur um nokkrar kröfur, sem ekki tókst að jafna, og töldust því atkvæði á grundvelli þeirra til ágreiningsatkvæða. Var síðan gengið til atkvæða um frumvarp varnaraðila. Féllu þau þannig að eftir höfðatölu voru greidd 109 atkvæði til samþykkis á frumvarpinu, en atkvæðismenn, sem fóru með 65,1% atkvæða eftir kröfufjárhæð, lýstu sig samþykka því. Að fenginni þessari niðurstöðu reiknaði umsjónarmaðurinn atkvæði á nýjan leik með því að taka frá ágreiningsatkvæði, sem greidd höfðu verið gegn frumvarpi varnaraðila. Með þessu töldust 70,38% atkvæða eftir kröfufjárhæð hafa fallið til samþykkis á frumvarpinu. Fékk það á þennan hátt nægilegt fylgi til að teljast samþykkt. Varnaraðili lagði 6. júní 2003 fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur kröfu um staðfestingu nauðasamnings á grundvelli frumvarps síns. Við meðferð kröfunnar fyrir dómi héldu sóknaraðilar ásamt Mjólkurfélagi Reykjavíkur svf. uppi andmælum gegn henni. Fyrir liggur að sóknaraðilinn Hamar ehf. fór með óumdeilda samningskröfu á hendur varnaraðila, en sóknaraðilinn Reykjagarður hf. fór með ágreiningsatkvæði og Mjólkurfélag Reykjavíkur svf. einnig að hluta. Greiddu þessi þrjú félög atkvæði gegn frumvarpi varnaraðila á fyrrnefndum fundi 2. júní 2003. Mál þetta var þingfest fyrir héraðsdómi 30. sama mánaðar vegna framkomins ágreinings um kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings, en hún var tekin til greina með hinum kærða úrskurði. Mjólkurfélag Reykjavíkur svf. unir við þá niðurstöðu og á ekki aðild að málinu fyrir Hæstarétti. II. Við nauðasamningsumleitanir varnaraðila barst umsjónarmanni með þeim meðal annars kröfulýsing tollstjórans í Reykjavík 19. maí 2003, þar sem lýst var kröfu vegna opinberra gjalda að fjárhæð samtals 49.085.365 krónur að meðtöldum áföllnum vöxtum og kostnaði. Krafan var þar sundurliðuð eftir tegundum gjalda og tímabilum, en í engu var vikið að því að kröfuhafinn teldi sig mundu eiga að njóta ákveðinnar stöðu í réttindaröð ef bú varnaraðila hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í áðurnefndri skrá um samningskröfur tók umsjónarmaðurinn kröfu þessa upp með fjárhæðinni 48.592.722 krónur, en með því virðist sem hann hafi dregið frá fjárhæð samkvæmt kröfulýsingunni samtals 492.643 krónur, sem svöruðu til kröfuliða tollstjórans í Reykjavík vegna þungaskatts og bifreiðagjalda, með þeirri skýringu að kröfuhafinn nyti lögveðréttar fyrir þeim. Á þessum grunni taldist tollstjóri fara með eitt atkvæði eftir höfðatölu atkvæðismanna, en 6,759% atkvæða eftir kröfufjárhæð. Af hálfu tollstjórans í Reykjavík var áðurnefndur fundur 2. júní 2003 til að greiða atkvæði um samningsfrumvarp varnaraðila ekki sóttur. Á fundinum gerði varnaraðili athugasemdir um kröfu tollstjóra á þeim grunni að sá hluti hennar, sem féll í gjalddaga á árinu 2003, ætti að njóta stöðu í réttindaröð samkvæmt ákvæði 4. töluliðar 110. gr. laga nr. 21/1991, þar sem aðstoðarmaður varnaraðila við greiðslustöðvun hafi „stofnað til þessara krafna“, svo sem tekið var til orða í fundargerð umsjónarmannsins. Féllst umsjónarmaðurinn á þessa athugasemd varnaraðila og lækkaði fjárhæð samningskröfu tollstjóra í 25.544.481 krónu, þannig að vægi atkvæðis hans eftir kröfufjárhæð taldist 4,4049%. Atkvæði var ekki greitt á grundvelli þessarar kröfu. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. laga nr. 21/1991 skulu kröfulýsingar lánardrottna við nauðasamningsumleitanir gerðar úr garði á sama hátt og við gjaldþrotaskipti. Samkvæmt 2. mgr. 117. gr. laganna, sem þannig á hér við, ber lánardrottni meðal annars að tiltaka í kröfulýsingu hverrar stöðu hann krefjist að fá að njóta í réttindaröð. Sé engin krafa gerð um þetta efni verður að líta svo á að hlutaðeigandi lánardrottinn telji kröfu sína vera meðal almennra krafna samkvæmt 113. gr. sömu laga. Við nauðasamningsumleitanir getur lánardrottinn afsalað sér forgangsrétti, sem hann nyti ella fyrir kröfu sinni ef til gjaldþrotaskipta kæmi á búi skuldarans, og gert þannig kröfuna að samningskröfu, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991. Eins og tollstjórinn í Reykjavík hagaði efni kröfulýsingar sinnar 19. maí 2003 verður að líta svo á að hann hafi afsalað sér samkvæmt síðastnefndu lagaákvæði hugsanlegum rétti, sem hann kynni ella að hafa getað notið eftir 4. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti á búi varnaraðila. Á þessu hafði hann einn forræði. Gat varnaraðili því ekki fengið því réttilega framgengt á áðurnefndum fundi 2. júní 2003 að tollstjórinn í Reykjavík nyti betri réttar en hann óskaði sjálfur eftir. Umsjónarmanni með nauðasamningsumleitunum varnaraðila bar því að virða að vettugi athugasemdir varnaraðila við kröfu tollstjórans í Reykjavík og láta hana standa óbreytta í skrá um samningskröfur með fjárhæðinni 48.592.722 krónur. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila, sem hefur ekki sætt andmælum af hálfu sóknaraðila að þessu leyti, voru samningskröfur samkvæmt skrá umsjónarmanns með nauðasamningsumleitunum ýmist afturkallaðar eða lækkaðar á fundinum 2. júní 2003 um samtals 63.745.531 krónu. Í skránni var heildarfjárhæð allra krafna, sem atkvæðisréttur taldist fylgja, upphaflega talin nema fyrrnefndum 718.914.156 krónum, en eftir þær breytingar, sem hér var getið, var fjárhæðin orðin 655.168.625 krónur. Ágreiningur reis á fundinum um atkvæðisrétt Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. og sóknaraðilans Reykjagarðs hf. í skjóli krafna, sem námu alls 67.075.370 krónum, en báðir þessir lánardrottnar voru sem áður segir andsnúnir samningsfrumvarpi varnaraðila. Voru því óumdeildar samningskröfur, sem atkvæði fylgdu, samtals 588.093.255 krónur að meðtalinni áðurnefndri kröfu tollstjórans í Reykjavík með þeirri fjárhæð, sem greindi í skrá umsjónarmannsins. Varnaraðili kveður atkvæði á grundvelli krafna að fjárhæð alls 84.911.468 krónur hafa verið greidd gegn frumvarpi hans, en atkvæðismenn, sem fóru með kröfur samtals að fjárhæð 45.204.737 krónur, hafi setið hjá við atkvæðagreiðsluna. Fjarverandi á fundinum hafi verið atkvæðismenn, sem fóru með samningskröfur að fjárhæð alls 1.225.981 krónu, auk tollstjórans í Reykjavík, sem átti samkvæmt skrá umsjónarmannsins að fara með atkvæði á grundvelli samningskröfu að fjárhæð 48.592.722 krónur. Samkvæmt þessu hlaut samningsfrumvarp varnaraðila ekki samþykki frá atkvæðismönnum, sem fóru með samningskröfur að fjárhæð samtals 179.934.908 krónur af framangreindum 588.093.255 krónum. Eftir kröfufjárhæð svarar þetta til 30,5963% atkvæða. Frumvarp varnaraðila að nauðasamningi, þar sem gert var sem áður segir ráð fyrir 70% eftirgjöf af samningskröfum, var því fellt á fundinum 2. júní 2003. Þegar af þessari ástæðu verður að hafna kröfu varnaraðila um staðfestingu nauðasamnings, sbr. 3. tölulið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 21/1991, en fyrir áðurgreindri varakröfu varnaraðila er engin lagastoð og verður henni því jafnframt hafnað. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Móa hf., fuglabús, um staðfestingu nauðasamnings. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Sóknaraðili máls þessa eru Móar hf., fuglabú, kt. 440788-1229, Völuteigi 2, Mosfellsbæ. Varnaraðilar eru Hamar ehf., kt. 431298-2799, Vesturvör 7, Kópavogi, Mjólkurfélag Reykjavíkur, kt. 470269-6429, Korngörðum 5, Reykjavík og Reykjagarður hf., kt. 430272-0719, Suðurreykjum 3, Mosfellsbæ. Sóknaraðili krefst þess aðallega að staðfestur verði með úrskurði nauðasamningur sóknaraðila, Móa hf., fuglabús, við lánardrottna sína, á grundvelli samningsfrumvarps, dags. 20. mars 2003, sem var samþykkt á fundi atkvæðismanna hinn 2. júní 2003. Jafnframt er þess krafist að varnaraðilar verði dæmdir in solidum til þess að greiða sóknaraðila málskostnað að skaðlausu að mati dómsins. Samhljóða kröfur varnaraðila eru að hafnað verði kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings sóknaraðila frá 2. júní 2003. Þá er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðilum málskostnað að skaðlausu að mati dómsins og til vara að hver málsaðili verði látinn bera sinn hluta málskostnaðar, að því gefnu að fallist verði á aðalkröfu sóknaraðila. Ágreiningsmál þetta um staðfestingu nauðasamnings sóknaraðila fyrir dómi var þingfest í þinghaldi þann 30. júní 2003 eftir fram komin mótmæli varnaraðila og var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi þann 14. júlí s.á. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 7. apríl 2003, var sóknaraðila veitt heimild til að leita nauðasamnings við lánardrottna og var Halldór Jónsson hrl. skipaður umsjónarmaður. Innköllun til lánardrottna (samningskröfuhafa) birtist í fyrra sinni í Lögbirtingablaði hinn 25. apríl 2003 og kröfulýsingarfrestur stóð til 23. maí s.á. Frumvarp sóknaraðila að nauðasamningi var borið óbreytt undir atkvæði á fundi umsjónarmanns með atkvæðismönnum hinn 2. júní 2003, en til hans hafi verið boðað með innköllun í Lögbirtingablaði. Einnig var boðað til fundarins með bréfi, sem sent var öllum þeim er lýst höfðu kröfum vegna nauðasamninganna. Líkt og kveðið er á um í bréfi umsjónarmanns til héraðsdóms, dags. 20. júní 2003, var á ofangreindum fundi gengið til atkvæða um frumvarpið og það samþykkt. Hvað boðið er og hvenær greiðsla fer fram. 1.1. Lánardrottnum sem fara með samningskröfur er boðin greiðsla á 30% þrjátíu hundraðshlutum – krafna sinna, en þó þannig að lágmarksgreiðsla kr. 100.000,00 og kröfur til og með þeirri fjárhæð greiðast að fullu. 1.1.1 Kröfur sem eru lægri en 100.000,00 teljast þannig ekki til samningskrafna og fylgir þeim ekki atkvæðisréttur. 1.2. Greiðslur munu fara fram með þremur jöfnum greiðslum: 1. október 2003, 1. febrúar 2004, 1. júní 2004. 1.2.1. Lánardrottnar sem eiga kröfur að fjárhæð kr. 100.000,00 eða lægri, miðað við 1. janúar 2003, fá þær greiddar að fullu 1. október 2003. Lágmarksgreiðsla til annarra lánardrottna skal vera kr. 100.000,00 og greiðist sú fjárhæð hinn 1. október 2003. 2. gr. Trygging fyrir greiðslum. 2.1 Trygging verður ekki veitt fyrir greiðslum samkvæmt framangreindu. 3. gr. Samningskröfur miðast við 1. janúar 2003. 3.1. Eftir 1. janúar 2003 reiknast hvorki samningsvextir, dráttarvextir né annar kostnaður, t.d. innheimtu- og lögmannskostnaður af skuldbindingum Móa ehf. gagnvart þeim aðilum sem samningskröfur eiga á hendur fyrirtækinu. 4. gr. Forsenda samnings. Forsenda samnings þessa er að núverandi hluthafar samþykki að færa hlutafé félagsins niður um 70%. Með bréfi til héraðsdóms, dags. 6. júní 2003, krafðist sóknaraðili staðfestingar á nauðsamningi á grundvelli samningsfrumvarps, sem samþykkt var á fundi atkvæðismanna 2. júní 2003. Tilkynnt var að frumvarp að nauðasamningi hefði hlotið samþykki atkvæðismanna sem farið hafi með 109 atkvæði og 65,10% atkvæða eftir kröfufjárhæðum. Hafi ágreiningsatkvæði því skipt máli um niðurstöðu. Umsjónarmaður hafi innt fundarmenn eftir því hvort vilji væri til að kjósa aftur eða breyta atkvæðum en engar kröfur hafi borist þar um. Hann hafi þá tekið út ágreiningskröfur sem goldið hafi frumvarpinu neikvæði og hafi niðurstaðan þá breyst í 70,38%. Auk þess bæri, sbr. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að taka út auð atkvæði og þeirra sem ekki mættu. Látið hafi verið við það sitja að taka út eina kröfu (kröfu Búnaðarbanka Íslands hf.) með þessum hætti. Hafi frumvarpið þá talist samþykkt með yfir 76% atkvæða. Er atkvæði allra atkvæðismanna sem ekki mættu eða sátu hjá hafi verið tekin út auk ágreiningsatkvæða hafi umsjónarmaður metið að frumvarp að nauðasamningi teldist samþykkt með 80,34% atkvæða. Þann 30. júní 2003 var krafa sóknaraðila um staðfestingu tekin fyrir á dómþingi héraðsdóms, en henni var þá mótmælt af varnaraðilum þessa máls og þá þegar í stað þingfest ágreiningsmál það er hér um ræðir. III Eins og áður greinir hafa varnaraðilar máls þessa allir mótmælt því, að umdeildur nauðasamningur verði staðfestur. Lögðu þeir hver um sig fram greinargerð í málinu hinn 30. júní sl. Kröfur þeirra eru þær sömu og málsástæður að mestu leyti. Byggja þeir á því, að fjölmörg atriði standi því í vegi að krafa sóknaraðila um staðfestingu á nauðasamningi verði tekin til greina. Annars vegar komi þar til atvik, sem héraðsdómara beri að gæta af sjálfsdáðum, samkvæmt 57. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti og hins vegar atvik, sem leiða eigi til þess að hafna beri staðfestingu nauðasamnings að kröfu varnaraðila, samkvæmt 58. gr. sömu laga. Varnaraðilar telja að ráða megi af gögnum máls að grunsemdir séu fyrir því að sóknaraðili hafi brotið gegn 2. tölul. 1. mgr. 57. gr. gþl. með því að hafa boðið ákveðnum kröfuhöfum ívilnun og vísa um þetta atriði til 3. tölul. 58. gr. gþl. Í því sambandi benda varnaraðilar á að í annarri af kröfulýsingum Sorpu hf., samtals að fjárhæð 5.631.135 krónur, sé tekið fram að kröfueigandi muni ekki greiða atkvæði með nauðasamningi. Við atkvæðagreiðslu á fundi þann 2. júní 2003 hafi umsjónarmaður tilkynnt að krafa Sorpu hf. hafi verið afturkölluð. Hafi það vakið grunsemdir í ljósi skýrrar afstöðu kröfueiganda um að skuldari hafi boðið kröfueiganda ívilnun um greiðslu gegn afturköllun kröfunnar. Í þessu sambandi sé einnig rétt að benda á að krafa Orkuveitu Reykjavíkur að fjárhæð 16.821.278 krónur, sem lýst hafi verið við nauðasamningsumleitanir, hafi einnig verið afturkölluð á fundinum án þess að skýring hafi fengist á því hvers vegna krafan hafi verið afturkölluð. Þá er á því byggt að svo ranglega hafi verið staðið að innköllun, tilkynningum til lánardrottna, meðferð krafna þeirra, fundi um frumvarp að nauðasamningi og atkvæðagreiðslu um það, að skipt hafi sköpum um niðurstöður atkvæðagreiðslu, sbr. 3. tölul. 1. mgr. 57. gr. gþl. Af því leiði að dómara beri af sjálfsdáðum að hafna kröfu um staðfestingu nauðasamningsins. Í fyrsta lagi hafi verið ranglega tilgreindur vikudagur fundar í innköllun í Lögbirtingablaði þann 25. apríl 2003, með því að fundurinn hafi verið sagður haldinn á miðvikudegi en ekki á mánudeginum 2. júní 2003. Í öðru lagi hafi kröfuskrá verið lögð fram föstudag 30. maí 2003, en fundur með atkvæðismönnum hafi verið haldinn mánudag 2. júní 2003. Þetta hafi verið allt of skammur tími fyrir atkvæðismenn til að gæta hagsmuna sinna, sérstaklega í ljósi þess að á milli hafi verið helgi, auk þess sem afstaða umsjónarmanns til krafna varnaraðila hafi verið á þá leið að hafna miklum hluta þeirra. Þá benda varnaraðilar á að ekki hafi verið gætt fyrirmæla 2. mgr. 46. gr. gþl., þess efnis að umsjónarmaður hafi tilkynnt hlutaðeigandi lánardrottni um afstöðu sína til kröfu með sannanlegum hætti með minnst þriggja sólarhringa fyrirvara áður en fundur hafi verið haldinn til að greiða atkvæði um frumvarp sóknaraðila. Varnaraðili kannast ekki við að hafa fengið slíka tilkynningu. Í þriðja lagi telja varnaraðilar að meðferð umsjónarmanns á kröfum eigi að leiða til þess að hafna beri kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings. Annars vegar sé þar um að ræða meðferð auðra atkvæða og atkvæða þeirra sem ekki hafi mætt til fundar og hins vegar fjárhæð kröfu Kassagerðarinnar hf. og kröfu Tollstjórans í Reykjavík. Um auð atkvæði og atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt sé það að segja að á fundi 2. júní 2003 hafi frumvarp að nauðasamningi verið samþykkt með 65,10% atkvæða eftir kröfufjárhæðum. Ágreiningsatkvæði hafi því skipt máli um niðurstöðu atkvæðagreiðslu. Umsjónarmaður hafi því tekið út ágreiningskröfur sem goldið hafi frumvarpinu neikvæði og mun niðurstaðan þá hafa breyst í 70,38% samkvæmt bókun í fundargerð. Aðferðin sé í sjálfu sér rétt, sbr. 4. mgr. 52. gr. gþl., þ.e. að virða að vettugi önnur ágreiningsatkvæði en þau sem fallið hafi til samþykkis frumvarpinu. Þá hafi umsjónarmaður, á fundi 2. júní 2003, byggt á því að samkvæmt 4. mgr. 52. gr. gþl. bæri að taka út auð atkvæði og atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt. Á fundinum hafi verið látið við sitja að taka út kröfu Búnaðarbanka Íslands hf. með þeim hætti og muni frumvarpið þá hafa talist samþykkt með yfir 76% atkvæða samkvæmt bókun í fundargerð. Í endanlegri kröfuskrá sem send hafi verið héraðsdómi sé búið að taka út öll önnur auð atkvæði og atkvæði þeirra er ekki hafi mætt. Endanleg niðurstaða sé því sú að frumvarpið hafi talist samþykkt með 80,3428% atkvæða. Þetta telja varnaraðilar með engu móti fá staðist og gera eftirfarandi athugasemdir við þá niðurstöðu umsjónarmanns. Í 2.- 4. mgr. 52. gr. gþl. séu fyrirmæli um það er eitt eða fleiri ágreiningsatkvæði hafi komið fram, samkvæmt 3. mgr. 50. gr. gþl. Samkvæmt 2. mgr. 52. gr. byrji umsjónarmaður á að telja öll atkvæði, þ.m.t. ágreiningsatkvæði. Þetta hafi hann gert og niðurstaða orðið sú að frumvarp að nauðasamningi hafi talist samþykkt með 65,10% atkvæða eftir kröfufjárhæðum. Því hafi umsjónarmaður orðið að stíga annað skref, sem sé að reyna að jafna ágreining, sbr. 3. mgr. 52. gr. Það hafi ekki lánast og umsjónarmaður því orðið að stíga þriðja skrefið samkvæmt 4. mgr. 52. gr. til að ná fram niðurstöðu. Þar sé kveðið á um að ráðist úrslit atkvæðagreiðslu ekki á þann hátt sem í 3. mgr. 52. gr. segi, skuli umsjónarmaður að endingu telja ágreiningsatkvæði með sem hafi fallið til samþykkis frumvarpinu, en virða önnur ágreiningsatkvæði að vettugi. Skuli úrslit, þannig fengin, ráða niðurstöðu nauðasamningsumleitana. Eins og ráða megi af orðalagi 4. mgr. 52. gr. beri eingöngu að virða að vettugi önnur ágreiningsatkvæði en þau sem falli til samþykkis frumvarpi. Umsjónarmaður hafi hins vegar gengið lengra með því að taka einnig út auð atkvæði og atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt til fundar 2. júní 2003, enda þótt enginn ágreiningur væri um þau atkvæði. Leggja verði áherslu á að enginn ágreiningur hafi verið um hin auðu atkvæði og atkvæði þeirra er ekki hafi mætt til fundar og tekin hafi verið út við talningu atkvæða, svo sem ráða megi af fundargerð og skýrri afstöðu umsjónarmanns í skrá um kröfur atkvæðismanna. Engin heimild sé til þess að afgreiða þessi atkvæði með sama hætti og ágreiningsatkvæði. Ágreiningsatkvæði séu þannig skilgreind í 3. mgr. 50. gr. gþl., að til þeirra teljist atkvæði greidd á grundvelli kröfu sem annað hvort sé talin á skrá umsjónarmanns samkvæmt 46. gr. og hafi verið mótmælt, eða þau sem hafi ekki verið talin í skránni en hlutaðeigandi lánardrottinn hafi sótt fundinn og krafist að fá að njóta atkvæðis fyrir. Hvorugt þeirra tilvika, sem leitt geti til þess að atkvæði teljist ágreiningsatkvæði, átti við um nokkurt þeirra auðu atkvæða eða atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt til fundar atkvæðismanna þann 2. júní 2003. Af hálfu varnaraðila sé á því byggt að auð atkvæði, og atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt, hafi umsjónarmanni í raun borið að skoða sem atkvæði gegn frumvarpinu, en ekki taka þau út með þeim áhrifum að hækka vægi annarra atkvæða í talningu eftir fjárhæðum og hlutföllum krafna. Varnaraðilar bendi sérstaklega á að hlutföllin sem mælt sé fyrir um í 49. gr. gþl., reiknist ekki aðeins af greiddum atkvæðum, eins og umsjónarmaður hafi lagt til grundvallar, heldur af heildarfjölda atkvæða sem geti hafa komið fram samkvæmt skrá um kröfur atkvæðismanna. Með áskilnaðinum um að viðkomandi hlutfall atkvæða þurfi að falla til samþykkis frumvarpi sé jafnframt tekið af skarið um að ekki sé aðeins tekið tillit til atkvæða sem falli berum orðum til samþykkis frumvarpi og gegn því, heldur hafi hjáseta eða fjarvera atkvæðismanna einnig áhrif. Atkvæðisréttur sem ekki sé nýttur skoðist þannig í raun og veru sem atkvæði gegn frumvarpinu þá upp sé staðið. Þá byggja varnaraðilar á að meðferð kröfu Kassagerðarinnar hf. hafi verið röng í skilningi 3. tölul. 57. gr. gþl. og beri dómara að lækka kröfuna af sjálfsdáðum. Í kröfuskrá sé krafan skráð að fjárhæð 4.810.306 krónur en fyrir liggi að sú fjárhæð sé röng. Kassagerðin hafi lýst tveimur kröfum. Annars vegar kröfu að fjárhæð 590.797 krónur og hins vegar kröfu að fjárhæð 4.219.509 krónur. Báðar kröfurnar hafi verið teknar á kröfuskrá en í raun og veru hafi einungis borið að taka lægri kröfuna á kröfuskrána. Kröfu að fjárhæð 4.219.509 krónur hafi verið lýst fyrir misskilning en að baki henni sé ekkert í bókum Kassagerðarinnar. Hafi hún því verið afturkölluð með bréfi lögmanns Kassagerðarinnar, dags. 19. júní 2003, til umsjónarmanns. Nemi raunveruleg krafa því 590.797 krónum. Þegar þetta sé virt sé ljóst að ranglega hafi verið staðið að meðferð kröfunnar. Verði að taka tillit til þess og lækka hana niður í 590.797 krónur. Loks telja varnaraðilar verulegar líkur á að ekki hafi verið farið rétt með kröfu Tollstjórans í Reykjavík á fundi atkvæðismanna 2. júní 2003. Varnaraðilar telja að krafan hafi verið færð meira niður en heimilt sé samkvæmt 4. tölul. 110. gr. gþl. Varðandi atriði, sem að mati varnaraðila leiði til þess að hafna beri staðfestingu nauðasamnings að kröfu varnaraðila, sé sýnt fram á að umsjónarmaður hafi afgreitt auð atkvæði og atkvæði þeirra sem ekki hafi mætt ranglega á grundvelli 4. mgr. 52. gr. gþl., en þau atkvæði geti að sjálfsögðu ekki talist til ágreiningsákvæða í skilningi tilvitnaðs lagaákvæðis. Af hálfu varnaraðila sé á því byggt að auk þessara atvika, sem leiða eigi til þess að hafna beri staðfestingu nauðasamnings, beri einnig að hafna honum með vísan til 5. tölul. 58. gr. gþl. Varnaraðilinn, Reykjagarður ehf., hafi lýst kröfu vegna nauðasamnings-umleitana sóknaraðila samkvæmt kröfulýsingu, dags. 20. maí 2003. Krafan hafi byggst á óumdeildri reikningsskuld sóknaraðila við varnaraðila, samtals að höfuðstól 3.568.686 krónur, auk vaxta og kostnaðar eða samtals 3.889.313 krónur. Auk hinnar lýstu kröfu, sem að mati varnaraðila sé óumdeild og byggi á útgefnum reikningum og hreyfingum á viðskiptayfirliti sóknaraðila hjá varnaraðila, Reykjagarði, sem frá árinu 2000 hafi ekki verið andmælt, eigi aðilarnir í málaferlum fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur í máli E-17389/2002. Það sé til komið vegna kröfu varnaraðila um skuldajöfnuð gegn útgefnum reikningum sóknaraðila og byggi krafa varnaraðila á að á þeim tíma er hann gat aðeins snúið sér til sóknaraðila um slátrun, hafi átt sér stað óeðlileg rýrnun á hráefni sem komið hafi verið með til slátrunar og þeirri söluvöru sem aftur hafi verið afgreidd út. Forsögu máls megi rekja til sameiningaráforma aðila fyrir nokkrum árum er síðar hafi að engu orðið fyrir tilstilli samkeppnisyfirvalda en á þeim tíma hafi varnaraðili m.a. lokað sláturhúsi sínu og flutt slátrun til sóknaraðila og hafi því áfram verið háður sóknaraðila um slátrun frá apríl 2001 til nóvember 2002. Varnaraðili hafi ávallt gert fyrirvara við greidda reikninga til sóknaraðila um óeðlilega rýrnun, fyrst með bréfi dags. 23 maí 2002 og síðan með hverjum reikningi allt til 20. nóvember 2002, er lögmaður varnaraðila hafi sent sóknaraðila bréf og tilkynnt um skuldajöfnuð við síðasta reikning sóknaraðila. Hafi varnaraðili talið rýrnun nema 15.333.690 krónum auk dráttarvaxta eða samtals 16.902.569 krónur. Í kjölfarið hafi sóknaraðili stefnt nefndum reikningi að fjárhæð 16.026.350 krónur fyrir héraðsdóm. Varnaraðili hafi skilað greinargerð með kröfu um sýknu byggða á rétti til skuldajafnaðar umræddrar fjárhæðar vegna óeðlilegrar rýrnunar. Í kjölfar hafi matsbeiðni verið lögð fram í því máli, dags. 17. febrúar 2003, og matsmenn tilnefndir en beðið sé niðurstöðu þeirra og aðalmeðferð boðuð 13. október 2003. Sóknaraðili hafi enga aðra kröfu gert á hendur varnaraðila, hvorki um skaðabætur né annað. Umrætt mál sé innheimtumál sóknaraðila og sýknukrafa varnaraðila byggi á óeðlilegri rýrnun er orðið hafi við meðhöndlun sóknaraðila. Varnaraðili hafi gert kröfu um afslátt vegna rýrnunarinnar og telji öll skilyrði skuldajafnaðar fyrir hendi, en matsmenn hafi fengið gögn til að meta umrædda rýrnun. Með vísan til þessa krefst varnaraðili, að fjárhæð ágreiningsatkvæðis um kröfu hans að fjárhæð 3.885.313 krónur eigi að teljast að fullu við atkvæðagreiðsluna sem atkvæði greitt gegn frumvarpi sóknaraðila og hafi þá verið tekið tillit til 4.500 kr. lækkunar vegna kröfulýsingarkostnaðar. Því beri að viðurkenna að fullu þá kröfu sem Reykjagarður hafi lýst, eða 3.885.313 krónur. Varnaraðili, Reykjagarður hf., tekur fram að félagið telji það hafa verið rangt að lækka kröfu varnaraðila, Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. (hér eftir MR), sem og að taka ekki á skrá lýstar kröfur þess aðila, að fjárhæð 91.375.991 krónur, sem félagið sé í ábyrgð fyrir vegna skulda sóknaraðila við Landsbanka Íslands hf. Krafa varnaraðila MR var lækkuð um 48.190.057 krónur á fundi með atkvæðismönnum 2. júní 2003. Varnaraðili MR féllst á lækkun að fjárhæð 5.000.000 króna vegna skaðabótakröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila vegna gallaðs fóðurs. Hins vegar mótmælti varnaraðili lækkun á kröfu sinni sem nam bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila, Móa ehf., í varnaraðila, MR, 43.190.057 krónur. Krafan hafi því verið afgreidd sem ágreiningskrafa. Í 5. tölul. 58. gr. gþl. sé svo fyrir mælt að hafna beri nauðasamningi ef eitt eða fleiri ágreiningsatkvæði, sem félli ekki til samþykkis frumvarpi að nauðasamningi, hafi verið virt að vettugi skv. 4. mgr. 52. gr. Frumvarpið myndi ekki hafa hlotið nægileg atkvæði til samþykkis ef þessi ágreiningsatkvæði hafi verið talin með og verulegar líkur séu færðar fyrir því að kröfur að baki þeim séu réttar og að þeim hafi átt að fylgja atkvæði um frumvarpið. Byggir varnaraðili, MR, á því að skilyrðum þessa ákvæðis sé fullnægt með því að kröfur að baki ágreiningsákvæði hans séu réttar. Varnaraðili, MR, mótmælir lækkun á kröfu hans sem nemur bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í varnaraðila, MR. Af hálfu sóknaraðila hafi á fundi 2. júní 2003 verið vísað til að í 18. gr. samþykkta varnaraðila, sem segði, að kæmi til gjaldþrots stofnsjóðseiganda hefði varnaraðili aðgang að stofnsjóði stofnfélagans til skuldajafnaðar. Niðurstaða umsjónarmanns hafi því orðið sú að um væri að ræða ágreiningskröfu í ljósi samþykkta varnaraðila, MR, og einnig með vísan til 5. tölul. 1. mgr. 28. gr. gþl. Varnaraðili telji að það fái með engu móti staðist að lækka kröfu hans með þessum hætti. Forsenda fyrir beitingu 5. tölul. l. mgr. 28. gr. gþl. sé að sjálfsögðu sú að uppfyllt séu skilyrði 100. gr. gþl. um skuldajöfnuð, en í síðarnefndu ákvæði sé miðað við að sá sem nýti rétt til skuldajafnaðar skuldi þrotabúi (hér sóknaraðila). Varnaraðili, MR, bendir á að þar sem félagið skuldi sóknaraðila ekki neitt eigi ákvæðið ekki við. Leggja verði áherslu á að bókfærð inneign sóknaraðila í varnaraðila sé eins og hver önnur eign, en ekki krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila. Gerir varnaraðili kröfu til þess að þessu tvennu verði ekki „undið saman” við úrlausn þess hvort skuldajafnaðarréttur sé fyrir hendi. Ekkert í lögum nr. 22/1991 um samvinnufélög eða í nefndri 18. gr. samþykkta varnaraðila gefi tilefni til þessarar túlkunar. Að mati varnaraðila, MR, sé ljóst að hinn umdeildi atkvæðisréttur hans hafi með réttu átt að vera fyrir hendi. Telur varnaraðili, MR, að kröfur að baki ofangreindu ágreiningsatkvæði séu réttar og að því hafi átt að fylgja atkvæði um frumvarpið. Með vísan til 5. tölul. 58. gr. gþl. sé þess krafist að dómari hafni staðfestingu nauðasamnings sóknaraðila. Varnaraðilinn, MR, mótmælir þeirri ákvörðun umsjónarmanns, að taka úr kröfuskrá kröfur að fjárhæð 91.375.991 króna, sem varnaraðili, MR, sé í ábyrgð fyrir vegna skulda sóknaraðila við Landsbanka Íslands hf. Fyrir liggi, að verði nauðasamningur sóknaraðila staðfestur, haggi hann ekki rétti lánardrottins sóknaraðila, Landsbanka Íslands hf., til að ganga að tryggingu, sem varnaraðili hafi sett fyrir efndum skuldbindingar til fullnustu á henni allri eða til að krefja varnaraðila, MR, sem ábyrgðarmann um fulla greiðslu, sbr. 4. mgr. 60. gr. gþl. Komist nauðsamningur á og krafa Landsbanka Íslands hf. verði lækkuð um 70% liggi ekki annað fyrir en að varnaraðilinn verði krafinn um mismuninn til að krafan teljist að fullu efnd, þ.e. 70%. Af þessu sé ljóst að varnaraðili, MR, hafi gífurlegra hagsmuna að gæta hvað varði atkvæðisrétt fyrir þessum hluta kröfunnar. Þess sé því krafist að framangreind krafa varnaraðila, MR, verði að fullu tekin til greina. Í því sambandi skuli sérstaklega áréttað að varnaraðila, MR, hafi ekki gefist færi á að gæta hagsmuna sinna þar sem honum hafi ekki verið kunnugt um þessa niðurstöðu umsjónarmannsins fyrr en á fundi atkvæðismanna hinn 2. júní 2003. Af hálfu varnaraðila er áréttað, að verði tekið tillit til auðra atkvæða og atkvæða þeirra sem ekki mættu, verði niðurstaðan sú að 70,1599% teljast hafa samþykkt frumvarpið. Verði hins vegar tekið tillit til ágreiningskröfu varnaraðila, MR, er nemi bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í varnaraðila, MR, 43.190.057 krónur, verði niðurstaðan sú að 65,2663% teljist hafa samþykkt frumvarpið. Verði jafnframt fallist á kröfu varnaraðila um að taka inn á kröfuskrá ábyrgðarkröfur að fjárhæð 91.375.991 krónur, verði niðurstaðan sú að 56,8726% teljist hafa samþykkt frumvarpið. Af hálfu varnaraðila, Reykjagarðs hf., sé talið ljóst, að verði tekið tillit til ágreiningskröfu félagsins að fjárhæð 3.885.313 krónur, verði niðurstaðan sú að 69.6989% teljist hafa samþykkt frumvarp sóknaraðila til nauðasamninga. Af hálfu varnaraðila, Hamars ehf., sé talið ljóst, að verði fallist á hækkun á kröfu Tollstjórans í Reykjavík, og/eða hluta krafna annarra varnaraðila samkvæmt kröfu eða ex officio, verði niðurstaðan sú að frumvarp sóknaraðila teljist ekki hafa hlotið 70% atkvæða eftir fjárhæðum. Með vísan til ofangreinds telji varnaraðilar að þeir hafi fært fram verulegar líkur fyrir því að frumvarp sóknaraðila teljist fallið samkvæmt 49. gr. gþl. Um lagarök vísa varnaraðilar kröfum sínum til stuðnings til laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 28., 49., 52., 57., 58., 60. og 100. gr. Þá vísa varnaraðilar til laga nr. 22/1991 um samvinnufélög. Málskostnaðarkrafa varnaraðila er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili hefur mótmælt staðhæfingum varnaraðila, um að hann hafi ívilnað lánardrottnum sínum gegn því að þeir myndu afturkalla kröfur sínar. Af hálfu allra varnaraðila sé á því byggt að grunsemdir séu fyrir því að sóknaraðili hafi brotið gegn 2. tl. l. mgr. 57. gr. laga nr. 21/1991 með því að bjóða ákveðnum kröfuhöfum ívilnun og er jafnframt vísað til 3. t1. 58. gr. laganna. Byggi þeir annars vegar á því að í annarri af tveimur kröfulýsingum Sorpu hf. hafi komið fram að kröfueigandi muni ekki greiða atkvæði með nauðasamningnum en á fundinum hafi kröfur Sorpu hf. verið afturkallaðar. Hins vegar hafi Orkuveita Reykjavíkur afturkallað kröfu sína á fundinum án þess að skýring hafi fengist á því af hverju krafan hafi verið afturkölluð. Á fundi umsjónarmanns með atkvæðismönnum hafi m.a. komið fram, að kröfur Sorpu hf. og kröfur Orkuveitunnar hafi verið afturkallaðar en rétt sé að árétta í þessu sambandi að varnaraðilar hafi ekki leitað eftir skýringum viðkomandi lánardrottna á fundinum fyrir því að afturkalla kröfur sínar. Kröfuhöfum, sem og öðrum, sé frjálst að skipta um skoðun án þess að þurfa að gera varnaraðilum grein fyrir af hverju það sé gert. Nauðasamningur sóknaraðila við lánardrottna skapi samningskröfuhöfum betri réttarstöðu en ef bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Leiða megi að því líkur að kröfuhafar hafi séð hagsmunum sínum betur borgið en með að setja sig upp á móti viðleitni sóknaraðila til að forða félaginu frá gjaldþroti, því við gjaldþrot félagsins séu líkindi til að almennir kröfuhafar tapi öllum kröfum sínum. Á því sé byggt af hálfu allra varnaraðila að svo ranglega hafi verið staðið að innköllun, tilkynningum til lánardrottna, meðferð krafna þeirra, fundi um frumvarp að nauðasamningi og atkvæðagreiðslu um það, að það hafi skipt sköpum um niðurstöðu atkvæðagreiðslu, sbr. 3. tl. l. mgr. 57. gr. laga nr. 21/1991 og beri dómara af sjálfsdáðum að hafna kröfu um staðfestingu nauðasamningsins, jafnframt því sem vísað sé til 5. tl. 58. gr. sömu laga. Sóknaraðili kveður að umsjónarmaður hafi í störfum sínum unnið af fagmennsku og hlutleysi og hafi gætt þess í hvívetna að ganga ekki á hlut lánardrottna við úrlausn hins erfiða verkefnis. Umsjónarmaður hafi fylgt ákvæðum laga nr. 21/1991, m.a. varðandi innköllun, tilkynningar til lánardrottna, meðferð lýstra krafna, fundarboð, fundarsköp á fundi með atkvæðismönnum um frumvarp að nauðasamningi, þ.m.t. atkvæðagreiðslu um frumvarpið og beri því að leggja niðurstöðu fundarins til grundvallar við úrlausn og staðfesta nauðasamning sóknaraðila við lánardrottna sína samkvæmt framansögðu í samræmi við kröfu sóknaraðila. Með tilliti til langs aðdraganda þessa máls þar sem málefnið hafi lögum samkvæmt ítrekað komið til umfjöllunar Héraðsdóms Reykjavíkur, og haldnir hafi verið fundir með samningskröfuhöfum án athugasemda af þeirra hálfu, sé því sérstaklega mótmælt að 57. gr. laga nr. 21/1991 geti með einum eða öðrum hætti átt hér við. Á því sé byggt af hálfu varnaraðila, einkum Mjólkurfélags Reykjavíkur (hér eftir MR), að umsjónarmanni hafi ekki verið rétt að færa lýsta kröfu MR niður um 91.375.991 krónur þ.e. vegna þess hluta kröfu Landsbanka Íslands, sem MR sé í ábyrgð fyrir vegna skulda sóknaraðila við bankann. Fyrrverandi lögmaður MR hafi ekki hreyft andmælum né gert athugasemdir f.h. síns umbjóðanda á fundi með samningskröfuhöfum vegna afstöðu umsjónarmanns að þessu leyti sem honum hafi þó verið fullkunnugt um. Ekki sé um það deilt, að þær kröfur sem Landsbankinn hafi lýst séu vegna skulda sóknaraðila við bankann þar sem Landsbankinn teljist eigandi viðkomandi krafna að hluta til með ábyrgð MR. Landsbanki Íslands hafi sem kröfueigandi fullt og óskorað vald og forræði á kröfum sínum og hafi verulega hagsmuni af því að fá hluta krafna sinna greiddan í gegnum nauðasamning sóknaraðila þar sem m.a. liggi ekki ljóst fyrir á þessu stigi máls hver greiðslugeta MR sé. Því hafi umsjónarmanni verið rétt að færa kröfu MR niður sem nemi lýstum ábyrgðarkröfum MR og veita Landsbanka Íslands hf. fullan og óskoraðan atkvæðisrétt vegna krafna sinna. Á því sé byggt af hálfu varnaraðila að fella beri kröfu Kassagerðar Reykjavíkur hf. af skrá. Því til áréttingar sé lögð fram í málinu afturköllun kröfunnar, dags. 19. júní 2003. Í þessu sambandi sé rétt að árétta að fyrir liggi í gögnum málsins að umrædd krafa Kassagerðarinnar sé skráð í bókum sóknaraðila, sem skuld. Kassagerðin hafi mælt með nauðasamningsumleitunum sóknaraðila á grundvelli fyrirliggjandi frumvarps hinn 2. apríl 2003. Lýstar samningskröfur Kassagerðarinnar hafi verið í fullu samræmi við bókfærða skuld sóknaraðila við Kassagerðina. Lýstar samningskröfur Kassagerðarinnar hafi verið samþykktar af umsjónarmanni jafnframt því sem lögmaður þess félags hafi greitt atkvæði á fundi samningskröfuhafa og nýtt þannig atkvæðisrétt á fundinum. Hinn 19. júní 2003 hafi lögmaður Kassagerðarinnar afturkallað kröfulýsingu vegna lýstrar kröfu að fjárhæð 4.219.509 krónur án haldbærra skýringa og án gagna. Við það hafi verið látið sitja að afturkalla kröfulýsinguna þar sem hún hafi verið send vegna misskilnings og að baki kröfunni sé engin skuld í bókum Kassagerðarinnar hf. Ljóst sé af samantekt umsjónarmanns að meðferð hans á kröfulýsingum Kassagerðarinnar hafi verið hnökralaus. Því sé harðlega mótmælt, m.a. með hliðsjón af því sem hér hafi verið rakið, að varnaraðilar geti byggt á því að fella beri kröfulýsingu Kassagerðarinnar af skrá. Kassagerðinni sé frjálst að skipta um skoðun og afskrifa kröfu sína á hendur sóknaraðila í stað þess að fá 30% kröfunnar greidd í gegnum nauðasamning en afturköllun kröfunnar ein og sér eftir atkvæðagreiðslu um frumvarp sóknaraðila á fundi tilsjónarmanns með samningskröfuhöfum haggi ekki niðurstöðu atkvæðagreiðslu um frumvarp sóknaraðila. Málsástæður varnaraðila, hvað við komi kröfu um að fella kröfu Kassagerðarinnar af skrá, falli ekki innan ramma 58. gr. laga nr. 21/1991 og beri þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu varnaraðila. Samkvæmt kröfuskrá, sem tilsjónarmaður hafi lagt fram á fundi atkvæðis-manna þann 2. júní 2003, komi m.a. fram að lýstar kröfur hafi numið samtals 1.227.032.416 krónum. Eftir að umsjónarmaður hafi yfirfarið kröfurnar og gert athugasemdir í samræmi við 46. gr. laga nr. 21/1991 hafi niðurstaða hans orðið að alls 133 kröfuhafar væru handhafar samningskrafna samtals að fjárhæð 718.914.156 krónum. Í fundargerð umsjónarmanns komi m.a. fram að eftirgreindar athugasemdir varðandi atkvæðafjölda og atkvæðarétt hafi verið gerðar við kröfuskrá eins og hún var lögð fram á fundinum: Lögmaður sóknaraðila hafi gert athugasemd við að kröfu Deloitte & Touche hafi aðeins verið gefið eitt atkvæði en um væri að ræða tvö félög. Í fundargerð sé kveðið á um að yfirlýsing þessi hafi verið sannreynd á fundinum og kröfuskrá hafi verið leiðrétt til samræmis. Samkvæmt kröfuskrá sé Deloitte & Touche gefið eitt atkvæði. Svo virðist sem umsjónarmanni hafi láðst að færa tvö atkvæði inn á kröfuskrá. Í samræmi við ofangreinda athugasemd hafi því alls 110 atkvæði eftir höfðatölu greitt frumvarpinu já-atkvæði en ekki 109 eins og kröfuskrá beri með sér. Lögmaður sóknaraðila hafi gert athugasemd vegna lýstrar kröfu Reykjagarðs hf. og upplýst að sóknaraðili ætti um 20 milljón kr. kröfu á Reykjagarð og borið við rétti til skuldajafnaðar, skv. 5. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðili hafi staðfastlega mótmælt lýstri kröfu Reykjagarðs sem tilhæfulausri og að hún ætti ekki við rök að styðjast. Samkvæmt innheimtubréfi, dags. 1. apríl 2003, sem sé hluti kröfulýsingar Reykjagarðs hf., sé krafa þessi sögð vera reikningsskuld vegna rýrnunar á kjúklingi fyrir tímabilið desember 2001 til mars 2002. Samkvæmt kröfulýsingu sé skuldin sögð vera samkvæmt reikningsyfirliti fyrir árin 2000 til 2003, auk yfirlits og afrita af 4 reikningum, en reikningarnir séu dags. 28. og 31. október 2002, samtals að fjárhæð 388.490 krónur. Ofangreindum reikningsyfirlitum fylgi hvorki reikningar né önnur gögn sem styðji kröfuna. Til frekari rökstuðnings fyrir athugasemdum sóknaraðila í þessu sambandi fylgi hjálagt símbréf Arnar Höskuldssonar hrl., sem reki innheimtumál sóknaraðila á hendur Reykjagarði hf., ásamt stefnu í málinu og útreikningi á stöðu innheimtumálsins. Í þessu sambandi skuli og hafa hugfast að umsjónarmaður hafi óskað eftir afstöðu Harðar Kristjánssonar f.h. Reykjagarðs hf., sem mætt hafi á fundinn, en hann hafi haft til þess skriflegt umboð frá framkvæmdastjóra Reykjagarðs hf. Í fundargerð umsjónarmanns segi m.a. að Hörður hafi sagt að ágreiningurinn væri óleystur milli aðila og ljóst að um ágreiningskröfu væri að ræða. Umsjónarmaður hafi verið því samsinna og krafan því merkt sem ágreiningskrafa. Yfirlýsing Harðar Kristinssonar fáist hvorki samrýmst samantekt tengdri kröfulýsingu Reykjagarðs hf., í nauðasamninga Móa hf., né staðhæfingum sem engin efnisleg rök hafi verið færð fyrir í greinargerð Reykjagarðs hf. Í greinargerð varnaraðila Reykjagarðs hf., sé staðhæft, að krafa þess sem lýst hafi verið vegna nauðasamningsumleitana sóknaraðila sé byggð á óumdeildri reikningsskuld sóknaraðila við varnaraðila. Síðar í greinargerðinni sé hin lýsta krafa að mati varnaraðila sögð óumdeild og hafi ekki verið andmælt frá árinu 2000. Þessum órökstuddu fullyrðingum sé, með hliðsjón af framansögðu, ákveðið mótmælt, m.a með vísan til fyrrgreinds símbréfs Arnar Höskuldssonar hrl. Lögmaður sóknaraðila hafi gert athugasemd við lýsta kröfu Tollstjóraembættisins, að fjárhæð 49.085.365 krónur og talið að sá hluti kröfunnar sem gjaldféll á árinu 2003, sbr. stöðuyfirlit embættisins, teldist til krafna sem nytu forgangs, skv. 4. tl. 110. gr. laga nr. 21/1991, á þeim grunni, að hann sem aðstoðarmaður á greiðslustöðvunartíma, hefði stofnað til þessara krafna og myndi sá hluti lýstrar kröfu því vera undanskilinn áhrifum nauðasamnings sóknaraðila við lánardrottna. Umsjónarmaður hafi fallist á framangreind sjónarmið. Lögmaður sóknaraðila hafi gert tvíþættar athugasemdir við lýstar kröfur MR. Annars vegar hafi mótmæli lotið að því að lækka bæri kröfu MR um 20 milljónir króna vegna samkomulags um bætur fyrir skemmt/gallað fóður sem sóknaraðili hafi keypt af MR og hins vegar hafi því verið mótmælt að MR gæti notið atkvæðisréttar vegna samningskrafna sem næmu bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í MR að fjárhæð 43.190.057 krónur. Um rök fyrir samkomulagi um 20 milljón króna bætur vegna gallaðs fóðurs samkvæmt framansögðu vísist m.a. til tölvupósts frá endurskoðanda sóknaraðila sem staðfesti að um greindan 20 milljón króna afslátt hafi verið rætt og samið milli MR og sóknaraðila og við það hafi verið miðað í ársreikningum beggja aðila. Til frekari áréttingar vísist og til síðasta ársreiknings og árshlutauppgjörs sóknaraðila sem liggi fyrir í gögnum máls. Fyrrverandi lögmaður MR hafi mótmælt því að um 20 milljón króna afslátt hafi verið samið, en fallist á að lækka kröfu MR um 5 milljónir króna sem væri hlutfallslega sami afsláttur og samið hafi verið um við alla aðra framleiðendur. Forsvarsmaður kjúklingabúsins Vors hafi sagt yfirlýsingu fyrrverandi lögmanns MR standa að þessu leyti þar sem ekki hafi verið búið að semja við alla aðra framleiðendur. Umsjónarmaður hafi ekki talið að fram væru komin fullnægjandi rök svo unnt væri að færa kröfu MR í kröfuskrá sem ágreiningskröfu að þessu leyti gegn skýlausri afstöðu/yfirlýsingu fyrrverandi lögmanns MR. Hafi ákvörðun umsjónarmanns því orðið sú að færa kröfu MR niður í kröfuskrá um 5 milljónir króna. Á því sé byggt af hálfu sóknaraðila að umsjónarmanni hafi borið að færa kröfu MR niður um 5 milljónir króna og færa mismuninn, 15 milljónir króna, í kröfuskrá sem ágreiningskröfu. Sóknaraðili gerði athugasemdir við og mótmælti því, að MR gæti notið atkvæðisréttar vegna samningskrafna, sem næmi bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í MR. Í 18. gr. samþykkta MR segi m.a., að um útborgun á stofnsjóðsinneign félagsmanna fari eftir ákvæðum samvinnufélagalaga, en að auki skuli stofnsjóðsinneign koma til greiðslu við gjaldþrot félagsmanns, að því marki sem sú inneign gangi ekki upp í skuld félagsmanns við félagið. Sóknaraðili kveðst ekki hafa verið að krefjast skuldajafnaðar við stofnsjóðsinneign heldur hafi hann vegna ákvæða í samþykktum MR, þar sem félaginu sé tryggður skuldajöfnunarréttur vegna stofnsjóðsinneignar, komi til gjaldþrots. Varnaraðilinn MR geti því ekki notið atkvæðisréttar vegna samningskrafna, sem nemi bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í MR, sem ekki sé deilt um hvert sé, samkvæmt 4. tl. sbr. 5. tl. 28. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt 4. tl. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, séu þær kröfur undanþegnar áhrifum nauðasamnings, sem tryggðar séu með veðrétti eða sambærilegum tryggingaréttindum í eignum skuldara, en hér sé í raun um kröfu að ræða, sem yrði skipað í forgangsstöðu eftir 111. gr. við gjaldþrotaskipti. Niðurstaða umsjónarmanns hafi orðið sú, að um ágreiningskröfu væri að ræða, í ljósi samþykkta MR og með vísan til 5. tl. 28. gr. laga nr. 21/1991. Fyrrverandi lögmaður MR hafi mótmælt kröfu sóknaraðila um skuldajöfnuð og sagt að það sjónarmið væri viðhaft af hálfu MR, að ekki væri hægt að innleysa stofnsjóðsinneign fyrr en við gjaldþrot. Í greinargerð varnaraðila sé því mótmælt, að lækka beri kröfu MR, sem nemi bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í MR. Sóknaraðili telur að í báðum tilvikum sé um misskilning varnaraðila að ræða, þar sem ekki sé verið að krefjast skuldajafnaðar. Ljóst sé hins vegar að MR geti aldrei notið atkvæðisréttar um frumvarp sóknaraðila að nauðasamningi við lánardrottna vegna samningskrafna sem nemi bókfærðu verði stofnsjóðs sóknaraðila í MR. Er umsjónarmaður hafi tekið ákvörðun vegna fram kominna athugasemda á fundi hafi hann farið yfir breytingar er gerðar hafi verið á kröfuskrá og gert fyrirvara um breytingar. Þá hafi verið gengið til atkvæða um frumvarp sóknaraðila. Samkvæmt fundargerð umsjónarmanns hafi niðurstaða atkvæðagreiðslu orðið sú að 109 atkvæði, eftir höfðatölu, hafi fallið til samþykkis frumvarpi en 65,10% atkvæða eftir kröfufjárhæðum. Því hafi ljóst orðið, að ágreiningskröfur skiptu máli um niðurstöðu. Á því stigi hafi umsjónarmaður innt fundarmenn eftir hvort vilji væri til að kjósa aftur eða breyta atkvæðum og hafi engar kröfur borist þar um. Þá hafi umsjónarmaður tekið út ágreiningskröfur sem goldið höfðu frumvarpinu neikvæði og hafi niðurstaða þá orðið 70,38% atkvæða eftir kröfufjárhæðum sem féll til samþykkis frumvarpinu. Fram komi hjá umsjónarmanni, að skv. 4. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991, bæri auk þess að taka út auð atkvæði og atkvæði þeirra er ekki mættu. Á fundi hafi verið látið sitja við að taka út kröfu Búnaðarbanka með þessum hætti og umsjónarmaður þá lýst frumvarpið samþykkt með yfir 76% atkvæða. Vegna túlkunar varnaraðila á ákvæðum 50. og 52. gr. laga nr. 21/1991, vegna meðferðar ágreiningatkvæða, auðra atkvæða og þeirra sem ekki mættu, skuli eftirfarandi áréttað með vísan til athugasemda með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 21/1991 og segi m.a.: „Fáist hins vegar ekki málalok með þessu móti (skv. 3. mgr. 52. gr.- innskot) verður umsjónarmaðurinn að grípa til þriðja og síðasta úrræðisins til að ná fram niðurstöðu atkvæðagreiðslu. Skv. 4. mgr. 52. gr. felst þetta úrræði í því að umsjónarmaðurinn telji atkvæðin enn á ný og þessu sinni með því að taka óumdeild atkvæði og ágreiningsatkvæði til samþykkis frumvarpinu með, en sleppa öllum öðrum ágreiningsatkvæðum hvort sem þau voru greidd gegn frumvarpinu, lánardrottinn tók ekki afstöðu til frumvarpsins eða atkvæðisréttar á grundvelli þeirra var ekki neytt. Við talningu eftir þessari aðferð breytist innbyrðis vægi atkvæða nokkuð því ágreiningsatkvæði sem hafa fallið gegn frumvarpinu eða voru ekki greidd, verða afmáð með öllu úr atkvæðaskrá. Við það fækkar höfðatöluatkvæðum og að sama skapi hækkar vægi allra annarra atkvæða í talningu eftir kröfufjárhæðum þannig að samningsfrumvarp gæti talist samþykkt með atbeina færri atkvæðismannna en ella. Niðurstaðan sem fæst við beitingu þessa síðasta kosts um atkvæðatalningu telst endanleg samkvæmt niðurlagsorðum 4. mgr. 52. gr. þannig að annaðhvort hefur frumvarið verið samþykkt eða ekki.” Ákvæði 52. gr. frumvarpsins leiði til þess að ágreiningur verði virtur að vettugi til hagsbóta því að frumvarp teljist samþykkt. Með vísan til framanritaðs megi ljóst vera að frumvarp sóknaraðila hafi verið samþykkt með lögformlegum hætti á fundi atkvæðismanna. Hafi lögmaður sóknaraðila gert athugasemdir við kröfuskrá umsjónarmanns eins og hún hafi legið fyrir á fundi vegna krafna MR, Tollstjóra og Reykjagarðs hf., þar sem þeir aðilar hafi ekki getað átt atkvæðisrétt vegna krafna sinna í heild eða að hluta. Yrði fallist á rök sóknaraðila vegna ágreiningskrafna samkvæmt framansögðu, og heildarsamningskröfur færðar niður samkvæmt því, yrði niðurstaða sem hér greinir: atkvæðisréttar samkvæmt kröfuskrá: kr. 718.914.156.- - Orkuveitan kr. l6.129.396 - Sorpa kr. 5.631.135 = kr. 21.760.531 = kr. 697.153.625 Búnaðarbanki Íslands hafi lækkað samnings­- kröfur sínar á fundi tilsjónarmanns: kr. 41.985.000 kr. 655.168.625 Samningskröfur færðar niður vegna ágreinings um atkvæðavægi vegna athugasemda lögmanns sóknaraðila: Kröfuhafi: Krafa á skrá: Lækkun: a. Tollstjóraembættið kr. 48.592.722 kr. 23.408.241­ b. MR kr. 123.612.526 kr. 63.190.057­ c. Reykjagarður hf. kr. 3.885.313 kr. 3.885.313 kr. 90.483.611­ Eftirgreindir aðilar hafi greitt atkvæði á móti frumvarpi sóknaraðila, eftir fjárhæðum: MR kr. 60.422.469­ Rafgull kr. 258.790 Loftorka kr. 2.270.020­ Hamar ehf. kr. 21.227.102­ Frjálsi lífeyrisj. kr. 733.087 kr. 84.911.468­ Eftirgreindir aðilar hafi lýst kröfum en ekki mætt á fund tilsjónarmanns: IMG kr. 215.341 Byko kr. 160.038 Kaldbakur kr. 266.833 KÁ kr. 102.792 Rvk.borg kr. 343.777 Skipulst. kr. 137.200 Tollstjóraemb. kr. 25.184.481 kr. 26.410.462 Eftirgreindir aðilar hafi setið hjá við atkvæðagreiðslu á fundi tilsjónarmanns: Búnaðarbanki kr. 44.236.311 Glitnir kr. 117.596 Þröstur Karlsson kr. 850.830 kr. 45.204.737 atkvæði og þeir sem hafi setið hjá við atkvæða- greiðslu á fundi samningskröfuhafa: kr. 156.526.667­ - eða 27,83 % af heildarsamningskröfum Með hliðsjón af framansögðu hafi handhafar samningskrafna að fjárhæð 408.158.347 krónum samþykkt frumvarpið eða 72,28%, af heildarfjárhæð samningskrafna. Ljóst sé því, af því sem hér hafi verið rakið, að taka beri kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings við lánardrottna sína til greina á grundvelli samningsfrumvarps, dags. 20. mars 2003, sem samþykkt hafi verið á fundi atkvæðismanna hinn 2. júní 2003. Við úrlausn þessa máls verði og að hafa í huga hagsmuni allra þeirra lánardrottna sóknaraðila sem samþykkt hafi frumvarpið og verði af verulegum fjárhæðum, um 200 milljónum króna, verði frumvarpið ekki samþykkt, jafnframt því sem á milli 70 og 80 manns missi atvinnu nái sóknaraðili ekki nauðasamningi við lánardrottna. Þá liggi fyrir að aðilar hafi skráð sig fyrir nýju hlutafé í Móum hf., sem m.a. sé ætlað að standa undir nauðasamningi sóknaraðila. V Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort staðfesta beri nauðasamning sóknaraðila, Móa hf. á grundvelli samningsfrumvarps, dagsettu 20. mars 2003, sem samþykkt var á fundi atkvæðismanna hinn 2. júní 2003. Samkvæmt samningnum er lánardrottnum, sem fara með samningskröfur, boðin greiðsla á 30% krafna sinna, þó þannig að lágmarksgreiðsla er 100.000 krónur og kröfur til og með þeirri fjárhæð greiðast að fullu. Samkvæmt 49. gr. laga nr. 21/1991, þarf því atkvæðafjöldi til samþykkis frumvarpinu að vera 70 hundraðshlutar atkvæða, bæði eftir höfðatölu allra atkvæðismanna og fjárhæðum krafna þeirra, til þess að frumvarpið teljist samþykkt. Á fundi með atkvæðismönnum hinn 2. júní sl., voru greidd atkvæði um frumvarp að nauðasamningi sóknaraðila. Skiptu ágreiningskröfur niðurstöðu um atkvæðagreiðsluna. Varnaraðilar máls þessa greiddu atkvæði gegn frumvarpi að nauðasamningi, en tvær kröfur varnaraðila hafi verið afgreiddar sem ágreiningskröfur, þ.e. krafa Reykjagarðs hf. og krafa Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. Í 57. gr. fyrrgreindra laga nr. 21/1991, eru tilgreind þau atriði sem héraðsdómara er ætlað að gæta af sjálfsdáðum og gætu leitt til höfnunar kröfu um staðfestingu nauðasamnings. Af hálfu varnaraðila er haldið fram að á málsmeðferð nauðasamningsumleitana séu slíkir annmarkar að hafna beri staðfestingu frumvarpsins, sbr. 3. tl. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 21/1991 um gjalþrotaskipti o.fl. Þannig hafi t.d. verið ranghermt í auglýsingu um innköllun, að fundur með atkvæðismönnum færi fram miðvikudag en ekki mánudag 2. júní 2003, svo sem rétt var, auk þess sem kröfuskrá hafi fyrst legið fyrir hjá umsjónarmanni föstudag 30. maí sl. Þá hafi umsjónarmaður ekki kynnt hlutaðeigandi lánardrottnum um afstöðu sína til krafna með minnst þriggja sólarhringa fyrirvara áður en atkvæðagreiðsla um frumvarp fór fram, sbr. 2. mgr. 46. gr. gþl. Samkvæmt greinargerð umsjónarmanns með nauðasamningunum kemur fram, að vegna þeirra mistaka, sem urðu við birtingu auglýsingar í Lögbirtingablaðinu hafi hann tilkynnt öllum kröfuhöfum í ábyrgðarbréfi um fundarstað og tíma. Þá verður ekki séð af fundargerðum, að athugasemdir hafi komið fram um birtingu gagna eða tímafrest. Samkvæmt því verður ekki talið að fyrir hendi séu þau atvik sem kunni að hafa skipt sköpum um niðurstöðu atkvæðagreiðslunnar. Af hálfu varnaraðila er vísað til þess að stærstur hluti kröfu Kassagerðarinnar hf. hafi verið afturkallaður þann 19. júní sl. þar sem ekki hafi verið um slíka kröfu að ræða og verði meðferð hennar því að teljast röng skv. 3. tl. 57. gr. laga nr. 21/1991. Fyrir liggur, að umrædd kröfulýsing var móttekin af umsjónarmanni og sannreynd. Liggur og ekki fyrir annað, en að umrædd krafa hafi verið til er atkvæðagreiðsla um frumvarpið fór fram. Ber því að líta svo á, að krafa þessi hafi verið afturkölluð, eftir að neytt hafði verið atkvæðisréttar á grundvelli hennar um samþykki fyrir frumvarpinu. Verður því ekki haggað við því sem ætla mátti réttmæta beitingu atkvæðisréttar á þeim tímapunkti. Af hálfu varnaraðila er jafnframt til þess vísað að krafa embættis Tollstjórans í Reykjavík, að fjárhæð 49.085.365 krónur, hafi sumpart verið færð niður sem forgangskrafa, sbr. 4. tl. 110. gr. gþl., þar sem þær hafi fallið í gjalddaga á greiðslustöðvunartíma en varnaraðilar bera því við að umræddar kröfur hafi í reynd stofnast áður. Samkvæmt fundargerð er hér um að ræða kröfur, sem umsjónarmaður á greiðslustöðvunartímanum samþykkti að yrðu ekki greiddar á gjalddaga þeirra, sem var á árinu 2003. Í ljósi þessara ráðstafana verður að telja, að kröfur þessar hafi stofnast á þeim tíma og teljist því til forgangskrafna samkvæmt 4. tl. 110. gr. laga nr. 21/1991 og því undanskildar áhrifum nauðasamningsins. Af hálfu varnaraðila er og talið að líkur séu til þess, að afturköllun Sorpu hf. og Orkuveitu Reykjavíkur á lýstum kröfum þeirra kunni að fela í sér vísbendingar um mögulega ívilnun, sbr. 2. tl. 1. mgr. 57. gr., sbr. 3. tl. 58. gr. gþl. en telja verður slíkt ósannað enda það eitt komið fram að kröfurnar hafi verið afturkallaðar. Af hálfu varnaraðila er því haldið fram að það hafi verið röng túlkun á 4. mgr. 52. gr. laga nr. 21/1991 hjá umsjónarmanni að reikna ekki atkvæði samningskröfuhafa sem ekki guldu atkvæði um frumvarp sóknaraðila sem atkvæði gegn staðfestingu frumvarpsins enda sé ekki um eiginleg ágreiningsatkvæði gegn frumvarpi að ræða sbr. 4. mgr. 52. gr. gþl., sbr. og 5. tl. 58. gr. s.l. Sóknaraðili styður þá ráðstöfun umsjónarmanns með vísan til ummæla í greinargerð og er á það fallist með sóknaraðila. Bar umsjónarmanni að taka út ágreiningskröfur, sem guldu frumvarpinu neikvæði, en hins vegar ekki auð atkvæði eða þeirra, sem ekki mættu. Með því að taka út ágreiningskröfur, sem guldu frumvarpinu neikvæði, var það samþykkt með 70,3% atkvæða. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með varnaraðilum að þeir annmarkar séu á málsmeðferðinni, eða önnur þau atriði samkvæmt 57. gr. laga nr. 21/1991, sem leiði við svo búið til þess að hafna beri kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings. Kemur þá til skoðunar hvort hafna beri kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðsamnings samkvæmt 58. gr. laganna, að kröfum varnaraðila. Af hálfu varnaraðila, Reykjagarðs hf., er gerð krafa til þess að taka beri að fullu til greina við mat á atkvæðavægi, bótakröfu Reykjagarðs hf., að upphæð 3.889.813 krónur, en af hálfu sóknaraðila er fullyrt að hafna beri alfarið þeirri ágreiningskröfu gegn frumvarpinu með vísan til þess að ágreiningur sé um téð viðskipti aðila og sé mál af því tilefni rekið fyrir dómstólum. Samkvæmt fundargerð umsjónarmanns með nauðasamningsumleitan sóknaraðila var því lýst yfir af hálfu Reykjagarðs, að ágreiningur þessi væri óleystur milli aðila og því ljóst, að um ágreiningskröfu væri að ræða. Samkvæmt því er krafan réttilega metin af umsjónarmanni nauðasamningsumleitana. Af hálfu varnaraðila, Mjólkurfélags Reykjavíkur svf., er þess jafnframt krafist að taka beri að fullu til greina við mat á atkvæðavægi ábyrgðarkröfu Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. gagnvart Landsbanka Íslands vegna skulda sóknaraðila við Landsbankann, að upphæð 91.375.991 króna, en því hafi verið hafnað af umsjónarmanni. Er á það fallist með sóknaraðila að hafna beri þeirri kröfu varnaraðila enda séu ábyrgðarskuldbindingar Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. gagnvart Landsbanka Íslands hf. óviðkomandi því hversu bankinn ráðstafar þeim kröfuréttindum sínum við nauðsamningsumleitanir. Krafa þessi er háð skilyrðum, sem enn eru ekki komin fram og fylgir henni því ekki atkvæðisréttur. Í gögnum málsins liggur ekki fyrir, að samkomulag hafi verið gert milli sóknaraðila og MR um 20 milljón króna afslátt eða skaðabætur til handa sóknaraðila vegna gallaðs fóðurs. Samkvæmt því var rétt að lækka kröfu varnaraðila aðeins um þær 5 milljónir króna, sem fallist var á af hálfu varnaraðila. Af hálfu varnaraðila er gerð krafa um að ekki beri að taka til greina við mat á atkvæðavægi 43.190.057 króna bókfærðan stofnsjóð sóknaraðila hjá varnaraðila, Mjólkurfélagi Reykjavíkur svf., enda sé þar um eign en ekki kröfu sóknaraðila að ræða. Af hálfu sóknaraðila hefur verið vísað til þess að Mjólkurfélagið eigi forgangskröfu til greiðslu af andvirði stofnfjárinneignar sóknaraðila við möguleg gjaldþrotaskipti samkvæmt stofnsamningi Mjólkurfélags Reykjavíkur svf. og njóti félagið því sérstaks hagræðis sem líta beri til. Í 18. gr. samþykkta varnaraðila segir, að komi til gjaldþrota stofnsjóðseiganda hafi MR aðgang að stofnsjóði stofnfélagans til skuldajöfnunar. Samkvæmt skýlausu ákvæði 5. tl. 28. gr. laga nr. 21/1991, hefur því nauðasamningur sóknaraðila ekki áhrif á þennan hluta kröfu varnaraðila. Þegar allt framangreint er virt er ekki fallist á kröfur varnaraðila um að hafna beri kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings á grundvelli 58. gr. laga nr. 21/1991. Niðurstaða atkvæðagreiðslu um staðfestingu nauðasamnings sóknaraðila var sú, að eftir kröfufjárhæðum féllu 70,38% til samþykkis frumvarpinu og 109 greiddu því atkvæði, eða meira en 70% atkvæða, bæði eftir kröfufjárhæðum og höfðatölu. Með vísan til alls þess sem að ofan hefur verið ritað, ber því að fallast á kröfu sóknaraðila og staðfesta umdeildan nauðasamning og þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari, kvað upp úrskurð þennan. Staðfestur er nauðasamningur Móa hf., fuglabús, við lánardrottna sína, á grundvelli samningsfrumvarps frá 20. mars 2003, sem var samþykkt á fundi atkvæðismanna þann 2. júní 2003. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 517/2009
Eignarréttur Fasteign Afréttur Þjóðlenda Gjafsókn
B höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu og krafðist þess aðallega að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að svokölluð Grímólfsártunga væri þjóðlenda innan nánar tilgreindra marka. Jafnframt krafðist B þess að viðurkennt yrði að svæðið væri háð beinum eignarrétti hennar sem hluta að jörðinni Syðra-Lóni. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að Grímólfsártunga liggi nyrst í rúmlega 23 km fjarlægð frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni. Þar á milli væri meðal annars sameiginlegt land jarðarinnar T og Þ og jörðin H. Í málinu lægi ekkert fyrir um hvernig eigendur Syðra-Lóns gætu verið að landi Grímólfsártungu komnir eða hvenær það kynni að hafa gerst. Fyrst hafi verið vikið að réttindum þeirra yfir þessu landi í sóknarlýsingu fyrir Sauðaneshrepp frá því um 1840 og síðar varðandi jarðamat 1849, en orðalag í þessum tveimur heimildum benti engan veginn til að litið hafi verið svo á að landið væri hluti af jörðinni Syðra-Lóni og þannig háð beinum eignarrétti. Slíkt hafi á hinn bóginn fyrst verið nefnt í landamerkjabréfi fyrir jörðina 4. nóvember 1916. Eins og ítrekað hafi verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna yrði að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Af framangreindu væri ljóst að engar eldri heimildir væru fyrir því að Grímólfsártunga hafi verið hluti af jörðinni Syðra-Lóni. Staðhættir mæltu eindregið gegn því að svo gæti hafa verið sem og þær takmörkuðu upplýsingar, sem lægju fyrir í málinu um afnot eigenda Syðra-Lóns af Grímólfsártungu. Taldi Hæstiréttur því ekki efni til annars en að sýkna íslenska ríkið af kröfum B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2009. Hún krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að svokölluð Grímólfsártunga sé þjóðlenda innan eftirgreindra marka: „Frá þeim stað þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá er dregin lína til austurs í stefnu á þann stað þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu-Kverká við Kverkártungu (punktur 1 í þjóðlendukröfu íslenska ríkisins). Þessari línu er fylgt að þeim stað þar sem hún sker Grímólfsá og síðan Grímólfsá til suðurs þar til komið er vestur af Arnarfellshyrnu. Þaðan er miðað við þá kvísl árinnar sem gagnaðilar íslenska ríkisins miða við í kröfugerð sinni, að þeim stað þar sem kröfulínur gagnaðila greinast í sundur. Frá þeim punkti er Grímólfsá fylgt þangað sem hún á upptök sín vestan við Stóraás og síðan áfram í Hafralón. Úr Hafralóni er Hafralónsá fylgt til norðurs þar til Hávarðsdalsá rennur í hana.“ Þá krefst áfrýjandi að viðurkennt verði að innan framangreindra merkja sé engin þjóðlenda og landsvæðið háð beinum eignarrétti hennar sem hluta af jörðinni Syðra-Lóni. Til vara krefst hún að viðurkenndur verði einkaréttur hennar til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þó að það verði talið þjóðlenda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010. I Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðisins Grímólfsártungu í Langanesbyggð, sem áfrýjandi taldi hluta af jörð sinni Syðra-Lóni í sama sveitarfélagi og kallaði þannig til eignarréttar yfir, en stefndi taldi það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að Grímólfsártunga væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjanda, en viðurkennt var á hinn bóginn að þetta landsvæði væri afréttareign hennar sem eiganda Syðra-Lóns samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjandi höfðaði mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandi sömu kröfur og hún gerir fyrir Hæstarétti, en með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þeim. II Samkvæmt landamerkjabréfi, sem gert var 4. nóvember 1916 fyrir jörðina Syðra-Lón í þáverandi Sauðaneshreppi, er land hennar í tveimur hlutum, sem liggja ekki saman. Nyrðri hluti þess, þar sem meðal annars er bærinn Syðra-Lón, liggur nærri Þistilfirði á vestanverðu Langanesi skammt fyrir norðan Þórshöfn og er ekki tilefni til að lýsa merkjum hans eins og ágreiningi í máli þessu er háttað. Syðri hluti landsins samkvæmt landamerkjabréfinu kemst næst nyrðri hlutanum í rúmlega 23 km fjarlægð í beinni loftlínu frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni og er honum þar lýst sem hér segir: „Þess utan á Syðralón þetta heiðarland: hina svonefndu Grímólfsártungu sem er land alt milli Hafralónsár og Grímólfsár frá upptökum þeirra þar til þær falla saman.“ Að vestan ná þessi merki Grímólfsártungu að landi, sem eigendur Hvamms í Svalbarðshreppi kalla til eignarréttar yfir og fjallað er að hluta um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 722/2009, en að austan liggja þau að sameiginlegu landi Tungusels og Þorsteinsstaða í Langanesbyggð. Þessi merki að vestan og austan mætast í hornpunkti við fyrrnefndar jarðir að norðanverðu, en milli þeirra syðst er stutt bil á móti svokölluðum afrétti Þórshafnarhrepps. Fyrir óbyggðanefnd krafðist áfrýjandi að þetta land á Grímólfsártungu yrði talið til eignarlands hennar og þar með utan þjóðlendna. Stefndi krafðist þess á hinn bóginn að mörk eignarlands og þjóðlendna yrðu dregin austan frá „Kverkártungu þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu Kverká“ til vesturs að þeim stað, þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá, og yrði allt land á Grímólfsártungu sunnan þeirrar línu talið til þjóðlendna. Með þessu skildi stefndi undan kröfu sinni nyrsta hluta Grímólfsártungu frá mótum Hafralónsár og Grímólfsár suður að línu, sem dregin var beint til austurs frá mótum Hafralónsár og Hávarðsdalsár, en af þeim sökum kemur sá hluti tungunnar ekki frekar við sögu í máli þessu. Fyrir óbyggðanefnd var deilt um hvernig nánar ætti að draga austurmerki Grímólfsártungu gegnt Tunguseli og Þorsteinsstöðum, en nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þau teldust með réttu liggja á þann hátt, sem lýst er í fyrrgreindri dómkröfu áfrýjanda. Í málinu er ekki deilt um að Grímólfsártunga sé þar réttilega afmörkuð að því leyti, sem hún var felld undir þjóðlendur. Grímólfsártunga liggur samkvæmt því sem næst í beinni stefnu úr norðri rúmlega 18 km til suðurs, þar af um 4 km norðan við mörk eignarlands og þjóðlendna, en á milli merkja til vesturs og austurs eru á bilinu frá um 2 til 4 km. Í úrskurði óbyggðanefndar er staðháttum á Grímólfsártungu lýst þannig að hún sé lítt gróin að sunnanverðu, en gróður aukist eftir því, sem norðar dragi. Nyrst í landinu sé Grænavatn um 300 m yfir sjávarmáli og renni úr því Grænavatnslækur í Grímólfsá. Sunnan við vatnið séu Ytra- og Syðra-Kistufjall í 445 og 474 m hæð og enn sunnar Stóriás, sem komist í 523 m hæð. Austan Hafralónsár syðst á tungunni sé votlent og hallalítið land. Samkvæmt gögnum málsins mun jörðin Syðra-Lón fyrrum hafa verið nefnd ýmist Lón eða Guðmundarlón, en elstu heimildir um hana munu koma fram í rekaskrá fyrir staðinn í Skálholti frá um 1270. Í svonefndum elsta hluta af Sigurðarregistri frá 1525, sem hefur að geyma máldaga Hóladómkirkju þegar Jón Arason tók við biskupsdómi, er Guðmundarlóns getið meðal eigna hennar. Samkvæmt málatilbúnaði áfrýjanda var Syðra-Lón eins og aðrar jarðir Hólastóls við Þistilfjörð seld á uppboði á fyrstu árum 19. aldar. Samræmist það því að í jarðamati frá 1804 var Syðra-Lóni lýst sem „Holums forrige Bispestoels Jord“, en einskis var þar getið um land jarðarinnar. Að landinu, sem deilt er um í málinu, mun á hinn bóginn fyrst hafa verið vikið í heimildum um Syðra-Lón í sóknarlýsingu fyrir Sauðaneshrepp frá því um 1840, þar sem rætt var um að almenningur væri sunnan við lönd Tungusels og Hallgilsstaða „millum Langaness, Norðurstranda og Selárdals í Vopnafirði samt Þistilfirðinga að norðan. Hér í þessum almenningi eður á Grímólfsártungu lýsir Syðralón eftir 4 hundraða landi, er mér skilst eftir samanburði við annarra máldaga orðatiltæki sé sama og land undir 400 fjár.“ Þá sagði eftirfarandi um Syðra-Lón í gögnum varðandi jarðamat 1849: „Jörð þessari tilheyrir sérstakt afréttarland fram til heiðar er heitir Grímólfsártunga.“ Að öðru leyti liggja ekki fyrir í málinu sögulegar heimildir um tengsl Grímólfsártungu við Syðra-Lón ef frá er talið fyrrnefnt landamerkjabréf frá 4. nóvember 1916, sem var lesið á manntalsþingi 3. júlí 1917, en það var ekki áritað um samþykki vegna landsvæða, sem liggja að Grímólfsártungu. Ekkert liggur fyrir í málinu um að byggð hafi nokkru sinni verið á Grímólfsártungu. Samkvæmt málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti var landið þar notað um langan tíma til beitar fyrir búfénað frá Syðra-Lóni, en búskapur hafi nú verið lagður þar af og hafi áfrýjandi ekki lengur not af landinu. III Eins og áður var getið liggur Grímólfsártunga nyrst í rúmlega 23 km fjarlægð frá bæjarhúsum á Syðra-Lóni, en þar á milli er meðal annars sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða og jörðin Hallgilsstaðir. Í málinu liggur ekkert fyrir um hvernig eigendur Syðra-Lóns geti verið að landi Grímólfsártungu komnir eða hvenær það kunni að hafa gerst. Að réttindum þeirra yfir þessu landi var sem fyrr segir vikið fyrst í ritaðri heimild frá um 1840, þar sem rætt var um að Syðra-Lón lýsi eftir „4 hundraða landi” á Grímólfsártungu, sem ætlað var að væri það sama og „land undir 400 fjár.” Í jarðamati 1849 var síðan sagt að Syðra-Lóni tilheyri „sérstakt afréttarland fram til heiðar er heitir Grímólfsártunga.” Orðalagið í þessum tveimur heimildum bendir engan veginn til að litið hafi verið svo á að Grímólfsártunga væri hluti af jörðinni Syðra-Lóni og þannig háð beinum eignarrétti. Slíkt var á hinn bóginn fyrst nefnt í landamerkjabréfinu 4. nóvember 1916. Eins og ítrekað hefur verið í fyrri dómum Hæstaréttar í málum um mörk eignarlanda og þjóðlendna verður að líta til þess að ekki var á valdi þeirra, sem gerðu landamerkjabréf, að auka með því við land sitt eða annan rétt umfram það, sem áður var. Af framangreindu er ljóst að engar eldri heimildir eru fyrir því að Grímólfsártunga hafi verið hluti af jörðinni Syðra-Lóni. Staðhættir, sem áður greinir, mæla eindregið gegn því að svo geti hafa verið og gegnir sama máli um þær takmörkuðu upplýsingar, sem liggja fyrir í málinu um afnot eigenda Syðra-Lóns af Grímólfsártungu. Eru því ekki efni til annars en að staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns hennar er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum áfrýjanda, Brynhildar Halldórsdóttur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 17. apríl s.l., hefur Brynhildur Halldórsdóttir, kt. 200836-4999, eigandi jarðarinnar Syðra-Lóns, Langanesbyggð, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnanda eru: Aðallega að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005, þess efnis að hluti jarðarinnar Syðra-Lóns, svokölluð Grímólfsártunga, sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að landsvæði það sem kallað hefur verið Grímólfsártunga svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Frá þeim stað þar sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá er dregin lína til austurs í stefnu á þann stað þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu-Kverká við Kverkártungu (punktur 1 í þjóðlendukröfu íslenska ríkisins). Þessari línu er fylgt að þeim stað þar sem hún sker Grímólfsá og síðan Grímólfsá til suðurs þar til komið er vestur af Arnarfellshyrnu. Þaðan er miðað við þá kvísl árinnar sem gagnaðilar íslenska ríkisins miða við í kröfugerð sinni, að þeim stað þar sem kröfulínur gagnaðila greinast í sundur. Frá þeim punkti er Grímólfsá fylgt þangað sem hún á upptök sín vestan við Stóraás og síðan áfram í Hafralón. Úr Hafralóni er Hafralónsá fylgt til norðurs þar til Hávarðsdalsá rennur í hana. Sama landsvæði er í afréttareign Syðralóns, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að enga þjóðlendu sé að finna innan ofangreindra þinglýstra landamerkja Syðra-Lóns, og þar með þess, að allt land Syðra-Lóns sé eignarland í samræmi við kröfulýsingu til óbyggðanefndar sem er í samræmi við landamerkjabréf jarðarinnar Syðra-Lóns dags. 4. nóv. 1916 og þinglýst á Sauðanesþingi 3. júlí 1917, þar sem segir að jörðin eigi: „Allt land milli Hafralónsár og Grímólfsár frá upptökum þeirra þar til þær falla saman“, sbr. meðfylgjandi uppdrátt. Varakrafa stefnanda er að viðurkennt verði að niðurstaða óbyggðanefndar verði staðfest þannig, að viðurkennt verði að stefnandi eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var í afréttareign eiganda Syðra-Lóns, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, þó að landið teljist þjóðlenda. Stefnandi krefst málskostnaðar úr hendi stefnda skv. málskostnaðarreikningi, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 13. ágúst 2008. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara krefst hann þess að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. I. 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi, en eigi er í þessu máli þörf á að rekja afmörkun landsvæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var m.a. skorað á eigendur jarða í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, nú Langanesbyggð, þ.m.t. stefnanda, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lagði stefnandi fram kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 4/2005, er varðaði fyrrnefnd sveitarfélög. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 7. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar, að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, þ.e. hluti jarðarinnar Syðra-Lóns, svonefnd Grímólfsártunga, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að nefnt landsvæði væri afréttareign lögbýlisins, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr nefndum úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu hinn 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnandi undi ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast hann við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefst því ógildingar úrskurðarins að því er hið umrædda landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. fyrrnefndra laga til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 23. september 2008. 2. Í greindum úrskurði óbyggðanefndar, í máli nr. 4/2005, er eins og áður er lýst kveðið á um eignarréttarlega stöðu þess landsvæðis sem tilheyrir Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, nú Langanesbyggð í Norður-Þingeyjarsýslu og Norður-Múlasýslu. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 204 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í hinum síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða, þ. á m. Syðra-Lóni. Einnig er í sérstökum kafla, 6.1.1-2, vikið að gildi landamerkjabréfa. Þá er gerð grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Að auki fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort. 3. Í framlögðum gögnum svo og í úrskurði óbyggðanefndar er frá því greint að elstu ritheimildir um landnám og landnámsmörk í Þistilfirði og á Langanesströnd við Bakkaflóa sé að finna í Hauksbók, Þórðarbók og Sturlubók Landnámu. Í þeirri síðastnefndu segir m.a: „Ketill þistill nam Þistilfjörð milli Hundsness (Rakkaness) og Sauðaness. Hans son var Sigmundr, faðir Laugarbrekku-Einars.“ Um landnám á Langanesströnd/Norðurströnd eru landnámsgerðir samhljóða, en þar um segir: „Finni hét maðr, er nam Finnafjörð ok Miðfjörð. Hans son var Þórarinn, faðir Sigurðar, föður Glýru-Halla.“ Um búsetu og byggðir á þessu landsvæði segir í bókinni Sveitir og jarðir í Múlaþingi frá árinu 1974: ,,... er byggðin mest við sjóinn, en inn til heiða eru all víða rústir eyðibýla, afbýla frá sjávarjörðum, og hafa verið í ábúð lengri eða skemmri tíma á liðnum öldum, einkum þó um og eftir miðja 19. öld, þar til þjóðflutningar til Ameríku hófust.“ Á umræddu landsvæði er í gögnum ítarlega rakið að þar hafi lengst af verið sveitarfélögin Svalbarðshreppur í Þistilfirði, en á Langanesi og þar inn til landsins Sauðaneshreppur og síðar Þórshafnarhreppur. Hafi tveir þeir síðarnefndu sameinast undir nafni þess síðarnefnda. Fyrir fáeinum árum hafi síðan sameinast Þórshafnarhreppur og Skeggjastaðahreppur, nyrsti hreppur í Norður-Múlasýslu, og heitir það sveitarfélag nú Langanesbyggð. Sauðaneshreppur hinn forni, og síðar Þórshafnarhreppur, var austasti hreppur Norður-Þingeyjarsýslu og markar Hafralónsá sveitarmörk að vestan að upptökum í Hafralónum, gagnvart Svalbarðshreppi í Þistilfirði. Þá ræður Stakfellskvísl suður fyrir Litla-Stakfell, þar sem taka við heiðarlönd Vopnfirðinga. Að austan ráða sýslumörk að sjó í Fossdal norðan við Gunnólfsvíkurfjall, og svo úthafið á báðar hendur við Langanesið. Landareign hreppsins er víðáttumikil, allt Langanesið og langt til heiða. Vegalengd frá Langanesfonti suður í syðstu heiðarmörk mun vera um 110-120 kílómetrar. Vegalengd yfir þvera landareignina er mjög breytileg, mest 15-16 kílómetrar. Í Byggðasögu Þingeyinga er landsvæði þessu nánar lýst þannig: „Þegar fjær dregur sjó skiptast á lágir áshryggir, víða mjög grýttir, móholt, mýrarsund og grösugir flóar. Aðalafréttarland sveitarinnar er Tunguselsheiði. Nær heiðin frá Hafralónsá suður og austur að sveitarmörkum. Vegalengd frá aðalskilarétt á Hallgilsstöðum í innstu leitir mun vera um 50 kílómetrar, en breiddin þvert yfir heiðina um 10-14 kílómetrar. Innan til á heiðinni er háslétta, víða melar og gróðurlausar urðir, en um miðja heiðina og þar fyrir norðan lækkar landið og tekur þar við vel gróið og fjölbreytt beitiland, víðlendir grösugir flóar og vötn.“ Í lýsingu Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006 segir um staðhætti og náttúrufar á Tunguselsheiði, afrétt Langnesinga, að takmörk hennar að vestan séu við Hafralónsá, en að austan gagnvart Skeggjastaðahreppi við Kverká (Litla-Kverká og Reiðaraxlavatn). Segir og að innan til sé heiðin gróðurlítil háslétta víðast hvar, en þar séu Arnarfjöll (528 m) og suðaustur af þeim Kílafjöll (um 550 m) við Kverká, að Kistufjöll séu vestan undir Hafralónsá, en á móts við Innra-Kistufjall (488 m) sé Stórifoss og Stórugljúfur (Dimmugljúfur). Hvammsgljúfur sé langtum utar við norðurenda Þorsteinsstaðaháls skammt frá eyðibýlinu Þorsteinsstöðum, sem hafi verið í byggð 1850 til 1884. Þá segir í lýsingunni að Barðsmelur sé sérkennilegur stórgrýttur melhryggur sunnan Arnarfjalla og nái hann inn að Heiðarenda. Síðan segir orðrétt: ,,Um miðja heiði lækkar landið og tekur við vel gróið beitiland með víðlendum flóum og vötnum. Þar er sagt vera nokkuð af silungi. Breiðast er leitarsvæðið 10 til 14 km og talið að þurfi 15 menn í fyrstu göngur sem taka að jafnaði þrjá daga. Tveir gangnakofar eru á heiðinni, Vesturkofi vestan undir Arnarhyrnu (Arnarfellshyrnu) austur af Stórafossi og Austurkofi austan undir Kverká yst á Sveindalseyrum suðaustur af Hólmavatni.“ Um gróðurfar segir í lýsingu náttúrufræðingsins, að útnesjasvipur einkenni gróðurinn, sem komi m.a. fram í því að tegundir sem nær einvörðungu vaxi til fjalla sunnar á landinu, m.a í snjódældum, sé þarna að finna niðri á láglendi (rjúpustör, fjallasmári). Fléttugróður sé og víða mikill í mólendi, m.a fjallagrös, sem sunnar vaxi aðallega til heiða. Þá segir að athygli veki hversu lágt yfir sjó mörkin liggi fyrir samfelldan gróður, þ.e. ekki minna en 200-250 m neðar en miðsvæðis á Austurlandi, en þegar náð sé um 400 m hæð yfir sjó sé land víða orðið melar og berar urðir. Þessu valdi vafalaust, segir í lýsingunni lágur meðalhiti. Undantekning frá þessu sé Heljardalur og grennd (við Hafralón og sunnan Eyjavatns) þar sem séu falleg gróðurlendi í um og yfir 500 m hæð. Í stefnu og öðrum gögnum er að nokkru rakin saga lögbýlisins Syðra-Lóns, sem áður fyrr hét Guðmundarlón (1703). Segir að býlið sé eitt af höfuðbýlum á Langanesi norðanverðu og nái landareign þess inn að Fossá og út á miðja Hábungu norðan Markvatns þar sem Sauðanesland tekur við. Út úr jörðinni er þorpið Þórshöfn byggt. Á jörðinni hefur verið rekinn umfangsmikill sauðfjárbúskapur til langs tíma. Er jarðarinnar getið í fornum heimildum og öllum fasteignamötum. Liggur fyrir að ýmsar kirkjur áttu samkvæmt máldögum reka á Guðmundarlóni, en þ.á m. er hennar getið í rekaskrá Skálholtsstóls árið 1270. Um eignarhald að Syðra-Lóni segir í gögnum að hennar sé getið í eignaskrá Hólastóls árið 1525, en í Langnesingasögu segir að á árinu 1804 hafi aðstoðarpresturinn í Sauðanesi, séra Stefán Einarsson, keypt jörðina. Í jarðamati það ár segir að jörðin hafi verið metin á 12 hundruð, og er þess getið að henni fylgi silungsveiði. Í sýslu- og sóknarlýsingu Þingeyjarsýslu er ritað um Sauðanessókn af fyrrnefndum séra Stefáni Einarssyni, sem þá var orðinn prestur og héraðshöfðingi á Sauðanesi. Lýsing hans er skráð á haustdögum 1840. Segir þar um afréttarmál að enginn afréttur sé á Langanesi allt fram að Hallgilsstöðum, nema Sauðaneskirkja eigi eftir máldögum geldfjárrekstur í Fossdal í Fagranesfjöllum. Í lýsingunni er tekið fram að jarðirnar Hallgilsstaðir og Tungusel eigi hin bestu og mestu afréttarlönd:,,..og fyrir framan þessi lönd (Hallgilsstaða og Tungusels) er almenningur millum Langaness, Norðurstranda (Langanesstrandar) og Selárdals í Vopnafirði samt Þistilfirðinga að norðan. Hér í þessum almenningi eður á Grímólfsártungu lýsir Syðralón eftir 4 hundraða landi, er mér skilst eftir samanburði við annarra máldaga orðatiltæki sé sama land undir 400 fjár.“ Í jarðamati frá árinu 1849 segir að Syðra-Lóni tilheyri sérstakt afréttarland fram til heiðar er heiti Grímólfsártunga. Þá er áréttað að virði jarðarinnar sé 12 hundruð. Fyrir liggur að skrifað var undir landamerkjabréf Syðra-Lóns þann 4. nóvember 1916 og var því þinglýst 3. júlí 1917. Um merki jarðarinnar segir eftirfarandi: „Að sunnan ræður Fossá frá sjó þar til Merkilækur fellur í hana, en þaðan lækurinn þar til hann sveigir frá suðri til vesturs og aðskilur Helguflóa og Stóraflóa og þaðan bein stefna í Gunnlaugsárupptök. Að austan og norðan ræður bein stefna úr Gunnlaugsárupptökum í vörðu á Ytri-Gunnlaugsárhól, þaðan í vörðu í Markgróf, þaðan í vörðu við suðurhorn Markvatns og þaðan bein stefna í vörðu á Háubökkum og sama stefna í sjó fram. Þess utan á Syðra-Lón þetta heiðarland: hina svonefndu Grímólfsártungu sem er land alt milli Hafralónsár og Grímólfsár frá upptökum þeirra þar til þær falla saman.“ Undir landamerkjabréfið rita þáverandi eigendur Syðra-Lóns þeir Guðmundur Vilhjálmsson og Ingimar Baldvinsson svo og umráðamenn nágrannajarðanna þeir Jón Halldórsson Sauðanesprestur vegna Sauðaness og Staðarsels og vegna Ytribrekkna þeir Sigtr. og Axel Vilhjálmssynir. Í fasteignamati Norður-Þingeyjarsýslu 1916-1918 er að finna upplýsingar um landamerki Syðra-Lóns. Eru merkin þar svo og umsögnin um Grímólfsártungu nær samhljóða landamerkjabréfinu frá árinu 1916, en tekið er fram að jörðin hafi sumarhaga. 4. Í úrskurði óbyggðanefndar er nánari grein gerð fyrir elstu heimildum um landnám á Langanesi og nágrenni, en einnig er í stórum dráttum rakin saga afmörkunar og sveitarmörk Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, nú Langanesbyggðar. Í úrskurðinum er og fjallað um ráðstafanir á eignarrétti svo og nýtingu á svæðinu frá öndverðu til uppkvaðningar úrskurðar. Þá er lýst málsmeðferð og hlutverki óbyggðanefndar og gerð er grein fyrir kröfum þeirra málsaðila sem hér eiga í hlut. Segir frá því að stefnda, íslenska ríkið, hafi dregið kröfulýsingu sína frá fyrrum almenningi við Kverkártungu þar sem hreppamarkalína kemur að Litlu-Kverká (punktur 1), en frá þeim punkti er dregin lína þangað sem Hávarðsdalsá rennur í Hafralónsá. Á móti er tekið fram að gagnaðilinn, stefnandi, þinglýstur eigandi Syðra-Lóns, hafi lýst kröfum um beinan eignarétt að þeim hluta þess landsvæðis, sem þeir telja að liggi innan merkja jarðarinnar samkvæmt áður röktu landamerkjabréfi hennar, en landsvæði þetta sé margnefnd Grímólfsártunga. Um nánari afmörkun Grímólfsártungu segir í úrskurðinum: „Að Grímólfsártungu liggur Hvammur til vesturs en Þorsteinsstaðir og Tungusel til austurs. Til suðurs er landsvæði sem Svalbarðs- og Þórshafnarhreppur hafa gert tilkall til. Landsvæðið sem um ræðir hefur leguna norður-suður og afmarkast að vestan af Hafralónsá og austan af Grímólfsá. Sunnan til er svæðið lítt gróið en gróður eykst eftir því sem norðar dregur. Nyrst á landsvæðinu liggur Grænavatn í um 300 m yfir sjávarmáli og úr því rennur Grænavatnslækur í Grímólfsá. Sunnan Grænavatns rís Ytra-Kistufjall (445 m) og sunnan þess er Syðra-Kistufjall (474 m). Sunnan Kistufjalla liggur breið melbunga er kallast Stóriás (523 m). Milli Stóraáss og Kistufjalla er votlend lægð (460-480 m). Austan Hafralónsár syðst á landsvæðinu er votlent og hallalítið land. Frá suðurenda Grænavatns að Hafralóni, sem er á suðurmörkum svæðisins, eru um 13,7 km í beinni loftlínu“. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til áðurrakinnar lýsingar náttúrufræðings, en á það bent, að við landnám hafi landið verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er. Í niðurstöðukafla í úrskurði óbyggðanefndar er áréttað að Syðra-Lóns hafi fyrst verið getið í heimildum frá 13. öld, og megi af því ráða að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða. Til þess er vísað að í þinglýstu landamerkjabréfi jarðarinnar frá 1916 sé annars vegar lýst merkjum heimalandsins og hins vegar merkjum svokallaðrar Grímólfsártungu, en þar í milli séu um það bil 23 km í beinni loftlínu og m.a. jarðirnar Hallgilsstaðir og Tungusel. Í niðurstöðukaflanum er staðhæft að ekki séu til eldri merkjalýsingar um Grímólfsártungu en fram komi í landamerkjabréfinu frá árinu 1916. Að þessu sögðu eru tekin til umfjöllunar og skoðunar landamerki nefnds svæðis og þau borin saman við lýsingar merkja nágrannajarðanna, en um það segir nánar: „Samkvæmt landamerkjabréfi Syðra-Lóns eru merki Grímólfsártungu, gagnvart Hvammi til vesturs og Þorsteinsstöðum og Tunguseli til austurs, miðuð við Hafralónsá og Grímólfsá frá upptökum þeirra þar til þær falla saman. Bréfið er hvorki áritað vegna Hvamms né Þorsteinsstaða eða Tungusels. Austurmerkjum Hvamms er eins lýst í landamerkjabréfi þeirrar jarðar frá 16. ágúst 1886 og þingl. 18. maí 1887. Bréf Hvamms er ekki áritað vegna Syðralóns. Engin lögformleg lýsing er til á merkjum Þorsteinsstaða en þeir munu hafa verið byggðir úr landi Tungusels um miðja 19. öld. Í afsalsbréfi frá 28. maí 1870, sem útbúið var vegna kaupa Sauðaneskirkju á Þorsteinsstöðum, er að finna lýsingu á merkjum landsvæðisins. Merkjum Þorsteinsstaða til vesturs er lýst svo: „að vestan Hafralónsá, útan frá Tungnaá fram til Grímólfsár, þá Grímólfsá til upptaka hennar“. Sé þessi merkjalýsing borin saman við lýsinguna í landamerkjabréfi Syðralóns eru vesturmerki Þorsteinsstaða og austurmerki Grímólfsártungu í báðum tilvikum miðuð við Grímólfsá frá upptökum hennar og þar til hún fellur saman við Hafralónsá. Ágreiningur er um mörk Grímólfsártungu, á heiðinni, við aðliggjandi jörð Tungusel og Þorsteinsstaði. Í landamerkjabréfi fyrir Tungusel, frá 20. apríl 1885 og þingl. 27. júní 1982, er vesturmerkjum lýst svo: „að vestan Tunguá innað kílamótum þá austara Tungárdrag innað Arnarfjallahyrnu og þaðan bein stefnu í Hafralón“. Hér er ljóst að merkjalýsing er ekki í fullu samræmi við lýsingu á merkjum Grímólfsártungu. Engin merkjalýsing er til fyrir það landsvæði sem Svalbarðs- og Þórshafnarhreppur hafa gert tilkall til og liggur sunnan við Grímólfsártunguna en afmörkun hreppanna er í samræmi við merkjalýsingar Syðralóns.“ Í úrskurði óbyggðanefndar er dregið fram að ágreiningur sé með landeigendum í Tunguseli og stefnanda, sem varði það hvort Stóriás og landsvæði þar um kring sé innan merkja Grímólfsártungu eða Tungusels. Segir nánar um það að landeigendur hafi í kröfulýsingum sínum fyrir óbyggðanefnd miðað við sömu kvísl Grímólfsár frá því undir Arnarfellshyrnu þar til komið er nokkuð suðvestur af Arnarfjöllum. Þaðan miði eigendur Syðra-Lóns við þá kvísl, sem rennur austan við Stóraás, en af hálfu eigenda Tungusels og Þorsteinsstaða sé hins vegar dregin lína í Hafralón. Segir um þetta í úrskurðinum að í landamerkjabréfi Syðra-Lóns sé miðað við upptök Grímólfsár og Hafralónsár, en af þeirri lýsingu verði ekki ráðið hvernig landsvæðið lokast til suðurs þar eð ár þessar eigi ekki sameiginleg upptök. Er sú skoðun sett fram í úrskurðinum að að þessu gættu séu staðhættir á því svæði sem krafist sé vegna Syðra-Lóns ekki í samræmi við landamerkjabréfið. Þá segir enn fremur að við mat á þessum merkjalýsingum sé til þess að líta að bæði í lýsingum á Grímólfsártungu og Þorsteinsstöðum sé óglöggt við hvaða kvísl Grímólfsár skuli miða. Lýsingin á merkjum Tungusels sé hins vegar afdráttarlaus, og segir að það mæli því í mót að merki Grímólfsártungu liggi eins austarlega og eigendur Syðra-Lóns miði við í kröfugerð sinni. Að öllu þessu virtu segir í úrskurðinum: „Óbyggðanefnd telur í bestu samræmi við framangreindar merkjalýsingar Grímólfsártungu og aðliggjandi landsvæða að á umræddu ágreiningssvæði sé miðað við þá kvísl Grímólfsár sem liggur vestan við Stóraás að upptökum hennar og þaðan í Hafralón.“ Í umræddum kafla er gerð grein fyrir forsendum óbyggðanefndar fyrir lokaniðurstöðum, þannig: „Fyrirliggjandi gögn benda til þess að merkjum Grímólfsártungunnar til vesturs gagnvart Hvammi sé rétt lýst svo langt sem sú lýsing nær. Hins vegar lýsir bréfið ekki merkjum Grímólfsártungu til suðurs auk þess sem lýsing á merkjum til austurs gagnvart Tunguseli og Þorsteinsstöðum eru óglögg svo sem hér hefur nánar verið rakið. Skjal þetta var þinglesið og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir þeirri niðurstöðu Hæstaréttar að landamerkjabréf fyrir jörð feli í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða en hins vegar verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega ( ). Með því að gera landamerkjabréf hafa menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt. Frá upphafi Íslandsbyggðar helguðu menn sér ekki eingöngu ákveðin landsvæði, sem voru háð beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Meðan landsvæði gaf eitthvað af sér lágu hagsmunir til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Ber um þetta efni sérstaklega að vísa til dóms Hæstaréttar 28. september 2006 í máli nr. 497/2006 (Hoffellslambatungur). Kemur þá til skoðunar hver sé eignarréttarleg staða lands innan framangreindra merkja. Svo sem rakið er í kafla 6.2. er því ekki lýst í Landnámabók hversu langt inn til fjalla landnám á þessu svæði náði. Af því verða engar afdráttarlausar ályktanir dregnar um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til beins eignarréttar á þessu svæði með námi. Hvergi kemur fram í heimildum að á Grímólfsártungu hafi verið búseta af nokkru tagi, sjálfstæð jörð eða hjáleiga. Henni er fyrst lýst í landamerkjabréfi Syðralóns frá árinu 1916. Sú aðgreining Grímólfsártungunnar frá Syðralóni sem þar kemur fram bendir til þess að svæðið hafi verið afréttur og aðskilið frá öðru landi jarðarinnar. Engin gögn liggja fyrir um að Grímólfsártungan hafi nokkurn tíma verið nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé og annarra takmarkaðra nota. Sama verður einnig ráðið af staðháttum og gróðurfari en um er að ræða fjallaland fjarri byggð. Landið er nýtt til beitar og smalað af jörðum í sveitinni. Eldri heimildir benda til þess að Grímólfsártunga hafi verið afréttur sem tilheyrt hafi Syðralóni.“ Er í framhaldi af þessari umfjöllun af hálfu óbyggðanefndar vísað til áðurrakinnar sóknarlýsingar séra Stefáns Einarssonar frá árinu 1840, en einnig til fyrirliggjandi jarða- og fasteignamata fyrir Syðra-Lón, en síðan segir: ,,Að öllu framangreindu virtu hefur, af hálfu eiganda Syðralóns, ekki verið sýnt fram á að Grímsólfsártungan sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Rannsókn óbyggðanefndar leiðir einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé þjóðlenda. (Sbr. lokakafla í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar í viðauka). Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að Grímólfsártungan sé í afréttareign Syðralóns. Til þess verður þó að líta að þjóðlendukrafa ríkisins nær ekki til nyrsta hluta Grímólfsártungunnar. Líkt og nánar er rakið er óbyggðanefnd bundin af kröfugerð aðila, hvort heldur er íslenska ríkisins eða annarra, og verður því að leysa úr máli á þeim grundvelli, sbr. þá ályktun sem dregin verður af dómum Hæstaréttar frá 6. september 2005 í máli nr. 367/2005 og 16. maí 2007 í máli nr. 571/2006. Af þessum sökum verður nyrsti hluti Grímólfsártungu talinn utan þjóðlendu.“ Samkvæmt framansögðu var það niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, Grímólfsártunga, svo sem það var afmarkað hér að framan, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, en jafnframt að sama landsvæði sé afréttareign Syðra-Lóns, samkvæmt ákvæðum. 2 mgr. 5 gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Í stefnu, og við flutning málsins, er því lýst af hálfu stefnanda að ekki séu gerðar athugasemdir við niðurstöður óbyggðanefndar um merki Grímólfsártungu gagnvart Tunguseli og Þorsteinsstöðum. Dómkröfur sínar um að allt land Syðra-Lóns, þ.m.t. Grímólfsártunga, sé eignarland byggir stefnandi á áðurlýstu þinglýstu landamerkjabréfi fyrir jörðinni, ásamt afsölum og öðrum skráðum eignarheimildum, þ.m.t. þinglýstum landamerkjabréfum aðliggjandi jarða. Bendir stefnandi á að fullur hefðartími sé liðinn frá því að þessum gögnum var þinglýst. Þá hafi öll afnot og nytjar landsins verið háð leyfi landeigenda, og hafi enginn notað landið með nokkrum hætti fyrir utan eigendurna. Byggir stefnandi á því að samkvæmt þessu hafi hann óskoraðan eignarrétt yfir greindu eignarlandi, öllum gögnum þess og gæðum. Aðalkröfu sína byggir stefnandi nánar á því að umrætt landsvæði, Grímólfsártunga, sé háð eignarrétti/eða sé eign hans, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfest hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Byggir stefnandi á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og sá sem haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því. Bendir stefnandi á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræða. Hann byggir og á því að umrætt landsvæði hafi allt frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti, enda fari landnámsheimildir á Langanesi ekki í bága við landamerki jarðarinnar. Stefnandi bendir á að landamerkjabréf jarðarinnar sé byggt á eldri heimildum, svo sem sóknarlýsingu frá 1840 eins og rakið sé í úrskurði óbyggðanefndar. Þessar eldri heimildir fari því ekki gegn landamerkjabréfinu, en þar um vísar hann til þeirra sjónarmiða er fram hafi komið í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004, þar sem það hafi verið talið skipta máli hvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort með landið hefði verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Bendir stefnandi á að við setningu landamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laganna nr. 41, 1919 um sama efni hafi verið ætlan löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna og þau skráð og að leyst yrði úr ágreiningi um merki ef slíkt væri fyrir hendi. Með vísan til þessa er á því byggt af hálfu stefnanda að nefnd Grímólfsártunga séu landsvæði sem sé háð beinum eignarrétti. Stefnandi byggir ennfremur á því að áðurnefndar eignarheimildir hafi frá upphafi verið taldar gildar í viðskiptum manna og byggir hann því á viðskiptavenju og venjurétti, sbr. til hliðsjónar athugasemd við 5. gr. í frumvarpi til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Á því er byggt af hálfu stefnenda að ríkisvaldið hafi í aldanna rás margsinnis viðurkennt að greint land sé innan landamerkja jarðarinnar og því sé það undirorpið fullkomnum eignarrétti. Bent er á að hafi ríkisvaldið nokkru sinni getað haft uppi véfengingarkröfu á hendur eigendum Syðra-Lóns þá sé ljóst að hún sé niður fallin nú vegna fyrningar og tómlætis. Hafi öllum heimildarskjölum eigenda jarðarinnar verið þinglýst athugasemdalaust. Þá byggir stefnandi á því að í ljósi áðurnefndra gjörninga fyrir ráðstöfun landsins hafi stefnandi fært fram nægar heimildir fyrir eignartilkalli sínu, enda hafi allir skattar og lögboðin gjöld verið greidd af öllu landinu. Það sé því ríkisins að hrekja þá staðhæfingu stefnanda að umrætt þrætuland sé ekki fullkomin eign hans. Hafi allt land innan landamerkjanna samkvæmt röktu landamerkjabréfi og verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Verði og að telja að það hafi mikla þýðingu að eigendur hafi um langt skeið gengið út frá því að merkjum sé rétt lýst og eigendur grannjarða virt og viðurkennt merkin. Af hálfu stefnanda er um framangreint vísað til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar, þess efnis að landsvæði, sem talið hefur verið jörð samkvæmt elstu heimildum og landamerkjalýsing fer ekki í bága við eldri heimildir, sé landið beinum eignarrétti háð. Og sá er haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því, sbr. t.d. fyrrnefndur dómur Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Stefnandi vísar til þess að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign/eignarréttur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstól Evrópu. Bendir stefnandi á að hugtakið eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við mannréttindasáttmála Evrópu hafi verið túlkað af dómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndar nefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkri vernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum hvort um eign sé að ræða í skilningi nefndrar 1. gr. Bendir stefnandi á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þótt dómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi lagt mat á atvik máls í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekið heildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikum það t.d. einnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum, og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins í garð eiganda einnig skipt máli. Og í þeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Bendir stefnandi á að af þessu megi ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við greint sönnunarmat. Bendir stefnandi einnig á, að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklega Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE), hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsa eignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigenda verndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær eru byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur er við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Varðandi ofangreindar röksemdir vísar stefnandi til meðalhófsreglu stjórnskipunar- og stjórnsýslulaga og bendir á að ekki sé með réttu hægt að gera óhóflegar sönnunarkröfur, sem fyrirfram sé vitað að landeigandi geti ekki risið undir. Slíkt fari gegn eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þá sé útilokað að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi og til dagsins í dag. Hins vegar verði að telja eðlilegt að stefndi beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi er í máli þessu. Um kröfugerð ríkisins gildi ákvæði stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, en skv. meðalhófsreglunni, sem lögfest hafi verið í 12. gr. þeirra laga, beri ríkisvaldinu að velja vægasta úrræði sem völ sé á við úrlausn máls. Er áréttað að í þessu máli verði ekki gerðar ríkari sönnunarkröfur á hendur landeigendum Syðra-Lóns varðandi Grímólfsártungu en til annarra landeigenda í landinu. Eigendur hafi í ljósi eignarheimilda sinna og áðurnefndrar viðurkenningar ríkisvaldsins á þeim, lengi haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að jörðin sé beinum eignarrétti háð. Þessi eignarréttur verði ekki af þeim tekinn bótalaust, enda hann varinn í stjórnarskrá Íslands og af áðurnefndum mannréttindaákvæðum, er hafi lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62, 1994. Þá byggir stefnandi eignarréttarkröfu sína á hefð og venjurétti og bendir á að allir hafi litið svo á um ómunatíð að allt land Syðra-Lóns sé eignarland og hafi enginn haldið öðru fram fyrr en ríkið nú við meðferð þjóðlendumála á svæðinu. Vísar hann til þess að úr því að hefðarlög heimili eignarhefð lands, sem sé í opinberri eigu, þeim mun fremur hljóti að vera unnt að hefða land sem ekki sé eignarrétti háð. Sjónarmið um hefð séu því til staðfestingar á námi og festi eignarréttinn í sessi. Að þessu leyti vísar stefnandi til dóma Hæstaréttar frá árinu 1997, bls. 792, og frá árinu 1989, bls. 28. Auk ofannefndra röksemda byggir stefnandi á því að umrætt landsvæði hafi verið mun grónara við landnám, enda sé talið að landið hafi verið vel gróið upp í 600-700 metra hæð. Atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ráði því ekki úrslitum þegar eignarréttur á landi sé metinn á þessu svæði. Er um greind atriði einnig vísað til niðurstöðu óbyggðanefndar í sambærilegum málum. Auk þessa bendi stefnandi á að notkun lands þurfi ekki að gefa vísbendingu um hvort land sé eignarland eða ekki. Sem dæmi megi nefna að mjög stór hluti lands á láglendi sé ekki í heilsársnotkun af skiljanlegum ástæðum. Yfir vetrartímann sé landið gegnfrosið og engin skepna fari þar um. Þá bendir stefnandi á að venjur varðandi fjallskil geti ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin sé öll beinum eignarrétti háð, sbr. t.a.m. úrskurð óbyggðanefndar um landsvæði í uppsveitum Árnessýslu frá 21. mars 2002. Stefnandi bendir á að athugasemdir við frumvarp það er hafi orðið að lögum nr. 58, 1998 beri skýrlega með sér að það hafi ekki verið ætlan löggjafans að svipta landeigendur eignarheimildum sem þeir hafi aflað og notið athugasemdalaust um aldalangt skeið. Þessu til viðbótar bendir stefnandi á að mikilvægt sé að íslenska ríkið viðurkenni eignarrétt hans á hluta Grímólfsártungu því fráleitt sé að landsvæðið hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Í því viðfangi bendir stefnandi á dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 448/2006 um Stórhöfða og nr. 536/2006 um Hvítmögu. Vegna þessa alls sé óhjákvæmilegt annað en að fella fyrrnefndan úrskurð óbyggðanefndar úr gildi varðandi Grímólfsártungulandið. Stefnandi gerir í málarekstri sínum ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Falla þær í meginatriðum saman við framangreindar málsástæður og lagarök hans. Hann áréttar m.a. að það sé almenn lagaregla á Íslandi að eignarréttur að fasteign teljist sannaður með framvísun þinglesinnar eignarheimildar og að frá þeirri reglu verði ekki vikið nema sá sem véfengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri rétt sinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Telur stefnandi að sú ríka sönnunarbyrði sem óbyggðanefnd leggi á stefnanda með því að krefjast sannana um framsal eignarréttar á landinu allt frá landnámi standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar né heldur mannréttindasáttmála Evrópu og sé málatilbúnaður stefnda að auki í andstöðu við tilgang löggjafans, sbr. að því leyti ákvæði 1. gr. laga nr. 58, 1998. Þannig byggist niðurstaða óbyggðanefndar varðandi þrætulandið, að áliti stefnanda, alfarið á því að beinn eignarréttur hafi ekki stofnast í öndverðu. Með vísan til framangreindra sjónarmiða og til fjölmargra dómafordæma Hæstaréttar og Evrópudómstólsins telur stefnandi að þessi niðurstaða óbyggðanefndar sé röng. Að auki hafi nefndin ekki gætt réttlátrar málsmeðferðar, hún ekki rökstutt niðurstöður sínar nægjanlega, þ.á m. um hefð, en að auki hafi öll vafaatriði verið túlkuð íslenska ríkinu í hag. Hafi allt þetta verið í andstöðu við ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Nefndin hafi og ranglega metið sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á stefnanda, sem ekki fái staðist jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, enda sé þetta í andstöðu við 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, sbr. og 16. gr. laga nr. 58, 1998. Þannig séu t.a.m. engin rök færð fram fyrir því hvers vegna umrætt landsvæði, sem metið hafi verið til eigna Syðra-Lóns frá 1849 í jarðamati, hafi verið utan landnáms. Heldur stefnandi því fram að ef einungis hafi verið um beitarrétt að ræða þá hefði svæðið ekki verið metið til fasteignamats á nefndu ári. Stefnandi kveður varakröfu sína byggja á sömu sjónarmiðum og aðalkrafan. Bendir hann á að í lögum nr. 58, 1998 um þjóðlendur sé beinlínis gert ráð fyrir því að þeir sem nýtt hafi land innan þjóðlendu skuli halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um, sbr. 5. gr. Ennfremur bendir stefnandi á reglur um stofnun ítaka þar sem m.a. sé rætt um að háttsemi aðila eða þegjandi samþykki geti orðið til þess að ítaksréttur stofnist. Stefnandi hafi um áratugaskeið notið auðlinda á áður greindu landsvæði, m.a. nýtt vatn fyrir skepnur í fullan hefðartíma. Ennfremur bendir stefnandi á að í lögum nr. 57, 1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sé gert ráð fyrir því í 3. gr., að þjóðlendur séu eign íslenska ríkisins nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Um lagarök vísar stefnandi til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr., til réttarreglna um stofnun eignarréttar, hefð, réttarvenju og tómlæti, en að auki vísar hann til þjóðlendulaga, landamerkjalaga, stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar og jafnræðis borgaranna. Þá vísar stefnandi til mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, m.a. að því er varðar varnarþing og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að landsvæði það sem mál þetta varðar, svokölluð Grímólfsártunga, sé svæði utan eignarlanda og teljist þannig vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefnandi fullljóst af heimildum að landsvæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnanda, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Úrskurðurinn sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið, að við gildistöku laga nr. 58, 1998, hafi landsvæði það sem um sé deilt í málinu talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Stefndi kveðst gera niðurstöður nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfu. Stefndi tekur undir með óbyggðanefnd, að fyrirliggjandi heimildir er varði eignarréttarlega stöðu Grímólfsártungu bendi til þess að um sé að ræða afréttarsvæði, sem ekki sé undirorpið beinum eignarrétti. Er til þess vísað að í landamerkjabréfi Syðra-Lóns frá 4. nóvember 1916, sé annars vegar lýst merkjum heimalandsins og hins vegar merkjum utan eignarlands. Er á því byggt að þótt landamerkjabréfið taki til nefnds landsvæðis beri að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Þannig hafi aðilar með gerð slíkra bréfa ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 (Biskupstungnaafréttur). Bendir stefndi á að við mat á gildi landamerkjabréfa beri og að gæta að því að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Og þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingarinnar af því, að ekki er unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi á. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Þá bendir stefndi á að sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar. Að áliti stefnda verður við mat á gildi landamerkjalýsingar nefnds svæðis að horfa til þess að ekki verði séð að bréfið hafi verið samþykkt af eigendum allra aðliggjandi jarða. Stefndi byggir á því að staðhættir svo og fjarlægð frá byggð bendi til þess að umrætt landsvæði hafi ekki verið numið í öndverðu eða teljist lúta beinum eignarrétti. Er á það bent að í Landnámu sé því ekki lýst hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnámið hafi náð. Er áréttað að ólíklegt verði að telja að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, það sé lítt gróið, en gróður aukist eftir því sem norðar dregur. Er til þess vísað að nyrst á þessu landsvæði, Grímólfsártungu, sé Grænavatn, í um 300 m hæð yfir sjávarmáli, en úr því renni Grænavatnslækur í Grímólfsá. Sunnan vatnsins rísi Ytra-Kistufell (445 m) og sunnan þess sé Syðra-Kistufell (474 m). Sunnan Kistufjalla liggi breið melbunga sem kallist Stóriás (523 m), en þar í milli sé votlend lægð í 460 til 480 m hæð yfir sjávarmáli. Austan Hafralónsár, syðst á landsvæðinu sé votlent og hallalítið land. Af hálfu stefnda er til þess vísað að hvergi komi fram í heimildum að á Grímólfártungu hafi verið búseta af nokkru tagi, sjálfstæð jörð eða hjáleiga. Vísar stefndi til þess að landsvæðisins hafi fyrst verið getið í landamerkjabréfi Syðra-Lóns frá árinu 1916. Tekur stefndi undir þá ályktun óbyggðanefndar, að sú aðgreining Grímólfsártungu frá Syðra-Lóni, sem þar komi fram, bendi til þess að svæðið hafi verið afréttur og aðskilið frá öðru landi jarðarinnar. Ekki verði því talið að umrætt svæði sé jörð í eignarréttarlegum skilningi þess orðs. Jörðin Syðra-Lón liggi jafnframt ekki að hinni umþrættu Grímólfsártungu, en þar í milli séu nokkrar jarðir, m.a. Hallgilsstaðir og Tungusel. Milli Syðra-Lóns og nyrsta hluta Grímólfsártungu séu u.þ.b. 23 km í beinni loftlínu, en um það atriði er vísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 133/2006 (Hrunaheiðar). Stefndi áréttar að engin gögn liggi fyrir um að nefnt landsvæði hafi nokkurn tíma verið byggt eða nýtt til annars en sumarbeitar fyrir búfé, eða annarra takmarkaðra nota. Er þar um vísað til þess sem áður var rakið um staðhætti og gróðurfar, en um sé að ræða fjalllendi fjarri byggð. Þá hafi fjallskil landsvæðisins verið á hendi sveitarfélagsins, enda landið nýtt til beitar af jörðum í sveitinni. Stefndi bendir á að eldri heimildir bendi til þess að Grímólfsártunga hafi verið afréttur sem tilheyrt hafi Syðra-Lóni. Er þar um vísað til áðurrakinnar sóknarlýsingar séra Stefáns Einarsson á Sauðanesi um Grímólfsártungu frá 1840 og jarðamatsins frá 1849 og fasteignamats Norður-Þingeyjarsýslu 1916-1918. Stefndi byggir á því að teljist heimildarskortur hvað ofanrakin atriði varðar vera fyrir hendi, leiði það til þess að ósannað sé að heiðarlönd eða öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé þetta í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands, t.d. í máli nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefnt mál nr. 48/2004. Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim sem heldur slíku fram. Verði á hinn bóginn talið að nefnt landsvæði hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um síðastnefnda atriðið bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Verði hins vegar talið að greint landsvæði kunni að hafa að hluta eða öllu leyti verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti, byggir stefndi á því til vara að allar líkur séu á að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið hafi verið tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hafi stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um vísar hann m.a. til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóm nr. 48/2004. Stefndi hafnar þeim málatilbúnaði stefnanda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á landsvæðinu. Bendir stefndi á að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnanda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar heldur ekki stofnað til slíkra réttinda. Að því er varðar varakröfu stefnanda þá andmælir stefndi henni með sömu rökum og að framan greinir og krefst sýknu. Stefndi mótmælir því sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignarréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvort heldur að hluta til eða að öllu leyti. Vísar hann m.a. til þess að um auðlindir í jörðu gildi lög nr. 57, 1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Að mati stefnda gildir ákvæði 3. gr. laganna um nefnt landsvæði, enda um þjóðlendu að ræða, en ekki eignarland, samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Bendir stefndi á að ákvæðið feli í sér að í þjóðlendum séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Að áliti stefnda hafi stefnanda ekki tekist að sanna slíkan eignarrétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Stefndi bendir sérstaklega á það, sem rakið hefur verið hér að framan, að nýting svæðisins hafi verið takmörkuð, enda bendi heimildir til þess að svæðið hafi eingöngu verið nýtt sem afréttarsvæði. Slík takmörkuð not geti hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Með vísan til þess sem hér að framan var rakið, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, hafi verið röng. Bendir stefndi á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: ,,..landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Engin gögn liggi hins vegar fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að landsvæði það sem hér sé til umfjöllunar, svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnanda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998. Við málflutning var af hálfu stefnda þetta áréttað og til þess vísað að þar sem að við kröfugerð ríkisins fyrir óbyggðanefnd hefðu verið gerð þau mistök að nyrsti hluti Grímólfsártungunnar hafi lent utan kröfulínu, þá verði ekki úr bætt á síðari stigum. Í þessu felist þó engin viðurkenning af hálfu ísenska ríkisins, en þar um er vísað til orða óbyggðanefndar hér að framan og til tilvitnaðra dóma Hæstaréttar Íslands. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnanda, svo sem þeim er lýst í stefnu, og krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 verði staðfestur. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Stefndi byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Hann byggir á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905 og vísar til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar hann til ýmissa eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæðis 129. og 130. gr. Niðurstaða. Með lögum nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint þannig: „Landsvæði sem er háð einkaeignarétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er í lagagreininni afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku þjóðlendulaga nr. 58, 1998 voru landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til þjóðlendulaga segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 1. mars 2004 þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla þjóðlendulaga ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, í Þistilfirði, á Langanesi og í Skeggjastaðahreppi. Að lokinni kröfugerð og málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn, hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 4/2005. Varð það m.a. niðurstaðan að meirihluti þess landsvæðis sem hér um ræðir, svonefnd Grímólfsártunga, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., en að það landsvæði væri aftur á móti afréttareign lögbýlisins Syðra-Lóns á Langanesi. Um nyrsta hluta Grímólfsártungu var því lýst í niðurstöðunni að nefndin væri bundin af kröfugerð stefnda, í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar Íslands, m.a máli nr. 307/2005. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. og kafli I, 1-4 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta og verður ekki fallist á með stefnanda að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 2994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi. Ágreiningsatriði máls þessa varðar samkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu Grímólfsártungu í Langanesbyggð, áður Þórshafnarhreppi/Sauðaneshreppi. Krefst stefnandi viðurkenningar á beinum eignarrétti landsins, en verði ekki á það fallist krefst hann viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti til hvers kyns gagna og gæða líkt og lýst er í aðal- og varakröfu í stefnu. Af hálfu stefnda er krafist sýknu, og vísar hann um rökstuðning m.a. til niðurstöðu í nefndum úrskurði óbyggðanefndar. Um mörk hins umdeilda landsvæðis, Grímólfsártungu, er ekki ágreiningur, sbr. það sem áður hefur verið rakið. Í úrskurði óbyggðanefndar og þeim gögnum sem aðilar hafa vísað til og lagt fram, er m.a. lýst staðháttum og gróðurfari á Tunguselsheiði í Norður- Þingeyjarsýslu. Heiði þessi, sem er afréttarland Langnesinga, er suður af býlinu Tunguseli, um 50 km löng og 10-15 km breið. Þá er heiðin í um 300 til 550 m hæð yfir sjó. Í heimildum er heiðin talin gott sauðland þótt hluti hennar sé gróðurlítill. Vesturmörk heiðarinnar eru meðfram Hafralónsá og Stakfellskvísl, en suðurmörk, og þar með hreppaskil, eru fyrir sunnan Litla-Stakfell. Sá hluti heiðarinnar sem nær frá Hafralónsá og austur að Grímólfsá heitir Grímólfsártunga, eins og nánar er lýst í úrskurði óbyggðanefndar. Í framlögðum heimildum kemur fram að Kverká skipti Tunguselsheiðinni í Vesturheiði og Austurheiði. Innarlega á heiðinni eru Arnarfjöll, á móts við miðju Grímólfsártungunnar, en norður með þeim fjöllum skagar Sammælingshnjúkur. Segir í heimildum að nafn hnjúksins sé dregið af því að þar hafi gangnamenn Langnesinga sammælst um leitartilhögun, allt þar til gangnamannakofar voru byggðir á heiðinni. Af hálfu stefnanda er á því byggt að umþrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu. Samkvæmt Landnámu námu þrír nafngreindir menn Langanes og Þistilfjörð. Þeir Ketill þistill og Gunnólfur kroppa námu Langanesið, og sá síðarnefndi land utan Helkunduheiðar. Þá nam Kolli land þar vestan við, í Kolluvík og Sveinungsvík. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé harla óljós um landnámið og mörk þess. Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Verða að þessu virtu að áliti dómsins ekki dregnar með vissu ályktanir um eignarréttarlega stöðu Grímólfsártungu út frá landnámi. Er málsástæðum stefnanda að þessu leyti því hafnað. Stefnandi byggir kröfu sína um beinan eignarrétt að Grímólfsártungu á landamerkjabréfi eignarjarðar sinnar, Syðra-Lóns, sem skráð var árið 1916, en þinglesið ári síðar. Er merkjum heimalands jarðarinnar þar skilmerkilega lýst, en um önnur mörk segir: „Þess utan á Syðra-Lón þetta heiðarland: Hina svonefndu Grímólfsártungu sem er land alt milli Hafralónsár og Grímólfsár frá upptökum þeirra þar til þær falla saman.“ Stefnandi bendir m.a. á að landamerkjabréfið hafi stoð í eldri heimildum, ekki síst sóknarlýsingu séra Stefáns Einarssonar. Liggur fyrir að séra Stefán ritaði sóknarlýsinguna þann 30. september 1840, í næsta nágrenni við Syðra-Lón, þ.e á kirkjujörðinni Sauðanesi, en þar mun hann hafa þjónað á árunum 1812 til 1847. Jörðin Syðra-Lón var fyrr á öldum í eigu Hólastóls. Samkvæmt Langnesingasögu var hún seld árið 1805 nefndum séra Stefáni Einarssyni, en hann var þá aðstoðarprestur föður síns á Sauðanesi. Sóknarlýsing séra Stefáns er allítarleg, og er þar m.a kafli sem ber heitið afréttarlönd. Segir í kafla þessum að fyrir utan Fagranes á Langanesi séu nær engin afréttalönd í sókninni fyrr en komið er í lönd Hallgilsstaða og Tungusels. Segir og í lýsingunni, að nefndar jarðir eigi hin bestu og mestu afréttarlönd, en fyrir framan þær, þ.e. ofar og sunnar í landinu, sé almenningur sóknarinnar, en einnig nágrannabyggðanna Norðurstrandar eða Langanesstrandar, Vopnafjarðar og Þistilfjarðar. Að þessu sögðu segir í sóknarlýsingunni: „Hér í þessum almenningi eður á Grímólfsártungu lýsir Syðralón eftir 4 hundraða landi, er mér skilst eftir samanburði við annarra máldaga orðatiltæki sé sama land undir 400 fjár.“ Í lokaorðum greinds kafla um afréttarlönd lætur séra Stefán þess getið að hann hafi líkt og allir ábúendur á Langanesi fyrir framan kirkjujörðina Sauðanes rekið lömb sín og geldinga ,,í nefnda heiði“, þrátt fyrir að aðrir bændur í sókninni hefðu ekki tekið upp þann sið. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að í jarðamati frá árinu 1804 hafi jörðin Syðra-Lón verið metin á 12 hundruð og að þá hafi verið tiltekið að henni fylgdi silungsveiði. Ekki er í þessu jarðamati vikið að Grímólfsártungulandinu í Tunguselsheiði. Það er hins vegar gert í jarðamati Syðra-Lóns frá árinu 1849. Segir þar að jörðinni tilheyri sérstakt afréttarland fram til heiða, sem nefnt sé Grímólfsártunga. Var hið sama skráð um jörðina í fasteignamati frá 1916, en þar sagði að hún hefði sumarhaga. Áður er rakið það sem segir í hinu þinglýsta landamerkjabréfi Syðra-Lóns frá árinu 1916. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli nr. 48/2008, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsmáli þessu m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Ennfremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Segir að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða. Jafnframt er sagt í dóminum, að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Ber við niðurstöðu máls þessa m.a. að hafa allt framangreint í huga. Nefnd Grímólfsártunga er vestasti hluti Tunguselsheiðar, millum Hafralónsár og Grímólfsár. Eru engar haldbærar heimildir um að þar hafi verið byggð né að landsvæðið hafi fyrr eða síðar verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað. Elsta heimildin sem lögð hefur verið fyrir dóminn þar sem Grímólfsártunga er nefnd er sóknarlýsing séra Stefáns Einarssonar frá árinu 1840, en eftir það er svæðisins getið í jarða- og fasteignamötum Syðra-Lóns, en síðast í lýstu landamerkjabréfi býlisins frá árinu 1916. Þegar framangreind gögn eru virt, ekki síst þegar til þess er litið að orðalag séra Stefáns í margnefndri sóknarlýsingu er að áliti dómsins alls ekki afdráttarlaust um einkaeignarrétt heldur sé fremur um tilgreiningu á óbeinum eignarréttindum, og þegar litið er til legu þrætulandsins og fjarlægð frá byggð og loks þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndu hæstaréttarmáli, er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrir því að hann eigi beinan eignarrétt að Grímólfsártungu á Tunguselsheiði. Að áliti dómsins benda framlögð gögn ekki til annars en að þetta landsvæði hafi verið hluti afréttar og þá eftir atvikum aðskilið frá öðru landi jarðar. Að þessu virtu og þar sem heimildarskjöl stefnanda styðjast ekki við önnur gögn en áður er lýst verður fallist á með stefnda, sbr. það sem segir í úrskurði óbyggðanefndar, að ekki hafi verið sýnt fram á að Grímólfsártunga sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og fyrr var rakið eru engar heimildir fyrir um not þessa landsvæðis til annars en sumarbeitar. Hefur stefnandi að áliti dómsins ekki fært fram sönnun þess að skilyrði eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem hann hefur haft af því, ásamt fleiri bændum á Langanesi. Hefur stefnandi að áliti dómsins heldur ekki rökstutt með neinum hætti frekar þau réttindi, sem varakrafa hans tekur til, eða hann að öðru leyti fært fram heimildir fyrir slíkum réttindum. Að þessu virtu og andmælum stefnda verður ekki séð að stefnandi hafi mátt vænta þess að hann ætti nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Verður niðurstaða óbyggðanefndar um að Grímólfsártunga, fyrir utan ysta hluta hennar, sé þjóðlenda í afréttarnotum því staðfest. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili ber sinn kostnað af málarekstri þessum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns 864.528 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna nokkurra anna dómara, en lögmenn aðila lýstu því yfir á dómþingi hinn 28. maí sl., sbr. fram lagðar yfirlýsingar, dagsettar 25. sama mánaðar, að endurflutningur væri óþarfur. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Brynhildar Halldórsdóttur, um að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005, þess efnis að hluti jarðarinnar Syðra-Lóns, svokölluð Grímólfsártunga sé þjóðlenda í afréttarnotum eigenda jarðarinnar Syðra-Lóns í skilningi 1. gr., sbr. 1. mgr. 5. gr., laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með þeim merkjum afnota sem nefndin hefur ákveðið samkvæmt c. lið 7. gr. sömu laga. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns hans Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns 864.528 krónur.
Mál nr. 451/2004
Kærumál Innsetning Eignarréttarfyrirvari
Þ hf. krafðist að honum yrði með beinni aðfarargerð afhentar tvær tilteknar vélar sem T ehf. hafði keypt af honum samkvæmt munnlegum samningi. Í reikningi Þ hf. var greint frá kaupunum og verði vélanna. Tveimur dögum eftir útgáfu hans ritaði fyrirsvarsmaður undir yfirlýsingu sem nefnd var eignarréttarfyrirvari. Með vísan til þess að yfirlýsingin væri óskýr í nokkrum atriðum auk þess sem fyrir lægi að T ehf. hefði greitt Þ hf. þá fjárhæð sem reikningurinn kvað á um og T ehf. hefði að minnsta kosti greitt andvirði verðminni vélarinnar þegar hin umdeilda yfirlýsing var gefin út var talið að ekki væri fullnægt skilyrðum 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að veita Þ hf. umráð yfir vélunum með beinni aðfarargerð. Var úrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst héraðsdómi 3. nóvember 2004 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 22. október 2004, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá tvær tilteknar vélar teknar úr umráðum sóknaraðila og fengnar sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um heimild til fyrrgreindrar aðfarargerðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Samkvæmt gögnum málsins munu aðilar hafa gert munnlegan samning um kaup sóknaraðila á tveimur vélum til jarðyrkju. Í reikningi varnaraðila sem gefinn var út á sóknaraðila 10. september 2001 er greint frá kaupum á vélunum. Þar kom fram að önnur þeirra hafi kostað 770.000 krónur án virðisaukaskatts, en hin 5.082.000 án virðisaukaskatts, en samtals hafi þær með virðisaukaskatti kostað 7.285.740 krónur. Tveimur dögum eftir útgáfu reikningsins ritaði fyrirsvarsmaður sóknaraðila undir svofellda yfirlýsingu: „EIGNARRÉTTARFYRIRVARI. Undirritaður kaupandi að eftirfarandi vörum samkvæmt reikn Nr. VD-010080 dags. 10.09.2001. 1 stk GRIMME, gerð „KS-3000“ Sláttuvél f. kartöflugras og 1 stk GRIMME, gerð „RL-3000“ Kartöfluupptökuvél, 4-raða samþykkir með undirritun sinni, að hin selda eign (vara) sé að öllu leyti í eign, þar til hún er að fullu greidd.“ Sóknaraðili hafði fyrir útgáfu reikningsins greitt 3.500.000 krónur og við útgáfu hans mun varnaraðili hafa gefið út víxil með gjalddaga 30. október 2001 að fjárhæð 3.785.740 krónur er samþykktur var til greiðslu af hálfu sóknaraðila. Ekki verður af gögnum málsins ráðið hvenær vélarnar voru afhentar sóknaraðila. Sóknaraðili kveður það ekki hafa verið fyrr en sex mánuðum eftir samning aðila, en varnaraðili segir þær hafa verið afhentar á „umsömdum“ tíma, án þess að nefna sérstaka dagsetningu. Þá er óumdeilt að sóknaraðili hefur greitt varnaraðila þá fjárhæð sem tilgreind er á framangreindum reikningi á tímabilinu frá 12. júlí 2001 til 14. apríl 2003, en varnaraðili rifti samningi aðila með bréfi 18. júní 2004 vegna ætlaðra vanefnda sóknaraðila. Málsástæðum og lagarökum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Framangreind yfirlýsing 12. september 2001, sem varnaraðili reisir kröfu sína á, er óskýr í nokkrum atriðum. Er þar fyrst til að taka að ekki er sagt berum orðum í hvers eigu vélarnar skuli vera og raunar oft skírskotað til einnar eignar í stað tveggja, sem samningur aðila kvað á um. Þar virðist sem eignarréttarfyrirvarinn eigi að hafa gildi uns eigin sé „að fullu greidd.“ Hins vegar er hvorki kveðið á um dráttarvexti né mælt fyrir um kostnað af vanskilum, heldur einungis skírskotað til framangreinds reiknings. Fyrir liggur að sóknaraðili hefur greitt varnaraðila þá fjárhæð, sem reikningurinn kveður á um, þótt þær greiðslur hafi átt sér stað á löngu tímabili, en deilur eru milli málsaðila um réttar efndir hins munnlega samnings. Á þeim tíma sem umdeild yfirlýsing var útgefin hafði sóknaraðili að minnsta kosti greitt andvirði verðminni vélarinnar og eins og að framan er rakið er einungis skírskotað til einnar eignar í nefndri yfirlýsingu. Að öllu framanrituðu virtu verður ekki talið að gögn málsins beri svo skýrlega með sér rétt sóknaraðila til vélanna að lagaskilyrði séu til að aðfarargerðin nái fram að ganga, sbr. 1. mgr. 78. gr. aðfararlaga. Ber því að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Kröfu varnaraðila, Þórs hf., um beina aðfarargerð á hendur sóknaraðila, Toppkart ehf., er hafnað. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Úr­skurður Héraðs­dóms Suður­lands 22. október 2004. Sóknaraðili er Þór hf., kt. 710269-3869, Ármúla 11, Reykjavík. Varnaraðili er Toppkart ehf., kt. 440297-2509, Lyngási 4, Hellu. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðar um að eftirtalin tæki verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum varnaraðila og fengin lögmanni sóknaraðila fyrir hönd hans: 1. stk. Grimme, gerð KS-3000 sláttuvél fyrir kartöflugras og 1. stk. Grimme, gerð RL-3000 kartöfluupptökuvél, 4-raða. Aðfararbeiðnin er dagsett 21. júní s.l. og barst dóminum daginn eftir. Varnaraðili skilaði greinargerð 1. september s.l. og var málið lagt í úrskurð dómsins 28. september s.l. án málflutnings. Sóknaraðili segir hér um að ræða kartöfluupptökuvél og sláttuvél fyrir kartöflugras sem hann hafi selt varnaraðila samkvæmt reikningi dagsettum 10. september 2001. Sé reikningurinn að fjárhæð 7.285.740 krónur og hafi verið svo um samið að sóknaraðili væri eigandi vélanna þar til kaupverðið væri að fullu greitt, sbr. samning dagsettan 12. september sama ár. Þá hafi sóknaraðili fengið í hendur víxil, samþykktan af varnaraðila að fjárhæð 3.785.740 krónur, með gjalddaga 30. október sama ár til tryggingar eftirstöðvum kaupverðs. Sóknaraðili segir greiðslu eftirstöðva hafa dregist úr hófi og séu nú ógreiddar 874.805 krónur auk innheimtukostnaðar að fjárhæð 75.800 krónur. Sé innborgunum venju samkvæmt fyrst ráðstafað inn á kostnað, síðan á dráttarvexti og loks inn á höfuðstól. Séu dráttarvextir reiknaðir frá 30. október 2001, en það hafi verið síðasti dagur sem varnaraðila hafi verið heimilt að greiða eftirstöðvar kaupverðs án dráttarvaxta. Sóknaraðili tekur fram að með móttöku tryggingarvíxilsins hafi ekki falist fullnaðarkvittun kaupverðs vélanna, enda hefði eignarréttarfyrirvarinn þá ekki verið gerður samhliða. Varnaraðila mun hafa verið sent riftunarbréf 18. júní s.l. þar sem skorað var á hann að afhenda tækin, en þar sem hann hafi ekki orðið við þeim áskorunum sé nauðsynlegt að setja kröfu þessa fram. Sóknaraðili segir eftirstöðvar kaupverðsins nú nema 950.605 krónum og þá er í aðfararbeiðni gerð grein fyrir innborgunum varnaraðila, samtals 7.285.740 á tímabilinu frá 12. júlí 2001 til 14. apríl 2003. Sóknaraðili byggir kröfu sína á 78. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili gerir þær athugsemdir við málsatvikalýsingu sóknaraðila að hann hafi þurft að bíða í hálft ár frá undirskrift samnings eftir að fá vélarnar afhentar. Hafi það valdið varnaraðila miklu tjóni og hafi sóknaraðili ætíð lofað afslætti af kaupsamningsverði og áföllnum vöxtum vegna víxlanna. Varnaraðili byggir á því í fyrsta lagi að málið sé vanreifað af hálfu sóknaraðila. Ekki sé ljóst hvort byggt sé á víxlunum eða þeim reikningum sem greiddir hafi verið með víxlunum. Sé greiðsluáskorun ekki fyrir hendi og verði því ekki á víxlunum byggt. Í aðfararbeiðni sé talið að sóknaraðili hafi selt varnaraðila vélarnar, en þó felist ekki fullnaðarkvittun í móttöku víxlanna, þar sem eignarréttarfyrirvari hafi verið gerður samhliða. Þá sé riftunarkrafan ekki gerð á grundvelli kaupverðs vélanna, heldur á grundvelli eftirstöðva víxilfjárhæðarinnar, höfuðstóls hans. Sé því ekki verið að rifta þeim kaupsamningi sem falist hafi í reikningunum og hafi engin réttmæt eða lögleg riftun farið fram. Sé ljóst að fjárkrafan byggi á víxlunum, en það staðfesti að kaupin haldi, þar sem víxlarnir hafi verið greiðsla kaupverðsins á sínum tíma. Sé málið því vanreifað. Varnaraðili byggir einnig á því að enginn eignarréttarfyrirvari sé fyrir hendi. Verði slíkir íþyngjandi samningar að vera skýrir og ljósir að efni og ekki í andstöðu við raunveruleikann. Geti vélarnar, sem kostað hafi 7.285.740 krónur, og greiddar hafi verið að fullu, ekki verið háðar eignarréttarfyrirvara eða eignarrétti seljanda. Tekur varnaraðili fram að sú fjárhæð sem hann sé krafinn um sé vextir af þeim víxlum sem greitt hafi verið með. Byggir varnaraðili einnig á því að það sé ósanngjarnt og í ósamræmi við almenna og góða viðskiptahætti ef sóknaraðili nær fram kröfu sinni með þeim hætti sem hann ætlar sér. Í þriðja lagi byggir varnaraðili á því að ekki séu uppfyllt skilyrði 78. gr. aðfaralaga fyrir innsetningu, sbr. 83. gr. sömu laga. Varnaraðili vísar einnig til 36. gr. samningalaga í heild sinni, grundvallarreglna eignarréttar og eðlis máls. Niðurstaða. Í máli þessu liggur fyrir að varnaraðili keypti umræddar vélar af sóknaraðila 10. september 2001 og samdægurs samþykkti varnaraðili víxil til tryggingar eftirstöðvum kaupverðs. Tveimur dögum síðar samþykkti varnaraðili með undirritun sinni að vélarnar yrðu að öllu leyti í eign (svo) þar til þær yrðu að fullu greiddar. Ljóst er af gögnum málsins að varnaraðili hefur staðið sóknaraðila skil á höfuðstólsandvirði vélanna, 7.285.740 krónum, en því er ekki mótmælt að það gerðist með innborgunum á tímabilinu frá 12. júlí 2001 til 14. apríl 2003. Hefur sóknaraðili í samræmi við venju ráðstafað innborgunum til greiðslu kostnaðar og dráttarvaxta og loks inn á höfuðstól. Hefur varnaraðili ekki borið brigður á það að eftirstöðvar skuldarinnar 21. júní s.l. nemi 950.605 krónum. Hefur sóknaraðili af þessum sökum lýst yfir riftun á kaupunum og krafist afhendingar á vélunum á grundvelli umrædds eignarréttarfyrirvara. Varnaraðili byggir á því í fyrsta lagi að krafa sóknaraðila sé vanreifuð. Ekki verður á það fallist. Sóknaraðili hefur lagt fram gögn sem sýna fram á vanskil varnaraðila og hefur þeim ekki verið hnekkt með framlagningu gagna sem heimilt er að afla í máli sem þessu, sbr. 78. gr., sbr. 83. gr. laga um aðför. Þá er á því byggt af hálfu varnaraðila að enginn eignarréttarfyrirvari sé fyrir hendi. Á það verður engan veginn fallist. Fyrirsvarsmaður varnaraðila hefur ritað nafn sitt undir skjal sem ber heitið EIGNARRÉTTARFYRIRVARI. Kemur þar nægilega skýrt fram að hin selda eign sé háð slíkum fyrirvara þar til hún er að fullu greidd. Þar sem ljóst er, að varnaraðili hefur ekki að fullu staðið sóknaraðila skil á andvirði hins selda, er með vísan til þessa fyrirvara ljóst að vélarnar eru enn í eigu sóknaraðila. Þar sem varnaraðila hefur ekki tekist að sýna fram á að þetta samningsákvæði sé í andstöðu við 36. gr. samningalaga eða varhugavert sé af öðrum ástæðum að krafa sóknaraðila nái fram að ganga, verður að telja lagaskilyrði vera til innsetningar samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989. Ber því að fallast á kröfu sóknaraðila um að umrædd aðfarargerð megi fara fram. Eftir þessum úrslitum ber að úrskurða varnaraðila til að greiða sóknaraðila 100. 000 þúsund krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Hin umkrafða aðfarargerð má fara fram. Varnaraðili, Toppkart ehf., greiði sóknaraðila, Þór hf., 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 8/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Ráðningarsamningur Laun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem viðurkennd var krafa R við slit K hf. og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafa R var tilkomin vegna starfa hans fyrir K hf. og var um vangoldin laun á árinu 2008 og laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í ráðningarsamningi aðila frá 23. janúar 2004 var m.a. kveðið á um 450.000 króna grunnlaun R á mánuði. Á öðrum ársfjórðungi 2005 mun R hafa farið að fá árangurstengdar aukagreiðslur frá K hf. sem námu föstu hlutfalli af heildartekjum deildarinnar sem hann starfaði við. K hf. mun hafa ákveðið í febrúar 2007 að breyta tilhögun aukagreiðslna á þann hátt að þær yrðu framvegis inntar af hendi í tveimur áföngum fyrir hvert ár og að jafnframt yrðu rofin tengslin milli þeirra og tekna sem deildin aflaði fyrir K hf. Þá var á aðalfundi K hf. í mars 2007 samþykkt starfskjarastefna, þar sem meðal annars var ákveðið að greiðsla kaupauka væri háð því skilyrði að arðsemi eigin fjár félagsins væri meiri en 15%. Í júlí 2007 gerðu aðilar með sér samning um „sérstakt fyrirkomulag vegna bónusgreiðslna“ þar sem m.a. var kveðið á um að greiða skyldi starfsmanni 80% af bónus á þeim dögum sem tilgreindir væru í ráðningarsamningi en 20% voru nefnd „frestaður bónus“. Í málinu laut ágreiningur aðila einkum að því hvort komist hefði á ótímabundinn samningur í febrúar 2007 um að heildarlaun K á mánuði skyldu að meðaltali nema 2.400.000 krónum sem K hf. myndi standa skil á annars vegar með mánaðarlegri útborgun grunnlauna og hins vegar kaupaukagreiðslum. Í dómi Hæstaréttar kom m.a. fram að þótt heildargreiðslur sem R fékk frá K hf. hefðu þegar frá leið orðið verulega hærri en grunnlaunin sem tilgreind voru í ráðningarsamningi aðila hafi ekki verið gerður nýr skriflegur ráðningarsamningur með ákvæði um slík launakjör. Ekki yrði séð að nokkuð hefði staðið því í vegi að gerður yrði skriflegur samningur um hækkun á föstum mánaðarlaunum R hefði K hf. viljað taka á sig óskilyrta skuldbindingu um hana til frambúðar. Í stað þess að gera það bætti K hf. laun R með aukagreiðslum sem inntar voru af hendi með nokkru millibili og ekki annað séð en að R hefði verið því samþykkur. Á árinu 2007 fór útborgun þessara aukagreiðslna eftir fyrrnefndum samningi um „sérstakt fyrirkomulag vegna bónusgreiðslna“ sem aðilarnir gerðu í júlí á því ári. Var talið ósannað gegn andmælum K hf. að samningur hefði komist á um að R fengi til viðbótar grunnlaunum greiðslur, sem lytu öðrum reglum en þeim sem giltu almennt um kaupaukagreiðslur úr hendi K hf. Þá var ekki haldið fram í málinu að arðsemi eigin fjár K hf. hafi náð því 15% lágmarki sem áskilið var í starfskjarastefnu félagsins sem skilyrði kaupaukagreiðslna. Þegar af þeim sökum var hafnað viðurkenningu á kröfu R við slit K hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. janúar 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2010, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 21.267.049 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðili krefst að hafnað verði að viðurkenna kröfu varnaraðila og honum gert að greiða sér málskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins gerði varnaraðili, sem er hagfræðingur að mennt, ráðningarsamning við sóknaraðila 23. janúar 2004. Í samræmi við ákvæði samningsins mun varnaraðili hafa í byrjun starfað í greiningardeild sóknaraðila, en færst síðar á árinu 2004 til starfa í deild markaðsviðskipta, þar sem hann fékkst við verðbréfamiðlun. Í samningnum var liður með yfirskriftinni „launakjör og hlunnindi“, þar sem sagði að varnaraðili fengi 450.000 krónur í grunnlaun á mánuði og yrði ekki greitt fyrir yfirvinnu nema sérstaklega yrði samið um það, en sóknaraðili legði honum til farsíma og greiddi fyrir notkun hans. Samkvæmt skýrslu varnaraðila fyrir héraðsdómi fór hann á öðrum ársfjórðungi 2005 að fá árangurstengdar aukagreiðslur frá sóknaraðila, sem hafi numið föstu hlutfalli af heildartekjum deildarinnar sem hann starfaði við, og hafi hann síðan fengið þær á þriggja mánaða fresti. Sóknaraðili hafi ákveðið í febrúar 2007 að breyta tilhögun aukagreiðslna á þann hátt að þær yrðu framvegis inntar af hendi í tveimur áföngum fyrir hvert ár, í ágúst á viðkomandi ári og í febrúar á því næsta, og yrðu jafnframt rofin tengslin milli þeirra og tekna, sem deildin aflaði fyrir sóknaraðila. Varnaraðili kvaðst hafa lýst óánægju með þessar breytingar, en um líkt leyti hafi honum borist atvinnutilboð frá öðru fjármálafyrirtæki, þar sem gert hafi verið ráð fyrir hærri launum en hann fékk frá sóknaraðila. Hann hafi greint frá þessu tilboði í samtali við yfirmann sinn, Ingvar Vilhjálmsson, sem hafi óskað eftir stuttum fresti til að bregðast við því, en Ingvar hafi síðan gert varnaraðila boð um að honum yrðu tryggð heildarlaun, sem næmu að lágmarki 2.400.000 krónum á mánuði. Þetta hafi varnaraðili samþykkt. Á þessum tíma hafi grunnlaun hans verið þau sömu og kveðið var á um í áðurnefndum ráðningarsamningi að teknu tilliti til breytinga, sem stöfuðu af kjarasamningum, og hafi svo verið áfram þar til í ágúst 2008, þegar þau hafi hækkað í 700.000 krónur á mánuði eftir einhliða ákvörðun sóknaraðila. Fyrir liggur í málinu að aðilarnir gerðu í júlí 2007 samning um „sérstakt fyrirkomulag vegna bónusgreiðslna“. Í upphafi samningsins sagði að hann varðaði „fyrirkomulag bónusgreiðslna, einnar eða fleiri, sem starfsmanni kunna að vera greiddar í samræmi við ráðningarsamning starfsmanns eða samkvæmt öðrum samningi milli starfsmanns og vinnuveitanda, hvort sem slík bónusgreiðsla byggist á einhliða ákvörðun Kaupþings eða á fyrirfram skilgreindum viðmiðum.“ Þar kom meðal annars fram að greiða ætti starfsmanni 80% af „bónusi ... á þeim dögum sem tilgreindir eru í ráðningarsamningi eða öðrum samningi milli starfsmanns og vinnuveitanda“, en 20% voru nefnd frestaður bónus, sem ætti að verja til kaupa á hlutabréfum í sóknaraðila fyrir gangverð þeirra á hverjum tíma með fjórðungs afslætti. Sá hluti skyldi renna í svonefndan bónuspott starfsmannsins og greiðast þaðan út með afhendingu hlutabréfa í þremur jöfnum árlegum áföngum. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fékk hann útborgaðar samtals 9.200.000 krónur vegna aukagreiðslna fyrir fyrri helming ársins 2007 auk þess sem 2.300.000 krónur hafi farið í bónuspott hans, en vegna síðari helmings ársins hafi útborgun numið 8.000.000 krónum og 2.000.000 krónur runnið í pottinn. Af þeim fjárhæðum, sem hafi farið í bónuspottinn, hafi hann síðan fengið 469.448 krónur greiddar út í ágúst 2008. Vegna fyrri helmings ársins 2008 hafi hann á hinn bóginn aðeins fengið 4.000.000 krónur í aukagreiðslu, sem hafi öll komið til útborgunar 1. september á því ári. Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst varnaraðili hafa kvartað undan því að hafa ekki fengið greidda 1. ágúst 2008 uppbót, sem svaraði því sem vantaði upp á að mánaðarlaun hans næmu 2.400.000 krónum, en hvorki hafi hann fengið skýringar á greiðsludrætti né ástæðu þess að fjárhæðin, sem um síðir var greidd, hafi ekki reynst hærri en hér um ræðir. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Eftir að lögum nr. 161/2002 hafði verið breytt með lögum nr. 44/2009, sem tóku gildi 22. apríl 2009, var sóknaraðila skipuð slitastjórn, sem gaf út innköllun til kröfuhafa. Varnaraðili, sem mun hafa verið sagt upp störfum hjá sóknaraðila 29. október 2008 og tekið 17. nóvember sama ár við starfi hjá Nýja Kaupþingi banka hf., nú Arion banka hf., lýsti kröfu á hendur sóknaraðila 30. desember 2009. Með kröfulýsingunni leitaði varnaraðili í fyrsta lagi greiðslu á svokölluðum frestuðum bónus frá árinu 2007, að eftirstöðvum samtals 3.830.552 krónur, og í öðru lagi vangoldnum launum á árinu 2008. Í þeim efnum taldi hann mánaðarlaun sín að réttu lagi hafa átt að vera 2.400.000 krónur frá ársbyrjun til loka nóvember, samtals 26.400.000 krónur, en á því tímabili hafi hann fengið greiddar alls 6.232.951 krónu í grunnlaun ásamt orlofsuppbót og áðurnefndar 4.000.000 krónur í aukagreiðslu, þannig að eftir stæðu 16.167.049 krónur að viðbættum 1.616.705 krónum vegna framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Þá gerði varnaraðili í þriðja lagi kröfu um laun í þriggja mánaða uppsagnarfresti, samtals 7.200.000 krónur auk 720.000 króna vegna framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, en til frádráttar kæmu laun vegna sama tímabils frá nýjum vinnuveitanda, alls 2.100.000 krónur. Krafa varnaraðila var því alls um greiðslu á 27.434.306 krónum ásamt 3.813.408 krónum í dráttarvexti til 22. apríl 2009, sem hann taldi með reikniskekkju nema samtals 31.247.715 krónum. Kröfu þessari lýsti hann sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Slitastjórn hafnaði kröfunni með öllu í skrá um lýstar kröfur og mótmælti varnaraðili þeirri afstöðu. Ekki tókst að jafna ágreining um viðurkenningu kröfunnar og vísaði slitastjórnin honum 10. maí 2010 til héraðsdóms, þar sem mál þetta var þingfest 22. júní sama ár. Í greinargerð fyrir héraðsdómi féll varnaraðili frá þeim liðum í kröfu sinni, sem vörðuðu frestaðan bónus frá árinu 2007 og dráttarvexti af honum, og lækkaði hún af þeim sökum í 26.847.370 krónur. Í hinum kærða úrskurði var höfuðstóll kröfunnar með leiðréttingu á reikniskekkju tekinn til greina að frátöldum liðum vegna framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, samtals 2.336.705 krónum, en dráttarvextir fram til 22. apríl 2009, sem varnaraðili taldi nema 3.243.615 krónum af öðrum liðum, voru ekki meðal þess, sem tekið var tillit til í niðurstöðu úrskurðarins um að krafa varnaraðila væri viðurkennd með fjárhæðinni 21.267.049 krónur. Fyrir Hæstarétti unir varnaraðili við þessa niðurstöðu. II Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði lýtur ágreiningur aðilanna einkum að því hvort komist hafi á ótímabundinn samningur í febrúar 2007 um að heildarlaun varnaraðila á mánuði skyldu að meðaltali nema 2.400.000 krónum, sem sóknaraðili myndi standa skil á annars vegar með mánaðarlegri útborgun grunnlauna og hins vegar kaupaukagreiðslum. Til stuðnings því að um þetta hafi verið samið hefur varnaraðili vísað til yfirlýsingar áðurnefnds Ingvars Vilhjálmssonar frá 7. september 2009, sem nánar er getið í hinum kærða úrskurði. Þessa yfirlýsingu staðfesti Ingvar í vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi með þeim orðum að varnaraðili hafi komið til sín í september 2009 og farið yfir „þessa málavexti“, sem hann hafi kannast við og fundist sjálfsagt að undirrita yfirlýsinguna, því þetta hafi verið sinn „skilningur á málinu á þeim tíma.“ Um þetta ágreiningsefni er þess að gæta að á aðalfundi sóknaraðila 16. mars 2007 var samþykkt starfskjarastefna, þar sem meðal annars sagði eftirfarandi: „Kaupaukagreiðslur eiga sér einungis stað þegar Kaupþing banki hefur náð 15% arðsemi eigin fjár. Kaupaaukagreiðslur til annarra en forstjóra og stjórnarformanns eru ákvarðaðar af forstjóra í samráði við stjórnarformann og framkvæmdastjóra starfsmannasviðs. Greiðslu á tilteknu hlutfalli af kaupaukagreiðslum umfram ákveðna upphæð er frestað í þrjú ár og fjárhæðin tengd við gengi hlutabréfa í bankanum. Greiðslan er þó háð því grunnskilyrði að viðkomandi starfsmaður sé áfram starfandi innan samstæðunnar.“ Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst varnaraðili hafa heyrt af því kerfi að greiðsla á kaupauka tengdist „15% eiginfjár markmiðaávöxtun bankans“, en um þetta hafi þó aldrei verið rætt við sig eða gerður fyrirvari um greiðslur með tilliti til þess. Þótt heildargreiðslur, sem varnaraðili fékk frá sóknaraðila, hafi þegar frá leið orðið verulega hærri en grunnlaunin, sem tilgreind voru í ráðningarsamningi þeirra frá 23. janúar 2004, var ekki gerður nýr skriflegur ráðningarsamningur með ákvæði um slík launakjör. Ekki verður séð að nokkuð hefði staðið því í vegi að gerður yrði skriflegur samningur um hækkun á föstum mánaðarlaunum varnaraðila, hefði sóknaraðili viljað taka á sig óskilyrta skuldbindingu um hana til frambúðar. Í stað þess að gera það bætti sóknaraðili launakjör varnaraðila með aukagreiðslum, sem inntar voru af hendi með nokkru millibili, og verður ekki annað séð en að því hafi varnaraðili verið samþykkur. Á árinu 2007 fór útborgun þessara aukagreiðslna eftir fyrrnefndum samningi „um sérstakt fyrirkomulag vegna bónusgreiðslna“, sem aðilarnir gerðu í júlí á því ári, en ákvæði hans voru í samræmi við framangreinda starfskjarastefnu sóknaraðila meðal annars að því er varðar svokallaðan frestaðan bónus. Sóknaraðili stóð heldur ekki að verki eins og hann væri bundinn af samningi um að mánaðarlaun varnaraðila skyldu nema 2.400.000 krónum þegar hann innti af hendi 1. september 2008 kaupaukagreiðslu, sem hvergi nærri svaraði til slíkra launakjara og greidd var að auki síðar en varnaraðili kveður samning þeirra hafa staðið til. Að þessu virtu er óhjákvæmilegt að líta svo á að ósannað sé gegn andmælum sóknaraðila að samningur hafi komist á um að varnaraðili fengi til viðbótar grunnlaunum greiðslur, sem lytu öðrum reglum en þeim sem giltu almennt um kaupaukagreiðslur úr hendi sóknaraðila. Því hefur ekki verið borið við í málinu að náðst hafi „15% arðsemi eigin fjár“ sóknaraðila á árinu 2008, sem samkvæmt starfskjarastefnu hans var frumskilyrði þess að kaupaukagreiðslur yrðu ákveðnar handa starfsmönnum. Þegar af þeirri ástæðu verður kröfu varnaraðila hafnað. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er viðurkenningu á kröfu varnaraðila, Ríkharðs Daðasonar, að fjárhæð 21.267.049 krónur við slit sóknaraðila, Kaupþings banka hf. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 357/2007
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti að hluta Málskostnaður
Dánarbú M kærði til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi um nánar tilgreind atriði við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar K og M. Dánarbúið gætti þess í engu að greina í kæru þær ástæður sem hún var reist á. Úr þeim annmarka var ekki bætt þótt málsástæðum búsins hefðu verið gerð skil í greinargerð fyrir Hæstarétti enda hafði K þá þegar lokið málflutningi af sinni hendi innan frests samkvæmt 1. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991. Var því ekki hjá því komist að vísa málinu frá Hæstarétti að því er varðaði málskot dánarbúsins. Þá var dánarbúinu gert að greiða K málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. júní 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 26. júní 2007, þar sem leyst var úr ágreiningi um nánar tilgreind atriði við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar varnaraðila og M. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „hinum kærða úrskurði verði hrundið, dómkröfur hans í héraði verði teknar til greina og loks að sóknaraðila verði tildæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti úr hendi varnaraðila að mati réttarins.“ Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdómara fyrir sitt leyti 5. júlí 2007. Hún krefst þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru sóknaraðila, en að öðru leyti verði hinn kærði úrskurður staðfestur um annað en málskostnað, sem hún krefst í héraði ásamt kærumálskostnaði. Í kæru sóknaraðila, sem barst héraðsdómi 27. júní 2007, var vísað til þess að hún varði tiltekið dómsmál hans og varnaraðila. Að öðru leyti var meginmál þessa skjals svohljóðandi: „Hér með er kærður til Hæstaréttar Íslands úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra í ofangreindu máli frá 26. júní sl. Fyrir Hæstarétti verður gerð sú krafa að hinum kærða úrskurði verði hrundið og kröfur sóknaraðila í héraði teknar til greina. Sérstök greinargerð verður send til Hæstaréttar vegna málsins þar sem nánari grein verður gerð fyrir kröfum og málsástæðum sóknaraðila. Kærugjald hefur verið greitt, sbr. meðfylgjandi kvittun.“ Samkvæmt c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991, sem gildir um meðferð þessa máls, sbr. 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991, skal í kæru meðal annars greina ástæður, sem hún er reist á. Þessa gætti sóknaraðili í engu. Úr þeim annmarka var ekki bætt þótt málsástæðum hans hafi verið gerð skil í greinargerð fyrir Hæstarétti frá 17. júlí 2007, enda hafði varnaraðili þá þegar lokið málflutningi af sinni hendi innan frests samkvæmt 1. mgr. 149. gr. laga nr. 91/1991. Verður því ekki komist hjá að vísa málinu frá Hæstarétti að því er varðar málskot sóknaraðila. Eins og áður greinir kærði varnaraðili úrskurð héraðsdómara til endurskoðunar á niðurstöðu hans um málskostnað, en krefst að öðru leyti að úrskurðurinn verði staðfestur. Með vísan til 1. mgr. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti stendur hinn kærði úrskurður óraskaður. Dómsorð: Málinu er vísað frá Hæstarétti að því er varðar kæru sóknaraðila, dánarbús M. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila, K, samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 428/2004
Kærumál Þinglýsing Ómerking úrskurðar héraðsdóms Heimvísun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H ehf. um að stefnu í máli þess á hendur Þ o.fl. yrði á grundvelli 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 þinglýst á tiltekna fasteign. Talið var að málsmeðferð héraðsdómara hefði í mörgu farið gegn lagareglum. Var meðferð málsins því ómerkt frá upphafi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu H ehf. um þinglýsingu stefnunnar fyrir á dómþingi í héraðsdómsmáli aðilanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2004, sem barst réttinum ásamt hluta kærumálsgagna 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. október 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að stefnu í máli hans á hendur varnaraðilum yrði þinglýst á fasteignina Smárahvamm í Garðabæ. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til q. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess aðallega að synjað verði um endurupptöku á úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem kveðinn var upp 1. september 2004. Til vara krefst hann að sér verði heimilað að þinglýsa stefnunni. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess, að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sóknaraðila gert að greiða þeim kærumálskostnað. Af gögnum þeim sem send hafa verið Hæstarétti má ráða, að 1. september 2004 hafi héraðsdómari kveðið upp úrskurð á grundvelli 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga, þar sem fallist hafi verið á kröfu sóknaraðila um að mega þinglýsa stefnu á hendur varnaraðilum í máli sem hann hugðist þingfesta í Héraðsdómi Reykjaness 8. september 2004. Í stefnunni er meðal annars gerð krafa um viðurkenningu dómsins á því, að stofnast hafi með aðilum bindandi kaupsamningur um fasteignina Smárahvamm svo sem nánar er þar lýst. Hafði stefna þessi verið árituð um birtingu af lögmanni varnaraðila 29. ágúst 2004. Svo virðist sem varnaraðilar hafi ritað bréf 20. september 2004 með kröfu um að úrskurðurinn 1. september 2004 yrði endurupptekinn og honum breytt, en bréf þetta er ekki meðal þeirra gagna sem send hafa verið Hæstarétti. Tók héraðsdómari þessa ósk fyrir á dómþingi 8. október 2004 í sérstöku máli, þar sem tvö skjöl voru talin liggja frammi. Má ráða að það hafi verið upphaflegt bréf lögmanns sóknaraðila 24. ágúst 2004 með beiðni um þinglýsingu stefnunnar og stefnan sjálf. Þá var bókað að lagt væri fram bréf varnaraðila 20. september 2004. Málið var svo tekið fyrir 13. október sama árs og þá lagðar fram greinargerðir málsaðila um ágreining varðandi þinglýsingu stefnunnar. Munnlegur flutningur málsins fór fram í sama þinghaldi. Hinn kærði úrskurður var, eins og áður gat, kveðinn upp 20. október 2004. Í honum er skírskotað til efnis skjala, sem ekki voru lögð fram í hinu sérstaka ágreiningsmáli en virðast liggja frammi í héraðsdómsmálinu, sem þingfest var 8. september 2004. Af atburðarrás þessari verður dregin sú ályktun, að hinn kærði úrskurður hafi verið kveðinn upp í sérstöku máli fyrir héraðsdóminum, sem hafist hafi með bréfi lögmanns sóknaraðila 24. ágúst 2004 og lyktað þar með hinum kærða úrskurði 20. október 2004. Framangreind málsmeðferð fór í mörgu gegn lagareglum. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga verður heimildar ákvæðisins ekki neytt nema mál sé sótt fyrir dómstóli. Þessu skilyrði er ekki fullnægt fyrr en mál hefur verið þingfest. Þá er ekki gert ráð fyrir því í lögum, að sérstakt mál sé rekið, þegar fram kemur krafa í máli um þinglýsingu stefnu samkvæmt lagaákvæðinu. Slík krafa verður tekin fyrir í málinu sjálfu og úrskurðuð eftir að málsaðilar hafa átt þess kost að tjá sig um hana. Liggja þá öll gögn dómsmálsins fyrir, þegar um slíka kröfu er fjallað og afstaða tekin til hennar. Samkvæmt framansögðu er meðferð máls þessa ómerkt frá upphafi og lagt fyrir héraðsdómara að taka fyrir á dómþingi í héraðsdómsmálinu, sem þingfest var 8. september 2004, kröfu sóknaraðila 24. ágúst sama árs um þinglýsingu stefnunnar. Það athugist að verulegir annmarkar eru á frágangi héraðsdómara á skjölum sem fylgja áttu kærunni til Hæstaréttar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur sem og meðferð málsins frá 1. september 2004. Lagt er fyrir héraðsdómara að taka erindi sóknaraðila frá 24. ágúst 2004 til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 660/2016
Stjórnvaldsákvörðun Meðalhóf Reglugerðarheimild EES-samningurinn
B ehf. krafðist þess að felld yrði úr gildi ákvörðun M um að hafna beiðni félagsins um leyfi fyrir markaðssetningu á nafngreindu fæðubótarefni á grundvelli reglugerðar nr. 327/2010. Fæðubótarefnið innihélt íblandað koffín en M hafnaði beiðninni á þeim grundvelli að magn koffíns sem fengist við neyslu fulls ráðlagðs neysluskammts samkvæmt fyrirmælum á umbúðum vörunnar væri yfir þeim mörkum sem Matvælaöryggisstofnun Evrópu teldi að væri skaðlaus fyrir heilsu manna. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt 3. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar væri M heimilt að setja skilyrði fyrir markaðssetningu og innflutningi vöru ef M teldi hana heilsuspillandi fyrir neytendur eða tiltekinn hóp þeirra. Þar sem M hefði staðið til boða vægari úrræði en að hafna umsókn B ehf. með öllu, til að ná því lögmæta markmiði ákvörðunarinnar sem að var stefnt, var talið að M hefði farið strangar í sakirnar en nauðsyn bar til, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var ákvörðun M því felld úr gildi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2016 að fengnuáfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3.mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hannkrefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjanda var með bréfi Hæstaréttar 9.nóvember 2016 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan tilfyrrgreinds lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs málflutnings.Stefndi lagði inn umsókn um leyfi til markaðssetningar á nafngreindufæðubótarefni til áfrýjanda í byrjun janúar 2015 á grundvelli reglugerðar nr.327/2010 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins nr. 1925/2006 um íblöndunvítamína og steinefna og tiltekinna annarra efna í matvæli. Fæðubótarefnið muninnihalda koffín og voru fyrirmæli á umbúðum vörunnar um ráðlagðan dagskammt 540mg á dag. Með bréfi áfrýjanda 18. júní 2015 var stefnda tilkynnt að áfrýjandihygðist hafna beiðni hans. Í bréfinu sagði að magn koffíns sem fengist viðneyslu fulls ráðlagðs neysluskammts samkvæmt fyrirmælum á umbúðum vörunnar væriyfir þeim mörkum sem Matvælaöryggisstofnun Evrópu teldi að væri skaðlaus fyrirheilsu manna. Var stefnda veittur frestur til 3. júlí 2015 til andmæla viðþessari afstöðu áfrýjanda.Með bréfi stefnda 1. júlí 2015 andmælti hann fyrrgreindri afstöðuáfrýjanda og kvaðst telja synjunina meðal annars fela í sér brot á jafnræðis-og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar og benti á að unnt væri að ná hinu lögmætamarkmiði ákvörðunarinnar með öðru og vægara móti, til að mynda með því að veitaleyfið gegn skilyrðum um að breytt yrði merkingum vörunnar um ráðlagðandaglegan neysluskammt. Á þetta féllst áfrýjandi ekki og hafnaði umsókninni meðbréfi 6. júlí 2015. Samkvæmt 3. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 327/2010 er áfrýjanda heimilt aðsetja skilyrði fyrir markaðssetningu og innflutningi vöru ef stofnunin telurhana heilsuspillandi fyrir neytendur eða tiltekinn hóp þeirra. Þegar þess ergætt að áfrýjanda stóðu til boða vægari úrræði en að hafna með öllu umsóknstefnda, til að ná því lögmæta markmiði ákvörðunarinnar sem að var stefnt,verður fallist á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi farið strangar í sakirnar ennauðsyn bar til, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þegar af þeirriástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Suðurlands 21. júní 2016. Málþetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð þann 27. apríl sl., erhöfðað með stefnu birtri 27. ágúst 2015. Stefnandier Beis ehf., kt. [...], Skógarhlíð 5, Hafnarfirði, fyrirsvarsmaður Svavar Jóhannsson, kt. 100272-4669,Skógarhlíð 5, Hafnarfirði, stjórnarformaður og framkvæmdastjóri félagsins. Stefndier Matvælastofnun, kt. [...], Austurvegi 64, 800 Selfossi, fyrirssmaður er Jón Gíslason, kt.311053-4439, Fagurgerði 10, Selfossi, forstjóri stofnunarinnar. Dómkröfurstefnanda eru að felld verði úr gildi ákvörðun Matvælastofnunar frá 6. júlí2015 þar sem beiðni stefnanda um leyfi fyrir innflutning og/eða markaðssetninguvörunnar Hydroxycut Hardcore Elite, sem inniheldur allt að 540 mg af koffíni íráðlögðum daglegum neysluskammti samkvæmt leiðbeiningum á umbúðum vörunnar, varhafnað. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt mati dómsins eðasíðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndikrefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verðidæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins eðasamkvæmt síðar framlögðu málskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts ámálflutningsþóknun. Fyriruppkvaðningu dóms var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Aðilar málsins kveða atvikmálsins vera óumdeild, en þau eru í meginatriðum að stefnandi hefur árum samanflutt inn og selt fæðubótarefni í atvinnuskyni. Meðal þeirra efna sem stefnandihefur flutt inn eru vörur undir vörumerkinu Hydroxycut. Þann23. júní 2014 barst stefnda tilkynning frá stefnanda á grundvelli 9. gr.reglugerðar nr. 624/2004 um fæðubótarefni vegna markaðssetningar áfæðubótarefninu Hydroxycut Hardcore Elite, en skv. ákvæðinu er innlendumframleiðendum eða innflutningsaðilum skylt að tilkynna til stefndu þegar efnisem fellur undir ákvæði reglugerðarinnar er markaðssett í fyrsta sinn. Meðbréfi stefnda til stefnanda 2. júlí 2014 var upplýst um að hin tilkynnta varaværi í því formi að markaðssetning hennar væri óheimil, þar sem magn íblandaðskoffíns í ráðlögðum daglegum neysluskammti vörunnar væri á bilinu 170-540 mg ogfæri því magnið yfir leyfilegt hámarksmagn koffíns í fæðubótarefnum, sem er 300mg í ráðlögðum daglegum neysluskammti skv. reglugerð nr. 327/2010, sbr.breytingarreglugerð nr. 453/2014. Því væri markaðssetning vörunnar á því formisem tilkynnt væri óheimil. Þá var stefnanda bent á að sækja um leyfi fyrirmarkaðssetningu vörunnar eftir 1. janúar 2015 í samræmi við ákvæði reglugerðarnr. 453/2014. Þann18. ágúst 2014 sendi stefnandi bréf til stefnda með yfirskriftinni „umsókn umleyfi fyrir markaðssetningu á fæðubótarefni“. Stefndi sendi stefnanda bréf 25.ágúst 2014 þess efnis að ekki væri hægt að taka umsóknina til afgreiðslu að svostöddu en opnað yrði fyrir umsóknir frá og með 1. janúar 2015. Meðbréfi dagsettu 30. september 2014 kærði stefnandi ákvörðun stefndu að afgreiðaumsóknina ekki að svo stöddu til atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins ogkrafðist þess að stefndu yrði gert að afgreiða umsóknina. Með bréfi 1. október2014 óskaði atvinnu- og nýsköpunarráðuneytið eftir umsögn stefnda vegnakærunnar og fékk hana með bréfi 10. nóvember 2014. Þann 21. nóvember 2014bárust ráðuneytinu athugasemdir stefnanda við umsögn stefnda. Þann29. apríl 2015 kvað atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið upp úrskurð þar semákvörðun stefnda frá 25. ágúst 2014 um að afgreiða ekki umsókn stefnanda að svostöddu var staðfest. Í úrskurðinum var öllum röksemdum stefnanda hafnað og m.a.tekið fram að reglugerðin væri sett í samræmi við EES-samninginn og aðráðuneytið teldi ekki að atvinnufrelsi stefnanda væri skert þótt innflutningurá ákveðinni vöru væri takmarkaður eða bannaður á tilteknu tímabili. Þann9. janúar 2015 sótti stefnandi um leyfi til að markaðssetja fæðubótarefniðHydroxycut Hardcore Elite. Kveður stefnandi þetta hafa verið í samræmi viðreglugerð nr. 327/2010 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins nr.1925/2006 um íblöndun vítamína og steinefna og tiltekinna annarra efna ímatvæli, með síðari breytingum. Í umsókninni kemur fram að um sé að ræðafæðubótarefni sem selt sé í sölueiningum sem innihalda 100 hylki af efninu ogað ráðlagður daglegur neyslu-skammtur sé eitt hylki fyrsta daginn, tvö hylki ádegi tvo og þrjú en tvö hylki tvisvar á dag á degi fjögur og þar á eftir.Samkvæmt þessu sé heildarmagn íblandaðs koffíns í vörunni 270 mg tvisvar á dageða samtals 540 mg. Meðbréfi stefnda, dags. 18. júní 2015, var rakið að leyfisumsókn teldist formlegahafa verið lögð fram þann 23. janúar 2015 þegar öll tilskilin gögn höfðu veriðlögð fram og greiðsla innt af hendi. Jafnframt að stefndi hyggðist ekki fallastá að veita leyfi fyrir innflutning og/eða markaðssetningu vörunnar enda væriþað mat stefnda að varan væri heilsuspillandi fyrir neytendur, sbr. 4. gr.reglugerðar nr. 327/2010 og að varan uppfyllti ekki 8. gr. laga nr. 93/1995 ummatvæli. Til stuðnings afstöðu sinnar vísaði stefndi til álita RannsóknarstofuHáskóla Íslands í næringarfræðum og Rannsóknarstofu Háskóla Íslands íeiturefnafræðum þar sem báðir aðilar mæltu gegn því að leyfi yrði veitt fyrirmarkaðssetningu vörunnar. Bæði álitin byggðu á drögum að skýrsluMatvælaöryggisstofnunar Evrópu (EFSA) þar sem fram kom að neysla koffíns alltað 400 mg á dag væri til lengri tíma líklega hættulaus en ef farið væri yfirþessi mörk væri ekki hægt að fullyrða að neysla koffíns væri skaðlaus tillengri tíma. Meðbréfi dags. 1. júlí 2015 gerði stefnandi athugasemdir við þessa afstöðu stefndaog með bréfi stefnda, dags. 6. júlí 2015, var stefnanda tilkynnt að umsókn hanshafi verið hafnað þar sem það væri mat stefnda að varan væri heilsuspillandifyrir neytendur, sbr. 4. gr. reglugerðar nr. 327/2010 og að varan uppfylltiekki 8. gr. laga nr. 93/1995. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir í fyrsta lagi á því að með setningu reglugerðar nr. 453/2014, umbreytingu á reglugerð nr. 327/2010, hafi verið farið á svig við skuldbindingaríslenska ríkisins samkvæmt II. hluta EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 umevrópska efnahagssvæðið, sem fjalli um frjálsa vöruflutninga. Meðreglugerð nr. 327/2010 hafi öðlast gildi hér á landi reglugerð Evrópuþingsinsog ráðsins (EB) nr. 1925/2006 um íblöndun vítamína og steinefna og tiltekinnaannarra efna í matvæli, sem vísað sé til í XII. kafla II. viðauka viðEES-samninginn, eins og honum hafi verið breytt með ákvörðun sameiginleguEES-nefndarinnar nr. 46/2008 frá 26. apríl, með þeim breytingum og viðbótum semleiddi af reglugerðinni, II. viðauka samningsins, bókun 1 við samninginn ogöðrum ákvæðum hans, sbr. 1. gr. reglugerðarinnar. Gerð hafi verið breyting áreglugerð nr. 327/2010 með reglugerð nr. 1166/2011 þar sem reglugerðframkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1170/2009 um breytingu á tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins 2002/46/EB og reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins(EB) nr. 1925/2006 að því er varðar skrár yfir vítamín og steinefni og formþeirra sem má bæta í matvæli, þ.m.t. fæðubótarefni, hafi öðlast gildi. Þá hafiverið gerð breyting á reglugerð nr. 327/2010 með reglugerð nr. 914/2012 þar semreglugerð framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 1161/2011 um breytingu á tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins 2002/46/EB, reglugerð Evrópu¬þingsins og ráðsins (EB)nr. 1925/2006 og reglugerð framkvæmdastjórnarinnar (EB) nr. 953/2009 að því ervarðar skrárnar yfir steinefni sem bæta má í matvæli, hafi öðlast gildi. Ínefndum reglugerðum og breytingum á þeim sé hvergi að finna takmörkun á magniíblandaðs koffíns í matvæli sem fyrirhugað sé að markaðssetja hér á landi. Meðöðrum orðum séu ekki í þessum reglum neinar hömlur á þeim rétti stefnanda aðmarkaðssetja Hydroxycut Hardcore Elite fæðubótarefnið hér á landi aðundan¬gengnu leyfi Matvælastofnunar. Það hafisvo verið með reglugerð nr. 453/2014 um þriðju breytingu á reglugerð nr.327/2010, sem takmarkanir hafi verið settar, sem skyldu vera í 4. gr. reglugerðnr. 327/2010. Nánar tiltekið mæli ákvæðið fyrir um að magn íblandaðs koffíns ímatvæli, óháð uppruna (þ.m.t. íblöndun kjarna/útdrátta náttúrulegrakoffíngjafa) skuli ekki vera hærra en svo að heildarmagn koffíns ífæðubótarefni verði 300 mg í ráðlögðum daglegum neysluskammti. Þá sé tekið framað ef magn íblandaðs koffíns í matvæli fari yfir það hámarksmagn sem tilgreintsé í 1. mgr. skuli sækja um leyfi fyrir framleiðslu, markaðssetningu eðainnflutningi vörunnar til Matvælastofnunar. Engar upplýsingar liggi fyrir umþað á hvaða forsendum þessar takmarkanir séu byggðar en ekki verði ráðið afreglugerðinni að um sé að ræða innleiðingu á reglugerðum Evrópuþingsins ográðsins (EB). Þannig virðist blasa við að stjórnvöld hafi einhliða ákveðið aðtakmarka rétt manna til framleiðslu, innflutnings og markaðssetningu áfæðubótarefnum með íblönduðu koffíni, með setningu reglugerðarinnar. Jafnframtvirðist það hámarksmagn íblandaðs koffíns sem tilgreint sé í ákvæðinu, þ.e. 300mg, vera úr lausu lofti gripið en engar forsendur eða upplýsingar liggi að bakiþessu hámarksmagni. Meðsetningu reglugerðar nr. 453/2014 hafi íslenska ríkið þannig farið á svig viðgrundvallarreglu EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga, sbr. II. hlutiEES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um evrópska efnahagssvæðið. Þá telurstefnandi að reglugerðin gangi gegn ákvæði 10. gr. reglugerðar nr. 1925/2006,sem fjalli um frjálsa vöruflutninga. Í ákvæðinu segi beinlínis að aðildarríkinmegi ekki beita ósamræmdum, landsbundnum ákvæðum um íblöndun vítamína ogsteinefna í matvæli í því skyni að takmarka eða banna viðskipti með matvæli semuppfylli ákvæði þessarar reglugerðar og þeirra gerða Bandalagsins semsamþykktar séu vegna framkvæmdar hennar. Af ákvæðinu leiði bersýnilega að sútakmörkun sem gerð hafi verið um hámarksmagn íblandaðs koffíns stangist á viðskuldbindingar íslenska ríkisins samkvæmt EES-samningnum og 10. gr. reglugerðarnr. 1925/2006. Áréttar stefnandi að ekkert liggi fyrir um að reglugerð nr.1925/2006, með síðari breytingum, eða önnur löggjöf frá Evrópu, feli í sértakmörkun á hámarksmagni íblandaðs koffíns í matvæli. Stefnandivísar til þess að í bréfi stefnda frá 6. júlí 2015 komi fram að stjórnvöld hafitilkynnt „þessa löggjöf“ til Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og að ekki hafiverið gerðar athugasemdir við „fyrirhugað regluverk“, samkvæmt áliti ESA dags.4. desember 2013. Stefnandi kveður þetta engu breyta um brot íslenska ríkisinsá grundvallarreglu EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga. Í álitinu séstaðfest að engar sameiginlegar reglur hafi verið settar um hámarksmagn koffínsí matvæli í Evrópu. Af þeim sökum þurfi setning löggjafar um hámarks¬magnviðbættra efna í matvæli að samræmast 11. og 13. gr. EES-samningsins. Slíklöggjöf þurfi að uppfylla tvö skilyði, 1) löggjöfin þurfi að bjóða upp áaðgengilegt ferli sem ljúki á skömmum tíma og ef það leiði til höfnunar þurfiað vera hægt að skjóta málinu til dómstóla og 2) aðeins megi hafna umsókn efhún leiðir til almennrar hættu fyrir heilsu fólks. Það sé mat stefnanda aðreglugerð nr. 453/2014 samrýmist ekki 11. og 13. gr. EES-samningsins og aðhvorugt skilyrðið, sem vísað sé til í áliti ESA, sé uppfyllt í málinu. Varðandifyrra skilyrðið sé vísað til þess að regluverkið samræmist ekki 75. gr.stjórnarskrárinnar. Varðandi seinna skilyrðið vísar stefnandi til þess að ekkihafi verið sýnt fram á með fullnægjandi hætti að varan sé almenntheilsuspillandi fyrir fólk. Þannig sé í ákvörðun Matvælastofnunar ekkert tillittekið til þess að á umbúðum vörunnar sé tekið fram að ætlast sé til að efnið sétekið samhliða æfingum eða hreyfingu, það sé ekki ætlað einstaklingum yngri en18 ára og barnshafandi konum eða konum í brjóstagjöf. Þá sé mælt með því að leitaðsé læknisráðgjafar fyrir notkun ef viðkomandi sé með sjúkdóm, eigi við veikindiað stríða eða taki lyf, s.s. blóðþynningarlyf. Þá sé sérstaklega tekið fram aðekki eigi að neyta annarra matvæla sem innihalda koffín samhliða notkunfæðubótarefnisins. Bent sé á að ekkert liggir fyrir um að varan sé almenntheilsuspillandi fyrir meginþorra fólks enda aðeins tilgreint í skýrslu EFSA aðneysla fullorðinna á allt að 400 mg af koffíni á dag sé ekki heilsuspillandi.Þannig sé hvergi staðhæft að neysla á meira magni af koffíni á dag sé almenntheilsuspillandi fyrir meginþorra fólks og sérstaklega tekið fram að ekki séutil nein gögn sem sem fjalla um hættuna af neyslu koffíns fullorðinna ítengslum við líkamlega hreyfingu eða æfingu. Áréttar stefnandi að fæðubótarefniðsé beinlínis ætlað til notkunar í tengslum við slíka iðkun eins og ráða megi afumbúðum vörunnar. Íöðru lagi byggir stefnandi kröfu sína á því að setning reglugerðar nr.453/2014, um breytingu á reglugerð nr. 327/2010, eigi sér ekki fullnægjandi stoðí lögum, með vísan til 75. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi kveður rétt sinntil markaðssetningar umræddrar vöru vera tryggðan með nefndu ákvæðistjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Framsal lagasetningarvalds á þessu sviðisé mjög takmarkað og óheimilt hafi verið að skerða réttindi stefnanda tilmarkaðs-setningar fæðubótarefnisins með setningu reglugerðar. Af dómaframkvæmdHæstaréttar varðandi túlkun á 75. gr. stjórnarskrárinnar verði ráðið aðfyrirmæli ákvæðisins verði ekki túlkuð öðruvísi en svo að hinum almennalöggjafa sé óheimilt að fela framkvæmdarvaldshöfum óhefta ákvörðun um þessiefni. Lágmarkskrafa sé að löggjafinn mæli fyrir um meginreglur, þar sem framkomi takmörk og umfang þeirrar réttindaskerðingar, sem talin sé nauðsynleg. Þvísé ekki fyrir að fara í þessu tilviki og því um óheimilt framsal álagasetningarvaldi að ræða sem gangi gegn 2. gr. stjórnarskrárinnar. Steefnandivísar til þess að í bréfi stefnda frá 6. júlí 2015 segi að það sé matstofnunarinnar að varan sé heilsu¬spillandi og sé vísað til 8. gr. laga nr.93/1995 og 4. gr. reglugerðar nr. 327/2010 hvað það varðar. Stefnandi bendir áað ákvæði 8. gr. laganna hafi verið fellt brott með lögum nr. 167/2007. Getistefndi því ekki byggt rökstuðning sinn á því ákvæði. Ákvæði 1. mgr. 8. gr. a.laga nr. 93/1995 kveði hins vegar á um að óheimilt sé að markaðssetja matvælisem ekki séu örugg, þ.e. heilsuspillandi eða óhæf til neyslu og í 2. til 4.mgr. sömu greinar sé svo að finna fyrirmæli um það hvaða atriði skuli hafahliðsjón af við ákvörðun um hvort matvæli séu örugg, heilsuspillandi og óhæftil neyslu. Þar sem 3. mgr. 8. gr. a. laganna sé eina ákvæðið sem fjalli um þaðhvenær vara teljist vera heilsuspillandi verði ekki annað ráðið en að stefndibyggi á því að sú málsgrein ákvæðisins sé ekki uppfyllt. Af ákvæðinu leiði aðhafa þurfi hliðsjón af þremur atriðum við þetta mat, þ.e. í fyrsta lagi aflíklegum, bráðum áhrifum og/eða skammtímaáhrifum og/eða langtímaáhrifum þessaramatvæla á heilsu þeirra sem neyta þeirra og einnig á næstu kynslóðir, í öðrulagi líklegum, uppsöfnuðum eituráhrifum og í þriðja lagi sérstöku næmi ákveðinshóps neytenda fyrir tilteknum matvælum ef matvælin eru ætluð þeim hópi. Þannigsé hvorki í 3. mgr. 8. gr. a. laganna, né öðrum ákvæðum þeirra, að finnamegin¬reglur þar sem fram komi takmörk og umfang þeirrar réttindaskerðingar,sem talin sé nauð¬synleg til að ná því markmiði að ekki séu á markaði matvælisem talin séu heilsuspillandi, að því er varðar takmörkun á hámarksmagnikoffíns í fæðubótarefnum. Þvert á móti hafi stjórnvöld óheft ákvörðunarvald umþetta atriði eins og bersýnilega leiði af reglugerð nr. 453/2014. Þannig blasivið að ekkert af þeim þremur atriðum sem vísað sé til í 3. mgr. 8. gr. a. laganr. 93/1995 eigi við í þessu tilviki heldur hafi ákvörðun stefnda aðeins veriðbyggð á ákvæðum 4. gr. reglugerðar nr. 327/2010, sem kveði á um takmörkun áhámarksmagni íblandaðs koffíns í matvæli. Af öllu þessu leiði að stefnda hafiekki verið heimilt að synja stefnanda um veitingu leyfis til markaðssetningarfæðubótarefnisins og byggja það einvörðungu á ákvæðum reglu¬gerðar¬innar.Almenn heimild í lögum nr. 93/1995 um heimild ráðherra til setningarreglugerðar geti ekki breytt þessu. Íþriðja lagi reisir stefnandi kröfur sínar á því að reglna stjórnsýsluréttar hafiekki verið gætt við meðferð málsins. Stefnandi kveður að rannsóknarreglastjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, hafi verið brotin með þvíað ekki hafi verið aflað nægilegra upplýsinga um fæðubótarefnið áður enákvörðun var tekin um að synja um leyfið. Við ákvörðun stefnda hafi ekki veriðtekið tillit til þess að ætlast sé til þess að fæðubótarefnisins sé neytt ítengslum við æfingar eða hreyfingu en í skýrslu EFSA, sem vísað sé til íákvörðun stefnda, sé hvergi fjallað um áhrif koffínneyslu í tengslum við slíkaiðkun. Þvert á móti segi beinlínis í skýrslunni að engin gögn eða upplýsingarséu til um þetta. Af þessu leiði að málið hafi ekki verið nægilega upplýst áðuren ákvörðunin hafi verið tekin. Stefnandivísar einnig til þess að með synjun stefnda hafi verið brotið gegnmeðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þarsem segi að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætumarkmiði, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Það sé matstefnanda að við úrlausn þessa atriðis verði að hafa hliðsjón af 3. mgr. 4. gr.reglugerðar nr. 327/2010, sbr. reglugerð nr. 453/2014, þar sem segi að stefndasé ætíð heimilt að setja skilyrði fyrir markaðssetningu vöru ef stefndi telji aðvaran geti verið heilsuspillandi fyrir neytendur eða tiltekinn hóp neytenda.Þar sem ákvörðun um synjun leyfis til handa stefnanda sé verulega íþyngjandi íhans garð hefði stefndi getað tekið ákvörðun sem væri ekki jafn íþyngjandi íhans garð og veitt leyfið með skilyrðum. Þannig blasir við að stefndi hefðigetað tekið ákvörðun um að veita stefnanda leyfi til markaðssetningar vörunnarmeð því skilyrði að merkingum um ráðlagðan daglegan neysluskammt vörunnar yrðibreytt til samræmis við önnur ákvæði reglugerðarinnar. Það hafi hins vegar ekkiverið gert og því um augljóst brot á meðalhófsreglu að ræða. Umlagarök vísar stefnandi til 2. og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslandsnr. 33/1944. Einnig er vísað til EES-samningsins, sbr. lög nr. 2/1993 um evrópskaefnahagssvæðið, laga nr. 93/1995 um matvæli og reglugerðar nr. 327/2010 umgildistöku reglugerðar Evrópu-sambandsins nr. 1925/2006, með síðari breytingum,þ.m.t. reglugerðar nr. 453/2014. Þá er vísað til ógildingarreglna og almennrareglna stjórnsýsluréttarins, sbr. stjórnsýslulög nr. 37/1993, sbr. einkum 10.og 12. gr. laganna. Um heimild sína til höfðunar máls þessa vísar stefnandi til60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. Mannrétindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Varðandi varnarþing vísast til 4. mgr. 33. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðst við ákvæði XXI. kaflalaga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt byggir á ákvæðum laga nr. 50/1988.Málsástæðurog lagarök stefndaStefnda bendir á að reglur EES-samningsinsum frjálsa vöruflutninga eigi aðeins við um framleiðsluvörur sem upprunnar séuí ríkjum samningsaðila, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópskaefnahagssvæðið. Af gögnum málsins sé ekki ljóst hvort framleiðsluvaranHydroxycut Hardcore Elite sé upprunninn í EES-ríki í skilningi ákvæðisins. Ítilkynningu stefnanda til stefnda komi fram að varan sé uppruninn í Bretlandi.Á umbúðum vörunnar segi hins vegar að varan sé framleidd í Bandaríkjunum. Þákveður stefndi að vörunni virðist í einhverjum tilvikum vera dreift fráBretlandi. Ef varan er ekki upprunnin í EES-ríki geti stefnandi ekki boriðfyrir sig ákvæði EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga þar semgrundvallarreglur um frjálsa vöruflutninga taki einungis til framleiðsluvarasem upprunnar séu í ríkjum samningsaðila nema annað sé tekið fram, sbr. 2. mgr.8. gr. laga nr. 2/1993. Sönnunarbyrði um að varan sé uppruninn í einhverjuaðildarríkja EES-samningsins hvíli á stefnanda. Sú málsástæða stefnanda að meðsetningu reglugerðar nr. 453/2014 um breytingu á reglugerð nr. 327/2010 hafiíslenska ríkið farið á svig við skuldbindingar sínar samkvæmt EES-samningnum umfrjálsa vöruflutninga, geti ekki komið til skoðunar eða leitt til þess aðkröfur stefnanda séu teknar til greina nema stefnandi sýni fram á að varan séuppruninn í einhverju aðildarríkja EES-samningsins. Þar sem stefnandi hafi ekkiaxlað þá sönnunarbyrði séu þessar málsástæður hans haldlausar.Verði talið að framleiðsluvaranHydroxycut Hardcore Elite sé upprunnin í einhverju aðildarríkja EES samningsinsí skilningi 2. mgr. 8. gr. laga nr. 2/1993 byggir stefnandi á að reglugerð nr.453/2014 um breytingu á reglugerð nr. 327/2010 sé sett í fullu samræmi viðEES-samninginn.Stefndi vísar til þess aðreglugerð nr. 453/2014 um (3.) breytingu á reglugerð nr. 327/2010 um gildistökureglugerðar Evrópusambandsins nr. 1925/2006 um íblöndun vítamína og steinefnaog tiltekinna annarra efna í matvæli hafi tekið gildi 2. maí 2014. Reglugerðinsé sett samkvæmt heimild í 16., 17. og 30. gr. a. laga nr. 93/1995 um matvælimeð síðari breytingum, og kveði á um takmarkanir á magni íblandaðs koffíns ímatvælum. Samkvæmt 4. gr. reglugerðarinnar sé hámarksmagn koffíns ífæðubótarefnum 300 mg í ráðlögðum daglegum neysluskammti. Ákvæðireglugerðarinnar feli ekki í sér blátt bann við framleiðslu, markaðssetningueða innflutningi vara sem innihalda íblandað koffín yfir tilgreindu hámarki,heldur kveði á um að sótt sé um leyfi til stefnda. Kveður stefndi að um íblöndunkoffíns í matvæli gildi ekki samræmdar reglur í Evrópulöggjöfinni. Stefndibendir á að ákvæði EES-samningsins um frjálsa vöruflutninga, sbr. II. hlutilaga nr. 2/1993, og ákvæði 10. gr. reglugerðar nr. 1925/2006/EB um sama efni,sem innleidd hafi verið í íslenskan rétt með reglugerð nr. 327/2010, komi ekkií veg fyrir að aðildarríki setji sér reglur um atriði sem ekki hefur veriðkveðið á um í Evrópulöggjöf. Kveður stefndi að beinlínis sé gert ráð fyrirþessu í EES-samningnum og segi m.a. í 13. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópskaefnahagssvæðið að ákvæði 11. og 12. gr. um magntakmarkanir á inn- ogútflutningi komi ekki í veg fyrir að leggja megi á innflutning, útflutning eðaumflutning vara bönn eða höft sem réttlætast af almennu siðferði,allsherjarreglu, almannaöryggi, vernd lífs og heilsu manna o.fl. Slík bönn eðahöft megi þó ekki leiða til gerræðislegrar mismununar eða til þess að duldarhömlur séu lagðar á viðskipti milli samningsaðila. Sé þessi heimild áréttuð í 2.mgr. 11. gr. reglugerðar nr. 1925/2006/EB, sbr. reglugerð nr. 327/2010 umgildistöku reglugerðarinnar, en þar segi: „ef aðildarríki telur nauðsynlegt, íljósi þess að engin ákvæði Bandalagsins liggja fyrir, að samþykkja nýjalöggjöf: a) um lögboðna íblöndun vítamína og steinefna í tiltekin matvæli eðaflokka matvæla eða b) um bann við notkun tiltekinna annarra efna viðframleiðslu tiltekinna matvæla eða takmörkun á slíkri notkun, skal aðildarríkiðtilkynna framkvæmdarstjórninni um það í samræmi við málsmeðferðina sem mælt erfyrir um í 12. gr.“ Í samræmi við ofangreint sé ljóst að það sé á valdiaðildarríkja að setja ákvæði í landslög með nánar tilgreindum hætti til verndarheilsu manna þegar ekki liggja fyrir samræmdar reglur í ákvæðum EES-réttar.Stefndi bendir á að þágildandireglugerð nr. 906/2008 um breytingu á reglugerð um bragðefni í matvælum nr.587/1993 hafi kveðið á um að íblöndun koffíns í önnur matvæli en drykkjarvörurværi óheimil. Í kjölfar þess að ESA hafi gert athugasemdir við þágildandireglugerð nr. 906/2008 hafi verið ákveðið að fella reglugerðina úr gildi ogtaka regluverkið til heildstæðrar endurskoðunar. Hafi verið talin brýn þörf áað tryggja að magns íblandaðs koffíns í matvælum væri haldið innan tiltekinnamarka til þess að takmarka áhættu á skaðlegum áhrifum þess á heilsu neytenda.Ábendingar hafi borist frá Neytendasamtökunum um nauðsyn þess að settar yrðureglur um efnið til verndar neytendum, sérstaklega með börn og unglinga í huga.Hafi það m.a. verið gert aðtillögu að Ísland fylgdi fordæmi Noregs og Danmerkur sem hafi sett reglur semkveða á um að leyfilegt koffínmagn í drykkjarvöru sé að hámarki 150 mg í lítra.Neytendasamtökin hafi ítrekað erindi sitt um viðvörunarmerki á vörur seminnihalda mikið koffín 26. október 2012. Í fjölmiðlum og á Alþingi hafi veriðrætt um heilsuspillandi áhrif óhóflegrar neyslu koffíns og nauðsyn þess aðtakmarka slíka neyslu.Í framhaldinu hafi svo núgildandireglugerð nr. 453/2014 verið sett. Sérstaklega hafi verið hugað að því aðreglugerðin væri í samræmi við EES-samninginn, sbr. m.a. jákvætt álit ESA. Viðsetningu reglugerðarinnar nr. 453/2014 hafi m.a. verið tekið mið af niðurstöðumrannsókna sem sýndu að óhófleg neysla koffíns gæti haft ýmis skaðleg áhrif áheilsu, m.a. á hjarta- og æðakerfið, taugakerfið og vökvajafnvægi líkamans.Sýnt hafi verið að koffín hafi ýmis lífeðlisfræðileg áhrif á líkamann, m.a.hækkun blóðþrýstings og hjartsláttartruflanir. Þá birtist koffíneitrun hjáfullorðnum með ýmsum klínískum einkennum allt frá pirringi, kvíða ogsvefntruflunum til skyntruflana, aukinna þvagláta, ójafnvægi kalsíum búskapartil hjartsláttar- og meltingartruflana. Því hafi verið talið nauðsynlegt aðsetja hámarksmagn koffíns í matvælum til verndar heilsu manna.Í stefnu sé því ranglega haldiðfram að hámarksmagn koffíns í fæðubótarefnum (300 mg) samkvæmt reglugerðinni séúr lausu lofti gripið. Hámarkið hafi verið ákvarðað út frá rannsóknum sem hafisýnt að neysla koffíns allt að 400 mg á dag væri almennt talin skaðlausfullorðnu heilbrigðu fólki til lengri tíma. Viðmiðin séu þó mun lægri fyrirviðkvæma hópa, t.d. konur á barneignaraldri og ungmenni. Þar sem langflestirneyti koffíns í einhverju öðru formi en fæðubótarefnum (t.d. kaffi, te,kóladrykkir, súkkulaði o.s.frv.) hafi gildið fyrir fæðubótarefni verið haftlægra í reglugerðinni en efstu öryggismörk (400 mg) geri ráð fyrir að séhættulaust. Með tilliti til neyslutalna frá 16 Evrópulöndum hafi varkárasta matEFSA verið að 95% fólksfjöldans (95 th percentile) neyti að lágmarki 109 og aðhámarki 742 mg koffíns á dag. Samkvæmt neyslukönnun sem gerð hafi verið áÍslandi árið 2002 hafi meðalkoffínneyslafullorðinna verið um 235 mg á dag á mann og 86% af koffínneyslu fullorðinnahafi verið að rekja til kaffidrykkju. Neyslukönnunin hafi ekki náð tilfæðubótarefna, súkkulaðis og lyfja sem innihalda koffín. Þá bendir stefnda á aðreglugerðin sé jafnframt sett að danskri fyrirmynd en í Danmörku sé kveðið á umað hámarksmagn koffíns í matvælum sé 300 mg á dag sem deilt sé niður á minnstþrjá skammta. Þar sé m.a. kveðið á um enn frekari takmarkanir á koffíninnihaldií íþróttavörum (sportsprodukter), að hámarki 101 mg koffín í hverjum 100grömmum vörunnar. Stefndi kveður að í stefnu komifram að „hvergi sé staðhæft [í skýrslu EFSA] að neysla á meira magni af koffíniá dag [en 400 mg] sé almennt heilsuspillandi fyrir meginþorra fólks“. Kveður stefndiað stefnandi virðist þannig telja að til þess að reglugerðin standist ákvæðiEES-réttar þurfi aðildarríki að sýna fram á að neysla á koffíni yfir þeimhámarksmörkum sem reglugerðin boðar sé í reynd skaðleg eða heilsuspillandifyrir meginþorra fólks. Þetta sé rangt hjá stefnanda. Stefndi taki í fyrstalagi fram að beiðni Framkvæmdastjórnar ESB hafi verið afmörkuð með þeim hættiað sérfræðinganefnd EFSA (EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition andAllergies) hafi skilað vísindalegu áliti um hvaða magn koffíns úr hvers kynsmatvælum gæfi ekki tilefni til áhyggna um skaðleg heilsufarsleg áhrif fyrirheilbrigðan almenning. Niðurstaðan hafi verið að neyslaheilbrigðra fullorðinna einstaklinga á allt að 400 mg af koffíni á dag gæfiekki tilefni til áhyggna um skaðleg heilsufarsleg áhrif til lengri tíma.Orðalag niðurstöðunnar skýrist þannig af orðalagi rannsóknarbeiðninnar.Efnisleg niðurstaða skýrslunnar sé óumdeilanlega sú að neysla heilbrigðrafullorðinna einstaklinga á koffíni yfir tilgreindum mörkum gefi tilefni tiláhyggna um skaðleg heilsufarsleg áhrif. Þannig sé tilefni til að hafa áhyggjuraf því að neysla koffíns yfir þessum mörkum geti almennt verið heilsuspillandifyrir meginþorra fólks.Stefndi bendir í öðru lagi á aðþegar óvissa ríkir um áhættu á skaðlegum afleiðingum vegna neyslu tiltekinnamatvæla og innihalds þeirra samkvæmt rannsóknum sé það á hendi aðildarríkja aðákvarða hvernig heilsa manna skuli vernduð, að virtum meginreglumEES-samningsins m.a. um frjálsa vöruflutninga. Geti aðildarríki þannig ákveðiðað neytandinn skuli njóta vafans um möguleg skaðleg áhrif matvæla á heilsumanna. Kveður stefndi að þetta sé í samræmi við beitingu varúðarreglunnar(precautionary principle). Jafnvel á sviðum þar sem sameiginlegar reglur gildiað tilteknu marki á sviði Evrópulöggjafar, hafi aðildarríkjum verið veitt rúmtsvigrúm til mats þegar óvissa ríkir um möguleg skaðleg áhrif á viðbættum efnumí matvæli. Í samræmi við þetta séu ekki gerðar kröfur um að aðildarríki þurfiað sýna fram á að neysla á koffíni yfir þeim hámarksmörkum sem reglugerðinboðar sé í reynd skaðleg eða heilsuspillandi fyrir meginþorra fólks.Reglugerð nr. 453/2014 hafi veriðtilkynnt 9. maí 2012 í samræmi við ákvæði tilskipunar 98/34/EB sem setji reglurum tilhögun upplýsingaskipta vegna tæknilegra reglna. Þann 2. júlí 2012 hafireglugerðin einnig verið tilkynnt í samræmi við reglugerð Evrópusambandsins nr.1925/2006/EB og tilskipun nr. 2000/13/EC. Þann 4. desember 2013 hafi ESA skilaðjákvæðu áliti vegna tilkynningar íslenska ríkisins um reglugerð nr. 453/2014.Samkvæmt niðurstöðu eftirlitsstofnunarinnar hafi verið talið að drög aðbreytingarreglugerðinni vegna íblandaðs koffíns í matvælum fæli ekki í séróréttmæta takmörkun á markaðssetningu matvæla með íblönduðu koffíni. Kveðststefndi hafna því sem fram komi í stefnu að „þessi staðreynd fái engu breytt umbrot íslenska ríkisins á grundvallarreglu EES-samningsins um frjálsavöruflutninga.“ Í þessu samhengi bendir stefndi á að ESA sé sjálfstæðeftirlitsstofnun sem hafi einmitt eftirlit með því að skuldbindingar samkvæmtEES-samningnum séu efndar og að aðgerðir aðildarríkjanna á sviði samkeppni séulögmætar, sbr. 1. mgr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópskaefnahagssvæðið. Hafi það bersýnilega þýðingu að stofnunin hafi veitt jákvættálit þess efnis að reglugerðin standist ákvæði EES-samningsins. Í áliti ESA sé tekið fram aðþegar aðildarríki setja í löggjöf sína reglur um að sækja þurfi um leyfi fyrirmatvælum vegna hámarkmagns efna sem ekki er kveðið á um í EES-löggjöf, þurfitvö skilyrði að vera uppfyllt: 1) Að reglurnar veiti aðgengilega málsmeðferðsem geti verið lokið innan sanngjarns tímaramma og að ef hún leiðir tilhöfnunar, þá skuli vera hægt að skjóta málinu til dómstóla og 2) að aðeins megihafna umsókn ef varan stofnar almannaheilsu í hættu. Hvað fyrra skilyrðiðvarðar þá sé tekið fram í 4. mgr. 4. gr. reglugerðarinnar að hafi stefndi ekkilokið mati sínu sex mánuðum eftir að umsókn barst stofnunni sé heimilt að hefjaframleiðslu, markaðssetja eða flytja inn umrædda vöru. Þá séu engar takmarkanirsettar á höfðun dómsmáls til endurskoðunar á ákvörðunum stefnda um að hafnaumsókn, umfram almennar reglur.Seinna skilyrðið geri kröfur umað þegar reglur aðildarríkis kveða á um að sækja þurfi um leyfi fyrir matvælumvegna hámarkmagns efna sem ekki er kveðið á um í EES-löggjöf, megi aðeinsheimila höfnun umsóknar ef varan er talin stofna heilsu manna í hættu. Ísamræmi við þetta sé kveðið á um það í reglugerð nr. 453/2014 að stefndi megihafna umsókn eða setja skilyrði fyrir henni, ef stefndi telji að varan getiverið heilsuspillandi fyrir neytendur eða tiltekinn hóp neytenda, sbr. 3. mgr.4. gr. reglugerðarinnar. Þá segi að bann eðaviðbótarskilyrði skuli byggð á áhættumati og að stefnda sé heimilt að leitaaðstoðar sérfræðinga vegna matsins. Sé þannig ljóst að reglugerð nr. 453/2014uppfylli bæði framangreind skilyrði, sbr. einnig jákvætt álit ESA.Stefndi vísar til þess sem ístefnu segi: „Hvað seinna skilyrðið áhrærir vísar stefnandi til þess að ekkihafi verið sýnt fram á með fullnægjandi hætti að varan sé almenntheilsuspillandi fyrir fólk.“ Stefndi bendir á að seinna skilyrðið varði þaðundir hvaða kringumstæðum megi hafna umsóknum um leyfi fyrir markaðssetningu oginnflutningi tiltekinna vara. Um sé að ræða formlegt skilyrði sem uppfyllt sémeð ákvæði reglugerðarinnar, sem í samræmi við seinna skilyrðið, heimili aðumsóknum um leyfi sé hafnað „ef stofnunin telur að varan geti veriðheilsuspillandi fyrir neytendur eða tiltekinn hóp neytenda“. Athugasemdirstefnanda við efnislegt mat stefnda um það hvort varan Hydroxycut HardcoreElite sé heilsuspillandi fyrir neytendur, varði ekki þær formreglur semframangreind skilyrði geri til löggjafar aðildarríkja. Efnislegt mat stefnda áþví hvort tilteknar vörur uppfylli skilyrði reglugerðarinnar hafi engin áhrif áþað hvort reglugerðin teljist í samræmi við EES-rétt. Sé þessi umfjöllunstefnanda í stefnu því ekki rökstuðningur fyrir málsástæðu stefnanda um aðreglugerðarákvæðið samrýmist ekki EES-rétti. Aukinheldur sé fullyrðingin röng. Með vísan til alls framangreindssé ljóst að reglugerð nr. 453/2014 sé í fullu samræmi við ákvæði 11. og 13. gr.EES-samningsins og feli ekki í sér brot á skuldbindingum íslenska ríkisinssamkvæmt EES-samningnum líkt og stefnandi haldi fram. Reglugerðin hafi veriðsett í þeim lögmæta tilgangi að vernda heilsu manna og leiði ekki tilgerræðislegrar mismununar eða til þess að duldar hömlur séu lagðar á viðskiptimilli aðildarríkja EES-samningsins. Reglugerðin hafi verið tilkynntframkvæmdastjórn EB og ESA hafi skilað jákvæðu áliti um breytingarreglugerðinaþar sem niðurstaðan hafi verið að reglugerðin fæli ekki í sér óréttmætatakmörkun á markaðssetningu matvæla með íblönduðu koffíni.Þá byggir stefndi á því aðreglugerð nr. 453/2014 um breytingu á reglugerð nr. 327/2010 eigi sérfullnægjandi stoð í lögum um matvæli nr. 93/1995 og gangi ekki gegnatvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar.Stefnda byggir jafnframt á aðreglugerð nr. 327/2010 eigi sér fullnægjandi stoð í lögum um matvæli nr.93/1995. Í 3. gr. reglugerðar nr. 453/2014 sé fjallað um lagaheimild,gildistökuákvæði og ákvæði til bráðabirgða. Reglugerð nr. 453/2014 sé settsamkvæmt heimild í 16., 17. og 31. gr. a. laga nr. 93/1995 um matvæli meðsíðari breytingum. Í 16. gr. laganna segi að ráðherra sé heimilt með reglugerðað setja ákvæði um heiti, framleiðslu og samsetningu matvæla, þegar slíkt sétalið nauðsynlegt, til að stuðla að heilbrigði eða til að tryggja hagsmuniframleiðanda og neytenda. Í 17. gr. laganna segi að ráðherra skuli með reglugerðumsetja ákvæði um notkun aukaefna, bragðefna, varnarefna og bætiefna viðframleiðslu matvæla og um leyfilegt magn aðskotaefna í matvælum. Í 31. gr. a.laganna segi m.a. að ráðherra setji nánari ákvæði um framkvæmd laganna meðreglugerðum. Þar skuli m.a. kveðið nánar á um framleiðslu og markaðssetningumatvæla og efnainnihald matvæla. Sé því ljóst að í lögum um matvæli sé að finnaskýra heimild fyrir ráðherra til setningar reglugerða um ofangreind efni. Í 1. gr. laga nr. 93/1995 ummatvæli komi fram að tilgangur laganna sé m.a. að tryggja, svo sem kostur er,gæði og öryggi matvæla og að merkingar og aðrar upplýsingar um þau séu réttarog fullnægjandi. Í 3. gr. laganna segi að þannig skuli staðið að framleiðslu ogdreifingu matvæla að þau valdi ekki heilsutjóni. Ákvæði 8. gr. a-c hafi komiðinn í lög um matvæli með breytingarlögum nr. 143/2009 í samræmi við 17. og 19.gr. reglugerðar (EB) nr. 178/2002. Í 8. gr. a. laganna sé kveðið áum það að óheimilt sé að markaðssetja matvæli sem ekki séu örugg, þ.e.heilsuspillandi eða óhæf til neyslu. Í 1. mgr. 8. gr. a. sé nánar afmarkað tilhvers beri að líta við mat á því hvort matvæli teljist örugg, sbr. 1. mgr.ákvæðisins. Í fyrsta lagi beri að líta til þess hvernig neytendur noti matvælinvenjulega á hverju stigi framleiðslu og dreifingar og í öðru lagi tilupplýsinga sem neytendum eru veittar, þ.m.t. upplýsingar á merkimiða, eðaupplýsingar sem neytendur hafa almennt aðgang að, þar sem fram kemur hvernigþeir geti forðast tiltekin matvæli eða tiltekinn matvælaflokk sem geti haftskaðleg áhrif á heilsuna. Í 2. mgr. sé kveðið á um hvað skuli hafa tilhliðsjónar við mat á því hvort matvæli séu heilsuspillandi. Í fyrsta lagi skulihafa hliðsjón af líkamlegum, bráðum áhrifum og/eða skammtímaáhrifum og/eða langtímaáhrifumþessara matvæla á heilsu þeirra sem neyta þeirra og einnig á næstu kynslóðir, íöðru lagi líklegum uppsöfnuðum eituráhrifum og í þriðja lagi sérstöku næmiákveðins hóps neytenda fyrir tilteknum matvælum ef matvælin eru ætluð þeimhópi. Í 6. mgr. 22. gr. laganna segi að matvælaeftirlit skuli m.a. byggjast ááhættugreiningu og skuli áhættumat unnið á hlutlausan og gegnsæjan hátt ágrundvelli vísindalegra upplýsinga og gagna.Kveður stefndi að afframangreindu leiði að í lögunum sjálfum sé kveðið á um þá skerðingu að ekkimegi markaðssetja matvæli sem ekki eru talin örugg eða geti veriðheilsuspillandi. Skerðing þessi hafi verið talin nauðsynleg með tilliti tilalmannahagsmuna, þ.e. til verndar heilsu manna. Einnig liggi fyrir ígrundað matlöggjafans á nauðsyn þess að veita ráðherra vald til þess að setja nánarireglur, t.d. um magn efna og efnasamsetningar í matvælum, til þess að koma íveg fyrir að matvæli sem geta verið heilsuspillandi séu sett á markað. Hafilengi verið viðurkennt að í nútímaþjóðfélagi sé þörf á því að löggjafinn getiveitt framkvæmdavaldinu heimild til að setja reglugerðir til nánari útfærslu álögum innan tilgreindra marka. Eðli máls samkvæmt væri það miklum erfiðleikumbundið ef það væri alfarið á hendi löggjafans að taka til skoðunar í hverjutilviki fyrir sig hvaða efnasamsetningar eða magn efna megi vera í tilteknummatvælum til þess að tryggja að heilsuspillandi matvæli séu ekki sett á markað.Á sviði matvælaöryggis hafi löggjafinn talið nauðsynlegt að framkvæmdavaldiðgæti brugðist við margbreytilegum tilvikum sem upp geti komið. Þá sé í lögunumkveðið á um takmörk og umfang þeirrar réttindaskerðingar sem talin sénauðsynleg í þágu þess markmiðs að stuðla að heilbrigði og til að tryggjahagsmuni framleiðanda og neytenda, sbr. 1. og 2. mgr. 8. gr. a. laganna. Íþessum lagaákvæðum séu efnisreglur um það til hvers beri að líta við mat á þvíhvort matvæli séu heilsuspillandi. Í ákvæðinu komi beinlínis fram að: „viðákvörðun um hvort matvæli séu heilsuspillandi skal hafa hliðsjón“ af nánartilgreindum atriðum. Geti afmörkunin því varla verið skýrari. Reglurlagaákvæðanna afmarki það svigrúm sem ráðherra hafi til að kveða nánar á umsamsetningu og efnainnihald matvæla og leyfilegt magn aðskotaefna í matvælumtil verndar heilsu manna. Það ráðist því af skýrum lagaheimildum hvertsvigrúmið sé. Stefndi telur ljóst aðreglugerðin hafi verið sett með stoð í greindum ákvæðum laga nr. 93/1995 ummatvæli. Við setningu reglugerðar nr. 453/2014 hafi legið fyrir hvert markmiðiðvar með reglugerðinni og hvernig hámarksviðmið reglugerðarinnar voru ákvörðuð.Þannig hafi m.a. verið tekið tillit til líkamlegra áhrifa matvæla meðkoffíninnihaldi yfir tilgreindum mörkum á heilsu neytenda og uppsafnaðraeituráhrifa á heilbrigt fullorðið fólk. Þá hafi viðkvæmari hópar skilgreindirsérstaklega. Með tilliti til þess hve mikil koffínneysla sé meðal neytenda áÍslandi og með vísan til þeirra skaðlegu heilsufarsáhrifa sem óhófleg neysla ákoffíni geti haft, hafi verið talið að fæðubótarefni sem innihalda yfir 300 mgaf íblönduðu koffíni samkvæmt ráðlögðum dagskammti gætu ekki talist örugg. Stefndi vísar einnig til þess aðvið mat á því hvort reglugerðin eigi sér stoð í lögum beri að líta til umfangsog eðlis þeirrar réttindaskerðingar sem stefnandi verði fyrir, enda séu kröfurum skýrleika lagaheimildar breytilegar eftir því hvaða hagsmunum hún lýtur að.Þeim mun tilfinnanlegri eða meira íþyngjandi sem ákvæði reglugerðarinnar séu,þeim mun strangari kröfur séu gerðar til skýrleika lagaheimildarinnar sem ákvæðireglugerðarinnar sé byggt á. Reglugerðin kveði ekki á um blátt bann viðinnflutningi og markaðssetningu á fæðubótarefnum með íblönduðu koffíni yfir 300mg, heldur um skyldu til þess að sótt sé um sérstakt leyfi. Skyldan gangi jafntyfir alla sem hafa í hyggju að markaðssetja og flytja inn fæðubótarefni meðíblönduðu koffíni yfir tilgreindum mörkum. Einnig þurfi að sækja um leyfi fyrirmarkaðssetningu og innflutningi drykkjarvara og öðrum matvælum með koffínmagniyfir því hámarksmagni sem tilgreint sé fyrir hverja tegund matvæla. Stefnda séfalið að taka ákvörðun með tilliti til áhættumats á grundvelli vísindalegrarannsókna og upplýsinga hvort gefið skuli út leyfi fyrir markaðssetningu oginnflutningi vörunnar. Áréttar stefndi að á grundvelli reglugerðarinnar hafistefnanda eingöngu verið synjað um leyfi til innflutnings og markaðssetningar áfæðubótarefninu Hydroxycut Hardcore Elite og sé aðeins um að ræða hömlur áinnflutningi og markaðssetningu þessa tiltekna fæðubótarefnis. Umfang og eðliskerðingarinnar sé þannig mjög afmarkað og réttur stefnanda til að stunda þáatvinnu sem hann kýs með engu öðru móti takmarkaður. Þá byggir stefndi á því að fariðhafi verið að reglum stjórnsýsluréttar í málinu.Hvað varðar rannsóknarreglustjórnsýsluréttarins, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1993, hafnar stefndi því að húnhafi verið brotin við meðferð málsins en við rannsókn málsins hafi stefndieinnig haft hliðsjón af málshraðareglu stjórnsýsluréttarins, sbr. 9. gr. laganr. 37/1993. Þann 23. janúar 2015 hafi stefnandi lagt fram tilskilin gögn meðumsókn sinni og veitt upplýsingar í samræmi við viðauka I með reglugerð nr.327/2010. Eftir vandaða og ítarlega skoðun, og að teknu tilliti til álitasérfræðinga og athugasemda stefnanda, hafi verið ákveðið að synja stefnanda um leyfitil innflutnings og markaðssetningar Hydroxycut Hardcore Elite. Ákvörðunin hafibyggt á upplýsingum sem fram hafi komið á merkimiða vörunnar um skammtastærðir,upplýsingum frá stefnanda sjálfum og niðurstöðum áhættumats að teknu tillititil álita sérfræðinga og athugasemda stefnanda.Álit sérfræðinganna hafi veriðafgerandi og samhljóða þar sem báðir hafi mælt gegn því að leyfi yrði veittfyrir markaðssetningu og innflutningi vörunnar. Bæði álitin hafi tekið mið afskýrslu EFSA frá 27. maí 2015 um öryggi koffínneyslu fyrir neytendur. Rangt sé í stefnu að í skýrsluEFSA sé hvergi fjallað um áhrif koffínneyslu í tengslum við æfingar eðahreyfingu. Rannsóknarspurningar séu afmarkaðar í skýrslunni en tekið fram aðálitið taki til koffínneyslu úr öllum matvælum, þ. á m. fæðubótarefnum, áheilbrigt fólk almennt (the general healthy population) og á tiltekna hópa þará meðal, t.d. börn, fullorðna, ófrískar konur og fólk við líkamlega áreynslu.Sérstaklega sé tekið fram að undanskilið rannsókninni séu hópar sem þurfasérstaka vernd vegna sérstakrar næmni eða veikleika. Helstu niðurstöðurskýrslunnar hafi verið að ólíklegt sé að einstakir skammtar koffíns allt að 200mg (u.þ.b. 3 mg/kg fyrir 70 kg fullorðinn einstakling) hafi skaðleg áhrif áheilsu fullorðinna einstaklinga, við hvíld eða þegar 200 mg af koffíni er neyttinnan tveggja klukkustunda fyrir mikla líkamlega áreynslu við venjulegarumhverfisaðstæður. Tekið hafi verið fram að viðmiðið kunni að vera lægra efkoffíns er neytt fyrir líkamlega áreynslu við óvenjulegar umhverfisaðstæðurt.d. við lægri súrefnisstyrk eða mjög háan hita. Stærri skammtar en 200 mg afkoffíni kunni að leiða til lengri líkamlegrar áreynslu sem kunni að stofnahjarta og/eða stoðkerfinu í hættu (cardiovascular and/or muscuoloskeletal system).Þá hafi verið talið að heildarneysla koffíns allt að 400 mg á dag hjáfullorðnum einstaklingum væri til lengri tíma líklega hættulaus.Rannsóknarstofa Háskóla Íslands ínæringarfræðum (RÍN) hafi skilað umsögn sinni þann 2. september 2015. Þar hafikomið fram að við áhættumat yrði að miða við að hluti einstaklinga sem neytivörunnar neyti koffíns í einhverjum mæli fyrir. Venjulega sé leitast við aðvernda þau 5% sem séu í hvað mestri neyslu fyrir þegar kemur að fæðutegundumeins og kaffi, te og gosdrykkjum. Varkárasta mat EFSA miðað við neyslutölur frásextán Evrópulöndum hafi verið að neysla koffíns (95 th percentile) sé metin aðlágmarki 109 mg á dag og að hámarki 742 mg á dag. Þessi neysla sé að jafnaðimest til komin vegna kaffidrykkju. Bent hafi verið á að magn koffíns í vörunniHydroxycut Hardcore Elite væri eitt og sér vel yfir þeim mörkum (400mg) semEFSA telji að séu hættulaus til langs tíma fyrir fullorðna. Ef tekið væritillit til neyslu koffíns frá öðrum fæðutegundum mætti varlega áætla að hlutiþeirra sem neyti vörunnar neyti allt að 640 mg koffíns á dag og að neysla farií versta tilfelli vel yfir 1000 mg. Í báðum tilfellum mætti gera ráð fyrir aðneysla Hydroxycut Hardcore Elite auki verulega áhættu af skaðlegum áhrifum afvöldum koffíns til langs tíma. Ekki hafi því verið talið réttlætanlegt að veitaleyfi fyrir vörunni.Þá hafi Rannsóknarstofa HáskólaÍslands í lyfja og eiturefnafræðum (RLE) skilað mati á eiturefnafræðilegumáhrifum Hydroxycut Hardcore Elite á íslenska neytendur 22. apríl 2015. Íálitinu hafi komið fram að magn koffíns sem fæst við neyslu fulls ráðlagsdaglegs neysluskammts Hydroxycut Hardcore Elite (540 mg/dag) samkvæmtfyrirmælum á umbúðum vörunnar, væri töluvert yfir þeim mörkum (400 mg/dag) semEFSA telji að séu ekki skaðleg fyrir heilsu manna. Tekið hafi verið fram aðsérfræðingar frá ýmsum löndum hafi ályktað að setja ætti mörk um hámarks neyslukoffíns á dag við 400 mg, m.a. í Kanada og Belgíu og sömu mörk komi fram ísérfræðiáliti matvælastofnunar Bandaríkjanna árið 2010. Þá hafi verið áréttaðað þó að samkvæmt enskum texta með vörunni væri ekki ráðlagt að neyta annarravara með koffíninnihaldi, megi gera ráð fyrir að fólk vant kaffidrykkju, fariekki alltaf að þeim ráðleggingum og fari þar með langt yfir ráðlögð mörk meðneyslu Hydroxycut Hardcore Elite. Hafi ekki verið mælt með leyfi tilmarkaðssetningar á vörunni á Íslandi.Áhættumatið hafi þannig veriðunnið á grundvelli vísindalegra upplýsinga og gagna, auk þess sem stefndi hafileitað aðstoðar sérfræðinga við matið. Stefnandi hafi gætt andmælaréttar sínsvið afgreiðslu málsins. Á grundvelli alls framangreinds taldi stefnda aðfæðubótarefnið Hydroxycut Hardcore Elite væri heilsuspillandi fyrir neytendurog hafnaði umsókn stefnanda. Málið hafi þannig verið fulluplýst í samræmi viðrannsóknarreglu stjórnsýsluréttar. Þá hafnar stefndi því að brotiðhafi verið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins við meðferð málsins, sbr.12. gr. laga nr. 37/1993. Stefndi hafnar því að honum hafi borið að veita leyfitil markaðssetningar vörunnar með skilyrði um að merkingum um ráðlagðandaglegan neysluskammt vörunnar yrði breytt með tilteknum hætti, í stað þess aðsynja umsókn stefnanda um leyfi og vísar til þess að ákvörðun stefnda hafiþjónað því lögmæta markmiði að koma í veg fyrir markaðssetningu og innflutningvöru sem talin sé heilsuspillandi fyrir neytendur. Ákvörðunin hafi veriðnauðsynleg til þess að þjóna því lögmæta markmiði sem að hafi verið stefnt oghafnar stefndi því að önnur vægari úrræði hafi verið tiltæk. Stefndi bendir á að samkvæmt 8.gr. b. laga um matvæli nr. 93/1995 beri stjórnandi matvælafyrirtækis ábyrgð áað uppfylltar séu kröfur laga og stjórnvaldsreglna sem gilda um starfsemi þessá hverjum tíma. Stefnandi beri þannig ábyrgð á að þau matvæli sem hann flyturinn og markaðssetur séu í samræmi við gildandi reglur. Það sé ekki á hendistefnda að gera tillögur um breytingar á tilgreiningu ráðlags dagsskammts vöruenda hvíli ábyrgð á markaðssetningu matvæla og leiðbeiningar um ráðlagðandagskammt á stjórnanda matvælafyrirtækis. Ábyrgð þessi hvíli samkvæmt lögum ástefnanda og verði henni ekki komið yfir á stefnda með þeim hætti sem stefnandigeri kröfu um. Stefndi bendir jafnframt á að samkvæmt gildandi reglum séheimilt að markaðssetja og flytja inn fæðubótarefni þar sem magn íblandaðskoffíns í fæðubótarefni samkvæmt ráðlögðum daglegum neysluskammti fer ekki yfir300 mg, án sérstakrar heimildar stefnda. Sé ráðlagður dagskammtur undirtilgreindum hámarksmörkum þurfi ekki að sækja um sérstakt leyfi til stefnda á grundvelli4. gr. reglugerðar nr. 327/2010. Þá vekur stefndi athygli á því aðákvörðun sú sem stefnandi krefst ógildingar á hafi aðeins varðað innihaldsefniðkoffín og leyfisumsókn stefnanda skv. 4. gr. reglugerðar nr. 453/2014. Afstaðahafi ekki verið tekin til annarra innihaldsefna eða merkingar vörunnar.Stefnandi beri ábyrgð á því að fæðubótarefnið uppfylli önnur skilyrði laga ogreglugerða er varða fæðubótarefni, t.d. 3. gr. reglugerðar um fæðubótarefni nr.624/2004 um þau vítamín og steinefni sem heimilt sé að nota við framleiðslu áfæðubótarefnum og 5. gr. reglugerðarinnar sem geri kröfur um sérstakarmerkingar á vöru. Auk þess þurfi fæðubótarefni á markaði að uppfylla almennákvæði reglugerðar um merkingu matvæla nr. 503/2005 og skv. 11. gr. laga ummatvæli nr. 93/1995 sé óheimilt að flytja til landsins eða markaðssetjafæðubótarefni sem innihalda lyf samkvæmt skilgreiningu lyfjalaga, svo eitthvaðsé nefnt.Stefndi áréttar að takmarkanir ámagni koffíns samkvæmt reglugerð nr. 453/2014 gildi fyrir öll matvæli og séreglugerðin ekki einskorðuð við fæðubótarefni. Skylda til þess að sækja umleyfi fyrir innflutningi og markaðssetningu matvæla með koffínmagni yfirtilgreindum mörkum reglugerðarinnar gangi jafnt yfir alla. Þannig þurfi allirsem hyggist markaðssetja og flytja inn fæðubótarefni með íblönduðu koffíni yfirtilgreindum mörkum að sækja um leyfi hjá stefnda. Þá sé hver leyfisumsókn tekintil sérstakrar skoðunar þar sem öryggi og möguleg heilsuspillandi áhrifvörunnar séu metin, líkt og í tilviki stefnanda. Um lagarök vísar stefndi m.a. tilákvæða laga um matvælastofnun nr. 80/ 2005, einkum 1. og 2. gr. laganna. Þávísar stefndi til ákvæða laga um matvæli nr. 93/1995, einkum 1., 2., 3., 4.,6., 8. a., 8. . b., 11., 14., 16., 17., 18., 19., 20., 22. og 31. gr. a.laganna. Stefndi vísar til laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, einkum8., 9., 11., 12., 13., 108. og 109. gr. laganna. Stefndi vísar jafnframt tilreglugerðar nr. 624/2004 um fæðubótarefni. Þá vísar stefndi til reglugerðar nr.327/2010, um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsins nr. 1925/2006 um íblöndunvítamína og steinefna og tiltekinna annarra efna í matvæli, og reglugerð um(2.) breytingu á reglugerð nr. 327/2010, og reglugerðar nr. 453/2014 um (3.)breytingu á reglugerð nr. 327/2010 um gildistöku reglugerðar Evrópusambandsinsnr. 1925/2006. Stefndi vísar ennfremur til ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993,einkum 1., 9., 10., 12., 13. og 27. gr. laganna. Þá vísar stefndi til laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, einkum 25. og 80. gr. laganna. Krafa stefnda ummálskostnað styðst við XXI. kafla síðastnefndra laga. Um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun vísast til laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Forsendur og niðurstaða Stefnandibyggir mál sitt í fyrsta lagi á því að með hinni umdeildu ákvörðun hafi veriðgengið gegn samningnum um evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, þar semsetning reglugerðar nr. 453/2014, sem breytti reglugerð nr. 327/2010, hafifarið gegn nefndum samningi. Gangi þetta gegn reglunni um frjálsavöruflutninga. Í2. mgr. 8. gr. laga nr. 2/1993 kemur fram að reglurnar um frjálsavöruflutninga taki einungis tilframleiðsluvara sem upprunnar eru í ríkjum samningsaðila nema annað sé tekiðfram. Ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir þessu. Áumbúðum vörunnar, sem hafa verið lagðar fram í málinu, segir að varan sé búintil í Bandaríkjunum. Í tilkynningu stefnanda til stefnda segir að varan séupprunnin í Bretlandi. Það er mat dómsins að stefnanda hafi ekki tekist sönnunþess að varan sé upprunnin í einhverju þeirra ríkja sem eiga aðild að EESsamningnum og getur þá ekki verið hald í málsástæðum stefnanda sem byggja áhonum. Þábyggir stefnandi á því að setning reglugerðar nr. 453/2014 um breytingu áreglugerð nr. 327/2010, eigi sér ekki fullnægjandi stoð í lögum og vísarstefnandi hér til 75. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Í reglugerð nr.453/2014 er vísað til 16. gr. og 17. gr. ásamt 31. gr. a í lögum nr. 93/1995 ummatvæli. Í 16. gr. laganna segir að ráðherra sé heimilt með reglugerð að setjaákvæði um heiti, framleiðslu og samsetningu matvæla, þegar slíkt er taliðnauðsynlegt, til að stuðla að heilbrigði eða til að tryggja hagsmuniframleiðenda og neytenda. Í 17. gr. laganna segir að ráðherra skuli meðreglugerðum setja ákvæði um notkun aukefna, bragðefna, varnarefna og bætiefnavið framleiðslu matvæla og um leyfilegt magn aðskotaefna í matvælum. Þá kemurm.a. fram í 31. gr. a í nefndum lögum að ráðherra setur nánari ákvæði umframkvæmd þessara laga með reglugerðum, þar sem m.a. skuli kveðið nánar á umframleiðslu og markaðssetningu matvæla, hollustuhætti í matvælaiðnaði,rekjanleika matvæla og umbúða, merkingar matvæla, notkun fullyrðinga ímerkingum matvæla, efnainnihald matvæla, viðmiðunarmörk fyrir örverufræðilegaþætti og aðskotaefni, neysluvatn, umbúðir og pökkun, erfðabreytt matvæli ogmerkingar þeirra. Matvæli eru skilgreind í 4. gr. laganna sem hvers konar efnieða vörur, hvort sem þau eru fullunnin, unnin að hluta eða óunnin, sem fólki erætlað að neyta eða sem eðlilegt er að vænta að fólk neyti. Þá er tekið framberum orðum að hugtakið matvæli nái einnig til fæðubótarefna. Það er matdómsins að setning reglugerðar nr. 453/2014 hafi verið í samræmi við nefndlagaákvæði og gangi ekki gegn atvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrárinnar,enda má fallast á það að almannahagsmunir krefjist þess að matvæli séu holl ogheilsusamleg, eða a.m.k. ekki óholl eða óheilsusamleg. Þáhefur stefnandi vísað til þess að stjórnsýslureglna hafi ekki verið gætt viðmeðferð málsins hjá stefnda. Vísað er til þess að rannsóknarreglastjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, hafi verið brotinþar sem ekki hafi verið aflað nægra upplýsinga um hið umdeilda fæðubótarefniáður en ákvörðun var tekin og ekki hafi verið tekið tillit til þess að ætlast sétil að fæðubótarefnið sé borðað í tengslum við æfingar og hreyfingu. Þá kveðurstefnandi að ekki hafi verið farið að meðalhófsreglu við meðferð málsins, sbr.12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem stefnda hefði verið unnt aðheimila innflutning og markaðssetningu vörunnar með skilyrðum um að merkingumum ráðlagðan neysluskammt yrði breytt. Aðmati dómsins getur enginn vafi leikið á því að umrædd ákvörðun stefnda erstjórnsýsluákvörðun í skilningi 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Leiðir afþessu að rannsóknarregla 10. gr. og meðalhófsregla 12. gr. laganna gilda umákvörðun stefnda og málsmeðferð en samkvæmt meðalhófsreglunni, sem og almennummeginreglum stjórnsýsluréttar, skal stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegarlögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti.Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Gegnþessu hefur stefndi vísað til þess að skv. 8. gr. b um matvæli nr. 93/1995 beristjórnandi matvælafyrirtækis ábyrgð á að uppfylltar séu kröfur laga ogstjórnvaldsfyrirmæla, en það sé ekki á hendi stefnda að gera tillögur umbreytingar á tilgreiningu ráðlagðs dagskammts, enda hvíli ábyrgðin á stjórnandamatvælafyrirtækisins, þ.e. stefnanda í þessu tilviki. Þá hefur stefndi vísaðtil þess að fari ráðlagður dagskammtur ekki yfir tiltekin mörk þurfi ekki leyfistefnda til innflutningsins á grundvelli 4. gr. reglugerðar nr. 327/2010. Dómurinnfellst ekki á þessar varnir stefnda. Það er þvert á móti mat dómsins að súmeginregla sem birtist í 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, ásamt meginreglu10. gr. laganna, hafi lagt á herðar stefnda þá skyldu að kanna hvort unnt væriað heimila innflutning vörunnar á þann hátt að merkingum væri breytt eðasérstakar íslenskar merkingar yrðu settar á vöruna, í þeim tilgangi að þjónaþví lögmæta markmiði að koma í veg fyrir koffínneyslu í því magni að skaðlegtsé eða geti verið. Fyrirliggur að stefnandi óskaði eftir því í bréfi sínu til stefnda, dags. 1. júlí2015, að teldi stefndi ekki unnt að heimila innflutninginn að óbreyttu, þá yrðistefnda heimilaður innflutningurinn með skilyrðum um að breyta merkingum ávörunni um ráðlagðan dagskammt. Ekkert liggur fyrir um að með því móti hefðiekki verið unnt að ná hinu lögmæta markmiði en taka samt sem áður minnaíþyngjandi ákvörðun en þá sem deilt er um. Getur stefndi ekki losnað undanþessari skyldu sinni með því að vísa til ábyrgðar stjórnanda matvælafyrirtækis. Þessavar ekki gætt við málsmeðferð stefnda og er þá óhjákvæmilegt að fella úr gildihina umþrættu ákvörðun stefnda. Rétter að stefndi greiði stefnanda málskostnað og er hann ákveðinn kr. 1.500.000. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Felld er úr gildi ákvörðunstefnda Matvælastofnunar frá 6. júlí 2015 þar sem beiðni stefnanda, Beis ehf.,um leyfi fyrir innflutning og/eða markaðssetningu vörunnar Hydroxycut HardcoreElite, sem inniheldur allt að 540 mg af koffíni í ráðlögðum daglegumneysluskammti samkvæmt leiðbeiningum á umbúðum vörunnar, var hafnað.Stefndi greiði stefnanda kr.1.500.000 í málskostnað.
Mál nr. 648/2015
Ábyrgð Veðréttur
Í málinu kröfðust ES og EÞ þess að fellt yrði úr gildi veð sem þau veittu árið 2007 í fasteign sinni með undirritun á tryggingarbréfi útgefnu af B og að A hf. yrði gert að aflýsa því. Ekki var fallist á með ES og EÞ að A hf. hefði brotið gegn Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá árinu 2001, 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti með því að kynna þeim ekki niðurstöðu greiðslumats fyrir undirritun þeirra á tryggingarbréfið. Talið var að með undirritun sinni hefðu þau staðfest að þau hefðu kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulagsins, en þar væri meðal annars tilgreint að ábyrgðarmenn skyldu kanna fjárhag lántakandans. Þá var ekki heldur fallist á með ES og EÞ að greiðslugeta B hefði aldrei verið könnuð. Loks var ekki talið að skilyrði væru í málinu til að ógilda veðsetninguna á grundvelli 30., 33. eða 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Var A hf. sýknað af kröfu ES og EÞ.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 28. september 2015. Þau krefjast þessað fellt verði úr gildi veð sem þauveittu í fasteign sinni að Tungubakka 12 í Reykjavík með undirritun átryggingarbréfi útgefnu af Birni Blöndal Björnssyni 13. apríl 2007 og aðstefnda verði gert að aflýsa því. Þá krefjast þau aðallega málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að málskostnaður falli niður á báðumdómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstaréttióskipt úr hendi áfrýjenda. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar og viðmunnlegan flutning málsins hafa áfrýjendur teflt fram þeirri málsástæðu að lántakinnBjörn Blöndal Björnsson hefði ekki staðist eða hefði ekki átt að standastgreiðslumat á þeim tíma sem fyrrnefnt tryggingarbréf var gefið út. Af gögnummálsins verður ekki ráðið að þessi málsástæða hafi verið höfð uppi undirrekstri málsins í héraði. Fær hún því ekki komist að fyrir Hæstarétti, sbr. 2.mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Áfrýjendur reisa kröfur sínar á hendur stefnda meðalannars á því að greiðslugeta lántakanda hafi aldrei verið könnuð. Í málinuliggur fyrir skjal með yfirskriftinni „Niðurstaða greiðslumats“ sem stafaði frálánveitandanum og áfrýjendur rituðu undir. Í skjalinu sagði að matið benti tilþess að lántakandi gæti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandifjárhagsstöðu. Í skjalinu kom fram að lánveitandi hefði metið getu lántakandatil að standa við fjárskuldbindingar sínar og að greiðslumatið byggði á gögnumsem lánveitandi hefði aflað eða lántakandi látið í té. Kom þar og fram aðniðurstaða greiðslumats byggði meðal annars á upplýsingum um framfærslukostnaðog önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimila og greiðslubyrði lána. Er því ljóstað til þess að unnt hafi verið að meta greiðslugetu lántakandans þurfti atbeinahans til öflunar gagna.Í málinu liggur fyrir yfirlýsing lántakandans umað hann viti ekki til þess að greiðslumat hafi verið gert á sér vegna umræddsláns. Hann hafi ekki fengið um það neinar upplýsingar og ekki verið beðinn umnein gögn. Framburður lántakandans fyrir dómi var ekki skýr um þetta. Þannig sagðihann fyrst að hann hefði haldið að umrætt skjal um niðurstöðu greiðslumats værihið svokallaða greiðslumat og að í því hefði falist að hann stæðist einhverskonar greiðslumat hjá sínum banka. Þegar hann var spurður um hvort hann hefðivitað hvað greiðslumat væri á þeim tíma sem hér um ræðir sagði hann: „Svonaeftir á að hyggja nei.“ Síðan kom fram hjá honum að hann hefði talið að í þessuskjali fælist að hann væri ekki á vanskilaskrá og að ekkert greiðslumat hafiverið gert. Miðað við orðalag umrædds skjals verður að leggjatil grundvallar að lánveitandinn hafi metið greiðslugetu lántakandans meðalannars með tilliti til gagna frá honum þrátt fyrir fullyrðingar hans um hiðgagnstæða. Þegar litið er til þess að engin skylda hvíldi á lánveitanda aðgeyma undirgögn til stuðnings greiðslumati þannig að aðgengileg væru áfrýjendumrúmum sjö árum síðar, sbr. dóm Hæstaréttar 17. apríl 2012 í máli nr. 141/2012,hafa þau ekki sýnt fram á að greiðslumat hafi ekki farið fram í samræmi við þaðsem greinir í fyrrnefndu skjali um niðurstöðu greiðslumats.Með framangreindum athugasemdum verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjendum verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur,Einar Sigurjón Bjarnason og Elín Þóra Sverrisdóttir, greiði óskipt stefnda,Arion banka hf., 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 8. júlí 2015. Málþetta, sem var dómtekið 16. júní sl., var höfðað 25. nóvember 2014. Stefnendureru Einar Sigurjón Bjarnason og Elín Þóra Sverrisdóttir, Tungubakka 12 íReykjavík. Stefndier Arion banki hf., Borgartúni 19 í Reykjavík. Stefnendurkrefjast þess að felld verði úr gildi veðsetningsem þau veittu í fasteign sinni að Tungubakka 12 í Reykjavík, fastanúmer204-6854, með undirritun sinni á tryggingarbréf nr. 1150-63-9751, útgefið afBirni Blöndal Björnssyni, dagsettu 13. apríl 2007. Einnig er þess krafist aðstefnda verði gert að aflýsa tryggingarbréfi nr. 1150-63-9751 af fasteigninniTungubakka 12 í Reykjavík, fastanúmer 204-6854. Þá er krafist málskostnaðar úrhendi stefnda. Stefndi krefstsýknu af öllum kröfum stefnenda og málskostnaðar. I Þann 13. apríl 2007 óskaði BjörnBlöndal Björnsson eftir láni í erlendri mynt hjá SPRON, að viðmiðunarfjárhæð5.660.000 krónur með veði í fasteign stefnenda Tungubakka 12, Reykjavík,fastanúmer 204-6854. Þann sama dag gaf hann út tryggingarbréf nr. 1150-63-9751,nú nr. 385-63-9751, til SPRON að fjárhæð 124.600 svissneskir frankar tiltryggingar á öllum skuldum sínum hjá SPRON, tryggt með 4. veðrétti í Tungubakka12, Reykjavík, fastanúmer 204-6854, sem er þinglýst eign stefnenda. Stefnendursamþykktu veðsetninguna með undirritun sinni á tryggingarbréfið.Tryggingarbréfið var framselt til stefnda 31. desember 2013. Þann16. apríl 2007 undirrituðu stefnendur blað með yfirskriftina Niðurstaðagreiðslumats. Málsaðila greinir á um það hvort greiðslumat hafi í raun veriðframkvæmt á lántakanum, Birni. Þann23. apríl 2007 gaf Björn út skuldabréf nr. 398-35-10244, nú nr. 351-35-18938,til SPRON í fjárhæðunum 12.937,14 evrur, 4.182.524 japönsk jen og 42.492,49svissneskir frankar. Stefnendur undirrituðu skuldabréfið sem veðsalar.Skuldabréfið var keypt þann 24. apríl 2007 og svaraði lánsfjárhæðin til5.571.250 króna. Óumdeilter að stefndi hefur tekið við öllum réttindum og skyldum SPRON vegnaframangreindra viðskipta. II Stefnendur byggja á því að stefndi hafi með athöfnum sínum og athafnaleysibrotið gegn reglum Samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, dags.1. nóvember 2001, sem hafi leyst af hólmi eldra samkomulag sama efnis frá árinu1998. Þá hafi stefndi einnig gerst brotlegur við ákvæði 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Stefndi hafibrotið gegn 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins þarsem segi að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðugreiðslumats áður en hann gengst í ábyrgðina. Stefnendur hafi skrifað undirtryggingarbréfið 13. apríl 2007 en ekki fengið að sjá niðurstöðu greiðslumatsfyrr en þremur dögum síðar, eða 16. apríl 2007 er lántakinn, Björn BlöndalBjörnsson, hafi komið á heimili þeirra og óskað undirskriftar þeirra í annaðsinn að fyrirmælum starfsmanns SPRON. Regla 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins sé skýr um það að greiðslumatið skuliliggja fyrir áður en ábyrgðarmaður gengst undir ábyrgð, enda væri harlatilgangslítið að sýna ábyrgðarmanni greiðslumat eftir að hann hafi gengistundir ábyrgð, nema honum væri þá gert kleift að falla frá ábyrgðinni. Þar semekki hafi verið búið að kanna greiðslugetu Björns þegar stefnendur hafi gengistí ábyrgð hafi SPRON verið rétt að bjóða stefnendum að falla frá ábyrgðinniþegar greiðslumatið hafi legið fyrir. Þar sem það hafi ekki verið gert hafiverið brotið gegn samkomulaginu. Það skipti ekki máli hvort greiðslumatið séjákvætt eða neikvætt, enda sé um fortakslausa skyldu að ræða. Meðframangreindri háttsemi hafi stefndi ekki aðeins brotið gegn ákvæðumsamkomulagsins heldur jafnframt gegn ákvæði 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4. og6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Stefndi hafilátið lántaka sjálfan sjá um að fara á fundstefnenda og afla undirskriftar þeirra. Stefndi hafi þar af leiðandi ekki veriðí neinum samskiptum við stefnendur og hafi aldrei verið það, hvorki fyrr nésíðar. Stefndi hafi því ekki uppfyllt skyldur sínar til þess að leggja dóm áþað hvort stefnendur, sem ábyrgðarmenn, væru yfirhöfuð færir um að skiljaskuldbindinguna sem þeir hafi gengist undir. Stefndi hafi heldur ekki látiðlántaka í té upplýsingabækling eða önnur gögn til þess að koma í hendurstefnenda. Stefndi hafi því virt að vettugi upplýsingaskyldu sína gagnvartstefnendum. Í því felist brot gegn 4. gr. samkomulagsins, 19. gr. laga nr.161/2002 sem og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Þá virðist sem SPRON hafi ekki kannað greiðslugetulántakans, Björns. Björn haldi því staðfastlega fram að það hafi ekki veriðgert og það eina sem stefnendur hafi fengið í hendur hafi verið blað sem beriyfirskriftina Niðurstaða greiðslumats. Stefnendur hafi óskað upplýsinga til aðstaðreyna greiðslumatið, en fengið þau svör að stefndi hefði ekki undir höndumgögn tengd greiðslumatinu. Engar tölulegar upplýsingar sé að finna á blaðinuNiðurstaða greiðslumats eða nokkuð annað sem staðfesti að raunverulega hafiverið gert greiðslumat á lántaka. Þar segi einungis að niðurstaða greiðslumatsbendi til þess að lántakandi geti efnt skuldbindingar sínar miðað við núverandifjárhagsstöðu. Lántaki hafi ekki fengið neinar upplýsingar um að gera ættigreiðslumat á honum eða að slíkt lægi fyrir. Hann hafi ekki verið beðinn umnein gögn eða spurður spurninga varðandi fjárhagsstöðu sína eða skuldastöðu.Það sé hæpið að SPRON hafi raunverulega látið fara fram greiðslumat á lántakaán aðkomu hans sjálfs og erfitt að sjá hvernig slíkt sé almennt mögulegt. Þarsem ekki hafi verið fullnægt þeirri grundvallarskyldu gagnvart stefnendum aðláta fara fram greiðslumat á lántaka sé um að ræða brot gegn 3. gr.samkomulagsins, 19. gr. laga nr. 161/2002 og 4. og 6. gr. þágildandi laga nr.33/2003. Þá hafi stefnendur aldrei fengið tilkynningar umvanskil lántaka eða yfirlit yfir stöðuna um áramót. Meðvísan til framangreindra brota á reglumsamkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, 19. gr. laga nr. 161/2002og 4. og 6. gr. laga nr. 33/2003 telji stefnendur að veðsetning sú sem þau hafiveitt með undirritun sinni á tryggingabréf nr. 1150-63-9751 sé ógild. Þau teljiað hvert og eitt sjálfstætt brot eigi eitt og sér að leiða til ógildingar semog séu þau virt saman. Ógildingarkrafa stefnenda sé í fyrsta lagi byggð á 36. gr. laga nr. 7/1936um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi geti, að ölluframangreindu virtu, ekki byggt rétt á veðsetningunni í fasteign stefnenda þarsem það sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að bera veðsetningunafyrir sig. Ógildingarkrafan sé einnig reist á 33. gr. laga nr.7/1936 þar sem það sé óheiðarlegt af stefnda að byggja á veðsetningunni vegnaþeirra atvika sem hafi verið fyrir hendi þegar veðsetningin hafi komið tilvitundar hans, um að ekki lægi fyrir greiðslumat, en stefnda hafi verið kunnugtum það. Krafansé jafnframt reist á 2. mgr. 30. gr. laganna.Þegar stefndi hafi tekið við tryggingarbréfinu hafi hann sviksamlega skýrtrangt frá atvikum sem ætla mætti að skiptu máli um löggerninginn eða hafisviksamlega þagað yfir slíkum atvikum. Þau sviksamlegu atvik sem um sé að ræðaséu þau að stefndi hafi tekið við löggerningnum þrátt fyrir að ekki hafi legiðfyrir greiðslumat á lántaka, en stefndi hafi mátt vita að það hefði áhrif á þaðhvort stefnendur skrifuðu undir gerninginn. Þessu til viðbótar sé byggt á 1. og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 7/1936 þarsem svik hafi falist í því að stefnendur hafi verið blekkt um að greiðslumathafi farið fram þegar slíkt hafi ekki átt sér stað. III Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi staðiðvið skuldbindingar sínar samkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 1. nóvember 2001. Stefnendur hafi samþykkt að veðsetjafasteign sína til tryggingar skuldum Björns Blöndal Björnssonar við SPRON meðundirritun sinni á tryggingarbréf nr. 385-63-9751. Á bréfinu komi fram að þaulýsi því yfir að þau hafi kynnt sér efni tryggingarbréfsins og geri sér greinfyrir í hverju ábyrgð þeirra sem veðleyfisgjafa sé fólgin og telji hanasamrýmast greiðslugetu þeirra. Þá hafi þau kynnt sér upplýsingabækling umábyrgðir og framangreint samkomulag um notkun ábyrgða einstaklinga. Þau hafiþví staðfest með undirritun sinni að þau hefðu kynnt sér efniupplýsingabæklings um ábyrgðir áður en þau hafi veðsett fasteign sína. Íbæklingnum sé að finna upplýsingar til ábyrgðarmanna og þeirra sem leggi tilveðtryggingar. Þar segi m.a. að veðleyfisgjafar skuli kynna sér vandlegafjárhagslega stöðu skuldara áður en gengist sé í ábyrgð. Þá sé þar greint frásamkomulaginu frá 1. nóvember 2001, en í 4. gr. þess felist í senn aðgreiðslumat skyldi gert á greiðanda og að ábyrgðarmanni gæfist færi á að kynnasér matið. Með því að stefnendur hafi staðfest að þau hefðu kynnt sérupplýsingabækling SPRON hafi þeim átt að vera kunnugt að greiðslumat hefðiverið gert. Því sé mótmælt að greiðslugeta Björns hafi aldrei veriðkönnuð. Á skjalinu Niðurstaða greiðslumats komi fram að greiðslugeta hafi veriðmetin og að niðurstaða þess hafi bent til þess að lántakandi geti efntskuldbindingar sínar miðað við þáverandi fjárhagsstöðu. Þá segi m.a. undirliðnum greiðslumat að það sé byggt á gögnum sem sparisjóðurinn hafi aflað séreða lántakandi hafi látið í té. Sparisjóðurinn beri ekki ábyrgð ágreiðslumatinu hafi lántakandi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar umfjárhag sinn. Jákvæð niðurstaða greiðslumats feli ekki í sér tryggingu fyrirþví að skuldari efni skyldur sínar. Stefnendur hafi undirritað þetta skjal ánathugasemda. Stefndi mótmæli því að sú skylda hvíli á honum eða SPRON að geymaundirgögn til stuðnings matinu svo þau megi vera aðgengileg stefnendum nú tæpumátta árum síðar. Engin lög eða reglur hafi verið í gildi á þeim tíma semtryggingarbréfið hafi verið gefið út um framkvæmd greiðslumata. Stefndi byggi áþví að SPRON hafi framkvæmt greiðslumatið í samræmi við venjur á þeim tíma. Þátelji stefndi að yfirlýsing aðalskuldarans Björns, hafi ekki sönnunargildi ímálinu, enda sé um einhliða yfirlýsingu aðalskuldara að ræða. Greiðslumat hafi verið framkvæmt fyrir útgáfutryggingarbréfsins 13. apríl 2007 og niðurstaða þess hafi verið jákvæð. Þóttundirritun greiðslumatsins hafi farið fram 16. apríl 2007 þýði það ekki að greiðslumatiðhafi verið framkvæmt þann dag, heldur einungis að það hafi verið undirritaðþann dag. Þannig hafi ákvæði 3. mgr. 4. gr. samkomulagsins, um að tryggt skuliað ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður en hann gengst íábyrgðina, verið fullnægt. Engin skylda hafi hvílt á SPRON til að aflaundirritunar veðsala á niðurstöður jákvæðs greiðslumats áður en fasteignin hafiverið veðsett. Það hafi þó verið gert og stefnendur hafi þar aftur staðfest aðhafa fengið og kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð. Skjaliðhafi verið undirritað næsta bankadag eftir útgáfu tryggingarbréfsins,mánudaginn 16. apríl 2007. SPRON hafi því gengið lengra en ákvæðisamkomulagsins geri ráð fyrir. Ef stefnendur hefðu haft áhuga á að kynna sér beturgreiðslugetu og fjárhagsstöðu skuldara, áður en þau veðsettu fasteign sína,hefðu þau átt þess kost. Það hafi þau ekki gert og verði að bera hallann afþví. Þá bendi stefndi á að jafnvel þótt tryggingarbréfið hafi verið gefið út afBirni 13. apríl 2007 sé ekki þar með sagt að stefnendur hafi undirritað þaðsama dag. Stefndi byggi á því að stefnendur hafi undirritað tryggingarbréfiðmánudaginn 16. apríl 2007, sama dag og þau hafi undirritað niðurstöðurgreiðslumatsins, enda hafi bréfið ekki verið sent til þinglýsingar fyrr en 18.apríl 2007. Þá byggi stefndi á því að stefnendum hafi í raun veriðkynntar niðurstöður greiðslumatsins áður en til ábyrgðarskuldar þeirra hafistofnast. Í þessu sambandi verði að líta á heildarmyndina að baki veitinguveðleyfis stefnenda. Tryggingarbréfið hafi verið gefið út 13. apríl 2007.Skuldabréf nr. 351-35-18938, sem hafi verið ástæða útgáfu tryggingarbréfsins,hafi hins vegar verið gefið út 23. sama mánaðar og keypt þann 24. Þannig hafiskuldin samkvæmt skuldabréfinu ekki stofnast fyrr en 24. apríl 2007, eða áttadögum eftir undirritun niðurstöðu greiðslumatsins. Stefnendum hafi því veriðkynnt niðurstaða greiðslumats áður en skuldabréfið hafi verið greitt út. Þauhafi því verið að fullu upplýst um greiðslugetu Björns áður en skuldin samkvæmtskuldabréfinu hafi stofnast og þau hafi skrifað undir sama skuldabréf semveðsalar samkvæmt tryggingarbréfinu. Markmið samkomulagsins frá 1. nóvember2001 hafi verið að tryggja að ábyrgðarmenn og veðsalar væru upplýstir um réttsinn og gætu kynnt sér greiðslumat á lántökum áður en tilábyrgðarskuldbindingar þeirra stofnaðist. Þar sem stefnendum hafi verið kynntarniðurstöður greiðslumats áður en til skuldarinnar hafi verið stofnað sé ekkióheiðarlegt, ósanngjarnt eða sviksamlegt að byggja rétt sinn átryggingarbréfinu. Þá telji stefndi að stefnendur hefðu allt að einusamþykkt veðsetninguna þrátt fyrir að þeim hefðu verið kynntar niðurstöðurgreiðslumatsins við undirritun tryggingarbréfsins. Þessu til stuðnings vísistefndi til þessi að stefnendur hafi undirritað skuldabréf nr. 351-35-18938,sem veðsalar samkvæmt tryggingarbréfinu, nokkrum dögum eftir að þeim hafi veriðkynntar niðurstöður greiðslumatsins. Bendi það til þess að niðurstaðagreiðslumatsins hafi verið fullnægjandi fyrir þau og ekki haft áhrif á frekarilánveitingar til Björns. Stefnendur hafi ekki óskað eftir frekari útskýringumeða gögnum að baki niðurstöðum greiðslumatsins þegar þau hafi ítrekað samþykktfyrirvaralaust að veðsetja eign sína fyrir skuldum Björns. Því sé mótmælt sem röngu og ósönnuðu að Björn hafi veriðlátinn sjá um að afla undirskriftar stefnenda, enda liggi ekkert fyrir sembendi til þess að svo hafi verið. Stefnendur beri sönnunarbyrðina fyrir þessarifullyrðingu. Þá hafi það ekki áhrif á gildi veðsetningarinnar hvar ritað hafiverið undir greiðslumatið. Það hafi ekki verið skilyrði samkvæmt samkomulaginufrá 1. nóvember 2001 að afla undirritunar veðsala á niðurstöður greiðslumatsþegar þeim hefði þá þegar verið kynntur réttur sinn. Skjalið Niðurstöður greiðslumatssé skýrt og auðlesið þar sem veðsalar séu upplýstir um niðurstöðugreiðslumatsins. Þá séu þau einnig upplýst á skýran hátt um þýðingu þess aðveðsetja fasteign sína sem og réttindi sín í auðlesnum upplýsingabæklingi semstefnendur hafi í tvígang staðfest að hafa fengið og kynnt sér, þ.e. bæði meðundirritun sinni á tryggingarbréfið og niðurstöður greiðslumatsins. Þá bendiengin gögn til annars en að stefnendur hafi verið að fullu bær til þess aðskilja greiðslumatið og önnur gögn sem legið hafi fyrir og afleiðingar þess aðveðsetja fasteign sína fyrir skuldum þriðja manns. Því sé mótmælt að stefnendur hafi ekki fengið yfirlityfir stöðu um áramót eða vanskilatilkynningar, en slíkar tilkynningar séu meðalgagna málsins. Stefndi hafniþví að hann hafi brotið gegn þeirri skyldu sinni að starfa í samræmi viðeðlilega og heilbrigða viðskiptahætti. Ljóst sé af framangreindri umfjöllun aðhann hafi að öllu leyti starfað í samræmi við eðlilega og heilbrigða við­skiptahættiá þessu sviði. Því sé mótmælt að brot gegn 4. og 6. gr. laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti eða 1. mgr. 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtækihafi þau áhrif að löggerningur aðila sé ógildur eða ógildanlegur. Þá bendistefndi sérstaklega á að þágildandi lög um verðbréfaviðskipti nr. 33/2003 gildieingöngu um verðbréfaviðskipti, sbr. 1. gr. laganna, en ekki um lánveitingartil einstaklinga til fjárfestinga í íbúðarhúsnæði. Stefndi telji skilyrði tilbeitingar 36.gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ekki fyrirhendi, enda sé með öllu órökstutt hvernig þau eigi við. Stefndi hafi ekkivanrækt skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða. Þá leiði meintbrot SPRON á samkomulaginu ekki sjálfkrafa til ógildingar ábyrgðar, en engarreglur mæli fyrir um ógildi samnings. Við mat á því hvort ógilda eigiveðsetningu þurfi að horfa heildstætt á öll málsatvik. Í þessu máli hafigreiðslumat verið framkvæmt, það hafi verið jákvætt og niðurstaða þess hafiverið kynnt veðsölum sem hafi athugasemdalaust undirritað það. Þá hafistefnendum verið kynntur upplýsingabæklingur um ábyrgðir. Engin skylda hafihvílt á SPRON til að afla undirritunar stefnenda á niðurstöður greiðslumatsins.Það hafi því ekki áhrif að greiðslumatið hafi verið undirritað næsta bankadag áeftir undirritun tryggingarbréfsins, enda hafi stefnendur verið að fulluupplýstir um réttindi sín sem veðsalar. Þá hafi stefnendur undirritaðskuldabréf nr. 351-35-18938 þann 23. apríl 2007 þar sem þau hafi samþykktlánveitingu sem veðsalar samkvæmt tryggingarbréfinu. Stefndi telji því að skýrvilji stefnenda hafi staðið til þess að veita lántaka veðábyrgð og engin ástæðasé til að ætla að stefnendur hefðu ekki veðsett fasteign sína til tryggingarskuldum Björns ef þau hefðu ritað undir niðurstöður greiðslumatsins einumbankadegi fyrr. Stefndi telji því að það geti hvorki talist ósanngjarnt néandstætt góðri viðskiptavenju að byggja á tryggingarbréfinu. Stefndi telji skilyrði 33. gr. laga nr. 7/1936 heldurekki uppfyllt, en það sé með öllu órökstutt hvernig skilyrði ákvæðisins eigivið. Því sé fjarri, þegar horft sé til framangreindra röksemda, að það getitalist óheiðarlegt af hálfu stefndaað byggja á efni tryggingarbréfsins. Þá hafni stefndi því að 30. gr. laga nr. 7/1936 eigi við.Stefndi hafi ekki beitt stefnendur svikum, en það sé hugtaksskilyrði ákvæðisinsað loforðsmóttakandi hafi haft þann ásetning að blekkja loforðsgjafa. SPRONhafi fylgt ákvæðum samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 að fullu, framkvæmtgreiðslumat og kynnt stefnendum rétt sinn. Þá hafi SPRON gengið skrefinu lengraog kynnt stefnendum niðurstöður greiðslumatsins, þrátt fyrir að ákvæðifyrrgreinds samkomulags hafi ekki lagt þær kvaðir á hann. SPRON hafi að fulluupplýst stefnendur um greiðslugetu Björns og farið að ákvæðum samkomulagsins.Stefnendur hafi því ekki verið beittir neinum blekkingum með ásetningi.Sönnunarbyrðin fyrir því að SPRON hafi ekki fylgt ákvæðum samkomulagsins eðaekki framkvæmt greiðslumat hvíli á stefnendum, en öll gögn málsins benda tilhins gagnstæða. IV Ágreiningur málsaðila lýtur aðþví hvort fella beri úr gildi veðsetningu sem stefnendur veittu í fasteignsinni með undirritun á tryggingarbréf útgefnu afBirni Blöndal Björnssyni og hvort stefnda skuli gert að láta afmátryggingarbréfið úr þinglýsingabók vegna fasteignar stefnenda. Óumdeilt er aðstefndi hefur tekið við réttindum samkvæmt framangreindum gerningum. Stefnendur byggja á því aðstefndi, eða forveri hans, hafi ekki staðið við skuldbindingar sínar samkvæmtSamkomulagi banka og sparisjóða, Félagsmálaráðuneytisins og Neytendasamtakannaum notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sem óumdeilt erað honum hafi borið að fylgja. Þá hafi verið brotið gegn 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4.og 6. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. Brot stefnda leiðitil ógildingar á veðsetningu þeirra, sbr. 30., 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafnar öllu framangreinduog telur að farið hafi verið í öllu að reglum um lánsveð samkvæmtsamkomulaginu. Stefnendur telja stefnda hafabrotið gegn 3. mgr. 4. gr. framangreinds samkomulags, þar sem mælt er fyrir umað tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumats áður enhann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykkt það. Vísastefnendur til þess að þau hafi undirritað tryggingarbréfið 13. apríl 2007, enniðurstöðu greiðslumats 16. sama mánaðar. Þá hafi þeim ekki verið boðið aðfalla frá ábyrgð sinni þar sem ekki hafi verið búið að kanna greiðslugetulántaka. Stefnendur undirrituðu framangreint tryggingarbréf föstudaginn 13.apríl 2007. Fyrir ofan undirritun þeirra segir: „Ég undirritaður hef kynnt mérefni bréfs þessa og geri mér grein fyrir í hverju ábyrgð mín sem veðleyfisgjafaer fólgin og tel hana samrýmast greiðslugetu minni. Jafnframt hef ég kynnt mérupplýsingabækling um ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgðaeinstaklinga frá 1. nóvember 2001.“ Stefnendurstaðfestu þannig með undirritun sinniundir veðskuldabréfið að hafa kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir ogsamkomulagið frá 2001. Í bæklingnum, sem liggur frammi í málinu, er að finna upplýsingar til ábyrgðarmanna og þeirra semleggja til veðtryggingar. Þar segir meðal annars að ábyrgðarmenn skuli kannafjárhag þess sem biðji þá um að gangast í ábyrgð. Í bæklingnum er greint frásamkomulaginu frá 1. nóvember 2001 og helstu atriðum þess. Þar kemur m.a. framað meta skuli greiðslugetu lántakans, en ábyrgðarmaður geti þó óskað eftir þvískriflega að slíkt mat fari ekki fram sé fjárhæð ábyrgða hans á skuldumlántakans undir 1.000.000 króna. Með framangreindu var stefnendum kynnt tilvistgreiðslumats og var það undir þeim sjálfumkomið og á þeirra eigin ábyrgð að óska eftir að kynna sér efni þess áður en þauveittu samþykki fyrir veðsetningu fasteignar sinnar, sbr. m.a. dóm HæstaréttarÍslands í málinu nr. 575/2012. Þá verður að líta til þess að stefnendurundirrituðu skuldabréf sem veðsalar 23. apríl 2007, eftir að hafa veriðkynntar niðurstöður greiðslumats, en matið var jákvætt og kom fram að það bentitil þess að lántakandi gæti efnt skuldbindingar sínar miðað við þáverandifjárhagsstöðu. Fram kom við aðalmeðferð málsins að lántaki var sambýlismaður ogbarnsfaðir dóttur stefnenda og var um að ræða lán tekið til sameiginlegraíbúðarkaupa þeirra. Þá kom fram í skýrslu stefnanda, Einars, fyrir dóminum aðhann hefði engu að síður undirritað tryggingarbréfið hefði honum verið kynntframangreind niðurstaða greiðslumatsins fyrir veðsetninguna. Að öllu þessu virtu verður því hafnað að stefndi hafibrotið gegn samkomulagi um notkun ábyrgða eða 19. gr. laga nr.161/2002 og 4. og 6. gr. laga nr. 33/2003 meðþví að kynna stefnendum ekki niðurstöðu greiðslumats fyrir undirritun þeirra átryggingarbréfið. Stefnendur telja einnig að brotgegn samkomulaginu hafi falist í því að lántaka hafi sjálfum verið falið aðfara með gögnin til þeirra til undirritunar, en það leiði til þess að stefndihafi ekki uppfyllt upplýsingaskyldu sína eða skyldur sínar til þess að gætaþess að stefnendur væru fær um að skilja skuldbindingu sína. Þau hafi ekkifengið upplýsingabækling um ábyrgðir. Björn Blöndal Björnsson bar fyrir dóminumað hann hefði ekki fengið nein slík gögn frá bankanum. Bankanum bar að fylgjaskyldum sínum samkvæmt samkomulaginu um notkun ábyrgða þótt hann fæli lántakaað fara með gögn til stefnenda. Eins og að framan greinir staðfestu stefnendurmeð undirritun sinni undir tryggingarbréfið að hafa kynnt sér upplýsingabæklingum ábyrgðir og efni samkomulags um notkun ábyrgða einstaklinga frá 1. nóvember2001. Samkvæmt því mátti bankinn treysta því að þau hefðu kynnt sérframangreint og er því ekki hægt að fallast á að það eitt að lántaka hafi veriðfalið að kynna stefnendum skjölin geti leitt til ógildingar á veðsetninguþeirra, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 169/2012. Þá byggja stefnendur á því aðraunverulegt greiðslumat á lántakanum, Birni, hafi ekki farið fram. Engar tölurkomi fram í niðurstöðu greiðslumat og þeim hafi ekki verið kynnt nein gögnvegna þess. Þá bar Björn um það fyrir dóminum að hann teldi ekki hafa veriðframkvæmt á sér greiðslumat, hann hefði ekki afhent bankanum nein gögn vegnaþess og ekki hafi verið leitað samþykkis hans. Þá taldi hann að hann hefði ekkiátt að standast greiðslumat. Hann kvaðst hafa talið blaðið með niðurstöðugreiðslumats, sem hann hafi fengið undirritun stefnenda á, fela í sér að hannværi ekki á vanskilaskrá. Stefnendur undirrituðu skjalið Niðurstaða greiðslumats16. apríl 2007. Kemur þar fram að geta lántakans Björns til að standa viðfjárhagsskuldbindingar sínar hafi verið metin. Greiðslumatið byggi á gögnum sembankinn hafi aflað sér eða lántakandi látið í té. Niðurstaðan sé byggð áupplýsingum um framfærslukostnað og önnur föst útgjöld, meðaltekjur heimilisinsog greiðslubyrði lána. Bankinn beri ekki ábyrgð á greiðslumatinu hafilántakandi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar um fjárhag sinn. Jákvæðniðurstaða feli ekki í sér tryggingu fyrir því að skuldari efni skyldur sínar.Þá kemur fram sú niðurstaða sem fyrr greinir að matið bendi til þess aðlántakandi geti efnt skuldbindingar sínar miðað við þáverandi fjárhagsstöðu. Þásegir jafnframt að veðsalar staðfesti með undirritun sinni að hafa fengið ogkynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgðir og lánsveð. Eins og greinir í framangreindriniðurstöðu greiðslumats gat matið byggt á gögnum sem bankinn aflaði sér.Greiðslumat getur því hafa farið fram án þess að lántaki legði sjálfur framgögn til þess. Ekki er kveðið á um skyldu stefnda til þess að kynnaábyrgðarmönnum eða veðsölum gögn sem liggja til grundvallar niðurstöðu matsins.Stefnendum var hins vegar með skjalinu um niðurstöðu greiðslumats og bæklingium ábyrgðir bent á möguleika til þess að kynna sér niðurstöðuna að fengnusamþykki lántakans. Ekki verður fallist á að sú skylda hvíli á stefnda að geymaundirgögn til stuðnings matinu svo þau gætu verið aðgengileg sjö árum síðar,sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 141/2012. Verður því að hafnaframangreindri málsástæðu stefnenda. Í málinu liggja fyrir tilkynningtil stefnanda um vanskil frá 11. júlí 2012 og yfirlit yfir skuldina í lok árs2012 og 2013 og kannaðist stefnandi, Einar, við það fyrir dóminum að hafafengið þessi skjöl. Með hliðsjón af framangreinduverður ekki talið að stefndi, eða forveri hans, hafi brotið gegn skuldbindingumsínum samkvæmt Samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1.nóvember 2001 eða gegn 19. gr. laga nr. 161/2002og 4. og 6. gr. laga nr. 33/2003. Samkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrðitalið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat samkvæmt framangreindu skal líta tilefnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika semsíðar komu til. Með hliðsjón af öllu því er að framan greinir verður ekki taliðað skilyrði séu í málinu til þess að víkja veðsetningu stefnenda samkvæmtframangreindu tryggingarbréfi til hliðar að einhverju leyti eða öllu með stoð íframangreindu ákvæði. Þá verður einnig af sömu sökum að hafna því að skilyrðisé til þess að ógilda veðsetninguna á grundvelli 30. eða 33. gr. laganna.Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnenda. Með hliðsjón af þessummálsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verðastefnendur dæmd til þess að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 250.000krónur. BarbaraBjörnsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Arion banki hf., ersýkn af kröfum stefnenda, Einars Sigurjóns Bjarnasonar og Elínar ÞóruSverrisdóttur. Stefnendurgreiði óskipt stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 806/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2016, þarsem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í málihans í Hæstarétti, en þó eigi lengur en til föstudagsins 23. desember 2016klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 2. desember 2016.Héraðssaksóknari hefur krafist þess að X , kt. [...], skulisæta gæsluvarðhaldi áfram, þar til dómur Hæstaréttar í máli hans liggur fyrir,þó eigi lengur en til föstudagsins 23. desember nk. kl. 16.Í greinargerð Héraðssaksóknara kemur fram að með ákæru ríkissaksóknaradagsettri 29. mars sl. hafi dómfellda, X, verið gefin að sök frelsissvipting,líkamsárás, hótanir, kynferðisbrot og stórfelldar ærumeiðingar gegnsambýliskonu sinni, með því að hafa föstudaginn 5. febrúar 2016, sviptþáverandi sambýliskonu sína, A, frelsi frá um klukkan 11 til 15, á heimiliþeirra að [...] í [...]. Á meðan á frelsissviptingunni hafi staðið hafidómfelldi veist A og sló hana ítrekað hnefahöggum í síðuna og höfuðið, rifið íhár hennar, tekið hana hálstaki og sparkaði ítrekað í síðu hennar og fætur þarsem hún hafi legið á gólfinu. Dómfelldi hafi jafnframt skipað A að setjast ístól og sparkað stólnum svo undan henni svo hún hafi fallið í gólfið. Á meðan áþessu hafi staðið hafi ákærði ítrekað hótað A lífláti og meinað henni útgönguúr íbúðinni og er hún hafi reynt að flýja hafi dómfelldi stöðvað hana íforstofu, rifið í hár hennar og slegið hana hnefahöggum. Dómfelldi hafi svolátið A girða niður um sig og skoðað kynfæri hennar og rass með vasaljósi aukþess sem hann hafi tekið mynd af berum kynfærum hennar og áreitt hana þannigkynferðislega. Í kjölfar ofbeldis þess sem að framan sé lýst og á meðan áfrelsissviptingunni hafi staðið hafi dómfelldi þvingað A til munn- ogendaþarmsmaka og beitt hana þannig ofbeldi og ólög­mætri nauðung. Af öllu þessuhafi A hlotið mar á höfði, bæði á enni og í hársvörð, eymsli víða um líkamannog jaxl hafi brotnað í efri gómi vinstra megin auk þess sem dómfelldi hafimóðgað og smánað A með háttseminni. Í ákæru hafi hátt­semin verið talin varðavið 1. mgr. 194. gr., 199. gr., 1. mgr. 218. gr., 1. mgr. 226. gr., 233. gr. og233. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Meðdómi Héraðsdómi Reykjavíkur frá [...]. júní sl. dómi dómfelldi verið sak­felldurað hluta og dæmdur í fangelsi í 2 ár og 6 mánuði. Dóminum hafi verið áfrýjað afhálfu ákæruvaldsins og hafi það verið flutt í Hæstarétti 28. nóvember sl. og ernú beðið dóms Hæstaréttar Dómfelldihafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 7. febrúar sl., fyrst á grund­vellirannsóknarhagsmuna, en frá 10. febrúar á grundvelli almannahagsmuna, sbr. 2.mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur sem síðarhafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar nr. 98/2016, með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar. Hafi Hæstiréttur komist þar að þeirri niðurstöðu aðdómfelldi væri undir sterkum grun um framangreind brot og að þau væru þesseðlis að varðhald væri nauð­synlegt með tilliti til almannahagsmuna. Í dómiHæstaréttar séu einnig rakinn efnis­atriði málsins með nánari hætti og atriðisem fram hafi komið við skýrslutökur af aðilum og vitnum málsins. Hæstirétturhafi jafnframt staðfest framlengingu gæslu­varðhalds yfir dómfellda í málum nr.184/2016, 244/2016 og 410/2016.Brot þau semdómfelldi hafi nú verið sakfelldur fyrirgeti varðað allt að 16 ára fangelsi. Með hliðsjón af alvarleika sakarefnis ogþess að ríkir almannahagsmunir standi til þess að menn gangi ekki lausir þegarsvo stendur á sé þess krafist að dóm­fellda verði gert að sæta gæsluvarðhaldimeðan, málið er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands og þar til endanlegurdómur fellur í máli hans.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna, 2. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga88/2008 er þess krafist að krafan nái fram að ganga. NiðurstaðaDómfelldi hlaut með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum [...]. júnísl., tveggja ára og sex mánaða fangelsisdóm fyrir nauðgun, frelsissviptingu,frekari ofbeldisbrot og stórfelldar ærumeiðingar. Dómfelldi hefur setið ígæsluvarðhaldi frá 7. febrúar sl. vegna þeirra brota sem hann hefur nú veriðsakfelldur fyrir að hluta Dóminum var áfrýjað af hálfu ákæruvaldsinsog var það flutt í Hæstarétti 28. nóvember sl. og er nú beðið dóms Hæstaréttar Með vísan tilalvarleika brota þeirra sem dómfelldi hefur nú verið dæmdur fyrir krefjast almannahagsmunirþess að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi. Verður honum með vísan til 2. mgr. 95.gr. laga, sbr. 3. mgr. 97. gr. nr. 88/2008 gert að sæta gæslu­varðhaldi meðanað mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti uns dómur er þar upp kveðinn ísamræmi við kröfu ríkissaksóknara, eins og nánar greinir í úr­skurð­ar­orði. SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐDómfelldi, X, kt. [...], skal sæta gæslu­varð­haldi áfram, unsdómur gengur í máli hans fyrir HæstaréttiÍslands, þó eigi lengur en til föstudagsins 23. desember nk. kl. 16.
Mál nr. 336/2013
Kærumál Hæfi dómara
Dómur héraðsdóms í máli ákæruvaldsins gegn X var ómerktur af Hæstarétti vegna tiltekinna ágalla á meðferð málsins. Þegar það var aftur tekið fyrir í héraði krafðist X þess að þeir dómarar sem dæmt höfðu í málinu vikju sæti. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms þar sem kröfu X var hafnað. Vísað var til þess að héraðsdómararnir væru ekki bundnir af fyrri úrlausn sinni í málinu. Þá hefði X ekki bent á önnur atvik eða aðstæður sem gætu verið til þess fallnar að draga óhlutdrægni dómaranna með réttu í efa, sbr. g. lið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 411/2015
Fasteign Stjórnvaldsákvörðun Framkvæmdaleyfi Rannsóknarregla
Í málinu kröfðust E o.fl. þess að ógilt yrði framkvæmdaleyfi V og L sem samþykkt var af sveitarstjórn R í september 2010 vegna enduruppbyggingar á flóðavarnargarði við Þórólfsfell í R sem varð fyrir skemmdum af völdum flóða í Markarfljóti í apríl sama ár. Fyrir lá að endurbygging varnargarðsins lauk í nóvember 2010 og var hann endurreistur í breyttri mynd frá því sem áður var. E o.fl. töldu að sú breyting hefði þau áhrif að Markarfljótið félli frekar að jörðum þeirra og ylli þar spjöllum á landi sem gróið hefði upp í tíð eldri varnargarðs. Reistu þeir kröfu sína einkum á því að ekki hefði verið gætt ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við undirbúning að veitingu leyfis til framkvæmdanna, auk þess sem brotið hefði verið gegn nánar tilgreindum lögum. Ekki var fallist á með R o.fl. að tilgangur varnargarðsins hefði einungis verið sá að vernda vegarstæði við fljótið en ekki jafnframt að einhverju marki að verja lönd E o.fl. fyrir ágangi þess. Var talið sannað að Markarfljótið bryti með öðrum hætti á garðinum eftir breytinguna en áður. Hefðu R o.fl. ekki leitt líkur að því að yfirvofandi hætta á frekari flóðum hefði réttlætt breytinguna og var lagt til grundvallar að tilgangur breytinga á legu garðsins hefði verið sá að breyta rennsli fljótsins frá því sem það var fyrir flóðin í apríl 2010 og einnig að spara fé við frekara viðhald á honum. Þá var ekki séð að R hefði sinnt ábendingum E o.fl. á mögulegum afleiðingum þess að endurreisa varnargarðinn í breyttri mynd, meðal annars með nauðsynlegum athugunum. Hefði R því ekki upplýst málið í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga áður en hann tók ákvörðun um veitingu framkvæmdaleyfis. Var fallist á kröfu E o.fl. um ógildingu leyfisins.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, GretaBaldursdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar MárMatthíasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. júní 2015. Þau krefjast þessað ógilt verði framkvæmdaleyfi stefndu Vegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisinssem samþykkt var af sveitarstjórn stefnda Rangárþings eystra 19. september 2010og gefið út 30. sama mánaðar vegna viðgerðar og enduruppbyggingar áflóðavarnargarði við Þórólfsfell í Rangárþingi eystra. Þá krefjast þaumálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. IÁ árinu 1946 var reistur varnargarður við norðurbakka Markarfljóts þarsem það rennur til vesturs við Þórólfsfell. Garðurinn var reistur til suðursþvert á straumstefnu fljótsins og er yfirleitt kenndur við fjallið en mun þó afsumum kallaður Streitnagarður. Vestan garðsins og í skjóli hans varð tiluppgræðsla sem nefnd er Grasagarður og er það land í eigu stefnda Rangárþingseystra. Varnargarðurinn hefur í tímans rás tekið nokkrum breytingum en byggðurvar við hann nýr garður með stefnu austur-vestur með einum straumbeini. Ennsíðar var bætt við öðrum straumbeini. Þórólfsfellsgarðurinn er hluti viðamikilskerfis varnargarða á vatnasviði Markarfljóts. Nokkru neðar en þó ofan vegar erÞórólfsárgarður. Næst neðan hans er svokallaður Barkarstaðagarður og enn neðarHáamúlagarður en þeir eru reistir fyrir löndum áfrýjenda að Markarfljóti ofansíðastnefnds garðs. Með gosi á Fimmvörðuhálsi 20. mars 2010 hófust eldsumbrot íEyjafjallajökli. Megingosið hófst aðfaranótt 14. apríl 2010 og stóð samfleytttil 22. maí það ár. Gosinu fylgdu flóð, meðal annars í Markarfljóti er rufuvarnargarða og vegi. Runnu veruleg jökulhlaup fyrstu tvo daga gossins umGígjökul, norðan í Eyjafjallajökli og út í Markarfljót. Talsverðar skemmdirurðu á varnargörðum við Markarfljót og einkum fór Þórólfsfellsgarðurinn illa.Ekki urðu umtalsverð hlaup eftir 16. apríl 2010, þótt töluverðir vatnavextirhafi orðið í lok mánaðarins og byrjun þess næsta. Eftir að gosvirkni lauk 22.maí 2010 var kyrrt um tæplega tveggja vikna skeið, en þá tók sig uppminniháttar sprengivirkni sem stóð til 17. júní sama ár og mun hafa verið talinstafa hætta af mögulegu hlaupi úr Gígjökli og í Markarfljót. Í minnisblaðiVeðurstofu Íslands og Jarðvísindastofnunar Háskóla Íslands 15. júní 2010 voruhorfur metnar á eftirfarandi hátt: „Sem stendur eru varla meira en 0,5 milljónrúmmetrar af vatni í gígnum. Nái vatnsborð að hækka um 20 metra frá því sem núer myndu hafa safnast um 3 milljón rúmmetrar í gíginn. Hlaup kæmi niðurGígjökul og reynslujöfnur um flóð vegna stíflubrots benda til þess að slíktflóð gæti náð hámarksrennsli 1500-2000 rúmmetrar á sekúndu. Þetta væri svipaðureða heldur lægri flóðtoppur en í flóðum sem urðu 14. apríl, á fyrsta degigossins.“ Í júlí 2010 var vatnssöfnun orðin mjög hæg og talið að vatnsborðiðhefði jafnvel lækkað eitthvað á ný. Eigi að síður var áfram óvissa síðsumars oghaustið 2010 um hvort vatnssöfnun hæfist á ný með þeim afleiðingum að hlypi úrGígjökli í farveg Markarfljóts og yfir það svæði er garður við Þórólfsfell áðurvarði. Áfrýjendur héldu fund 3. maí 2010 þar sem sammælst var um að vegnaverulegrar hættu á nýju hlaupi væri brýnt að grípa til viðeigandi ráðstafana„og væri fyrsta skrefið að endurgera og lagfæra þá garða sem brustu í flóðunum,jafnframt því sem augljós nauðsyn væri á frekari varnargörðum.“ Skipuðu þeirstarfshóp sem sendi stefndu Vegagerðinni og Landgræðslu ríkisins tölvubréf 5.maí 2010 með kynningu á niðurstöðu fundarins, jafnframt því sem óskað var eftirfundi. Að tilhlutan stefnda Rangárþings eystra áttu fulltrúar stefndu,Búnaðarsambands Suðurlands og almannavarnanefnda Rangárvalla- og VesturSkaftafellssýslu fund 28. maí 2010 þar sem metin var hættan vegna flóða meðtilliti til mannvirkja og lands. Voru menn sammála um að afar brýnt væri aðhefja framkvæmdir við Þórólfsfellsgarð sem allra fyrst en jafnframt var „rættum að sveigja garðinn undan straumstefnunni þar sem skemmdir eru ... u.þ.b. ámiðjum upphaflega garðinum.“ Upplýsti fulltrúi stefnda Vegargerðarinnar að húnmyndi „hefja allra brýnustu lagfæringar strax eftir helgina – þó framtíðarlausnbiði hönnunar og fjármagns.“ Hinn 14. júní 2010 var haldinn fundur, sem fulltrúar stefndu sóttu, um„fyrirhleðslumál og varnargarða“ þar sem fjallað var um Þórólfsfellsgarð ogaðra varnargarða við Markarfljót. Hinn 20. júlí 2010 munu hafa verið opnuðtilboð í framkvæmdir við garðinn, nokkuð breyttan frá því sem áður var, tilsamræmis við það sem rætt hafði verið á fyrrgreindum fundi 28. maí og fól í sérað sveigja garðinn undan straumstefnunni. Framkvæmdir við endurbyggingu Þórólfsfellsgarðs munu hafa hafist 9. ágúst2010. Tveimur dögum síðar var á ný haldinn fundur vegna fyrirhleðslumála íFljótshlíð. Auk fulltrúa stefndu Vegagerðarinnar og Rangárþings eystra mættufulltrúar jarðeigenda í Fljótshlíð, þar á meðal áfrýjenda og AfréttarfélagsFljótshlíðinga. Bókað var: „Ábúendur á Barkarstöðum og fulltrúar AfréttarfélagsFljótshlíðinga óskuðu eftir fundinum til að koma að sjónarmiðum sínum ogmótmælum við þær breytingar sem mun standa til að gera á Þórólfsgarðinum oghann verði byggður upp eins og hann var fyrir hlaup, enda hafði hann þjónað tilgangisínum í yfir 60 ár. Telja þeir að þessar breytingar hafi það í för með sér aðMarkarfljótið muni koma af fullum þunga í átt að efstu bæjum í Fljótshlíð meðtilheyrandi landsskemmdum. Þá telja þeir jafnframt að þetta hafi í för með séraukningu á foki á lausum efnum af svæðinu. Jafnframt telja þessir aðilaróásættanlegt að farið verði í þessar framkvæmdir án þess að framkvæmdaleyfisveitarfélagsins hafi áður verið gefið út, en um er að ræða breytingu á aðalskipulagisveitarfélagsins.“ Fundur með íbúum svæðisins var haldinn 26. ágúst 2010 þarsem stefndu Vegagerðin og Landgræðsla ríkisins kynntu fyrirhugaðar framkvæmdir.Samkvæmt frásögn héraðsfréttablaðs af fundinum mun hafa verið samstaða um aðljúka viðgerð á garðinum sem fyrst og „jafnframt gera nákvæmar hæðarmælingar áfarvegi fljótsins vegna hönnunar á nauðsynlegum varnargörðum í innanverðriFljótshlíð.“ Þá sýnist óumdeilt að á grundvelli þess sem fram kom á fundinum,meðal annars athugasemda fulltrúa áfrýjenda, hafi fyrirliggjandi hönnungarðsins verið breytt nokkuð. Með tölvubréfi fulltrúa áfrýjenda 7. september 2010 til stefndaRangárþings eystra var komið á framfæri andmælum vegna þess að ekki hefði veriðtekið tillit til athugasemda áfrýjenda og framkvæmdir heimilaðar viðÞórólfsfellsgarð án undangenginnar meðferðar í samræmi við ákvæði þágildandi skipulags-og byggingarlaga nr. 73/1997. Var tiltekið að með breytingum á garðinum myndiMarkarfljóti verða beint annan veg en áður með tilheyrandi gróðureyðingu. Hinn15. september 2010 sendi skipulags- og byggingafulltrúi tölvubréf tilfyrirsvarsmanna stefndu þar sem fram kom að honum hafi „borist til eyrna aðframkvæmdir standi yfir við lagfæringu og breytingu á varnargörðum neðan viðÞórólfsfell.“ Vakti hann athygli á því að hann teldi lögskylt að leitaframkvæmdaleyfis og „meðan ekki liggur fyrir umsókn um framkvæmdaleyfi, skalframkvæmdum hætt við varnargarðinn.“ Hinn 16. september 2010 sótti stefndi Vegagerðin um framkvæmdaleyfi. Íumsókninni kom fram að starfsmenn stefndu Vegagerðarinnar og Landgræðsluríkisins hafi verið í „góðri trú“ um ekki hefði þurft slíkt leyfi því „þó svoað lega nýs garðs sé ekki nákvæmlega sú sama og á eldri garði en það helgast afþví að legan á eldri garði var mjög þvert á fljótið og beindi því yfir á suðurbakkafljótsins, þar sem það hefur verið að naga úr landinu. Mesta frávik frástaðsetningu frá eldri garði er nálægt 50 m sem verður að teljast óverulegt.“Þá sagði svo um helstu upplýsingar um framkvæmdina: „Verkið felst í hækkun, styrkingu og lenginguá 1.200 m löngum varnargarði með grjótvörn við Þórólfsfell ... Uþb. helmingurþess garðs sem fyrir var skemmdist í flóðinu og er um að ræða viðgerð á þeimhluta. Endi garðsins verður nokkurn veginn á sama stað og endi eldra garðs enlega garðsins á milli enda verður með mýkri boga en áður til að reyna að spornavið því að fljótið leiti þvert yfir farveginn og yfir á suðurbakka fljótsinsfyrir ofan Merkurbæi, þar sem það hefur valdið miklu landrofi. Helstu magntölureru: fyllingar 27.000 m3 sem ýtt er upp úr farvegi Markarfljóts. Grjótvörn7.100 m3. Grjót hefur verið losað í opinni námu á Klöppum rétt vestanMarkarfljóts um 7 km ofan við varnargarðinn við Þórólfsfell.“ Stefndi Rangárþing eystra beindi 17. september 2010 erindi tilUmhverfisstofnunar þar sem leitað var umsagnar „vegna umsóknar Vegagerðarinnarvarðandi endurbóta-, viðgerða- og nýframkvæmda við varnargarð við Þórólfsfell íFljótshlíð með vísan í Aðalskipulag Rangárþings eystra 2003-2015.“ Var þessóskað að umsögn yrði veitt sem allra fyrst vegna aðstæðna á vettvangi. Síðarþennan sama dag barst umsögn Umhverfisstofnunar, þar sem fram kom að ekki værugerðar athugasemdir við umrædda framkvæmd, sökum þess að „litlar líkur“ væru áað þær „valdi töluverðu tjóni enda er eðli garðsins að vernda land og gróðurgegn ágangi flóðavatns.“ Sama dag var umsóknin tekin fyrir á fundiskipulagsnefndar Rangárþings bs. og eftirfarandi bókað: „Samkvæmt aðalskipulagiRangárþings eystra 2003-2015, skal leita eftir umsögn Umhverfisstofnunar vegnaútgáfu framkvæmdaleyfa fyrir varnarvirki. Fyrir liggur umsögnUmhverfisstofnunar, þar sem fram kemur það mat stofnunarinnar að litlar líkurséu á að framkvæmdir valdi töluverðu tjóni, enda sé hlutverk varnargarðsins aðvernda land og gróður gegn ágangi flóðavatns. Skipulagsnefnd telur að umræddurvarnargarður hafi mjög mikilvægu hlutverki að gegna á Markarfljótsaurum. Þáliggur fyrir að enn getur verið hætta á flóðum úr Eyjafjallajökli og vegnamikilla rigninga. Skipulagsnefnd telur, að með tilliti til almannahagsmuna ogóvissu vegna hættu á flóðum úr Eyjafjallajökli, mikilvægt að gefaframkvæmdaleyfi fyrir viðgerðum og enduruppbyggingu varnargarðsins viðÞórólfsfell.“ Hinn 19. september 2010 hélt sveitarstjórn stefnda Rangárþings eystrafund til kynningar á umsókninni. Fundinn sóttu nokkrir fulltrúar áfrýjenda ogkomu fram andmæli af þeirra hálfu sem grundvölluðust á því að breytingar ágarðinum væru verulegar og myndu leiða til þess að Markarfljót kæmi til með aðfara áfram meðfram garðinum en ekki leita til suðurs eins og áður. Samkvæmtfundargerð lét skipulagsfulltrúi uppi það álit að ráðast ætti „í endurskoðun áaðalskipulagi og að varnarmannvirki eigi skilyrðislaust að vera inni áaðalskipulagi, en sú er ekki raunin í dag.“ Þá sagði: „Niðurstaða fundarins ersú að fundarmenn eru sammála um að gríðar mikilvægt sé að framkvæmdum viðlagfæringu/breytingu garðsins við Þórólfsfell verði haldið áfram strax. Unniðverði í samræmi við þá tillögu sem komist var að samkomulagi um ákynningarfundi 26. ágúst s.l. Skilja þurfi þó eftir efni í viðbótarrana viðgarðinn ef reyndin yrði sú að þörf væri á frekari viðbótum við hann. Ítrekað ermikilvægi þess að varnargarðakerfi við Markarfljót verði þannig byggt upp aðfljótið renni sem næst miðjum farvegi en brjóti ekki land beggja megin. Í framhaldinuvinni sveitarstjórn af fullum krafti að því að tekið verði upp í endurskoðaðaðalskipulag heildarskipulag varnargarða við Markarfljót þar sem fljótið erbeislað til framtíðar í samræmi við framangreint.“ Síðar þennan sama dag hélt sveitarstjórn stefnda Rangárþings eystra fundþar sem tekin var fyrir og einróma samþykkt framangreind umsókn umframkvæmdaleyfi. Fram kom að leyfið væri veitt með tilliti til almannahagsmunaog óvissu vegna hættu á flóðum í Markarfljóti. Í fundargerð sagði: „Sveitarstjórner sammála um að gríðar mikilvægt sé að framkvæmdum við lagfæringu/breytingugarðsins við Þórólfsfell verði haldið áfram strax. Unnið verði í samræmi við þátillögu sem komist var að samkomulagi um á kynningarfundi 26. ágúst s.l. Skiljaþurfi þó eftir efni í viðbótarrana við garðinn ef reyndin yrði sú að þörf væriá frekari viðbótum við hann. Ítrekað er mikilvægi þess að varnargarðakerfi viðMarkarfljót verði þannig byggt upp að fljótið renni því sem næst í miðjumfarvegi en brjóti ekki land beggja megin. Sveitarstjórn mun taka upp íendurskoðuðu aðalskipulagi heildarskipulag varnargarða Markarfljóts oguppgræðslu eldri farvega svo koma megi í veg fyrir jarðvegsfok.“ Í samræmi við þessa samþykkt veitti stefndi Rangárþing eystraframkvæmdaleyfi 30. september 2010. Í því sagði meðal annars:„Framkvæmdalýsing: Viðgerð og endur-uppbygging á flóðavarnargarði viðÞórólfsfell ... Með vísan í bókun sveitarstjórnar dags. 19. sept. vegnaumsóknar framkvæmdaraðila um framkvæmdarleyfi, er farið fram á að Vegagerðin ogLandgræðslan taki tillit til óska sveitarstjórnar um að lager af aukaefni verðitil staðar ef til þess komi að lengja þurfi garðinn eða setja á hannfrákasts-legg.“ Framkvæmdum við endurbyggingu varnargarðsins við Þórólfsfell mun hafalokið í nóvember 2010 og hefur efni það sem haft var til staðar við garðinnekki verið nýtt til frekari framkvæmda. Af gögnum málsins má ráða að áfrýjendur hafi þegar vorið 2011 talið aðfram væru komnar varasamar afleiðingar af breyttri hönnun Þórólfsfellsgarðsinssem fælust í því að Markarfljót félli nú til norðurs að Fljótshlíð meðgróðureyðingu og spjöllum á landi þeirra. Áttu sér stað allnokkur samskiptivegna þessa þá um sumarið. Var meðal annars ráðist í lengingu varnargarðs viðBarkarstaði.Í tölvubréfi landgræðslustjóra 11. júlí 2012 til eins af fulltrúumáfrýjenda, ýmissa starfsmanna stefnda Landgræðslunnar og stefndaVegagerðarinnar, sem og til sveitarstjóra stefnda Rangárþings eystra, var umtilefni til frekari framkvæmda við Þórólfsfellsgarðinn vísað til skýrslu verkfræðistofunnarVatnaskila frá júní 2012. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að viðameirivarnargarður samkvæmt framkomnum tillögum áfrýjenda „væri afar óæskilegur meðtilliti til heildarhagsmuna landvarna við Markarfljót og myndi hafa í för meðsér víðtækar afleiðingar“. Kom fram í lok bréfsins að „ekki er gert ráð fyrirbreytingum á legu þeirra garða sem fyrir eru, né byggingu neinna nýrravarnargarða.“ Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 11. og 12. júní 2013 og gekk hinn áfrýjaðidómur 24. mars 2015. Fyrir Hæstarétt hafa verið lögð fram ýmis ný gögn umstaðhætti og útreikninga á rennsli Markarfljóts.IIEins og að framan er rakið skemmdist Þórólfsfellsgarður verulega viðhamfaraflóð í apríl 2010. Var garðurinn endurreistur í breyttri mynd frá þvísem áður var þannig að hann var gerður um það bil einum metra hærri en náði áhinn bóginn um 50 metrum styttra inn á aura Markarfljóts, jafnframt því semhann var gerður straumlínulagaðri með sveigju til vesturs við enda hans. Þávoru ekki endurreistir eldri straumbeinar sem legið höfðu meira þvert ástraumstefnu fljótsins. Ágreiningslaust er að framkvæmdir þessar voru háðarleyfi stefnda Rangárþings eystra. Ágreiningur málsaðila snýst einkum um afleiðingar þess á rennsliMarkarfljóts að Þórólfsfellsgarður var endurreistur í breyttri mynd og hvortgætt hafi verið nægilega að ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við undirbúningað veitingu leyfis til framkvæmdanna, auk þess sem áfrýjendur byggja á því aðbrotið hafi verið gegn nánar tilgreindum ákvæðum þágildandi skipulags- og byggingarlaga,vatnalaga nr. 15/1923, laga nr. 91/2002 um varnir gegn landbroti, laga nr.61/2006 um lax- og silungsveiði, laga nr. 27/1932 um samgöngubætur ogfyrirhleðslur á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts og laga nr. 44/1999 um náttúruvernd.Meðal ágreiningsefna málsins er hvort breyting á gerð varnargarðs viðÞórólfsfell árið 2010 hafi haft þau áhrif að Markarfljót falli frekar að löndumáfrýjenda í Fljótshlíð og valdi þar spjöllum. Áfrýjendur byggja á því að svo séog að skemmdir hafi orðið á landi sem gróið hafði upp í tíð eldri varnargarðs. Stefnduhafna því að svo sé. Markarfljót hafi alla tíð slegið sér til og frá á aurunum.Náttúruhamfarir árið 2010, með gríðarlegum aurframburði, hafi án efa haft áhrifá hegðun og legu fljótsins síðan og þá miklu fremur en minniháttar breyting áhönnun varnargarðsins.Stefndu hafa meðal annars á því byggt að tilgangur með gerð varnargarðsvið Þórólfsfell hafi aldrei verið sá að verja lönd áfrýjenda. Samskiptimálsaðila, sem rakin eru hér að framan, bera þó með sér að talin var þörf á aðkynna áfrýjendum fyrirhugaðar framkvæmdir og gefa þeim kost á að geraathugasemdir vegna þeirra. Komu þegar fram andmæli af hálfu áfrýjenda um að breytturgarður myndi valda tjóni á löndum þeirra. Var tekið tillit til þessaraathugasemda að nokkru og fyrir liggur að framkvæmdaleyfi fyrir gerð garðsinsvar ekki að öllu leyti í samræmi við upphaflegar hugmyndir stefndu um endurgerðhans. Vísa stefndu raunar til þess að samkomulag hafi náðst milli þeirra ogfyrirsvarsmanna áfrýjenda um breytta gerð garðsins. Ekkert slíkt samkomulag erí gögnum málsins og hafa stefndu hvorki lýst hvað í samkomulaginu hafi falistné hefur verið sýnt fram á umboð þeirra sem að því eiga að hafa staðið af hálfuáfrýjenda. Samkvæmt þessu verður gegn andmælum áfrýjenda ekki talið aðsamkomulag hafi komist á milli málsaðila um framkvæmdirnar. Framburðursveitarstjóra stefnda Rangárþings eystra fyrir héraðsdómi verður heldur ekkiskilinn á annan veg en þann að tilgangur garðsins hafi einnig verið sá aðvernda jarðir áfrýjenda, en sveitarstjórn hefði treyst faglegu áliti framkvæmdaraðilaá gerð garðsins. Vegna þess að landeigendur hefðu haft áhyggjur af afleiðingumbreyttrar gerðar garðsins hafi verið reynt að ná sáttum í málinu með því aðmæla fyrir um í framkvæmdaleyfinu að aukaefni yrði til staðar ef til þess kæmiað lengja þyrfti garðinn eða setja á hann frákastslegg. Þá kemur allvíða fram ígögnum málsins að Þórólfsfellsgarður hafi upphaflega haft nokkra þýðingu tilverndar löndum áfrýjenda fyrir ágangi fljótsins. Verður samkvæmt framansögðuekki fallist á með stefndu að tilgangur garðsins hafi einungis verið sá aðvernda vegarstæði við fljótið en ekki jafnframt að einhverju marki að verjalönd áfrýjenda fyrir ágangi þess. Styðst sú niðurstaða jafnframt við meginreglu1. mgr. 7. gr. vatnalaga sem felur í sér að við sérhverja framkvæmd viðstraumvatn sem áhrif kann að hafa á legu þess beri að gæta að hagsmunum þeirrafasteignareigenda sem land eiga neðar að viðkomandi vatnsfalli. Stefndu andmæla jafnframt þeim fullyrðingum áfrýjenda að breytingar álegu varnargarðsins hafi meðal annars haft þann tilgang að breyta rennsliMarkarfljóts og að vegna þeirra falli fljótið meira til vesturs og aðnorðurbakka þess og skaði lönd áfrýjenda. Í framangreindri umsókn umframkvæmdaleyfi 16. september 2010 kom fram að breyting á legu nýs garðs viðÞórólfsfell „helgast af því að legan á eldri garði var mjög þvert á fljótið ogbeindi því yfir á suðurbakka fljótsins, þar sem það hefur verið að naga úr landinu“og með því að hafa mýkri boga við enda garðsins sé verið „að reyna að spornavið því að fljótið leiti þvert yfir farveginn og yfir á suðurbakka fljótsinsfyrir ofan Merkurbæi, þar sem það hefur valdið miklu landrofi.“ Í framburðilandgræðslustjóra fyrir héraðsdómi kom fram að á samráðsfundi sérfræðinga stefnduVegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisins nokkrum mánuðum fyrir jökulhlaup hafiverið rætt um „vandræðahönnun á Þórólfsfellsgarðinum og það væri líka ástæðatil þess að skoða hreinlega að sveigja hann meira undan straumstefnunni“. Kvað hannslíka breytingu hafa í för með sér minna viðhald á garðinum. Þá kom fram ígreinargerð verkfræðings þess sem hannaði hinn breytta garð að hönnunin hafiennfremur miðast við „að lágmarka viðhald á mannvirkinu, en straumbeinarnir áeldri garðinum þurftu töluvert viðhald og virkuðu ekki sem skyldi sem vörnfyrir Grasagarðinn sökum þess að vatnið gróf sig inn á milli straumbeinanna.“ Samkvæmt framanrituðu er fram komið að Markarfljót brýtur með öðrum hættiá garðinum nú en áður. Hafa stefndu ekki leitt líkur að því að yfirvofandihætta á frekari flóðum hafi réttlætt þá breytingu sem um ræðir, heldur lýturrökstuðningur þeirra fyrst og fremst að því að fljótið myndi í framtíð renna frekareftir miðjum áraurunum, en hvorki renna meira til vesturs né kastast frekar aðnorðurbakka þess frá því sem áður var. Því verður lagt til grundvallar aðtilgangur breytinga á legu garðsins hafi verið sá að breyta rennsli fljótsinsfrá því sem það var fyrir flóðin í apríl 2010 og einnig að spara fé við frekaraviðhald á honum. Áfrýjendur byggja meðal annars á því að brotið hafi verið gegnrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga við undirbúning og í aðdraganda þess aðframkvæmdaleyfi var veitt 30. september 2010. Eins og fyrr er rakið tilkynntisveitarstjóri stefnda Rangárþings eystra á fundi með landeigendum 19. samamánaðar að áður en til þess kæmi að framkvæmdaleyfi yrði veitt myndi liggjafyrir könnun um hvort breyttur garður myndi beina fljótinu inn á miðjan aurinneins og stefnt væri að í stað þess að fljótið rynni niður með garðinum. Ískýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst sveitarstjórinn ekki geta sagt hvort sú athugunhefði farið fram áður en framkvæmdaleyfið var veitt. Í vitnaskýrslu verkfræðings stefnda Vegagerðarinnar, sem kom aðundirbúningi og framkvæmdum vegna garðsins, kom fram að hann ræki hvorki minnitil þess að fram hefðu farið mælingar með tilliti til þess hver hæðin hafiverið á miðjum áraurunum né að slíkar mælingar hefðu síðar verið gerðar. Gætihann ekki sagt til um hvort kannað hefði verið eða reiknað út hver áhrif yrðuaf færslu garðsins. Í gögnum málsins er minnisblað Eflu verkfræðistofu frá 12. júní 2015 um„athugun á breyttri legu varnargarðs á rennsli Markarfljóts“. Þar kom meðal annarsfram að eftir að framkvæmdum lauk hafi kom í ljós að Markarfljót legðist meiraað löndum áfrýjenda „í stað þess að færast að og yfir miðju auranna og aðsuðurbakka fljótsins eins og var fyrir gos. Landeigendur annars vegar ogVegagerðin og Landgræðslan hins vegar eru ekki sammála um hvort breytt legagarðsins valdi þessu ... Búið er að afla gagna til að geta metið aðstæður oghvað geti valdið þessum breytingum á rennsli fljótsins. Loftmyndir fengust fráRangárþingi eystra ... Aurarnir voru mældir með GPS tæki 29. apríl 2015 ...Hæðarlínukort var gert og sést þar hversu jafn halli er á aurunum og að hann erhæstur í miðjunni og hallar til suðurs og norðurs. Nákvæm hæðarlega af aurunum fyrirframkvæmdir er ekki til.“ Loks sagði í minnisblaðinu „að þessi breytta legavarnargarðsins við Þórólfsfell sé líkleg til að valda breytingum á farvegifljótsins þannig að það falli meira til vesturs og að norðurbakka fljótsins.“ Loks er meðal gagna málsins skýrsla Veiðimálastofnunar frá júlí 2015 sember heitið „Innflæði Markarfljóts til Þórólfsár í Fljótshlíð. Áhrif á lífríki ívatni og veiðinytjar“. Þar kom meðal annars fram að frá því að varnargarðurinnvar endurbyggður hafi rennsli Markarfljóts „átt greiða leið til farvegarÞórólfsár sem hefur valdið þar miklum breytingum.“ Fyrir liggur að stefnduleituðu ekki umsagnar Fiskistofu áður en ráðist var í framkvæmdina, sbr. 33.gr. laga nr. 61/2006.Samkvæmt framansögðu verður ekki séð að farið hafi fram nauðsynlegarrannsóknir, meðal annars með hæðarmælingum eða öðrum athugunum, á því hverjuþað kynni að varða að endurreisa Þórólfsfellsgarð í breyttri mynd. Við undirbúningframkvæmda var þannig ekki vissa um hvaða áhrif breytt lega garðs myndi hafa áfarveg Markarfljóts. Eins og að framaner rakið vöktu áfrýjendur á öllum stigum við undirbúning framkvæmda athygli ámögulegum afleiðingum þess að hafa garðinn með öðru sniði en áður var ognauðsyn þess að hefjast ekki handa fyrr en að undangenginni veitinguframkvæmdaleyfis eftir lögboðnu ferli. Þá verður ekki ráðið að stefndiRangárþing eystra hafi sinnt þeim ábendingum þannig að málið yrði upplýst ísamræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga áður en hann tók ákvörðun um veitinguframkvæmdaleyfis. Hefur ekki verið sýnt fram á að bráð hætta af yfirvofandihlaupi hafi réttlætt það að ekki var ráðist í nægar undirbúningsrannsóknir.Vegna þessara ágalla er það stefndu að sýna fram á að breytt legaÞórólfsfellsgarðs hafi ekki haft þau áhrif að Markarfljót færðist í vestur ognorður á aurnum og hafi af þeim sökum valdið tjóni á löndum áfrýjenda. Hefur súsönnun ekki lánast og verður þegar af þeirri ástæðu fallist á dómkröfuáfrýjenda um ógildingu leyfisins. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjendummálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Ógilt er framkvæmdaleyfi stefndu Vegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisinssem gefið var út af stefnda Rangárþingi eystra 30. september 2010.Stefndu greiði óskipt áfrýjendum, Einari Sigurþórssyni, Eyvindarmúlaehf., Guðjóni Stefáni Guðbergssyni, Jóni R. Kristinssyni, Laugardælum ehf.,Lögmannsstofu SS ehf., Múlakoti 1 Fljótshlíð ehf., dánarbúi RunólfsRunólfssonar, Sigríði Hjartar, Unni Tómasdóttur og Þórunni Jónsdóttur, hverjuum sig samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Suðurlands þriðjudaginn 24. mars 2015. Málþetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð 30. janúar 2015, er höfðaðmeð stefnu birtri 11. og 12. júní 2013. Stefnendureru Einar Sigurþórsson, kt. [...], Háa-Múla, Rangárþingi eystra; Eyvindarmúli ehf., kt. [...], Jakaseli 14,Reykjavík; Guðjón Stefán Guðbergsson, kt. [...], og Sigríður Hjartar, kt. [...],bæði til heimilis að Múlakoti 2, Rangárþingi eystra; Jón R. Kristinsson, kt. [...],Grundarlandi 14, Reykjavík; Laugardælur ehf., kt. [...], Laugardælum 1,Flóahreppi; Lögmannsstofa SS ehf., kt. [...], Hamraborg 10, Kópavogi; Múlakot 1Fljótshlíð ehf., kt. [...], Bjarmalandi 17, Reykjavík; Runólfur Runólfsson, kt.[...], Fljótsdal 2, Rangárþingi eystra; Unnur Tómasdóttir, kt. [...],Keldulandi 13, Reykjavík, og Þórunn Jónsdóttir,kt. [...], Hraðastaðavegi 9,Mosfellsbæ. Stefndueru Ísólfur Gylfi Pálmason, sveitarstjóri, kt. [...], Stóragerði 2a,Hvolsvelli, f.h. Rangárþings eystra, kt. [...], Hlíðarvegi 16, Hvolsvelli;Hreinn Haraldsson, vegamálastjóri, kt. [...], Silungakvísl 33, Reykjavík, f.h.Vegagerðarinnar, kt. [...], Borgartúni 5-7, Reykjavík og Sveinn Runólfsson,landgræðslustjóri, kt. [...], Gunnarsholti, Rangárþingi ytra, f.h. Landgræðsluríkisins, kt. [...], Gunnarsholti, Rangárþingi ytra. Stefnendurkrefjast þess að ógilt verði með dómi framkvæmdaleyfi stefndu Vegagerðarinnarog Landgræðslunnar sem samþykkt var af sveitarstjórn stefnda Rangárþings eystra19. september 2010 og gefið var út 30. september 2010 vegna viðgerðar ogenduruppbyggingar á flóðavarnargarði við Þórólfsfell í Fljótshlíð í Rangárþingieystra. Þágera stefnendur kröfu um að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiðastefnendum málskostnað að skaðlausu, að meðtöldum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun. Allirstefndu krefjast sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnenda. Íupphafi gerðu stefnendur fleiri dómkröfur en að ofan greinir og kröfðuststefndu allir frávísunar. Var málinu öllu vísað frá dómi með úrskurði 26. mars2014 að undangengnum málflutningi um frávísunarkröfurnar. Með dómi HæstaréttarÍslands 13. maí 2014 var felld úr gildi frávísun héraðsdóms á ofangreindrikröfu stefnenda. Aðalmeðferðmálsins frestaðist nokkuð m.a. vegna veikindaforfalla. Þann29. janúar 2015 gekk dómari á vettvang ásamt lögmönnum. Viðaðalmeðferð gáfu aðilaskýrslur Sveinbjörn Sveinbjörnsson fyrirsvarsmaðurLögmannsstofu SS ehf., Haraldur Þórisson fyrirsvarsmaður Laugardæla ehf., EinarSigurþórsson, Ísólfur Gylfi Pálmason sveitarstjóri Rangárþings eystra og SveinnRunólfsson Landgræðslustjóri. Þá voru teknar skýrslur af vitnunum ÖnnuRunólfsdóttur, Svani Bjarnasyni og Ólafi Arnari Jónssyni. Fyriruppkvaðningu dóms var gætt ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.Málavextir Ágreininguraðila í máli þessu á rætur sínar að rekja til varnargarðs, sem kenndur er viðÞórólfsfell, er varð fyrir skemmdum í flóði sem rann niður Markarfljót vegnaeldgoss í Eyjafjallajökli vorið 2010. Eiga stefnendur máls þessa allir land aðumræddu Markarfljóti. Fyrir liggur aðframkvæmdir hófust að lagfæringu garðsins í ágúst 2010, þó framkvæmdaleyfi hafifyrst verið gefið út 30. september 2010. Þá liggur fyrir að framkvæmdunum varlokið í nóvember sama ár. Stefnendurkveða áðurnefndan varnargarð hafa varið lönd þeirra, allt frá árinu 1946 erhann hafi verið reistur, fyrir ágangi Markarfljóts og gert landeigendum kleiftað rækta upp landsvæði sem áður hafi verið ill- eða ónýtanleg. Eftir flóðin erollu skemmdum á garðinum, hafi landeigendur á afmörkuðu svæði í Fljótshlíð,innan svokallaðs Háamúlagarðs, fundað sín á milli og rætt til hvaða aðgerðaskyldi grípa. Í kjölfarið hafi landeigendur, þ. á m. stefnendur haft sambandvið stefndu í því skyni að þrýsta á viðgerðir á garðinum. Hafi þá komið í ljósað stefndu Landgræðslan og Vegagerðin hafi þegar hafið hönnunarvinnu aðbreyttri legu garðsins. Hafi stefnendur, sem og aðrir landeigendur mótmæltþessum breytingum, enda hafi garðurinn reynst vel og breytingar á honum mynduvalda því að fljótið myndi í auknum mæli herja á land jarða á umræddu svæði.Þrátt fyrir þetta hafi hinn nýi garður verið reistur. Kveðastefnendur að vorið 2011 hafi Markarfljót breytt farvegi sínum og flæmst yfirhundruð hektara svæði, með tilheyrandi eyðileggingu á grónu og hálfgrónu landistefnenda. Í kjölfarið hafi verið boðað til fundar með fulltrúum stefndu þarsem samstaða hafi náðst um að reynt yrði að finna viðunandi lausn í samstarfiaðila. Vinnuhópur hafi verið settur saman í þessum tilgangi, og hafilandeigendur skilað tillögum að nýrri legu Þórólfsfellsgarðsins tilsveitastjórnar. Ekki hafi garðurinn þó verið lagfærður eða komið í fyrra horf,þrátt fyrir ítrekaðar óskir landeigenda. Þá kemur fram í stefnu að stefnendurtelji að ekki hafi verið gerðar breytingar á umræddum garði, heldur hafi hannverið endurbyggður að hluta á öðrum stað en hann hafi áður verið, með fyrrgreindumafleiðingum. Hafisvo farið að lögmaður stefnenda hafi með bréfi, dags. 4. september 2012, fariðfram á það við stefndu að legu umrædds varnargarðs yrði komið í fyrra horf ogtjón stefnenda, sem hlotist hefði af hinum nýja garði yrði bætt að fullu. Þessuhafi stefndu hafnað. Afhálfu stefndu er því haldið fram að garðurinn, eins og hann er í dag, eftirlagfæringar sem á honum voru gerðar á haustmánuðum 2010, sé sterkari, hærri ogbetur í stakk búinn efnislega og hönnunarlega til að verjast mögulegum flóðum.Hafi ákvörðun um að endurbyggja garðinn ekki í sömu mynd, heldur sleppastraumbeinum og þess í stað gera garðinn ávalari og hærri, verið tekin aðfenginni reynslu, þar sem viðhald straumbeina hafi verið talsvert, auk þess semgarðurinn yrði öflugri. Ennfremur hafi samráð verið haft við landeigendur semog aðra aðila vegna framkvæmdanna. Þá kveða stefndu að garðinum sé og hafiverið ætlað að verja vegi og slóða í innanverðri Fljótshlíð og inn áFljótshlíðarafrétt, auk þess sem honum hafi í seinni tíð verið ætlað að verjasvokallaðan Grasagarð, sem nýttur hafi verið fyrir afréttarfé. Aftur á mótihafi garðinum hvorki nú né áður verið ætlað að verja lönd neðar við fljótið,enda sé þar um að ræða flóðafarvegi sem Markarfljót flæmist um þegar svo háttitil frá náttúrunnar hendi. Þá kveða stefndu að fyrir mistök hafi láðst að sækjaum framkvæmdaleyfi áður en upphafleg framkvæmd hófst. Úr þessu hafi hins vegarverið bætt og hafi framkvæmdaleyfi verið gefið út 30. september 2010, eftir aðþað hafði verið samþykkt af hálfu skipulags- og byggingarnefndar Rangárþingseystra, þann 17. september 2010 og af sveitarstjórn 19. september 2010, ogeftir að haldinn hafi verið fundur með landeigendum í Fljótshlíð sama dag. Málsástæður og lagarök stefnendaAðild sína að málinustyðja stefnendur þeim rökum að þeir séu eigendur jarða er eigi land aðMarkarfljóti á því svæði sem farið hafi undir vatn vegna athafna stefndu. Séannars vegar um að ræða land í eigu jarðarinnar Barkarstaða og hins vegarlandsvæði milli Barkarstaða og Háamúlagarðs, er nefnist Múlatorfa, sem sé íóskiptri sameign jarðanna Fljótsdals, Háa-Múla, Árkvarnar, Eyvindarmúla ogMúlakots 1 og 2. Eigendur jarðarinnar Barkarstaða séu stefnendurnirLögmannsstofa SS ehf. og Laugardælur ehf., sem keypt hafi jörðina í árslok2011, og fengið framseldan og afsalaðan allan rétt og kröfur á hendur stefnduvegna jarðarinnar. Eigendur þeirra jarða sem eiga óskipt land í Múlatorfu séuaðrir stefnendur málsins. Kveða stefnendur athafnir og framkvæmdir stefndu hafavaldið því að fljótið falli nú yfir nytjaland stefnenda. Þá hafi veiði í öðrumám fyrir landi þeirra einnig orðið fyrir áföllum. Hafi stefnendur því ekkiaðeins lögvarða hagsmuni af kröfum sínum, heldur sé ljóst að þeir hafi orðiðfyrir verulegu fjárhagslegu tjóni vegna aðgerða stefndu. Stefnendur byggja á þvíað þær breytingar sem gerðar voru á varnargarðinum við Þórólfsfell hafi veriðólögmætar. Byggja stefnendur á því að ekki hafi verið lagaskilyrði fyrir útgáfuframkvæmdaleyfisins 30. september 2010, og því hafi útgáfa þess verið ólögmæt.Af því leiði að þær framkvæmdir sem fram fóru á grundvelli leyfisins hafieinnig verið ólögmætar. Stefnendur byggja hinsvegar til vara á því að umræddar framkvæmdir hafi verið ólögmætar, hvort heldursem framkvæmdaleyfið hafi verið ólögmætt eða ekki. Byggja stefnendur á því aðbáðar fyrrgreindar kröfur skapi grundvöll fyrir kröfum þeirra um skyldu stefndutil að færa varnargarðinn við Þórólfsfell í það horf að Markarfljótið falli ísinn forna farveg, sem og kröfu þeirra um viðurkenningu á bótaskyldu stefndu. Eins og að framan greinirkrefjast stefnendur ógildingar á framkvæmdaleyfi útgefnu 30. september 2010.Beinist krafan að stefnda Rangárþing eystra, sem útgefanda hins umþrættaframkvæmdaleyfis, og stefndu Vegagerðinni og Landgræðslu ríkisins sem handhafaþess. Byggja stefnendur kröfu þessa á því að ákvörðun stefnda Rangárþingseystra um að samþykkja útgáfu framkvæmdaleyfis stefndu Vegagerðarinnar ogLandgræðslu ríkisins, hafi gengið gegn lögum og sé því ógildanleg. Af því leiðijafnframt að framkvæmdaleyfið sjálft sé ógildanlegt. Ífyrsta lagi kveða stefnendur skilyrði skipulags- og byggingarlaga ekkiuppfyllt. Kveða stefnendur að þar sem stefndu Landgræðslan og Vegagerðin hófuframkvæmdir sínar áður en sótt hafði verið um framkvæmdaleyfi hafibyggingarfulltrúa borið, ekki aðeins að stöðva framkvæmdirnar, heldur hafistefndu einnig verið skylt að afmá allt jarðrask vegna þeirra framkvæmda semfram höfðu farið í óleyfi, sbr. 2. mgr. 56. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaganr. 73/1997. Þetta hafi hins vegar ekki verið gert og hafi stefnda Rangárþingieystra þá þegar af þeirri ástæðu verið óheimilt að gefa út leyfi fyrirframkvæmdunum. Íöðru lagi hafi útgáfa framkvæmdaleyfis verið í andstöðu við gildandi aðalskipulag.Kveða stefnendur að samkvæmt ákvæði 1. mgr. 27. gr. þágildandi laga nr.73/1997, hafi verið skylt að afla framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar vegnameiriháttar framkvæmda sem hefðu áhrif á umhverfið og breyttu ásýnd þess. Þáhafi öll efnistaka einnig verið háð slíku leyfi, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Ísamræmi við þetta hafi stefndu Landgræðslan og Vegagerðin óskað eftir útgáfuframkvæmdaleyfis vegna framkvæmda sinna við flóðavarnargarðinn við Þórólfsfell,en þó ekki fyrr en framkvæmdirnar höfðu verið stöðvaðar af byggingarfulltrúa.Stefnendur byggja hins vegar á því að skilyrði fyrir leyfinu hafi ekki veriðuppfyllt og því hafi sveitarstjórn verið óheimilt að samþykkja útgáfu þess.Þannig hafi, samkvæmt 4. mgr. 27. gr. laga nr. 73/1997, framkvæmd orðið að veraí samræmi við skipulagsáætlanir til að heimilt væri að gefa út framkvæmdaleyfifyrir þeim. Leiði raunar það sama af öðrum ákvæðum laganna og rétthæðskipulagsáætlana, en samkvæmt 9. gr. laga nr. 73/1997 hafi landið allt veriðskipulagsskylt og skyldu byggingar húsa og annarra mannvirkja, sem og aðraraðgerðir sem áhrif hefðu á umhverfið og breyttu ásýnd þess, vera í samræmi viðskipulagsáætlanir. Í aðalskipulagi Rangárþings eystra fyrir árin 2003-2015,hafi þó ekki verið gerð grein fyrir flóðavarnargörðum, hvorki við Markarfljótné annars staðar. Í greinargerð skipulagsins sé tekið fram að ekki sé gerðgrein fyrir varnarvirkjum vegna landbrots í aðalskipulagi, en gerð þeirra séheimil þar sem þeirra sé þörf að höfðu samráði við Umhverfisstofnun og með framkvæmdaleyfisveitarstjórnar. Hins vegar sé í engu gerð grein fyrir varnarmannvirkjum áaðalskipulagsuppdrættinum. Telja stefnendur af framangreindu ljóst að ekkiverði gengið til jafn umfangsmikilla framkvæmda og þeirra flóðvarnargarða semum er deilt í máli þessu, nema skýrlega sé gert ráð fyrir þeim í aðalskipulagi,bæði á aðalskipulagsuppdrætti og greinargerð. Telja stefnendur að þar sem ekkisé skýrlega gert ráð fyrir hinum umþrætta varnargarði í aðalskipulagi sé ljóstað sveitarstjórn hafi brostið heimildir til útgáfu leyfisins, sbr. 4. mgr. 27.gr. laga nr. 73/1997. Íþriðja lagi kveða stefnendur álit Skipulagsstofnunar ekki hafa legið fyrir viðútgáfu framkvæmdaleyfisins, líkt og áskilið sé í 4. mgr. 27. gr. laga nr.73/1997. Benda stefnendur í því sambandi á að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr.106/2000 um mat á umverfisáhrifum, séu þær framkvæmdir sem tilgreindar eru í 1.viðauka við lögin, ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Í 17. tölulið nefndsviðauka séu taldar upp stíflur og önnur mannvirki eða breytingar á árfarvegitil að hemja og/eða miðla vatni þar sem 3 km2 lands eða meira fari undir vatneða rúmtak vatns sé meira en 10milljónir m3. Telja stefnendur með vísan til þessa að umræddar framkvæmdir viðflóðavarnargarðinn við Þórólfsfell hafi verið háðar mati á umhverfisáhrifum.Verði ekki fallist á þetta hafi í öllu falli verið um að ræða framkvæmdir semfalla undir 2. viðauka laganna, sbr. t.d. e. lið 10. töluliðar og a. lið 13.töluliðar viðaukans. Hafi því hvort heldur sem er borið að leita álitsSkipulagsstofnunar á framkvæmdunum, sbr. 6. gr. laga nr. 106/2000. Kveðastefnendur óumdeilt að álits Skipulagsstofnunar hafi ekki verið leitað áður enhið umþrætta framkvæmdaleyfi var gefið út og því ljóst að útgáfa þess hafi ekkiverið heimil, skv. 4. mgr. 27.gr. laga nr. 73/1997. Skipti í þessu sambandiengu máli hvort niðurstaða Skipulagsstofnunar hefði verið sú að ekki væriástæða til að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum, enda sé um lögbundnaálitsumleitan að ræða og því hafi verið skylt að afla álits stofnunarinnar,óháð því hvort sveitarstjórn hefði farið eftir þeirri niðurstöðu eða ekki. Ífjórða lagi kveða stefnendur útgáfu framkvæmdaleyfisins hafa farið í bága viðákvæði vatnalaga nr. 15/1923. Benda stefnendur í því sambandi á að samkvæmt 1.mgr. 7. gr. laganna skulu öll vötn renna sem að fornu hafa runnið. Þá séóheimilt samkvæmt 2. mgr. 7. gr. sömu laga, nema lagaheimild standi til, aðbreyta vatnsföllum eða veita vatni af einni fasteign yfir á aðra. Hátti hinsvegar svo til að farvegur breytist af öðrum orsökum en af mannavöldum sé landeiganda hverjum, sem mein verður afbreytingunni, heimilt samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laganna, að koma farveginum í samt lag. Teljastefnendur að af þessu leiði að óheimilt hafi verið að gefa út leyfi fyrirframkvæmdum við Þórólfsgarðinn, enda geti sveitarstjórn ekki samþykkt útgáfuframkvæmdaleyfis vegna framkvæmda sem stríði gegn lögum. Hafi framkvæmdirnarenda haft í för með sér verulega breytingu á farvegi Markarfljóts, líkt og áðurhafi verið rakið, með byggingu hins nýja garðs. Þá telja stefnendur að þaulagaákvæði sem heimila gerð fyrirhleðslna,veiti einungis þar til bærum aðilum slíkar heimildir og þá að uppfylltumákveðnum skilyrðum í þeim tilgangi að koma í veg fyrir ágang vatns á ræktuðu oggrónu landi. Þá verði að gera mjög ríkar kröfur til lagaheimilda sem heimiliþað sérstaklega að farvegi fallvatna sé breytt, einkum þegar slík breyting hafií för með sér eyðileggingu á landi í einkaeigu. Þá byggja stefnendur á því aðstefnda Rangárþing eystra hafi ekki getað stutt ákvörðun sína við 1. mgr. 8.gr. laga nr. 15/1923, þar sem ákvæðið veiti aðeins landeigendum heimild til aðfella vatn í fornan farveg. Sé þá horft framhjá því að Markarfljót hafi meðhinu umdeildu framkvæmdum ekki verið fellt aftur í fornan farveg heldur nýjan,þvert gegn ákvæðum laga nr. 15/1923. Þá vísa stefnendur til þess að óumdeilt séað Markarfljót hafi runnið með sama hætti á greindu svæði í um 60 ár fyrirflóðin vorið 2010, en samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga nr. 15/1923 teljist farvegurvera svo sem að fornu hafi verið, hafi sama ástand haldist í 20 ár eða lengur.Þá telja stefnendur að ef hið stefnda sveitarfélag hafi grundvallað útgáfuframkvæmdaleyfisins á 2. mgr. 75. gr. vatnalaga, hefði það verið háð leyfiOrkustofnunar. Slíks leyfis hafi ekki verið aflað og því geti hið stefndasveitarfélag ekki skýlt sér að baki ákvæðinu. Ífimmta lagi telja stefnendur að ekki hafi verið haft lögbundið samráð við þá íaðdraganda útgáfu framkvæmdaleyfisins og vísa til laga nr. 91/2002 um varnirgegn landbroti því til stuðnings. Er sérstaklega vísað til 1. mgr. 6. gr.laganna, sem kveði á um skyldu stefnda Landgræðslu ríkisins um að hafa samráðvið eiganda lands þess sem fyrirhleðslu sé ætlað að verja. Hljóti slíkt samráðað vera áskilið þegar sveitarstjórn veiti framkvæmdaleyfi vegnafyrirhleðslugarða, sbr. og 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, er kveði á umandmælarétt. Ekkert samráð hafi hins vegar verið haft við stefnendur áður enframkvæmdaleyfi hafi verið veitt. Ísjötta lagi kveða stefnendur að óheimilt hafi verið að veita stefndaVegagerðinni framkvæmdaleyfi. Um þetta vísa stefnendur til 3. mgr. 4. gr. laganr. 91/2002, sem kveði á um að stefndi Landgræðsla ríkisins teljist ávallt veraframkvæmdaaðili þegar unnið sé að fyrirhleðslum samkvæmt lögunum. Samkvæmt þvíhafi stefnda Rangárþingi eystra verið óheimilt að veita stefnda Vegagerðinniframkvæmdaleyfið ásamt stefnda Landgræðslunni, en óumdeilt sé að stefndaVegagerðin hafi annast að mestu um framkvæmdirnar. Með þeirri ákvörðun sinni aðsamþykkja framkvæmdaleyfið, ekki aðeins til handa stefnda Landgræðslunni,heldur einnig stefnda Vegagerðinni, hafi stefnda Rangárþing eystra verið aðveita röngu stjórnvaldi heimild til framkvæmda við fyrirhleðslur viðMarkarfljót, þvert gegn ákvæðum laga nr. 91/2002. Ísjöunda lagi byggja stefnendur á því að lögbundnum tilkynningum umframkvæmdirnar hafi ekki verið sinnt. Vísa stefnendur í þessu sambandi til 1.mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002, sem kveði á um skyldu til að tilkynna það stjórnviðkomandi veiðifélags eða Matvælastofnun, ef ekki er starfandi veiðifélag, efframkvæmd kunni að hafa áhrif á veiði eða fiskrækt. Veiðifélagi Markarfljótshafi þó í engu verið tilkynnt um að til stæði að gefa út leyfi fyrirframkvæmdum við fljótið. Þá hafi í engu verið kannað hvort fyrirhugaðarframkvæmdir myndu hafa áhrif á veiði eða lífríki í öðrum fallvötnum á svæðinu,en veiði í bæði Bleiksá og Þórólfsá muni hafa orðið fyrir skaða vegnaframkvæmdanna. Hafi stefnda Rangárþingi eystra ekki verið stætt á því að gefaút leyfi fyrir framkvæmdunum fyrr en áhrif þeirra á veiði og lífríki á svæðinuhefðu verið könnuð og þar til bærum aðilum tilkynnt um framkvæmdirnar. Vísastefnendur ennfremur til 2. mgr. 33. gr. laga nr. 61/2006 um lax- ogsilungsveiði, sem kveði á um að álit viðkomandi veiðifélags og umsögnsérfræðings á sviði veiðimála um hugsanleg áhrif framkvæmdar á lífríkiveiðivatns skuli liggja fyrir áður enFiskistofa gefi leyfi fyrir framkvæmdum. Engin slík álit hafi hins vegar legiðfyrir í því tilviki sem hér um ræði, enda hafi leyfis Fiskistofu ekki heldurverið aflað. Íáttunda lagi byggja stefnendur á því að lögbundins leyfis Fiskistofu hafi ekkiverið aflað. Um þetta vísa stefnendur til 1. mgr. 33. gr. áðurgreindra laga nr.61/2006, þar sem kveðið sé á um að sérhver framkvæmd í eða við veiðivatn, alltað 100 metrum frá bakka, sem áhrif geti haft á fiskigengd þess, afkomufiskistofna, aðstæður til veiði eða lífríki vatnsins að öðru leyti, sé háðleyfi Fiskistofu. Þetta hafi ekki verið gert áður en umsókn um hið umþrættaframkvæmdaleyfi hafi verið samþykkt af hinu stefnda sveitarfélagi. Íníunda lagi byggja stefnendur á því að lögbundinn andmælaréttur þeirra hafiverið virtur að vettugi. Kveða stefnendur stefnda Rangárþing eystra hafi brotiðgegn mýmörgum ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við ákvörðun sína um aðsamþykkja útgáfu hins umþrætta framkvæmdaleyfis til handa stefndu Vegagerðinniog Landgræðslunni. Vísa stefnendur um þetta til 13. gr. laganna og kveðaandmælaréttar samkvæmt ákvæðinu hafa í engu verið gætt við meðferð málsins, oghafi leyfið verið gefið út án þess að sjónarmið stefnenda kæmust að. Hafa verðií huga að um hafi verið að ræða útgáfu leyfis fyrir framkvæmdum er snertustjórnarskrárvarin eignarréttindi stefnenda, sbr. 72. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands nr. 33/1944, og því ríkari nauðsyn en ella að þeim værigefinn kostur á að neyta andmælaréttar síns. Ítíunda lagi byggja stefnendur á því að stefnda Rangárþing eystra hafi brotiðgegn lögbundinni rannsóknarskyldu sinni. Stefnendur vísa til þess að stefndaRangárþing eystra hafi í engu sinnt rannsóknarskyldu sinni samkvæmt 10. gr.laga nr. 37/1993, og hafi málið verið fjarri því nægilega upplýst áður enframkvæmdaleyfið var veitt. Þannig hafi engar rannsóknir farið fram á áhrifumþess að breyta legu Þórólfsfellsgarðsins og hvaða áhrif það hefði ánærliggjandi lönd og lífríki. Þá hafi þess ekki heldur verið gætt að ölllagaskilyrði fyrir framkvæmdinni væru uppfyllt líkt og áður hefur verið rakið.Stefnendur, sem landeigendur, hafi í engu verið inntir eftir afstöðu sinni tilfyrirhugaðra framkvæmda, líkt og áður hafi komið fram, en stefnendur telji aðfáir hafi verið betur til þess fallnir að upplýsa um afleiðingar af breyttrilegu varnargarðsins, enda séu landeigendur gjörkunnugir aðstæðum á svæðinu oghafi þekkt þá hættu sem falist gæti í breyttri legu garðsins. Þá vísastefnendur sérstaklega til þess að stefnda Rangárþingi eystra hafi borið aðkanna hvaða áhrif breytt lega garðsins kynni að hafa í för með sér, sbr.áðurgreint ákvæði 10. gr. laga nr. 37/1993. Hafi hinu stefnda sveitarfélagi íöllu falli borið að óska slíkra upplýsinga frá stefndu Landgræðslunni ogVegagerðinni, en í engu hafi verið greint frá slíku í umsókn stefndu umframkvæmdaleyfi. Íellefta lagi kveða stefnendur útgáfu framkvæmdaleyfis hafa brotið gegnmeðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og hafi umræddrar reglu í enguverið gætt við meðferð málsins. Vísa stefnendur til þess að framkvæmdaleyfiðhafi verið gefið út án þess að í nokkru væri kannað hvort unnt væri að námarkmiði því sem að var stefnt með öðru og vægara móti. Hafi stefndaRangárþingi eystra verið í lófa lagið að binda hið umþrætta framkvæmdaleyfiskilyrðum eða takmarka það með öðrum hætti, t.d. við lagfæringar á eldri görðumen ekki byggingar á nýjum. Í tólfta lagi byggjastefnendur á því að ákvörðunin um útgáfu framkvæmdaleyfisins hafi brotið gegnalmennum meginreglum íslensks stjórnsýsluréttar. Vísa stefnendur aukofangreindra ákvæða laga nr. 37/1993,til almennra meginreglna stjórnsýsluréttarins sem ofangreind ákvæði byggi á, oghafi víðtækara gildissvið en ofangreind ákvæði, sbr. 1. gr. laganna. Í þrettánda lagi byggjastefnendur á því að ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfis hafi brotið gegnlögmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar. Vísa stefnendur til þess að samkvæmtlögmætisreglunni verði ákvarðanir stjórnvalda að eiga sér stoð í lögum og þá séþeim jafnframt óheimilt að aðhafast nokkuð sem er í andstöðu við lög. Með vísantil þess ofangreindra málsástæðna stefnenda telji þeir ljóst að hið stefndasveitarfélag hafi gengið gegn þessari meginreglu með útgáfu hins umþrættaframkvæmdaleyfis, enda hafi útgáfa þess gengið gegn lögum að fleiri en einuleyti líkt og áður hafi verið lýst. Ífjórtánda lagi byggja stefnendur á því að ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfishafi brotið gegn réttmætisreglu íslensk stjórnsýsluréttar, enda hafi ákvörðuninekki byggt á málefnalegum sjónarmiðum. Vísa stefnendur til þess að stefndaRangárþing eystra hafi hvorki gætt að því að framkvæmdaleyfið væri í samræmivið skipulag né að lögmælts álits Skipulagsstofnunar og Fiskistofu yrði aflaðáður en umsóknin um framkvæmdaleyfið var samþykkt, líkt og að ofan greinir. Meðþví hafi sveitarstjórnin byggt ákvörðun sína á ómálefnalegum sjónarmiðum. Þáhafi í engu verið sýnt fram á að nokkrar málefnalegar ástæður hafi staðið tilþess að breyta legu varnargarðsins við Þórólfsfell. Ífimmtánda og síðasta lagi byggja stefnendur á því að stjórnarskrárvarinneignarréttur þeirra hafi í engu veriðvirtur. Stefnendur byggja á því að hinar umþrættu framkvæmdir hafi falið í sérbótaskylda skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarréttindum þeirra. Vísa þeirjafnframt til þess að það hafi ekki aðeins staðið upp á stefndu Vegagerðina ogLandgræðsluna að gæta þeirra reglna sem um slíkar skerðingar gilda, heldureinnig stefnda Rangárþing eystra sem veitti hið umþrætta framkvæmdaleyfi. Byggjastefnendur á því að stefnda Rangárþingi eystra hafi hvað sem öðru líður ekkiverið stætt á því að veita framkvæmdaleyfið nema hafa áður fengið fullvissusína fyrir því að tryggt væri að stjórnarskrárvarin réttindi stefnenda yrðuekki skert bótalaust, svo sem þó hafi að endingu orðið raunin. Um lagarök vísastefnendur m.a. til ákvæða vatnalaga nr. 15/1923, einkum 1., 7., 8., 9., 75.,80., 139., 140. og 141. gr. laganna. Þá vísa stefnendur til ákvæða laga nr.61/2006 um lax- og silungsveiði, sbr. einkum 1., 33. og 36. gr. laganna.Stefnendur vísa og til ákvæða laga nr. 91/2002 um varnir gegn landbroti, sbr.einkum 1., 3., 4., 6., 8. og 9. gr. laganna, sem og til laga nr. 27/1932 umsamgöngubætur og fyrirhleðslur á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts, einkum 1.,3., 4., 5., 6. og 7. gr. Stefnendur vísa ennfremur til ákvæða laga nr. 106/2000um mat á umhverfisáhrifum og viðauka þeirra laga. Stefnendur vísa jafnframt tilstjórnsýslulaga nr. 37/1993, einkum 1., 2., 7., 10., 11., 12. og 13. greinarlaganna, sem og til almennra meginreglna stjórnsýsluréttarins, þ. á m.lögmætisreglu og réttmætisreglu. Þá vísa stefnendur til ákvæða þágildandiskipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, einkum 9. og 27. gr., sem og tilsamsvarandi ákvæða skipulagslaga nr. 123/2010 og laga nr. 160/2010 ummannvirki. Þá vísa stefnendur aukinheldur til ákvæða laga nr. 44/1999 umnáttúruvernd, sem og til gildandi aðalskipulags Rangárþings eystra. Stefnendurvísa einnig til almennra meginreglna íslensks skaðabótaréttar. Þá vísastefnendur til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 114. gr, enmálskostnaðarkrafa stefnenda styðst við XXI. kafla þeirra laga. Umvirðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísast til laga nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt.Málsástæður og lagarök stefnduMálsástæður og lagarök stefnda Rangárþings eystraÞessi stefndi svararmálsástæðum stefnenda í þeirri röð sem þær eru settar fram í stefnu og mótmælirþeim öllum sem röngum og þýðingarlausum. Ógilding framkvæmdaleyfis. Ekki hafi verið skylt að afmá allt jarðrask vegna fyrriframkvæmdarStefndi kveðst ekkifallast á það að þar sem meðstefndu hafi upphaflega hafið framkvæmdir viðvarnargarð án framkvæmdaleyfis hafi byggingarfulltrúa stefnda Rangárþingseystra ekki aðeins borið að stöðva þær framkvæmdir heldur hafi borið að afmáallt jarðrask sem farið hafi fram í óleyfi og eigi þetta að valda ógildinguleyfis þess sem veitt var. Í fyrsta lagi hafi veriðum að ræða framkvæmd sem hafi fallið undir 27. gr. skipulags- og byggingarlaganr. 73/1997 en ekki IV. kafla laganna. Tilvísað ákvæði þágildandi 2. mgr. 56.gr. laga nr. 73/1997 hafi einungis kveðið á um að ef framkvæmd, sem féll undirIV. kafla laganna, var hafin án þess að leyfi væri fengið fyrir henni og húnbraut í bága við skipulag eða framkvæmd var hafin með byggingarleyfi sem brautí bága við skipulag, bæri byggingarfulltrúa að stöðva framkvæmdina tafarlaustog síðan skyldi hin ólöglega bygging, eða byggingarhluti, fjarlægð, jarðraskafmáð eða starfsemi hætt. Í 1. mgr. 56. gr. hafi verið fjallað um viðbrögð við framkvæmdskv. 27. gr. sem hafin var án leyfis, og hafi þá verið heimilt að beitastöðvun, svo sem gert hafi verið. Í öðru lagi bendirstefndi á að þó litið hafi verið svo á að upphafleg framkvæmd hafi verið hafinán formlegs framkvæmdaleyfis, hafi hún ekki brotið í bága við skipulag, sbr. ogsíðar. Í gildandi aðalskipulagi hafi ekki verið gerð grein fyrir einstökumvarnarvirkjum sérstaklega en kveðið á um að gerð þeirra væri þó heimil þar semþeirra væri þörf að höfðu samráði við Umhverfisstofnun og með framkvæmdaleyfisveitarstjórnar. Framkvæmdin hafi þannig ekki brotið í bága við skipulag þó svoað formskilyrðum sem kveðið var á um í aðalskipulagi hafi ekki verið fullnægt,sbr. og nánar hér á eftir. Sé málsástæða þessi því haldlaus fyrir stefnendur. 2. Útgáfa framkvæmdaleyfis sé ekki í andstöðu við gildandiaðalskipulag Í aðalskipulagi stefndaRangárþings eystra fyrir árin 2003 – 2015 sé kveðið á um nauðsyn varnargarðavið Markarfljót og endurhleðslu þeirra. Þar segi jafnframt að Landgræðslaríkisins hafi það lögbundna hlutverk að hindra landbrot og spjöll á nytjalandi afvöldum vatna með fyrirhleðslum og lagfæringum á árfarvegum, auk þess semLandgræðslan eigi í samstarfi við Vegagerðina við uppbyggingu varnargarða.Gríðarlega umfangsmikil verkefni vegna landbrots fallvatna væru ísveitarfélaginu og þá helst vegna Markarfljóts. Þannig hafi þar verið unnið aðfyrirhleðslum í nær heila öld, eingöngu í byggð en mikil verkefni séu auk þessframundan. Þá segi jafnframt í aðalskipulagstillögu að landbrot sé verulegt meðnær öllum ám undir Eyjafjöllum og víða miklar gróðurskemmdir ofan og neðanþjóðvegar. Mikið landbrot sé frá Hvanná og Krossá inn í Þórsmörk. Ekki sé gerðgrein fyrir varnarvirkjum vegna landbrots í aðalskipulagi en gerð þeirra þóheimil þar sem þeirra er þörf að höfðu samráði við Umhverfisstofnun og meðframkvæmdaleyfi sveitarstjórnar. Fyrir útgáfu framkvæmdaleyfisins hafi veriðleitað álits Umhverfisstofnunar, sem ekki hafi lagst gegn umræddri framkvæmd.Framkvæmdaleyfið hafi verið í fullu samræmi við afdráttarlausa afmörkun íaðalskipulagi, sem ekki hafi sætt andmælum stefnenda sem landeigenda viðMarkarfljót. Hafi framkvæmdaleyfið því að öllu leyti verið veitt lögumsamkvæmt. Ekki sé fallist á að afdráttarlaust sé skylt að gera grein fyrirvarnargörðum í aðalskipulagi, en eðli máls samkvæmt verði m.a. varnargarðar aðtaka mið af breytilegri náttúrulegri þróun á hverjum tíma, en breytingar að þvíleyti til geti verið fyrirvaralitlar. Fengi ekki staðist að fara þyrfti íflókið og tímafrekt breytingaferli aðalskipulags í hvert sinn við slíkaraðstæður. Meginatriði sé þó að leyfisveitingin hafi verið í fullu samræmi viðgildandi aðalskipulag, sem hlotið hafi kynningu og verið staðfest lögumsamkvæmt. Verði framkvæmdaleyfið því ekki ógilt af framangreindum ástæðum, sbr.og einnig hér á eftir. 3. Óskylt að leita umsagnar Skipulagsstofnunar Í 4. mgr. 27 gr.þágildandi laga nr. 73/1997 hafi verið kveðið á um að við útgáfuframkvæmdaleyfis skyldi sveitarstjórn fjalla um og taka afstöðu til þess hvortframkvæmd væri í samræmi við skipulagsáætlanir. Jafnframt hafi verið kveðið áum að óheimilt væri að gefa út leyfi fyrir framkvæmd samkvæmt lögum nr.106/2000 um mat á umhverfisáhrifum fyrr en álit Skipulagsstofnunar um mat áumhverfisáhrifum lægi fyrir eða ákvörðun stofnunarinnar um að framkvæmd sé ekkimatsskyld. Kveðst stefndi ekki fallast á að umrædd framkvæmd hafi fallið undirlög nr. 106/2000. Í því sambandi sé mótmælt að 17. tölul. 1. viðauka við lögintaki til þessarar framkvæmdar, en auk þess sé ekkert sem bendi til þess aðstærðar- og magnviðmiðanir töluliðarins eigi hér að nokkru leyti við. Í þvísambandi sé á það bent að að jafnaði hafi verið ráðgert að tilfærslavarnargarðsins væri einungis u.þ.b. 50 metrar. Að því er varði tilvísunstefnenda til 2. viðauka, þar sem ekki sé skylt að afla umhverfismats, þá séþví mótmælt að skortur á álitsumleitan hjá Skipulagsstofnun leiði tilógildingar útgefins framkvæmdaleyfis. Framkvæmdin hafi hvorki verið áverndarsvæði né hafi henni verið ætlað að hemja eða miðla vatni umfram það semáður hafi verið. Þá hafi hún heldur ekki talist sérstök breyting eða viðbót semætlað hafi verið að hafa umtalsverð áhrif á umhverfi. Bendir stefndi á aðráðist hafi verið í umrædda framkvæmd í kjölfar þess að fyrri garður hafistórskemmst í hamfaraflóði. Óbreytt staða hafi skapað almannahættu, ógnaðmannvirkum og skapað umtalsverða hættu á landsspjöllum. Hafi m.a. landeigendurí Fljótshlíð lagt mikla áherslu á að ráðist yrði í framkvæmdir án tafar. Kveðurstefndi með öllu fráleitt að byggja á því nú, eins og hér standi á, að ráðasthafi átt í gerð umhverfismats, eða að líkur hafi verið á að Skipulagstofnunhefði kveðið á um slíka skyldu. Beri í því sambandi einnig að líta til umsagnarUmhverfisstofunnar. Áður en umrætt framkvæmdaleyfi hafi verið veitt af hálfustefnda hafi verið haft samráð við Umhverfisstofnun sem hafi metið aðstæður svoað litlar líkur væru á því að framkvæmdir gætu valdið verulegu tjóni, endahlutverk varnargarðsins að vernda land og gróður gegn ágangi flóðavatns og hafiUmhverfisstofnun ekki talið þörf á því að gera athugasemdir við fyrirhugaðarframkvæmdir. Stefnda hafi því verið rétt og skylt að veita framkvæmdaleyfi íljósi aðstæðna. Ítrekar stefndi aðfrávik frá fyrri garði hafi verið minniháttar og kveður með öllu ósannað að þauhafi þau áhrif á rennsli eða farvegi Markarfljóts sem á sé byggt í málinu afhálfu stefnenda, sbr. og hér að framan. 4. Vatnalög nr. 15/1923 hafi ekki verið brotinStefndi vísar til þess aðþar sem um hafi verið að ræða aðgerð sem teljist til varna gegn landbroti fallihún undir ákvæði laga nr. 91/2002, um varnir gegn landbroti, sem teljist sérlög(lex specialis) að þessu leyti og gangi framar ákvæðum annarra laga að því erslíka framkvæmd varði. Ákvæði vatnalaga nr. 15/1923 víki því fyrir sérákvæðumlaga nr. 91/2002, sem auk þess séu nýrri lög, en sérstaklega bendir stefndi áað ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga nr. 15/1923 geri beinlínis ráð fyrir því aðbreyta megi rennsli vatnfalls ef „sérstök heimild eða lagaleyfi [er] til þess“,sem ljóslega sé í lögum nr. 91/2002. 5. Leyfisveiting í samræmi við lög nr. 91/20025.1. Samráð viðlandeigendurStefndi hafnar því aðekki hafi verið haft viðeigandi samráð við landeigendur, þ.e. stefnendur, ítengslum við veitingu umrædds framkvæmdaleyfis. Í 1. mgr. 6. gr. laganna sékveðið á um að hafa skuli samráð við eiganda lands sem fyrirhleðslu sé ætlað aðverja. Ljóst sé af gögnum málsins að margvíslegt samráð hafi verið haft viðlandeigendur í Fljótshlíð auk þess sem ljóst sé að sá hópur sem hafi látið sigmálið varða hafi komið sjónarmiðum sínum á framfæri. Bendir stefndi t.a.m. ákynningarfund sem hafi verið haldinn 26. ágúst 2010. Sé því ljóst að umrættskilyrði um samráð hafi verið uppfyllt. Hér beri þó einnig að líta til þess aðsvæði það sem næst garðinum liggi, svonefndur Grasagarður, sé í eigu stefndasjálfs. 5.2. Veiting leyfisinstil réttra aðilaSamkvæmt 3. mgr. 4. gr.laga nr. 91/2002 teljist Landgræðsla ríkisins ávallt framkvæmdaaðili þegarunnið sé að fyrirhleðslum samkvæmt lögunum. Í 7. gr. laganna sé kveðið á um aðef fyrirhugaðar eru umfangsmiklar framkvæmdir skuli Vegagerðin hafa umsjón meðverkfræðilegum undirbúningi og framkvæmdum. Umsjónaraðili verksins hafi leitaðframkvæmdaleyfis hjá stefnda Rangárþingi eystra f.h. beggja aðila,Vegagerðarinnar og Landgræðslu ríkisins og hafi framkvæmdaleyfið verið veittbáðum aðilum. Sé þessi málsástæða stefnenda því haldlaus með öllu. 5.3. Tilkynning tilveiðifélags og FiskistofuÍ 1. mgr. 6. gr. laga nr.91/2002 sé kveðið á um að ef framkvæmd kann að hafa áhrif á veiði eða fiskiræktskuli tilkynna það stjórn viðkomandi veiðifélags. Af hálfu stefnda Rangárþingseystra sé ekki fallist á sjónarmið stefnenda um ógildingu framkvæmdaleyfis afþessu tilefni. Aðdragandi veitingar leyfisins hafi verið að forða frekara tjónien þegar hafi verið fyrirsjáanlegt eftir að fyrri garður hafi skyndilegastórskemmst. Hafi verið talin almannahætta til staðar ef ekki yrði að gert.Framkvæmdinni hafi því ekki verið ætlað að hafa áhrif á veiði eða fiskirækt ískilningi 1. mgr. 6. gr. laganna, þ.e. að aukið yrði við slíka hættu miðað viðþað ástand sem þegar hafi verið. Hafi því ekki borið sérstaka skyldu til aðtilkynna hana til veiðifélags. Berijafnframt að hafa í huga að hagsmunaaðilar hafi á fundi 19. sept. 2010 talið„gríðarlega mikilvægt að ...framkvæmdum við lagfæringu/breytingu garðsins viðÞórólfsfell [yrði] haldið áfram strax“, í samræmi við kynningarfund 26. ágústsama ár. Sé fráleitt að hagsmunir sem tengist veiðifélagi hafi getað leitt tilannarrar niðurstöðu á umræddum tíma. Verði framkvæmdaleyfi því fráleitt ógiltaf þessum ástæðum. Eigi sama við um tilvísun stefnenda til ákvæða laga um lax-og silungsveiði, nr. 61/2006. 6. Andmælaréttur virtur Stefndi hafnar því aðekki hafi verið gætt að viðeigandi andmælarétti stefnenda, eða landeigenda íFljótshlíð, sem málið hafi varðað. Áréttar stefndi aðdraganda að útgáfuframkvæmdaleyfisins og að um hafi verið að ræða endurnýjun varnargarðs sem hafiorðið fyrir tjóni. Hafi legið fyrir að ef ekkert yrði að gert væri stórfelldalmannahætta fyrir hendi og umtalsverð landspjöll fyrirsjáanleg. Ljóst hafiverið að garðurinn sem slíkur drægi verulega úr þeirri hættu. Samráð hafi veriðhaft við hagsmunaaðila og ljóst að þeir hafi komið sjónarmiðum sínum á framfæriáður en framkvæmdaleyfið var samþykkt 19. september 2010. Vísar stefndi tilfundargerðar samráðsfundar sem m.a. fulltrúar sveitarstjórnar og landeigenda,stefnenda, hafi sótt. Skýrlega verði ráðið af gögnum að öll sjónarmið þau semteflt sé fram í dómsmáli þessu hafi komið fram og legið fyrir þegar umræddákvörðun var tekin. Þegar af þessum ástæðum sé ljóst að útgefið framkvæmdaleyfiteljist því ekki ógilt á grundvelli þessarar málsástæðu stefnenda.7. Rannsóknarskylda virtMeð sömu rökum og stefndivísar til að því er varðar andmælarétt hafnar hann því einnig að stefndi hafiekki sinnt viðeigandi rannsóknarskyldu. Þvert á móti sé ljóst að sveitarstjórnhafi verið upplýst um afstöðu landeigenda til legu umrædds varnargarðs. Enginsjónarmið hafi komið fram í málinu sem ekki hafi legið fyrir við undirbúningveitingar framkvæmdaleyfisins. Ljóst sé að skv. lögum nr. 91/2002 sé þaðmeðstefnda Landgræðsla ríkisins sem teljist framkvæmdaraðili en Vegagerðin beriábyrgð á verkfræðilegum undirbúningi og framkvæmdinni sem slíkri. Að teknutilliti til aðdraganda framkvæmdarinnar, þeirrar almannahættu sem talin hafiverið fyrir hendi, athugasemda landeigenda sem þegar hafi legið fyrir ogsamráðsfundar sem haldinn hafi verið, hafi verið ljóst að öll meginsjónarmiðhafi legið þegar fyrir er framkvæmdaleyfið var veitt. Við slíkar aðstæður hafitilvísun til rannsóknarskyldu ekki þýðingu. 8. Meðalhófs gætt Stefndi hafnar því aðekki hafi verið gætt að viðurkenndum meðalhófsreglum við töku ákvörðunar umveitingu framkvæmdaleyfisins og vísar um það til framangreindra sjónarmiða umaðdraganda leyfisveitingarinnar. Þá bendir stefndi sérstaklega á að í umrædduframkvæmdaleyfi hafi verið tekið fram að framkvæmdaraðilar, meðstefndu, tækjutillit „til óska sveitarstjórnar um að lager af aukaefni [yrði] til staðar eftil þess [kæmi] að lengja [þyrfti] garðinn eða setja á hann frákasts-legg“.Vísar stefndi hér til bókunar sveitarstjórnar á aukafundi 19. september 2010,þar sem leyfið hafi verið bundið því skilyrði að skilið yrði eftir viðbótarefnií viðbótarrana „ef reyndin yrði sú að þörf væri á frekari viðbótum við hann“. Íþví sambandi hafi einnig verið vísað tilmikilvægis þess að varnargarðakerfi við Markarfljót væri þannig upp byggt að„fljótið renni því sem næst í miðjum farvegi en brjóti ekki land beggja megin“.Sé því alfarið hafnað að sveitarstjórnhafi ekki gætt að viðeigandi meðalhófi í ákvörðunartöku sinni í umrætt sinn. Þáítrekar stefndi að hann fallist ekki á það, sbr. nánar málatilbúnað ogforsendur meðstefndu, að endanleg gerð varnargarðsins á árinu 2010 hafi veriðlíkleg til að hafa áhrif á rennsli Markarfljóts vestan við garðinn, enda ráðistþað rennsli af náttúrulegum breytingum á vatnsfallinu en ekki af minniháttarbreytingum á fyrirkomulagi garðsins. Svo hafi og verið í gegnum tíðina. 9. Önnur stjórnsýslusjónarmiðStefndi hafnar því aðbrotið hafi verið gegn ólögfestum sjónarmiðum stjórnsýsluréttarins, lögmætis-eða réttmætisreglum. Stefndi kveður sjónarmið stefnenda um þetta að meginstefnuvera studd sömu sjónarmiðum og lýst hafi verið hér að framan. Ítrekar stefndimótmæli sín við þeim, en að öðru leyti kveður stefndi þessi sjónarmið stefnendavanreifuð. Af hálfu stefnda er á því byggt að reglum stjórnsýsluréttar hafiverið framfylgt með viðeigandi hætti. Byggir stefndi á því að skipulagsnefndstefnda hafi talið varnargarðinn gegna mikilvægu hlutverki á Markarfljótsaurum.Þá hafi legið fyrir að enn gæti verið hætta á flóðum úr Eyjafjallajökli og þvíhafi verið talið mikilvægt, með tilliti til almannahagsmuna, að veitaframkvæmdaleyfi til viðgerðar og enduruppbyggingar varnargarðsins viðÞórólfsfell og hafi landeigendur verið fyllilega sammála því að nauðsynlegtværi að hefja framkvæmdir tafarlaust. Hvorki verði auk þess séð að landeigendurhafi gert reka að því að fá ofangreindu framkvæmdaleyfi hnekkt né framkvæmdirstöðvaðar á sínum tíma, þvert á móti hafi þeir talið mikilvægt að framkvæmdirhæfust þegar í stað. 0. Stjórnarskrárbundinn réttur virtur Stefndi vísar til þesssem áður hefur komið fram af hans hálfu hér að framan og mótmælir málsástæðumstefnenda með öllu. Beri í þessu efni sérstaklega að hafa í huga að þegarmeðstefndu hafi sótt um framkvæmdaleyfi hafi fyrri varnargarður verið farinnforgörðum. Hafi verið ljóst að ef ekkert yrði að gert væri umtalsverð hætta áfrekara tjóni, m.a. á hagsmunum stefnenda. Ósannað sé annað en að gerðvarnargarðsins sem slíks hafi tekið mið af ofangreindu. Sé því ljóst að gerðhans geti ekki hafa skaðað stjórnarskrárvarin réttindi stefnenda. Ábyrgð áfyrirkomulagi garðsins sem slíks og framkvæmd viðgerðarinnar hafi samkvæmtlögum nr. 91/2002 legið hjá meðstefndu. Af gögnum málsins megi ráða að viðveitingu leyfisins hafi legið fyrir það mat meðstefndu að aðgerðin væri líklegtil að halda vatnsflaumi Markarfljóts sem næst miðjum farvegi, til að koma íveg fyrir meiriháttar landsspjöll beggja megin fljótsins. Að teknu tilliti tilþessara lögmætu sjónarmiða, og fyrirvara sem gerðir hafi verið viðleyfisveitinguna, verði alls ekki fallist á að ákvörðuninni hafi verið ætlað aðskerða eignarrétt stefnenda, eða að hún hafi gert það í raun, nema síður væri. Stefndi tekur fram aðhann taki undir málatilbúnað og málsástæður meðstefndu, að því marki sem þærsamrýmist málatilbúnaði stefnda. Um lagarök vísar stefndim.a. til ákvæða þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, ákvæðastjórnsýslulaga nr. 37/1993 sem og meginreglna stjórnsýsluréttar. Málskostnaðarkröfu sína styður stefndi viðákvæði 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður og lagarök stefnda LandgræðslunnarStefndi svararmálsástæðum stefnenda í þeirri röð sem þær kom fyrir í stefnu, en tekurjafnframt fram að þeim sé öllum mótmælt sem röngum og/eða þýðingarlausum.Stefndi byggir á því aðframkvæmdaleyfi vegna viðgerða á varnargarði þeim við Þórólfsfell erstórskemmdist í hamfaraflóði hafi verið lögum samkvæmt. Lagaskilyrði hafi veriðfyrir útgáfu leyfisins og það, og framkvæmdin sjálf því lögmæt.. Ekki brotið gegn ákvæðum skipulags-og byggingarlaga:Stefndi kveðst ekkifallast á að þar sem Landgræðslan og Vegagerðin hafi hafið framkvæmdir án þess að framkvæmdaleyfi hafiverið gefið út hafi byggingarfulltrúa ekki aðeins borið að stöðva framkvæmdirheldur einnig að gera þeim aðilum skylt að afmá allt jarðrask vegna þeirraframkvæmda. Í 2. mgr. 56. gr.þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 komi fram að efbyggingarframkvæmd, sem fellur undir IV. kafla laganna, sé hafin án þess aðleyfi sé fengið fyrir henni og hún brýtur í bága við skipulag eða framkvæmd erhafin með byggingarleyfi sem brýtur í bága við skipulag beri byggingarfulltrúaað stöðva framkvæmdir tafarlaust og síðan skuli hin ólöglega bygging, eðabyggingarhluti, fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt.Eins og fram komi íákvæðinu taki það einungis til framkvæmda sem hafi fallið undir IV. kaflalaganna. Ákvæði um framkvæmdaleyfi hafi verið í 27. gr. og því í III. kaflalaganna og þegar af þeirri ástæðu eigi 2. mgr. 56. gr. ekki við um 27. gr. Umframkvæmdir skv. 27. gr. sé hins vegar fjallað í 1. mgr. 56. gr. en þar komim.a. fram að sé slík framkvæmd hafin án þess að leyfi sé fengið fyrir hennigeti skipulagsfulltrúi/byggingarfulltrúi stöðvað slíka framkvæmd tafarlaust.Ekki sé þess getið í ákvæðinu að framkvæmdina skuli fjarlægja.Þess utan hafiframkvæmdin ekki brotið í bága við skipulag eins og krafist sé í 2. mgr. 56.gr. laganna þannig að afmá skuli ummerki hennar. 2. Útgáfa framkvæmdaleyfisins ekki íandstöðu við gildandi aðalskipulag:Stefndi mótmælir því semröngu að viðgerð á varnargarðinum við Þórólfsfell hafi ekki verið í samræmi viðskipulagsáætlanir. Í gildandi aðalskipulagi Rangárþings eystra, 2003-2015, sésérstaklega kveðið á um varnargarða við Markarfljót. Um þetta segi í skipulaginu:„Núverandi varnarvirki vegnavatnsflóða eru annars vegar við vegi og brýr sunnan jökla og hins vegar tilþess að hindra landbrot af völdum Markarfljóts og beina því eftir núverandifarvegi til sjávar. Ekki er gerð grein fyrir slíkum varnarvirkjum í aðalskipulagi.“Á öðrum stað segi: „Gríðarlega umfangsmikil verkefnivegna landbrots fallvatna eru í sveitarfélaginu. Þar ber helst að nefnaMarkarfljót. Þar hefur verið unnið að fyrirhleðslum í nær heila öld, eingöngu íbyggð, en mikil verkefni eru framundan. Landbrot er verulegt með nær öllum ámundir Eyjafjöllum og víða miklar gróðurskemmdir ofan og neðan þjóðvegar. Mikiðlandbrot er frá Hvanná og Krossá inn í Þórsmörk. Ekki er gerð grein fyrirvarnarvirkjum vegna landbrots í aðalskipulagi og er gerð þeirra heimil þar semþeirra er þörf að höfðu samráði við Umhverfisstofnun og með framkvæmdaleyfisveitarstjórnar.“Kveður stefndi aðafmörkun varnarvirkja í aðalskipulagi Rangárþings eystra sé fullnægjandi endasé ekki hægt að segja til um það í skipulagi sem gilda skuli í fjölda ára hvaðavarnargarða verði nákvæmlega þörf á því tímabili. Jökulvötn breyti sífelltfarvegi og ógerlegt sé að segja fyrir um náttúruhamfarir og afleiðingar þeirraá fallvötn. Nauðsyn hafi verið að bregðast hratt við og lagfæra varnargarðinnvið Þórólfsfell. Því sé mótmælt að nauðsynlegt hafi verið að fara í þungt ogtímafrekt ferli til breytinga á aðalskipulagi fyrst, enda sé eðli fallvatnaþannig að oft gefist ekki tíma til þess ef koma eigi í veg fyrir tjón sem hafiverið yfirvofandi.3. Ekki skylt að leita álitsSkipulagsstofnunar.Stefndi mótmælir því semröngu að sveitarstjórn hafi verið óheimilt að gefa út framkvæmdaleyfi fyrr enálit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum lægi fyrir eða ákvörðunstofnunarinnar um að framkvæmd væri ekki matsskyld. Framkvæmdin hafi hvorkiverið matsskyld samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 né heldurtilkynningarskyld samkvæmt þeim lögum. Stefndi vísar til þess aðstefnendur byggi á því að viðgerð á varnargarðinum falli undir ákvæði 17.töluliðar 1. viðauka laganna er fjalli um stíflur og önnur mannvirki eðabreytingar á árfarvegi til að hemja og/eða miðla vatni þar sem 3km² lands eðameira fara undir vatn eða rúmtak vatns er meira en 10 milljónir m3. Ekkertbendi hins vegar til að þessum viðmiðunartölum sé náð. Auk þess eigi ákvæðiðekki við sökum þess að endurgerð Þórólfsfellsgarðsins hafi ekki verið til þessætluð að hemja eða miðla vatni umfram það sem áður hafði verið.Stefndi vísar til þess aðstefnendur byggi á því að framkvæmdin hafi fallið undir 2. viðauka laga nr.106/2000. Annars vegar e-lið 10. töluliðar þar sem fjallað sé um stíflur ogönnur mannvirki eða breytingar á árfarvegi til að hemja og/eða miðla vatni áverndarsvæðum. Kveðst stefndi mótmæla þessu enda framkvæmdin hvorki áverndarsvæði, né til þess fallin að hemja eða miðla vatni umfram það sem áðurhafi verið. Hins vegar a-lið 13. töluliðar en þar undir falli breytingar eðaviðbætur við framkvæmdir skv. 1. eða 2. viðauka sem hafi þegar verið leyfðar,framkvæmdar eða séu í framkvæmd og kunni að hafa umtalsverð umhverfisáhrif.Stefndi mótmælir því að ákvæði þetta eigi við.Þá mótmælir stefndi þvíað meintur skortur á mati á umhverfisáhrifum eða álitsumleitan geti leitt tilógildingar framkvæmdaleyfis. Sé ljóst að allir aðilar hafi haft hag af því aðverkið yrði unnið hratt og vel enda yfirvofandi hætta á frekari flóðum.Hugleiðingar um meint hlutverk Skipulagsstofnunar geti ekki haft áhrif hér endaekkert sem bendi til þess að sú stofnun hefði átt að koma að málinu eða að sústofnun hefði talið að um væri að ræða framkvæmd sem væri matsskyld samkvæmtákvæðum laga um mat á umhverfisáhrifum.4. Útgáfa framkvæmdaleyfis ekki í bágavið vatnalögStefndi mótmælir því aðframkvæmdin hafi breytt rennsli Markarfljóts frá því sem að fornu hafi verið.Kveðst stefndi mótmæla því að útgáfa framkvæmdaleyfisins hafi brotið gegnákvæðum vatnalaga nr. 15/1923 og reglunni um að öll vötn skuli renna sem aðfornu hafa runnið, sbr. 1. mgr. 7. gr. og að óheimilt sé, nema lagaheimild standitil, að breyta vatnsföllum eða veita vatni af einni fasteign yfir á aðra. Ennsíður standist það að með endurgerð garðsins hafi vatni verið veitt af einnifasteign yfir á aðra. Annars vegar vegna stærðar og umfangs fljótsins og eðlisþess að flæmast um í farvegum sínum og hins vegar með vísan til flóðanna íapríl 2010 sé útilokað að halda því fram að smávægileg breyting á hönnunvarnargarðs hafi orðið til þess að fella það úr sínum forna farvegi. Eins ogáður hafi komið fram sé meint breytt rennsli Markarfljóts mun frekar afleiðinghamfarahlaups en breyttrar hönnunar umrædds varnargarðs.Stefndi kveður að viðgerðá varnargarðinum hafi fremur verið til þess fallin að halda Markarfljóti ásvipuðum stað og áður, þ.e. í sínum „forna farvegi“ m.ö.o. í svipuðum farvegumog áður, heldur en að fella það í nýjan farveg. Ekkert hafi komið fram um þaðað stefnda hafi borið skylda til að endurbyggja varnargarðinn við Þórólfsfellyfir höfuð, hvað þá að byggja hann nákvæmlega í sömu mynd og fyrir flóðin. Þvísé mótmælt sem röngu að framkvæmdirnar hafi haft í för með sér verulegabreytingu á farvegi Markarfljóts, enda breytingin á varnargarðinum smávægileg íljósi ægivalds fljótsins. Sérstaklega kveðststefndi mótmæla því að Markarfljót hafi runnið með sama hætti á greindu svæði íum 60 ár fyrir flóðin vorið 2010. Eins og sjá megi í gögnum málsins hafifljótið oft áður runnið inn í Krika á allra síðustu áratugum með ekki ólíkumhætti og stefnendur haldi fram að gerst hafi eftir árið 2010. Hafi þetta t.d.gerst árið 1995 en það sé þá innan 20 ára frá 2010 en við það skuli miða semfornan farveg, sbr. 2. mgr. 8 gr. vatnalaga. Verði talið að Markarfljót hafiekki runnið á greindu svæði í 60 ár, þrátt fyrir loftmyndir í gögnum málsins,sé hins vegar jafn ljóst að það sé ekki vegna endurhönnunarÞórólfsfellsgarðsins heldur væntanlega annarra aðstæðna í náttúrulegri hegðanMarkarfljóts í kjölfar náttúruhamfara. Þessu til stuðnings kveðst stefndi bendaá myndir í gögnum málsins þar sem megi sjá að smám saman hafi Þórólfsfellsgarðurinnverið lengdur til vesturs og settir á hann straumbeinar. Það hafi ekki veriðfyrr en undir 1990 sem garðurinn hafi verið kominn í endanlegt horf og meintáhrif hans til landvarna hjá stefnendum því a.m.k. síðri fyrir þann tíma en ságarður sem nú hafi verið endurhannaður og byggður.Þá tekur stefndi þaðsérstaklega fram að ef talið verði að með lagfæringu varnargarðsins hafi vatniverið veitt á jarðeignir stefnenda þá byggi stefndi á að það hafi a.m.k. veriðí samræmi við vatnalög. Í 1. tölulið 2. mgr. 7. gr. sé gert ráð fyrir að breytamegi rennsli vatnsfalla ef sérstök heimild eða lagaleyfi sé til þess. Slíktlagaleyfi sé í lögum um varnir gegn landbroti nr. 91/2002.5. Samráð við landeigendur fullnægjandiStefndi mótmælir því oghafnar að ekki hafi verið haft samráð við landeigendur áður en ráðist hafiverið í framkvæmdir við Þórólfsfellsgarðinn. Liggi fyrir í gögnum málsins aðstefnendur hafi verið upplýstir um málið og þeir komið að sínum ábendingum íhönnunar- og undirbúningsferli verksins. Hönnun garðsins hafi verið lítillegabreytt í kjölfar ábendinga þeirra í hönnunarferlinu. Þá hafi verið haldnirfundir um málið. Samráðsskyldan hafi því verið uppfyllt.Þess utan hafiÞórólfsfellsgarðinum aldrei verið ætlað að verja lönd stefnenda, til þess séhann allt of langt í burtu. Í 1. mgr. 6. gr. segi einungis að samráð skuli hafavið eigendur/umráðahafa mannvirkja eða lands sem fyrirhleðslu sé ætlað aðverja. Þórólfsfellsgarðinum sé ætlað að verja vegi í innanverðri Fljótshlíð ogsíðar einnig Grasagarðinn, en það land sé í eigu sveitarfélagsins og fulltsamráð hafi verið haft við það.6. Ekki óheimilt að veita VegagerðinniframkvæmdaleyfiStefndi mótmælir því aðóheimilt hafi verið að veita Vegagerðinni framkvæmdaleyfi ásamt Landgræðslunni,sökum þess að í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 91/2002 segi að Landgræðsla ríkisinsskuli ávallt vera framkvæmdaaðili þegar unnið er að fyrirhleðslum samkvæmtlögunum. Í 7. gr. laganna komifram að þegar fyrirhugaðar séu umfangsmiklar framkvæmdir við fyrirhleðslurskuli Vegagerðin hafa umsjón með verkfræðilegum undirbúningi og framkvæmdum ísamráði við Landgræðslu ríkisins. Beinlínis sé gert ráð fyrir því að Vegagerðinkomi að framkvæmdum, sem hafi orðið raunin. Þá komi fram í 2. mgr. 8. gr. aðþegar fyrirhleðslu sé bæði ætlað að verja samgöngu- og/eða veitumannvirki ogland skuli kostnaður við framkvæmdirnar og undirbúning þeirra skiptast milliLandgræðslunnar og þess aðila sem viðkomandi mannvirki heyri undir. Hafi þannigverið fullkomlega eðlilegt að framkvæmdaleyfi væri gefið til beggja aðila.Hvergi sé þess getið ílögum að óheimilt sé að veita Vegagerðinni framkvæmdaleyfi enda sé sú stofnunbær til þess að eiga réttindi og bera skyldur. Framkvæmdaleyfið hafi veriðveitt Landgræðslu ríkisins, ásamt Vegagerðinni og hafnar stefndi því að þettageti valdið ógildingu leyfisins.7. Lögbundnum tilkynningum sinntStefndi mótmælir því aðnauðsynlegt hafi verið að tilkynna fyrirhugaðar framkvæmdir til stjórnarviðkomandi veiðifélags sbr. 2. tölulið 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002. Kveðurstefndi einungis áskilið að sú tilkynning eigi sér stað ef framkvæmd kunni aðhafa áhrif á veiði eða fiskrækt. Endurgerð Þórólfsfellsgarðsins eftir flóðin2010 hafi ekki haft áhrif á veiði eða fiskrækt. Hafi garðurinn haft áhrif megiætla að þau hafi verið til góðs og geti það ekki valdið ógildinguframkvæmdaleyfisins. Þá mótmælir stefndi því að endurgerð garðsins hafi valdiðskaða á veiði í Bleiksá og/eða Þórólfsá, enda engin gögn fram komin um þaðatriði.8. Ekki nauðsynlegt að afla leyfisFiskistofuStefndi mótmælir því aðáður en ráðist var í framkvæmdir hafi verið nauðsynlegt að afla leyfisFiskistofu í samræmi við 1. mgr. 33. gr. laga um lax- og silungsveiði nr.61/2006, þar sem fram komi að sérhver framkvæmd í eða við veiðivatn, allt að100 metrum frá bakka, sem áhrif getur haft á fiskigengd, afkomu fiskistofna,aðstæður til veiði eða lífríki vatnsins sé háð leyfi stofnunarinnar.Framkvæmdin hafi ekki haft áhrif á þá þætti sem nefndir séu í greininni. Hafigarðurinn haft áhrif megi ætla að þau hafi eingöngu verið til góðs og síst getiþað valdið ógildingu framkvæmdaleyfisins.Þá kveður stefndi aðnæstu málsástæðum í stefnu, þ.e. sem þar séu merktar með númerunum 9-15,virðist beint að meðstefnda Rangárþingi eystra.Um lagarök vísar stefndim.a. til almennra reglna eignaréttar, meginreglna um eignarráðfasteignareigenda, vatnalaga nr. 15/1923, lax- og silungsveiðilaga nr. 61/2006,laga um varnir gegn landbroti nr. 91/2002, laga um mat á umhverfisáhrifum nr.106/2000, þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, stjórnsýslulaganr. 37/1993 og meginreglna stjórnsýsluréttar, sem og almennra reglnaskaðabótaréttar. Þá er af hálfu stefnda vísað til laga um samgöngubætur ogfyrirhleðslur á vatnasvæði Þverár og Markarfljóts nr. 27/1932, náttúruverndarlaganr. 44/1999 sem og er vísað til gildandi aðalskipulags fyrir Rangárþing eystra.Að því er málskostnaðarkröfu varðar er byggt á XXI. kafla laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.Málsástæður stefnda Vegagerðarinnar Stefndiskiptir málsástæðum sínum í almenn atriði og sérstakar málsástæður og verðurþeirri skiptingu haldið hér.Almenn atriðiUm málsatvik vísarstefndi til greinargerða meðstefndu, Rangárþings-Eystra, og Landgræðslunnar tilfyllingar eftirfarandi umfjöllun.Hlutverkvarnargarðsins við ÞórólfsfellStefndi mótmælir því aðvarnargarðurinn við Þórólfsfell hafi varið lönd stefnenda frá því að hann hafiverið gerður á árinu 1946. Í fyrsta lagi hafi varnargarðurinn ekki verið íóbreyttri mynd allan þann tíma sbr. loftmyndir sem lagðar hafi verið fram ímálinu. Í annan stað hafi með garðinum ekki tekist á undanförnum árum að varnaþví að Markarfljótið renni vestur með Fljótshlíðinni og inn í Krikann viðHáamúlagarð, sem sjáist vel á loftmyndum. Í þriðja lagi bendir stefndi á það aðvegna fjarlægðar geti garðurinn ekki hafa verið til þess fallinn að verja löndstefnenda. Til þess þurfi varnir neðar við fljótið nær jörðum stefnenda.Endurbyggingvarnargarðsins við ÞórólfsfellStefndi kveður það hafaverið hlutverk sitt og meðstefnda, Landgræðslunnar, að meta hvernig bregðastætti við því ástandi sem upp hafi verið komið þegar varnargarðurinn viðÞórólfsfell skemmdist í hamfaraflóði í kjölfar eldsumbrota í Eyjafjallajökli.Vísar stefndi hér til ákvæða laga nr. 91/2002 um varnir gegn landbroti, sem ogákvæða vegalaga nr. 80/2007 varðandi hlutverk stefnda sem veghaldara þjóðvega.Endurbyggingvarnargarðsins við Þórólfsfell hafi verið nauðsynleg aðgerð sem þrýst hafiverið á um af hálfu landeigenda, sveitarstjórnar og annarra hagsmunaaðila, sbr.t.d. bréf landeigenda til stefnda, og önnur gögn málsins þar að lútandi. Hafiverið brýnt að ráðast í framkvæmdir eftir að varnargarðurinn hafi stórskemmst.Yfirvofandi hafi verið skemmdir á landi og mannvirkjum vegna flóða íMarkarfljóti. Grasagarðurinn, þ.e. gróið land á bak við garðinn semÞórólfsfellsgarður hafi varið, hafi getað legið undir skemmdum í vatnavöxtum ífljótinu. Vegamannvirki hafi verið í hættu. Hafi endurbygging garðsins þannigverið til þess fallin að verja brýna hagsmuni og fyrirbyggja tjón.Varnargarðurinn hafiverið endurbyggður sem næst á sama stað og eldri garður, en megingarðurinn hafiþó verið endurbyggður innar á farveginum, fjær Fljótshlíðinni, eða til móts viðþar sem tveir af þremur þvergörðum (straumbeinum) eldri garðs hafi endað. Lítilsháttartilfærsla sé á legu garðsins en hún fari ekki yfir 50 m. Breytt hönnun meðávalari lögun sé mögulega talin til þess fallin að fljótið brjóti síður land ásuðurbakkanum. Garðurinn sé einnig a.m.k. jafn vel til þess fallinn meðbreyttri hönnun að beina fljótinu frá norðurbakkanum og Fljótshlíðinni.Varnargarðurinn hafi verið hækkaður um 1 metra og sé því betur til þess fallinnen áður að verjast flóðum í ánni. Stefndi vísar tilgreinargerðar Guðrúnar Þóru Garðarsdóttur verkfræðings hjá stefnda, þar semlýst sé legu garðsins eins og hann hafi verið endurbyggður og forsendum fyrirhönnun hans. Hinn forni farvegurMarkarfljótsStefndi kveðurmálatilbúnað stefnenda byggja á einföldun á því hvert sé eðli og hegðunjökulfljóta eins og Markarfljóts. Svo virðist sem stefnendur telji aðMarkarfljótið hafi runnið með sama hætti um 60 ára skeið. Eins og sjáist áloftmyndum í málinu flæmist fljótið um og hafi á undanförnum áratugum haftundir sig stórt svæði. Í raun megi segja að fljótið renni í mörgum farvegum eðaálum og kvíslum.Hafi Markarfljót neðanÞórólfsfells á liðnum áratugum breitt úr sér yfir áreyrnar á milliMerkurbæjanna og Fljótshlíðar. Það sé svigrúmið sem fljótið þurfi og allartilraunir til að þrengja að þeim farvegi svo nokkru nemi séu vandkvæðum bundnar.Fljótið hafi í gegnum tíðina flæmst um eftir því hvar það hafi borið undir sigframburð hverju sinni. Þegar botn hækki á einum stað vegna framburðar færifljótið sig og grafist niður annars staðar. Hluti áreyranna hafi náð að gróaa.m.k. tímabundið en það þýði ekki að tryggt sé að það ástand haldist.Árbotninn breytist í sífellu vegna hins mikla framburðar sem áin beri undirsig. Bendir stefndi á loftmyndir um þau áhrif sem þetta hafi á fljótið semflæmist um og sé mjög breytilegt í áranna rás.Fljótið beri stöðugtundir sig gríðarlegt magn af aurframburði og aukist framburðurinn vegna mikilsrofmáttar jökulvatnsins. Líklegt sé að milljónir rúmmetra af gosefni hafiborist með vatni frá Eyjafjallajökli í eldgosinu árið 2010 niður í farvegMarkarfljóts. Þegar fljótið breiði úr sér í farvegi sínum sunnan viðFljótshlíðina hægi á straumhraða og efni setjist til botns. Árfarvegurinnbreiði úr sér við þessar aðstæður af náttúrulegum ástæðum án tillits tilaðgerða stefndu Vegagerðarinnar og Landgræðslunnar.Loftmyndir sýni aðvarnargarðurinn við Þórólfsfell hafi ekki komið í veg fyrir að fljótið slægisér til vesturs með Fljótshlíðinni og rynni inn í Krikann við Háamúlagarð.Loftmynd frá árinu 1995 sýni að þá hafi nær allt fljótið runnið inn í Krikannog gróðureyðing þar orðið töluverð. Fyrir liggi að a.m.k. s.l. 20 ár hafifarvegur Markarfljóts verið meðfram landi Barkarstaða og að ætla megi aðfljótið hafi runnið þar um aldir.Áhrif endurbyggingarÞórólfsfellsgarðs á fornan farveg MarkarfljótsStefndi mótmælir því semósönnuðu og órökstuddu að Markarfljót renni ekki lengur í sínum forna farvegi,sem og því að endurbygging varnargarðsins við Þórólfsfell hafi felltMarkarfljótið úr sínum forna farvegi. Stefndi telur ómögulegt að fellaMarkarfljót úr fornum farvegi sínum með því einu að gera lítilsháttar breytinguá hönnun við endurbyggingu varnargarðsins við Þórólfsfell. Náttúruhamfarir ogáhrif þeirraÞórólfsfellsgarður hafiað stórum hluta sópast burt í flóðbylgju bræðsluvatns úr Gígjökli þann 15.apríl 2010. Svo miklar skemmdir hafi orðið á garðinum að hann hafi ekki lengurþjónað hlutverki sínu. Gríðarlegt magn framburðar hafi borist niður ána meðbræðsluvatni frá jöklinum. Gosefni hafi einnig borist í þverár og aukið mjögframburð fljótsins. Þetta geti hafa breytt farvegi fljótsins en ekki liggifyrir að fljótið hafi runnið úr sínum forna farvegi. Verði á því byggt aðMarkarfljót hafi farið úr fornum farvegi sínum megi rekja það tilnáttúruhamfara og náttúrulegra aðstæðna en ekki aðgerða stefnda og meðstefndaLandgræðslunnar. Þágerir stefndi grein fyrir málsástæðum sínum gagnvart málsástæðum stefnenda einsog þær eru fram settar í stefnu, en blandar saman málsástæðum gagnvartendanlegri kröfu stefnenda um ógildingu framkvæmdaleyfisins ogviðurkenningarkröfu um ólögmæti framkvæmdanna svo að ekki verður sundur greint. Stefndibyggir kröfu um sýknu einnig á málsástæðum sem fram koma í greinargerðummeðstefndu að því leyti sem þær eru samrýmanlegar málsástæðum stefnda. Stefndi byggir á því aðviðgerð og endurbygging varnargarðsins við Þórólfsfell hafi verið nauðsynlegtil varnar vegamannvirkjum og grónu landi en hætta á landbroti hafi veriðyfirvofandi. Framkvæmdin styðjist við gilt framkvæmdaleyfi og sé í samræmi viðgildandi aðalskipulag meðstefnda Rangárþings eystra. Stefndi og meðstefndi,Landgræðslan, hafi sameiginlega ráðist í framkvæmdir í samræmi við hlutverksitt skv. lögum nr. 91/2002 en stefndi hafi auk þess skyldu sem veghaldariþjóðvega til að varna skemmdum á vegamannvirkjum. Stefndibyggir á því að það hafi verið hlutverk stefnda og meðstefnda að meta með hvaðahætti gera ætti við og endurbyggja varnargarðinn við Þórólfsfell en óumdeilt séað það hafi verið nauðsynlegt.Lítilsháttar breyting á hönnun garðsins hafi byggst á málefnalegum og faglegumsjónarmiðum. Stefnendur hafi sem landeigendur átt þess kost að koma að sínumsjónarmiðum á þeim stutta tíma sem gefist hafi til undirbúnings framkvæmda.Tekið hafi verið tillit til þeirra sjónarmiða en endanleg ákvörðun um hönnun garðsinshafi hlotið að vera stefnda og meðstefnda. . Framkvæmdir ísamræmi við skipulagStefndi mótmælir því aðframkvæmdir hafi verið ólögmætar þar sem þær hafi verið í ósamræmi við skipulagog byggir á því að framkvæmdir hafi verið í samræmi við skipulag og giltframkvæmdaleyfi meðstefnda, Rangárþings-eystra. Stefndi vísar til málsástæðna ígreinargerð meðstefnda og gerir þær að sínum.2. Framkvæmdir ísamræmi við ákvæði vatnalaga nr. 15/1923 Stefndimótmælir því sem röngu og ósönnuðu að með framkvæmdum hafi stefndi ogmeðstefndi Landgræðslan veitt vatni yfir á aðra fasteign í andstöðu við ákvæðivatnalaga nr. 15/1923. Málsókn stefnenda sé byggð á misskilningi og hafiendurbygging Þórólfsfellsgarðs ekkiverið til þess fallin að fella Markarfljót úr sínum forna farvegi og liggi ekkiannað fyrir en að Markarfljót renni í sínum forna farvegi. Hafi fljótið brotistúr fornum farvegi sínum megi fremur rekja það til náttúrulegra aðstæðna enendurbyggingar varnargarðsins við Þórólfsfell. Stefndiog meðstefndi Landgræðslan hafi haft fulla heimild til þess að gera við ogendurbyggja varnargarðinn við Þórólfsfell, enda sé það hlutverk þessarastofnana að meta með hvað hætti bregðast eigi við landbroti og hættu ávegskemmdum vegna ágangs Markarfljóts. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 91/2002 umvarnir gegn landbroti sé það tilgangur laganna að draga úr eða koma í veg fyrirlandbrot eða annað tjón á landi og mannvirkjum. Samkvæmt 3. gr. laganna fariLandgræðslan með yfirstjórn mála skv. lögunum en Vegagerðin fari með verkfræðilegaumsjón þegar um stærri framkvæmdir er að ræða skv. 7. gr. laganna. Stefndimótmælir því að endurbygging varnargarðsins við Þórólfsfell hafi brotið í bágavið ákvæði vatnalaga. Vísar stefndi til 2. mgr. 7. gr. laganna sem geri ráðfyrir því að heimilt sé með sérstöku leyfi eða lagaheimild að reisa mannvirki ívatni, m.a. varnargarða, en ákvæði laga nr. 91/2002 um varnir gegn landbrotifeli stefnda og meðstefnda Landgræðslunni að vinna að vörnum gegn landbroti meðmannvirkjagerð í og við vötn. Heimild til byggingar garðsins byggi á hlutverkistofnananna skv. umræddum lögum. Þá sé stefndi veghaldari þjóðvega samkvæmt 1.mgr. 13. gr. vegalaga nr. 80/2007 og hafi sem slíkur heimild til hvers konarmannvirkjagerðar sem nauðsynleg sé til varnar vegamannvirkjum og til að tryggjavaranleika þeirra. Ekki sé það umdeilt í málinu að brýna nauðsyn hafi borið tilað ráðast í viðgerð og endurbyggingu varnargarðsins við Þórólfsfell sem bæði séætlað að verja gróið land, Grasagarðinn, og vegamannvirki í Fljótshlíð og á verksviðistefnda og meðstefnda að annast það verk. Umræddurvarnargarður við Þórólfsfell hafi verið endurbyggður á sem næst sama stað meðtilfærslu að hámarki um 50 m. Breytt hönnun hafi einungis falist í því að geragarðinn ávalari og sleppa þvergörðum, eða straumbeinum, sem hafi verið á eldrigarði. Megingarðurinn hafi verið færður sunnar og því ekki síður til þessfallinn að bægja fljótinu frá landi og vegamannvirkjum Fljótshlíðarmegin. Enginrök standi til þess að með endurbyggingu garðsins með breyttri hönnun hafiMarkarfljóti verið veitt á lönd stefnenda.3. Leyfi Orkustofnunartil framkvæmda ekki til staðar Stefndikveður 75. gr. laga nr. 15/1923 um skyldu til að afla leyfis Orkustofnunar áðuren gengið er til framkvæmda skv. 1. mgr. greinarinnar, ekki hafa kveðið á umskyldu til að afla leyfis Orkustofnunar á þeim tíma sem garðurinn varendurbyggður. Ekki hafi verið unnt að sækja um leyfi til Orkustofnunar vegnaframkvæmdanna enda engin lagaskylda til þess.4. Ákvæðum laga nr.91/2002 í hvívetna fylgt við framkvæmdir Stefndimótmælir því að samráðsskylda hafi verið til staðar gagnvart stefnendum eðaviðkomandi veiðifélagi, sbr. 6. gr. laga um varnir gegn landbroti nr. 91/2002. Þórólfsfellsgarðinumhafi verið ætlað að verja gróið land sem sé bak við garðinn, þ.e.“Grasagarðinn”, og nálæg vegamannvirki. Varnargarðurinn standi á landimeðstefnda Rangárþings-Eystra og verji land þess. Áhrifasvæði garðsins nái ekkisvo langt niður eftir fljótinu að hann geti varið lönd stefnenda. Aðrir garðarséu til þess sem séu neðar við fljótið og megi þar nefna Barkarstaðagarðinn ogHáamúlagarðinn. Stefnendur hafi því ekki átt rétt á sérstöku samráði vegnaframkvæmda. Viðgerð og endurbygging varnargarðsins hafi ekki verið til þessfallin að hafa áhrif á veiði og því hafi engin þörf verið á samráði viðveiðifélagið. Hvaðsem öðru líður hafi stefndi og meðstefndi Landgræðslan haft samráð viðlandeigendur við undirbúning að gerð garðsins. Áform um breytta hönnun hafiverið kynnt landeigendum og hagsmunaaðilum og brugðist við athugasemdum þeirra.Samráð hafi verið haft við landeigendur á svæðinu í aðdraganda framkvæmda oghugmyndir að breytingum á garðinum hafi verið kynntar strax í upphafiundirbúningsvinnu og haldnir samráðsfundir. Meðtölvubréfi þann 5. maí 2010 hafi Vegagerðinni verið greint frá áhyggjum bændaog landeigenda innstu jarða í Fljótshlíð vegna yfirstandandi hamfara. Með bréfidags. 12. maí 2010 til fulltrúa landeigenda hafi meðstefndi Landgræðslan boðiðlandeigendum til viðræðna um endurhönnun á legu Þórólfsfellsgarðs og aðraraðgerðir. Þann 28. maí 2010 hafi verið haldinn fundur í samráðshópi stefndu,Landgræðslunnar, almannavarna, sveitarstjórnar o.fl. Þann 14. júní sama árhafi, í Gunnarsholti, verið haldinn samráðsfundur stefnda og meðstefndu, sýslumannsog fulltrúa landeigenda í Fljótshlíð þar sem fjallað hafi verið umÞórólfsfellsgarð. Einnig hafi verið haldinn fundur með landeigendum þann 11.ágúst á skrifstofu Rangárþings eystra. Hafiafstaða landeigenda til málsins legið fyrir í öllum meginatriðum við vinnslutillagna um breytta hönnun við endurbyggingu Þórólfsfellsgarðs og tökuákvarðana um breytta hönnun endurbyggingar garðsins. Hafi verið tekið tillittil framkominna athugasemda og lega megingarðsins færð sunnar og fráFljótshlíðinni en upphaflegar hugmyndir hafi gert ráð fyrir. Ákvarðanirog aðgerðir stefndu hafi verið réttmætar og í samræmi við það markmið að verjaland fyrir ágangi Markarfljóts og stuðla að því að fljótinu verði beint fráFljótshlíðinni og mannvirkjum sem ætlunin hafi verið að verja. Það hafi verið áforræði stefnda og meðstefnda að meta hvaða aðgerðir hentuðu best í ljósifenginnar reynslu og að málefnaleg rök hafi staðið til breytinga á hönnungarðsins. Samráðvið viðkomandi veiðifélag hafi ekki verið nauðsynlegt þar sem endurbyggingÞórólfsfellsgarðs hafi ekki verið til þess fallin að hafa áhrif á veiði eðafiskirækt. Stefndimótmælir því sem röngu að hann hafi annast framkvæmdir án lagaheimildar ogfarið út fyrir verksvið sitt, sbr. það sem áður segi um hlutverk og verksviðstefnda varðandi nauðsynlegar varnir gegn hættu á vegskemmdum af völdumvatnavaxta. Stefndi byggir á því að hann sé veghaldari þjóðvega skv. þágildandiákvæðum 5. gr. vegalaga nr. 80/2007 og hafi samkvæmt þeim heimild og beriskylda til að grípa til aðgerða til varnar vegamannvirkjum sem teljist tilþjóðvega. Vegurinn inn Fljótshlíð sé í tölu þjóðvega, Fljótshlíðarvegur (261)og Emstruleið (F261). Stefndivísar jafnframt til þess að skv. 7. gr. laga nr. 91/2002 um varnir gegnlandbroti skuli stefndi annast verkfræðilegan undirbúning og framkvæmdir viðmeiriháttar fyrirhleðslur í samráði við meðstefnda Landgræðsluna. Stefnda hafiþví verið heimilt að annast umrædda framkvæmd í samstarfi við meðstefnda.Varnargarðurinn við Þórólfsfell sé í sameiginlegri umsjá Landgræðslunnar ogVegagerðarinnar þar sem garðurinn verji bæði gróið land og vegamannvirki.Kostnaði af gerð og viðhaldi hans sé skipt á milli stofnananna.5. Leyfis Fiskistofuekki aflaðStefndi byggir á því aðumrædd framkvæmd hafi ekki verið til þess fallin að hafa áhrif á lífríkiMarkarfljóts og því hafi ekki verið þörf á leyfi Fiskistofu fyrir framkvæmdum,en samkvæmt 1. mgr. 33. gr. laga nr. 61/2006 skuli leita leyfis Fiskistofuþegar um framkvæmd er að ræða í eða við veiðivatn, innan 100 m frá bakka, semhaft geti áhrif á fiskgengd, afkomu fiskistofna, aðstæður til veiði eða hafi áannan hátt áhrif á lífríki þess. Stefndi kveður stefnendur í engu skýra á enganhátt hvernig þeir telji endurbyggingu varnargarðs við Þórólfsfell hafa haft eðaverið til þess fallna að hafa þau áhrif sem greinir í umræddu ákvæði. Kveðststefndi því hafna þessari málsástæðu stefnenda.6. Staðhæfingstefnenda að lögbundinn andmælaréttur hafi ekki verið virtur Stefndikveðst byggja á því að stefnendur hafi ekki átt andmælarétt á grundvelli ákvæðastjórnsýslulaga nr. 37/1993 vegna umræddra framkvæmda.Við undirbúningframkvæmda hafi verið gætt samráðs og sjónarmið landeigenda komið fram í málinueins og að framan hafi verið rakið. Andmæli stefnenda hafi því legið fyrirþegar lokið hafi verið við hönnun á endurbyggingu garðsins og ráðist íframkvæmdir. Þá hafi legu garðsinshafi ekki verið breytt til óhagræðis fyrir stefnendur, a.m.k. liggi ekkertfyrir um það að garðurinn í núverandi mynd sé á neinn hátt íþyngjandi fyrirstefnendur. Ekkert bendi til að garðurinn verji land Fljótshlíðarmegin síður enáður. Breyting á hönnun garðsins hafi ekki áhrif á varnir lands stefnenda semeigi land fjarri garðinum og öðrum varnargörðum sé ætlað að verja land þeirra.7. Ekki brotið gegnrannsóknarskyldu Stefndikveðst byggja á því að ekki hafi hvílt á honum rannsóknarskylda skv.stjórnsýslulögum nr. 37/1993 við byggingu umrædds garðs og málsástæða stefnendaþví þýðingarlaus hvað varði lögmæti framkvæmda. Þákveður stefndi að vandað hafi verið til hönnunar og gerðar garðsins eins ogunnt hafi verið miðað við skamman tíma sem talinn hafi verið til stefnu enbrýnt hafi verið að bregðast skjótt við þeim skemmdum sem orðið hafi á garðinumtil að forða frekara tjóni. Hafi mjög verið þrýst á um það af hálfu landeigendaá svæðinu, sveitarstjórnar meðstefnda og almannavarna að gripið yrði tilaðgerða til varnar ágangi Markarfljóts sem allra fyrst. Þávísar stefndi jafnframt til þess að endurbygging garðsins á því sem næst samastað með minniháttar breytingum á hönnun hans hafi fyrirsjáanlega ekki veriðtil þess fallin að breyta farvegi Markarfljóts svo neinu næmi. Í ljósi þess aðminniháttar breytingar hafi verið gerðar á hönnun garðsins hafi ekki veriðtilefni til að fram færi frekari skoðun á forsendum fyrir hönnun garðsins ogáhrifum hans á farveg Markarfljóts.8. Ekki brotið gegnmeðalhófsreglu Stefndimótmælir því að meðalhófsregla 12. gr. stjórnsýslulaga eigi við um framkvæmdirstefnda og meðstefnda. Stefndi kveðst mótmæla málsástæðu stefnenda um þetta semþýðingarlausri hvað varðar lögmæti framkvæmda stefnda. Þábendir stefndi á að ekki hafi nægt að lagfæra garðinn þar sem stórum hlutagarðsins hafi skolað burtu í flóðinu. Það sem eftir hafi verið af garðinum yrðiekki lagfært ef ná ætti fram einhverri vörn fyrir gróið land og vegamannvirkisem garðinum hafi verið ætlað að verja. Óhjákvæmilegt hafi verið að endurbyggjagarðinn. Stefndikveður stefnendur byggja á að stefndi og meðstefndi Landgræðslan “könnuðu íengu hvort unnt væri að ná því markmiði sem að var stefnt með vægari aðgerðum”.Ekki sé skýrt hvað átt sé við með “vægari aðgerðum” og því sé þessi málsástæðastefnenda þýðingarlaus vegna óskýrleika. Kveður stefndi að endurbyggingÞórólfsfellsgarðsins með breyttri hönnun hafi ekki falið í sér íþyngjandiaðgerð gagnvart stefnendum og hafi breytt hönnun garðsins ekki verið til þessfallin að valda stefnendum tjóni. Ekkert liggi fyrir sem styðji fullyrðingarstefnenda um það.9. Meginreglumstjórnsýsluréttarins fylgt Stefndikveður stefnendur halda því fram að stefndi og meðstefndi Landgræðslan hafifarið gegn lögmætisreglu og réttmætisreglu stjórnsýsluréttar við framkvæmdendurbyggingar Þórólfsfellsgarðs. Vegna þessa kveðst stefndi vísa tilframangreindrar umfjöllunar sinnar þar sem rakið sé að bæði stefndi ogmeðstefndi hafi það hlutverk að lögum að vinna að vörnum gegn landbroti.Stefndi hafi það hlutverk að tryggja öryggi og viðhald vegamannvirkja sem séuhluti þjóðvegakerfisins. Umrædd framkvæmd hafi verið liður í því að verja landog vegamannvirki fyrir ágangi Markarfljóts. Þávísar stefndi til þess að stefnendur byggi á því að málefnalegar ástæður hafiekki legið því til grundvallar að breyta legu Þórólfsfellsgarðsins. Vegna þessbyggir stefndi á því að við endurbyggingu garðsins hafi legu hans verið breyttlítillega og þá með þeim hætti að færa megin garðinn lengra inn á farvegMarkarfljóts og fjær Fljótshlíð. Auk þess hafi garðurinn verið hannaður ánþvergarða eða straumbeina en mat stefnda og meðstefnda Landgræðslunnar sé að súhönnun sé ekki síður til þess fallin að verja land og vegamannvirkiFljótshlíðarmegin við Markarfljót heldur en eldri garður. Hins vegar sé taliðað breytt hönnun garðsins leiði til þess að hann standist fremur ágangfljótsins og verði auðveldari í viðhaldi. Stefndi kveður þessi sjónarmiðfyllilega lögmæt og málefnaleg. Stefndikveður að markmið með endurbyggingu Þórólfsfellsgarðs hafi verið að verja landog vegamannvirki Fljótshlíðarmegin við Markarfljót, sem eldri garður hafi áðurvarið. Þar sé um að ræða gróið land á bak við garðinn, “Grasagarðurinn”, ogþjóðveginn inn með Fljótshlíðinni. Stefndi bendir á að garðurinn séendurbyggður um það bil 1 metra hærri en eldri garður. Sé garðurinn byggðurinnar í farveginum og fjær hinu gróna landi og vegamannvirkjum. Veiti þettaákveðnar líkur fyrir því að garðurinn muni verja land og vegamannvirki a.m.k.jafn vel og eldri garður en það hafi verið markmiðið með framkvæmdum. Ekki sékomin næg reynsla á það hvort garðurinn muni standast betur ágang Markarfljóts oghlaup í ánni en tíminn verði að leiða það í ljós.0. Framkvæmdir áengan hátt skert stjórnarskrárvarin eignarréttindi stefnenda Stefndimótmælir því að hann og meðstefndi Landgræðslan hafi skert stjórnarskrárvarineignarréttindi stefnenda með endurbyggingu Þórólfsfellsgarðs. Bendir stefndi áað garðurinn sé í landi meðstefnda Rangárþings eystra og hafi honum aldreiverið ætlað að verja land stefnenda sem liggi fjarri garðinum og áhrifasvæðihans. Aðrir varnargarðar hafi það hlutverk að leitast við að verja landstefnenda. Þá bendi ekkert til þess að endurbygging Þórólfsfellsgarðs hafi haftþau áhrif á land stefnenda að geti jafngilt eignarnámi eða bótaskyldumeignarskerðingum. Stefndikveður stefnendur byggja á því að Markarfljót hafi flætt yfir land þeirra sökumhinnar nýju staðsetningar varnargarðsins við Þórólfsfell. Vísar stefndi tilfyrri umfjöllunar um þetta atriði og mótmælir staðhæfingum stefnenda um þettasem ósönnuðum og órökstuddum. Kveður stefndi að gögn málsins og þekktarstaðreyndir um aðstæður í farvegi Markarfljóts styðji ekki þessar staðhæfingar.Landbrot sé þekkt og hafi verið viðvarandi í Fljótshlíð um aldir og ekki orðiðlát þar á eftir byggingu Þórólfsfellsgarðs. Hafi landbrot skyndilega aukistumfram það sem verið hafi séu náttúrulegar aðstæður mun líklegri skýring enendurbygging varnargarðsins við Þórólfsfell. Stefndikveður stefnendur ekki hafa leitt að því líkur að hin breytta hönnunvarnargarðsins við Þórólfsfell hafi haft áhrif langt niður eftir fljótinu ogleitt til þess að Markarfljót hafi flætt yfir lönd þeirra fremur en verið hafiundanfarna áratugi. Ekki sé reynt að lýsa því í stefnu hvaða land stefnendurtelji fljótið brjóta í dag sem ekki hafi áður sætt ágangi fljótsins. Stefndivísar til loftmynda í málinu sem sýni að Markarfljót hafi flæmst niður meðFljótshlíðinni allt niður í Krikann við Háamúlagarð á undanförnum áratugumþannig að ef um landbrot sé að ræða á því svæði á landi stefnenda sé ekki unntað rekja það til endurbyggingar á Þórólfsfellsgarði árið 2010. Stefndiítrekar að ekkert liggi fyrir um að eignarnám eða bótaskyld skerðingeignarréttinda hafi orðið við endurbyggingu Þórólfsfellsgarðs árið 2010 ogmótmælir því að bótaákvæði laga um landbrot nr. 91/2002, lax- og silungsveiðinr. 61/2006, vatnalaga nr. 15/1923 o.fl. sem vitnað sé til í stefnu eigi við ímálinu. 1. Brýniralmannahagsmunir hafi legið til grundvallar viðgerð og endurbygginguvarnargarðsins sem verji land og vegamannvirki Stefndikveðst mótmæla sem röngum og þýðingarlausum staðhæfingum stefnenda um að þeirhafi orðið fyrir bótalausri eignaskerðingu vegna endurbyggingar varnargarðsins. Stefndibyggir á því að endurbygging Þórólfsfellsgarðsins hafi verið í þágu varna gegnlandbroti og til þess fallin að verja þjóðvegamannvirki. Hvort tveggja teljisttil mikilvægra almannahagsmuna. Með breyttri hönnun garðsins hafi verið leitastvið að styrkja varnir gegn landbroti. Það hafi verið gert með hækkun garðsinsum ca. 1 metra, með færslu út í farveginn og með því að gera garðinn ávalari ogþannig betur til þess fallinn að standast ágang fljótsins. Kveðststefndi vísa til fyrri umfjöllunar varðandi brýna nauðsyn sem talin hafi veriðá því að ráðast í framkvæmdirnar. Hefðu stefndi og meðstefndi Landgræðslan ekkiráðist í viðgerð og endurbyggingu varnargarðsins hefði verið hætta á að gróiðland og þjóðvegamannvirki yrðu fyrir skemmdum. Þákveðst stefndi mótmæla því sem röngu og ósönnuðu að framkvæmdir stefnda ogmeðstefnda Landgræðslunnar hafi haft í för með sér landmissi eða aðrareignaskerðingar fyrir stefnendur. 2. Ekkert tilefni tilþess að gæta almennra og formlegra eignarnámsreglna Stefndimótmælir því að um eignarnám eða bótaskylda eignaskerðingu hafi verið að ræðagagnvart stefnendum. Þegar af þeirri ástæðu kveðst stefndi mótmæla því semröngu og þýðingarlausu með öllu að stefnda og meðstefnda Landgræðslunni hafiláðst að taka formlega ákvörðun um eignaskerðingu og fylgja þeim reglum sem umslíkar ákvarðanir gilda. Engin slík eignaskerðing liggi fyrir gagnvartstefnendum. Tilstuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísar hann til 129. og 130. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.Forsendur og niðurstaða Stefnendurvísa til þess að skylt hafi verið að afmá allt jarðrask vegna framkvæmda semgerðar voru áður en framkvæmdaleyfi var fengið. Þar sem það hafi ekki veriðgert hafi verið óheimilt að gefa út leyfi fyrir framkvæmdunum. Vísa stefnendurhér til 2. mgr. 56. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Í tilvitnaðri 2. mgr. 56.gr. nefndra laga sagði að „Efbyggingarframkvæmd, sem fellur undir IV. kafla laga þessara, er hafin án þessað leyfi sé fengið fyrir henni og hún brýtur í bága við skipulag eða framkvæmder hafin með byggingarleyfi sem brýtur í bága við skipulag berbyggingarfulltrúa að stöðva framkvæmdir tafarlaust og síðan skal hin ólöglegabygging, eða byggingarhluti, fjarlægð, jarðrask afmáð eða starfsemi hætt.“ Umræddur IV. kafli laganna hafði fyrirsögnina„Mannvirki“, en í 1. mgr. 36. gr. laganna, sem var upphafsákvæði kaflans, sagðiað ákærði kaflans tækju til hvers konar bygginga ofan jarðar og neðan. Ílögunum var að vísu ekki skilgreint hugtakið „bygging“, en allt að einu liggurekki fyrir og hafa stefnendur ekki sýnt fram á að umrædd framkvæmd hafi falliðundir nefndan IV. kafla laganna. Verður því ekki séð að samkvæmt umræddu ákvæðihafi borið að afmá allt jarðrask eftir að framkvæmdir voru stöðvaðar og geturþá þessi málsástæða stefnenda ekki orðið til þess að fella beri úr gildi hiðumþrætta framkvæmdaleyfi.Stefnendur vísa til þessað útgáfa framkvæmdaleyfis hafi verið í andstöðu við gildandi aðalskipulag. Íaðalskipulagi stefnda Rangárþings eystra 2003-2015, frá ágústmánuði 2005, segirað varnarvirki vegna vatnsflóða séu annars vegar sunnan jökla og hins vegar tilað hindra landbrot af völdum Markarfljóts og beina því eftir „núverandi“farvegi til sjávar. Þá segir að ekki sé gerð grein fyrir slíkum varnarvirkjum íaðalskipulagi. Segir jafnframt að gerð varnarvirkja vegna landbrots sé heimilþar sem þeirra sé þörf að höfðu samráði við Umhverfisstofnun og meðframkvæmdaleyfi sveitarstjórnar. Þegar af þessari ástæðu getur framkvæmdaleyfiðekki hafa verið í andstöðu við aðalskipulag, en fyrir liggur í málinu að haftvar samráð við Umhverfisstofnun. Verður framkvæmdaleyfið því ekki ógilt áþessum grundvelli.Stefnendur byggja á þvíað álit Skipulagsstofnunar hafi ekki legið fyrir við útgáfu framkvæmdaleyfislíkt og áskilið sé í 4. mgr. 27. gr. laga nr. 73/1997, en skv. 1. mgr. 5. gr.laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum hafi verið skylt að afla slíksmats. Í síðastnefndu ákvæði segir að framkvæmdir skv. flokki A í 1. viðauka séualltaf háðar mati á umhverfisáhrifum. Í 17. tölulið 1. viðauka, eins og hannvar þegar framkvæmdaleyfið var gefið út, var talað um „stíflur og önnur mannvirki eða breytingar á árfarvegi til að hemjaog/eða miðla vatni þar sem 3 km2 lands eða meira fara undir vatn eða rúmtakvatns er meira en 10 milljónir m3.“ Að mati dómsins hafa stefnendur ekkisýnt fram á að þetta eigi við um þá framkvæmd sem um ræðir. Bæði er að orðalagákvæðisins á fremur við um lón en rennsli, en aukin heldur hafa stefnendur ekkisýnt fram á að magntölur ákvæðisins séu uppfylltar.Þá vísa stefnendur tilþess að í öllu falli hafi verið um að ræða framkvæmdir sem falli undir 2.viðauka síðastnefndra laga sbr. t.a.m. e-lið 10. töluliðar og a-lið 13.töluliðar og hafi því borið að leita álits Skipulagsstofnunar á framkvæmdunumsbr. 6. gr. laga nr. 106/2000, en í 2. mgr. 6. gr. var kveðið á um að „framkvæmdir sem tilgreindar eru í 2.viðauka við lög þessi skulu háðar mati á umhverfisáhrifum þegar þær geta haft íför með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar.“ Íe-lið 10. töluliðar er vísað til stíflna og annarra mannvirkja eða breytinga áárfarvegi til að hemja og/eða miðla vatni á verndarsvæðum. Ekki hafa stefnendurvísað til þess og ekki liggur fyrir að um sé að ræða verndarsvæði. Í a-lið 13.töluliðar er vísað til allra breytinga eða viðbóta við framkvæmdir skv. 1. eða2. viðauka „sem hafa þegar verið leyfðar,framkvæmdar eða eru í framkvæmd og kunna að hafa umtalsverð umhverfisáhrif.“ Hafastefnendur hvorki fært fyrir því líkur eða röksemdir að þetta eigi við um hinaumdeildu framkvæmd, né heldur að álitsumleitan hefði einhverju breytt. Verðurframkvæmdaleyfið því ekki ógilt í krafti þessarar málsástæðu stefnenda.Stefnendur byggja kröfusína á því að útgáfa framkvæmdaleyfisins hafi farið í bága við ákvæði vatnalaganr. 15/1923. Er í því efni vísað til 1. og 2. mgr. 7. gr. laganna. Að matidómsins hafa stefnendur ekki sýnt fram á að með byggingu umrædds garðs hafiverið breytt farvegi Markarfljóts frá fornu fari og ekki heldur frá því semvar, síðustu 20 ár, áður en fyrri garður skemmdist í flóðum í kjölfar eldgoss íEyjafjallajökli. Þá er til þess að líta að í lögum nr. 91/2002 um varnir gegnlandbroti eru sérstakar lagaheimildir til fyrirhleðslna. Jafnframt hafastefnendur ekki fært að því sönnur að með endurbyggingu umrædds garðs hafivatni Markarfljóts verið beint eða veitt á land þeirra. Þá vísa stefnendur tilþess að ekki hafi verið haft við þá lögbundið samráð skv. 1. mgr. 6. gr. laganr. 91/2002 um varnir gegn landbroti. Þá vísa stefnendur að þessu leytijafnframt til 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um andmælarétt, sem þeir hafiekki fengið notið. Vegna andmælaréttar síns kveða stefnendur að enn frekariástæða hafi verið til að gæta hans þar sem um hafi verið að tefla framkvæmdirsem snertu eignarréttindi þeirra sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnarnr. 33/1944. Í téðu ákvæði laga nr. 91/2002 er kveðið á um að stefndi,Landgræðsla ríkisins, skuli hafa samráð við eigendur/umráðahafa mannvirkja eðalands sem fyrirhleðslu sé ætlað að verja. Fyrir liggur að það land sem næst erumræddum garði, þ.e. svokallaður Grasagarður, er í eigu stefnda Rangárþingseystra. Við aðalmeðferð kom það fram hjá fyrirsvarsmanni stefnandaLögmannsstofu SS ehf., Sveinbirni, að garðurinn verji ekki land innhlíðinga. Íframburði Sveins Runólfssonar landgræðslustjóra kom fram að breyting sú semgerð hafi verið á umræddum garði skipti engu fyrir land stefnenda sem værilangt neðan við áhrifasvæði garðsins, en jafnframt gat landgræðslustjóri þessað ástæða þess að alls væru 42 garðar við fljótið væri sú að hver garður hefðistutt áhrifasvæði. Þá kom fram hjá honum að tilgangur garðsins í upphafi hafiekki verið sá að vernda land, heldur hafi tilgangurinn einkum verið sá að verjasamgöngur. Vitnið Svanur Bjarnason, verkfræðingur og starfsmaður stefndaVegagerðarinnar, gat þess í framburði sínum að hlutverk gamla garðsins hafiverið að verja veginn og Grasagarðinn. Það hlutverk sé óbreytt og að breytinginsem gerð hafi verið á enda garðsins hafi engin áhrif á það. Hafi umræddbreyting þau áhrif að beina fljótinu frekar niður eftir miðjum farvegi, en alltað einu verði Markarfljóti ekki mikið stýrt af mönnum og athöfnum þeirra. Hefurþannig að mati dómsins ekki verið sýnt fram á að garðinum hafi sérstaklegaverið ætlað það hlutverk að verja lönd stefnenda. Þá verður ekki litið fram hjáþví að þó stefnendum hafi ekki með formlegum hætti verið boðið að gera andmælivið fyrirhugaðri endurbyggingu margnefnds varnargarðs, þá liggur þó fyrir aðítrekað komu sjónarmið þeirra fram á fundum. Þannig kom það t.a.m. fram íframburði Haraldar Þórarinssonar, fyrirsvarsmanns stefnanda Laugardæla ehf., aðá fundum 26. ágúst og 19. september 2010 hafi öll sjónarmið landeigenda komiðfram og hafi þau ekki breyst síðan. Verður því ekki litið svo á að ekki hafiverið gætt réttrar stjórnsýslu og málsmeðferðar að þessu leyti.Þá byggja stefnendur áþví að óheimilt hafi verið að veita stefnda Vegagerðinni framkvæmdaleyfi. Umþetta vísa þeir til 3. mgr. 4. gr. laga nr. 91/2002 þar sem segir að stefndi, Landgræðslaríkisins, teljist ávallt vera framkvæmdaraðili þegar unnið sé að fyrirhleðslumsamkvæmt lögunum. Hafi þannig framkvæmdaleyfið verið veitt röngu stjórnvaldi,en jafnframt sé ljóst að stefndi Vegagerðin hafi að mestu annastframkvæmdirnar. Að áliti dómsins getur þetta ekki orðið til þess að fallistverði á kröfur stefnenda í málinu. Það er óumdeilt að stefnda Landgræðslunnivar veitt umrætt framkvæmdaleyfi, jafnvel þó að skv. orðalagiframkvæmdaleyfisins sjálfs hafi því jafnframt verið beint að stefndaVegagerðinni. Ekki þykir fært að draga af umræddu lagaákvæði þá ályktun aðóheimilt hafi verið að veita framkvæmdaleyfið á þann hátt sem gert var, en ekkihefur verið sýnt fram á að tilgangur ákvæðisins sé sá að framkvæmdaleyfi skulieinungis veitt stefnda Landgræðslunni.Stefnendur byggja á þvíað lögbundnum tilkynningum um framkvæmdirnar hafi ekki verið sinnt. Vísastefnendur hér til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002 um skyldu til að tilkynnatil stjórnar viðkomandi veiðifélags eða Matvælastofnunar ef framkvæmd kunni aðhafa áhrif á veiði eða fiskrækt. Þá vísa stefnendur líka til 2. mgr. 63. gr.laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði um að álit viðkomandi veiðifélags eðasérfræðings á sviði veiðimála skuli liggja fyrir áður en Fiskistofa gefi leyfi fyrirslíkum framkvæmdum. Engin slík álit hafi hér legið fyrir, enda leyfisFiskistofu ekki verið aflað. Í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 91/2002 er kveðið á umþað að kunni framkvæmd að hafa áhrif á veiði eða fiskrækt skuli tilkynna þaðstjórn viðkomandi veiðifélags eða Matvælastofnun ef ekki er starfandiveiðifélag, sbr. lög um lax- og silungsveiði og lög um fiskrækt. Þá er kveðið áum það í 1. mgr. 33. gr. laga nr. 61/2006 að sérhver framkvæmd í eða viðveiðivatn, allt að 100 metrum frá bakka, sem áhrif getur haft á fiskigengdþess, afkomu fiskstofna, aðstæður til veiði eða lífríki vatnsins að öðru leyti,skuli háð leyfi Fiskistofu. Stefnendur hafa á hinn bóginn ekki fært fyrir þvíviðhlítandi gögn að þessi ákvæði eigi hér við, þ.e. ekki hefur verið sýnt framá það af hálfu stefnenda að við útgáfu leyfisins eða undirbúning þess hafi þaðlegið fyrir að framkvæmdin kynni að hafa áhrif á fiskgengd eða fiskrækt, afkomufiskistofna, aðstæður til veiði eða lífríki vatnsins að öðru leyti, en fyrirþessu hafa stefnendur sönnunarbyrði.Stefnendur byggja á þvíað hið stefnda sveitarfélag, Rangárþing eystra, hafi brotið gegn lögbundinnirannsóknarskyldu sinni skv. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi máliðalls ekki verið nægilega upplýst áður en framkvæmdaleyfið hafi verið veitt.Sérstaklega hafi borið að kanna hvaða áhrif breytt lega garðsins kynni að hafa.Í þessu efni vísa stefnendur jafnframt til þess að ekki hafi verið leitaðviðhorfa landeigenda sem þó séu gjörkunnugir staðháttum. Jafnframt vísastefnendur í þessu samhengi til tengsla rannsóknarreglunnar ogandmælaréttarins. Að ofan hefur verið lýst því að dómurinn telur ekki að brotiðhafi verið gegn andmælarétti stefnenda við töku ákvörðunar um útgáfuframkvæmdaleyfis vegna umrædds garðs. Liggur fyrir í málinu að afstaðalandeigenda hafði komið fram sem og athugasemdir þeirra. Liggur jafnframt fyrirað legu enda garðsins var breytt nokkuð til samræmis við þær athugasemdir. Hvaðvarðar málsástæður stefnenda um að ekki hafi verið farið að rannsóknarskylduvið töku ákvörðunarinnar er þess að geta að ekki gera stefnendur sérstaklegagrein fyrir því hvaða afleiðingar þeir telja að þetta hafi haft, að frátöldumfullyrðingum um að fljótið hafi farið inn á land þeirra, en ekki liggursérstaklega fyrir um það og hafa stefnendur ekki gert grein fyrir hvaða landþað er og hvort um sé að ræða land sem þeir eigi allir eða hvort þetta gildi umlönd þeirra allra. Fyrir liggur að áður engarðurinn var endurbyggður þá var garður nánast á sama stað, en sem skemmdistmjög í umræddu flóði vegna eldgossins. Að áliti dómsins eru þær breytingar semgerðar voru á legu garðsins frá eldri garði, smávægilegar. Ekki verður að matidómsins talið að ástæða hafi verið til að rannsaka sérstaklega hvaða áhrifallur garðurinn hefði, að virtu því að reynsla var af fyrri garði. Þá verður aðtelja þá breytingu, sem gerð var, svo smávægilega að ekki hafi verið ástæða tilað kanna sérstaklega hvaða áhrif hún hefði gagnvart löndum stefnenda sem liggjamun neðar en ekki hefur verið sýnt fram á að sú breyting hafi haft nokkur áhrifgagnvart löndum stefnenda eða rennsli fljótsins þar. Verður því ekki fallist áað ógilda beri umrætt framkvæmdaleyfi á þeirri forsendu að gengið hafi veriðgegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga.Stefnendur byggja á þvíað við útgáfu framkvæmdaleyfis hafi verið gengið gegn meðalhófsreglu 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Kveða stefnendur að ekki hafi hið stefndasveitarfélag kannað hvort unnt væri að ná því markmiði sem að var stefnt meðvægara móti. Skilyrði þess að nefnd meðalhófsregla eigi við er að um sé að ræðaákvörðun sem sé íþyngjandi fyrir viðkomandi. Að mati dómsins hefur ekki veriðsýnt fram á það í málinu að útgáfa umrædds framkvæmdaleyfis hafi veriðíþyngjandi fyrir stefnendur. Þá hafa stefnendur í engu sýnt fram á að einhverjuhefði breytt fyrir þá að takmarka framkvæmdaleyfið eða binda það skilyrðum, semraunar hefur ekki verið sagt hver hefðu átt að vera, umfram það skilyrði semsett var og laut að því að aukaefni yrði til staðar ef til þess kæmi að lengjaþyrfti garðinn eða setja á hann frákastslegg. Er að mati dómsins óljóst tilhvaða vægari aðgerða hefði átt að grípa að mati stefnenda. Verður þessimálsástæða stefnenda því ekki til þess að fallist verði á kröfur þeirra ímálinu.Þá hafa stefnendur byggtá því að ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfisins hafi brotið gegn almennummeginreglum íslensks stjórnsýsluréttar. Nefna stefnendur í því samhengi aðrannsóknarregla, andmælaregla og meðalhófsregla stjórnsýslulaga byggi áóskráðum meginreglum sem hafi víðara gildissvið heldur en samsvarandi ákvæðilaganna. Ekki geta stefnendur þess þó á hvaða hátt það leiði til þess að ógildaberi hið umþrætta framkvæmdaleyfi og hvort og þá hvernig framkvæmdaleyfið sé íandstöðu við umræddar óskráðar meginreglur, umfram þann rökstuðning sem áðurgreinir og sem þegar hefur verið tekin afstaða til af hálfu dómsins. Verðurframkvæmdaleyfið ekki ógilt á grundvelli þessar málsástæðu stefnenda.Stefnendur vísa til þessað ákvörðun um framkvæmdaleyfið hafi brotið gegn lögmætisreglu stjórnsýsluréttar,þar sem ákvarðanir stjórnvalda verði að eiga sér stoð í lögum og þá sé þeimóheimilt að að aðhafast nokkuð sem sé í andstöðu við lög, en umrædd ákvörðunhafi á margan hátt gengið gegn lögum samanber aðrar málsástæður stefnenda. Áþetta verður ekki fallist. Er til þess að líta að þegar hefur verið hafnaðframangreindum málsástæðum stefnenda þar sem þeir byggja á að útgáfaframkvæmdaleyfisins hafi verið lögum andstæð, en að öðru leyti er málsástæðaþessi óskýr enda ekki gerð sérstök grein fyrir því að hvaða leyti útgáfaleyfisins var lögum andstæð að öðru leyti. Þá verður að auki að telja að hinumþrætta leyfisveiting hafi átt sér stoð í lögum nr. 91/2002 um varnir gegnlandbroti.Þá hafa stefnendur vísaðtil þess að ákvörðun um útgáfu framkvæmdaleyfisins hafi brotið gegnréttmætisreglu íslensks stjórnsýsluréttar. Sú regla leggi þá skyldu ástjórnvöld að byggja ákvarðanir sínar á málefnalegum sjónarmiðum. Hvorki hafihið stefnda sveitarfélag gætt þess að framkvæmdaleyfið væri í samræmi viðskipulag né að lögmælts álits Skipulagsstofnunar og Fiskistofu væri aflað. Þarsem framkvæmdaleyfið hafi verið gefið út allt að einu hafi hið stefndasveitarfélag byggt ákvörðun sína á ómálefnalegum sjónarmiðum og þar með brotiðgegn réttmætisreglu stjórnsýsluréttar. Hvað sem öðru líður hafi ekki verið sýntfram á nokkrar málefnalegar ástæður til að breyta legu umrædds varnargarðs.Stefnendur bera sönnunarbyrði fyrir því að ekki hafi verið byggt á málefnalegumsjónarmiðum við töku ákvörðunar um veitingu framkvæmdaleyfisins. Að matidómsins hafa stefnendur ekki risið undir þeirri sönnunarbyrði og getur þessimálsástæða ekki orðið til þess að hið umþrætta leyfi verði ógilt.Að lokum byggjastefnendur á því að stjórnarskrárvarinn eignarréttur þeirra hafi ekki veriðvirtur. Framkvæmdir þær sem unnar hafi verið á grundvelli leyfisins hafi faliðí sér bótaskylda skerðingu á stjórnarskrárvörðum eignarrétti stefnenda. Á þettaer ekki unnt að fallast. Að mati dómsins hafa stefnendur ekki sýnt fram á aðþær framkvæmdir sem unnar voru, eða sú ákvörðun sjálf að veitaframkvæmdaleyfið, hafi valdið spjöllum eða skerðingu á eignum þeirra. Liggurekki fyrir hverjar þær skemmdir eru sem stefnendur þó byggja á að hafi orðið,en ekki hefur heldur verið sýnt fram á orsakasamhengi milli framkvæmda ogútgáfu framkvæmdaleyfis annars vegar og ætlaðra spjalla á eigum stefnenda hinsvegar. Verður því þessari málsástæðu hafnað.Samkvæmt framansögðuverða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnenda í málinu. Að fenginni þessariniðurstöðu er rétt að dæma stefnendur til að greiða stefndu málskostnað sbr.130. gr. laga nr. 91/1991. Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 265/2014 var kveðiðá um það að hver aðilanna skyldi bera sinn kostnað af rekstri þess þáttarmálsins í héraði. Stendur þá aðeins eftir málskostnaður vegna þess þáttar semnú er dæmt um. Þykir rétt að stefnendur greiði in solidum stefnda Rangárþingieystra kr. 1.000.000 í málskostnað, en kr. 700.000 til stefnda Vegagerðarinnarog kr. 700.000 til stefnda Landgræðslu ríkisins. Sigurður G. Gíslason héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndu,Rangárþing eystra, Vegagerð ríkisins og Landgræðsla ríkisins skulu vera sýkn aföllum kröfum stefnenda, Einars Sigurþórssonar, Eyvindarmúla ehf., GuðjónsStefáns Guðbergssonar, Jóns R. Kristinssonar, Laugardæla ehf., Lögmannsstofu SSehf., Múlakots 1 Fljótshlíð ehf., Runólfs Runólfssonar, Sigríðar Hjartar, UnnarTómasdóttur og Þórunnar Jónsdóttur. Stefnendurgreiði in solidum stefnda Rangárþingi eystra kr. 1.000.000 í málskostnað, engreiði in solidum stefnda Vegagerð ríkisins kr. 700.000 í málskostnað og insolidum stefnda Landgræðslu ríkisins kr. 700.000 í málskostnað.
Mál nr. 269/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Framsal sakamanns
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og 15. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, en gæsluvarðhaldi markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. apríl 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. apríl 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 8. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími, en að því frágengnu að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða hans um áframhaldandi gæsluvarðhald varnaraðila á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 15. gr. laga nr. 13/1984. Með vísan til lokamálsliðar 2. mgr. þeirrar greinar verður gæsluvarðhaldi þó markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi á meðan framsalsmál hans er til meðferðar hjá íslenskum stjórnvöldum, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 1. maí 2013 klukkan 16.
Mál nr. 214/2010
Málskostnaðartrygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli B ehf. gegn F ehf. var vísað frá Hæstarétti þar sem málskostnaðartrygging var ekki afhent innan frests sem B ehf. hafði til að afhenda trygginguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Byggingafélagið Byggðavík ehf., greiði stefnda, Fjórum félögum ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.
Mál nr. 675/2009
Líkamsárás Vitni Sératkvæði
X var ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa slegið A í andlitið með glerglasi. Í málinu var talið að ekki hefði verið færð fram lögfull sönnun um að X hefði framið það afbrot sem hann var ákærður fyrir og var hann sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. nóvember 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. A hefur skilað greinargerð til Hæstaréttar og krefst þess að ákvæði héraðsdóms um skaðabætur og vexti verði staðfest og að ákærði verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms og heimvísunar málsins, en til vara sýknu. Að því fágengnu krefst hann þess að refsing verði milduð. Þá gerir hann kröfu um að skaðabótakröfu A verði aðallega vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. I Krafa ákærða um ómerkingu héraðsdóms er annars vegar reist á því að frumrannsókn lögreglu sé áfátt sem og sönnunarfærslu ákæruvalds fyrir dómi. Hins vegar telur hann mat héraðsdóms á trúverðugleika vitna rangt og að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ætlaðir annmarkar á frumrannsókn lögreglu og sönnunarfærslu ákæruvalds fyrir dómi eru atriði sem koma til meðferðar við mat á því hvort ákæruvaldið hefur fullnægt sönnunarskyldu sinni í málinu samkvæmt 108. gr. laga nr. 88/2008 en geta ekki leitt til ómerkingar héraðsdóms. Í forsendum hins áfrýjaða dóms kemur fram að héraðsdómur metur framburð vitnanna E og D ótrúverðugan. Ekki verður talið að niðurstaða málsins ráðist af framburði þessara vitna. Hér á eftir verður vikið að forsendum héraðsdóms að því er varðar vitnisburð A og B. Forsendur dómsins, sem að þessu lúta, eru þess háttar að unnt er að fjalla um þær fyrir Hæstarétti án tillits til mats á trúverðugleika vitnanna. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að fallast á með ákærða að nauðsynlegt hafi verið að beita heimild 4. mgr. 3. gr. laga nr. 88/2008 til þess að fjölskipa héraðsdóm. Verður aðalkröfu ákærða því hafnað. II Í málinu liggur fyrir að árásarþoli, vitnið A, og vitnið B báru ekki á staðnum kennsl á mann þann sem veitti A áverkana. Í frumskýrslu lögreglu af vettvangi er haft eftir A að nokkra menn hafi borið að þar sem hann og B ræddu saman. Einn úr hópnum muni heita C og hafa verið með B í [...]skóla. Hafi C ásamt öðrum farið að skipta sér af. Muni C hafa farið að ýta við A sem hafi ýtt á móti en verið sleginn í andlitið með glasi. Hann hafi ekki vitað hver hafi slegið sig með glasinu. Í skýrsluna er einnig skráð: „Erfiðlega gekk að fá framburð frá B vegna ástands og uppnáms en hún gat ekki gefið lýsingu á geranda né öðrum en sagði að C hefði verið á vettvangi með árásarmanni.“ Í skýrslu sem A gaf hjá lögreglu daginn eftir, þegar hann bar fram kæru á hendur ákærða og nafngreindi hann, kvaðst hann hafa verið „nokkuð ölvaður og B var mjög ölvuð.“ Fyrir dómi staðfesti vitnið að hafa haft þessi ummæli við lögreglu. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi kvaðst A hafa komist að nafni ákærða í gegnum G. Hefði hann beðið G að hringja í C, sem G hafi þekkt, til að fá upplýsingar um manninn sem hefði verið í fylgd með honum. Þaðan væri nafn ákærða komið. Í skýrslu sem G gaf hjá lögreglu 25. nóvember 2008 kvaðst hann hafa hringt í C og spurt „hvort það gæti verið að hann hafi verið með X í bænum þessa nótt“. Hefði C kannast við það. Fyrir dómi kvaðst G sjálfur hafa verið með C félaga sínum á veitingastaðnum [...] þetta kvöld. Hefði hann síðar um kvöldið séð hann „með X strákur sem ég man úr [...]“. Í skýrslu fyrir dómi kvaðst C muna eftir símtali við G en ekki eftir efni þess. Voru þetta efnislega sömu svör og hann hafði gefið lögreglu 22. nóvember 2008. Fram er komið í málinu að vitnin A og B skoðuðu ljósmyndir af ákærða áður en þau voru kvödd til myndsakbendingar hjá lögreglu 19. maí 2009. Að auki bar B fyrir dómi að hún hefði kannast við ákærða, sem verið hefði í sama grunnskóla og hún. Hefði hún ekki séð hann í mörg ár. „Ég hafði séð hann áður en ég kveikti ekki alveg strax en ég hafði séð andlitið áður.“ Af þessu er ljóst að við myndsakbendinguna voru þessi vitni ekki endilega að benda á mann, sem þau hefðu séð á vettvangi, heldur frekar þann sem þau höfðu síðar á grundvelli eigin athugana talið að hefði veitt A áverkana. Af þessu leiðir að myndsakbendingin hefur ekki þýðingu fyrir sönnunarfærslu ákæruvalds á hendur ákærða, og fá því forsendur héraðsdóms að því er þetta varðar ekki staðist. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er lagt upp úr framburði vitnisins G um hvað vitnið C eigi að hafa sagt við hann í símtali og endursögn G á ætluðum ummælum C lögð til grundvallar. Sá síðarnefndi kom sjálfur fyrir dóm og svaraði spurningum um samtalið. Verður ekki fallist á að við þessar aðstæður sé unnt að byggja á nefndri endursögn viðmælanda hans um samtalið. III Þegar gögn málsins eru virt í heild virðist málið liggja þannig fyrir, að vitnin A og B hafi ekki getað gefið lýsingu á árásarmanninum. Athugun þeirra sjálfra hafi, fyrir tilverknað vitnisins G, leitt til þess að þau felldu grun á ákærða og A beindi kæru sinni að honum. Virðist ábending G um ákærða geta hafa helgast af því að hann kvaðst sjálfur hafa séð vitnið C í félagsskap ákærða á veitingastað í nágrenninu fyrr um kvöldið. Bendir orðalag í fyrrgreindri lögregluskýrslu G til þess að hann hafi sjálfur af þessari ástæðu nefnt ákærða til sögunnar í símtalinu við C. Vitnið C hefur, hvorki hjá lögreglu né fyrir dómi, staðfest að ákærði hafi ráðist á A. Er með hliðsjón af öllu þessu ekki unnt að fallast á með ákæruvaldinu að lögfull sönnun hafi verið færð fram í málinu um að ákærði hafi framið það afbrot sem hann er ákærður fyrir. Verður hann því sýknaður af ákærunni. Af þessu leiðir að bótakröfu A verður vísað frá héraðsdómi, sbr. 2. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Staðfest verður fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða í héraði og réttargæslumanns brotaþola. Greiðast þær fjárhæðir úr ríkissjóði. Við meðferð málsins fyrir Hæstarétti var Jón Höskuldsson hæstaréttarlögmaður fyrst skipaður verjandi ákærða og skilaði hann greinargerð af hans hálfu til réttarins. Síðar var sú skipun felld niður og Guðmundur Ágústsson hæstaréttarlögmaður skipaður í staðinn. Flutti hann málið munnlega fyrir Hæstarétti. Með hliðsjón af þessu verður báðum verjendunum ákveðin málflutningsþóknun fyrir Hæstarétti að viðbættum virðisaukaskatti svo sem í dómsorði greinir. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfu ákæruvaldsins í málinu. Skaðabótakröfu A er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um fjárhæð málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða í héraði, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, og þóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, Ólafs Gústafssonar hæstaréttarlögmanns, skulu vera óröskuð. Allur sakarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun skipaðra verjenda ákærða fyrir Hæstarétti, Jóns Höskuldssonar og Guðmundar Ágústssonar hæstaréttarlögmanna, 188.250 krónur til hvors. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar Þótt ýmsa annmarka megi finna á rannsókn lögreglu á broti því sem ákært er fyrir, einkum rannsókn á vettvangi þess, tel ég að það eigi ekki að leiða til ómerkingar héraðsdóms. Ég tel einnig að ekki sé ástæða til að ómerkja héraðsdóminn þótt fram hafi komið að faðir eins vitnisins hafi utan réttar látið að því liggja við sækjanda málsins í héraði að reynt hafi verið að hafa áhrif á framburð þess vitnis, enda ræður það ekki úrslitum við ákvörðun um sakfellingu. Sakfelling héraðsdóms er reist á framburði tveggja vitna, brotaþola og konu sem hann átti í samræðum við er ákærða bar þar að ásamt öðrum manni. Framburður þessara vitna er efnislega samhljóða um það sem máli skiptir og sætir mat á trúverðugleika hans ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ég tel að nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um að ákærði hafi gerst sekur um brot það sem í ákæru greinir, sbr. 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008. Ég tel því að staðfesta eigi niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu. Af hálfu ákæruvalds er krafist staðfestingar á þeirri refsingu sem ákærða var dæmd í héraði og verður hún því ekki endurskoðuð til þyngingar, sbr. 1. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Ég tel að staðfesta eigi héraðsdóminn einnig að öðru leyti og dæma ákærða til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Héraðsdómur reisir sakfellingu sína á því að framburður kæranda og B um líkamsárás á kæranda hafi verið trúverðugur. Um leið hafnar dómurinn framburði tveggja félaga ákærða, D og E, sem bera að þeir hafi verið með ákærða umrædda nótt á veitingastaðnum [...] á þeim tíma er líkamsárás á kæranda átti sér stað fyrir utan veitingastaðinn [...]. Er sérstaklega rökstutt hvers vegna framburður E telst ótrúverðugur. Jafnframt hafnar dómurinn framburði vitnisins C um samskipti hans við vitnið G. Ýmsir annmarkar voru á rannsókn málsins hjá lögreglu. Hefði betri rannsókn getað leitt til þess að málið hefði verið betur upplýst. Einkum er það ámælisvert að ekki var aflað upptaka úr eftirlitsvélum sem ætti að hafa verið unnt. Fram er komið að líklega verður ekki bætt úr þessu nú þó ekki verði um það fullyrt. Framburður vitnisins C fyrir dómi staðfesti ekki frásögn G um að C hefði sagt við G að hann hafi verið með ákærða á vettvangi umrætt sinn og að ákærði hafi ráðist á kæranda. Bæði kærandi og B bera að svo hafi verið, en vitnið C kvaðst fyrir dómi ekki muna eftir atvikum. Við skýrslugjöf C fyrir dómi virðist sem sækjandi málsins í héraði hafi talið mögulegt að sakborningur hefði torveldað rannsókn málsins með því að hafa haft áhrif á vitnið, en í þinghaldinu spurði sækjandi vitnið eftirfarandi spurningar: „Hefur þér eitthvað verið hótað vegna þessa máls ef þú kæmir fyrir dóm?“ Svar vitnisins var svofellt: „Ekki neitt. Ég veit ekkert hvað pabbi er að bulla þar.“ Síðar lætur sækjandi það koma fram að faðir vitnisins hafi sagt sér „áðan“ að bifreið vitnisins hafi verið skemmd. Vitnið þvertók fyrir þetta en á honum var að skilja að bifreið hans hafi verið skemmd, en „ekkert út af þessu“, eins og hann komst að orði og bætti jafnframt við að hann vissi ekki hvenær bifreiðin skemmdist. Niðurstaða héraðsdóms er reist á mati á trúverðugleika framburðar ákærða og vitna fyrir dómi. Slíkt mat héraðsdóms sætir ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu hér fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Telji Hæstiréttur að líkur séu á því að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera rangt svo að einhverju skipti við úrlausn máls getur rétturinn fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram eftir þörfum og leyst verði úr máli á ný, sbr. 3. mgr. 208. gr. laganna. Við þetta mat ber að hafa í huga að hér er aðstaðan ekki sú að ákærði og kærandi séu einir til frásagnar um atvik, heldur eiga að hafa verið fleiri vitni að þeim og er alls ekki útséð um hver sé rétt efnisniðurstaða málsins. Þá virðist vera skortur á nauðsynlegum gögnum eða upplýsingum sem fram gátu komið við meðferð málsins í héraði og skipt geta máli við mat á trúverðugleika framburðar ákærða og vitna. Við þetta mat er nauðsynlegt að fá úr því skorið hvort faðir vitnisins C, og eftir atvikum fleiri vitni, geti borið um að ákærði hafi reynt að hafa áhrif á framburð C. Er því ekki rétt að ákveða um sekt eða sýknu ákærða án þess að frekari meðferð fari fram fyrir héraðsdómi. Þegar alls þessa er gætt tel ég óhjákvæmilegt að fella úr gildi héraðsdóm og meðferð málsins í héraði í þeim mæli að munnleg sönnunarfærsla geti farið þar fram fyrir þremur héraðsdómurum og leyst verði úr máli á ný. Samkvæmt þessu tel ég einnig að ákvörðun um sakarkostnað í héraði eigi að bíða þess að efnisdómur gangi þar á ný, en allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði. II Aðrir dómendur Hæstaréttar í máli þessu telja hvorugur að vísa beri málinu heim í hérað, en þeir eru ekki sammála um niðurstöðu málsins að öðru leyti. Annar þeirra vill sýkna ákærða en hinn sakfella. Samkvæmt 2. mgr. 209. gr. laga nr. 88/2008 ber mér að greiða atkvæði um efni málsins. Að virtum þeim atriðum sem rakin eru í atkvæði Jóns Steinars Gunnlaugssonar tel ég að eins og mál þetta liggur fyrir nú sé slíkur vafi um sekt ákærða að sýkna verði hann af sakargiftum, sbr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88/2008, vísa skaðabótakröfu frá héraðsdómi og fella allan sakarkostnað á ríkissjóð eins og greinir í því atkvæði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. september sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 15. júní 2009 á hendur X, kennitala [...], Reykjavík, fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 19. október 2008, fyrir utan veitingastaðinn [...], [...], við [...], Reykjavík, slegið A í andlitið með glerglasi með þeim afleiðingum að hann hlaut nokkra skurði vinstra megin í andlitið, meðal annars einn 6 ½ sm skurð og einn 3 ½ sm skurð. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist skaðabóta, samtals að fjárhæð 1.150.269 krónur, sem skiptist í bætur vegna læknis-, lyfja- og sjúkraflutningakostnaðar að fjárhæð 50.669 krónur, miskabætur að fjárhæð 1.000.000 króna og kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að fjárhæð 99.600 krónur, með vsk. Auk þess er krafist vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af ofangreindri fjárhæð frá 19. október 2008 til birtingar ákæru en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Þá krefst verjandi þess að bótakröfu í málinu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð verulega. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu frá aðfaranótt sunnudagsins 19. október 2008, sem miðar við tilkynningu til lögreglu klukkan 4:40, var á þeim tíma óskað eftir aðstoð lögreglu að bifreiðastæðahúsi við [...] í Reykjavík. Í frumskýrslu kemur fram að á vettvangi hafi lögreglumenn hitt fyrir B og A. Var A með djúpan skurð á vinstri kinn, alblóðugur og mikið blóð á gangstétt. Kom fram að þau A og B hefðu átt í samræðum vegna sambandsslita er nokkra menn hefði borið að garði. Einn úr hópnum héti C, fæddur árið 1987 og hefði verið samtíða C í [...]skóla. Hefði hann farið að skipta sér af og farið að ýta við A, sem hefði ýtt á móti og verið sleginn í andlitið með glasi. Ekki vissi A hver hefði slegið hann með glasinu, en það hefði brotnað við þetta með þeim afleiðingum að hann hlaut fyrrgreinda áverka. Var A fluttur á slysadeild til aðhlynningar. Frumskýrslu fylgja ljósmyndir af áverkum hans. Meðal rannsóknargagna málsins er læknisvottorð Hlyns Þorsteinssonar, sérfræðings á slysa- og bráðadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss, dagsett 23. október 2008, þar sem kemur fram að A hefði komið á deildina umrædda nótt klukkan 5:17. Við skoðun hafi verið fjórir minni skurðir vinstra megin á andliti og einn stærri. Stærsti skurðurinn hafi verið um 6 ½ sentímetrar og farið inn í gegnum húð og sést niður í munnvatnskirtil. Ekki hafi verið að sjá að neitt læki úr kirtlinum. Síðan hefði verið um 3 ½ sentímetra sár og þrír skurðir sem hefðu verið um ½ sentímetri hver. Þurfti að sauma stærsta skurðinn með 20 sporum, en þann næststærsta með 10 sporum. Þá hefðu verið sett nokkur spor í minni skurðina þrjá. Mánudaginn 20. október 2008 mætti A á lögreglustöð og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir líkamsárás. Sagði hann að í umrætt sinn hefðu þau B verið að deila um sambandsslit sín sem hefðu orðið nokkrum vikum fyrr. Hefðu þau bæði verið ölvuð. Þarna hefðu komið að tveir piltar og muni annar heita C, gamall bekkjarfélagi B frá í barnaskóla. Hinn pilturinn hefði verið ákærði. Sagðist A hafa komist að nafni hans eftirá, þar sem frændi hans hefði hringt í C og fengið nafn hans. C hefði farið að skipta sér af deilum A og B með því að ýta við A. Sagðist A hafa ýtt á móti, en engin högg hefðu gengið á milli þeirra. Þetta hefði staðið yfir í örfáar sekúndur. Skyndilega hefði ákærði undið sér framan að A og hefði hann fengið mikið högg í andlitið. Ákærði hefði haldið á bjórglasi sem hann sló á vinstri kinn og kjálka og brotnaði glasið við þetta. Hefði hann vankast verulega, sundlað og fallið í götuna. Hann hefði heyrt C og ákærða ræða eitthvað saman, en síðan hefðu þeir horfið á braut. Sagðist A ekki hafa heyrt hvað þeim fór á milli. Aðvífandi vegfarandi hefði hringt í lögreglu. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 13. nóvember 2008 og vísaði hann sakargiftum á bug. Ákærði sagðist hvorki kannast við kæranda málsins né að hafa lent í útistöðum við hann og ekki heldur kannast við að hafa verið á [...] eða við [...] á þessum tíma. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu á ný þann 19. maí 2009. Sagðist hann muna að hann hefði verið að skemmta sér umrædda nótt, en hvorki muna hvar hann var né með hverjum. Þá sagðist hann vita hver C væri, en engar líkur væru á því að hann hefði verið með honum um nóttina. Meðal gagna málsins er skýrsla lögreglu um myndsakbendingu sem A og B tóku þátt í og fór fram 22. maí 2009. Við myndsakbendinguna sögðust A og B bæði bera kennsl á ákærða á ljósmynd sem þann mann sem hefði verið valdur að líkamsrárásinni. Við aðalmeðferð málsins greindi ákærði svo frá að hann hefði verið að skemmta sér nóttina sem um ræðir ásamt vinum sínum, D og E. Þeir hefðu verið við drykkju hjá félaga sínum, en farið eftir það niður í miðbæ, litið inn á veitingastaðinn [...], en síðan farið á veitingastaðinn [...] þar sem þeir hefðu verið uns staðnum lokaði undir morgun. Sagðist ákærði hafa rætt aðeins við félaga sína utan við veitingastaðinn, en síðan farið heim til kærustu sinnar, F, og hefði klukkan þá verið á bilinu sex til sjö um morguninn. Ákærði sagðist þekkja C síðan í grunnskóla, en ekki muna til þess að hafa hitt hann þessa nótt. Hann sagðist ekki hafa tekið þetta mál alvarlega eftir að hann var kallaður til yfirheyrslu. Það hefði verið rétt sem kom fram í skýrslu hans hjá lögreglu 19. maí sl. að hann myndi ekki með hverjum hann hefði verið þessa nótt. Það hefði hins vegar rifjast upp fyrir honum síðar. Ákærði sagðist vita hver B væri, en þau hefðu verið samtíða í [...]skóla og [...]skóla. Nánar spurður um tímasetningar sagðist ákærði hafa komið niður í miðbæ um klukkan tvö um nóttina. Hann hefði verið á [...] á bilinu klukkan fjögur til fimm þegar atvikið átti sér stað. A sagði þau B hafa staðið upp við húsvegg við veitingastaðinn [...] við [...] og hefðu þau verið að deila um sambandsmál sín. B hefði litið upp og heilsað manni með nafninu C. Sagðist vitnið þá hafa snúið sér við og séð tvo menn koma gangandi frá [...]. Hefði það verið nefndur C, sem vitnið kannaðist við, og með honum lágvaxnari, dökkhærður maður, sem hann viti nú að er ákærði. Hefði C komið upp að honum og sett í hann öxlina. Einhverjar stimpingar hefðu orðið á milli þeirra í nokkrar sekúndur, þó ekki þannig að hnefahögg gengju á milli. Þegar þessu sleppti hefði hann snúið sér frá C og litið til ákærða, sem hefði slegið hann með glasinu svo að hann féll í jörðina. Mennirnir hefðu staðið einhverja stund yfir honum, en síðan tekið til fótanna. Vegfarandi sem kom að hefði hringt á lögreglu. A sagðist hafa komist að nafni ákærða í gegnum G, sem væri bróðursonur stjúpföður síns. Hann hefði vitað að G þekkti C og hefði G verið beðinn um að hringja í hann til að fá upplýsingar um manninn sem hafði verið í fylgd með honum. Þaðan væri nafn ákærða komið. Þegar hann fékk nafn ákærða frá G hefði hann viljað ganga úr skugga um að hann væri rétti maðurinn áður en hann færi að kæra hann til lögreglu. Því hefði hann slegið nafni ákærða upp á netinu daginn eftir atvikið, fundið litla mynd af honum og þá hefði enginn vafi verið í hans huga. Skýrsla um myndsakbendingu var borin undir A og sagðist hann þess fullviss að myndin sem hann hefði bent á væri af árásarmanninum. B sagði þau A hafa verið að ræða saman utan við veitingastaðinn [...] þegar C hefði gengið þar fram hjá ásamt árásarmanninum. Hún hefði heilsað C, sem hún kannaðist við frá því þau voru saman í [...]skóla fyrir mörgum árum. Mennirnir hefðu gengið til þeirra og hefði C stjakað við A, sem stjakaði á móti og hófust stimpingar á milli þeirra. Þá hefði hinn maðurinn komið að og þrykkt bjórglasi í andlit A sem féll við það alblóðugur í jörðina. Hefðu mennirnir þá hlaupið í burtu. B sagðist hafa kannast við andlit ákærða á vettvangi, en ekki áttað sig á því hvar hún hefði séð hann. Hún vissi nú að hann hefði gengið í sama grunnskóla og hún, þ.e. [...]skóla og [...]skóla. Hún myndi ekki vel eftir honum, enda hefði hann verið yngri nemandi. Skýrsla um myndsakbendingu var borin undir B og sagðist hún þess fullviss að myndin sem hún hefði bent á væri af stráknum sem þrykkti bjórglasinu í andlit A. Hún hefði áður séð mynd af þessum manni. Eftir að G hefði sagt þeim frá samtali þeirra C hefði hún flett upp á internetinu mynd af þeim manni sem hann hefði sagst hafa verið með þetta kvöld. Hún hefði strax séð að þetta var árásarmaðurinn og væri ekki í neinum vafa um það. Kristján Friðþjófsson lögreglumaður gerði grein fyrir framkvæmd myndsakbendingar. Kristján sagði vitni ekki vera látin bera kennsl á grunaða við myndsakbendingu ef það hefði áður séð mynd af hinum grunaða í myndasafni lögreglu. Hann treysti sér ekki til að segja til um hvaða áhrif það hefði á niðurstöðu myndsakbendingar ef vitni hefði áður séð mynd af hinum grunaða á netinu. Vitni gæti allt eins hafa séð viðkomandi niðri í bæ eða á veitingastað og þekkt hann aftur þar. G sagðist hafa verið á veitingastaðnum [...] kvöldið sem um ræðir ásamt C, félaga sínum. Hann hefði misst sjónar af C, en séð hann síðar um kvöldið á efri hæð veitingastaðarins. Hann hefði þá verið í fylgd með ákærða, sem G kannaðist við úr [...]. Daginn eftir þetta hefði H föðurbróðir hans, faðir A, hringt í hann og spurt hvort hann hefði verið með C vini sínum um kvöldið. Þegar hann hefði játað því hefði H spurt hvort C hefði verið í fylgd með lágvöxnum, dökkhærðum, skegghærðum strák. Hefði hann þá sagt H að C hefði verið með ákærða. Hann hefði jafnframt farið á facebook og fundið mynd af ákærða, sent hana H, sem sýndi A og hefði A þar þekkt árásarmanninn. G sagðist hafa hringt í C eftir þetta og rætt við hann. Í þessu samtali hefði rifjast smátt og smátt upp fyrir C að hann hefði hitt ákærða og séð hann stugga við hávöxnum dökkhærðum manni, eða að hávaxni dökkhærði maðurinn hefði stuggað við ákærða. Ekki hefði komið skýr mynd af atvikum, en komið hefði fram hjá C að hann væri búinn að vera að drekka mikið og hefði verið í óreglu. G sagði þá C hafa verið saman í samkvæmi heima hjá honum um kvöldið og farið saman á veitingastaðinn [...]. Hann sagðist kannast við ákærða úr [...], en hann hefði búið rétt hjá C og hefðu þeir oft verið saman. E sagðist hafa verið með ákærða og D við drykkju þetta kvöld. Þeir hefðu farið niður í miðbæ um klukkan tvö um nóttina, farið á veitingastaðinn [...] þar sem þeir gengu einn hring, en síðan farið á [...], þar sem þeir dvöldu uns staðnum lokaði um klukkan sex. Þeir hefðu spjallað aðeins saman fyrir utan og farið svo heim. E sagðist hafa verið með ákærða allan tímann sem þeir dvöldu á [...]. Þeir hefðu aldrei orðið viðskila, ekki einu sinni til að fara á salerni. Þeir hefðu alltaf staðið allir saman upp til að fara á barinn og sest allir saman niður aftur. Hann sagðist kannast við C, en ekki hafa séð hann þarna um kvöldið. D sagðist hafa verið með þeim ákærða og E þetta kvöld og hefðu þeir verið við drykkju hjá félaga sínum í [...]. Þeir hefðu farið niður í miðbæ um klukkan tvö, litið inn á [...] og gengið einn hring þar, en verið komnir á [...] þegar klukkan var gengin um tuttugu mínútur í þrjú. Þar hefðu þeir verið þangað til staðnum lokaði um klukkan hálf sjö. Þeir hefðu spjallað saman fyrir utan í 10 mínútur eða svo, áður en þeir skildu. Hann hefði verið með ákærða og E eiginlega allan tímann sem þeir voru inni á [...]. Þeir hefðu setið við borð á efri hæðinni og verið að drekka. Þeir hefðu alltaf verið saman nema þegar einhver þeirra fór á salerni eða á barinn til sækja bjór. Þeir hefðu aldrei orðið viðskila nema í fjórar til fimm mínútur í einu. F, fyrrverandi unnusta ákærða, sagði hann hafa komið heim til sín milli klukkan sex og sjö þennan morgun og hefði hún hleypt honum inn. Hún hefði ekki orðið vör við neitt óvenjulegt í fari hans. C sagðist ekkert muna eftir þessu kvöldi. Hann hefði verið að skemmta sér með félögum sínum, en síðan fengið „blackout“. Hann kannaðist ekki við að hafa verið með G þetta kvöld. Hann sagðist þekkja ákærða, sem væri æskufélagi sinn. Hann kannaðist við að hafa rætt við G í síma um þá atburði sem um ræðir. Hann hefði sagt G að hann vissi ekki hvað hefði gerst. Hann myndi ekki eftir að hafa sagt G að ákærði hefði verið með honum þetta kvöld og lent í átökum. Hann sagðist kannast við B, en ekki minnast þess að hafa verið á vettvangi og ýtt við brotaþola eins og hún hefði lýst. Hann sagðist ekki muna hvort hann hefði verið á [...] þessa nótt. Hilmir Þór Kolbeins lögreglumaður kom fyrir dóminn og staðfesti frumskýrslu í málinu. Þá staðfesti Hlynur Þorsteinsson læknir læknisvottorð sem hann hafði ritað. Niðurstaða Ákærði neitar sök og segist ekki hafa verið á vettvangi í umrætt sinn. Hefur ákærði borið að hann hafi verið á veitingastaðnum [...] við [...9 þegar líkamsárásin átti sér stað. A og B báru kennsl á ákærða sem árásarmanninn við myndsakbendingu hjá lögreglu. Hafa þau borið að C, sem þau þekktu bæði, hafi verið með ákærða í för þegar hann veittist að A. G hefur borið að hann hafi séð ákærða ásamt C á veitingastaðnum [...] þessa nótt. Þá hafi C upplýst hann í símtali sem þeir áttu daginn eftir að hann hefði verið með ákærða í för og séð hann stugga við hávöxnum dökkhærðum manni, eða þann mann stugga við ákærða. C hefur borið fyrir sig minnisleysi um atvik að þessu leyti. Hefur hann sagst hvorki muna atburði næturinnar sökum áfengisneyslu, né minnast þess að hafa upplýst G um það sem að framan greinir. Fram er komið að A og B höfðu séð mynd af ákærða á internetinu áður en til myndsakbendingar kom. Hefur A borið að hann hafi leitað að mynd af ákærða eftir að hafa fengið nafn hans uppgefið til að forða því að hann kærði rangan mann til lögreglu. B hefur borið að hún hafi kannast við ákærða þegar á vettvangi, en ekki komið honum fyrir sig. Hún hefði strax séð að myndin sem hún sá á internetinu var af árásarmanninum og væri hún ekki í neinum vafa um það. Þykir þetta atriði ekki rýra niðurstöðu myndsakbendingar svo að ekki verði á henni byggt. E og D hafa borið um að hafa verið með ákærða á veitingastaðnum [...] umrædda nótt. Þykir dóminum afar ótrúverðugur framburður E um að þeir þrír hafi fylgst að sem einn maður allan þann tíma sem þeir dvöldu á veitingastaðnum, þar með talið þegar þeir fóru á salerni og á barinn til að kaupa drykki. Verður ekki á þeim framburði byggt, enda er hann í andstöðu við framburð D að þessu leyti, sem bar að þeir hefðu nokkrum sinnum orðið viðskila þó að í stutta stund væri. Þá er til þess að líta að vettvangur árásarinnar er skammt frá veitingastaðnum þar sem ákærði og félagar hans dvöldu. Að virtum þeim atriðum sem rakin hafa verið er að mati dómsins sannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi verið með C á vettvangi í umrætt sinn, veist þar að A eins og lýst er í ákæru og valdið honum þeim áverkum sem þar getur. Í ljósi þess að ákærði beitti glasi sem vopni var árásin sérstaklega hættuleg. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og er háttsemin þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Ákærði er fæddur í febrúar 1989. Hann var 5. september 2008 dæmdur í sex mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið mann í andlitið með glerflösku svo að af hlutust nokkrir áverkar. Ákærði hefur rofið skilorð þessa refsidóms. Verður skilorðsdómurinn tekinn upp samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga og ákærða gerð refsing í einu lagi fyrir bæði brotin. Verður refsing ákærða ákveðin eftir reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Árás ákærða á A var tilefnislaus og stórhættuleg. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 9 mánuði. Ekki er ástæða til þess að skilorðsbinda refsinguna. A hefur krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 1.150.269 krónur auk vaxta. Er krafan sundurliðuð þannig: 1. Bætur vegna læknis-, lyfja- og sjúkraflutningskostnaðar 50.000 krónur 2. Miskabætur 1.000.000 krónur 3. Kostnaður vegna lögmannsaðstoðar með vsk. 99.600 krónur Krafa um bætur vegna læknis-, lyfja- og sjúkraflutningskostnaðar er studd viðhlítandi gögnum og verður dæmd eins og hún er fram sett. A hlaut verulega áverka af atlögu ákærða og kemur fram í læknisvottorði Þóris S. Njálssonar, lýtalæknis, að hann muni bera ör í andliti um ókomin ár. Að því virtu og með hliðsjón af dómaframkvæmd þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ólafur Gústafsson hæstaréttarlögmaður var skipaður réttargæslumaður brotaþola við dómsmeðferð málsins. Ákvörðun þóknunar fyrir réttargæslu tekur mið af kostnaði lögmannsins við gerð bótakröfu og meðferð málsins fyrir dómi. Verður ákærði dæmdur til að greiða A skaðabætur að fjárhæð 550.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 19. október 2008 til 29. júlí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Dæma ber ákærða til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, 404.625 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ólafs Gústafssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur, í báðum tilvikum að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá greiði ákærði 27.200 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda María Stefánsdóttir, fulltrúi ríkissaksóknara. Ragnheiður Harðardóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 9 mánuði. Ákærði greiði A skaðabætur að fjárhæð 550.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 19. október 2008 til 29. júlí 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 611.825 krónur í sakarkostnað, þar með talið málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar héraðsdómslögmanns, 404.625 krónur og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Ólafs Gústafssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur.
Mál nr. 751/2009
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Skilorð
Ó og S, sem báðir voru eigendur félagsins S ehf. og önnuðust rekstur þess, voru sakfelldir fyrir brot gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 með því að hafa á árunum 2005 og 2006 ekki staðið réttilega skil á samtals 29.962.251 krónu í virðisaukaskatt og staðgreiðslu opinberra gjalda launþega félagsins. Félagið hafði greitt samtals vegna þessara vanskila 29.989.181 krónu árið 2006. Í málinu var einkum deilt um það hvernig tollstjórinn ráðstafaði greiðslum sem bárust frá Ó og S eftir eindaga og hvort brot þeirra yrðu felld undir 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í dómi Hæstaréttar var vísað í eldri dóm réttarins frá 30. mars 2006, í máli nr. 428/2005, þar sem Ó og S höfðu sjálfir áfrýjað refsidómi vegna sams konar brota. Þar kæmi fram að samkvæmt fordæmum við úrlausn refsimála vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og á virðisaukaskatti kæmu innborganir til lækkunar höfuðstól skuldarinnar og dráttarvaxta af henni. Á hinn bóginn skyldu Ó og S njóta innborgana sem ráðstafað var til greiðslu álags á vanskilafé og staðgreiðslu opinberra gjalda þeirra sjálfa, og voru vanskil þeirra lækkuð sem því nemur við ákvörðun refsingar. Talið var að Ó og S hefðu staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar vegna vangoldinna staðgreiðslu á þeim tímabilum sem ákært var fyrir að undanskildum tveimur tímabilum. Þegar litið var til þess að vanskil Ó og S voru talin nema háum fjárhæðum, sem töldust að verulega leyti greidd utan fyrrgreindra tveggja tímabila, og að um ítrekað brot var að ræða var þeim hvorum um sig gert að sæta skilorðsbundnu fangelsi í tvo mánuði og greiða 5.263.887 krónur í sekt til ríkissjóðs.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. október 2009 og krefst þess að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærðu krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð. I Rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á virðisaukaskattskilum einkahlutafélagsins Sliturs og afdreginni staðgreiðslu opinberra gjalda vegna rekstraráranna 2005 og 2006 hófst 6. maí 2008 og lauk 15. september sama ár. Skattrannsóknarstjóri vísaði málinu til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra 27. október 2008. Ákærðu voru einu eigendur félagsins og önnuðust rekstur þess sameiginlega. Var ákærði Sigþór skráður stjórnarmaður, en ákærði Ólafur varamaður í stjórn og annaðist hann bókhald og daglegan rekstur félagsins. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta 29. nóvember 2006 og lauk skiptum 27. mars 2008. Virðisaukaskattsskýrslur og skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda voru afhentar á réttum tíma og bókhald félagsins var fært. Samkvæmt ákæru er ákærðu gefið að sök að hafa á hinn bóginn ekki staðið skil á samtals 29.962.251 krónu að höfuðstól vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda launþega félagsins á lögboðnum gjalddögum vegna tilgreindra tímabila á árunum 2005 og 2006, svo sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Félagið greiddi vegna þessa samtals 28.989.181 krónu á tímabilinu 16. janúar til 14. nóvember 2006. Tollstjórinn í Reykjavík varð síðar við kröfu skiptastjóra þrotabúsins um endurgreiðslur, sem áttu sér stað 25. apríl og 27. september 2007 á samtals 20.445.170 krónum. Framangreindar tölur um vanskil og innborganir eru samkvæmt greinargerð efnahagbrotadeildar ríkislögreglustjóra 18. desember 2008. Þar er í þágu ákærðu ekki litið til þessara endurgreiðslna til þrotabúsins. Ákærðu byggja kröfu sína um frávísun málsins á því að rannsókn þess hafi verið áfátt hjá skattrannsóknarstjóra og síðar hjá efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra meðal annars þar sem ekki hafi verið rannsakaðir þættir sem gætu orðið ákærðu til hagsbóta, ekki hafi verið gætt jafnræðis og ekki samræmis með tilliti til viðurlagameðferðar sambærilegra mála. Gögn málsins styðja ekki framangreindar málsástæður ákærðu og verður ekki á frávísunarkröfu þeirra fallist. II Ágreiningur í máli þessu snýst einkum um það hvernig tollstjórinn ráðstafaði greiðslum sem bárust frá ákærðu eftir eindaga og hvort brot ákærðu verði felld undir 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Framangreindar greinargerðir efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra um vangoldnar greiðslur og innborganir voru bornar undir ákærðu við skýrslutöku hjá því embætti og gerðu þeir ekki athugasemdir við niðurstöður þeirra. Ákærðu telja sig þó hafa greitt gjöldin áður en rannsókn hófst, en þeir hafa ekki útfært skilgreiningu á einstökum greiðslum og meðferð þeirra. Verður að leggja greinargerðir efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra til grundvallar við úrvinnslu málsins. Upplýst er að ákærðu nutu aðstoðar lögmanns við að semja við tollstjóraembættið um greiðslur eftir gjalddaga og að þeir gerðu ítrekað fyrirvara um að innborganir skyldu greiðast inn á höfuðstól virðisaukaskatts og staðgreiðslu opinberra gjalda. Í málinu eru óundirrituð drög frá þeim að greiðslusamningi 5. maí 2006 við tollstjóra þar sem gerður er almennur fyrirvari um að greiðslur vanskila skuli ganga „fyrst upp í höfuðstól“. Með tölvubréfi sama dag var þessum drögum hafnað af tollstjóra á þeim forsendum meðal annars að tilgreindur fyrirvari væri andstæður „verklagsreglum okkar“. Hinn 10. maí var síðan undirrituð yfirlýsing um greiðslu vanskila þar sem þessum fyrirvara var sleppt. Ákærðu var því fullljóst þegar greiðslur voru inntar af hendi að ekki var fallist á fyrirvara um að þær færu fyrst inn á höfuðstól vanskila. Jafnframt var þeim kunnugt um dóm Hæstaréttar 30. mars 2006 í máli nr. 428/2005, sem birtur er á bls. 1539 í dómasafni réttarins 2006, þar sem þeir höfðu sjálfir áfrýjað refsidómi vegna sams konar brota og hér eru til umfjöllunar. Í þeim dómi segir að samkvæmt fordæmum við úrlausn refsimála vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti komi innborganir til lækkunar höfuðstól skuldarinnar og dráttarvaxta af henni. Er því ekki fallist á með ákærðu að þeir hafi getað gefið bindandi fyrirmæli sem leiða eigi til þess að greiðslur sem ráðstafað var inn á vexti reiknist sem greiðslur inn á höfuðstól. Á hinn bóginn skulu þeir njóta innborgana sem ráðstafað var til greiðslu álags á vanskilafé og staðgreiðslu opinberra gjalda ákærðu sjálfra, og lækka vanskil þeirra sem því nemur við ákvörðun refsingar. Í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar var orðalagið „verulegum hluta skattfjárhæðar“ í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, eins og þeim var breytt með 1. gr. og 3. gr. laga nr. 134/2005, þannig skýrt að við mat á því hvort innborgun teljist veruleg verði að skoða hvað vangoldið hafi verið samkvæmt hverri skilagrein fyrir sig og að eigi minna en þriðjungur þess sem gjaldfallið er hafi verið greitt. Samkvæmt þessu og þegar staðgreiðsla vegna beggja ákærðu hefur verið dregin frá og greiðslur vegna álags dregnar frá höfuðstóli, þá teljast ákærðu hafa staðið skil á verulegum hluta skattfjárhæðar vegna vangoldinnar staðgreiðslu á þeim tímabilum sem ákært er vegna að undanteknu júní 2006 sem nam 660.037 krónum og vegna vangoldins virðisaukaskatts tímabilið janúar-febrúar 2006 sem nam 3.390.511 krónum. Vanskil ákærðu námu í heild háum fjárhæðum en teljast hafa verið greidd að verulegu leyti fyrir útgáfu ákæru utan framangreind tvö tímabil. Einnig verður að líta til þess að með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar 30. mars 2006 voru ákærðu dæmdir fyrir samskonar brot sem metin voru meiriháttar. Var þeim hvorum um sig gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, sem var skilorðsbundið í tvö ár frá uppsögu dómsins, auk þess að greiða háa fésekt. Þegar allt þetta er virt og einkum það að um ítrekað brot er að ræða verður ekki hjá því komist að telja brot þeirra falla undir 262. gr. almennra hegningarlaga. Refsing ákærðu verður ákveðin þannig að hvor sæti fangelsi í tvo mánuði en þó þykir mega binda fangelsisrefsinguna skilorði eins og í dómsorði segir. Þá verður ákærðu gert að greiða sekt samtals að fjárhæð 10.527.774 krónur eða 5.263.887 krónur hvorum innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæta ella fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærðu, Ólafur Ólafsson og Sigþór Sigurjónsson, sæti hvor um sig fangelsi í tvo mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dóms þessa haldi þeir almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðu greiði hvor um sig 5.263.887 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærðu greiði óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins fyrir Hæstarétti, samtals 340.712 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2009. Mál þetta var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra, dags. 12. febrúar 2009, á hendur Ólafi Ólafssyni, kt. [...], Reykjavík, og Sigþóri Sigur­jóns­­syni, kt. [...]. Málið var dómtekið 11. september sl. Ákærðu er gefið að sök meiri háttar brot gegn skattalögum framin í rekstri einkahlutafélagsins Slitur, kennitala 500276-0299, sem ákærði Ólafur var varamaður í stjórn og prókúruhafi fyrir og ákærði Sigþór var stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir, með því að hafa: 1. Eigi staðið ríkissjóði skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins vegna uppgjörstímabilanna september-október og nóvember-desember 2005 og janúar-febrúar og mars-apríl 2006, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, samtals að fjárhæð kr. 19.412.651, sem sundurliðast ... 2. Eigi staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, í samræmi við fyrirmæli í III. kafla laga um staðgreiðslu opinberra gjalda nr. 45/1987, sem haldið var eftir af launum starfsmanna einkahlutafélagsins vegna tímabilanna nóvember til og með desember 2005 og janúar til og með mars 2006 og júní 2006, samtals að fjárhæð kr. 10.549.600, sem sundurliðast ... Brot ákærðu eru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig að því er fyrri liðinn varðar við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005. Að því er seinni liðinn varðar einnig við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005. Fyrir dómi staðfestu ákærðu að þeir hefðu átt einkahlutafélagið Slitur saman. Þeir hafi haft þá stöðu hjá félaginu sem segir í ákæru, þ.e. að ákærði Sigþór hafi setið í stjórn, en ákærði Ólafur verið varamaður í stjórn. Þá hafi þeir báðir haft prókúru fyrir félagið. Fram kom hjá þeim báðum að ákærði Ólafur hafi séð um daglegan rekstur félagsins, fjármál og bókhald hafi verið á hans könnu. Ákærði Sigþór kvaðst ekki hafa komið neitt nálægt fjármálum. Hann hafi hins vegar unnið hjá félaginu, séð að mestu um framleiðslu og sölu. Hann hafi ekki haft neitt með skattskil að gera. Ákærði Ólafur kvaðst fyrir dómi ekki draga í efa þær tölur um vanskil sem fram koma í ákæru. Hann kvaðst telja að höfuðstóll gjaldanna hefði verið greiddur að fullu síðar. Ákærði Sigþór kvaðst fyrir dómi ekki geta tjáð sig neitt um þær tölur um vanskil sem raktar eru í ákæru. Ágreiningur í máli þessu varðar í raun einungis ákvörðun refsingar. Deilt er um það hvort og þá að hve miklu leyti margföldunarreglum 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 skuli beitt. Eru málflytjendur annars sammála því að dómvenja standi til þess að sekt miðist við 10% af vangreiddri fjárhæð, hafi verulegur hluti verið greiddur síðar. Þá telur dómurinn að draga verði frá staðgreiðsluhlutanum gjöld vegna ákærðu sjálfra, að draga verði gjöld beggja frá hjá þeim báðum, þannig að þeir standi jafnt að vígi. Vangreiddur virðisaukaskattur er samkvæmt ákæru og gögnum málsins þessi: Samkvæmt gögnum málsins voru greiddar samtals 18.882.228 krónur á tíma­bilinu frá 19. maí til 14. nóvember 2006. Innheimtumaður virðist samkvæmt gögnum hafa ráðstafað 747.569 krónum sem greiðslu álags og 917.981 krónu upp í dráttarvexti og kostnað. Gagnvart ákvörðun viðurlaga verður að meta allar innborganir sem greiðslu inn á höfuðstól. Teljast þá ógreiddar 530.423 krónur af höfuðstól. Því teljast gjöld þriggja tímabila hafa verið greidd og gjöld síðasta tímabilsins að verulegum hluta. Vangreidd staðgreiðsla samkvæmt gögnum málsins er þessi, en innan sviga er staðgreiðsla vegna launa ákærðu sjálfra: Samtals nemur vangreidd staðgreiðsla 10.549.600 krónum. Þar af nemur stað­greiðsla af launum ákærðu 1.644.892 krónum. Samkvæmt gögnum málsins hafa greiðst eftir gjalddaga samtals 10.106.953 krónur. Hafa því vanskilin greiðst að fullu, utan síðasti gjalddaginn, sem greiðst hefur að verulegu leyti. Í greinargerð ákærðu er vísað til þess að skýrslum vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu hafi verið skilað og að þær hafi verið réttar. Þeir hafi ekki notið hagnaðar af brotum sínum. Þeir hafi orðið fyrir miklu tjóni vegna ábyrgða fyrir Slitur ehf. Bú þeirra beggja hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta. Þá hafi ríkissjóður ekki orðið fyrir tjóni, a.m.k. ekki verulegu. Mál var höfðað á hendur ákærðu á árinu 2005 fyrir sams konar brot og þeir eru hér sakfelldir fyrir. Voru þeir dæmdir í héraði 20. júní 2005. Dómnum var áfrýjað og gekk Hæstaréttardómur 30. mars 2006. Var báðum gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði, skilorðsbundið, og að greiða 34.000.000 króna sekt. Vararefsing var ákveðin fangelsi í sjö mánuði. Ákærði Sigþór sat í stjórn félagsins og bar skyldur samkvæmt 44. gr. laga nr. 138/1994. Ákærði Ólafur annaðist í raun bókhald og skattskil félagsins. Ákærðu verða báðir sakfelldir samkvæmt ákæru, en brotin eru þar réttilega færð til refsi­ákvæða. Brot ákærðu eru stórfelld og því átti ekki við að málum þeirra yrði lokið á stjórnsýslustigi. Við ákvörðun refsingar er litið til þess er áður segir um greiðslur eftir gjalddaga. Ákveða verður refsingu ákærðu sem hegningarauka, nema að því er varðar virðisaukaskatt fyrir tímabilið mars og apríl 2006 og staðgreiðslu fyrir mars og júní 2006. Með þeim brotum hafa ákærðu rofið skilorð dómsins. Verður samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga að taka upp hinn skilorðsbundna hluta dómsins frá 2006 og ákveða nú fangelsisrefsingu í einu lagi fyrir þau brot sem þá var sakfellt fyrir og þau brot sem hér er sakfellt fyrir. Verður refsing hvors um sig ákveðin fangelsi í sex mánuði. Er rétt að fresta fullnustu undir almennu skilorði til tveggja ára. Þá verður hvorum þeirra gert að greiða 1.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Vararefsing er ákveðin fangelsi í 48 daga. Sektarrefsing þessi verður ekki bundin skilorði, enda væri slík niðurstaða í algeru ósamræmi við dómvenju. Við ákvörðun málsvarnarlauna er ekki unnt að taka tillit til vinnu verjanda við hagsmunagæslu gagnvart skattyfirvöldum. Er rétt að ákveða verjandanum réttar­gæslu- og málsvarnarlaun, sem að viðbættum virðisaukaskatti og kostnaði eru ákveðin 725.000 krónur. Ber að dæma ákærðu til að greiða þennan kostnað óskipt. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærðu, Ólafur Ólafsson og Sigþór Sigurjónsson, sæti hvor um sig fangelsi í sex mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærðu almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærðu greiði hvor um sig 1.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 48 daga. Ákærðu greiði óskipt réttargæslu- og málsvarnarlaun verjanda síns, Hlöðvers Kjartanssonar hæstaréttarlögmanns, 725.000 krónur.
Mál nr. 277/2017
Kærumál Málskostnaður
F hf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu hans um að mál, sem hann hafði höfðað gegn P, yrði fellt niður og honum gert að greiða F 6.000.000 krónur í málskostnað. Í dómi Hæstaréttar var fyrrgreind fjárhæð lækkuð í 3.000.000 króna og í því sambandi vísað til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, flutnings málsins fyrir EFTA-dómstólnum og umfangs þess.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2017 enkærumálsgögn bárust réttinum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 25. apríl 2017 þar sem mál sóknaraðila á hendur varnaraðila varfellt niður og honum gert að greiða varnaraðila 6.000.000 krónur í málskostnað.Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður. Þákrefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði varðar ágreiningsefni málsins þaðhvort valdsvið varnaraðila taki til svokallaðrar SMS-þjónustu sóknaraðila ogþar með hvort sá fyrrnefndi geti tekið ákvarðanir sem varða þessa þjónustu, svosem um meðhöndlun, geymslu og eyðingu gagna. Á dómþingi 16. október 2015 innti héraðsdómari lögmenn aðila eftir þvíhvort annar hvor þeirra hefði hugleitt að leita ráðgefandi álitsEFTA-dómstólsins. Lögmaður sóknaraðila kvaðst ekki gera það og lögmaðurvarnaraðila óskaði eftir fresti til að íhuga málið. Á dómþingi 26. sama mánaðarlýsti varnaraðili því yfir að hann teldi ekki þörf á að leita ráðgefandi álitsog færði dómari til bókar að hann hefði ekki tekið endanlega afstöðu til þesshvort þess væri þörf. Þegar málið var næst tekið fyrir 11. nóvember 2015 gerðihéraðsdómari grein fyrir því að hann teldi rétt að leita ráðgefandi álits umnánara inntak þeirra hugtaka sem á reyndi í málinu og var því frestað til 17.desember sama ár til munnlegs flutnings um þá ákvörðun. Þegar málið var fluttsíðastnefndan dag var bókað að hvorugur málsaðila „mótmælir því né krefst þessað ráðgefandi álits sé leitað.“ Hinn 3. maí 2016 var síðan kveðinn uppúrskurður um að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á þremur nánartilgreindum spurningum og var dómur þess dómstóls kveðinn upp 22. desember2016. Um málskostnað sagði að þar sem um væri að ræða mál sem væri hluti afmálarekstri fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur kæmi það í hlut þess dómstóls að kveðaá um kostnað málsaðilanna.Á dómþingi 11. apríl 2017 óskaði sóknaraðili eftir því að fella máliðniður og ítrekaði varnaraðili þá kröfu sína um málskostnað úr hendi sóknaraðilaog var málið tekið til úrskurðar um niðurfellingu þess og ákvörðunmálskostnaðar samkvæmt 2. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Með hinum kærða úrskurði var málið fellt niður og sóknaraðila gert að greiðavarnaraðila 6.000.000 krónur í málskostnað.Með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og að teknu tilliti tilumfangs málsins verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila 3.000.000 krónurí málskostnað vegna flutnings málsins fyrir EFTA-dómstólnum og reksturs þess í héraðiað öðru leyti.Kærumálskostnaður dæmist ekki.Dómsorð:Sóknaraðili, Fjarskipti hf., greiði varnaraðila, Póst- ogfjarskiptastofnun, 3.000.000 krónur í málskostnað í héraði.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, þriðjudaginn 25. apríl 2017I Þettamál var tekið til úrskurðar 21. apríl 2017 um niðurfellingu þess og ákvörðunmáls­kostn­aðar sam­kvæmt 2. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einka­mála.Það er höfðað af Fjar­skiptum hf., kt. 470905-1740, Skútuvogi 2, Reykja­vík,með stefnu birtri 7. apríl 2015 á hendur Póst- og fjar­skipta­stofnun, kt. 570397-2499, Suðurlandsbraut 4,Reykja­vík. Stefnandikrafðist þess að ógiltur yrði með dómi úrskurður úrskurðarnefndar fjar­skipta-og póstmála, 11. október 2014, í máli nr. 3/2014. Stefnandikrafðist einnig málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefndikrafðist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Hannkrafðist einnig málskostnaðar, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, úr hendistefn­anda.II Stefnandi,Fjarskipti hf., er alhliða fjarskiptafyrirtæki sem býður einstakl­ingum,fyrirtækjum, stofnunum og opinberum aðilum alla meginþætti fjar­skipta­þjón­ustu. Stefndi,Póst- og fjarskiptastofnun, hefur meðal annars það hlutverk að gæta hags­munaalmennings með því að gera ráðstafanir til þess að vernda persónu­upp­lýs­ingarog friðhelgi einkalífs almennings og stuðla að öryggi almennra fjarskiptaneta. Sáúrskurður úrskurðarnefndar fjarskipta- og póstmála sem stefnandi vildi fáógiltan á rætur að rekja til þess að aðfara­nótt 30. nóvember 2013 var brotistinn í vef­svæði stefn­anda, voda­fone.is. Gögnum var stolið og þau birtopinberlega á internetinu. Persónu­upp­lýs­ingar um þúsundir við­skipta­vinafélagsins, sem höfðu verið varðveittar þar, þar með talið efni smáskilaboða,not­enda­nöfn og lykilorð, komust af þessum sökum í hendur óvið­kom­andi aðila. Stefndióskaði upplýsinga frá stefnanda um gögn sem var stolið, viðmót vef­svæð­is­inso.fl., með bréfi 23. desember 2013. Stefnandi svaraði bréflega 23. janúar 2014.Hann setti þó þann fyrirvara við svörum sínum að gild­is­svið laga nr. 81/2003um fjar­skipti, og þar með vald­svið stefnda, næði ekki yfir vefsvæði stefn­anda. Stefnditók 24. mars 2014 ákvörðun um það hvort vef­svæði stefnanda, voda­fone.is, ogsú þjónusta sem þar var veitt félli undir ákvæði fjar­skipta­laga, þ.e.ákvörðun nr. 1/2014, um afmörkun á gild­is­sviði fjarskiptalaga vegna vef­svæðisstefn­anda. Niðurstaða ákvörð­un­ar­innar var:) að það sendikerfi semflutti merki af vefsvæði stefnanda yfir í SMS-miðlara í far­síma­kerfistefnanda teld­ist fjar­skiptanet í skilningi 13. töluliðar 3. gr. fjar­skipta­laga,2) að sú þjónusta semveitt var á vef­svæði stefnanda sem fól í sér sendingu smá­skila­boða afinternetinu yfir í far­síma teld­ist fjarskiptaþjónusta í skiln­ingi 15.töluliðar 3. gr. fjar­skipta­laga og 3) að sá hluti fjar­skipta­netssem miðlaði merkjum af vefsvæði stefnanda yfir í SMS-miðlara í far­síma­kerfistefnanda og veitti viðskiptavinum stefnanda sem tengd­ust „Mínum síðum“ meðsímanúmeri sínu aðgang að þessu teldist hluti af almennu fjarskiptaneti stefn­andaí skilningi 5. töluliðar 3. gr. fjarskiptalaga. Stefnandikærði þessa ákvörðun til úrskurðarnefndar fjarskipta- og póst­mála með kæru,dags. 16. apríl 2014. Með úrskurði 11. októ­ber 2014 stað­festi úrskurðar­nefndinákvörðun stefnda. Stefn­andihöfðaði þá dómsmálið og krafðist ógild­ingar úrskurð­arins í heild. Samandregiðvarðaði ágreiningur málsins það hvort valdsvið stefnda, Póst- og fjar­skiptastofnunar,taki til SMS-þjónustu stefnanda og þar með hvort stefndi geti tekið ákvarð­anirsem varða þessa þjónustu svo sem um með­höndlun, geymslu og eyð­ingu gagna. Ádómþingi 11. nóvember 2015 greindi dómarinn lögmönnum málsaðila frá því að hannteldi rétt að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins um nánara inntak þeirrahug­taka sem reyndi á í málinu. DómurEFTA-dómstólsins í máli nr. E-6/16 var kveðinn upp 22. desember 2016. Ádómþingi 11. apríl 2017 óskaði stefnandi eftir að fella málið niður. Stefndiítrekaði þá kröfu sína um málskostnað úr hendi stefnanda.III Stefndivísar til þess að vegna hins alvarlega öryggisatviks sem varð hjá stefn­andasíðla árs 2013, þar sem einkamálefni þúsunda einstaklinga hafi borist víða,hafi verið líklegt að reyna myndi á bótaskyldu stefnanda. Þegarþar til bær yfirvöld, svo sem Persónuvernd og stefndi, hafi farið að rann­sakahvað hafi gerst hafi stefnandi viljað vefengja að lögsaga stefnda næði tilþessa atviks. Það hafi stefnandi gert íþví skyni að komast hjá því að kröfur laga um fjar­skipti, nr. 81/2003, næðutil öryggisatviksins en það hafi aftur haft þýðingu fyrir bóta­skyldu stefnandavegna þess hversu miklar kröfur séu gerðar í lögunum. Stefndihafi af þessum sökum tekið ítarlega og vel rökstudda ákvörðun með skýrriniðurstöðu. Stefnandi hafi kært þá niðurstöðu til úrskurðarnefndar póst- ogfjar­skipta­mála. Hún hafi tekið málið til vandaðrar umfjöllunar og komist aðþeirri skýru niður­stöðu að lögsaga stefnda taki til þessa tilviks og það falliundir fjarskiptalög. Enguað síður hafi stefnandi höfðað þetta mál sem hafi ratað alla leið tilEFTA-dómstólsins. Frá honum hafi komið, eins og fyrri úrskurðaraðilum, skýrniður­staða um lög­sögu stefnda og að öryggisatvikið heyri undir lög umfjarskipti. Aðþeirri niðurstöðu fenginni hafi stefnandi ákveðið að fella niður málið. Aðmati stefnda verði við ákvörðun málskostnaðar að líta til þess að stefnandi séeinkafyrirtæki sem sé rekið í hagnaðarskyni. Það hafi haldið áfram málarekstriþrátt fyrir skýrar og vel rökstuttar úrlausnir stefnda ogúrskurðarnefndarinnar, sem hafi, þegar allt kom til alls, verið staðfestar afEFTA-dómstólnum. Stefnda virðist stefnandi hafa staðið í þessari rekistefnufyrst og fremst til þess að reyna að komast undan því að lög um fjar­skiptitækju til öryggisatviksins, væntanlega til þess að bæta réttar­stöðu sína gagn­vartþeim einstaklingum sem hafi reynt að sækja bætur úr hendi stefn­anda. Engu aðsíður hafi þegar verið dæmt, áður en niðurstaða kom frá EFTA-dóm­stól­num, aðörygg­is­atvikið sé bótaskylt atvik. Þegarsvona standi á að einkafyrirtæki, sem sé rekið í hagnaðarskyni, reyni að komasthjá bótaskyldu með því að vefengja lögsögu stjórnvalda séu ekki nein tilefnitil að víkja frá fyrirmælum 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Þvert á móti eigi, þegar mál sé fellt niður eftir alla þessa forsöguþar sem allir úrskurð­ar­aðilar hafi komist að sömu niðurstöðu, að dæmastefnanda til að greiða stefnda allan þann kostnað sem hann hafi haft af öllummála­rekstr­inum. Stefnditelur ekkert tilefni til þess að víkja frá fyrirmælum laga um máls­kostnað. Úrþví að málið sé fellt niður hljóti stefndi að fá sinn kostnað dæmdan úr hendistefnanda í samræmi við fram lagt málskostnaðaryfirlit.IV Stefnandikrefst þess að málskostnaður milli aðila verði felldur niður en til vara aðfjár­hæð hans verði ekki dæmd eins há og stefndi krefst. Stefnandi vísar tilþess að hann hafi talið ákvörðun stefnda og samhljóða úrskurðúrskurðarnefndarinnar and­stæða lög­mæt­is­reglu stjórnsýsluréttar svo og 5.mgr. 1. gr. laga um fjarskipti, nr. 81/2003, þar sem segi að lögin gildi ekkium efni sem er sent á fjarskiptanetum. Stefnandimótmælir því að hann hafi höfðað málið til þess að reyna að koma sér undanbótaskyldu. Málsaðilar og úrskurðarnefnd fjarskipta- og póstmála hafi tekist áum túlkun lagahugtaka sem komin séu í íslenskan rétt úr Evrópurétti. Stefnandihafi byggt á því að með ákvörðun sinni hafi stefndi farið út fyrir lögboðiðvaldsvið sitt því stefn­andi hafi ætíð litið svo á að heima­síðan sem varbrotist inn á félli ekki undir fjar­skipta­lög og í því sambandi hafi enga þýð­inguþótt stefnandi sé fjarskiptafyrirtæki. Stefnandisem einkaaðili hafi því viljað láta reyna á valdmörk stefnda sem stjórn­valds.Stefnandi hafi ekki einvörðungu stjórnarskrárvarinn rétt til þess að höfða málá hendur stefnda heldur snúist málið um beitingu ríkisvalds þegar tiltekinstarf­semi sé færð undir eftirlit stofnunar eins og stefnda. Ágreiningurinnhafi því varðað vald­mörk stefnda og ríkisins þar með. Það sé fyllilegaeðlilegt að bera þann ágreining undir dómstóla. Jafnframt sé eðlilegt aðríkisvaldið beri þann kostnað sem hlýst af því að grípa til varna í slíkudómsmáli. Þarfyrir utan hafi héraðsdómur ekki talið valdmörk stefnda augljósari en svo aðhann hafi ákveðið að leita ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins. Stefnandihafi ekki getað séð fyrir þegar málið var höfðað hver yrði niðurstaða dóm­stólaog því hafi málshöfðunin verið fyllilega réttmæt enda sé ekki óalgengt að dóm­stólarséu ósammála stjórnvöldum.V Ádómþingi 11. apríl sl. óskaði stefnandi eftir því að málið yrði fellt niður.Með vísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála,ber að fella þetta mál niður. Stefnandihöfðaði þetta mál því hann vildi láta reyna á það hvort réttur væri sá skiln­ingursem hann lagði í nokkur hugtök laga um fjar­skipti, nr. 81/2003, og eiga ræturað rekja til Evrópuréttar. Að áliti EFTA-dóm­stóls­ins var skilningur stefnandaekki réttur. Af þeim sökum felldi stefnandi málið niður. Meðvísan til 2. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, ber honum aðgreiða stefnda máls­kostnað, sem þykir að teknu tilliti til umfangs málsins,þar á meðal máls­með­ferðar fyrir EFTA-dómstólnum, hæfilega ákveðinn 6.000.000króna. Virðisaukaskattur, sem lögmaður stefnda þarf að greiða af þóknun sinni,er ekki talinn með í fjárhæðinni. IngiríðurLúðvíksdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r o r Ð : Þettamál Fjarskipta hf. á hendur Póst- og fjarskiptastofnun er fellt niður. Stefnandi,Fjarskipti hf., greiði stefnda, Póst- og fjarskiptastofnun ehf., 6.000.000króna í málskostnað.
Mál nr. 547/2008
Kærumál Aðför Útburðargerð Frávísun frá Hæstarétti
G kærði til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms þar sem K var heimilað að fá G borinn út úr nánar tiltekinni fasteign með beinni aðfarargerð. Málinu var vísað frá Hæstarétti á þeim grundvelli að G hefði ekki réttarhagsmuni af því að hinn kærði úrskurður kæmi til endurskoðunar þar sem útburðargerðin hefði þegar farið fram.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. september 2008, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að húsnæðisnefnd hans yrði heimilað að fá sóknaraðila borinn með beinni aðfarargerð út úr íbúð nr. 0302, við Auðbrekku 2 í Kópavogi. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um framangreinda aðfarargerð. Þá krefst hann þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst frávísunar málsins frá Hæstarétti og kæru­málskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt endurrit úr gerðabók sýslumannsins í Kópavogi, þar sem fram kemur að útburðargerð hafi farið fram 3. október 2008 í samræmi við hinn kærða úrskurð. Samkvæmt þessu hefur sóknaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að úrskurðurinn komi til endurskoðunar. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Guðmundur Ingi Björgvinsson, greiði varnaraðila, Kópavogs­kaupstað, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Aðfararbeiðni í máli þessu, dagsett 19. apríl 2008, barst héraðsdómi þann 22. apríl 2008. Málið var þingfest 9. maí sl og frestað til framlagningar greinargerðar gerðarþola til 23. maí sl. Þann dag var málinu frestað til 3. júní sl. og var aðalmeðferð málsins ákveðin 30. júní sl. Aðalmeðferðinni var síðan frestað utan réttar til 26. ágúst sl. og þann dag var málið tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi. Gerðarbeiðandi er Húsnæðisnefnd Kópavogs, Fannborg 4, Kópavogi. Gerðarþoli er Guðmundur Ingi Björgvinsson, Auðbrekku 2, Kópavogi. Gerðarbeiðandi krefst þess að kveðinn verði upp dómsúrskurður um að gerðarþoli verði ásamt öllu því sem honum tilheyrir, borinn út úr íbúðarhúsnæðinu að Auðbrekku 2, Kópavogi, með beinni aðfarargerð. Þá er krafist málskostnaðar auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Gerðarþoli krefst þess að kröfu gerðarbeiðanda um beina aðfarargerð verði hafnað. Þá er krafist málskostnaðar. I Forsaga málsins er sú að frá árinu 2005 hefur gerðarþoli leigt félagslega leiguíbúð gerðarbeiðanda í fjölbýlishúsi við Auðbrekku 2, Kópavogi. Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola vera óreglumann og hafi fljótlega farið að bera á ónæði frá íbúð hans. Er rætt hafi verið við hann og hann áminntur hafi hann jafnan bætt ráð sitt. Nýr leigusamningur um framangreint húsnæði hafi verið gerður við gerðarþola þann 13. mars 2007 og var leigtíminn frá 24. mars 2007 til 1. apríl 2010. Í 3. gr. samningsins sé heimild til að segja samningnum upp á grundvelli sérstakra forsendna, atvika eða aðstæðna. Sem dæmi um slík tilvik sé nefnt í samningnum, ef leigjandi gerist brotlegur við húsaleigulög eða félagsmálaráð samþykki uppsögn vegna annarra rökstuddra ástæðna. Skemmst sé frá því að segja, að eftir endurnýjun leigusamningsins hafi allt farið á verri veg og háttsemi gerðarþola og umgengnisbrot í hinu leigða húsnæði verið með þeim hætti að algerlega sé óviðunandi fyrir gerðarbeiðanda og ekki síður aðra íbúa hússins sem ítrekað hafi þurft að kalla til lögreglu vegna ónæðis og ofbeldis í húsnæðinu. Sé ástandið svo slæmt, að öðrum íbúum standi ógn af gerðarþola og fólki sem dvelur í íbúðinni í skjóli gerðarþola og eigi það sammerkt að vera undirmáls í samfélaginu. Með bréfi, dags. 4. október 2007, hafi leigusamningnum verið sagt upp vegna vanrækslu gerðarþola á að halda góðri reglu og umgengni í hinu leigða húsnæði og honum gert að rýma húsnæðið innan þriggja mánaða. Með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda, þann 30. janúar 2008, hafi uppsögnin verið áréttuð og lagt fyrir gerðarþola að rýma húsnæðið þann 1. febrúar sama ár. Við því hafi gerðarþoli ekki orðið og ekki hafi hann sinnt beiðnum starfsmanns gerðarbeiðanda um að rýma húsnæðið. Hinn 14. apríl sl. hafi gerðarþola einnig verið send formleg riftun leigusamningsins og tilkynnt að óskað yrði tafarlauss útburðar hans úr íbúðinni. Fyrirsögn bréfsins frá 4. október 2007 er riftun á leigusamningi en í því segir að þrátt fyrir áminningar gerðarbeiðanda þá hafi gerðarþoli ítrekað vanrækt skyldur sínar til að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði, valdið öðrum íbúum hússins miklum óþægindum, og því sé húsaleigusamningnum rift. II Gerðarbeiðandi byggir á því að honum hafi verið heimilt að segja leigusamningi gerðarþola upp með þriggja mánaða fyrirvara, sbr. 2. mgr. 58. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu, og sé leigutíma hans því lokið og honum beri að rýma húsnæðið. Þá byggir gerðarbeiðandi einnig á því að vegna vanrækslu gerðarþola á skyldum sínum geti útburður einnig farið fram á grundvelli riftunar, sem send var 14. apríl sl., sbr. 8. tl. 61. gr., sbr. 30. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Um lagarök vísar gerðarbeiðandi til 78. gr. laga um aðför nr. 90/1989, sbr. 72. gr. laganna. III. Gerðarþoli kveður að allt frá því að hann hóf búsetu í hinni félagslegu íbúð þá hafi tiltekinn íbúi eignarinnar haft horn í síðu hans og fengið fáeina íbúa eignarinnar í lið með sér hvað þetta varðar. Þá mótmæli gerðarþoli því að hann hafi fengið skriflega aðvörun eða áminningu frá gerðarbeiðanda í samræmi við ákvæði húsaleigusamningsins, dags. 13. mars 2007, áður en til riftunar hafi komið af hálfu gerðarbeiðanda. Gerðarbeiðandi hafi heldur ekki, við riftun húsaleigusamningsins, gætt andmælaréttar gerðarþola í samræmi við 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Því sé ljóst að riftun húsaleigusamningsins sé hvorki ekki reist á fullnægjandi grundvelli hvað varði vanefndir af hálfu gerðarþola, né að staðið hafi verið formlega rétt að riftun, þar sem að gerðarþola hafi ekki verið send skrifleg áminning eða aðvörun. Beri því að hafna kröfu gerðarbeiðanda um útburð. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV. Við aðalmeðferð málsins gaf skýrslu, Ragnar Smári Magnússon, starfsmaður gerðarbeiðanda. Verður gerð grein fyrir skýrslunni eins og þurfa þykir hér á eftir. Gerðarbeiðandi byggir á því að honum hafi verið heimilt að segja leigusamningi gerðarþola upp með þriggja mánaða fyrirvara, sbr. 2. mgr. 58. gr. laga nr. 36/1994 um húsaleigu, og sé leigutíma hans því lokið og honum beri að rýma húsnæðið. Leigusamningur aðila, dags. 13. mars 2007, var tímabundinn frá 24. mars 2007 til 1. apríl 2010. Samkvæmt 2. mgr. 58. gr. laga um húsaleigu nr. 36/1994 verður tímabundnum leigusamningi ekki slitið með uppsögn á umsömdum leigutíma. Þó er heimilt að semja um að segja megi slíkum samningi upp á grundvelli sérstakra forsendna, atvika eða aðstæðna sem þá skulu tilgreind í leigusamningi. Skal slík uppsögn vera skrifleg og rökstudd og skal gagnkvæmur uppsagnarfrestur vera a.m.k. þrír mánuðir. Fram kemur í leigusamningi aðila að heimilt sé að segja upp samningnum samþykki gerðarbeiðandi eða að rökstuddar ástæður séu til grundvallar uppsögn. Gerðarþoli heldur því fram að háttsemi gerðarþola gagnvart öðrum íbúum eignarinnar hafi ekki verið slík að hún réttlæti riftun eða eftir atvikum uppsögn húsaleigusamningsins. Samkvæmt framlögðum lögregluskýrslum má ljóst vera að í nokkur skipti hið minnsta hafi verið tilkynnt um óreglu og áreiti af hálfu gerðaþola og aðila á hans vegum. Þá er skýrsla Ragnars Smára Magnússonar þessu til staðfestingar og kom fram í máli hans fyrir dómi að búseta gerðarþola hafi ávallt gengið brösulega og að óregla og vandræði hafi fylgt honum sem sé óhentugt í íbúðarhúsnæði sem þessu. Gerðarþoli hafi þó ávallt bætt ráð sitt tímabundið að fengnum áminningum starfsmanna gerðarbeiðanda. Ekki verður séð að ámælin séu öll runnin undan rifjum eins tiltekins íbúa eignarinnar, líkt og gerðarþoli heldur fram, enda má ætla að framangreind háttsemi hafi einnig verið öðrum íbúum til ama. Af þessu má ljóst vera að háttsemi gerðarþola hafi verið slík að réttlætt gæti uppsögn eða eftir atvikum riftun gerðarbeiðanda á samningi aðila. Gerðarbeiðandi kveður að með bréfi, dags. 4. október 2007, hafi leigusamningnum verið sagt upp vegna vanrækslu gerðarþola á að halda góðri reglu og umgengni í hinu leigða húsnæði og var honum gert að rýma húsnæðið innan þriggja mánaða. Fyrirsögn bréfsins er riftun á leigusamningi en í því segir að þrátt fyrir áminningar gerðarbeiðanda þá hafi gerðarþoli ítrekað vanrækt skyldur sínar til að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði, valdið öðrum íbúum hússins miklum óþægindum, og því sé húsaleigusamningnum rift. Móttöku bréfsins hefur ekki verið mótmælt af hálfu gerðarþola og telst því sannað að honum hafi borist það í hendur. Enda þótt í bréfinu sé sagt að um riftun sé að ræða fer ekki á milli mála að átt var við uppsögn. Þrátt fyrir að fallast megi á að gerðarbeiðanda hafi staðið nær að kveða skýrt á um að um uppsögn leigusamningsins væri um að ræða en ekki riftun, líkt og efni bréfsins ber með sér, verður ekki talið að gerðarbeiðandi skuli bera hallan af þeim óskýrleika. Verður því byggt á því að um uppsögn samningins hafi verið um að ræða. Þá byggir gerðarbeiðandi einnig á því að vegna vanrækslu gerðarþola á skyldum sínum geti útburður einnig farið fram á grundvelli riftunar, sem send var 14. apríl sl., sbr. 8. tl. 61. gr., sbr. 30. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Í 61. gr. laga nr. 36/1944 er kveðið á um riftunarheimild leigusala á leigusamningi. Í 8. tl. 61. gr. sömu laga segir að leigusala sé rétt að rifta leigusamningi vanræki leigjandi, þrátt fyrir áminningar leigusala, skyldur sínar til að sjá um að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði eða gerist sekur um persónulega meingerð gagnvart leigusala eða fjölskyldu hans. Áður hefur verið talið sannað að háttsemi gerðarbeiðanda réttlætti riftun gerðarbeiðanda, svo sem ljóst er af gögnum málsins að hann lýsti yfir í bréfi, dags. 14. apríl 2008. Framangreind riftunarheimild gerðarbeiðanda er bundin því skilyrði að gerðarþoli hafi, áður en til riftunar kemur, verið áminntur skriflega vegna vanefndanna. Gerðarþoli heldur því fram að hann hafi ekki fengið slíka skriflega áminningu eða aðvörun af hálfu gerðarbeiðanda. Í gögnum málsins liggur fyrir bréf gerðarbeiðanda, dags. 4. október 2007, þar sem farið er fram á riftun leigusamningsins vegna vanrækslu gerðarþola á þeirri skyldu sinni til að góð regla og umgengni haldist í hinu leigða húsnæði. Þá kemur fram að þrátt fyrir ítrekaðar áminningar af hálfu gerðarbeiðanda þá hafi háttsemi gerðarþola verið til þess að valda öðrum íbúum hússins miklum óþægindum. Móttöku bréfsins hefur ekki verið mótmælt af hálfu gerðarþola og telst því sannað að honum hafi borist það í hendur. Má ætla að þrátt fyrir að umrætt bréf, dags. 4. október 2007, beri fyrirsögnina riftun hafi gerðarþola mátt vera ljóst við móttöku þess að um væri að ræða aðfinnslur gerðarbeiðanda vegna langvarandi vanrækslu, enda var skjalinu síðar fylgt eftir með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda, dags. 30. janúar 2008. Í ljósi framlagðra gagna þykir mega leggja til grundvallar við úrlausn málsins að háttsemi gerðarþola hafi verið slík að réttlæti riftun gerðarþola, dags. 14. apríl 2008, og að líta megi á bréf gerðarbeiðanda dags. 4. október 2007 og bréf lögmanns gerðarbeiðanda 30. janúar sl. sem skriflegar aðvaranir samkvæmt grein 13.2 í húsaleigusamningi aðila. Þykir gerðarþoli að svo komnu engan rétt eiga til umráða yfir húsnæðinu. Skilyrði 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 eru því fyrir hendi og ber að taka til greina kröfu gerðarbeiðanda um aðfarargerð. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður úrskurðinn upp. Úrskurðarorð: Gerðarbeiðanda, Húsnæðisnefnd Kópavogs, er heimilt að fá gerðarþola, Guðmund Inga Björgvinsson, borinn út úr íbúð nr. 0302 í húsinu við Auðbrekku 2, Kópavogi, með beinni aðfarargerð. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 385/2010
Kynferðisbrot Börn
H var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa í september 2009, í nokkur skipti tælt stúlkuna A, sem þá var 17 ára gömul, til samræðis og gagnkvæmra munnmaka. Voru brotin talin varða við 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. H játaði fyrir héraðsdómi að hafa haft samfarir við A og gagnkvæm munnmök, greitt fyrir hana flugfar, ekið með hana á gististað á landsbyggðinni, veitt henni áfengi og amfetamín, vitað um aldur hennar og bágar aðstæður. H, sem á umræddum tíma var 33 ára, neitaði á hinn bóginn að hafa tælt A til samræðis og nýtt sér yfirburði sína gagnvart henni sökum aldurs- og þroskamunar. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var talið sannað að í framferði H gagnvart A hefði falist tæling í skilningi 3. mgr. 202. gr. laga nr. 19/1940. Var H gert að sæta fangelsi í 12 mánuði og miskabætur til A ákveðnar 800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing verði milduð og krafan lækkuð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanna brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Hilmir Freyr Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 474.403 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur, og þóknun skipaðra réttargæslumanna brotaþola, hæstaréttarlögmannanna Þórdísar Bjarnadóttur og Berglindar Svavarsdóttur, 62.750 krónur til hvorrar. Dómur HéraðsdómsSuðurlands 21. maí 2010. Mál þetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 12. janúar sl. á hendur ákærða, Hilmi Frey Sigurðssyni, kt. [...], til heimilis að Tjaldhólum 28, Selfossi, „fyrirkynferðisbrot með því að hafaað kvöldi þriðjudagsins 22. septemberog aðfaranótt 23. september 2009 í leigubústað við [...], [...], í nokkur skipti tæltstúlkuna A, sem þá var 17 áragömul, til samræðis og gagnkvæmramunnmaka. Ákærði, semvissi að stúlkan átti viðvímuefnavanda að stríða og átti á þessum tíma að vera á meðferðarheimili [...], greiddi fyrir hana flugfar frá [...] til Reykjavíkur og lét A hafa áfengiog fíkniefni þegar þau dvöldu í bústaðnum, auk þess sem hann nýttisér yfirburði sína gagnvart stúlkunnisökum aldurs- og þroskamunar. Telst þetta varðavið 3. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við 2. og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingarog tilgreiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Vitnið G skýrðisvo frá aðbrotaþoli hefði hringt í sig ogsagt að húnværi á hótelherbergi með einhverjum strák. Hafi hún spurt hvort vitnið vildikoma þangað ásamt kærasta sínum, þar væri nóg af spítti, áfengi og einhverju dóti. Vitnið kvað brotaþolahafa hljómað þannig að þaðværi ógeðslega gaman. Hún hafi sagtað strákurinn væri yfir þrítugtog staðfestivitnið að hún væri yfirleittmeð mönnum á þeim aldri. Vitnið C kannaðist við aðbrotaþoli hafi hringt í sig og spurt hvort hún vildi koma aðdjamma með sér. Hún hafi hringt um kvöldið ogþá sagt aðhún væri með einhverjum gæja á einhverju hóteli. Hún hafi fariðað gráta vegna lítils sambandsmilli hennar og vitnisins. Hún mundi ekki eftir aðhún hafi rætt sérstaklega um manninn oghenni fannst ekki að brotaþoliværi óánægð eða leið yfirþví að verameð honum. Brotaþoli virðist hafa tekiðþá ákvörðun sjálf að faraekki aftur á meðferðarheimilið þrátt fyrir að húnværi komin til [...] ogbendir ekkert til þess aðákærði hafi hvatt hana tilþess. Hins vegar erljóst að ákærði vissi hvernighögum stúlkunnar var háttað og þá skýrðihún honum frá fíkniefnaneyslu sinni og sýndihonum ummerki þeirra á líkama sínum. Þá greiddi ákærðiflugfar fyrir stúlkuna oggerði ráðstafanir til þess aðhitta hana þegar hún værikomin til Reykjavíkur. Ákærði var á þessum tíma 33 ára gamall en brotaþoli 17 ára og er því ljóst aðtöluverður aldurs- og þroskamunur var á þeim. Hann lofaði henni áfengiog fíkniefnumog fór meðhana á gististað úti á landi í þvískyni að hafa við hanasamfarir. Þegar litið ertil alls þessa og sérstaklegabágra aðstæðna brotaþola sem ákærðavar kunnugt um, verður að teljanægilega sannað að í framferði ákærða gagnvart brotaþola eins og því hefurverið lýst hér að framanhafi falist tæling í skilningi 3. mgr. 202. gr. almennrahegningarlaga með síðari breytingum. Samkvæmt sakavottorði ákærða sættist hann á sektargreiðslu árið 2007 fyrir brot gegnávana- ogfíkniefnalöggjöf. Refsing ákærða þykirhæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Ekki þykja efni til að skilorðsbindarefsinguna. Einkaréttarkrafa. Brotaþoli er nú orðin fjárráða en hún krefst miskabótasamkvæmt 26. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 3.000.000 króna úr hendiákærða ásamt nánar tilgreindum vöxtum. Réttargæslumaður brotaþola hefur rökstutt bótakröfuna með þeim hætti aðbrot ákærða hafi verið mjögalvarlegt, hann hafi narrað ungabrotna unglingsstúlku í sumarbústað og misnotað hana kynferðislega á hrottafenginn og ófyrirleitinn hátt með því aðbinda hendur hennar og hafaítrekað við hana kynferðismök í leggöng og endaþarmog hafi í engu skeytt beiðnihennar um að hætta vegna sársauka. Þá hafi hann haft munnmök við brotaþola oglátið hana hafa munnmök við sig og gefið henni áfengi ogfíkniefni. Þá hafi ákærðivitað að brotaþoli hafi verið í endurhæfingu vegna fíknar sinnarog hafi hannnotfært sér gróflega veikleika hennar og ginnthana á „djammið“ með það aðmarkmiði að misnota hana kynferðislega á grófan og ófyrirleitinn hátt. Brotið hafi valdið brotaþola gríðarlegum miska. Hún hafi veriðlögð í einelti sem barn ogunglingur og leiðst út í áfengis- og fíkniefnaneyslu en hafi verið í meðferðtil þess að ná tökum á lífi sínu. Henni líði nú gríðarlegailla ogsé með miklarsjálfsvígshugsanir. Sé óvíst að hún náisér nokkurn tíma að fullu en kynferðisleg misnotkun sé mjög alvarlegtbrot þar sem ákærðihafi brotið gróflega gegn lífi, líkama, friði og kynfrelsi brotaþola.
Mál nr. 521/2010
Útivist í héraði Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Hæstiréttur taldi að héraðsdómara hefði borið að taka málið til dóms í þeim búningi sem það hefði verið í þegar þingsókn féll niður af hálfu J og meðstefndu í héraði, sbr. 2. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda lá ekkert fyrir um að lögmæt forföll hefðu hindrað mætingu af þeirra hálfu, sbr. 97. gr. sömu laga. Var meðferð málsins því ómerkt frá og með þeim degi er útivist varð, að því er varðar J, og lagt fyrir héraðsdóms að taka málið til löglegrar meðferðar, en meðstefndu í héraði áttu ekki aðild að málinu fyrir Hæstarétti og varð því ekki hróflað við héraðsdóminum að því er þá snerti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson og Halldór Björnsson dómstjóri. Dómsorð: Meðferð málsins frá og með 9. desember 2008 að því er varðar kröfu stefnda, Erlings Jóhannessonar, á hendur áfrýjanda, Júlíusi Jóhannessyni, er ómerkt og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti, 300.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. júní 2010. I Mál þetta var þingfest 11. nóvember 2008 en tekið til dóms 4. þessa mánaðar. Stefnandi er Erlingur Jóhannesson, Barmahlíð 5, Sauðárkróki. Stefndu eru Júlíus Jóhannesson, Erluási 5, Hafnarfirði, Jón Pétur Ólafsson, Úthlíð 6, Hafnarfirði, og Hendill ehf., Furuhlíð 6, Sauðárkróki. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að stefndu verði sameiginlega dæmdir til að greiða honum 6.297.093 krónur með 4,5% vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.049.398 krónum frá 24. júlí 2003 til 24. júlí 2004, en frá þeim degi af 5.614.113 krónum til 1. ágúst 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af stefnufjárhæð frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti að mati dómsins eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi Júlíus krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Til vara krefst hann þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og þá verði málskostnaður látinn niður falla. Þá krefst stefndi þess einnig ,verði fallist á bótaskyldu hans, að dómurinn kveðið á um hvernig bótaskylda skuli skiptast innbyrðis meðal allra stefndu. Stefndu Jón Pétur og Hendill ehf. krefjast þess aðallega að þeir verið sýknaðir af kröfum stefnanda. Til vara krefjast þeir þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilfellum krefjast þeir málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II Málavextir Hinn 17. júlí 2003 gerðu stefndi Júlíus og stefndi Jón Pétur samning þess efnis að stefndi Jón Pétur tæki að sér múrviðgerðir og steiningu á húsi stefnda Júlíusar að Erluási 5, Hafnarfirði. Stefndi Jón Pétur fékk síðan stefnda Hendil ehf. sem undirverktaka til að aðstoðað sig við verkið. Stefndi Júlíus var byggingarstjóri að verkinu. Stefnandi starfaði á þessum tíma sjálfstætt sem múrari og vann sem slíkur hjá stefnda Hendli ehf. en ágreiningur er um það í málinu hvort stefndi Hendill ehf. hafi borið húsbóndaábyrgð á stefnanda. Til að unnt væri að vinna umsamið verk reisti stefndi Júlíus, sem er rafvirki, tæknifræðingur og verkfræðingur að mennt, vinnupalla við hús sitt en í samningi Júlíusar og Jóns Péturs var ákvæði þess efnis að hann skyldi reisa slíkan pall. Í samningnum var ákvæði þess efnis að stefndi Jón Pétur skyldi kynna sér verkpalla og samþykkja þá áður en vinna hæfist. Hinn 24. júlí 2003 varð það óhapp að verkpallurinn gaf sig en þá var verkið langt komið og sú hlið hússins þar sem pallurinn hrundi sú eina sem ekki hafði verið lokið við. Stefnandi greinir frá því í lýsingu sinni á málavöxtum að verkpallurinn hafi verið í um 3,3 metra hæð þar sem hann hrundi. Hann sjálfur hafi fallið lóðrétt til jarðar og lent á þverspýtu með mjóbakið en einnig hafi hann fengið högg á hægri handlim, hægri öxl og hægri hluta brjóstkassa. Þrír aðrir starfsmenn voru á pallinum þegar hann féll og stóðu þeir allir á tiltölulega litlu svæði á því horni pallsins sem gaf sig en fleiri menn voru ekki við vinnu á staðnum á þessum tíma. Allir fóru mennirnir til læknis og mun starfsmaður spítalans hafa tilkynnt vinnueftirliti um slysið. Á þeim tíma sem slysið varð var stefndi Júlíus ekki á staðnum en hann kom þangað fljótlega eftir slysið og endurreisti vinnupallinn áður en starfsmenn vinnueftirlits og lögregla komu á vettvang. Meðal gagna málsins er skýrsla Vinnueftirlits ríkisins sem gerð var vegna slyssins. Í skýrslunni er tildrögum slyssins lýst þannig: „Tildrög slyssins voru þau að þrír múrarar og aðstoðarmaður þeirra voru komnir út á vinnupall sem þeir hugðust nota við steiningu hússins. Þeim þótti pallurinn grunsamlega svagur og fór Erlingur þá og sótti hamar og hugðist auka neglinguna. Þegar hann kom aftur út á pallinn hrundi pallurinn skyndilega undan þunga mannanna og féllu þeir allir með honum niður á jörð. Við fallið slösuðust tveir mannanna, Jón Pétur hlaut minni háttar meiðsl en Erlingur slasaðist meira. Hinir tveir mennirnir sluppu ómeiddir. Hæð vinnupallsins var 2.70 metrar og lengd þess hluta hans sem hrundi var 3.80 m. Engar spýtur í pallinum brotnuðu og er því alveg ljóst að hann hrundi vegna ófullnægjandi neglingar. Ætla má að neglingin hafi byrjað að gefa sig um leið og mennirnir komu út á pallinn þó þeir hafi ekki áttað sig á því hvað var að gerast. Þá hafi naglarnir dregist út að mestu og pallurinn nánast hangið uppi þegar Erlingur kom aftur með hamarinn. Lýsingin á því hvað pallurinn hrundi snögglega bendir eindregið til þess að svo hafi verið.“ Lögregla kom einnig á vinnustaðinn eftir slysið. Í skýrslu lögreglu kemur fram að búið hafi verið að reisa vinnupallinn að nýju þegar lögreglu bar að garði og ekkert að sjá sem skýrt gæti orsakir þess að hann hrundi. Í skýrslu lögreglu kemur fram að rætt hafi verið við stefnanda. Stefnandi hafi lýst því að þegar hann var að hefja störf á pallinum hafi hann tekið eftir því að langborðin undir palldekkinu voru illa negld og þá hafi engar skástífur verið til staðar. Stefnandi hafi þá ákveðið að styrkja pallinn. Hann hafi sótt hamar og farið upp á pallinn til að sækja nagla og tröppur en um leið og hann hafi komið út á pallinn hafi hann hrunið. Þá er í skýrslu lögreglu haft eftir stefnanda að stefndi Jón Pétur hafi verið búinn að taka eftir því að pallurinn var nánast ónegldur. Eftir að stefndu höfðu skilað greinargerð fékk stefnandi dómkvadda tvo matsmenn til að meta tjón hans en áður en málið var höfðað hafði hann sjálfur fengið lækni til að meta tjón sitt. III Málsástæður og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að ástæða slyssins hafi verið sú að fyllsta öryggis hafi ekki verið gætt og stefndu beri bótaábyrgð á því tjóni sem hann varð fyrir. Vísar hann til meginreglna skaðabótaréttar um bótaskyldu vegna saknæms vanbúnaðar á vinnustað. Af gögnum málsins, svo sem framburði vitna, skýrslu Vinnueftirlits ríkisins og skýrslu lögreglu, megi ráða að honum og samstarfsmönnum hans hafi verið gert að nota ófullnægjandi og ólöglegan verkpall við vinnu sína. Stefndu hafi ekki fullnægt þeim kröfum sem gerðar eru til byggingarstjóra, verktaka og atvinnurekanda um að tryggja öryggi starfsmanna á vinnustað en stefndu hafi borið að tryggja að verkið væri unnið við viðunandi aðstæður. Stefndi heldur því fram að orsök slyssins hafi verið ófullnægjandi negling á vinnupallinum eins og fram kemur í skýrslu vinnueftirlits. Stefnandi bendir á að í verksamningi milli stefndu Júlíusar og Jóns Péturs komi fram að stefndi Júlíus sem jafnframt var verkkaupi og byggingarstjóri skyldi leggja til vinnupalla. Stefndi Jón Pétur sem hafi tekið verkið að sér hafi átt að kynna sér verkpallana og samþykkja þá fyrir notkun. Stefnandi bendir á máli sínu til stuðnings að í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins sé vísað til ákvæða laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, m.a. til 13. gr., 16. gr. , 37. gr., 42. gr. og 79. gr. laganna en í þeim greinum sé mælt fyrir um að öryggi starfsmanna skuli tryggt. Þá hafi verið vísað til 2. gr., 3. gr., 1. lið 4. gr., 5. gr., a. liðar 6. gr., a. og b. liðar 7. gr., 1. og 2. liðar 8. gr., 1., 2. og 3. liðar d og 16. gr. í IV. viðauka í reglum nr. 574/1996 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð. Loks sé vísað til 3. kafla í reglugerð 204/1972 um öryggisráðstafanir við byggingarvinnu, 32. til 37. gr. Þessum almennu og sérstöku skyldum hafi stefndu brugðist og því beri þeir skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hin saknæma og ólögmæta vanræksla þeirra olli. Stefnandi heldur því fram að stefndu hafi brotið gegn lögum nr. 46/1980 og reglugerðum settum samkvæmt þeim og að bein orsakatengsl séu á milli brota þeirra og þess tjóns sem hann varð fyrir. Ef verkpallurinn hefði verið reistur á forsvaranlegan hátt og þess gætt að farið væri að settum reglum við verkið hefði nánast engin hætta verið á slysi. Stefndu beri skaðabótaábyrgð á því að þessi atriði voru ekki í lagi af þeirra hálfu sem vinnuveitanda, byggingarstjóra og verktaka. Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda Júlíusi m.a. á ákvæði 36. gr. nefndra laga nr. 46/1980 en þar komi fram að þar sem fleiri en einn verktaki starfi samtímis við mannvirkjagerð skuli byggingarstjóri sjá um að samhæfðar séu ráðstafanir til þess að koma í veg fyrir slys. Stefnandi segir ábyrgð stefnda Jón Péturs m.a. koma fram í 2. gr., 3. gr. 1. lið 4. gr. og 8. gr. reglna um aðbúnað, hollustuhætti og öryggisráðstafanir á byggingarvinnustöðum og við aðra tímabundna mannvirkjagerð nr. 547/1996. Kröfur á hendur stefnda Hendli ehf. reisir stefnandi á almennum reglum skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð. Stefnandi heldur því fram að á atvinnurekanda, byggingarstjóra, verktaka og verkkaupa hvíli sú skylda að tilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins, sbr. ákvæði XII. kafla laga nr. 46/1980 og reglur nr. 612/1989, og hlutast þar með til um rannsókn á tildrögum slyss. Í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 sé mælt fyrir um að tilkynna skuli slys eins og hér um ræðir innan sólarhrings frá því að það átti sér stað. Slys stefnanda hafi ekki verið tilkynnt innan þessara marka og hafi raunar ekki enn verið tilkynnt. Þá liggi fyrir að sönnunargögnum málsins hafi verið spillt af stefndu. Stefndu hafi mátt vera ljóst að alvarlegt slys hafði átt sér stað og þeim hafi borið að tryggja að Vinnueftirlit ríkisins gæti rannsakað slysavettvang eins og hann var þegar slysið varð. Stefndu hafi brugðist lögboðinni tilkynningarskyldu sinni. Stefnandi heldur því fram að af þessum sökum beri stefndu hallann af hugsanlegri óvissu um nákvæma orsök og tildrög slyssins en slík óvissa kunni að vera uppi vegna skorts á gögnum og upplýsingum um gerð verkpallsins og aðstæður á slysstað. Stefnandi hafi hins vegar enga sök átt á slysinu og því fráleitt að svipta hann bótarétti með vísan til eigin sakar en hann hafi mátt treysta því að farið hafi verið að settum reglum við smíði pallsins. Stefnandi byggir á því að slysið sem hann varð fyrir í umrætt sinn hafi leitt til þess að hann sé með viðvarandi verki í mjóbaki með leiðni í nára og niður í hægri ganglim. Einnig séu þunglyndi og kvíði afleiðingar slyssins. Þá séu hreyfingar í baki, hálsi og öxlum skertar. Gísli Óskarsson læknir hafi metið örorku stefnanda og skilað matsgerð. Síðan hafi verið dómkvaddir matsmenn og matsgerð þeirra dagsett 11. maí 2009 sé meðal gagna málsins. Helstu niðurstöður séu þær að varanlegur miski sé 17 stig og fjárhagsleg örorka samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi verið metin 20%. Bótakrafa stefnanda sé byggð á nefndum mötum og á grundvelli 5. og 6. gr. skaðabótalaga sundurliðist hún svo: Varðandi fyrsta liðinn hér að framan segir stefnandi að samkvæmt 1. gr. nefndra skaðabótalaga skuli sá sem ber ábyrgð á tjóni greiða skaðabætur m.a. vegna sjúkrakostnaðar og annars fjártjóns sem af líkamstjóni hlýst. Hann hafi orðið fyrir margs konar kostnaði vegna líkamstjóns síns, þar á meðal sjúkra- og lyfjakostnaði auk kostnaðar vegna örorkumata, skattframtala o.fl. Krafa hans samkvæmt þessum lið sé byggð á reikningum sem séu meðal gagna málsins. Sem rök fyrir öðrum lið kröfu sinnar segir stefnandi að samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga skuli greiða bætur fyrir tímabundið atvinnutjón frá því að tjón varð þangað til að tjónþoli geti hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans sé orðið stöðugt. Dómkvaddir matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi verið óvinnufær í 90 daga vegna slyssins og á þeim tíma hafi hann ekki fengið greidd laun. Til grundvallar þessari fjárhæð sé tekið mið af uppreiknuðum tekjum stefnanda á árunum 2000 til 2002 sem voru að meðaltali 2.191.854 krónur á ári og krafa hans miðist við meðaltalslaun í þrjá mánuði. Til vara krefst stefnandi þess að miðað verði við lágmarkslaun við upphaf varanlegrar örorku sem voru samkvæmt framlögðum útreikningi á bótakröfu stefnanda 1.701.500 krónur á ári en þriggja mánaða laun séu því 425.375 krónur. Stefnandi reisir kröfu sína um þjáningabætur sem fram kemur í þriðja lið kröfu hans á 3. gr. skaðabótalaga. Þjáningabætur hafi verið reiknaðar með hliðsjón af mati dómkvaddra matsmanna. Samkvæmt því reiknist þjáningabætur fyrir sama tímabil og stefnandi var óvinnufær eða í þrjá mánuði. Fyrir dag sem hann var veikur án þess að vera rúmliggjandi reiknist 1.410 krónur eftir að fjárhæðir 3. gr. skaðabótalaga hafa verið uppfærðar miðað við lánskjaravísitölu, sbr. 15. gr. laganna. Stefnandi hafi vegna slyssins verið veikur í 90 daga án þess að vera rúmliggjandi og því nemi krafa hans í þessum lið 126.900 krónum. Krafa stefnanda um miskabætur er byggð á 4. gr. skaðabótalaga og matsgerðum sem liggja fyrir í málinu. Matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda vegna slyssins sé 17%. Fjárhæð bótanna taki mið af grunnfjárhæðinni 4.000.000 króna uppfærðri miðað við lánskjaravísitölu og þannig út reiknuð sé krafa stefnanda 1.374.535 krónur. Krafa vegna varanlegrar örorku er reist á ákvæðum 5. til 7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skuli ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku taka mið af árslaunum sem nemi meðalvinnutekjum tjónþola að meðtöldu framlagi til lífeyrissjóðs síðustu þrjú almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma er upphaf varanlegrar örorku miðast við. Uppreiknuð laun stefnanda hafi verið margfölduð með stuðli 6. gr. skaðabótalaga (8,132) og metinni örorku (20%). Krafan reiknist því þannig 2.191.854 x 8,132 x 20% = 3.564.715 krónur. Stefnandi sundurliðar vaxtakröfu sína á þann hátt að hann krefst 4,5% ársvaxta af 2.049.398 krónum (tímabundið atvinnutjón, varanlegur miski og þjáningabætur) frá slysdegi hinn 24. júlí 2003 til 1. ágúst 2009 og lögbundinna dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags en þá var liðinn mánuður frá því að kröfubréf var sent stefndu. Allt í samræmi við ákvæði 1. og 2. mgr. 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 25/1987. Þá krefst hann 4,5% ársvaxta af 3.564.715 krónum (varanleg örorka) frá 24. júlí 2004 sem er upphafsdagur metinnar örorku til 1. ágúst 2009 en dráttarvaxta frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst stefnandi dráttarvaxta af 682.980 krónum (annað fjártjón) frá 1. ágúst 2009 til greiðsludags. Stefndi Júlíus byggir aðalkröfu sína á því að hann beri ekki ábyrgð á því að vinnupallurinn hafi hrunið hinn 24. júlí 2003. Í fyrsta lagi er á því byggt að verkpallurinn hafi verið smíðaður í samræmi við 32. gr. reglugerðar nr. 204/1972 en leyfilegt álag á fermetra hafi verið 200 kg og svo 275 kg miðað við sama flöt. Stefndi heldur því fram að orsök slyssins hafi verið sú að álagið á pallinn hafi verið of mikið þegar fjórir menn stóðu saman á sama fleti á horni pallsins. Telur hann ljóst að samanlagður þungi mannanna hafi verið mun meiri en 275 kg og því verði honum ekki um kennt að pallurinn hrundi. Stefnda Jóni Pétri eða verkstjórum Hendils ehf. hafi borið að viðhafa verkstjórn og gæta þess að menn söfnuðust ekki saman á einn stað á pallinum. Þá bendir stefndi á að í skýrslu Vinnueftirlits ríkisins sé ekkert fjallað um þetta atriði sem þó hafi augljóslega verið efni til. Í öðru lagi reisir stefndi sýknukröfu sína á því að ábyrgð á smíði og notkun pallsins hafi verið hjá stefnda Jóni Pétri. Hann hafi sem verktaki undirgengist að taka út smíði pallsins á sína ábyrgð og jafnframt að vátryggja sig og aðra sem að verkinu kæmu á hans vegum. Þegar Jón Pétur hóf að nota pallinn hafi hann samþykkt smíði hans og að pallurinn hefði fullnægjandi styrkleika, ef til vill að undangengnum sérstökum styrkingum en um það hafi stefnda ekki verið kunnugt. Stefndi heldur því fram að þó svo hann sé eigandi hússins að Erluási 86 og hann hafi verið skráður byggingarstjóri þess þá hafi ekki falist í því ábyrgð á líkamstjóni sem kynni að verða á verkstað. Ábyrgð byggingarstjóra taki til faglegra þátta en ekki eftirlits með iðnmeisturum og þá beri hann ekki ábyrgð á framkvæmd eða tilhögun verksins. Stefnandi hafi starfað sem sjálfstæður múrari, undirverktaki hjá Hendli ehf., og hann eigi því að krefjast bóta úr hendi viðsemjenda sinna. Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að stefndi Júlíus beri fébótaábyrgð á afleiðingum þess að vinnupallurinn hrundi heldur stefndi því fram að eigin sök stefnanda leiði til sýknu. Í þessu sambandi bendir hann á að samkvæmt vætti stefnanda hafi hann orðið þess var, áður en pallurinn hrundi, að pallurinn var óstöðugur og hann hafi þá farið af pallinum, sótt sér verkfæri og gengið aftur upp á pallinn þótt þar væru fyrir þrír menn. Ljóst sé að stefnandi, sem er reyndur múrari, hafi með þessu sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Honum hafi mátt vera ljóst að eigin þyngd hans að viðbættri þyngd þeirra sem fyrir voru gæti valdið því að pallurinn hryndi. Stefnanda hafi borið að ganga úr skugga um það að pallurinn væri nægjanlega styrkur áður en vinna hæfist á honum. Þar sem honum hafi verið ljóst að pallurinn var óstyrkur hafi honum borið að kalla mennina af pallinum og tilkynna verkstjóra um grunsemd sína að styrkja þyrfti pallinn en það hafi mátt gera án mikillar fyrirhafnar. Samkvæmt skýrslu Vinnueftirlits ríkisins hafi ekki annað verið að pallinum en að hann hafi ekki verið negldur á fullnægjandi hátt. Þess vegna hefði viðbótarnegling í borðin sem báru pallinn uppi verið nægjanleg til að varna hruni hans. Með því að fara ekki að með eðlilegri gát hafi stefnandi sjálfur valdið því að pallurinn hrundi og tjón hans eingöngu rakið til hans eigin háttsemi. Í þessu sambandi verði að hafa í huga að ágreiningslaust er að stefnandi tilkynnti stefnda Júlíusi ekki að hann hefði orðið þess var að pallurinn var óstöðugur og því hafi stefndi ekki getað brugðist við því. Varakrafa um lækkun bótakröfu stefnanda er reist á þeim sjónarmiðum sem að framan eru rakin varðandi eigin sök stefnanda. Stefndi Júlíus krefst þess að með vísan til 25. gr. laga nr. 50/1993 verði tiltekið í dóminum hvernig sök skuli skipt milli allra stefndu. Í því sambandi er þess krafist að stefndi Jón Pétur og eftir atvikum Hendill ehf. beri frumábyrgð á tjóni stefnanda en stefndi Júlíus aðeins afleidda ábyrgð. Þá verði ábyrgð að fullu lögð á þá stefndu, aðra en stefnda Júlíus, sem hafa lögboðna ábyrgðartryggingu, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 50/1993 ef slík ábyrgð er til staðar. Stefndu Jón Pétur og Hendill ehf. reisa sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að þeir beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda. Upplýst sé að ástæða þess að pallurinn hrundi hafi verið sú að hann var ekki nægjanlega vel negldur. Stefndi Júlíus hafi reist pallinn án þess að aðrir stefndu kæmu að því verki og handvömm á smíði pallsins sé því á ábyrgð stefnda Júlíusar. Stefndi Júlíus hafi verið byggingarstjóri hússins og sem slíkur borið ábyrgð á því að ýtrustu öryggisráðstafana væri gætt á vinnustaðnum. Á þessu hafi augljóslega orðið misbrestur með þeim afleiðingum sem raun ber vitni. Þetta leiði til þess að stefndi Júlíus sé einn ábyrgur fyrir tjóni stefnanda. Stefndu halda því fram að ákvæði í verksamningi milli stefnda Júlíusar og stefnda Jóns Péturs þess efnis að Jón Pétur skuli kynna sér pallinn og samþykkja hann fyrir notkun breyti engu um þetta. Þetta ákvæði í samningnum sé staðlað ákvæði sem feli í sér að múrarameistari skuli framkvæma almenna úttekt á verkpalli, þar með talið hvort hann sé rétt upp byggður og búinn viðeigandi öryggisbúnaði eins og handriði. Handvömm eins og var á pallinum sem stefndi Júlíus reisti við hús sitt geti auðveldlega leynst reyndustu mönnum við skoðun. Skoðun á palli eins og þessum veiti enga tryggingu fyrir því að ekki geti verið um galla að ræða í smíðinni. Ákvæði verksamningsins sem getið er hér að framan leggi ekki aukna ábyrgð á stefnda Jón Pétur gagnvart stefnanda að það fríaði stefnanda þeim skyldum sínum að gæta sjálfur að öryggi sínu. Stefndu benda á að stefnandi sé múrarameistari með langa reynslu í sínu fagi. Hann hafi því sjálfur verið jafn vel hæfur til að meta öryggi pallsins eins og stefndi Jón Pétur. Nefnt ákvæði verksamningsins hafi ekki skapað stefnanda neinn rétt á hendur stefnda Jóni, auk þess hafi ekki verið neitt samningssamband milli stefnanda og stefnda Jóns Péturs. Stefndi Jón Pétur hafi verið aðalverktaki og sem slíkur gert samning við Hendil ehf. sem undirverktaka. Stefnandi hafi síðan starfað sem undirverktaki hjá stefnda Hendli ehf. og gert því félagi reikning og fengið greitt frá því. Stefndi Hendill ehf. reisir sýknukröfu sína einnig, hvað hann varðar, á því að hann hafi ekki haft húsbóndavald yfir stefnanda líkt og haldið er fram í stefnu. Stefnandi hafi ekki verið starfsmaður hans heldur sjálfstæður verktaki sem vann hjá stefnda þegar verkefni voru fyrir hendi en hann hafi einnig iðulega unnið alveg sjálfstætt eða hjá öðrum meisturum. Stefnandi hafi gert Hendli ehf. reikning fyrir verk sitt, innheimt virðisaukaskatt og launatengd gjöld sem hann skilaði til réttra yfirvalda. Stefnanda hafi sem sjálfstæðum verktaka borið að kaupa og halda í gildi fullnægjandi slysatryggingu. Stefndi Hendill ehf. hafi því ekki borið húsbóndaábyrgð að stefnanda og hann sé því ekki ábyrgur fyrir tjóni hans á þeim grundvelli. Stefndu Jón Pétur og Hendill ehf. hafna því alfarið að þeir beri ábyrgð á tjóni stefnanda, hvort sem er á grundvelli sakar, annarra réttarreglna eða sérstaks samningssambands. Þá reisa þeir varakröfu sína um lækkun dómkrafna stefnanda á sömu sjónarmiðum og þeir byggja á varðandi aðalkröfu sína um sýknu. Hvorugur þeirra beri ábyrgð á þeim galla sem var á pallinum og orsakaði slysið og þá beri þeir ekki ábyrgð á tjóni stefnanda á grundvelli annarra réttarreglna. Stefndi Júlíus byggði pallinn í upphafi og endurreisti hann eftir slysið, áður en hann var rannsakaður. Með því hafi hann fellt á sig ábyrgð á ástandi vinnupallsins. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til meginreglna skaðabótaréttarins um grundvöll og ákvörðun bóta, til reglna um sönnun og sönnunarbyrði fyrir tjóni og fjárhæð þess og ákvæða skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum til I. kafla laganna. Þá vísa þeir einnig til reglna réttarfars um sönnun, sönnunarbyrði og sönnunargögn, einkum til IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Niðurstaða Eftir að niðurstaða tveggja dómkvaddra matsmanna lá fyrir var ekki lengur tölulegur ágreiningur í málinu um tjón stefnanda vegna slyssins. Þó gerðu stefndu athugasemdir við tjón vegna tímabundins atvinnutjóns og þá gerðu þeir athugasemdir við þjáningabætur. Af þessum sökum eru ekki efni til að rekja málsástæður og lagarök stefndu varðandi hvert tjón stefnanda var og hvort hann hafi fært fram nægjanlega sönnun fyrir því. Að framan er rakinn aðdragandi þess að vinnupallurinn hrundi. Fyrir liggur að stefndi Júlíus endurreisti pallinn áður en starfsmenn Vinnueftirlits ríkisins og lögregla komu á vettvang. Af þeim sökum var rannsókn á orsökum slyssins erfiðari og aðstaðan að því leyti í raun sú sama og verið hefði ef slysið hefði ekki verið tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins svo sem skylt er skv. ákvæði 80. gr. laga nr. 46/1980. Ekki verður fallist á með stefnda Júlíusi að nauðsynlegt hafi verið að endurreisa pallinn til að afstýra verulegu tjóni. Þvert á móti bendir ekkert til annars en að framburður stefnda Jóns Péturs og forsvarsmanns Hendils ehf. sé réttur en þeir báru báðir að með litlum tilkostnaði hefði mátt lagfæra það verk sem búið var að vinna. Með umræddum athöfnum spillti stefndi Júlíus að ástæðulausu vettvangi og ber hann hallann af sönnunarskorti sem til þeirra má rekja. Að mati dómsins verður ekki á það fallist með stefnda Júlíusi að unnt sé að rekja slysið til þess að of margir þungir menn hafi safnast saman í hnapp á pallinum en þeir voru ekki fleiri en eðlilegt var miðað við það verk sem vinna átti. Þá má ráða af framburði aðila og vitna, sem fyrir dóminn komu, að þeir stóðu ekki allir í einum hnapp á litlu svæði. Dómurinn telur að flest bendi til þess að mat Vinnueftirlits ríkisins sé rétt þannig að ástæðu slyssins megi rekja til ónægrar neglingar. Fær sú niðurstaða stoð í framburði stefnda Jóns Péturs sem kvaðst hafa leitað eftir ástæðu slyssins áður en hann fór til læknis. Hann sagðist hafa séð að þverstífu á annarri uppistöðu frá horninu, að innanverðu, hefði einungis verið tyllt með tveimur 2,5 tommu nöglum en þeir ekki verið reknir inn. Þá hefði næsta stoð frá horninu, fjær, heldur ekki verið fullnegld. Samkvæmt öllu þessu verður við úrlausn málsins lagt til grundvallar að pallurinn hafi, vegna ónægrar neglingar, ekki staðist kröfur sem gerðar eru til mannvirkis af þessari gerð. Fyrir liggur að stefndi Júlíus reisti pallinn og var ábyrgur fyrir því að hann stæðist kröfur sem gerðar eru til slíkra mannvirkja. Á pallinum var missmíð sem stefndi Júlíus ber ábyrgð á gagnvart stefnanda, en samningur stefnda Júlíusar við stefnda Jón Pétur, þess efnis að Jón Pétur tæki pallinn út fyrir notkun og að úttekt lokinni væri pallurinn á ábyrgð Jóns Péturs, leysir stefnda Júlíus ekki undan ábyrgð gagnvart stefnanda sem hann ber á grundvelli sakar. Stefndi Jón Pétur var aðalverktaki við framkvæmdina. Hann gerði samning við stefnda Júlíus um verkið. Í samningi þeirra var samkvæmt áðursögðu ákvæði þess efnis að Jón Pétur skyldi sem verktaki kynna sér verkpalla og samþykkja þá fyrir notkun. Eftir samþykki hans skyldu verkpallarnir vera á hans ábyrgð. Við mat á sök Jóns Péturs varðandi missmíð pallsins verður að horfa til þessa samnings svo og þess að hann var aðalverktaki og hafði sem slíkur skyldum að gegna gagnvart þeim sem unnu á svæðinu. Jóni Pétri var skylt að skoða pallinn fyrir notkun en af framburði hans fyrir dóminum má ráða að skoðun hans var aðallega fólgin í því að kanna hvort handrið væru trygg og hvort gott væri að vinna á pallinum. Hann skoðaði ekki sérstaklega allar neglingar pallsins en ætla verður að skoðunin hafi tekið mið af því að pallurinn var reistur í þeim tilgangi að á honum færi fram vinna við múrverk. Hér verður einnig að horfa til þess hver reisti pallinn og hvað stefndi Jón Pétur mátti ætla varðandi byggingu hans. Fyrir liggur að stefndi Júlíus er rafvirki, tæknifræðingur og verkfræðingur að mennt og því mátti stefndi Jón Pétur gera ráð fyrir því að pallurinn hefði verið reistur í samræmi við reglur um slík mannvirki, þar með talið að hann væri rétt negldur. Að því virtu er það mat dómsins að stefndi Jón Pétur hafi framkvæmt eðlilega skoðun á pallinum áður en hann var tekinn í notkun og verður hann af þeim sökum ekki, á grundvelli sakar, talinn bera ábyrgð gagnvart stefnanda á tjóni hans. Stefndi Jón Pétur verður því sýknaður af kröfum stefnanda. Stefnandi reisir kröfur sínar á hendur stefnda Hendli ehf. á reglum um húsbóndaábyrgð. Til þess að sú regla geti átt við í málinu þarf að vera til staðar sök hjá starfsmönnum þess félags. Fyrir liggur að stefndi Hendill ehf. var undirverktaki við verkið og kom ekki að smíði pallsins. Þá hafði hann ekki sérstakar skyldur gagnvart stefnanda, sem undirverktaka, til að kynna sér með ítarlegum hætti smíði vinnupallsins. Verður stefndi Hendill ehf. því sýknaður af kröfum stefnanda. Allir stefndu halda því fram að stefnandi beri sjálfur ábyrgð, a.m.k. að hluta, á tjóni sínu á grundvelli eigin sakar. Fyrir liggi að stefnanda hafi verið ljóst að pallurinn var ekki nægilega stöðugur og því hafi honum borið að grípa til viðeigandi ráðstafana til að varna tjóni. Ekki verður talið að stefnandi hafi haft ástæðu eða borið sérstök skylda til þess að skoða pallinn áður en hann hóf á honum störf. Í skýrslu lögreglu, sem er meðal gagna málsins, er haft eftir stefnanda að hann hafi tekið eftir því, þegar hann var að hefja störf á pallinum, að langborðin undir palldekkinu voru illa negld og þá hafi engar skástífur verið til staðar. Stefnandi hafi því ákveðið að styrkja pallinn, hann sótt hamar, og farið upp á pallinn til að sækja nagla og tröppur sem þar voru. Um leið og stefnandi hafi komið upp á palldekkið hafi pallurinn hrunið. Fyrir dómi kannaðist stefnandi ekki við þessa lýsingu heldur bar að hann hafi tekið eftir því að skástífur vantaði á öðrum stað og því hafi pallurinn verið svagur og hann ætlað að lagfæra þetta. Stefnandi hafnaði því alfarið að hafa sagt við lögreglumanninn að neglingu væri ábótavant. Gegn andmælum stefnanda verður lögregluskýrslan, sem ekki var tekin með formlegum hætti, staðfest af skýrsluritara fyrir dóminum eða undirrituð af stefnanda, ekki lögð til grundvallar í máli þessu. Verður stefnandi því ekki látinn bera neinn hluta tjóns síns sjálfur. Stefnandi reisir fjárhæð bótakröfu sinnar á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Ekki er tölulegur ágreiningur varðandi útreikning stefnanda á bótakröfunni. Stefndu andmæltu þó kröfu um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón og kröfu vegna þjáningabóta. Í matsgerðinni kemur fram að batahvörf hafi orðið 24. júlí 2005 eða um ári eftir slysið. Matsmenn gera ráð fyrir að stefnandi hafi verið óvinnufær vegna slyssins í 90 daga á tímabilinu fram að batahvörfum og þá segja þeir að tímabil þjáninga teljist vera 90 dagar þar sem stefnandi var ekki rúmliggjandi. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt og verður hún lögð til grundvallar við úrlausn málsins og verður krafa stefnanda varðandi þessa tvo þætti einnig tekin til greina. Krafa stefnanda um annað fjártjón samanstendur aðallega af greiðslum fyrir matsgerð, greiðslum til dómkvaddra matsmanna og greiðslum fyrir læknisvottorð. Greiðslur til dómkvaddra matsmanna að fjárhæð 493.900 eru hluti málskostnaðar og verður tekið tillit til þess kostnaðar við ákvörðun hans. Aðrir hlutar kröfu hans fyrir annað fjártjón að fjárhæð 189.080 krónur eru studdir reikningum og verða þeir teknir til greina. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Stefnandi fékk gjafsóknarleyfi hinn 22. október 2007. Þóknun lögmanns hans ákvarðast 627.500 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Þá er kostnaður vegna matsgerðar að fjárhæð 493.900 krónur, eins og áður greinir, hluti málskostnaðar. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður stefndi Júlíus dæmdur til að greiða stefnanda 5.793.193 krónur með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti málið Stefán Ólafsson hæstaréttarlögmaður. Hróbjartur Jónatansson hæstaréttarlögmaður gætti hagsmuna stefnda Júlíusar en Jón Auðunn Jónsson hæstaréttarlögmaður fór með málið fyrir stefndu Jón Pétur og Hendil ehf. Málið er dæmt af Halldóri Halldórssyni dómstjóra, Jóni Magnússyni byggingaverkfræðingi og Guðmundi Ómari Guðmundssyni húsasmíðameistara. Dómsorð Stefndi Júlíus Jóhannesson greiði stefnanda, Erlingi Jóhannessyni, 5.803.193 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 af 2.049.398 krónum frá 24. júlí 2003 til 24. júlí 2004, en af 5.614.113 krónum frá þeim degi til 1. ágúst 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 5.803.193 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu Jón Pétur Ólafsson og Hendill ehf. eru sýkn af kröfum stefnanda. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda að fjárhæð 1.121.400 krónur, þar með talin þóknun Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns að fjárhæð 627.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 31/1999
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Krafist var framlengingar gæsluvarðhaldsvistar S, eingöngu á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála en S var undir rökstuddum grun um innflutning á 630 grömmum af kókaíni. S hafði þegar setið í gæsluvarðhaldi í rúmlega mánuð á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Ekki var fallist á að gæsluvarðhaldsvist S yrði framlengd á þessum grunni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. janúar 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 17. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði hefur varnaraðili játað að hafa átt þátt í innflutningi á um 630 g af kókaíni til landsins, svo sem hann er borinn sökum. Sóknaraðili reisir ekki kröfu sína um gæsluvarðhald á því að þess sé þörf vegna rannsóknar málsins, heldur eingöngu á ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Ekki verður fallist á að hér séu alveg næg efni til að beita gæsluvarðhaldi með stoð í því ákvæði. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 274/2017
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur HæstaréttarMál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og IngibjörgBenediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 3. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. maí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 30. maí 2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara aðfarbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008skal í skriflegri kæru til héraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sékærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæruvarnaraðila er í engu vikið að þeim ástæðum, sem kæran er reist á, heldur segiraðeins að áskilinn sé réttur til að leggja fram greinargerð. Samkvæmt þessu eruslíkir annmarkar á kærunni að vísa verður málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness þriðjudaginn 2. maí 2017 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurðiað X, kt. [...], [...] verðigert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 30. maí 2017 kl. 16:00. Í greinargerð með kröfunni segirað kærði hafi verið handtekinn 27. mars sl. og úrskurðaður degi síðar í gæsluvarðhald til4. apríl sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Hinn 4. apríl sl. hafi gæsluvarðhaldiðverið framlengt á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. [...], til 18. apríl, en Hæstiréttur hafi framlengtúrskurðinn með dómi í máli nr. 222/2017til dagsins í dag, 2. maí, en kærði sé nú undir sterkum grun umeftirtalin fjársvikabrot:Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Þann8. mars síðastliðinn hafi aðili kært kærða fyrir fjársvik. Kvaðst hún hafagreitt kærða 300.000 krónur 14. febrúar síðastliðinn sem fyrirfram greiddaleigu vegna marsmánaðar fyrir einbýlishúsið að A í Njarðvík. Kærandi hefði séðauglýsingu kærða á Bland.is um leigu á húsnæðinu. Jafnframt hefði kærði krafist900.000 króna í tryggingu sem kærandi hefði ekki greitt. Ekkert hefði orðið úrleigunni. Kærandi hefði verið í samskiptum við kærða með tölvu og síma umafhendingu og frekari greiðslur, þar sem kærði virðist beita blekkingum til aðhafa fé út úr kæranda vegna húsnæðisins. Hefði kærandi lagt fram gögn umsamskipti við kærða máli sínu til stuðnings. Kærandi kvaðst hafa verið ísambandi um endurgreiðslu og kærði hafi lofað en ekkert greitt til baka. Hefðifélag á vegum kærða, B ehf., gert samning um kaup á ofangreindri eign, semgreiða átti í júní 2017, en félagið hafi ekki haft heimild til að framleigjaeignina. Að mati lögreglu hafi kærði gefið ótrúverðugar skýringar á málinu. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 23. mars síðastliðinn vegna samahúsnæðis að A í Njarðvík. Í málinu kveðst kærandi hafa greitt kærða um1.328.000 krónur inn á bankareikning B ehf., 900.000 krónur 14. febrúarsíðastliðinn og 428.000 krónur 17. febrúar, það er þriggja mánaða leigu ogtryggingu fyrir sama húsnæði. Kærandi kvaðst hafa séð auglýsingu á Bland.is.Kærandi hefði svo fengið símtal frá réttmætum eiganda húsnæðisins þar sem hannbar að kærði væri ekki réttmætur eigandi og hefði ekki heimild til að leigjahúsnæðið. Kærði sé undir sterkum grun um að hafa svikið út fyrrnefnda upphæðmeð blekkingum, en því neiti kærði og gefi ótrúverðugar skýringar. Mál lögreglu nr. [...]. Fjársvik. Kæra frá 28. mars síðastliðinn, þar sem kærtsé fyrir fjársvik vegna húsnæðis í A, sem kærandi hafi leigt án heimildar. Kærandikveðst hafa komist í samband við kærða gegnum Bland.is, þar sem húsnæðið hafiverið auglýst og hafa greitt kærða í tvígang vegna leigu á ofangreindu húsnæði,300.000 krónur 14. febrúar síðastliðinn sem tryggingu og 300.000 krónur 10.mars síðastliðinn. Hafi fjármunirnir verið millifærðir á félag skráð á kærða, Behf. Kveðst kærandi ekki hafa fengið lykil og ítrekað reynt að ná tali af kærðavegna þess. Þegar kærandi hafi náð sambandi við kærða kvað hann leiguna vera600.000 krónur og ætlaður samningur hafi verið óundirritaður af hálfu kærða.Kærði sé undir sterkum grun um fjársvik fyrir að hafa með blekkingum svikið út600.000 krónur. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra eiganda A frá 23. mars, en þar er kærðigrunaður um að hafa svikið út í mars 2017 900.000 krónur vegna sama húsnæðis,sem hann framleigði án heimildar. Samskiptin við kærða hafi byrjað með þeimhætti að fyrirtækið B ehf. hafi gert kauptilboð í eignina A 8. desember 2016,sem hafi verið tekið. Greiða hafi átt með einni greiðslu við kaupsamning ísíðasta lagi 3. mars 2017. Þangað til hafi félagið ætlað að leigja húsið frá 3.janúar 2017. Leigan hafi átt að vera 260.000 krónur á mánuði og 10. janúarsíðastliðinn hafi verið greiddar 144.000 krónur. Þann 20. febrúar síðastliðinnhafi verið greiddar 205.000 krónur. Síðan hafi kærði ekki greitt meir. Að sögnkæranda hafi kærandi mætt með foreldrasína, þegar hann kom og skoðaðihúsið í fyrsta skiptið. Þann 21. mars síðastliðinn hafikærandi farið, ásamt eiginmanni sínum, að A og séð einhverja inni í í húsinu.Að sögn kæranda hafi hann hringt í kærða og þá hafi hann sagst vera í New York.Samkvæmt upplýsingum kæranda hafi komið í ljós að [...] höfðu leigt eignina tiltveggja ára og hafi þeir greitt 900.000 krónur fyrirfram til kærða sem tryggingu,sbr. fyrri kæru, mál númer [...]. Samkvæmt upplýsingum kæranda hafi [...] veriðhræddir og hafi kærði haft í hótunum við þá. Hafði kærði verið búinn að segjaþeim að ef einhver myndi koma ættu þeir að segjast vera vinir hans sem væru aðvinna að lagfæringum á húsinu. Samkvæmt kæranda hafi hún rætt við [...],kynnt þeim stöðuna og þeir hafi sagthenni að þeir hafi skrifað undir leigusamning og hafi verið búnir að vera íhúsinu í mánuð. Strax um kvöldið hafi þeir komið heim til kæranda í [...] og hafi leigusamningur þeirra veriðljósritaður og málin rædd. Kærandi sagðist vera búinn að skipta um skrá aðhúsinu. Kærandi kvaðst hafa rift leigusamningi við kærða/B ehf. 21. marssíðastliðinn. Það sé sterkur rökstuddur grunurlögreglu að með þessu móti hafi kærði svikið út fjármuni með blekkingum með þvíað leigja sama húsnæði án heimildar að A á sama tímabili, þremur aðilum í þvískyni að afla sér ávinnings. Telst þetta varða við 248. gr. almennrahegningarlaga. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 23. mars síðastliðinn. Þar sékærði grunaður um að hafa leigt íbúð að C í Hafnarfirði 19. októbersíðastliðinn. Kærandi hafi séð auglýsingu á Bland.is og skoðað íbúðina, og hittþar aðila sem hafi kynnt sig sem D. Daginn eftir hafi hún greitt 700.000 krónurtil kærða sem tryggingu, en kærði hafði boðið íbúðina með skilyrði umtryggingu. Hafi kærandi fengið lykla og íbúðina afhenta. Síðar hafi komið íljós við þinglýsingu leigusamnings að íbúðin hafi verið í eigu E ehf. og hafikomið fram að kærði hafi ekki haft umboð til leigja íbúðina. Félag skráð ákærða B ehf. hafi leigt íbúðina og ekki staðið við neitt og hafi átt að beraaðilann út. Kærði hafi því svikið út nefnda fjárhæð með blekkingum og kynnt sigsem leigusala. Samkvæmt upplýsingum kæranda hafi hún verið í samskiptum viðkærða um að hann endurgreiddi og hafi hann lofað greiðslu en ekkert orðið úrþví. Kærði hafi gefið ótrúverðugar skýringar á málinu, en viðurkenni að hafamóttekið 700.000 krónur. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik, kæra frá 4. apríl sl., þarsé kærði grunaður um hafa svikið út leigugreiðslur vegna verslunarhúsnæðis að HSeltjarnarnesi, íbúðarhúsnæðis að I, í Hafnarfirði frá september 2016. Kærandi hafi verið í sambandivið [...] þar sem kærði hafi verið starfsmaður í júlí 2016 vegna H. Virðistkærði hafa beitt blekkingum og gert leigusamning og fengið kæranda til aðgreiða sér persónulega og inn á reikning fyrirtæki kærða J ehf. kr. 173.600,-26. júlí 2016 og greitt kærða persónulegaí tvígang, fyrst kr. 585.000,- ogaftur kr. 180.000,- í reiðufé, samtalskr. 938.000,-. En kærði hafi ekki haft heimild til að fá greitt fyrirfram inn áeigin reikning og fyrirtæki sitt. Einnighafi kærði beitt sömu blekkingum við leigu á íbúðarhúsnæði að I, en þar hafikærandi greitt kærða samtals kr. 562.000,-, inn á reikning fyrirtækis kærða, Jehf. fyrst þann 187.600,- 15. september og þann2. október kr. 375.000,-. Samkvæmt framburði kæranda byrjuðu reikningarað berast frá [...] vegna leigu á ofangreindu húsnæði og hafi kærandi verið ísambandi við [...] í október 2016, þar sem fram hafi komið hjá starfsmanni [...]að kærði hafi ekki haft heimild til að móttaka þessar greiðslur og hafði hannhætt störfum í kjölfarið. Eigandi húsnæðisins að H hafi aldrei móttekiðgreiðslur vegna leigu á þessu húsnæði. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik eftir atvikum fjárdráttur, kæra frá 19.apríl sl., vegna leigu á K og L í Reykjavík. Þar sé kærði grunaður um að hafadregið sér heimildarlaust leigugreiðslur 5. október 2016 að fjárhæð kr.800.000,- vegna ofangreinds húsnæðis þegar hann var starfsmaður hjá [...]. Umhafi verið að ræða greiðslur sem ganga áttu til leigusala, en hluta af þessuhélt kærði, sem þóknun en sú upphæð hafi átt að ganga til [...]. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 21. apríl sl. vegna M, þar sé kærðigrunaður um að svíkja út með blekkingum kr. 992.000, - 2.11.2016, sem greittvar inn á reikning J ehf. félag í eigukærða., sem starfsmaður [...], en hann hafi látið af störfum. Þar hafi kærðimisnotað aðstöðu sína, og hafi látið kæranda með blekkingum greiða umræddaupphæð á félag í sinni eigu. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá október 2016, en þar sé kærði grunaður um að hafa meðblekkingum svikið út úr aðila leigugreiðslur vegna húsnæðis að F og G íKópavogi að fjárhæð krónur 1.350.000,- enþað mál hafi verið kært til lögreglu 20. október sl. Kærandi hafi greitt krónur1.000.000,- sem var fyrirframgreidd leiga vegna F. Kærði hafi játað að hafamóttekið krónur 1. milljón vegna leigu á F. Kærði virðist ekki hafa haft umboðtil að leigja G, en sú eign hafi verið í eigu þriðja aðila. Kærði hafi veriðstarfsmaður [...], en hætt þar sem starfsmaður. Svo virtist sem kærði hafiútbúið samninga í nafni [...]. Kærði neiti sök og gefi ekki trúverðugar skýringar. Þá er í greinargerð lögreglustjóra vísað til eldri mála frá 2015, en kærði hafi þá verið áreynslulausn (2. mars 2014, 495 daga eftirstöðvar, sem hafi lokið 2. mars2016), sbr. sakavottorð og ákvörðun um reynslulausn. Um sé að ræða eftirfarandi mál:Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 20. mars 2015. Kærði sé grunaður umað hafa svikið aðila með því að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Iphone 6 + símatil sölu, og hafi kærandi greitt inn á reikning kærða í Íslandsbanka 105.000krónur með þremur greiðslum. Kærandi hafi aldrei fengið símann afhentan þráttfyrir að kærði hafi lofað að endurgreiða andvirðið. Kærði geti ekki gefiðviðhlítandi skýringar á þessu. Ekki hafi náðst í kærða, þar sem hann virðisthafa verið í útlöndum, en málið hafi verið kært í maí 2015. Kærði geti ekkigefið viðhlítandi skýringar á málinu. Mál lögreglu númer [...]. Fjársvik. Kæra frá 13. maí 2015. Kærði sé grunaður umað hafa svikið aðila með því að auglýsa á vefsíðunni „Bland“ Samsung síma tilsölu, en kærandi hafi greitt kærða 90.000 krónur með því að leggja andvirðisímans inn á reikning kærða, en kærandi hafi aldrei fengið símann afhentan.Ekki hafi náðst í kærða, en málið hafi verið kært í júlí 2015. Kærði geti ekkigefið viðhlítandi skýringar á þessu. Ætlað sakarefni sé talið varða við 248. gr.almennra hegningarlaga. Í málum þessum hafi kærði meðal annars verið í tölvu-, net- ogsímasamskiptum við kærendur, þar sem hann beiti blekkingum og þar sem hann lofimeðal annars að greiða til baka umræddar greiðslur. Lögregla telur vera sterkanrökstuddan grun um að kærði hafi svikið út fé af aðilum með blekkingum og þvísé nauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi til að lögregla geti lokið málum meðútgáfu ákæru og meðferð málsins fyrir dómi. Um sé að ræða fjársvik sem beinistað fólki sem oft sé í erfiðri aðstöðu vegna erfiðs leigumarkaðar. Það er matlögreglu að um sé að ræða brotahrinu sem þurfi að stöðva og því sé nauðsynlegtað kærði sæti gæsluvarðhaldi til að lögregla geti lokið málum á kærða. Kærði sé undir sterkum rökstuddum grun um aðild að málunum.Kærði hafi áður komið við sögu lögreglu í tengslum við fjársvik og hafi hannhlotið dóma vegna fjársvika hér á landi og í Danmörku. Það sé því brýnt með vísan tilalls framanritaðs og gagna málsins að öðru leyti að kærða verði, með vísan tilc-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, gert að sætagæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 30. maí 2017 kl. 16.00. Með vísan til brotaferils kærða á undanförnum vikumer það mat lögreglustjóra að yfirgnæfandi líkur séu á því að kærði muni haldaáfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna en nauðsynlegt sé að ljúkaþeim málum sem séu til meðferðar hjálögreglu og dómstólum sem fyrst, en ákæruvaldið muni gefa út ákæru ánæstu dögum. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála er þess krafist að krafan náifram að gangaEins og rakið hefur verið var kærða með dómi Hæstaréttar 6.apríl sl. í máli nr. 222/2017 gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 2. maí 2017,á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Eftir að framangreindur dómur var kveðinn hafa fleiri lagt fram kærur á hendurkærða. Rannsókn málsins mun vera á lokstigi og ákæra gefin út á næstu dögum.Kærði hefur lagt fram gögn um að hann hafi gert samkomulag við nokkra kærendurum endurgreiðslu og að kærendur falli þá frá kæru. Þetta breytir því ekki að umfjölmörg önnur mál er að ræða á hendur kærða og slíkt samkomulag breytir þvíekki að brot kunna að hafa verið framin og er ákæra vegna þeirra ekki háð þvíað sá krefjist sem misgert var við. Kærði heldur því einnig fram að honum verðiekki gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna þess að hann sé með háan blóðþrýsting ogsykursýki. Þá hefur kærði lagt fram læknisvottorð um að unnusta hans sébarnshafandi og að um áhættu meðgöngu sé að ræða. Einnig bendir kærði á að hanneigi sex ára gamalt barn. Ekkert af þessu getur leitt til þess að kröfulögreglustjóra um gæsluvarðhald verði synjað.Með vísan til framangreinds og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga88/2008 um meðferð sakamála er krafa um áframhaldandi gæsluvarðahald tekin tilgreina með þeim hætti sem nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilþriðjudagsins 30. maí 2017 klukkan 16:00.
Mál nr. 452/2015
Líkamsárás Ölvunarakstur Ökuréttarsvipting Einkaréttarkrafa Ómerkingu héraðsdóms hafnað
X var sakfelldur fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás með því að hafa veist að A, þáverandi unnustu sinni, sparkað og slegið í andlit hennar og líkama ásamt því að hafa slegið hana í höfuð með kertastjaka. Hann var á hinn bóginn sýknaður af ákæru fyrir aðra sérstaklega hættulega líkamsárás. Ekki var fallist á með ákæruvaldinu að ómerkja bæri héraðsdóm sökum þess að í því tilviki hefði ekki hefði verið lagt sérstakt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola. Þá var ómerkingarkröfu X, vegna rangs mats á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008, einnig hafnað. Við ákvörðun refsingar X var meðal annars litið til 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940 en líkamsárásin, sem var hrottaleg, beindist að unnustu hans á heimili hennar. Þá var X jafnframt sakfelldur fyrir ölvunarakstur.Var refsing X ákveðin fangelsi í tíu mánuði en fullnustu sjö mánaða hennar var frestað skilorðsbundið í tvö ár, auk þess sem staðfest var niðurstaða héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og greiðslu sektar vegna ölvunarakstursbrotsins, svo og greiðslu miska- og þjáningabóta til A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 18. júní 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess aðallega krafist að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað hvað varðar fyrri lið ákæru ríkissaksóknara 12. mars 2014, en að niðurstaða um sakfellingu ákærða verði að öðru leyti staðfest. Til vara er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt fyrrnefndri ákæru auk ákæru lögreglustjórans á [...] 2. maí 2014. Í báðum tilvikum er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað, en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara að hún verði lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.545.760 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. ágúst 2010 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. I Aðalkrafa ákæruvaldsins er reist á því að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm vegna þess ágalla á málsmeðferð að héraðsdómur hafi ekki lagt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola vegna sakargifta samkvæmt fyrri lið ákæru ríkissaksóknara 12. mars 2014, en með dóminum var ákærði sýknaður af þeirri háttsemi sem honum er gefin að sök samkvæmt þeim ákærulið. Af gögnum málsins er ljóst að brotaþoli kærði ekki hina ætluðu árás 22. ágúst 2010 fyrr en 10. febrúar 2013. Í forsendum fjölskipaðs héraðsdóms er rakið að brotaþoli hafi komið á sjúkrahúsið á [...] 22. ágúst 2010 með þá áverka sem greinir í vottorði sjúkrahússins og að þar hafi jafnframt komið fram að brotaþoli hafi sagt ákærða hafa ráðist á sig. Þá hafi hún borið á sama veg hjá félagsráðgjafa sem starfi á sjúkrahúsinu. Brotaþoli hafi einnig sagst hafa skýrt mágkonu ákærða frá atvikinu um svipað leyti, en hin síðarnefnda hafi ekki kannast við það sem vitni fyrir dómi. Yrði að skoða framburð mágkonunnar í ljósi tengsla hennar við ákærða, en engu að síður þætti, í ljósi meginreglu sakamálaréttarfars um að ákæruvaldið beri sönnunarbyrði af öllu því sem ákærða er í óhag, ekki fært að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að brotaþoli hafi tjáð sig á þennan hátt í samtali sínu og mágkonunnar. Þá hafi enginn nema brotaþoli borið fyrir dómi með vissu um að hún og ákærði hafi verið saman umrætt kvöld og lægju engin gögn fyrir í málinu sem styddu það sérstaklega. Af þessum sökum hafi ákæruvaldið ekki gegn neitun ákærða fært fram lögfulla sönnun fyrir því að brotaþoli hafi verið á heimili ákærða 22. ágúst 2010 og hlotið af hans völdum þá áverka sem í ákæru greinir. Samkvæmt 1. mgr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála metur dómari hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, skjöl og önnur sönnunargögn. Þá metur dómari það enn fremur ef þörf krefur hvert sönnunargildi þær staðhæfingar hafa sem varða ekki beinlínis það atriði sem sanna skal en ályktanir má leiða af um það, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Framangreint sönnunarmat héraðsdóms ber það með sér að dómurinn hafi talið óþarft að meta trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola, þar sem engin gögn málsins bæru með sér að brotaþoli hefði verið á heimili ákærða það kvöld sem líkamsárás sú, sem hér um ræðir, var talin hafa átt sér stað samkvæmt ákæru. Stæðu því orð gegn orði um þetta grundvallaratriði við sönnunarmat í málinu og hafi ákæruvaldið þar af leiðandi ekki axlað þá sönnunarbyrði sem á því hvílir eftir 108. gr. áðurnefndra laga. Í ljósi þess sem rakið hefur verið eru ekki efni til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm af þeim sökum að ekki hafi verið lagt sérstakt mat á trúverðugleika framburðar ákærða og brotaþola. Verður þeirri kröfu ákæruvaldsins því hafnað. Ekkert er fram komið í málinu um að niðurstaða hins áfrýjaða dóms um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi sé rangt svo einhverju skipti um úrlausn málsins, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Af þeim sökum verður ómerkingarkröfu ákærða einnig hafnað. II Samkvæmt 4. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er dómstólum heimilt, sé dæmt fyrir tvö eða fleiri brot, er annað eða sum varða fangelsi en hin sektum, að dæma sektir jafnframt fangelsi, svo sem gert var í héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en fangelsisrefsingu þá, sem ákærði hlaut fyrir brot það sem hann var sakfelldur fyrir samkvæmt ákæru ríkissaksóknara. Til þyngingar refsingar ákærða fyrir það brot horfir samkvæmt 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga að brotið, sem var hrottafengið, beindist að unnustu hans á heimili hennar. Er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu 7 mánaða refsingarinnar skilorðsbundið eins og nánar greinir í dómsorði. Ákærða verður gert að greiða ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en fangelsisrefsingu ákærða, X. Ákærði sæti fangelsi í 10 mánuði, en fresta skal fullnustu 7 mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði ⅔ hluta alls áfrýjunarkostnaðar málsins, samtals 1.153.640 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 620.000 krónur, auk útlagðs kostnaðar hans, 44.500 krónur, og Gísla M. Auðbergssonar hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Arnbjargar Sigurðardóttur hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur, svo og ferðakostnað hennar, 64.900 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 12. maí 2015. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð þriðjudaginn 17. mars, er höfðað með tveimur ákærum á hendur X, kt. [...], [...], [...]. Fyrri ákæru gaf ríkissaksóknari út hinn 12. mars 2014 og er hún fyrir „neðangreind brot gegn fyrrum unnustu [ákærða], A, [sem ákærði hafi framið] á [...] sem hér greinir: 1. Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 22. ágúst 2010 á ofangreindu heimili sínu að [...] veist með ofbeldi að A og sparkað ítrekað í líkama hennar og höfuð. Af þessu hlaut A bólgu yfir vinstra hluta andlits, bólgu og skrámu á nef, bólgu aftan við hægra eyra og tvær kúlur á höfuð, mar á handarbak, upp- og framhandlegg hægri handar, mar yfir vinstri axlarvöðva og á vinstri framhandlegg, mar á brjóstkassa og eymsli í hálsi og mjóbaki. 2. Sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 10. febrúar 2013, að [...], veist að A, sparkað og slegið í andlit hennar og líkama ásamt því að hafa slegið hana í höfuð með kristalkertastjaka. Afleiðingar árásarinnar urðu þær að A hlaut kúlu aftan á hnakka hægr[a] megin, á vinstri hlið höfuðs og ofan við vinstra eyra, mar aftan á baki, á vinstri upphandlegg, hægri framhandlegg, við vinstri úlnlið og aftan á hægra læri. Þá hlaut hún skurð á vinstra handarbak sem sauma þurfti saman og bólgu á varir. Teljast brot þessi varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ A, kt. [...], gerir þá kröfu að ákærði verði dæmdur til að greiða henni kr. 1.545.760,- í skaða- og miskabætur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 22. ágúst 2010 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Auk þessa er krafist hæfilegrar þóknunar vegna starfa réttargæslumanns að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi auk virðisaukaskatts. Síðari ákæru gaf lögreglustjórinn á [...] út hinn 2. maí 2014 og er hún „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt mánudagsins 10. mars 2014, ekið bifreiðinni [...], undir áhrifum áfengis (alkóhólmagn í blóði reyndist 1,99‰), stutta vegalengd á bifreiðastæði við afgreiðslu [...] við [...] á [...]. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu sakarkostnaðar og til sviptingar ökuréttar, samkvæmt 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga.“ Ákærði neitar sök. Að því er varðar síðari ákærulið í ákæru ríkissaksóknara neitar ákærði að hafa sparkað í A og neitar að hafa slegið hana með kertastjaka en viðurkennir að þau hafi tekist á og hann slegið hana, en það hafi verið í sjálfsvörn. Ákærði krefst sýknu en til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfi. Verjandi hans krefst málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málin voru sameinuð. Málavextir Ákæra ríkissaksóknara, fyrri ákæruliður Samkvæmt lögregluskýrslu kom A, hér eftir nefnd brotaþoli, til lögreglu 19. febrúar 2013 vegna mála sem í skýrslunni eru sögð „varða samskipti hennar og X“, ákærða í málinu. Sagði hún þá meðal annars svo frá að ákærði hefði, hinn 22. ágúst 2010, að heimili sínu í [...], sparkað í sig, svo hún hefði orðið bólgin í andliti og fengið mikla verki. Hún hefði farið á sjúkrahús eftir þetta en ekki leitað til lögreglu. Samkvæmt vottorði úr bráðasjúkraskrá [...]sjúkrahússins á [...] kom brotaþoli þangað kl. 15:31 hinn 22. ágúst 2010. Er haft eftir henni að hún hafi daginn áður farið út að borða með unnusta sínum, þau hafi eitthvað farið að kýta og þegar heim til hans hafi verið komið hafi hann hrint henni svo hún hafi dottið í gólfið og sparkað í nokkur skipti í höfuð hennar. Um skoðun á henni segir í vottorðinu: „Hún er mjög sjokkeruð að sjá. Höfuð: Hún er greinilega bólgin yfir [vinstri] hluta andlits, sérstaklega yfir kinnbeini og fyrir framan eyra. Einnig nokkuð bólgin á nefi og það er skráma [vinstra] megin á nefi. Einnig bólga fyrir aftan [hægra] eyra og 2 aðrar kúlur á höfði. Við þreifingu á andlitsbeinum er hún mjög aum yfir [vinstri] zygomaticus og yfir [vinstri] sinus og einnig kjálka, bæði efri og neðri. Finnst vera skrítin tilfinning eiginlega báðum megin í andliti, þó ekki eins og náladofi. Það er sársaukafullt að bíta tönnum saman og getur ekki opnað munninn að fullu. Öll andlitsbein eru stabil. Ekki blóð úr eyrnagöngum. Það eru mikil eymsli þegar þreifað er yfir nefi en ekkert óstabilitet þreifast. Öll andlitsmimik eru eðlileg og sjón í lagi. [Hægri] handleggur: Það er mar ofan á handarbaki, fyllir nær allt handarbakið. Það er einnig mar dorsalt á framhandlegg og 2 á upphandlegg, þetta er allt byrjandi mar. Mjög aum við þreifingu. Þó ekki aum í olnbogalið, úlnlið eða öxl og allar þreifingar í þessum liðum eðlilegar. [Vinstri] handleggur: Það er stórt mar yfir deltoid vöðva og einnig mar dorsalt á framhandlegg. Það er í lagi með öxl, olnboga og úlnlið. Það má sjá mar á thorax, rétt fyrir neðan axilluna á bakinu [vinstra] megin. Það eru eymsli paravertebralt í hálsi, ekki bankaum yfir hryggjatindum á hálsi eða bakinu, en eymsli við þreifingu í mjóbaki og paravertebralt þar. Allar hreyfingar í baki eru þó í lagi en hún heldur mjóbakinu svolítið stífu.“ Undir vottorðið ritar B læknir. Samkvæmt vottorði C háls-, nef- og eyrnalæknis, dags. 11 nóvember 2013, kom brotaþoli til læknisins hinn 25. október 2010, þar sem hún hefði orðið fyrir líkamsárás tveimur mánuðum áður og þá fengið högg á höfuð, andlit og háls. Í vottorðinu segir að við skoðun hafi verið að sjá „svolitla þykknun á vinstri kinn, eðlilegar andlitshreyfingar og skoðun [að öðru leyti] innan eðlilegra marka. Virtist vera með smá blóðgúl í vinstri kinn sem var að fara og hverfa en virtist ganga frekar hægt.“ Þá segir í vottorðinu að brotaþoli hafi komið í eftirlitsskoðun til læknisins hinn 11. ágúst 2011. Hafi bólga á andliti þá verið gengin niður. Áður hafi D lýtalæknir sprautað í hægri kinn hennar vegna skekkju á brosi. Við skoðun hafi komið í ljós að munnvik hægra megin hafi verið aðeins lægra, sem hugsanlega hafi verið vegna sprautunnar, en annað eðlilegt. Samkvæmt vottorði D lýtalæknis, dags. 5. nóvember 2013, kom brotaþoli til læknisins hinn 8. ágúst 2011 og hafi þá sagst hafa fengið áverka ári áður eftir spark í andlit. Við skoðun hafi hún verið „með dýpri nasolabiallínu vinstra megin, þ.e.a.s. hrukkulínan milli vinstri kinnar og munns. Er þó ekki lömuð en áberandi er þó hve vöðvakraftur vinstri andlitshelmings er minni en hægra megin. Þar er áberandi munur og þegar hún talar er eins og munnvik séu aðeins skökk vegna sömu orsaka. Útlitslega séð er hægt að minnka þetta örlítið með því að sprauta fylliefni undir nasolabialhrukkuna til að [mýkja] þetta örlítið og það var gert“. Þá segir í vottorðinu að brotaþoli hafi hitt lækninn að nýju hinn 3. júní 2013 og hafi hún þá sagst hafa fengið spark á vinstri andlitshelming í febrúar. Við skoðun hafi verið „greinilegt að andlitið virkaði skakkt en aðallega virðist efri vör vinstra megin vera slappari þegar hún talar og hangir þar aðeins meira niður þannig að eins og tonus vöðvanna sé ekki eins mikill vinstra megin eins og hægra megin. Það er þó ekki full lömun á tauginni, hún getur brosað, hún getur talað en bara eins og vöðvatonusinn sé ekki eins mikill. Húðskyn er eðlilegt. Þegar bankað er yfir fascialis taugina, þ.e.a.s. andlitstaugina sem hefur með andlitsvöðvana að gera á þessu svæði er hún aum þar yfir vinstra megin en ekki hægra megin. Óþægindi niður eftir kinn yfir tauginni vinstra megin. Álitið var eins og fyrr að taugin sé aðeins löt, þó ekki lömuð. Erfitt að gera sér grein fyrir hvort þetta sé versnun frá því 2 árum áður eða ekki. Ekki var gerð aðgerð eða frekari meðferð planlögð en henni var ráðlagt að gefa þessu tíma enda fannst sjúklingi þessi einkenni versna við þennan seinni áverka. Erfitt er að gera sér grein fyrir batahorfum þannig að líklega er þessi taugalömun sem að hluta til virðist vera í andlitstaug varanleg, hún allavegana var til staðar 08. 08. 2011 og þegar maður skoðar sjúkling u.þ.b. 2 árum seinna virðist enginn bati hafi orðið þarna á. Geri ekki ráð fyrir að taugin nái sér eða það sé hægt með aðgerðum að lagfæra þetta. Ef hins vegar taugin verður algerlega lömuð myndi horfa allt öðru vísi við. Þá yrði hægt að gera aðgerð til að fá betri function eða leiðni í þessa taug.“ Samkvæmt vottorði E félagsráðgjafa á sjúkrahúsinu á [...] kom brotaþoli til hennar hinn 25. ágúst 2010 í kjölfar komu á slysadeild hinn 22. ágúst „í kjölfar meints ofbeldis á henni af hálfu kærasta síns“, ákærða. Hafi hún komið reglulega til félagsráðgjafans „til úrvinnslu áfalls og til að fá aðstoð við að setja nýjan ramma utan um líf sitt, þ.e. að slíta sambandi við [ákærða].“ Hafi hún sýnt sterk einkenni kvíða og hræðslu, átt erfitt með svefn og óttast viðbrögð ákærða við sambandsslitum. Henni hafi svo gengið ágætlega að slíta tengsl við ákærða, farið að vinna einhverjum vikum eftir atburðinn og í nóvember hafi hún verið farin „að geta notið lífsins betur, losa um einangrun og hitta vinkonur.“ Ákæra ríkissaksóknara, síðari ákæruliður Samkvæmt frumskýrslu lögreglu barst tilkynning klukkan 04:13 hinn 10. febrúar 2013 um hávær öskur í konu úr íbúð í [...], líklega íbúð [...]. Á vettvangi hafi brotaþoli opnað þar fyrir lögreglu og verið í miklu uppnámi, með áverka í andliti og blóðugar hendur. Á vettvangi hafi ákærði einnig verið og er haft eftir honum í frumskýrslu að þau hafi rifist og það farið úr böndunum. Var ákærði handtekinn og fluttur af vettvangi en brotaþoli flutt á slysadeild. Þá hafi ákærði verið færður á slysadeild klukkan 05:10. Í málinu liggja fyrir ljósmyndir sem lögregla tók á vettvangi. Sjást meðal annars brotnir kertastjakar á gólfi og að glerplata á sófaborði er skökk. Þá segir að blóðblettir hafi fundist á sófa. Einnig sést á myndum blóð við eldhúsvask og á eldhúsgólfi og brotin flaska á eldhúsgólfinu. Þá sjást á myndum blóðblettir á gangi íbúðarinnar og blóðkám á svalahurð og vegg við hana, og einnig segir í gögnunum að blóðkám hafi verið á svölunum sjálfum. Tekið var blóðsýni úr ákærða til alkóhólákvörðunar klukkan fimm um morguninn. Samkvæmt vottorði rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands mældist magn alkóhóls í sýninu 2,11‰. Ekki er í málinu vottfest skjal um að sýni hafi verið tekið úr brotaþola, en þess er getið í frumskýrslu lögreglu að svo hafi verið gert. Segir í yfirliti lögreglu að skjal með niðurstöðu alkóhólákvörðun taki til sýna úr báðum aðilum. Skjalið greinir tvær, annars vegar þá sem rakin hefur verið og varðar sannanlega ákærða. Hin niðurstaðan hljóðar um 1,63‰ og verður miðað við að hún taki til brotaþola. Samkvæmt áverkavottorði, undirrituðu af F lækni, dags. 1. mars 2013, kom brotaþoli á bráðamóttöku hinn 10. febrúar 2013. Hafi hún þá verið „sjokkeruð að sjá“ og grátið. Hún hafi verið með kúlu aftan á hnakka hægra megin og aðra á vinstri hlið höfuðs, verið aum við þreifingu neðst á hálsi og þreifiaum „yfir paravertebral vöðva á hálsi. Getur hreyft háls í alla hreyfifleti en fær eymsli við að reigja höfuðið aftur og einnig fær hún eymsli þegar hún setur höku niður í bringu. Það er að sjá mar aftan á baki í hæð við C7 sem nær frá hægri öxl og út á þá vinstri, um 10 cm á lengd. Er um 3 cm breitt. Hún er með bólgnar varir og hefur blætt úr þeim. Er að sjá blóð í kringum munn. Útlimir: Það er að sjá mar á innanverðum upphandleggnum vinstra megin. Einnig er að sjá mar á vinstri úlnlið. Á vinstra handarbaki er skurður sem að saumaður er með 3 sporum. Einnig er að sjá á hægri framhandlegg 2 marbletti á stærð við 5 krónu peninga.“ Í vottorðinu segir einnig að hún hafi komið að nýju daginn eftir og þá hafi verið teknar Röntgen-myndir af hálsi og brjósthrygg en engir brotáverkar hafi greinst. Við skoðun hafi sést greinilegur marblettur aftan á hægra læri, um sex til sjö cm á lengd og einn í þvermál þar sem mest hafi verið. Þá hafi hún kvartað yfir „töluverðum eymslum yfir vinstra parietalsvæði og eru nokkur eymsli þar við þreifingu. Þreifast greinilega kúla þar sem hún er mjög aum. Hún er sirka 4 cm fyrir ofan vinstra eyra. Ekki eru nein merki um haematom eða mar í gegnum hárið. Einnig er hún með nokkur eymsli á bak við vinstra eyra. Hugsanlega smá punktmarblettur sem er um sirka ½ x ½ cm að stærð. Er þá aðallega aum við þreifingu. Ekki augljós merki um yfirborðsáverka. Þá er hún mjög aum í vinstri hendi þar sem hún hafði verið saumuð“. Brotaþoli hafi komið að nýju í saumatöku hinn 22. febrúar. Hafi þá verið sýking í kring um skurðsárið og hafi hún verið sett á sýklalyf í vikutíma. Samkvæmt áverkavottorði undirrituðu af F lækni, dags. 28. febrúar 2013, kom ákærði á bráðamóttöku hinn 10. febrúar 2013. Hann hafi verið sýnilega ölvaður en sagt skýrlega frá atvikum frá sínum sjónarhóli. Skyrta hans hafi verið blóðug yfir vinstri framhandlegg. Um skoðun segir meðal annars: „Áverka var að sjá á vinstri handlegg. Það var að sjá eitt skurðsár dorsalt rétt neðan við olnboga, var grunnt örlítið gapandi. Sett var 1 spor í sárið og síðan settur steristrip plástur yfir. Annað sár var meira distalt, um 5 cm ofan við úlnlið, um 2 cm á lengd. Við fyrstu sýn virtist það ekki vera djúpt en þegar búið var að deyfa í sárið og farið var með pincettu niður þá virtist það liggja undir húðlagið. Annað sár sem lá volart virtist vera útgangsport sársins. Sett voru 2 spor í sárið dorsalt en sárið sem var volart var skilið eftir opið, lokað með steristripi. Hann var með eðlilega hreyfigetu í öllum fingrum og virtist hnífsblaðið rétt hafa aðeins farið undir húðlagið. Ekki var að sjá sinaskaða. Hann var töluvert bólginn fram á handarbak alveg upp undir kjúkur. Var þreifiaumur yfir metacarpalbeini I og II aðallega. Hann var með fulla hreyfigetu um úlnlið en töluvert verkjaður í öllum framhandleggnum. Einnig var að sjá stórt bitfar um miðjan framhandlegg lateralt. Hann var með rispur inni í hægri og vinstri lófa. Einnig var að sjá fleiðursár á hægri framhandlegg sem var plástrað. Ekki var að sjá áverka annarsstaðar á líkama.“ Síðar sama dag hafi ákærði komið í endurmat og þá verið tekin Röntgen-mynd af framhandlegg sem ekki hafi sýnt beináverka. Skoðun hafi sýnt að „distal status“ hafi verið í lagi og engin merki verið um taugaskaða. Hafi hann getað hreyft alla fingur. Enn hafi hann haft verki og bólgur eftir stungusár og bit. Samkvæmt vottorði E félagsráðgjafa á sjúkrahúsinu á [...] kom brotaþoli til hennar í kjölfar þess að hafa leitað á slysadeild hinn 10. febrúar 2013. Hafi brotaþoli lýst því að hún hafi átt erfitt með að slíta alveg tengslin við ákærða og hafi þau tekið saman að nýju og gengið vel í fyrstu. Hafi hún komið í regluleg viðtöl hjá félagsráðgjafanum og meðferðartímabil verið frá 20. febrúar 2013 til 24. október 2014. Segir í vottorðinu meðal annars að brotaþoli hafi lýst vaxandi líkamlegri og andlegri þreytu og megi líklega rekja þau einkenni að verulegu leyti til langvarandi streitu og kvíða og hræðslu. Hafi brotaþoli sveiflast mjög tilfinningalega gagnvart ákærða og í senn haft áhyggju af honum og vitað að hún þyrfti að slíta sig frá honum. Segir svo í vottorðinu að „ítrekað ofbeldi sem [brotaþoli hafi] orðið fyrir“ hafi að mati félagsráðgjafans „klárlega sett sitt mark á konuna. Hún [lýsi] sífelldri þreytu, dofaeinkennum og skertu jafnvægi sem vel [geti] verið einkenni áfallastreitu.“ Ákæra sýslumannsins á [...] Samkvæmt lögregluskýrslu barst hinn 10. mars 2014 klukkan 02:38 tilkynning um að ölvaður ökumaður hefði komið að bifreiðastöðinni [...] á bifreiðinni [...] og væri vitni að akstrinum, G. Ökumaður hefði hlaupið frá stöðinni þegar hann hafi orðið þess var að hringt var á lögreglu. Er lögregla hefði verið á leið á vettvang hefði hún orðið vör við mann á hlaupum við [...]götu [...] og hafi hún þekkt hann sem ákærða. Hafi hann verið hlaupinn uppi og handtekinn og hafi kveikjuláslyklar bifreiðarinnar fundist í vasa hans. Segir í skýrslunni að ákærði hafi verið „margsaga um hvort hann hefði ekið bifreiðinni eða ekki“, og hafi hann borið öll merki ölvunar við handtökuna. Tvívegis var tekið blóð úr ákærða til rannsóknar, klukkan 03:15 og klukkan 04:45. Samkvæmt vottorði rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands mældist alkóhól 1,99‰ í fyrra sýni en 1,55‰ í hinu síðari. Tekin var skýrsla af ákærða eftir handtökuna og neitaði hann þá að tjá sig um sakarefnið. Hinn 11. apríl 2014 gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu og sagði þá að vinur sinn, H, hefði ekið bifreiðinni frá heimili ákærða og að leigubifreiðastöðinni. Hinn 14. apríl 2014 gaf H skýrslu hjá lögreglu. Kvaðst hann hafa ekið bifreið ákærða þessa nótt frá heimili ákærða og að leigubifreiðastöðinni. Hefði hann skilið bifreiðina þar eftir og farið þaðan gangandi. Skýrsla ákærða og framburður vitna fyrir dómi Ákæra ríkissaksóknara, fyrri ákæruliður Ákærði sagði samband sitt og brotaþola hefði verið mjög gott, en stormasamt. Áfengisneysla hefði valdið vandamálum í sambandinu og ættu þar bæði sök. Væri brotaþoli mjög skapbráð og hefði gert margt á hlut ákærða, sem ekki hefði farið lengra. Sjálfur ætti hann enga ofbeldissögu og hefði aldrei lagt hendur á nokkurn mann. Hann hefði hins vegar oft þurft að verja sig þegar brotaþoli hefði fengið „bræðisköst“. Sambandið hefði varað í um níu ár, en þau hefðu aldrei átt sameiginlegt heimili, þótt slíkt hefði stundum komið til tals. Sambandinu væri nú lokið, þótt ákærði gæti ekki nefnt ákveðna dagsetningu í því samhengi. Síðast hefðu þau verið saman sem par, fyrir hálfu ári, eða svo. Spurður um þetta kvöld sagðist ákærði ekki muna hvort þau brotaþoli hefðu farið saman út þá, en sagði engin gögn málsins styðja að hún hefði verið hjá sér um kvöldið. Áverkar sem hún hefði verið með daginn eftir, væru ekki af sínum völdum. Brotaþoli sagði samband þeirra ákærða hafa staðið í átta ár eða svo, og hafa verið stormasamt, tilfinningaríkt og flókið. Víndrykkja, afbrýðisemi og misskilningur hefði spillt fyrir þeim. Bæði hefðu neytt áfengis en ákærði þó í meira mæli en hún. Spurð um fyrri ákæruliðinn sagði brotaþoli að þau hefðu farið út að borða og eftir það á skemmtistað þar sem þau hefðu verið langt fram eftir nóttu. Þar hefði hún dansað tvo eða þrjá dansa við annan mann, en hætt því þegar vinkona sín hefði bent sér á að ákærði hefði staðið reiður á dansgólfinu með kreppta hnefa. Brotaþoli hefði þó ekki tekið því neitt alvarlega því kvöldið hefði verið búið að vera „mjög skemmtilegt“. Þau hefðu farið með leigubifreið heim til hans og strax í forstofunni hefði hafist rifrildi og ákærði fljótlega hrint sér í gólfið og byrjað að sparka í sig, fyrst í hliðina, í kring um brjóstkassa og út á handlegg, en svo í höfuðið margoft. Brotaþoli hefði farið inn í herbergi ákærða og læst að sér, en hann hefði átt lykil og hefði opnað og komið inn og þar haldið áfram um stund. Kvaðst brotaþoli ekki muna frekar eftir sér fyrr en hún hefði vaknað í rúmi í herberginu daginn eftir. Hefði hún farið heim til sín, lagt sig en ákveðið eftir það að fara á sjúkrahús vega verkja, einkum höfuðverkja. Brotaþoli sagðist hafa hringt í mágkonu sína, vitnið I, og sagt henni hvað gerst hefði. Hefði mágkonan komið til brotaþola sama dag eða daginn eftir og séð áverkana. Brotaþoli sagði að ákærði hefði oft komið til sín dagana eftir þetta og viljað „gera allt til þess að laga þetta“ og hefði meðal annars séð um innkaup fyrir hana. Hann hefði sýnt henni „fram á það að hann var sjálfur ekki ánægður með það sem gerðist“, og hefði það átt þátt í því að hún hefði ákveðið að kæra atvikið ekki til lögreglu. Vitnið I, mágkona ákærða, var spurð hvort hún hefði talað við brotaþola í ágúst 2010. Kvaðst hún hafa farið tvisvar og talað við hana, en ekki muna hvenær það hefði verið nákvæmlega. Þá kvaðst hún ekki muna orðaskiptin nákvæmlega, en þær hefðu rætt deilur sem verið hefðu milli ákærða og brotaþola og áfengisneyslu þeirra. Hefði vitnið sagt að skoðun sín væri „að þau ættu að hætta því, en nákvæmlega hvað okkur fór á milli man ég ekki“. Vitnið sagðist ekki hafa séð áverka á brotaþola og ekki muna til þess að brotaþoli hefði sagt við sig að ákærði hefði lagt hendur á hana. Nánar spurð neitaði hún að brotaþoli hefði sagt að orðið hefðu átök þar sem hún hefði meiðst. Brotaþoli hefði sagt sér að hún væri þreytt og vansvefta, og það hefði ekki leynt sér, auk þess sem hún hefði eflaust glímt við eftirköst áfengisneyslu og verið útgrátin. Ekki hefðu verið, vitninu vitanlega, átök milli ákærða og brotaþola, en vitnið tók fram að það hefði ekki verið daglegur gestur hjá þeim. Vitninu voru sýndar myndir af brotaþola, sem liggja fyrir í málinu, og sagði vitnið að brotaþoli „hefði verið vansvefta, útgrátin og örugglega verið timbruð eftir fyllerí, en svona var hún ekki.“ Vitni J, sonur ákærða, kvaðst hafa átt heima hjá föður sínum í mörg ár, fram á árið 2011. Herbergi vitnisins hefði verið við hliðina á innganginum í húsið og hefði hann því tekið eftir mannaferðum í og úr húsinu. Vitnið sagði að í ágúst 2010 hefði hann verið að vinna síðari hluta dags en almennt verið mjög mikið heima á kvöldin. Sagðist vitnið hafa verið heima umrætt kvöld og vísaði til þess að á þessum tíma hefði það sofið heima hjá sér allar nætur og hefði hvergi annars staðar getað verið. Hann hefði verið heima eiginlega hvert einasta kvöld að spila tölvuleiki. Kvaðst vitnið ekki kannast við að nein átök hefðu orðið milli ákærða og brotaþola á þessum tíma. Vitnið K vinnufélagi brotaþola kvaðst muna eftir því að hafa hitt ákærða og brotaþola í nokkur skipti saman á [...]. Hugsanlega hefði eitt skiptið verið í ágúst 2010. Kvaðst vitnið muna eftir því að ákærði hefði orðið afbrýðissamur vegna þess að brotaþoli hefði dansað við annan mann og hefði vitnið þá sagt við hana „að það væri kannski sniðugt hjá henni að hætta að dansa við hann.“ Vitnið B læknir staðfesti vottorð sitt. Vitnið sagði þá áverka sem brotaþoli hefði verið með hefðu getað komið heim og saman við frásögn hennar. Batahorfur hefðu verið góðar. Hugsanlega yrðu slíkir áverkar til þess að menn misstu daga úr vinnu, en ekki marga. Vitnið E félagsráðgjafi sagði brotaþola hafa leitað á slysadeild sjúkrahússins í ágúst 2010 og í framhaldi af því hefði henni verið vísað til vitnisins. Þeirra fyrsta viðtal hefði verið 25. ágúst og þá hefði sést á andliti brotaþola og eitthvað á höndum hennar, að því er vitnið minnti. Fyrst og fremst hefði brotaþola verið brugðið og hún verið skelkuð. Hefði brotaþoli viljað fá aðstoð við að slíta sambandinu, sem hún hefði verið í lengi. Brotaþoli hefði verið í viðtölum við vitnið fram yfir næstu áramót og þá verið komin „á góða leið“, ef svo mætti segja. Hefði brotaþoli sýnt ýmis einkenni sem þekktust hjá konum sem átt hefðu í ofbeldisfullu sambandi. Ákæra ríkissaksóknara, síðari ákæruliður Ákærði tók fram að hann myndi atvikið ekki í smáatriðum, enda hefði hann verið ölvaður og þau brotaþoli bæði. Þá hefðu allt gerst hratt, þegar í íbúð brotaþola hefði verið komið. Þau hefðu farið saman í matarboð í heimahús um kvöldið, en eftir það á [...]. Þaðan hefðu þau farið með leigubifreið heim til hennar. Þar hefðu þau fljótlega farið að þrasa og hún tekið upp vasahníf, svo sem hún væri vön. Ákærði hefði þá orðið hræddur, enda hefði hún stungið hann áður, og reynt að ná af henni hnífnum. Sá leikur hefði eitthvað borist um íbúðina en að lokum hefði hann náð af henni hnífnum, en áður hefði hann fengið þrjú sár á hendina, þar af eitt í gegn. Þá hefði brotaþoli reynt að stinga hann í bakið. Ákærði hefði tekið utan um brotaþola, til þess að róa hana, en þá hefði hún bitið hann í hendina og hefði hann borið tannaför eftir í hálfan mánuð. Eftir þetta hefði „leikurinn [borist] þarna eitthvað um húsið og endirinn er sá að við dettum um eitthvert tréborð inni í stofunni, sem var með glerplötu, og á því voru einhverjir kertastjakar sem náttúrulega duttu niður og brotnuðu“. Eftir þetta hefði ákærði náð að róa brotaþola, en hún hefði tekið síma og hringt á lögreglu. Ákærði hefði tekið af henni símann, enda hefði sér fundist lögreglan búin að koma „nógu oft“ til þeirra. Ákærði hefði farið í yfirhöfn sína og byrjað að þurrka upp blóð af gólfinu en þá hefði lögreglu borið að garði og hún handtekið ákærða. Fossblætt hefði úr höndum ákærða en hann hefði samt verið fluttur í fangageymslu en brotaþola verið ekið á sjúkrahús. Ákærði var spurður hvort hann hefði getað flúið úr íbúðinni en sagðist ekki hafa átt möguleika á því. Brotaþoli hefði reynt að stinga sig í bakið og væru göt á baki skyrtu hans eftir það. Leðurjakkinn sem hann hefði verið í væri hins vegar heill, enda hefði hann farið úr honum þegar hann kom inn í íbúðina. Á sjúkrahúsinu um nóttina hefði bakið ekkert verið skoðað og því væru ekki til læknisfræðileg gögn um áverka á bakinu, sem hefðu bæði verið eftir stungu og klór. Brotaþoli sagði þau ákærða hafa farið út um kvöldið, en í leigubifreiðinni heim til hennar á eftir hefði ákærði sagt að hún hefði verið „mjög köld við hann“ þetta kvöld. Hefði hún þá sagt honum að koma ekki með sér inn heldur fara heim til sín. Hefði hún svo yfirgefið bifreiðina og farið ein inn til sín. Þegar hún hefði verið komin inn hefði ákærði fljótlega knúið dyra og það fast og hún þá ákveðið að opna svo „hann myndi ekki gera eitthvað“. Þegar hún hefði opnað hefði hann sparkað beint framan í hana og aftur þegar hún hefði legið í gólfinu. Hún hefði reynt að slá til baka og reynt að losa sig við hann. Þessar ryskingar hefðu borist um alla íbúðina og í eitt skipti, er ákærði hefði haldið um höfuð hennar, hefði hún bitið hann. Hefði hann þá byrjað að „láta höggin dynja“ og þau þá verið komin í stofusófann. Hefði hann þá meðal annars barið sig í höfuðið með kristalskertastjaka. Hún hefði tekið stálkertastjaka og ætlað að verja sig með honum, en ákærði tekið hann af henni. Þá hefði hún hlaupið til að ná í síma en ákærði einnig tekið hann af henni. Loks hefði hún náð í lítinn hníf til að ógna ákærða með, en ákærði einnig náð honum. Hún sagðist ekki muna til þess að hafa reynt að stinga ákærða með hnífnum, en hún hefði otað hnífnum að honum til að halda honum frá sér. Ákærði hefði þá verið „með hendurnar úti um allt til þess að reyna að taka hann af“ brotaþola. Hefði hann getað fengið stungusár vegna þess. Hún kvaðst ekki muna til þess að hafa reynt að stinga ákærða í bakið. Nánar spurð hvort verið gæti að hún hefði hlaupið á eftir ákærða og stungið hann í bakið sagði hún að það gæti verið, en hún myndi ekki eftir því. Brotaþoli sagði að lögregla hefði komið einni til tveimur mínútum eftir að átökunum hefði lokið. Vitnið L, sem heima á í annarri íbúð fyrir ofan íbúð brotaþola, kvaðst hafa tilkynnt atvikið til lögreglu. Vitnið hefði vaknað um nóttina við „gríðarlegan hávaða“ úr íbúð brotaþola og skruðninga í húsgögnum. Þá hefði hún heyrt „óhljóð“ í konu, frekar væl en öskur. Ekki hefði heyrst í karlmanni. Ekki hefði farið milli mála að þarna hefði ofbeldi verið haft í frammi. Vitnið sagði að sér hefði fundist lögregla lengi á leiðinni og hefði ætlað að hringja til hennar aftur, þegar hún hefði komið. Hefði hún svo séð lögreglu fylgja ákærða á brott. Vitnið M leigubifreiðarstjóri kvaðst hafa ekið ákærða og brotaþola á heimili brotaþola í febrúar 2013. Hefði vitninu fundist framkoma brotaþola við ákærða á leiðinni vera „dálítið leiðinleg“. Nánar spurt vísaði vitnið til þess að tónninn í tali hennar hefði verið „fráhrindandi“ og hún „æddi nú út á undan manninum á meðan hann er að gera upp [...] ökugjaldið“. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt í ákærða á leiðinni. Vitnið N lögregluþjónn sagði brotaþola hafa opnað fyrir lögreglunni og þá verið blóðug, hrædd og lítið getað tjáð sig. Ákærði hefði verið á staðnum og að þrífa blóð af gólfi, æstur og hefði hreytt einhverju í lögregluna. Hefði strax verið ákveðið að handtaka hann og færa af vettvangi. Staðfesti vitnið skýrslu sína en kvaðst ekki muna nú hvaða orð hefðu farið milli manna á vettvangi. Vitnið O lögregluþjónn sagðist hafa komið á vettvang, en þá hefðu aðrir lögregluþjónar þegar verið komnir. Hefði ákærði þá verið að þrífa gólfið, sem hefði verið svolítið blóðugt, en brotaþoli hefði setið eða legið á gólfinu og verið í uppnámi. Ákærði hefði ekki verið æstur en „hundfúll“ vegna komu lögreglu og sagt um einkamál þeirra að ræða. Hefði honum orðið tíðrætt um að brotaþoli væri blóðheit og erfið. Ákærði hefði verið fluttur á lögreglustöðina og þegar hann hefði þar verið færður úr leðurjakka sínum hefði komið í ljós að hann hefði verið talsvert blóðugur á annarri hendi og með stungusár þar, en einnig klór- og bitför. Þá hafi ákærði verið með þrjá síma á sér og sagt að einn væri hans sjálfs, annar væri gsm-sími brotaþola og þriðji heimasími hennar. Gsm-sími brotaþola hefði verið brotinn í tvennt. Vitnið sagði að ákærði hefði sagt að brotaþoli hefði ráðist að sér mér hníf. Vitnið P rannsóknarlögreglumaður sagðist hafa fengið skyrtu ákærða í hendur við rannsókn málsins. Skyrtan hefði verið blóðug á ermum. Vitnið kvaðst hafa séð lítið gat á skyrtunni, milli herðanna, en þar hefði ekkert blóð verið að sjá. Hefði vitnið fengið ákærða til sín til að athuga hvort eitthvað væri að sjá á honum sem skýrt gæti gatið. Vitnið hefði skoðað bak ákærða en þar hefði ekkert verið að sjá sem tengst gæti gatinu á skyrtunni, hvorki sár né hrufl. Vitnið kvaðst ekki muna hvenær þetta hefði verið gert, það hefði verið einhverjum dögum eftir atvikið, en ekki mörgum. Vitnið kvaðst ekki muna hvort þá hefði verið tekin skýrsla af ákærða. Vitnið R, bróðir ákærða, sagðist hafa verið viðstaddur er kona sín, vitnið I, hefði tekið sauma úr hendi ákærða. Hefði ákærði sagt brotaþola hafa stungið sig. Þá hefði ákærði kvartað yfir kláða á baki og hefði vitnið skoðað bakið og séð „smá áverka“ á því ofarlega, rétt fyrir neðan hnakka. Vitnið sagðist hafa farið heim til brotaþola í febrúar 2013, að beiðni fyrrverandi tengdaföður hennar. Hún hefði þá verið með marbletti og hefði gefið þá skýringu að ákærði hefði ráðist á sig. Vitnið I, mágkona ákærða, sagðist hafa séð áverka á ákærða eftir hníf. Hún hefði tekið sauma úr hendi hans en þeir hefðu komið til af hnífstungu frá brotaþola, að því er ákærði hefði sagt. Hún kvaðst ekki muna nákvæmlega hvenær þetta hefði verið. Vitnið E félagsráðgjafi bar að brotaþoli hefði komið á slysadeild í febrúar 2013 og í framhaldi af því til vitnisins. Hefði þá verið liðinn langur tími frá því þær hefðu hist síðast. Vitnið staðfesti vottorð sitt en að öðru leyti þykir ekki sérstök ástæða til að rekja framburð þess frekar hér. Vitnið D lýtalæknir kvaðst hafa skoðað brotaþola í ágúst 2010. Skoðunin og frásögn brotaþola gætu komið heim og saman. Vitnið kvað mun hafa verið á hægri og vinstri andlitshelmingi og áberandi minni vöðvanotkun í vinstri kinn eða í kring um vörina. Brotaþoli hefði komið aftur til sín í júní 2013 og þá hefði vitninu fundist vera meiri dofi og vöðvi við efri vör slappari en áður. Spurður um batahorfur sagði vitnið að það tæki taugar allt að tveimur árum að verða betri, en eftir það yrði yfirleitt ekki frekari bati. Hafi ástand brotaþola í júní 2013 verið vegna áverka sem hún hafi fengið í febrúar sama ár, mætti geri ráð fyrir að ástandið hafi þá átt eftir „að skána eitthvað“. Vitnið C læknir staðfesti vottorð sitt. Vitnið F læknir staðfesti vottorð. Hún kvað áverka á brotaþola geta komið heim og saman við sögu hennar. Brotaþoli hefði þurft að vera með sauma í tíu daga og þurft að vera frá vinnu allan þann tíma, og væntanlega lengri tíma hafi hún fengið sýkingu. Sár ákærða í lófa gætu komið heim og saman við að hann hafi tekið um hnífsblað til að reyna að ná hníf. Hún kvaðst ekki muna hvort hún hefði skoðað bak ákærða en það hefði verið bókað ef hann hefði borið um stunguáverka á baki. Vitnið S, BA í sálfræði, kvaðst hafa verið „meðferðaraðili“ ákærða í nokkur ár en auk þess hefðu þau þekkst í 24 ár. Aðstoðaði hún ákærða sem vinur hans. Vitnið sagðist hafa séð umbúðir á baki ákærða eftir stungusár, en ekki muna hvenær það hefði verið. Ákæra lögreglustjórans á [...] Ákærði sagðist hafa verið heima hjá sér þegar vinur sinn, H, hefði komið í heimsókn á eigin bifreið. Ákærði hefði verið búinn að mæla sér mót við tiltekinn bifreiðastjóra á [...] og hefði H ekið sér þangað á bifreið ákærða, en skilið eigin bifreið eftir heima hjá honum. Þegar á leigubifreiðastöðina hefði verið komið, hefði ákærði stigið úr bifreiðinni og farið í afgreiðsluna. Bifreið sín hefði verið skilin eftir við stöðina en H gengið leiðar sinnar, en hann hefði þá átt heima þar skammt frá. Bifreiðarstjóri sá, sem ákærði hefði ætlað að finna, hefði verið nýfarinn af stöðinni svo ákærði hefði gengið burt og ætlað á eftir H. Þegar hann hefði verið kominn í námunda við [...], sem væri um áttatíu metra frá leigubílastöðinni, hefði lögreglan komið og tekið hann fastan. Ákærði sagði að til væru þrjú eintök af lyklum að bifreið sinni. Sjálfur hefði hann eitt, dóttir sín annað og H hefði þarna verið með það þriðja. Ákærði var spurður hvers vegna hann hefði ekki sagt lögreglu að H hefði ekið bifreiðinni en ekki hann sjálfur, og sagði það vera vegna þess að hann „treysti ekki lögreglunni fyrir húshorn“. Þar að auki ætti lögreglan ekki að yfirheyra drukkna menn. Ákærði kvaðst efast um að leigubifreiðarstjóri sá, sem hefði sagst hafa séð hann aka bifreið sinni, hefði séð það í raun. Þarna hefði verið niðamyrkur og filmur fyrir rúðum. Kvaðst ákærði ekki muna til þess að bifreiðastjórinn hefði verið úti á plani, enda væri síminn á [...] með snúru sem byði ekki upp á slíkt. Vitnið G leigubifreiðarstjóri kvaðst hafa verið á næturvakt á [...] umrædda nótt. Afgreiðslan væri jafnan læst að nóttu en knúið hefði verið dyra og vitnið hleypt komumanni inn. Þar hefði ákærði verið á ferð og kvað vitnið engan vafa leika á því, þeir væru jafnaldrar og vitnið hefði kannast við hann í þrjátíu til fjörutíu ár. Ákærði hefði viljað vín en vitnið sagst ekki hafa það í boði. Eftir stuttar viðræður þeirra um þetta hefði ákærði farið út. Fyrir utan hefði bifreið staðið og ákærði opnað dyr hennar og sest undir stýri. Vitnið hefði hugsað með sér að ákærði væri ölvaður og hefði farið á eftir honum, „[rifið] upp hurðina og [sagt]: þú ferð ekkert á þessum bíl, nú hringi ég bara á lögregluna.“ Þá hefði ákærði fært bifreiðina fyrir húshornið og komið svo gangandi til vitnisins og beðið hann um að hringja ekki á lögregluna. Vitnið hefði svarað því til að hann liði engum að aka ölvaður en þá hefði ákærði ætt af stað og gengið yfir götuna. Vitnið hefði náð sambandi við lögreglu og lýst ferðum ákærða. Ákærði hefði komið að nýju til vitnisins og endurtekið ósk sína um að ekki yrði hringt á lögreglu en vitnið hefði svarað því til að hann væri þá með lögregluna í símanum. Ákærði hefði þá tekið „á strauið aftur yfir götuna og milli húsa og í áttina að [...]“ en vitnið áfram verið í sambandi við lögreglu. Skömmu síðar hefði vitnið séð glampa af bláum ljósum og lögreglumann á hlaupum og séð lögreglu taka ákærða fastan við [...]. Lögreglan hefði svo komið með ákærða til vitnisins og spurt hvort væri ökumaðurinn, og hefði vitnið staðfest það. Vitnið sagði að enginn hefði verið með ákærða í bifreiðinni og enginn þar nálægt. Vitnið sagði að sú vegalengd sem ákærði hefði ekið að sér ásjáandi hefði ekki verið löng, tveir til þrír metrar. Vitnið sagði að stæði það, sem ákærði hefði lagt bifreið sinni í, væri eingöngu ætlað leigubifreiðum. Stæðið væri ekki merkt þeim sérstaklega en þetta vissu allir. Vitnið T lögregluþjónn sagði tilkynningu hafa borist um ölvaðan ökumann við [...]. Lögreglan hefði hraðað sér þangað og séð þá mann á ferli milli [...]götu [...] og [...]. Kallað hafi verið til hans en hann þá hlaupið undan. Annar lögregluþjónn, U, hefði stokkið úr bifreiðinni og farið á eftir manninum, sem hefði verið handtekinn skammt frá. Þeir hefðu farið með hann á [...] þar sem tilkynnandi hafi staðfest að hinn handtekni væri ökumaðurinn. Maðurinn hefði verið með lykil bifreiðarinnar á sér. Vitnið sagðist ekki muna hvort maðurinn hefði sagt að einhver annar hefði ekið bifreiðinni eða nefnt vitnið H á nafn. Slíkt hefði þá verið skráð í skýrslu. Vitnið U lögregluþjónn lýsti aðdraganda handtöku ákærða með sama hætti og vitnið T. Vitnið sagði að ákærði hefði ekki gefið skýra frásögn við handtökuna og fyrst sagt að hann hefði ekki ekið bifreiðinni en svo sagst hafa verið á henni, en frásögnin hefði aldrei orðið heildstæð. Vitnið tók þó fram að langt væri um liðið. Vitnið H kvaðst hafa farið heim til ákærða þetta kvöld og þá verið á eigin bifreið. Eftir um tveggja klukkustunda veru þar hefði hann ekið ákærða þaðan, á bifreið hans, að bifreiðastöðinni [...]. Hefði vitnið lagt bifreiðinni vestan megin við afgreiðslu [...]. Þetta hefði vitnið gert að beiðni ákærða sem hefði ætlað að hitta einhvern bifreiðastjóra að máli. Þeir ákærði hefðu skilið á planinu við bifreiðastöðina og er vitnið hefði gengið burt hefði hann séð ákærða ganga að dyrunum. Á þessum tíma hefði vitnið átt heima í [...] og hefði gengið þangað en skilið bifreið ákærða eftir. Ákærði hefði viljað hafa þennan hátt á, og hann hefði átt bifreiðina, svo vitnið hefði ekki andmælt því. Vitnið hefði svo farið með frænda sínum daginn eftir og vitjað bifreiðar sinnar heima hjá ákærða. Vitnið sagði að það stæði, sem hann hefði lagt í, væri eingöngu ætlað leigubifreiðum. Hann hefði hins vegar lagt þar, þar sem hann hefði séð að bifreiðin yrði ekki fyrir neinum þarna og hann hefði talið í lagi að hún yrði þar til morguns. Vitnið hefði notað varalykla að bifreiðinni og tekið þá með sér eftir aksturinn. Niðurstaða Ljóst er að brotaþoli kom á sjúkrahúsið á [...] hinn 22. ágúst 2010 og var þá með þá áverka sem í vottorði eru greindir. Þá er ljóst af vottorði að hún hefur þá borið að unnusti hennar hafi ráðist á sig. Hún hefur borið á sama veg við félagsráðgjafa er starfar á sjúkrahúsinu. Hún kveðst einnig hafa tjáð mágkonu ákærða þetta sama í samtali um svipað leyti, en mágkonan kannaðist ekki við það er hún bar vitni fyrir dóminum. Framburð mágkonunnar verður að skoða í ljósi tengsla hennar og ákærða en engu að síður þykir, í ljósi meginreglu sakamálaréttarfars um að ákæruvaldið beri sönnunarbyrði af öllu sem ákærða í óhag, ekki fært að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að brotaþoli hafi tjáð sig á þennan hátt í samtali þeirra. Ákærði neitar sök og kveður ósannað að brotaþoli hafi verið á heimili hans umrætt kvöld. Sonur hans kvaðst fyrir dómi hafa verið heima og ekki hafa orðið var við nein átök. Framburð hans verður að meta í ljósi tengsla hans við ákærða og þess að vel á fimmta ár er liðið frá þessum tíma. Óumdeilt er að ákærði og brotaþoli fóru ósjaldan út að skemmta sér saman. Hins vegar hefur enginn nema brotaþoli borið fyrir dómi af vissu um að þau hafi verið saman umrætt kvöld. Engin gögn liggja fyrir í málinu sem veita því atriði sérstakan stuðning. Þegar á allt er horft þykir dóminum sem ákæruvaldinu hafi ekki tekist að færa fram lögfulla sönnun fyrir því, svo hnekkt geti neitun ákærða, að brotaþoli hafi verið á heimili ákærða aðfaranótt 22. ágúst 2010 og þar fengið af hans völdum þá áverka sem taldir eru upp í ákæru. Verður því að sýkna ákærða af fyrri ákærulið í ákæru ríkissaksóknara. Enginn vafi er hins vegar á að til átaka kom milli ákærða og brotaþola aðfaranótt sunnudagsins 10. febrúar 2013. Telja má sannað að hvort um sig hafi fengið þá áverka sem í vottorðum greinir. Skyrta ákærða var sýnd í réttinum og var lítið gat á baki hennar. Hins vegar sá P rannsóknarlögreglumaður, sem sérstaklega kallaði ákærða á sinn fund í framhaldi af því að hafa tekið eftir gatinu á skyrtunni, engin merki um ákomu á baki ákærða. Í læknisvottorði um skoðun á ákærða eftir atvikið er hvorki minnst á áverka á baki né á að hann hafi sagt frá stungu í bakið. Þykir í þessu ljósi ekki verða byggt á að hann hafi fengið stungu í bakið í átökunum, og þykir framburður bróður hans og vitnisins S engu breyta um þessa niðurstöðu. Ákærði kveðst hafa verið í sjálfsvörn. Fyrir liggur að brotaþoli freistaði þess í átökunum að hringja til lögreglu en ákærði tók af henni síma. Lögregla fann á honum tvo síma brotaþola og var annar brotinn. Ákærði kvaðst fyrir dómi hafa hindrað hana í að hringja á lögreglu þar sem sér hefði fundist lögregla búin að koma nógu oft til þeirra. Sú staðreynd að brotaþoli reyndi að kalla á lögreglu en ákærði hindraði það, mælir gegn því að hann hafi átt hendur sínar að verja fyrir árásum brotaþola. Verður að telja almennar líkur á því að það sé fremur árásarþoli en árásarmaður sem vilji fá lögreglu á vettvang. Vitnið L kvaðst hafa heyrt úr íbúðinni „óhljóð“ í konu og lýsti „óhljóðunum“ sem væli frekar en öskrum. Hún hefði hins vegar ekkert heyrt í karlmanni. Ljóst má telja að brotaþoli hafi á einhverju stigi átakanna haft hníf í hönd og ákærði fengið áverka af honum, en sjálf segist hún hafa otað honum að ákærða í varnarskyni. Ber þeim ákærða saman um að hann hafi tekið af henni hnífinn. Ákærði hlaut stungusár á hönd og rispur í báða lófa og þykja áverkarnir geta komið heim og saman við þessa frásögn. Að mati dómsins var framburður brotaþola trúverðugur en á hinn bóginn þykir í ljósi framanritaðs ekki trúverðugt að hún hafi ráðist á ákærða sem hafi síðan verið í sjálfsvörn. Þykir verða að leggja framburð brotaþola til grundvallar og telja ákærða sannan að sök samkvæmt síðari ákærulið, en háttsemi hans er í ákærunni rétt færð til refsiheimildar. Loks er ákærða gefið að sök að hafa ekið bifreið sinni undir áhrifum áfengis stutta vegalengd. Vitnið G leigubifreiðarstjóri bar fyrir dómi að ákærði, sem vitnið hefði kannast við um áratuga skeið, hefði komið á leigubifreiðastöðina, falast þar eftir áfengi, en eftir að hafa verið tjáð að það væri ekki í boði, farið í bifreið sína og ekið henni spölkorn. Fyrir liggur að vitnið hafði samband við lögreglu og bar kennsl á ákærða þegar hann hafði verið handtekinn þar skammt frá, stuttu síðar. Framburður vitnisins var mjög trúverðugur. Fyrir liggur að ákærði var handtekinn skammt frá bifreiðastöðinni og var hann þá með kveikjuláslykil að bifreiðinni í fórum sínum. Nefndi ákærði ekki við lögreglu þá um nóttina að vinur sinn, H, hefði í raun ekið bifreiðinni, en telja verður líkur á því að maður, sem handtekinn er fyrir ölvunarakstur, upplýsi lögreglu um það ef hann veit til þess að annar maður hafi í raun verið ökumaðurinn. Fyrir dómi vísaði ákærði til þess að hann treysti lögreglunni alls ekki og hefði því ekki tjáð sig um þetta við hana um nóttina, auk þess sem alls ekki ætti að yfirheyra ölvaða menn. Hvað sem um þessi atriði má segja þykir ekki verða horft fram hjá því að ákærði nefndi H ekki sem raunverulegan ökumann, þegar lögreglan handtók hann og færði á lögreglustöð grunaðan um ölvunarakstur. Framburður ákærða og H fyrir lögreglu um mánuði eftir atvikið, og svo framburður þeirra beggja fyrir dómi, breytir engu um það, að telja verður sannað með mjög trúverðugum framburði vitnisins G að ákærði hafi í raun ekið bifreið sinni stuttan spöl á bifreiðastæðinu við [...] þessa nótt. Er hann því sannur að sök samkvæmt ákæru sýslumannsins á [...], en háttsemi hans er í ákærunni rétt færð til refsiheimildar. Af sakaferli ákærða skal þess getið hér að með dómi Hæstaréttar Íslands var hann hinn [...] dæmdur til greiðslu 250.000 króna sektar fyrir brot gegn 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga og var jafnframt sviptur ökurétti í tvö ár og þrjá mánuði frá 10. mars 2014 að telja, en héraðsdómur, þar sem ákærði hafði verið sakfelldur fyrir brot gegn sömu lagaákvæðum, var kveðinn upp [...]. Hefur dómurinn ítrekunaráhrif að því er varðar tímalengd sviptingar ökuréttar sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 92/2008. Ákærða hefur ekki áður gerð refsing fyrir ofbeldisbrot. Á hinn bóginn var brotaþoli unnusta hans um átta til níu ára skeið, þótt þau hafi aldrei átt sameiginlegt heimili. Verður litið svo á að þau hafi verið nákomin í skilningi 3. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1940. Verður ákærði dæmdur til átta mánaða fangelsis en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður ákærða gerð 220.000 króna sekt vegna umferðarlagabrotsins en sextán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði verður sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði frá 10. júní 2016 að telja. Ákærði framdi ólögmæta meingerð gagnvart brotaþola og verður dæmdur til greiðslu 600.000 króna miskabóta til hennar ásamt vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Þá liggur fyrir samkvæmt vottorði að brotaþoli var í tólf daga með sauma og svo á sýklalyfjum í viku vegna sýkingar. Verður ákærði dæmdur til greiðslu þjáningabóta vegna nítján daga, 33.440 króna, ásamt vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Bótakrafa var birt 4. mars 2014. Ákærði er sýknaður af fyrri ákærulið ákæru ríkissaksóknara en sakfelldur af hinum síðari og ákæru sýslumanns. Verður ákveðið að ákærði greiði að tveimur þriðju hlutum en ríkissjóður einum þriðja 1.860.000 króna málsvarnarlaun Gísla M. Auðbergssonar hrl., verjanda ákærða, 366.560 króna ferðakostnað verjandans og 558.000 króna þóknun Arnbjargar Sigurðardóttur hrl. réttargæslumanns, og er virðisaukaskattur innifalinn í launum lögmannanna. Annar sakarkostnaður samkvæmt yfirliti ákæruvaldsins, 258.603 krónur, er vegna ákæruliða er ákærði er sakfelldur fyrir og ber honum að greiða hann að fullu, en fjörutíu þúsund króna ferðakostnaður vitnis, sem ekki er getið á yfirlitinu, var vegna þess ákæruliðar er ákærði var sýknaður af og greiðist sá kostnaður úr ríkissjóði. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Af hálfu ákæruvaldsins fór Kolbrún Benediktsdóttir saksóknari með málið. Málið dæma héraðsdómararnir Þorsteinn Davíðsson, Erlingur Sigtryggsson og Ólafur Ólafsson. D Ó M S O R Ð Ákærði, X, sæti átta mánaða fangelsi en fullnustu refsingarinnar er frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði greiði 220.000 króna sekt í ríkissjóð en sextán daga fangelsi komi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti í þrjú ár og sex mánuði frá 10. júní 2016 að telja. Ákærði greiði A 633.444 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 10. febrúar 2013 til 5. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði að tveimur þriðju hlutum 1.860.000 króna málsvarnarlaun verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hrl., 366.560 króna ferðakostnað hans, og 558.000 króna þóknun Arnbjargar Sigurðardóttur hrl. réttargæslumanns brotaþola. Þá greiði ákærði annan sakarkostnað 258.603 krónur.
Mál nr. 414/2017
Kærumál Hlutafélag Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms í máli sem B hf. höfðaði gegn V hf. til ómerkingar á kjöri tiltekinna einstaklinga í stjórn V hf. á hluthafafundum í félaginu 6. júlí og 31. ágúst 2016 og til staðfestingar á því að aðrir einstaklingar hefðu þar verið réttkjörnir. Til vara krafðist B hf. eingöngu ómerkingar á stjórnarkjörinu. Héraðsdómur vísaði til þess að samkvæmt samþykktum V hf. ætti að kjósa nýja stjórn og varastjórn árlega og að stjórnarkjör hefði síðast farið fram á aðalfundi í félaginu 6. júlí 2017. Hefði B hf. ekki byggt á því að neitt í rekstri V hf. eða ákvörðunum hinnar umdeildu stjórnar hefði verið á annan veg ef stjórnarkjörinu á umræddum fundum hefði verið hagað á þann veg sem B hf. teldi að hefði verið rétt. Þá hefði B hf. ekki heldur gert grein fyrir því á hvaða hátt félagið gæti haft lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfur sínar eftir að hin nýja stjórn hafði verið kjörin á síðastgreindum aðalfundi í V hf. Væri af þeim sökum óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi. Hæstiréttur staðfesti hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónssonog Ólafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. júní 2017 enkærumálsgögn bárust réttinum 5. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands12. júní 2017 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi.Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagtfyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur.Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorðigreinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Brim hf., greiði varnaraðila,Vinnslustöðinni hf., 350.000krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12.júní 2017.Mál þetta, sem þingfest var 13.október sl., og dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 31. mars sl., er höfðað afBrimi hf., kt. [...], Fiskislóð 14, Reykjavík, með stefnu birtri þann 30.september sl., á hendur Vinnslustöðinni hf., kt. [...], Hafnargötu 2,Vestmanneyjum.Málið var endurupptekið að frumkvæðidómara 15. maí sl. í því skyni að gefa aðilum kost á að tjá sig um það hvort efniværu til að vísa málinu frá dómi án kröfu. Var svo málið dómtekið á ný. Stefnandi krefst þess aðallega ífyrsta lagi að ómerkt verði kjör Einars Þórs Sverrissonar; Guðmundar ArnarGunnarssonar, Ingvars Eyfjörð; Írisar Róbertsdóttur og Rutar Haraldsdóttur ístjórn og kjör Eyjólfs Guðjónssonar og Guðmundu Bjarnadóttur í varastjórn, semfram fór á hluthafafundi stefnda þann 31. ágúst 2016. Í öðru lagi að ómerktverði kjör Einars Þórs Sverrissonar; Guðmundar Arnar Gunnarssonar; IngvarsEyfjörð; Írisar Róbertsdóttur og Rutar Haraldsdóttur í stjórn og kjör EyjólfsGuðjónssonar og Guðmundu Bjarnadóttur í varastjórn, sem fram fór á aðalfundistefnda þann 6. júlí 2016 og í þriðja lagi að staðfest verði með dómi aðeftirtaldir einstaklingar hafi verið réttkjörnir í stjórn og varastjórnfélagsins á aðalfundi félagsins þann 6. júlí 2016:í stjórn:·Guðmundur Kristjánsson; ·Ingvar Eyfjörð; ·Íris Róbertsdóttir; og·Rut Haraldsdóttir, í varastjórn:·Hjálmar Kristjánsson; og·Guðmunda Bjarnadóttir,og að viðurkennt verði með dómi að félaginu beri skyldatil að boða til framhaldsfundar til að varpa hlutkesti um það hvort Einar ÞórSverrisson eða Guðmundur Örn Gunnarsson taki sæti í stjórn félagsins ásamtáðurnefndum aðilum. Tilvara krefst stefnandi þess að kjör Einars Þórs Sverrissonar; Guðmundar ArnarGunnarssonar; Ingvars Eyfjörð; Írisar Róbertsdóttur; og Rutar Haraldsdóttur ístjórn og kjör Eyjólfs Guðjónssonar og Guðmundu Bjarnadóttur í varastjórn, semfram fór á hluthafafundi stefnda þann 31. ágúst 2016 verði ómerkt; og að kjörEinars Þórs Sverrissonar; Guðmundar Arnar Gunnarssonar; Ingvars Eyfjörð; ÍrisarRóbertsdóttur; og Rutar Haraldsdóttur í stjórn og kjör Eyjólfs Guðjónssonar ogGuðmundu Bjarnadóttur í varastjórn, sem fram fór á aðalfundi stefnda þann 6.júlí 2016, verði ómerkt.Í báðum tilvikum gerir stefnandi kröfu um aðstefndi greiði stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins eða samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins. Af hálfu stefnda er krafistsýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiðastefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmtmati dómsins. Málavextir Málþetta á rætur sínar að rekja til aðalfundar stefnda, er haldinn var 6. júlí2016, en félagið er fyrirtæki í sjávarútvegi er gerir út skip og starfrækirýmiskonar vinnslustöðvar. Stefnandi er næst stærsti hlutahafi félagsins og fermeð 32,88% eignarhlut í því, en hlutir hans voru á framangreindum tíma í eigufélaganna Stillu útgerðar ehf., KG fiskverkunar ehf., Eyjavina ehf., ogeinstaklinganna Guðmundar Kristjánssonar og Hjálmars Kristjánssonar, sem allirmunu vera tengdir stefnanda. Líktog að framan greinir á mál þetta rætur að rekja til aðalfunar stefnda semhaldinn var þann 6. júlí 2016. Ekki er deilt um boðun til fundarins og beraðilum saman um að þangað hafi verið mættir fulltrúar hluthafa sem réðu yfirsamtals 99,35% hlutafjár í félaginu. Þá er og óumdeilt að við stjórnarkjör þaðer fram fór á fundinum hafi verið beitt margfeldiskosningu í samræmi viðframkomnar kröfur þar um. Samkvæmt reglum félagsins skyldi kjósa í stjórnstefnda fimm manns og tvo til vara. Þá hafi endurskoðandi félagsins, ÞorvarðurGunnarsson og lögfræðingur félagsins Lilja Björg Arngrímsdóttir séð umtalninguna auk Runólfs Guðmundssonar fulltrúa minnihluta hluthafa. Við talninguatkvæða munu tveir menn, þeir Ingvar Eyfjörð og Guðmundur Kristjánsson, hafaverið hæstir með sama fjölda atkvæða. Þá hafi fjórir aðrir einstaklingar, þauÍris Róbertsdóttir, Rut Haraldsdóttir, Einar Þór Sverrisson og Guðmundur ÖrnGunnarsson fengið jafn mörg atkvæði um þau þrjú sæti er eftir stóðu. Lokskveður stefnandi Hjálmar Kristjánsson og Guðmundu Bjarnadóttur hafa veriðkjörin í varastjórn. Ekki ber aðilum að fullu saman um framhaldið, en ljóst erað atkvæðaseðill eins hluthafa skilaði sér ekki í kjörkassa og ljóst að þaðatkvæði hefði ráðið úrslitum um stjórnarkjörið. Kveður stefndi þetta hafa komiðí ljós áður en talningu var lokið, en stefnandi tekur sérstaklega fram að þettahafi fyrst komið í ljós eftir að kosningu og talningu atkvæða var lokið. Óumdeilter að fundarstjóri ákvað að endurtaka skyldi stjórnarkjörið og bókuð varákvörðun fundarstjóra um að ógilda kosningu og endurtaka hana, sem var mótmæltaf fulltrúa minnihluta hlutahafa, framangreindum Runólfi Guðmundssyni. Erstjórnarkjörið var endurtekið náðu fulltrúar stefnanda, Guðmundur Kristjánssonog Hjálmar Kristjánsson, ekki kjöri í stjórn og varastjórn. Íkjölfar aðalfundarins sendi stefnandi Fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra erindiþar sem fram komu mótmæli hans við framkvæmd stjórnarkjörsins og fór hann þessþar jafnframt á leit að stofnunin myndi virða niðurstöðu hins fyrrastjórnarkjörs. Í stefnu er sérstaklega tekið fram að breytingar á stjórnfélagsins hafi ekki verið skráðar í Fyrirtækjaskrá. Kveður stefndi þetta komatil af því að einn hinna nýkjörnu stjórnarmanna hafi neitað að undirritatilkynningu um nýja stjórn og því hafi slík tilkynning ekki verið sendstofnuninni. Þámun Seil ehf., sem fer með 39,2% af hlutafé stefnda, hafa krafist þess meðbréfi dags. 15. júlí 2016, að boðað yrði til hluthafafundar í félaginu, þar semumboð nýkjörinnar stjórnar yrði fellt niður og kosið til stjórnar félagsins áný. Stefnandi hafi mótmæli kröfunni og vísaði til þess að FyrirtækjaskráRíkisskattstjóra hefði málið til skoðunar. Samkvæmt gögnum málsins fundaðiskráð stjórn félagsins um málið þann 11. ágúst 2016 og ákvað að boða tilhluthafafundar. Sætti þessi afgreiðsla mótmælum af hálfu GuðmundarKristjánssonar og Ingvars Eyfjörð, sem töldu fráfarna stjórn ekki hafa umboðtil að taka ákvarðanir fyrir félagið. Þá mótmælti stefnandi boðunhluthafafundar með bréfi til Fyrirtækjaskrár Ríkisskattstjóra auk þess semstefnandi fór fram á það við sýslumann að lögbann yrði lagt viðhluthafafundinum en kröfunni var synjað og fór hluthafafundur fram 31. ágúst2016. Var þar mætt fyrir 99,39% hlutafjár. Á fundinum var stjórn félagsinssjálfkjörin, en fulltrúar stefnanda drógu framboð sitt til baka rétt fyrirfundinn. Á fundinum voru enn bókuð mótmæli stefnanda við lögmætihluthafafundarins og stjórnarkjörsins. Kom þar fram að stefnandi taldi ekkihafa verið boðað til fundarins með lögmætum hætti m.a. á þeim grundvelli að sústjórn sem boðaði til hans hafi ekki haft umboð til þess auk þess sem bent vará að málið væri enn til skoðunar hjá Fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra. Viðmunnlegan málflutning í aðalmeðferð málsins þann 31. mars sl. var upplýst aðboðað hefði verið til aðalfundar í hinu stefnda félaginu er fara skyldi framþann 6. apríl 2017, þar sem meðal annars skyldi kjósa nýja stjórn í samræmi viðsamþykktir félagsins. Við endurupptöku málsins 15. maí 2017 var lögð framfundargerð aðalfundar stefnda sem fram fór 6. apríl 2017, en í henni kemur framað á þeim fundi hafi verið kjörin ný aðalstjórn og varastjórn í stefnda. Kemurjafnframt fram að stefnandi hafi á fundinum gert fyrirvara um lögmætifundarins. NiðurstaðaÁgreininguraðila snýr að því hvort stjórnarkjör það er fram fór á aðalfundi stefnda þann6. júlí 2016, sem og stjórnarkjör hluthafafundar þann 31. ágúst 2016, sem fór ásama veg, hafi verið gilt.Ístefnu gerir stefnandi grein fyrir þeim lögvörðu hagsmunum sem hann kveðst hafaí málinu. Kveðst stefnandi hafa lögmæta hagsmuni af þvíað krefjast þess að fyrra stjórnarkjörið á aðalfundinum gildi enda sé ljóst aðúrslit síðari kosninganna hafi ekki verið stefnanda eins hagstæð og úrslitfyrri kosninganna. Í fyrra stjórnarkjörinu hafi tveir frambjóðendur semstefnandi hafi stutt til stjórnarkjörs hlotið kjör í aðalstjórn félagsins ogeinn frambjóðandi kjör í varastjórn félagsins. Í síðara stjórnarkjörinu hafiaðeins einn frambjóðandi sem stefnandi hafði stutt til stjórnarkjörs hlotiðkjör í aðalstjórn félagsins. Enginn fulltrúi stefnanda hafi hlotið kjör ívarastjórn í síðara stjórnarkjörinu. Að mati stefnanda hafi samskipti fulltrúameirihlutans við tiltekinn hluthafa sem ekki skilaði atkvæði í fyrrastjórnarkjörinu haft úrslitaáhrif á hina breyttu niðurstöðu.Stefnandibendir á að það skipti verulega máli fyrir hans hagsmuni hvort hann hafi tvofulltrúa í stjórninni og einn í varastjórn eða aðeins einn fulltrúa í stjórnfélagsins. Fyrir liggi að stærsti hluthafi félagsins, sem eigi um 39% afheildarhlutafé félagsins, geti kosið tvo fulltrúa í stjórnina. Aðrir minnihluthafar sem fari með um 28% af heildarhlutafé félagsins geti kosið einn fulltrúaí stjórn. Verði fallist á kröfur stefnanda sé ljóst að fulltrúi minnihlutans séí oddastöðu vegna ákvörðunartöku í stjórninni. Sá fulltrúi gæti því tekið undirsjónarmið fulltrúa stefnanda eða fulltrúa stærsta hluthafans, eftir því sem viðeigi, við töku ákvarðana um rekstur félagsins. Stefnandi gæti því hæglega haftmeiri áhrif á stjórnun félagsins, einkum í þeim tilvikum þar sem fulltrúiannarra hluthafa í stjórninni sé sammála áherslum stefnanda um það hvernighagsmunum félagsins sé best borgið.Kveðststefnandi því hafa verulega hagsmuni af því að fallist verði á að fyrrastjórnarkjörið á aðalfundinum hafi verið lögmætt og að það sé staðfest með dómiað aðgerðir meirihlutans hafi brotið á rétti hans sem hluthafi í félaginu.Ekkier gerð frekari grein fyrir því í stefnu að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni afþví að fá dóm um kröfur sínar í málinu. Fyrirliggur að ný stjórn og varastjórn hefur verið kjörin í stefnda, en skv.samþykktum stefnda ber að halda aðalfund og kjósa nýja stjórn og varastjórn árlega.Stefnandihefur ekki gert neina grein fyrir tilteknum ákvörðunum sem hin umdeilda stjórnhafi tekið, sem hafi gengið gegn eða varðað hagsmuni stefnanda sérstaklega.Hefur hann ekki byggt á því að neitt í rekstri stefnda eða ákvörðunum stjórnarstefnda hefði verið á annan veg ef stjórnarkjöri hefði verið hagað á þann vegsem hann telur að hefði verið rétt.Ennsíður hefur stefnandi gert grein fyrir því á hvaða hátt hann geti haft af þvílögvarða hagsmuni að fá úrlausn um kröfur sínar nú eftir að ný stjórn varkjörin í stefnda á aðalfundi 6. apríl 2017.Afþessum sökum, og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í málinu nr. 360/2003, þykiróhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi án kröfu þar sem stefnandi hefur ekkisýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn um kröfur sínarsbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Einsog mál þetta er vaxið þykir rétt að málskostnaður falli niður. SigurðurG. Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.Úrskurðarorð:Máli þessu er vísað frá dómi.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 278/2007
Fasteignakaup Ógilding samnings Hæfi
Árið 1992 seldu þáverandi eigendur jarðarinnar T eignarhluta sinn í óskiptu landi jarðarinnar til N. Einn þáverandi eiganda T var J, móðir stefnenda. Í málinu kröfðust stefnendur þess að kaupsamningar og afsöl vegna sölunnar yrðu ómerktir en þeir héldu því fram að J hefði á árinu 1992 ekki verið fær um að taka sjálf ákvörðun um sölu landsins sökum elliglapa. Byggðu þau málatilbúnað sinn á því að H systir stefnenda hefði ekki haft umboð til að rita undir kaupsamningana fyrir hönd J og að J hefði ekki verið hæf til þess að lýsa því síðar yfir að H hefði haft fullt og ótakmarkað umboð hennar. Í niðurstöðu héraðsdóms sem var staðfestur af Hæstarétti með vísan til forsendna var talið að stefnendum hefði ekki tekist að færa sönnur á að vilji J hefði ekki staðið til að selja eignina og hún hefði ekki mátt gera sér grein fyrir hvað fólst í umboðinu er hún veitti dóttur sinni H. Þá hefðu stefnendur ekki sýnt fram á að salan hefði að einhverju leyti verið óvenjuleg eða að J hefði verið hlunnfarin í viðskiptunum við N. Var N því sýknaður af kröfum stefnenda.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 18. maí 2007 og krefjast þess að ógilt verði sala á eignarhluta þeirra í óskiptu landi úr jörðinni Tjarnarkoti, Reykjanesbæ, samkvæmt tveimur kaupsamningum, nánar tilgreindum þannig: „I. Kaupsamningur og afsal dagsettur 7. febrúar 1992, á eignarhluta Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld, heitinnar, sem er fimmtungur (20%) í jörðinni Tjarnarkoti, Reykjanesbæ, í óskiptri sameign, um sölu á óskiptu landi ofan Reykjanesbrautar innan lögsagnarumdæmis Njarðvíkurkaupstaðar, skv. teikningu. Alls að stærð 1.614 hektarar, en eignarhluti Tjarnarkots var 6,66% landsins, þ.e. 107,5 hektarar. Eignarhluti áfrýjenda er því 21,5 hektari. Ógilt verði einnig afsöl á eignarhluta áfrýjenda (20%) skv. ofangreindum kaupsamningi, afsölin eru 6, dags. 10. nóvember 1995, á 4,3 hekturum, 28. nóvember 1996 á 4,3 hekturum, 10. desember 1997 á 4,3 hekturum, 3. febrúar 1999 á 4,3 hekturum, 21. september 2000 á 4,3 hekturum. II. Kaupsamningur dagsettur 7. febrúar 1992 svo og 4 afsölum skv. kaupsamningum á eignarhluta Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld, heitinnar, sem er fimmtungur (20%) í jörðinni Tjarnarkoti í Reykjanesbæ, um sölu á óskiptu landi jarðarinnar Tjarnarkots, 6,66%, þ.e. 5,26 hektarar af óskiptri landspildu á Stapa skv. teikningu. Eignarhluti áfrýjenda er 1,052 hektarar. Afsölin eru alls fjögur, dags. 28. janúar 1994 á 22.000 m2, 1. nóvember 1994 á 10.000 m2, 10. nóvember 1995 á 10.000 m2, og 28. nóvember 1996 á 10.000 m2.“ Áfrýjendur krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjendur greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Matthías Kjeld og María Kjeld, greiði í sameiningu stefnda, Reykjanesbæ, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest 26. október 2005 og tekið til dóms 19. október 2006. Frávísunarúrskurður án kröfu var kveðinn upp 10. nóvember 2006 en með dómi Hæstaréttar 8. desember 2006 var frávísunin felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Málið var endurflutt í gær og dómtekið á ný. Stefnandi er Matthías Kjeld, Dalsbyggð 19, Garðabæ og María Kjeld, Bjarkargötu 10, Reykjavík en stefndi er Reykjanesbær. Í stefnu er dómkröfum stefnanda Matthíasar lýst svo: „Kröfur stefnanda eru, að eignarhlutar, fimmtungur, (20%) stefnanda í kaupsamningum og afsölum á óskiptu landi úr jörðinni Tjarnarkoti, Reykjanesbæ verði ómerktir. I. Kaupsamningur og afsal dagsett 7. febrúar 1992, á eignarhluta Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld, heitinnar, sem er fimmtungur (20%) í jörðinni Tjarnarkoti, Reykjanesbæ í óskiptri sameign um sölu á óskiptu landi ofan Reykjanesbrautar innan lögsagnarumdæmis Njarðvíkurkaupstaðar, skv. teikningu. Alls að stærð 1614 hektarar, en eignarhluti Tjarnarkots var 6,66% landsins þ.e. 107,5 hektarar. Eignarhluti stefnanda er því 21,5 hektarar. Ómerkt verði einnig afsöl á eignarhluta stefnanda (20%) skv. ofangreindum kaupsamningi. Afsölin eru 6, dagsett 10. nóvember 1995 á 4,3 ha., 28. nóvember 1996 á 4,3 ha., 10. desember 1997 á 4,3 ha., 3 febrúar 1999 á 4,3 ha., 3. febrúar 1999 á 4,3 ha. og 21. september 2000 á 4,3 ha. II. Kaupsamningur dagsettur 7. febrúar 1992 svo og 4 afsölum skv. kaupsamningum á eignarhluta Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld, heitinnar, sem er fimmtungur (20%) í jörðinni Tjarnarkoti í Reykjanesbæ í óskiptri sameign, um sölu á landi jarðarinnar Tjarnarkots í óskiptu landi jarðarinnar Tjarnarkots, 6,66% þ.e. 5,26 hektarar af óskiptri landsspildu á Stapa skv. teikningu. Eignarhluti stefnanda er 1.052 hektarar. Afsölin eru alls fjögur dagsett 28. janúar 1994 á 22.000 m., 1. nóvember 1994 á 10.000 m., 10. nóvember 1995 á 10.000 m og 28. nóvember 1996 á 10.000 m. Stefndi greiði þær fjárhæðir sem hafa verið greiddar fyrir hans eignarhluta, er dómur gengur, en þó án vaxta.“ Þá krefst stefnandi Matthías málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu stefnanda Matthísar og honum dæmdur málskostnaður. Í greinargerð sinni benti stefndi á að stefnandi Matthías hafi fengið framselda erfðahluti systkina sinna og frændfólks í útlandi Tjarnarkots. Stefnanda hafi hins vegar yfirsést í málatilbúnaði sínum að systir hans, María Kjeld, hafi áður fengið framselda eignarhluta afkomenda Finnboga heitins Kjeld. Í málinu hafi María aðeins framselt til stefnanda erfðarhlut sinn í óskiptu landi Tjarnarkots en ekki áðurnefndan eignarhluta samkvæmt kaupsamningi 27. júní 1997 og því bæri að frávísa málinu. María höfðaði því meðalgöngusök sem þingfest var 25. janúar 2006. Stefndi hún stefnanda Matthíasi og stefnda Reykjanesbæ og gerði sömu kröfur og stefnandi Matthías í aðalsök Meðalgöngustefndi Reykjanesbær gerir þær kröfur að hann verði sýknaður af kröfu meðalgöngustefnanda og að meðalgöngustefnandi verði dæmdur til að greiða meðalgöngustefnda málskostnað in solidum með aðalstefnanda Matthíasi Kjeld. Af hálfu aðalstefnanda Matthíasar hefur meðalganga Maríu verið samþykkt og af hálfu aðalstefnda Reykjanesbæjar hefur því ekki verið andmælt að meðalgöngustefnandi standi við hlið aðalstefnanda með þessum hætti og féll aðalstefndi því frá frávísunarkröfu sinni. Aðalsök og meðalgöngusök voru sameinuð í þinghaldi 23. maí 2006 og málið rekið sem eitt mál upp frá því með Matthías og Maríu sóknarmegin, hér á eftir nefndir stefnendur, og Reykjanesbæ varnarmegin, hér eftir nefndur stefndi. I. Þann 7. febrúar 1992 seldu þáverandi eigendur Tjarnarkots í Njarðvík eignarhluta sinni í óskiptu landi jarðarinnar til Njarðvíkurkaupstaðar. Sveitarfélögin Keflavík og Njarðvíkurkaupstaður voru síðar sameinuð og heita nú Reykjanesbær. Einn þáverandi eigenda Tjarnarkots var Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld sem nú er látin. Stefnendur halda því fram að móðir þeirra hafi á árinu 1992 verið komin með elliglöp og hafi ekki verið fær um að taka sjálf ákvörðun um sölu landsins. Hafa stefnendur fengið framselda erfðahluta systkina sinna og frændfólks og höfðað mál þetta til ógildingar sölunni, kaupsamningum og afsölum henni tengdri. Þá er það málsástæða af hálfu stefnenda að kaupverð hins selda lands hafi verið of lágt og hafa stefnendur lagt fram mat dómkvadds matsmanns því til sönnunar. II. Jóna G. Kjeld sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn Jens S. Kjeld sem lést 1980. Búsetuleyfi til handa Jónu var gefið út 4. nóvember 1982. Börn þeirra hjóna voru stefnendur Matthías og María en auk þess Hanna, Kristbjörg, Finnbogi og Kristjana. Tvö þeirra síðast nefndu eru látin. Allir samerfingjar stefnanda Matthíasar, þar og meðal börn Finnboga og Kristjönu, hafa framselt Matthíasi erfðahlut sinni í óskiptu landi jarðarinnar Tjarnarkots. Áður var getið um hlut Maríu sem hún hefur keypt af börnum Finnboga heitins. Með tveimur kaupsamningum 7. febrúar 1992 keypti stefndi af þáverandi eigendum Tjarnarkots landsvæði sem tilheyrði óskiptu landi annars vegar ofan Reykjanesbrautar og hins vegar neðan brautarinnar. Seljendur eignarinnar voru Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld, Ester Finnbogadóttir, Guðfinna J. Finnbogadóttir, Helga Finnbogadóttir, Jón M. Guðmundsson, Finnbogi G. Guðmundsson, Stefanía Guðmundsdóttir, Laufey Ósk Guðmundsdóttir og Guðbjörg E. Guðmundsdóttir. Kaupin fórum fram í áföngum þannig að við undirskrift 7. febrúar 1992 greiddi stefndi fyrir 40% hins selda lands og fékk jafnframt afsal fyrir þeim hluta. Stefndi skuldbatt sig jafnframt til að kaupa það sem eftir stóð af eignarhluta seljanda. Skyldi stefndi kaupa 64.56 ha. eða 4% af landinu árlega, í fyrsta sinn 1. nóvember 1995. Þannig skyldi kaupunum lokið á 15 árum og afsöl gefin út árlega fyrir keyptum hlut. Kaupverð var bundið byggingarvísitölu. Viðskiptin gengu snurðulaust fyrir sig til 2004 en þá neituðu erfingjar Jónu G. Kjeld að undirrita afsöl og móttaka greiðslur. Hinu selda er lýst svo í stefnu: „Meðal eigna búsins voru 20% óskipt í jörðinni Tjaldarnesi ásamt tilheyrandi eignarhluta í skiptu landi jarðarinnar fyrir ofan Reykjanesbraut, innan lögsagnarumdæmis Njarðvíkurkaupstaðar. Hið óskipta land er alls 1614 hektarar að stærð, en eignarhluti Tjarnarkots í þessu óskipta landi er alls 107,5 hektarar. En Tjarnarkot tilheyrðu 6,66% alls hins óskipta lands. Ofangreindir erfingjar Jónu G. Kjeld og Jens S. Kjeld áttu því 20% eignarhluta í óskiptri sameign í jörðinni Tjarnarkoti ásamt tilheyrandi eignarréttindum. Nefndur eignarhluti í óskipta landinu, sem ofangreindir erfingjar áttu, er því 21,5 hektari, sbr. teikningu (rsk 15). Ennfremur tilheyrir búinu hlutdeild í skiptri landspildu á Stapa skv. teikningu (rsk. 23) alls er landsspildan 79,0 hektarar að stærð. Hluti dánarbúsins er 1.052 hektarar í því landi.“ Af hálfu stefnda hefur þessari lýsingu ekki verið mótmælt og er því ekki deilt um eignarhluta, legu eða stærð hins selda lands. Systir stefnenda, Hanna Kjeld, skrifaði undir báða kaupsamningana 7. febrúar 1992 fyrir hönd móður sinnar, Jónu G. Kjeld. Hún mun hins vegar ekki hafa haft skriflegt umboð frá móður sinni og var þinglýsingu því hafnað. Var þá útbúin yfirlýsing 25. október 1992 þar sem Jóna Kjeld lýsti því yfir að dóttir hennar Hanna hefði haft fullt og ótakmarkað umboð til að rita undir kaupsamningana fyrir sína hönd. Erfingjar Jónu fengu leyfi til einkaskipta 28. nóvember 1994 og kemur þar fram að María Kjeld hafi umboð erfingja til að ráðstafa eignum dánarbúsins. Í framhaldi af því skrifaði María undir afsöl fyrir hönd dánarbúsins. Þann 7. júlí 2004 gaf Hanna Kjeld út eftirfarandi yfirlýsingu: „Ég undirrituð Hanna M. Kjeld, [ ... ] undirritaði kaupsamning og afsal að hluta (40%) þann 7. febrúar 1992, fyrir hönd móður minnar Jónu G. Kjeld, að óskiptu landi sunnan Reykjanesbrautar, eignarhluta jarðarinnar Tjarnarkots, Innri-Njarðvík. Ég, Hanna Kjeld, lýsi því nú yfir, að ég hafði ekki heimild eða umboð til þess að gera það sem að framan er greint. Ég hélt að mér væri þetta heimilt og væri að gera veikri móður minni og frænkum greiða en ekki ógreiða.“ Þann 2. ágúst 2004 gaf María Kjeld út yfirlýsingu þar sem segir meðal annars að hún hafi vottað yfirlýsingu móður sinnar 25. október 1992 þar sem móðir hennar, Jóna G. Kjeld, hafi gefið dóttur sinni, Hönnu Kjeld, fullt umboð til að skrifa undir kaupsamning fyrir sína hönd. Síðan segir í yfirlýsingunni: „Ég, María Kjeld, lýsi því nú yfir, að ég hafði ekki heimild eða umboð frá systkinum mínum til þess að gera það sem að framan er greint, enda taldi ég að ég væri aðeins að ganga frá einhverjum formsatriðum fyrir móður mína. Ég vil geta þess hér að móðir mín var á árunum 1991 til 1992 komin með alvarleg vitglöp og áttaði sig ekki á málefnum eða mönnum sem við hana ræddu.“ Í vottorði Birgis Guðjónssonar læknis frá 15. september 2004 segir meðal annars: „Jóna kom fyrst til dagvistunar á Hrafnistu í febrúar ´87 og síðar lögð inn á almenna deild og endanlega á hjúkrunardeild. Í vistunarmati dagsettu 27. október 1987 er hún skráð með dementiu senilis þ.e. elliglöp. Í dagnótum læknis frá því í september 1988 er getið um vaxandi dementiu. Við innlögn á hjúkrunardeild í október 1989 er skilgreint að hún sé gleymin og greining ítrekuð dementia.“ Stefnandi aflaði mats til að meta sanngjarnt verð hins selda með hliðsjón af söluskilmálum. Í niðurstöðu matsmanns segir að hann telji hæfilegt og sanngjarnt söluverð spildu ofan Reykjanesbrautar 4.400.000 krónur miðað við 7. febrúar 1992. Spilduna neðan Reykjanesbrautar metur hann á 1.950.000 krónur miðað við sama tíma. III. Stefnandi Matthías Kjeld sagði fyrir dómi að hann hafi aldrei móttekið greiðslur vegna þessarar sölu. Hann hafi komist að því síðar að Gylfi H. Pálsson hafi móttekið greiðslur frá Njarðvíkurkaupstað og sent Maríu hlut þeirra systkina sem hún hafi lagt inn á bók. Þá sagði stefnandi að honum hafi aldrei verið tilkynnt um að búið væri að selja hið umdeilda land. Hann hafi ekki heldur áttað sig á því þegar gengið hafi verið frá einkaskiptaleyfi 28. nóvember 1994 eftir andlát móður hans. Stefnandi María Kjeld sagði að móðir hennar hefði búið hjá Hönnu dóttur sinni. María kvaðst hafa dvalið mikið hjá þeim áður en móðir þeirra hafi farið á Hrafnistu. Þær systur hafi hugsað mest um móður sína og því hafi það komið í þeirra hlut að vera í fyrirsvari fyrir hana þegar komið hafi að ráðstöfunum þeim sem hér um ræðir. Hún kvaðst ekki muna til þess að hún hafi sagt bróður sínum, meðstefnanda Matthíasi, frá sölunni, alla vega ekki neitt sérstaklega. Annars kvaðst hún ekki muna þetta glöggt. Salan hafi verið frágengin og því hafi hún talið rétt að skrifa undir þau skjöl sam Gylfi H. Pálsson hafi komið með til hennar. Hún kvaðst ekki muna þetta glöggt en minnti að Gylfi hafi yfirleitt komið með skjöl til undirritunar. Hún kvaðst hafa móttekið peninga frá Gylfa og lagt þá inn á bók. Í fyrstu hafi peningarnir farið til viðhalds á húsinu að Tjarnarkoti og svo hafi hún greitt fasteignargjöld og annan kostnað sem til hafi fallið. Aðspurð um hvort hún hafi ekki sagt Matthíasi frá þessari sölu svaraði hún því til að „þetta [hafi] aldrei verið tekið upp formlega í fjölskyldunni heldur talað almennt um það ef þá var talað um það.“ Aðspurð um af hverju hún hafi breytt afstöðu sinni eftir tólf ár og telji nú móður sína hafa verið óhæfa til að taka ákvörðun um sölu svaraði María því til að hún gæti ekki svarað þessari spurningu. Aðspurð um hver hafi samið yfirlýsinguna er hún hafi undirritað 2. ágúst 2004 sagði hún að hún hlyti að hafa gert það fyrst hún hafi skrifað undir hana en þó muni hún það ekki glöggt. Hún sagði að eftirstöðvar söluverðs stæðu óhreyfðar á bók. Vitnið Halldór Halldórsson héraðsdómari er vottur á yfirlýsingu þeirri sem amma hans, Jóna Kjeld, gaf 25. október 1992. Hann kvaðst hafa skrifað undir yfirlýsinguna eftirá, líklegast heima hjá móður sinni, Hönnu Kjeld, en þá hafi amma hans verið komin á Hrafnistu. Ekki treysti hann sér til þess að segja frá heilsufari ömmu sinnar á þessum tíma og hvort hún hafi verið haldin elliglöpum. Vitnið Magnús Hrafn Guðmannsson var byggingarfulltrúi hjá Njarðvíkurkaupstað á þessum tíma. Hann sagði að á árunum 1975 til 1976 hafi hafist viðræður um kaup á landi í Ytri Njarðvík. Mikil undirbúningsvinna hafi farið fram til að finna sanngjarnt verð fyrir báða aðila. Lögð hafi verið til grundvallar frjáls sala á lóðum í nágrenninu. Auk framangreindra vitna komu fyrir dóminn Stefán Jónsson fyrrverandi bæjarritari Njarðvíkurkaupstaðar, Ásgeir Jónsson hdl., Kristján Pálsson fyrrverandi bæjarstjóri Njarðvíkurkaupstaðar og Birgir Guðjónsson læknir, sem staðfesti vottorð sitt. IV. Stefnendur byggja á því að Jóna heitin Kjeld hafi verið haldin elliglöpum á þeim tíma er hún hafi ritað undir umboð til dóttur sinnar Hönnu Kjeld. Þá hafi Hanna ekki haft heimild til að rita undir kaupsamninga fyrir hönd móður sinnar eins og Hanna hafi reyndar lýst yfir sjálf. Það hefði átt að skipa henni lögráðamann eftir ákvæðum laga nr. 68/1984. Ákvæði lögræðislaga hafi því verið brotin og jafnframt ákvæði laga um samninga nr. 7/1936, 2. og 3. kafla. Framangreint valdi ógildingu á nefndum kaupsamningum. Þá vísa stefnendur enn fremur til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 þar sem verðlag á fermetra hafi verið víðsfjarri sanngirni. Í öðrum kaupsamningi sé fermetraverð 3.24 krónur auk vísitölutryggingar en án vaxta. Í hinum sé fermetraverð 18.27 krónur sem hafi miðast við byggingarvísitölu en án vaxta. Þetta verðlag á landi hafi verið fáránlegt og styðji matsgerð hins dómkvadda matsmanns það. Þá hafi systurnar Hanna Kjeld og María Kjeld skrifað undir afsöl hvor fyrir aðra án umboðs. Vanheimildir séu því í 2. og 3. veldi ef svo mætti taka til orða. Stefnandi Matthías Kjeld hafi ekki haft hugmynd um þessar sölur fyrr en í maí 2004 er lögmaður landeigenda Ytri-Njarðvíkurhverfis hafi haft samband við hann vegna breytinga á landamerkjum. Stefnandi hafi þá komið af fjöllum og farið að kynna sér málið. Stefndi styður sýknukröfu sína með þeim rökum að kaupsamningar og afsöl hafi verið undirrituð af til þess bærum aðilum eða umboðsmönnum þeirra. Stefndi telur ósannað með öllu að Hanna Kjeld hafi ekki haft umboð móður sinnar til að skrifa undir kaupsamninga. Yfirlýsing hennar tæpum 12 árum síðar hafi enga þýðingu. Skýring hennar á því að hún hafi talið sig vera að hjálpa móður sinni og frænkum sé ótrúverðug. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn ákvæðum 2. kafla laga nr. 7/1936 þar sem ósannað sé að Jóna G. Kjeld hafi verið beitt þvingunum eða farið hafi verið út fyrir efni umboðsins sem hún gaf. Þá sé til þess að líta að með leyfi til einkaskipta 28. nóvember 1994 hafi allir erfingjar Jónu G. Kjeld, þar á meðal stefnandi Matthías, veitt meðstefnanda Maríu Kjeld fulla heimild til að ráðstafa eignum dánarbúsins og veita viðtöku andvirði eigna. María hafi því haft fullt umboð til að skrifa undir afsöl og því sé yfirlýsing Maríu Kjeld, þar sem hún lýsir því yfir að hún hafi ekki haft umboð, algjör markleysa og óskiljanleg. Þá telur stefndi ósannað að Jóna G. Kjeld hafi verið haldin elliglöpum er hún hafi undirritað umboð til handa dóttur sinni til að ganga frá kaupsamningum. Engar upplýsingar hafi komið fram um andlegt hæfi hennar er samningsviðræður hafi farið fram um kaup á umræddu landi. Þá liggi fyrir að hún hafi verið með fullt lögræði á þeim tíma og því verið bær til að gera alla þá samninga sem hún hafi kosið. Í þessu sambandi bendir stefndi á að eigendur Tjarnarkots hafi haft aðstoð lögfræðings við samningsgerðina á sínum tíma. Njarðvíkurkaupstaður hafi keypt landsvæði af eigendum Tjarnarkots 5. janúar 1985 þar á meðal af Jónu G. Kjeld. Með þeim samningi hafi verið lagður grunnur að frekari kaupum sveitarfélagsins á landi Tjarnarkots. Söluverð þessa lands hafi verið uppreiknað og þeir útreikningar notaðir við síðari kaup af eigendum Tjarnarkots. Nánast enginn munur sé á matsverði samkvæmt matsgerð og kaupverðinu vegna spildunnar neðan Reykjanesbrautar. Samkvæmt matinu sé verðið 1.950.000 krónur en samkvæmt kaupsamningi sé kaupverðið 1.758.418 krónur. Varðandi spilduna fyrir ofan Reykjanesbraut beri að líta til þess að kaupverðið hafi verið ákveðið í byrjun árs 1992 miðað við byggingarvísitölu í janúar mánuði 1992. Verðlagning þess svæðis hafi verið miðuð við að landið myndi ekki nýtast sem byggingarland. Ástæðan sé sú að landið sé að miklum hluta skráð samkvæmt svæðisskipulagi sveitarfélaganna sem vatnsverndarsvæði sem bannað sé að nýta sem byggingarland. Því til stuðnings hafi stefndi lagt fram landnýtingarkort sem sé hluti af svæðisskipulagi Suðurnesja 1987 til 2007. Hinn dómkvaddi matsmaður hafi litið framhjá þessari staðreynd. Matsgerðinni sé því mótmælt í heild enda sé hún verulegum annmörkum háð og matsmaður hafi ekki komið fyrir dóm til að staðfesta matsgerðina. Þá dregur stefndi í efa að stefnandi Matthías hafi ekki vitað af sölunni fyrr en árið 2004. Í því sambandi bendir stefndi á að stefnandi hafi samþykkt árið 1994 að dánarbú móður hans skyldi skipt einkaskiptum. Með því að fá leyfi til einkaskipta hljóti erfingjar að hafa kynnt sér eignir og skuldir dánarbúsins. Stefnandi hafi því sýnt af sér tómlæti sem leiði til sýknu. Þá haldi stefnendur því fram að engar greiðslur hafa borist vegna kaupanna. Það sé auðvitað alrangt því umboðsmenn aðila hafi móttekið greiðslu kaupverðsins. V. Fyrir liggur að þrír samningar voru gerðir 7. febrúar 1992 um kaup stefnda á landi ofan Reykjanesbrautar sem var í óskiptri sameign jarðanna Innri-Njarðvíkur, Stapakots og Tjarnarkots. Stefndi gerði einnig samning við eigendur Tjarnarkots og Stapakots um kaup á landspildu neðan Reykjanesbrautar en áður hafði hann keypt hlut eigenda Innri-Njarðvíkur í þeirri spildu. Fram kemur í samningum um kaup á landi ofan Reykjanesbrautar að kaupsamningarnir voru jafnframt afsöl að hluta eða 40% af hinu selda. Var kveðið á um að stefndi myndi kaupa það sem eftir stæði í áföngum og skyldu afsöl gefin út árlega og kaupum lokið árið 2009. Á sama hátt var staðið að sölu spildunnar neðan Reykjanesbrautar og skyldi kaupum á henni lokið árið 1996. Móðir stefnenda, Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld, átti 20% hlut í jörðinni Tjarnarkot en hlutur eigenda Tjarnarkots í báðum landsvæðum var 6,66%. Eignarhlutur Jónu í hinu selda var því 1,332%. Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld lést 14. nóvember 1994. Hún átti sex börn og eru tvö þeirra látin. Að framan er rakið hvernig stefnendur, María og Matthías Kjeld, eignuðust erfðahlut systkina sinna. Krafa stefnenda er á því byggð að Hanna Kjeld, dóttir Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld, hafi ekki haft umboð móður sinnar til að rita undir samninga fyrir hennar hönd og að Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld hafi ekki verið hæf til þess að lýsa því síðar yfir að Hanna hefði haft fullt og ótakmarkað umboð hennar. Það eitt að Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld hafi á þessum tíma verið greind með elliglöp leiðir ekki sjálfkrafa til þess að fallast beri á dómkröfur stefnanda um ógildingu kaupsamninga og afsala sem undirritaðir voru á grundvelli umboðsins. Við mat á því hvort meta eigi umboðið ógilt verður m.a. að taka tillit til á hve háu stigi hinn andlegi annmarki var, hvort salan á landspildunni var óvenjuleg að einhverju leyti, hvort efni umboðsins var það flókið að Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld hafi ekki mátt gera sér grein fyrir að hún var að heimila sölu á spildu úr Tjarnarkoti, hvort salan var óhagstæð á þeim tíma er hún fór fram og hvort Jóna hafi því verið hlunnfarin í viðskiptunum. Af gögnum málsins má ráða að Jóna G. Finnbogadóttir Kjeld var haldin ellisljóleika er hún undirritaði umboðið til Hönnu dóttur sinnar. Því verður hins vegar ekki slegið föstu á hve háu stigi elliglöpin voru er hún undirritaði umboðið. Ekki verður séð að undirritun hennar sé komin til vegna beinna áhrifa frá andlegum vanheilindum eða annmörkum. Ekki verður talið að efni umboðsins hafi verið flókið þannig að Jóna hafi ekki mátt skilja af þeim sökum að verið var að selja spildu úr landi Tjarnarkots. Salan var ekki óvenjuleg á nokkurn hátt, a.m.k. töldu átta sameigendur Jónu ekki svo. Sameigendur hennar gengu til þessarar viðskipta af fúsum og frjálsum vilja og töldu sig væntanlega vera að fá markaðsverð fyrir landið. Í skýrslutökum fyrir dómi hefur verið staðfest að spildurnar voru seldar á markaðsverði. Þá verður ekki annað séð af gögnum málsins en að stefnandi María og systir hennar Hanna, en báðar undirrituðu þær skjöl í þessu sambandi, hafi einnig verið sáttar við söluna þá er hún var gerð og talið söluna eðlilega ráðstöfun eins og á stóð og söluverð ásættanlegt. Verður því talið að stefnendum hafi ekki tekist að færa sönnur á að vilji Jónu G. Finnbogadóttur Kjeld hafi ekki staðið til að selja eignina og hún hafi ekki mátt gera sér grein fyrir hvað fólst í umboðinu er hún veitti dóttur sinni Hönnu. Þá hafa stefnendur ekki sýnt fram á að salan hafi að einhverju leyti verið óvenjuleg eða að Jóna hafi verið hlunnfarin í viðskiptunum við stefnda. Matsgerð hinns dómkvadda matsmanns, sem ekki kom fyrir dóm til að staðfesta matið, og sem stefndi hefur mótmælt, þykir ekki breyta þessari niðurstöðu. Stefndi verður því sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður mill aðila. Gunnar Aðalstinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndi, Reykjanesbær, skal vera sýkn af kröfum stefnenda, Maríu Kjeld og Matthíasar Kjeld, í þessu máli. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 624/2013
Verksamningur Þjónustukaup Upplýsingaskylda
Ágreiningur var með aðilum um uppgjör reikninga vegna flutnings E ehf. á hesthúsi fyrir V. Hélt V því fram að samningur hefði tekist um heildarverð fyrir flutning á húsinu og með greiðslum til E ehf. hefði hann að fullu efnt þann samning. E ehf. hélt því aftur á móti fram að það hefði einungis látið V í té verðáætlun um flutning hesthússins, en ekki um aðra þætti verksins eins og flutning ballesta. Félagið hefði þannig ekki tekið að sér þá verkþætti þar sem atbeina krana og kranamanns þurfti til. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að ósannað væri að gerður hafi verið samningur milli aðila um að E ehf. tæki að sér verkið í heild og að samningur hafi komist á um endurgjald á tiltekinni fjárhæð fyrir þau verk sem E ehf. hafði með höndum við flutning á hesthúsinu. V bæri því samkvæmt 28. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup að greiða það verð sem E ehf. hefði krafist enda yrði það talið sanngjarnt með hliðsjón af því hversu vinnan var mikil og hvers eðlis hún var. Í ljósi 1. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 6. gr. laganna yrði E ehf. að bera hallann af því aðgerðarleysi sínu að hafa ekki tilkynnt V um verkþátt er laut að flutningi ballesta og með vísan til 7. gr. þeirra var ekki talið sanngjarnt að E ehf. gæti haft uppi kröfur á hendur V vegna kostnaðar við þann verkþátt. Var V því gert að greiða E ehf. eftirstöðvar vegna verksins en hann sýknaður af þeim kröfulið er laut að greiðslu vegna flutnings á ballestum.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. september 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ágreiningur aðila snýst um uppgjör reikninga vegna flutnings stefnda á hesthúsi fyrir áfrýjanda. Áfrýjandi heldur því fram að samningur hafi tekist milli aðila um heildarverð fyrir flutning á húsinu, en stefndi að hann hafi einungis látið áfrýjanda í té lauslega hugmynd um verð á flutningi þess, að undanskilinni kranavinnu. Í skýrslu fyrirsvarsmanns stefnda, Jóhanns Tryggva Aðalsteinssonar, fyrir héraðsdómi kom fram að hann hefði í samtali við áfrýjanda áætlað verð fyrir flutninginn á bilinu 700.000 til 900.000 krónur. Spurður um hvað hefði orðið til þess að sú verðáætlun stóðst ekki kvað hann að flutningur á svokölluðum ballestum hefði hleypt upp verðinu, en reikningur vegna þess verkþáttar nam 689.965 krónum. Hann kvað að í þeirri verðhugmynd sem hann hefði gefið áfrýjanda áður en verkið hófst, hefði ekki falist áætlun vegna flutnings ballesta. Hann kvaðst hafa flutt þær að beiðni kranamanns hjá Á.B. lyftingu ehf., en það fyrirtæki sá um þá þætti verksins þar sem atbeina krana og kranamanns þurfti til. Má af gögnum málsins ráða að áfrýjanda var um það kunnugt, en hann undirritaði vinnuskýrslur vegna þess verkþáttar. Áfrýjandi aflaði matsgerðar undir rekstri málsins um hvað teldist eðlilegur og sanngjarn kostnaður vegna heildarverksins og var niðurstaða matsgerðar að sá kostnaður væri 3.073.295 krónur, að meðtalinni svokallaðri kranavinnu. Eftir héraðsdóm aflaði áfrýjandi yfirmatsgerðar um það sem metið hafði verið með undirmati, en einnig var þar lagt mat á önnur atriði sem ekki höfðu verið metin áður. Samkvæmt yfirmatsgerð var sanngjarn og eðlilegur kostnaður vegna þeirra þátta sem beiðst hafði verið yfirmats á 2.745.600 krónur, að meðtalinni kranavinnu. Yfirmatsmenn staðfestu matsgerð sína fyrir héraðsdómi. Var annar þeirra, Hjalti Sigmundsson, spurður um hvort ballestaflutningar væru í einhverjum tilvikum innifaldir í kranavinnu. Kvað hann ,,ballestarnar þurfa að vera með krananum þannig að ... í rauninni tilheyrir það ... kranavinnunni þ.e.a.s flutningur á ballestunum.“ II Óumdeilt er með aðilum að stefndi veitti áfrýjanda þjónustu sem fellur undir lög nr. 42/2000 um þjónustukaup. Fallist er á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að ósannað sé að gerður hafi verið samningur með aðilum um að stefndi tæki að sér alla verkþætti er fólust í flutningi hesthússins. Einnig þá niðurstöðu héraðsdóms að ósannað sé að samningur hafi komist á milli aðila um endurgjald að tiltekinni fjárhæð fyrir þau verk sem stefndi hafði með höndum við flutninginn. Ber áfrýjanda þá samkvæmt 28. gr. laga nr. 42/2000 að greiða það verð sem stefndi hefur krafist, enda verði það talið sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan var mikil og hvers eðlis hún var. Í II. kafla laga nr. 42/2000 er meðal annars kveðið á um upplýsingaskyldu seljanda þjónustu í viðskiptum hans við neytanda. Þannig er samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna skylt að veita allar upplýsingar um vinnu verks með hagsmuni neytanda fyrir augum. Ennfremur er kveðið á um í 2. mgr. 6. gr. að verði seljanda ekki ljóst að fyrirhuguð kaup á þjónustu séu óhagkvæm fyrr en vinna sé hafin eða að verð þjónustunnar muni verða verulega hærra en neytandi hafi mátt gera ráð fyrir skuli seljandi tilkynna neytanda um það og óska eftir fyrirmælum um hvort frekari vinna skuli af hendi leyst. Hafi seljandi ekki sinnt leiðbeiningarskyldu sinni, ekki óskað eftir fyrirmælum og ætla megi að neytandi hefði hætt við samninginn að fengnum upplýsingum skuli greiðslur fyrir verkið miðast við að neytandi hefði dregið sig út úr samningnum á því stigi. Eftir 7. gr. getur seljandi þrátt fyrir ákvæði 6. gr. krafist greiðslu vegna vinnu og útlagðs kostnaðar að svo miklu leyti sem það getur talist sanngjarnt. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði að markmiðið með ákvæðum 6. gr. væri að koma í veg fyrir óvænt og ófyrirséð útgjöld. Þá var þar tekið fram við skýringu á 7. gr. að samkvæmt henni bæri seljanda greiðsla fyrir vinnu og útlagðan kostnað og skyldi tillit tekið til hvort notagildi, til dæmis viðgerðs hlutar, hafi aukist. Áfrýjandi hefur ásamt öðru haldið því fram til stuðnings sýknukröfu sinni að stefnda hafi borið að tilkynna sér um að ákveðið hafi verið að nota tvo krana við flutning á húsinu og að nota þyrfti fyrir vikið meiri ballest en ella. Hefur áfrýjandi sérstaklega mótmælt reikningi stefnda fyrir flutning á ballestum við framkvæmd verksins, meðal annars með vísan til þess að um hafi verið að ræða viðbótarverk og stefndi ekki tilkynnt sér um það á þann hátt sem mælt sé fyrir um í 8. gr. laga nr. 42/2000. Stefndi hefur byggt á því að hann hafi ekki tekið að sér þá verkþætti þar sem atbeina krana þurfi til og hefur ekki gert áfrýjanda reikning vegna þess. Engu að síður flutti hann ballestar í þágu þess fyrirtækis sem sá um kranavinnuna. Þótt sá verkþáttur tilheyrði í raun svokallaðri kranavinnu og verðhugmynd stefnda hafi því ekki tekið til hans gerði stefndi áfrýjanda hvorki viðvart um að þann þátt ætlaði hann að taka að sér né að kostnaður vegna hans yrði svo verulegur sem raun bar vitni. Verður stefndi að bera hallann af því aðgerðaleysi sínu í ljósi 1. mgr. 4. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 42/2000. Með vísan til 7. gr. laganna og þess hvernig atvikum var háttað verður ekki talið að hann geti krafist greiðslu vegna kostnaðar við umræddan verkþátt úr hendi áfrýjanda. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda vegna flutnings ballesta. Þar sem ekki er verulegur munur á niðurstöðum undir- og yfirmatsgerðar um hvað telst eðlilegur og sanngjarn kostnaður vegna heildarverksins verður niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, staðfest að öðru leyti en því sem lýtur að flutningi ballesta. Áfrýjandi verður því dæmdur til að greiða stefnda eftirstöðvar verklauna að fjárhæð 993.295 krónur, að frádregnum reikningi vegna flutnings ballesta 28. október 2011 að fjárhæð 689.965 krónur eða samtals 303.330 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2011 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinn verður í einu lagi. Við ákvörðun hans hefur verið höfð hliðsjón af því að áfrýjandi aflaði tveggja matsgerða undir rekstri málsins. Dómsorð: Áfrýjandi, Victor Björgvin Victorsson, greiði stefnda, E.T. ehf., 303.330 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2011 til greiðsludags, að frádreginni innborgun 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. júní 2013. Mál þetta var höfðað 21. mars 2012 og dómtekið 30. f.m. Stefnandi er E.T. ehf., Klettagörðum 11 í Reykjavík. Stefndi er Victor Björgvin Victorsson, Álfkonuhvarfi 19 í Kópavogi. Stefnandi gerir þá dómkröfu að stefnda verði gert að greiða honum 993.295 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2011 til greiðsludags, en að frádreginni innborgun 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Þá krefst hann málskostnaðar. I Helstu málavextir eru þeir að 13. og 14. september 2011 annaðist stefnandi flutning á hesthúsi á milli hesthúsahverfa í Kópavogi að beiðni stefnda. Hefur stefnandi krafið stefnda um 1.693.295 krónur í endurgjald fyrir verkið samkvæmt fjórum reikningnum útgefnum 28. október 2011. Er ágreiningslaust að það fólst nánar tiltekið í flutningi á hesthúsinu frá Funaholti 10 að Markavegi 6 í Kópavogi, völtun á kranastæðum og jarðvinnu vegna göngustíga og flutningi á stálbitum og ballest til notkunar við kranavinnu á báðum stöðum. Greiðslur frá stefnda nema samtals 1.000.000 króna, en þar af greiddi hann 700.000 krónur fyrir gjalddaga reikninganna 18. nóvember 2011. Hefur stefnandi höfðað málið til heimtu þess hluta kröfunnar sem eftir stendur ásamt dráttarvöxtum, en að frádreginni greiðslu frá stefnda 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Fyrir liggur að stefndi hefur verið krafinn um greiðslu að fjárhæð 1.630.634 krónur vegna kranavinnu í tengslum við framangreindan flutning. Stafar sú krafa frá ÁB-lyftingu ehf. sem hafði þá vinnu með höndum og notaði til þess tvo krana. Heildarkrafa á hendur stefnda vegna þeirra verkþátta sem hér um ræðir nemur þannig 3.323.929 krónum. Er krafa stefnda um sýknu aðallega á því byggð að með framangreindri greiðslu til stefnanda hafi hann að fullu staðið skil á réttmætu endurgjaldi fyrir það, enda hafi komist á samningur milli málsaðila þess efnis áður en í verkið var ráðist. II Í stefnu segir það eitt um kröfu stefnanda að hún sé byggð á þremur reikningum vegna seldrar þjónustu við flutning og fleira. Þessu næst er greint frá útgáfudegi, gjalddaga og fjárhæð hvers reiknings og tekið fram að stefnufjárhæð nemi samtölu þeirra að frádregnum innborgunum. Er útgáfudagur þeirra 28. október 2011 og gjalddagi 18. nóvember sama ár. Er sá fyrsti að fjárhæð 689.965 krónur, annar hljóðar upp á 182.643 krónur og fjárhæð þess þriðja er 366.823 krónur. Frekari grein er ekki gerð fyrir málsatvikum og málsástæðum. Þá er um lagarök vísað til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, sem fái meðal annars stoð í lögum nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Fullnægir stefnan samkvæmt þessu ekki skilyrðum e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýran málsgrundvöll. Stefndi tók til efnisvarna og verður ekki séð að annmarkar á málatilbúnaði stefnanda samkvæmt framansögðu hafi gert honum erfitt um vik í þeim efnum, enda hefur frávísunarkrafa ekki verið gerð. Er málatilbúnaður stefnanda samkvæmt framansögðu aðfinnsluverður, en stendur að svo komnu ekki í vegi fyrir því að málið sæti efnislegri úrlausn. III Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að með málsaðilum hafi tekist samningur um verð fyrir flutning á umræddu hesthúsi. Þegar stefndi hafði samband við fyrirsvarsmann stefnanda vorið 2011 hafi hann fullyrt að verkið myndi kosta á bilinu 700.000 til 900.000 krónur, allt eftir því hvernig gengi. Hafi stefnandi skömmu áður annast flutning á sambærilegu húsi sömu leið og því þekkt vel til aðstæðna. Verkið hafi síðan gengið eins og í sögu og ekkert komið upp á sem réttlætt gæti hækkun frá því verði sem um hafi verið samið, hvað þá þreföldun á því. Í aðeins eitt skipti hafi komið til tals að kostnaður gæti orðið meiri, en þá hafi fyrirsvarsmaður stefnanda hringt í stefnda vegna vinnu kranamanns og tjáð honum að þar myndi falla til viðbótarkostnaður sem þó yrði innan við 300.000 krónur. Hafi stefndi fallist á að greiða þann kostnað, en með semingi þó. Leggur stefndi áherslu á það að kranafyrirtækið sem að verkinu kom, ÁB-lyfting ehf., hafi verið undirverktaki stefnanda við framkvæmd þess og ekkert samningssamband hafi komist á milli þess félags og stefnda. Reikningsgerð félagsins á hendur stefnda sé því í algerri andstöðu við meginreglur samningalaga og laga um þjónustukaup. Stefndi mótmælir því að stefnandi geti byggt kröfu sína á tímavinnu, enda megi ljóst vera samkvæmt framansögðu að það eigi einfaldlega ekki við að ákvarða endurgjald til hans á þeim grunni. Umsamið verð hafi tekið til kostnaðar við að lyfta húsinu með krana og koma því með flutningabíl á nýjan stað þar sem það yrði sett niður með krana. Einnig falli hér undir öll undirbúningsvinna og flutningur á tækjum og tólum. Hafi stefndi ekki átt von á því að honum bærust reikningar eða kröfur fyrir aukaverk umfram það sem áður er getið vegna kranamanns, enda aldrei á það minnst. Verði ekki á það fallist að málsaðilar hafi samið um fast verð fyrir verkið er byggt á því að krafa stefnanda sé óeðlileg og ósanngjörn. Ekki hafi verið sýnt fram á nauðsyn þess að nota tvo krana til að lyfta húsinu. Þegar sambærilegt hús var flutt hafi því verið lyft með einum krana. Stefnandi hafi sérfræðinga á sínum snærum þegar kemur að flutningi af þeim toga sem hér um ræðir og hann hafi ráðið kranamann til að annast verkið. Báðum þessum aðilum hafi verið í lófa lagið að afla fullnægjandi upplýsinga um þyngd hesthússins. Í ljósi þess að það sé um það bil 53 tonn að þyngd og hvor krani geti lyft að minnsta kosti 200 tonnum sé í raun óskiljanlegt hvers vegna ákveðið var að nota báða kranana. Fyrirsvarsmanni stefnanda hafi í öllu falli borið skylda til að tilkynna stefnda um svo mikla breytingu. Þar sem notaðir voru tveir kranar hafi þurft meiri ballest en ella. Reikningur stefnanda að fjárhæð 689.965 krónur taki alfarið til flutnings á ballest dagana 13. og 14. september 2011. Innifalinn í þessum flutningum sé kostnaður við að koma tækjum til og frá vinnusvæði sem stefndi geti engan veginn fallist á að hann beri ábyrgð á eða verði að greiða fyrir. Þá er reikningi að fjárhæð 182.643 krónur einnig mótmælt. Hann sé annars vegar byggður á kostnaði vegna völtunar á kranastæðum og jarðvinnu vegna göngustíga hins vegar. Að mati stefnda hefði verið óþarft að valta kranastæði ef aðeins hefði verið notaður einn krani. Þá kveðst stefndi minnast þess að fyrirsvarsmaður stefnanda hafi minnst á það tveimur eða þremur dögum fyrir flutning að hann óttaðist að dekkin á flutningabílnum myndu skemmast vegna kants sem búið var að steypa við göngustíg í nágrenninu. Ekki hafi verið minnst á þetta frekar og þegar flutningurinn fór fram hafi stefndi staðið í þeirri trú að starfsmenn stefnanda hefðu leyst málið á annan hátt. Um lagarök fyrir sýknukröfu sinni hefur stefndi vísað til laga nr. 42/2000 um þjónustukaup, aðallega 28., 29. og 31. gr. þeirra, og almennra reglna kröfuréttar og samningaréttar. IV. Stefndi fékk 17. október 2012 dómkvaddan mann til að meta kostnað við flutning á 56,7 tonna hesthúsi frá Funaholti 10 yfir á Markaveg 6 í Kópavogi. Var óskað eftir því að matið yrði sundurliðað miðað við „kostnað við krana í lyftingu á húsinu að Funaholti 10 úr grunni yfir á pall og af palli og ofan í grunn að Markavegi 6, flutning hússins á palli flutningabíls frá Funaholti 10 yfir að Markavegi 6, flutning á balllestum vegna annars vegar eins krana og hins vegar tveggja krana frá Hafnarfjarðarhöfn að Funaholti 10, frá Funaholti 10 að Markavegi 6 og frá Markavegi 6 að Hafnarfjarðarhöfn“. Þá tóku matsbeiðni og dómkvaðning einnig til þess hvort þörf hafi verið á því að nota tvo krana við að lyfta húsinu eða hvort unnt hefði verið að nota einn krana til að sinna því verki. Við það mat skyldi tekið mið af því hvaða kranar voru notaðir við verkið, þ.e. Grove GMK 5200 og Grove GMK 6300. Í matsgerð Björns Gústafssonar byggingarverkfræðings 27. febrúar 2013 er komist að þeirri niðurstöðu að sá kostnaður sem stefnandi krefur stefnda um fyrir það verk sem óumdeilt er að hann vann sé eðlilegur, eða 1.693.295 krónur. Þá metur matsmaður heildarkostnað við flutning á hesthúsinu 3.073.295 krónur. Aftur á móti segir svo í matsgerðinni: „Það sem matsmanni finnst hins vegar athugavert er hversu matsbeiðandi var grunlaus um heildarkostnað vegna framkvæmdarinnar, þar sem svo virðist sem matsþola hafi láðst að skýra fyrir honum hvaða tól og tæki þyrfti til flutnings þessa. Matsmaður hefur lengi starfað á hinum frjálsa markaði og veit að hann var í mikilli lægð þegar þetta umrædda hesthús var flutt. Með hliðsjón af öllum málavöxtum telur matsmaður sanngjarnt að matsbeiðanda verði ekki gert að greiða meira en reikna hefði mátt með í tilboði í allt verkið.“ Á grundvelli þessara forsendna lækkar matsmaður framangreint kostnaðarmat um 35%, eða úr 1.693.295 krónum í 1.100.640 krónur að því er varðar vinnu stefnanda. Þá er það niðurstaða matsmanns að nauðsynlegt hafi verið að nota tvo öfluga krana til að lyfta húsinu. V Dómkrafa stefnanda í málinu tekur svo sem fram er komið til flutnings á hesthúsi á milli hesthúsahverfa í Kópavogi, flutnings á stálbitum og ballest til notkunar við kranavinnu á báðum stöðum, völtunar á kranastæðum og jarðvinnu vegna göngustíga. Fyrir liggur að annað fyrirtæki hafði kranavinnuna með höndum og hefur það gert stefnda reikning vegna hennar. Heldur stefndi því fram að málsaðilar hafi samið um endurgjald fyrir verkið í heild sinni og að með greiðslu til stefnanda að fjárhæð 1.000.000 króna hafi hann að fullu efnt þann samning. Af hálfu stefnanda er þessu alfarið hafnað. Kom fram í skýrslu fyrirsvarsmanns félagsins, Jóhanns Tryggva Aðalsteinssonar, fyrir dómi að hann hafi að beiðni stefnda áætlað kostnað vegna flutnings á húsinu. Hafi sú áætlun hljóðað upp á 700.000 til 900.000 krónur og verið einskorðuð við sjálfan flutninginn, en stefnandi hafi síðar tekið að sér önnur þau verk sem dómkrafa hans í málinu tekur til samkvæmt framansögðu. Ekki hafi verið gerð sérstök kostnaðaráætlun fyrir flutning á stálbitum og ballest áður en í þá vinnu var ráðist, en annar viðbótarkostnaður rúmist aftur á móti fyllilega innan þeirrar áætlunar sem upphaflega var gerð. Stefnandi hafi ekki yfir að ráða krana og því hafi stefndi þurft að leita annað varðandi þá vinnu. Það hafi hann gert. Ekki hafa verið færðar fyrir því sönnur að tekist hafi samningur með aðilum um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í endurgjald fyrir þau verk sem óumdeilt er að stefnandi hafði með höndum við flutning á hesthúsinu og dómkrafa hans í málinu tekur til, en henni er réttilega beint að stefnda. Þá er einnig ósannað að stefnandi hafi tekið að sér gagnvart stefnda að annast verkið í heild, þar með talda kranavinnuna sem slíka. Loks og þá einkum í ljósi þess sem hér að framan er rakið hefur ekki verið sýnt fram á að atvik séu með þeim hætti að ákvæði 29. og 31. gr. laga nr. 42/2000 um þjónustukaup hafi þýðingu við úrlausn málsins. Við þessar aðstæður og í samræmi við 28. gr. laganna ber stefnda að greiða það verð sem stefnandi krefst, enda verði það talið sanngjarnt með hliðsjón af því hve vinnan var mikil og hvers eðlis hún var. Hvílir á stefnda sönnunarbyrði fyrir því að umkrafið verð sé ósanngjarnt. Er í því sambandi sérstaklega til þess að líta að krafa stefnanda er í fullu samræmi við kostnaðarmat samkvæmt matsgerð dómkvadds matsmanns, þar sem meðal annars er komist að þeirri niðurstöðu að nauðsynlegt hafi verið að nota tvo krana til að lyfta húsinu. Hefur ekki heldur verið sýnt fram á að verkið hafi með öðrum hætti orðið umfangsmeira í framkvæmden efni stóðu til. Þá standa ekki haldbær rök til lækkunar á grundvelli þeirra sjónarmiða sem matsmaður styðst við þar að lútandi í matsgerð sinni og áður er gerð grein fyrir. Er að þessu sögðu ekki sannað að þau verklaun sem stefnandi krefur um séu hærri en það sem sanngjarnt má telja. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður fallist á kröfu stefnanda um greiðslu eftirstöðva verklauna að fjárhæð 993.295 krónur auk dráttarvaxta svo sem krafist er, en að frádreginni innborgun 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ásmundi Ingvarssyni byggingarverkfræðingi og Jóni Ágústi Péturssyni byggingar-tæknifræðingi. Dómsorð Stefndi, Victor Björgvin Victorsson, greiði stefnanda, E.T. ehf., 993.295 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. nóvember 2011 til greiðsludags, en að frádreginni innborgun 25. janúar 2012 að fjárhæð 300.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 420/2014
Fjöleignarhús Vanreifun Aðild
Húsfélag F krafði M og MG um greiðslu skuldar vegna framkvæmda á húsinu. Ágreiningur aðila laut að því hvort ákvörðun um framkvæmdirnar hefði verið tekin á löglega boðuðum húsfundi. Í dómi héraðsdóms var krafa húsfélagsins tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri ljóst af málatilbúnaði húsfélagsins hvort það studdi kröfu sína við tómlæti M og MG í skilningi 2. mgr. 40. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þá hefði ekki verið gerð grein fyrir því í héraðsdómsstefnu á hvaða lagagrundvelli húsfélagið hefði verið bært til að höfða málið, hvernig staðið hefði verið að ákvörðun um málshöfðun og hver eða hverjir færu með fyrirsvar þess í málinu. Var málið svo vanreifað af hálfu húsfélagsins, sbr. b. og e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að ekki var hjá því komist að vísa því frá héraðsdómi án kröfu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. júní 2014. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2014. Mál þetta var höfðað 25. júní 2014 og dómtekið 4. mars 2014. Stefnandi er húsfélagið Freyjugötu 45, Reykjavík. Stefndu eru Matthías Guðmundsson og María Guðmundsdóttir, Freyjugötu 45, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.348.667 kr. ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 14. febrúar 2012 til greiðsludags. Stefnandi krefst þess einnig að staðfestur verði lögveðréttur hans, til tryggingar framangreindri skuld, í fasteign stefndu í kjallara og á 1 hæð, að Freyjugötu 45, Reykjavík, með fastanúmerum 200-8638 og 200-639, í samræmi við 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignahús. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. I. Málavextir Samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu, dagsettri 30. ágúst 2008, skiptist fjöleignarhúsið Freyjugata 45, Reykjavík í þrjá matshluta. Í eigu stefndu eru matshluti 0001, íbúð í kjallara með hlutfallstölu 14,92%, fastanúmer 200 8638 og matshluti 0101, íbúð á fyrstu hæð með hlutfallstölu 37,58%, fastanúmer 200 8639. Matshluti 0201, íbúð á 2. hæð ásamt rými í risi með hlutfallstölu 47,50%, fastanúmer 200 8640 er í eigu Þóris Pálssonar Roff og Ásthildar Brynjólfsdóttur, hér eftir nefnd eigendur 2. hæðar. Við gerð eignaskiptayfirlýsingarinnar var tekið tillit til breytinga frá fyrri teikningum þess efnis að eigendur 2. hæðar höfðu lyft þakinu og nýtt sér rýmið á rishæð en þeir greiddu allan kostnað af framkvæmdinni. Þessi breyting byggðist á samkomulagi eigenda hússins frá 2007 en þá samþykktu þeir einnig að leita eftir tilboðum í svalir og pall á SV-hlið hússins. Kostnaðaráætlun/tilboð Gunnars St. Ólafssonar verkfræðings og Eiríks Kristóferssonar lá fyrir 30. apríl 2008 og var kostnaður við framkvæmdirnar talinn nema 4.680.000 krónum. Framkvæmdum við risið lauk um mitt ár 2008. Þann 14. ágúst 2008 var haldinn húsfundur þar sem allir eigendur hússins voru mættir. Á fundinum gerði Róbert Pétursson arkitekt grein fyrir þeim breytingum sem þegar höfðu farið fram og fyrirhuguðum breytingum á húsinu á SV-hlið þess, þ.e.a.s. gerð svala við báðar hæðir og palls við kjallara. Samþykkt var að stofna húsfélag og sækja um kennitölu fyrir það auk þess að stofna bankareikning í nafni húsfélagsins vegna fyrirhugaðra framkvæmda. Samkvæmt fundargerð óskuðu stefndu eftir því að fá séreignaafnotaflöt á lóð hússins sem var samþykkt. Einnig kemur fram að skrifað hafi verið undir eignaskiptasamning. Samkvæmt gögnum málsins fór undirskrift hins vegar ekki fram fyrr en 5. september 2008 Stefndu boðuðu til húsfundar kl. 18.00, þann 29. júlí 2010 með fundarboði dagsettu 20. júlí 2010. Á dagskrá fundarins var m.a. „Verkáætlun vegna áður samþykktra framkvæmda, nánar tiltekið að ljúka byggingu svala.“ Samkvæmt fundargerð er bókað að hvorki eigendur kjallara og neðri hæðar séu ekki mætt, né umboðsmaður fyrir þeirra hönd. Á fundinum lá fyrir tilboð frá EEV verktakafyrirtæki í byggingu svala að upphæð 3.935.350 krónur sem var samþykkt. Jafnframt var ákveðið að leita til hlutlauss aðila til að meta hvaða framkvæmdir væru nauðsynlegar til að forða húsinu frá skemmdum. Þá samþykkti fundurinn að húsfélagið greiddi fyrir framkvæmda teiknivinnu Argos, arkitektastofu 166.842 krónur og reikning verkfræðistofunnar Víkur að fjárhæð. 200.800 krónur, þar af er vsk. 40.800 krónur. Fyrir milligöngu húseigendafélagsins var stefndu sent bréf, dagsett 21. desember 2010 þar sem þeim var að beiðni eigenda 2. hæðar tilkynnt um samþykkt húsfundarins frá 29. júlí s.á. og óskað eftir athugsemdum þeirra. Þess var getið að til fundarins hefði verið boðað með lögmætum hætti. Meðal annars hafði fundarboðið verið hengt upp á hurð íbúðar stefndu auk þess sem það hafi verið sent þeim með tölvupósti. Fram kemur í bréfinu að ráðist yrði í framkvæmdirnar innan skamms og stefndu gefinn kostur á að koma að athugasemdum innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins, að öðrum kosti yrði ráðist í verkið að frestinum liðnum. Í niðurlagi bréfsins segir að það sé sent í ábyrgðarpósti. Auk þess sé afrit sent á netföng stefndu. Með bréfinu fylgdi samþykkt húsfundarins frá 29. júlí 2010 ásamt verðtilboði í svalir. Um sumarið 2011 hófust framkvæmir á grundvelli fyrirliggjandi tilboðs. Eigendur 2. hæðar stóðu straum af kostnaði við framkvæmdirnar þar sem ekki voru peningar til í hússjóði. Með tölvubréfi 14. febrúar 2012, var stefndu send sundurliðun á kostnaðarhlutdeild þeirra í samræmi við hlutfallstölur eignarhluta þeirra. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfu sína á samþykkt löglega boðaðs húsfundar þann 29. júlí 2010. Á fundinum hafi verið ákveðið að fara út í framkvæmdir m.a. við gerð svala við íbúðirnar á 1. og 2. hæð auk palls við kjallara hússins. Undirbúningur framkvæmda hafði staðið í nokkuð langan tíma og teikningar verið samþykktar af öllum eigendum á húsfundi þann 14. ágúst 2008. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 13. gr. fjöleignarhúsalaga, hvíli sú skylda á eiganda eignar í fjölbýlishúsi að greiða hlutdeild í sameiginlegum kostnaði. Með ákvörðun húsfundar hafi skapast sjálfstæður kröfuréttur til handa stefnanda á eiganda fasteignarinnar. Stefndu hafi ekki verið mótfallin framkvæmdum þeim sem ráðist var í. Samkomulag hafi verið um að fresta þeim um sinn vegna persónulegra aðstæðna stefndu og hafi það verið gert. Stefndu geti ekki borið því við að hafa ekki vitað eða ekki verið með í ráðum um framkvæmdir. Vísar stefnandi til eftirfarandi atriða: 1. Stefndu hafi verið með í ráðum er gerðar hafi verið nýjar teikningar af húsinu og er kostnaðaráætlun var fengin. 2. Stefndu hafi samþykkt gerð nýrrar eignaskiptayfirlýsingar á húsfundi að viðstöddum arkitekt sem hafi farið yfir breytingarnar og svaraði fyrirspurnum stefndu. 3. Stefndu hafi ítrekað fengið boð, munnleg og skrifleg um að mæta til fundar þ. á m. fundarboð dags. 20. júlí 2010 þar sem stefndu voru boðuð á húsfund. 4. Áður en farið hafi verið út í framkvæmdir hafi húseigendafélagið sent stefndu ábyrgðarbréf með tilkynningu um niðurstöðu húsfundarins og óskað eftir athugsemdum stefndu. 5. Engar athugsemdir hafi komið fram þegar framkvæmdir hófust eða á framkvæmdatíma. Þegar stefndu hafi óskað eftir stöðvun framkvæmda var orðið við þeirri málaleitan. Verktakinn hafði þá reist svalirnar en hafi átt ýmislegt eftir ógert þ.m.t. frágang á svölum. Lokafrágangur sé því eftir. Sundurliðun kostnaðar við framkvæmd verksins sé eftirfarandi: Arkitektastofan Argos, kr. 166.842.- Verkfræðistofan VÍK kr. 160.000.- EEV verktakar kr. 2.616.432.- Henry Kristjánsson pípulagnir kr. 40.255.- ------------------------ kr. 2.983.629.- Endurgreiddur vsk. kr. 414.739.- ----------------------- kr. 2.568.890.- sem skiptist niður með eftirfarandi hætti: Staðsetning heildafjárhæð Hlutfall Til greiðslu Kjallari, matshl. 0001 2.568.890 14.92% 383.278.- 1.hæð, matshl 0101 2.568.890 37.58% 965.389.- 2.hæð, matshl. 0201 2.568.890 47.50% 1.220.223.- Hlutur stefndu sem eigenda kjallara og 1. hæðar hafi því verið 1.348.667 kr. Engin svör hafi borist frá stefndu, hvorki vegna framkvæmdarinnar sem slíkrar né kostnaðarins. Í 2. mgr. 60. gr. fjöleignarhúsalaga sé tekið fram að boða skuli almenna fundi tryggilega. Í athugasemdum með frumvarpi því er varð að fjöleignarhúsalögum, segir um þetta ákvæði að fundarboð þurfi þá jafnan að vera skrifleg og fundir boðaðir með tryggilegum og sannanlegum hætti og með þeim fyrirvara, sem áskilinn er. Síðan er tekið fram að það fari hins vegar mjög eftir atvikum og aðstæðum og jafnvel venjum í viðkomandi húsi hvað telst nægileg fundarboðun og hvernig skuli að henni standa. Í sumum tilvikum myndi nægja að hengja tilkynningu upp á viðeigandi stað í sameign hússins. Í öðrum tilvikum væri rétt að afhenda hverjum og einum eiganda fundarboð eða setja það í póstkassa viðkomandi. Í enn öðrum tilvikum þyrfti að vanda enn frekar til og senda boðun í ábyrgðarbréfi eða símskeyti, t.d. ef eigandi býr ekki í húsinu og hefur ekki umboðsmann þar. Stefnandi byggir á því að sú tilkynning sem send var stefndu hafi uppfyllt þau skilyrði, en sé talið að svo sé ekki þá hafi tilkynning húseigendafélagsins frá 21. desember 2010 áður en ráðist var í framkvæmdirnar, gert það. Í athugasemdum með framangreindu ákvæði sé jafnframt tekið fram að það séu þó takmörk fyrir því, hversu mikla fyrirhöfn fundarboðendur eigi að leggja í til að hafa uppi á fjarstöddum eigendum. Verði að gera þá kröfu til eigenda, sem annars staðar búa, að þeir sinni boðunum og komi að athugasemdum. Krafa um staðfestingu lögveðréttar sé byggð á því að gjalddagi hafi verið að liðnum hæfilegum tíma frá því stefndu hafi verið send tilkynning um sundurliðun kostnaðar. Sú tilkynning hafi verið send í tölvupósti þann 14. febrúar 2012. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi einkum til fjöleignarhúsalaga nr. 28/1994, þ.m.t. 3. mgr. 48. gr. varðandi lögveðsrétt. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi málshöfðunarfrest vísast til laga nr. 14 frá 1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. III. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að þau hafi aldrei fengið það fundarboð sem haldið er fram að hafi verið sent þeim. Stefndu kannast við að hafa samþykkt gerð teikninga í tengslum við fyrirhugaðar framkvæmdir og gerð nýs eignaskiptasamnings. Hafi það m.a. verið gert með því skilyrði að eigendur 2. hæðar ætluðu að kosta alfarið breytinguna á þakinu en fram hafi komið að þau hefðu að svo stöddu alls ekki áhuga á að fara út í svalaframkvæmdir. Breytingar á þakinu hafi verið framkvæmdar strax en nokkru síðar hafi eigendur 2. hæðar ámálgað framkvæmdir við svalir. Stefndu hafi verið því mótfallin og áréttað að þau hefðu hvorki efni né áhuga á að fara út í þær framkvæmdir að svo stöddu. Hafi eftirgangssemi eigenda 2. hæðar magnast svo að stefndu hafi ekki talið sér lengur vært í húsinu og ákváðu að selja eignina. Skömmu síðar hafi þau farið til starfa í Kína þar sem þau dvöldu á þriðja ár. Þar hafi þau verið þegar boðað hafi verið til húsfundar vegna framkvæmda við svalir. Hafi þeim því verið með öllu ókunnugt um þær fyrr en þau hafi komið til landsins í febrúar 2011. Stefndu bendi á að þau séu meirihlutaeigendur í húsinu og því hafi verið mikilvægt fyrir þau að vera viðstödd húsfundi eða að kalla til umboðsmann sinn til að stöðva hugmyndir og tillögur að smíði svalanna. Það hafi þau ekki getað þar sem þau hafi ekki haft hugmynd um fundinn. Þannig hafi þau aldrei samþykkt að fara í svalaframkvæmdir né að taka því tilboði í gerð þeirra sem fyrir liggur í málinu. Stefndu vísa jafnframt til þess að ríkar kröfur séu gerðar til fundarboða til slíkra funda og sérstaklega þegar um sé ræða mikilvægar og dýrar framkvæmdir eins og hér hafi átt að fara fram. Stefndu fullyrða að eigendur 2. hæðar hafi vitað um afstöðu þeirra til þess að fara út í svalaframkvæmdir. Sú afstaða hafi fyrir löngu verið komin fram og jafnvel um þær deilt. Hafi því ekki verið lögð áhersla á að stefndu fengju upplýsingar um fundinn. Stefndu hafi starfað erlendis á þessum tíma og um það hafi sameigendurnir vitað. Þau hafi þó ekki á nokkurn hátt reynt að koma til þeirra fundarboðinu þrátt fyrir þessa vitneskju. Þeim hafi verið fullkunnugt um að faðir annars stefnda hafi verið aðstoðarmaður þeirra að því er varðaði leigutaka sem hafi verið í íbúðinni. Þau hafi hvorki boðað hann til fundarins né reynt að fá heimilisfang stefndu erlendis. Vísað er til laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Þar sé skýrt tekið fram í 39. gr. að allir hlutaðeigandi eigendur eigi óskoraðan rétt á að taka þátt í öllum ákvörðunum er varða sameignina. Það taki til útlits við byggingar, skipulag og hvaðeina eins og upp er talið í 2. mgr. 39. gr. Stefndu vísa einnig til 40. gr. fjöleignarhúsalaganna þar sem skýrt er tekið fram að hafi eigandi ekki verið boðaður á húsfund með þeim hætti sem lögin geri ráð fyrir sé hann ekki bundinn af ráðstöfunum sem á þeim fundi eru teknar. Telji stefndu sig ekki bundin af þeirri ákvörðun sem tekin hafi verið og síðan framkvæmd af minnihluta húsfélagsins. Stefndu vísa til 60. gr. laga nr. 26/1994 þar sem m.a. sé tiltekið að boða skuli tryggilega til allra funda og þar sem vanda þurfi fundarboðið skuli gera það með ábyrgðarbréfum. Hér hafi verið um að ræða slíkt fundarboð að vanda hafi þurft til boðunarinnar. Stefndu hafi ekki búið í húsinu og umrædd ákvörðun hafi falið í sér mikil útgjöld. Því sé haldið fram að fundarboðendur hefðu haft fulla hugmynd um dvöl stefndu erlendis og hafi átt að haga fundarboðinu í samræmi við það. Stefndu halda því fram að hið meinta fundarboð hafi ekki verið sent með tryggum hætti með því að senda það aðeins með tölvupósti. Langur vegur sé frá því að fólk fái eða lesi allan þann tölvupóst sem sendur sé. Meginreglan sé sú að staðfesta þurfi móttöku tölvupósts til að hægt sé að byggja á honum. Stefndu vísa til þess að bréf það sem á að hafa verið sent af húseigendafélaginu í desember 2010 breyti engu um það að ákvörðun um byggingu svalanna og um ákvörðun að samþykkja tilboð við gerð þeirra hafi ekki verið teknar á löglegum fundi í húsfélaginu. Í bréfinu sé heimilisfang stefndu sagt vera Freyjugata 45. Þá byggja stefndu á því að mál þetta hefur verið höfðað af húsfélagi þar sem engin umfjöllun um málið hefur farið fram, ekkert fundarboð hafi verið sent, engin ákvörðun hafi átt sér stað og enginn fundur verið haldinn. Gangi stefnan því gegn megininntaki fjöleignarhúsalaganna um ákvarðanatökur. Af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu af kröfum húsfélagsins. Stefndu vísa til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994 svo og til 129. og 130 gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 að því er varðar málskostnað. IV. Niðurstaða Ágreiningur aðila lýtur að því hvort ákvörðun, um framkvæmdir við að reisa svalir á báðum hæðum hússins að Freyjugötu 45 og pall við jarðhæð, hafi verið tekin á löglega boðuðum húsfundi. Óumdeilt er í málinu að á árinu 2007 komu aðilar sér saman um að gera þá breytingu á útliti hússins frá samþykktum teikningum að hækka hluta þaks til að auka rými þess. Lauk framkvæmdinni um mitt árið 2008 og greiddu eigendur 2. hæðar allan kostnað hennar eins og ráð hafði verið fyrir gert. Jafnframt ákváðu eigendurnir að athuga kostnað við að byggða svalir og pall og nam áætlaður kostnaður við framkvæmdina 4.680.000 krónum. Á grundvelli þessa samkomulags var hafist handa við gerð nýrrar eignaskiptayfirlýsingar og breytingar á teikningum hússins. Í málinu liggur fyrir fundargerð húsfundar, dagsett 14. ágúst 2008, þar sem eigendur hússins voru mættir. Á fundum lá fyrir ný eignaskiptayfirlýsing byggð á teikningum sem fólu í sér áðurgerða breytingu á þakinu auk þess sem gert var ráð fyrir svölum á báðum hæðum og palli við kjallara við suðvestur hlið hússins. Teikningar sýndu einnig sérafnotaflöt á sameiginlegri lóð hússins til afnota fyrir eiganda kjallara, þ. e. eignarhlut stefndu. Samkvæmt fundargerðinni var viðstaddur arkitekt sá sem vann breytingarnar og gerði hann grein fyrir þeim. Samþykkti fundurinn þær en samþykki allra þarf til slíkra breytinga, sbr. A-lið 1. mgr. 45. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994. Allir eigendur hússins rituðu síðan, þann 5. september 2008, undir eignaskiptayfirlýsinguna og fylgiskjöl eins og áskilið er í 18. gr. laganna þegar um slíkar breytingar er að ræða. Þar með voru umræddar breytingar á húsinu og afnotum á sameiginlegri lóð löglega samþykktar en fyrir lá áðurnefnd kostnaðaráætlun að fjárhæð 4.680.000 krónur. Samkvæmt 59. gr. laga nr. 26/1994 er húsfélag til í öllum fjöleignarhúsum og þarf ekki að stofna það sérstaklega eins og gert var á húsfundi 14. ágúst 2008. Í 2. mgr. 18. gr. laganna er kveðið á um að sérhver eigandi eigi kröfu á því að hlutfallstölur sýni og endurspegli rétta skiptingu hússins og séu þannig réttur eða eðlilegur grundvöllur að skiptingu réttinda og skyldna. Með réttu verða sömu kröfur gerðar til að viðkomandi hús sé í samræmi við teikningar og hlutfallstölur samkvæmt eignaskiptayfirlýsingu. Með hliðsjón af þessu verður að ætla að breyta eigi teikningum og eignaskiptayfirlýsingu á ný til fyrra horfs ef mikill dráttur verður á þeim framkvæmdum sem þar er gert ráð fyrir. Eins og fram kemur í málavaxtalýsingu var boðað til húsfundar þann 29. júlí 2010 þar sem m.a. var á dagskrá „Verkáætlun vegna áður samþykktra framkvæmda. Nánar tiltekið að ljúka byggingu svala“. Samþykkti fundurinn að hefjast handa en fyrir lá tilboð upp á 3.935.350 krónur. Fram kom að talið væri áríðandi að þetta yrði gert á þessu ári vegna 100% endurgreiðslu virðisaukaskatts. Stefndu sátu ekki fundinn né nokkur fyrir þeirra hönd. Bera þau að þeim hafi verið ókunnugt um framkvæmdirnar þar sem þau störfuðu í Kína og komu ekki aftur til landsins fyrr en í febrúar 2011. Byggja þau á því að þeim hafi ekki borist boð um húsfundinn 29. júlí 2010. Í 2. mgr. 60. gr. laga um fjöleignarhús segir, að búi félagsmaður ekki í húsinu verði hann að tilkynna húsfélaginu um heimilisfang sem senda skuli fundarboð til óski hann þess að fá það í hendur. Fyrir liggur að stefndu sinntu ekki þessum lagafyrirmælum. Við flutning málsins fyrir dómi upplýsti lögmaður stefndu að þau hefðu haft umboðsmann á meðan þau dvöldu erlendis en tók fram að sá hafi aðeins haft samskipti við leigjendur stefndu en leigjendur hafi bæði verið í kjallara og á 1. hæð. Í ofangreindu ákvæði segir enn fremur að boða skuli almenna fundi tryggilega. Af hálfu stefnanda er á því byggð að umrætt fundarboð hafi verið sent auk þess sem það hafi verið sett á hurð íbúðar stefndu og þeim jafnframt báðum sendur tölvupóstur. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum um fjöleignarhús kemur fram að það fari mjög eftir atvikum og aðstæðum og jafnvel venjum í viðkomandi húsi hvað teljist nægileg fundarboðun og hvernig skuli að henni standa og eru nefnd nokkur dæmi þess. Þá segir að í enn öðrum tilvikum þurfi að vanda enn frekar og senda boðun í ábyrgðarbréfi eða símskeyti, t.d. ef eigandi býr ekki í húsinu og hefur ekki umboðsmann þar. Það séu þó takmörk fyrir því, hversu mikla fyrirhöfn fundarboðendur eigi að leggja í til að hafa uppi á fjarstöddum eigendum. Verði að gera þá kröfu til eigenda, sem annars staðar búa, að þeir tilkynni húsfélagi aðsetur sitt sem fundarboð megi senda til. Enn fremur sé sérstök ástæða til að vanda til fundarboða þegar um sé að ræða fundi, þar sem taka eigi mikilvægar ákvarðanir, t.d. um dýrar framkvæmdir eða um umdeild atriði. Stefnandi byggir á því að tilkynning um húsfundinn hafi uppfyllt skilyrði greinarinnar en verði ekki fallist á það, þá hafi tilkynning frá 21. desember 2010, áður en ráðist var í framkvæmdirnar, gert það. Fyrir dómi bar lögmaður húseigendafélagsins að leitað hefði verið til félagsins í tvígang af eigendum 2. hæðar. Fyrst áður en boðað var til húsfundarins 29. júlí 2010 en þá hafi hún leiðbeint um hvernig standa skyldi að boðun. Þá hafi þau leitað aftur til hennar eftir að húsfundurinn var afstaðinn. Hafi hún haft milligöngu um að senda stefndu ábyrgðarbréf, dagsett 21. desember 2010, þar sem tilkynnt var um samþykkt húsfundarins og óskað eftir athugasemdum þeirra. Þá var bréfið sent í almennum pósti á Freyjugötu 45 og í tölvupósti til beggja stefndu. Aðspurð kvaðst vitnið ekki hafa fengið ábyrgðarbréfið endursent eins og gert væri ef þess hefði ekki verið vitjað. Hún hafi ekki fengið skriflega staðfestingu um að þess hafi verið vitjað en fengið staðfestingu símleiðis þess efnis. Af hálfu stefndu er því haldið fram að þetta bréf breyti engu þar sem ákvörðun um framkvæmdirnar hafi ekki verið tekin á löglega boðuðum húsfundi. Er því ekki haldið fram að stefndu eða umboðsmaður þeirra hafi ekki tekið við bréfinu. Í málinu liggja fyrir afrit tölvupóstskeyta sem bera með sér netföng stefndu hvors um sig. Óumdeilt er að stefndu eiga umrædd netföng. Af hálfu stefndu er því hins vegar haldið fram að „langur vegur sé frá að fólk fái eða lesi alla þá tölvupósta sem sendir séu“. Meginregla 40. gr. laga um fjöleignarhús er sú að hafi eigandi ekki verið boðaður á húsfund, með þeim hætti sem lögin gera ráð fyrir, sé hann óbundinn af þeim ákvörðunum sem teknar eru. Þó er gert ráð fyrir því í 3. mgr. greinarinnar að bæta megi úr þessum annmörkum á síðari fundi og sé það gert verði ákvörðunin bindandi fyrir viðkomandi eiganda og hann þá greiðsluskyldur. Í 2. mgr. 40. gr. laganna segir, að hafi verið tekin ákvörðun um sameiginlega framkvæmd geti eigandi krafist þess að hún verði stöðvuð og neitað að greiða hlutdeild í kostnaði vegna hennar þar til lögleg ákvörðun hefur verið tekin. Fram kemur í athugasemdum með greininni að hér sé um breytingu að ræða frá gildandi lagaákvæði þess efnis sem hafi þótt einstrengingsleg og leitt til óeðlilegrar og ósanngjarnrar niðurstöðu þegar eigandi hafi vegna smávægilegra ágalla á ákvarðanatöku skýlt sér á bak við hana og neitað að greiða hlutdeild í sameiginlegum kostnaði. Eigi þetta m.a. við um framkvæmdir sem auka verðmæti sameignar og þar af leiðandi allra eigna í húsinu. Síðan segir í athugasemdunum: „Hér er á því byggt að ekki sé ástæða til að vernda hagsmuni eiganda sem situr aðgerðarlaus með hendur í skauti eftir að hann verður þess var að framkvæmdir eru hafnar. Hann verður að hefjast handa því ella geta hinir framkvæmdasömu eigendur haldið áfram í góðri trú um að hann sé ekki mótfallinn framkvæmdunum. Af þessum ástæðum er gert ráð fyrir því að fyrirvaraleysi eiganda og skortur á mótmælum geti leitt til þess að hann glati rétti sínum til að vefengja ákvörðun og verði greiðsluskyldur.“ Þá segir enn fremur að í 5. mgr. séu lagðar enn frekari undantekningar frá meginreglunni sem eigi að fyrirbyggja eða stemma stigu við óeðlilegri auðgun eiganda á kostnað annarra. Að mati dómsins þykir ljóst, með hliðsjón af málsatvikum öllum og því sem hér að framan hefur verið rakið, að hvað svo sem líði lögmæti fundarboðsins 29. júlí 2010, þá hafi stefndu ekki getað dulist það eftir 21. desember 2010 að húsfundur hefði tekið ákvörðun um að ráðast í áður samþykktar framkvæmdir. Þar sem framkvæmdirnar voru þá ekki hafnar bar stefndu að óska eftir húsfundi vildu þau frekari frest á þeim en orðið var. Hafa verður í huga að framkvæmdirnar leiddu til þess að vermæti hússins í heild jókst og ekki síst eignarhlutur stefndu. Þykir athafnaleysi þeirra í þessu sambandi ekki eiga að leiða til þess að þau geti hagnast á framkvæmdinni. Með hliðsjón af þessu ber að fallast á það með stefnanda að stefndu skuli greiða sinn hlut í framkvæmdinni, eins og í dómsorði greinir, í samræmi við hlutfallstölur en ekki er ágreiningur um upphæðir. Ber að skilja kröfugerð stefnanda svo að greiðslunnar sé krafist óskipt úr hendi stefndu en þau eru þinglýstir eigendur matshluta 0001 og matshluta 0101. Þá ber að fallast á kröfu stefnanda um lögveðsrétt í eignarhlutum stefndu í Freyjugötu 45, sbr. 48. gr. laga um fjöleignarhús, til tryggingar skuldinni, svo og kröfu um dráttarvexti allt eins og í dómsorði greinir. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, skulu stefndu greiða stefnanda málskostnað, sem hæfilegur þykir 350.000 krónur. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð: Stefndu, Matthías Guðmundsson og María Guðmundsdóttir greiði stefnanda, húsfélaginu Freyjugötu 45, óskipt 1.348.667 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 14. febrúar 2012 til greiðsludags. Staðfestur er lögveðréttur stefnanda í matshlutum stefndu, 0001, íbúð í kjallara, fastanúmer 200 8638 og 0101, íbúð á fyrstu hæð, fastanúmer 200 8639 Freyjugötu 45, til tryggingar tildæmdri fjárhæð. Stefndu greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 93/2015
Líkamsárás Samverknaður Skaðabætur
R var sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í sameiningu með X ráðist á A, X með því að slá A hnefahögg í andlitið svo hann missti með­vitund og R með því að slá A liggjandi meðvitundarlausan á jörðinni tvö hnefa­högg í and­litið, allt með þeim afleið­ingum að A hlaut lífshættulega höfuð­­­áverka. Með hliðsjón af niðurstöðu yfirmatsgerðar, sem aflað var eftir að hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp, og að virtu mati héraðsdóms á framburði R, X og vitna var talið að þeir ættu jafna sök á áverkum A. Við ákvörðun refsingar R var litið til 1., 2. og 6. töluliðar 1. mgr. og 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Var refsing hans ákveðin fangelsi í fjögur ár og honum ásamt X gert að greiða A óskipt miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Garðar Gíslason og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað en að því frágengnu að refsing hans verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að fjárhæð hennar verði lækkuð. Brotaþoli, A, krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. I Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar á meðal er læknisvottorð B sérfræðilæknis 31. júlí 2015 varðandi A, þar sem fram kemur að hann sé með varanlegar afleiðingar af lífshættulegum heilaskaða og honum hafi nær ekkert farið fram síðastliðið hálft ár. Horfur á frekari bata hljóti að teljast mjög takmarkaðar. Þá liggur fyrir úrskurður héraðsdóms 16. september 2015 þar sem fallist var á beiðni ákærða um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Skyldu þeir svara eftirtöldum spurningum: „1. Hversu mikla áverka hlaut brotaþoli við að vera sleginn hnefahöggi í andlitið og falla við það aftur á bak úr standandi stöðu með höfuðið í malbik? 2. Hversu mikla áverka hlaut brotaþoli við að vera sleginn tveimur hnefahöggum í andlitið eftir framangreint fall?“ Til að framkvæma matið voru kvödd C endurhæfingar- og taugalæknir, D heila- og taugalæknir og E endurhæfingarlæknir. Í niðurstöðu matsgerðar 1. nóvember 2015 segja yfirmatsmenn að þeir telji að „ekki sé hægt að aðgreina hversu mikla áverka brotaþoli hlaut við að vera sleginn hnefahöggi í andlitið af meðákærða og falla við það aftur á bak úr standandi stöðu í malbik og hljóta við það högg á höfuðið og hversu mikla áverka brotaþoli hlaut við að vera sleginn tveimur hnefahöggum í andlitið af yfirmatsbeiðanda eftir framangreint fall. Leggja yfirmatsmenn þannig að jöfnu varanlegar afleiðingar högga meðákærða og yfirmatsbeiðanda.“ II Ákærði reisir kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms öðrum þræði á því „að málsvörn ákærða hafi verið áfátt í héraði þar sem verjandi ákærða hafi ekki fengið afhenta myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél“. Fram kemur í gögnum málsins að ákærða og verjanda hans var ítrekað gefinn kostur á að kynna sér og skoða umrædda myndupptöku. Horfðu þeir tvívegis saman á upptökuna og verjandinn auk þess við aðalmeðferð málsins þar sem bókað var að verjendur ákærðu hefðu sérstaklega bent á atriði sem þeim fannst skipta máli varðandi þátt skjólstæðinga sinna. Af varnarskjali verjanda ákærða sést og að vörn var að engu áfátt af þessum sökum. Að þessu virtu eru ekki efni til að fallast á ofangreinda ómerkingarkröfu. III Niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var þremur dómurum, er byggð á mati á trúverðugleika framburðar ákærðu og vitna með hliðsjón af öðrum gögnum. Ný gögn í málinu styrkja þessa niðurstöðu. Verður henni ekki haggað og með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur að öllu leyti að því er tekur til ákærða. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Reynir Þór Jónasson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 2.358.670 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 1.240.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 4. desember 2014. Mál þetta, sem þingfest var 15. september 2014 og dómtekið 17. nóvember sl., var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 12. september 2014, á hendur X, fæddum [...], [...] ríkisborgara, með lögheimili í [...] í [...], og Reyni Þór Jónassyni, kt. [...], Goðabraut 18, Dalvíkurbyggð, „fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 17. júlí 2014, á hafnar­­svæðinu í Grundarfirði, í sameiningu ráðist á A, kennitala [...], ákærði X með því að slá A hnefahögg í andlitið svo hann missti með­vitund og skall aftur fyrir sig og lenti harkalega með höfuðið á jörðinni, og ákærði Reynir Þór sem fylgdi á eftir með því að slá A liggjandi og meðvitundarlausan á jörðinni tvö hnefa­högg í and­litið svo höfuðið skall harka­­­lega á jörðinni, allt með þeim afleið­ingum að hann hlaut lífshættulega og alvar­lega höfuð­­­áverka, þar með talið mar á höfuð­leðri ofan við hægra eyra á stóru svæði, mjúkpartabólgur utan við hægra kinnbein og meira áber­andi bólgur, mar og blæðingu hægra megin aftarlega á hvirfli utan höfuð­kúpu, beinbrot hægra megin aftarlega á gagnaugablaðsbeini, sem gekk áfram niður í höfuð­kúpubotn og aftur að hnakka­beins­hluta höfuðkúpu, dreift mar innan höfuð­kúpu í hægra neðanverðu heila­hveli með bólgu og mið­­línu­tilfærslu heila yfir til vinstri með aukinn bjúg og blæð­ingar hægra megin, sem leiddi til heilaskaða, meðal annars með verulegum minnis­­­skerð­­­ingum og skertri hæfni til skilnings og tjáningar, auk máttminnkunar og skertrar líkam­­­legrar hreyfigetu.“ Er þetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Í málinu gerir brotaþoli einkaréttarkröfu á hendur ákærðu, aðallega kröfu um að ákærðu verði dæmdir in solidum til að greiða miskabætur að fjárhæð 3.000.000 króna með vöxtum sam­kvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júlí 2014 þangað til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en síðan með dráttarvöxtum til greiðsludags sam­kvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Til vara krefst brotaþoli þess að ákærðu verði dæmdir pro rata til að greiða miskabætur að áliti dómsins og hlutfallslega eftir sök hvors um sig með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 17. júlí 2014 þangað til mán­uður er liðinn frá birtingu bótakröfu en síðan með dráttarvöxtum til greiðsludags sam­kvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6 gr. sömu laga. Þá er einnig krafist greiðslu þókn­unar réttar­gæslu­­manns. Ákærðu neita sök. Ákærði X krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum sakargiftum. Til vara krefst hann þess að verknaður hans verði heimfærður undir 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og honum verði gerð vægasta refsing er lög leyfa og að gæsluvarðhald sem hann hefur sætt frá 17. júlí 2014 komi að öllu leyti í stað refsingar eða a.m.k. til frádráttar henni. Þá krefst ákærði þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af henni og til þrautavara að krafan verði lækkuð stórlega. Loks krefst ákærði X málsvarnarlauna hver sem úrslit málsins verða og að málsvarnarlaun og annar sakarkostnaður málsins verði lagður á ríkissjóð. Ákærði Reynir gerir þá kröfu aðallega að hann verði sýknaður af þeirri háttsemi sem lýst er í ákæru en til vara krefst hann vægustu refsingar er lög leyfa. Hann krefst þess ennfremur að gæsluvarðhaldsvist hans komi til frádráttar dæmdri refsingu. Ákærði krefst þess að einkaréttarkröfu brotaþola verði vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af henni og til þrautavara að krafan verði lækkuð stórlega. Loks krefst ákærði Reynir þess að málsvarnarlaun skipaðs verjanda verði greidd úr ríkissjóði. Undirritaður dómsformaður fékk málið til meðferðar 18. september 2014 samkvæmt 6. mgr. 15. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla. I Klukkan 02:28 þann 17. júlí 2014 var lögreglunni á Snæfellsnesi tilkynnt um að maður hefði orðið fyrir líkamsárás við höfnina í Grundarfirði. Forsaga málsins er sú að skipið [...] landaði í Grundarfirði 16. júlí 2014 og um kvöldið fóru flestir skipverjar, þ. á m. ákærðu, á veitingastaðinn [...] í Grundarfirði og fengu sér pizzu og bjór. Dvöldu þeir þar uns staðnum var lokað um klukkan eitt eftir miðnætti. Brotaþoli, sem er ekki einn af áhöfninni og býr í Grundarfirði, var staddur á veitingastaðnum. Fram hefur komið í framburði vitna og ákærðu fyrir dóminum að brotaþoli hafi verið töluvert drukkinn og uppivöðslusamur og verið að leita eftir slagsmálum. Hann hafi gengið milli borða, reynt að fá menn í sjómann og drukkið úr glösum áhafnarmeðlima. Vitnið F, sem vann á veitingastaðnum umrætt kvöld, sagði að brotaþoli hefði verið mjög drukkinn og verið að reyna að fá einhvern til þess að slást við sig. Um klukkan eitt eftir miðnætti hafi hún komið öllum út af staðnum en haldið brotaþola eftir í 5-10 mínútur til þess að róa hann niður. Það síðasta sem brotaþoli hafi sagt við hana áður en hann yfirgaf veitingastaðinn var að hann ætlaði að lemja einhvern eða drepa í kvöld. Eftir að staðnum hafði verið lokað gengu skipverjar sem leið lá niður á höfn í tveimur eða þremur hópum. Ákærði Reynir var í síðasta hópnum og er sá hópur var kominn að versluninni [...] dró brotaþoli þá uppi. Kom þar til deilna milli ákærða Reynis og brotaþola en vitnið G gekk á milli. Sagði ákærði Reynir að deila þeirra hefði snúist um að brotaþoli hafi enn verið að leita eftir slagsmálum við skipverja en hann hafi verið að reyna að koma brotaþola í skilning um að þeir hefðu engan áhuga á slíku, heldur vildu komast til skips. Sagði vitnið G að honum hafi virst deilum þeirra lokið en þá hafi hann skyndilega fengið hnefahögg frá brotaþola á gagnauga með þeim afleiðingum að gleraugu hans duttu í jörðina og brotnuðu. Ekki kom til frekari ryskinga vegna þessa heldur hélt hópurinn för sinni áfram niður á bryggju og um borð í skipið. Voru allir skipverjar komnir um borð þegar brotaþoli kemur, eins og sést á eftirlitsmyndavél, gangandi í humátt á eftir þeim kl. 02:13:38. Tvær upptökuvélar eru staðsettar á bryggjunni og tekur önnur upp mynd til vesturs í átt að bænum en hin myndavélin tekur við því sjónarhorni og tekur upp mynd til austurs í átt að skipinu. Brotaþoli sést ganga upp landganginn og er að stíga um borð þegar vitnið G gengur á móti honum ásamt öðrum skipverja og meinar brotaþola að koma um borð. Fleiri skipverjar bætast í hópinn og sést brotaþoli síðan ganga niður landganginn kl. 02.16.23. Staldraði brotaþoli við hjá lyftara og talaði þar um stund við kunningja sinn, vitnið H. Sagði vitnið í skýrslu sinni fyrir dómi að brotaþoli hefði beðið sig um að skutla sér og sagt að skipverjar væru vitleysingjar, talað um líkamsmeiðingar og að einhver myndi deyja í kvöld. Ekki gat vitnið gefið frekari skýringar á þessum orðum brotaþola eða hvað hann ætti við en sagði jafnframt að brotaþoli ætti ekki vana til að tala svona. Brotaþoli gekk síðan upp bryggjuna í átt að bænum og er kominn í töluverða fjarlægð frá skipinu þegar sést til ákærða X kl. 02.23.00 ganga frá borði og að ákærði Reyni kemur hlaupandi á eftir meðákærða. Ganga ákærðu síðan saman á eftir brotaþola og sést ákærði X klæða sig í hanska. Þegar brotaþoli verður ákærðu var stansar hann og snýr við á móti þeim kl. 02.24.14. Eftirlitsmyndavélin tekur ekki upp næstu 28 sekúndur og sést því ekki upphaf átakanna. Þegar upptaka byrjar á ný eru slagsmál byrjuð og sést þá að ákærðu sækja báðir að brotaþola og ganga högg á milli. Brotaþoli er þó bersýnilega í vörn og berast slagsmálin í hvarf við gám sem staðsettur er á bryggjunni. Er þeir koma aftur inn í mynd má sjá að ákærði X veitir brotaþola högg í höfuðið með þeim afleiðingum að hann fellur aftur fyrir sig og skellur með höfuðið í götuna án þess að bera fyrir sig hendur eða reyna að draga úr fallinu á annan hátt. Liggur hann hreyfingarlaus á bakinu með útréttar hendur frá líkama þegar ákærði Reynir krýpur við hlið hans og slær hann tveimur höggum í andlitið með krepptum hnefa. Í þann mund kemur vitnið I aðvífandi á lyftaranum. Loks má sjá nokkra áhafnarmeðlimi koma hlaupandi að en ákærðu ganga í burtu í átt að skipinu. Á leiðinni má sjá ákærðu slá saman öxlum og klappa hvor öðrum á herðar. Sjúkraflutningamenn og læknir komu fljótt á vettvang og hlúðu að brotaþola. Brotaþoli var fluttur á sjúkrahús en síðan með þyrlu á bráðadeild Landspítalans. II Á grundvelli 1. mgr. 128. gr. laga nr. 88/2008 um sakamál óskaði lögreglan á Akranesi eftir dómkvaðningu matsmanna til þess að skýra út afleiðingar hinnar meintu líkamsárásar. Dómkvaddir voru J, heila- og taugaskurðlæknir, og K taugalæknir. Í matsgerð þeirra 8. september 2014 segir m.a. að þegar vakthafandi heilsugæslulæknir á Grundarfirði hafi komið að brotaþola hafi hann verið meðvitundarlaus og hafi læknirinn sett í hann barkarennu til að tryggja öndunarveginn. Við komu á Landspítala hafi brotaþoli verið svæfður. Hann hafi verið stöðugur í lífsmörkum og verið lagður á gjörgæsludeild. Nokkrum klukkustundum síðar hafi brotaþoli sýnt merki um lífshættulegan háan innankúpuþrýsting. Hann hafi gengist undir aðgerð þar sem þrýstingsmælir hafi verið settur inn í heila. Þrýstingsmælingin hafi sýnt hættulegan háan innankúpuþrýsting og því hafi brotaþoli gengist undir stærri bráðaaðgerð þar sem stór hluti höfuðkúpubeins hægra megin hafi verið fjarlægður, heilahimnur opnaðar og þannig hafi verið skapað aukið rými fyrir hinn bólgna heila. Brotaþoli hafi verið vistaður á gjörgæsludeild í 13 daga. Í upphafi hafi hann verið með háan innankúpuþrýsting þrátt fyrir aðgerðina en síðan hafi hægst á og jafnvægi náðst. Unnt hafi verið að losa hann úr öndunarvél á 10. degi. Framan af hafi meðvitundarástand hans verið verulega skert en farið batnandi síðustu dagana á gjörgæslu. Við útskrift af gjörgæslu 1. ágúst 2014 hafi brotaþoli verið lamaður á vinstri hlið en hann hafði getað fylgt fyrirmælum og svarað einföldum já- og neispurningum. Þann 27. ágúst 2014 hafi brotaþoli verið fluttur af heila- og taugaskurðdeild í Fossvogi og yfir á endurhæfingardeild LSH að Grensási til áframhaldandi þjálfunar og alhliða endurhæfingar. Teymismeðlimir, einkum sjúkraþjálfari og iðjuþjálfi, hafi reynt að fá brotaþola til þess að vinna í alhliða þjálfun fyrst um sinn stutta stund í senn vegna mjög takmarkaðs úthalds og mikils óróa en allt frá komu brotaþola hafi hann verið mjög órólegur. Matsmenn telja nánast engar líkur á því að brotaþola muni batna það mikið að hann geti átt eðlilegt líf. Ógjörningur sé að svara í dag hversu miklum bata megi búast við miðað við útbreiðslu heilamars og blæðinga í stórum hluta hægra heilahvels. Útilokað sé að brotaþoli muni ekki hafa neina skerðingu á hreyfigetu né erfiðleika við að skilja talað mál eða tjá sig. Brotaþoli sé enn sem komið er með of mikla vitræna skerðingu til þess að hægt sé að gera ítarlegt taugasálfræðimat sem sé eitt helsta hjálpartæki við nánari greiningu á vitrænni skerðingu. Þess vegna sé nánast ógerningur að svara með fullnægjandi hætti spurningu um hverjar mögulegar framtíðarhorfur brotaþola séu til þess að skilja, tjá sig og eiga möguleika á eðlilegri hreyfigetu. Matsmenn telja mjög sennilegt að brotaþoli hafi rotast eða misst meðvitund við fyrsta höggið áður en hann féll aftur fyrir sig. Samkvæmt myndbandi virðist sem ákærði X hafi veitt honum rothögg og brotaþoli hafi þannig verið búinn að missa meðvitund áður en hann féll í götuna. Rökin fyrir þessu séu þau að brotaþoli falli skyndilega varnarlaust í götuna með útrétta handleggi án þess að bera fyrir sig hendur, axlir eða draga undan höfuðið við fallið. Þá telja matsmenn yfirgnæfandi líkur á því að brotaþoli hafi verið meðvitundarlaus þegar ákærði Reynir kýldi hann með tveimur hnefahöggum í andlitið. Myndbandið sýni að hann liggi máttlaus á bakinu og sýni enga viðleitni til að verja sig. Líkaminn kippist aðeins við þegar höggin dynja á honum. Matsmenn telja útilokað að brotaþoli hafi hlotið áverka á höfði eftir að lyftaragaffli hafi verið ekið á höfuð hans eins og ákærði X heldur fram. Stálbiti hefði rofið húð hans og þá hefði stórséð á höfði brotaþola. Engin merki hafi verið um að stálbiti hafi lent á höfði brotaþola. Matsmenn telja ekki tímabært að meta varanlegar afleiðingar áverka brotaþola. Matsmenn taka fram að ef ekki hafi verið komið að brotaþola strax hefði hann látist af völdum áverkans. Hann hefði látist ef ekki hefði verið gerð barkaþræðing og ef fyrstu þættir gjörgæslu hefðu ekki hafist á Grundarfirði og í sjúkraþyrlunni á leið til Reykjavíkur. Hann hefði ennfremur örugglega látist vegna mikillar hækkunar á innankúpuþrýstingi ef ekki hefði verið gerð heilaskurðaðgerð þar sem hluti höfuðkúpubeins var fjarlægt. Innankúpuþrýstingurinn hafi verið það mikill að brotaþola hafi vart verið hugað líf þrátt fyrir að þessi aðgerð hafi verið framkvæmd. Lífi brotaþola hafi ítrekað verið bjargað með skjótum og réttum viðbrögðum á bráðastigi fyrir og eftir komu á Landspítalann. Matsmenn segja að samantekið hafi sjúkrasaga og þróun leitt í ljós miðlungs alvarleg lömunareinkenni með skertri hreyfigetu í öllum líkamanum, sem þó sé mun meiri í vinstri líkamshelmingi, ásamt verulegri skerðingu á flestum eða öllum sviðum vitrænnar getu, þ.m.t. erfiðleikum við að skilja og framkvæma fyrirmæli, skertum hæfileika til að átta sig á stað og stund og ekki hvað síst gríðarlega skertri lestrargetu, lestrarskilningi og stærðfræðigetu. Í matsbeiðni eru matsmenn spurðir eftirfarandi spurningar: Hversu mikla áverka má telja að A hafi hlotið við eftirfarandi: a) Við að falla með höfuðið í malbik úr standandi stöðu. b) Við að fá tvö hnefahögg eftir fallið sem að framan greinir. Þess er óskað í matsbeiðni að greint verði eins skýr lega og unnt er milli afleiðinga a) og b) hér að framan. Í matsgerð segir um þetta að það sé ómögulegt að greina hversu miklir áverkar komu við a) eða b). A getur hafa fengið nánast alla áverkana við a) eða b) sem undirstriki afgerandi þátt beggja í heildaráverkum A. Það sé ekki hægt að færa vísindalega rök fyrir hversu miklir áverkar hlutust hlutfallslega við áverka a) og hlutfallslega við áverka b). Síðan segir í matsgerð: „Það hefði verið hægt að svara þessari spurningu með nokkurri vissu ef við hefðum getað tekið tölvusneiðmynd og þrýstingsmælt eftir a) og síðan aftur eftir b). Önnur leið að komast að öruggri og áreiðanlegri niðurstöðu hefði verið að skoða þrjá hópa einstaklinga; einn hóp sem varð fyrir áverka sem líkjast sem allra mest áverka a); annan hóp sem varð fyrir áverka sem líkist sem allra mest áverka b); ásamt þriðja hópnum sem varð fyrir báðum áverkunum a) og b), í þessari röð. Þá, en ekki fyrr, hefði verið hægt að gefa áreiðanlegt mat á því hvaða áverki orsakaði hvaða heilaáverka. Með öðrum orðum; þar sem hvorug þessara rannsókna er framkvæmanleg, er ekki raunhæfur möguleiki að geta sagt eitthvað með vissu um samband hvers þáttar atburðarásarinnar á heildarmynd heilaskaðans.“ Jafnframt segir í matsgerð að þótt ákveðin óvissa ríki um hve hátt hlutfall af heilaáverkanum í heild hafi orsakast af hverjum einstökum þætti, sé það samdóma álit matsmanna að það sé nánast útilokað að enginn heilaskaði hafi orðið við þátt a) og jafn ólíklegt að enginn heilaskaði hafi orðið við þátt b). Ef orsakakeðja sé skoðuð, þar með talin áhrif áverkanna á meðvitund brotaþola, og ef hinir mismunandi áverkaþættir séu bornir saman við helstu rannsóknarniðurstöður (einkum staðsetningu höfuðkúpubrots og heilamars ásamt heilabólgum), séu yfirgnæfandi líkur á því að samverkan eftirfarandi áverkaþátta hafi haft afgerandi þýðingu fyrir umfang skaðans, þ.e. rothögg þegar brotaþoli stendur uppi, áverkum þegar hann skellur með höfuðið í malbikið og áverkar frá tveimur hnefahöggum ásamt ávekum þegar höfuðið skellur í tvígang í malbikið. Þessir áverkar séu nægileg og fullnægjandi skýring á öllum þáttum í skaðamynd brotaþola. Þar sem sýnt hafi verið án nokkurs efa að báðir ákærðu hafa átt afgerandi þátt í orsakakeðjunni, sem samtals myndi heildaráverkann, sé engin leið að greina á milli þess hvort annar árásaraðilinn hafi átt meiri þátt í heildarskaðanum en hinn. Í þinghaldi 6. október 2014 var þess beiðst af ákærða Reyni að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta afleiðingar þess að ákærði Reynir fékk höfuðhögg frá brotaþola í áflogunum. Var óskað eftir mati á því hvort það höfuðhögg hafi valdið heilahristingi hjá ákærða sem leitt hafi til skertrar dómgreindar hans, skert hæfni hans til þess að leggja mat á aðstæður eða valdið óeðlilegri ákvarðanatöku. Ennfremur hvort höfuðmeiðsli ákærða Reynis 25. júlí 2013 hafi valdið því að hann sé viðkvæmari fyrir höfuðhöggum en annars. Í matsskýrslu L, heila- og taugaskurðlæknis, 24. október 2014, segir m.a. að samkvæmt áverkavottorði 19. júlí 2014 hafi ákærði Reynir verið með mar og eymsli á hægra kinnbeini og nefi og það geti svarað til umrædds höggs frá brotaþola. Matsmaður telur að ekkert hafi komið fram sem styðji að þetta högg hafi orsakað heilahristing hjá ákærða Reyni. Matsmaður taldi ólíklegt að heilahristingur gæti skert dómgreind. Það séu ekki venjuleg einkenni heilahristings og í heild megi segja að heilahristingur slævi og dragi úr getu frekar en að valda brenglun á heilastarfsemi eins og dómgreind. Niðurstaða matsmanns er því sú að ákærði Reynir hafi ekki orðið fyrir heilahristingi við högg frá brotaþola þar sem hann hafi ekki minnisskerðingu í aðdraganda höggsins og ekki heldur hefðbundin einkenni eftir að átökum lýkur. Af myndbandinu megi ráða að ákærði Reynir hafi engin einkenni um heilahristing. Vitnið B endurhæfingarlæknir hefur annast brotaþola undanfarið í endurhæfingu. Hann sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að brotaþoli væri mikið skertur andlega. Hann væri gleyminn, framkvæmdalítill, skorti allt frumkvæði, gæti skrifað nafnið sitt en ekki meir, hefði ekki skilning á tölum og gæti því ekki séð um fjármál sín. Aðalvandamálið væri þó skortur á innsæi því að hann gerði sér ekki grein fyrir minnkandi getu. Varðandi líkamlegan styrk sagði vitnið að brotaþoli væri með lömun í vinstri hlið en gæti þó gengið óstuddur og án hjálpartækja. Hann gæti hugsanlega unnið á vernduðum vinnustað en gæti ekki búið sjálfstætt því að hann þyrfti aðstoð við að elda mat, halda upp reglu o.s.frv. Hann gæti því ekki lifað eðlilegu lífi án aðstoðar. III Ákærði X skýrði á sama veg frá hjá lögreglu og fyrir dómi. Hann kvaðst hafa hitt brotaþola á veitingastaðnum fyrr um kvöldið og hafi brotaþoli spurt hann hvaðan hann væri og hann sagst vera frá [...]. Brotaþoli hafði þá sagt að hann vildi gjarnan slást við [...]. Hann hafi sagt honum að hann hefði ekki áhuga á að slást. Brotaþoli hafi verið að ögra honum allt kvöldið og reynt að fá hann til að slást. Hann hafi verið hávær og fyrirferð í honum, drukkið úr glösum annarra, og reynt að fá menn til að slást við sig. Kvartað hafi verið við starfsfólk staðarins sem hafi reynt að róa brotaþola en án árangurs. Þegar veitingastaðnum var lokað um klukkan eitt eftir miðnætti hafi áhöfnin haldið á stað niður á bryggju. Þeir hafi gengið í tveimur hópum og kveðst ákærði hafa verið í fyrri hópnum og gengið um borð í skipið. Seinni hópurinn hafi komið um 10 mínútum seinna um borð. Ákærði X sagði að hann hafi farið upp í heilsuræktarstöðina í skipinu og ætlað að fara að hreyfa sig aðeins. Þess vegna hafi hann verið með hanska á höndum þegar til átakanna kom. Hann hafi heyrt mikinn hávaða um borð og farið niður og spurt hvað væri um að vera. Hafi hann þá hitt vitnið G, sem hafi verið með brotin gleraugu og glóðarauga, og spurt vitnið hvað hefði komið fyrir. Vitnið G hafi sagt honum að það hafi verið brotaþoli sem hefði slegið hann og brotið gleraugun. Hann hafi þá ákveðið að fara á eftir brotaþola í þeim tilgangi, annars vegar að segja honum að hann mætti ekki koma um borð í skipið og hins vegar að segja honum að hann yrði að borga gleraugun. Hann hafi byrjað að tala um gleraugun en brotaþoli þá samstundis slegið til hans. Brotaþoli hafi reynt tvisvar til þrisvar sinnum að slá til ákærða X en ekki hitt. Ákærði kvaðst einnig hafa reynt að slá til baka en ekki heldur hitt brotaþola. Ákærði X sagðist þá hafa tekið eftir því að ákærði Reynir hafi blandað sér í slagsmálin með því að öskra á þá að hætta og reyna að ganga á milli. Síðan hafi slagsmálin verið milli þeirra þriggja þar til brotaþoli hafi dottið aftur fyrir sig. Hann sagði að högg frá honum hafi ekki valdið því að brotaþoli féll aftur fyrir sig á malbikið heldur hafi hann ýtt brotaþola. Hafi brotaþoli síðan legið á malbikinu þar til lyftarinn kom. Ekki kvaðst ákærði X hafa tekið eftir því hvort ákærði Reynir hefði slegið til brotaþola eftir að hann lá í jörðinni. Ákærði X sagði að lyftaramaðurinn hafi komið á mikilli ferð og líklegast hafi hann rekið gaffalinn á lyftaranum í höfuð brotaþola. Í skýrslu sinni fyrir dómi sagði ákærði Reynir Þ. Jónasson m.a. að brotaþoli hafi verið töluvert ölvaður á veitingahúsinu og byrjað fljótlega með vesen og leitað eftir slagsmálum við alla. Brotaþoli sé stór og mikill og hafi verið að reyna að ota mönnum í sjómann, heilsað þeim og þá kreist á þeim hendurnar, stelandi af þeim bjór af borðum og reynt að fá einhvern til að slást við sig. Ákærði hafi verið í síðasta hópnum sem gekk til skips. Brotaþoli hafi gengið á eftir hópnum og náð honum við verslunina [...] í Grundarfirði. Hann hafi byrjað með leiðindi og reynt að fá menn í slagsmál. Ákærði kveðst hafa reynt að tala um fyrir honum og segja honum að þeir vildu ekki slást heldur vildu þeir ganga til skips og fara að sofa. Brotaþoli hafi slegið vitnið G og brotið gleraugu hans en það hafi ekki haft eftirmála að því leyti að skipverjar hafi haldið för sinni áfram án frekari afskipta brotaþola að sinni. Eftir að brotaþola hafði verið snúið við í landganginum og verið á braut hafi vitnið G farið að segja ákærða X frá því að brotaþoli hefði kýlt sig og brotið gleraugu sín. Við það hafi fokið í ákærða X og hann sagt að brotaþoli skyldi fá að borga gleraugun. Hafi X rokið af stað til að tala við brotaþola og kvaðst Reynir hafa farið á eftir ákærða X til þess að reyna að koma í veg fyrir slagsmál. Kvaðst hann hafa verið búinn að koma í veg fyrir slagsmál við brotaþola allt kvöldið og ekki ætlað að láta það gerast nú. Ákærði X hafi sagt við brotaþola að hann yrði að borga fyrir gleraugun en X hafi varla verið búinn að sleppa orðinu þegar brotaþoli hafi slegið til hans. Þeir hafi byrjað að kýla hvor annan en ákærði Reynir kveðst hafa öskrað á þá að hætta og stigið á milli. Ákærði telur að hann hafi fengið högg frá brotaþola því að hann hafi misst minnið og muni ekki frekar frá atburðinum, aðeins brot og brot. Sagðist ákærði Reynir hafa meiðst eftir högg frá brotaþola en hann muni þó ekki eftir því að hafa fengið höggið. Hann muni ekki frekar eftir atburðum fyrr en nokkru síðar er hann standi í setustofunni í bátnum. Ákærðu ávörpuðu dóminn í lok málflutnings og kom fram hjá þeim báðum að þeir harma mjög hvernig komið er fyrir brotaþola. Þetta hafi verið hræðilegur atburður og það líði vart sá dagur að þeir hugsi ekki um líðan brotaþola og hvernig þetta allt gat gerst. Vitnið I sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að hann hafi verið að vinna við löndun á lyftaranum við skipshlið þegar hann hafi heyrt skipverja tala um að einhverjir væru að fara að ráðast á brotaþola. Hann hafi þá séð tvo menn ganga á eftir brotaþola sem hann þekki og sé æskuvinur hans. Hann taldi að ákærðu og brotaþoli hefðu þá verið í um 150 metra fjarlægð frá honum þegar slagsmálin byrjuðu. Hann kvaðst ekki hafa séð upphaf átakanna, aðeins séð að þrír menn voru að slást og honum virtist að brotaþoli væri að hörfa undan ákærðu. Hann kvaðst síðan hafa séð brotaþola detta aftur fyrir sig og annan ákærðu slá hann tveimur hnefahöggum þar sem brotaþoli lá í götunni. Fleiri vitni komu fyrir dóminn og gáfu skýrslu en ekki þykir þörf á að rekja framburð þeirra að öðru leyti en því að þau staðfestu þá frásögn ákærðu að brotaþoli hefði verið fyrirferðamikill og uppivöðslusamur á veitingastaðnum fyrr um kvöldið og verið að leita eftir slagsmálum. IV Ákærðu er gefin að sök líkamsárás með því að hafa í sameiningu ráðist að brotaþola, ákærði X með því að slá brotaþola hnefahöggi í andlitið svo að hann missti meðvitund og skall aftur fyrir sig og lenti harkalega með höfuðið á jörðinni, og ákærði Reynir Þ. Jónasson með því að slá brotaþola tveimur höggum í höfuðið þar sem hann lá meðvitundarlaus í jörðinni. Brotaþoli hlaut alvarlega og lífshættulega höfuðáverka sem leiddu til heilaskaða og eru meiðsli hans og sjúkrasaga rakin hér að framan. Heilaskaði hans leiddi til verulegrar skerðingar á minni, skertrar hæfni hans til skilnings og tjáningar, auk minnkunar á mætti og skertrar líkamlegrar hreyfigetu. Aðalsönnunargagn ákæruvaldsins er upptaka úr eftirlitsmyndavél sem staðsett er við höfnina í Grundarfirði. Efni myndbandsins er rakið hér að framan. Sést m.a. á myndskeiðinu er brotaþoli kemur gangandi að skipinu, stuttu eftir að skipverjar voru komnir um borð, leitar uppgöngu en er neitað að koma um borð, snýr við og gengur frá skipinu, staldrar stutta stund við hjá kunningja sínum, vitninu H, sem er að vinna við löndun á lyftara, heldur síðan áfram göngu sinni upp bryggjuna í átt að bænum. Þegar hann er kominn í töluverða fjarlægð frá skipinu, líklegast um 150 metra, sést að ákærðu veita honum eftirför. Á leiðinni klæðir ákærði X sig í hanska. Þegar brotaþoli verður ákærðu var snýr hann við og gengur á móti þeim. Ekki sést á myndbandinu hver hóf átökin því að á upptökuna vantar 28 sekúndna myndskeið um upphafið. Þegar upptaka fer í gang á ný má sjá að aðilar sækja hver að öðrum með hnefahöggum á víxl. Brotaþoli er þó bersýnilega í vörn og hörfar undan. Berast átökin í stutta stund í hvarf við gám, sem staðsettur er á bryggjunni, en þegar þeir koma aftur úr hvarfi sést að ákærði X slær brotaþola í höfuðið með þeim afleiðingum að hann fellur í götuna. Það er álit matsmannanna J, heila- og taugaskurðlæknis, og K taugalæknis að ákærði X hafi með þessu höggi veitt brotaþola rothögg og að hann hafi verið búinn að missa meðvitund er hann féll í götuna vegna þess að hann ber hvorki fyrir sig hendur eða axlir né reynir að koma í veg fyrir að höfuðið skelli í malbikið. Þá sést að í beinu framhaldi krýpur ákærði Reynir við hlið brotaþola og kýlir hann tvisvar með krepptum hnefa í höfuðið. Brotaþoli liggur þá hreyfingar- og rænulaus á jörðinni með hendur útréttar en slæst til þegar höggin dynja á honum. Í sama mund kemur vitnið I aðvífandi á lyftara. Þar sem upphaf átakanna náðist ekki á mynd og vitni eru ekki til frásagnar um það verður ekkert fullyrt um hvernig þau hófust. Hins vegar er ljóst að ákærðu fóru á eftir brotaþola þegar honum hafði verið vísað frá skipinu og var á leið í burtu af vettvangi. Var hann kominn í töluverða fjarlægð þegar ákærðu hófu eftirförina. Brotaþoli virtist hafa skilið að hann væri ekki velkominn um borð í skipið, og það samtal brotaþola og skipverja á landganginum fór fram án illdeilna eða átaka, þrátt fyrir það sem á undan var gengið. Enda þótt brotaþoli hafi verið ögrandi fyrr um kvöldið og verið að leita eftir slagsmálum réttlætti það ekki eftirför ákærðu og aðför þeirra að brotaþola, sérstaklega þegar allt var um garð gengið. Þegar ákærðu hófu eftirförina vissu þeir af reynslu sinni fyrr um kvöldið að brotaþoli hafði mikinn áhuga á slagsmálum. Í ljósi þess verður því að miða við að ásetningur þeirra hafi verið að stofna til slagsmála við brotaþola sem endaði með framangreindum hætti. Frásögn ákærða X um að hann hafi aðeins ætlað að ræða við brotaþola um brotin gleraugu og að hann stæði í skuld við G vegna þeirra þykir ótrúverðug í ljósi framangreinds. Þá þykir framburður ákærða Reynis ekki heldur trúverðugur um að hann hafi ætlað að koma í veg fyrir slagsmál með því að fylgja meðákærða X á vettvang. Gefur framganga hans, eins og hún birtist á upptökunni, ekki slíkt til kynna, heldur þvert á móti, t.d. þegar ákærðu ganga til skips eftir átökin og virðast ánægðir með unnið verk. Myndbandsupptakan og álit hinna dómkvöddu matsmanna tekur af öll tvímæli um að meiðsl brotaþola komu til vegna árásar og högga ákærðu. Hafna ber vörn ákærðu um að rekja megi meiðsl brotaþola að einhverju leyti til þess að gaffall lyftarans hafi rekist í höfuð brotaþola þegar hann lá meðvitundarlaus á jörðinni, enda telja matsmenn það útilokað. Þá verður einnig að hafna þeirri málsvörn ákærða Reynis að dómgreind hans hafi brenglast við höfuðhögg frá brotaþola, enda er það niðurstaða matsmannsins L, heila- og taugaskurðlæknis, að ákærði Reynir hafi ekki borið nein einkenni heilahristings eftir átökin en auk þess séu það ekki einkenni heilahristings að hann leiði til skertra dómgreindar, heldur slævi og dragi úr krafti og getu. Dómurinn er sammála matsmönnum um að ógjörningur sé að greina á milli hversu miklir áverkar brotaþola stafi frá höggi ákærða X og hversu miklir stafi frá tveimur höggum ákærða Reynis en hinir dómkvöddu matsmenn telja að ekki sé unnt að færa vísindaleg rök fyrir slíkri sundurgreiningu. Verður því málið metið heildstætt og miðað við að samkvæmt læknisfræðilegum gögnum eigi ákærðu jafna sök á áverkum brotaþola. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að sannað sé að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi sem saksókn á hendur þeim tekur til og að hún sé réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðu eru því sakfelldir fyrir hættulega líkamsárás. Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði X ekki gerst sekur um refsivert brot. Ákærði Reynir hefur tvívegis hlotið refsingu, árið 2008 fyrir fíkniefnabrot og 30. mars 2012 fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga en þá hlaut hann fangelsisdóm í tvo mánuði, skilorðsbundið í tvö ár. Atvik í aðdraganda þess að ákærðu veittu brotaþola eftirför og slagsmál hófust voru ekki með þeim hætti að líta beri til 3. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga nr. 19/1940 við ákvörðun refsingar ákærðu þeim til málsbóta. Ákærðu réðust í félagi á brotaþola og ber því að horfa til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga svo og til sjónarmiða að baki 1., 2. og 6. tölulið 1. mgr. sömu greinar laganna. Að þessu virtu þykir refsing ákærða X hæfilega ákveðin 4 ár og refsing ákærða Reynis 4 ár. Til frádráttar kemur gæsluvarðhaldsvist ákærðu frá 17. júlí 2014. Af hálfu brotaþola hefur verið krafist skaðabóta úr hendi ákærðu að fjárhæð 3.000.000 króna. Í skaðabótakröfunni kemur fram að um sé að ræða kröfu um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er vísað til þess að árás ákærðu á brotaþola hafi verið lífshættuleg og brotaþoli hafi orðið fyrir varanlegum skaða vegna árásarinnar. Ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir stórfellda líkamsárás. Með ólögmætri og saknæmri háttsemi hafi þeir valdið brotaþola alvarlegu líkamstjóni og á hann því rétt á skaðabótum úr hendi þeirra. Með hliðsjón af atlögunni, afleiðingum árásarinnar og dómvenju á þessu réttarsviði þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Aðalkrafa brotaþola um að ákærðu greiði honum miskabætur in solidum verður tekin til greina. Um vexti fer svo sem í dómsorði greinir en skaðabótakrafan var birt verjendum ákærðu 2. september 2014. Ákærðu greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti, málsvarnarlaun skipaðra verjenda og þóknun réttargæslumanns brotaþola, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, eins og nánar í dómsorði greinir. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari dæmir mál þetta ásamt meðdómsmönnunum Jóni Höskuldssyni og Ragnheiði Bragadóttur héraðsdómurum. Dómsorð Ákærði, Reynir Þór Jónasson, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 17. júlí 2014. Ákærði, X, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu kemur óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 17. júlí 2014. Ákærðu greiði brotaþola, A, óskipt miskabætur að fjárhæð 1.500.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. júlí 2014 til 2. október 2014 en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði Reynir greiði verjanda sínum, Jóhannesi Árnasyni hdl., 2.800.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði X greiði verjanda sínum, Arnari Þór Stefánssyni hrl., 2.800.000 krónur í málsvarnarlaun. Ákærðu greiði óskipt þóknun réttargæslumanns brotaþola, Gísla Kr. Björnssonar hdl., 450.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt 923.856 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði Reynir greiði 296.710 krónur í annan sakarkostnað. Ákærði X greiði 68.710 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 827/2015
Kærumál Nauðungarvistun
Með kröfu, sem dagsett er 27. f.m. og þingfest var í dag, hefur A, kt. [...], til lögheimilis í [...], Reykjavík, en dveljandi á geðdeild Landspítalans við Hringbraut, Reykjavík, krafist þess að felld verði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 26. f.m. um það hún skuli vistast á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. desember 2015 en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2015 þar sem synjað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun innanríkisráðuneytisins 26. nóvember sama ár um nauðungarvistun sóknaraðila á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr., sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun innanríkisráðuneytisins verði felld úr gildi og þóknun skipaðs talsmanns hennar vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greidd úr ríkissjóði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun talsmanns sóknaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun talsmanns sóknaraðila, Auðar Bjargar Jónsdóttur hæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 36/2022
Slysatrygging Líkamstjón Miski Stjórnarskrá Vátryggingarsamningur Uppgjör Fyrirvari Endurupptaka bótaákvörðunar Sjómaður
A slasaðist á árinu 2014 við störf á frystitogara og var vinnuveitandi hans með áhöfn skipsins vátryggða hjá S hf. í samræmi við fyrirmæli 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. A fékk greiddar bætur úr slysatryggingunni 2016 og gerði fyrirvara við bótauppgjörið um rétt til frekari bóta yrði varanleg örorka og/eða miski síðar metin hærri. A krafði S hf. árið 2019 um viðbótargreiðslu úr vátryggingunni á grundvelli álits örorkunefndar þar sem varanlegur miski og varanleg örorka hans var metin hærri en samkvæmt fyrri matsgerð. S hf. hafnaði þeirri kröfu með vísan til skilmála slysatryggingarinnar um að undantekningarlaust skuli framkvæma örorkumat sem liggur til grundvallar bótaákvörðun í síðasta lagi þremur árum eftir slys. A höfðaði í kjölfarið mál á hendur S hf. til heimtu frekari bóta. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur til þess að í dómaframkvæmd hefði verið viðurkennt að vátryggingarfélög hafi réttmæta hagsmuni af því að mæla fyrir um tímafresti sem tjónþolar hefðu til að afla sér sönnunar um varanlegar afleiðingar slyss í skilmálum slysatrygginga og hafi þriggja ára frestur ekki verið talinn óeðlilegur. Þá var talið að skilmálinn gilti án tillits til þess að bótafjárhæð ákvarðaðist á grundvelli skaðabótalaga samkvæmt ákvæði kjarasamnings. Þegar litið væri til efnis og skýrs orðalags ákvæðis skilmálanna auk tilvísunar til þeirra í kjarasamningi yrði ekki fallist það með A að óljóst hafi verið að ákvæðið hafi gilt í tilviki hans. Varðandi áhrif fyrirvara þess sem A gerði við bótauppgjörið vísaði Hæstiréttur til þess að fyrirvarinn hafi í engu tilliti lotið að skilmála slysastryggingarinnar um að undantekningarlaust skyldi framkvæma nýtt örorkumat innan þriggja ára frá slysdegi. Þá var talið að ekki væri í málinu komin fram nein sönnun fyrir samkomulagi milli aðila um að víkja frá skilmálum slysatryggingarinnar. Var því hafnað að fyrirvari sem A gerði við bótauppgjör hefði vikið til hliðar skilmálum slysatryggingarinnar. S hf. var því sýknað af öllum kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. júní 2022. Hann krefst sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Aðilar deila um greiðsluskyldu úr slysatryggingu samkvæmt svokallaðri áhafnatryggingu fiskimanna hjá áfrýjanda vegna líkamstjóns sem stefndi varð fyrir í störfum sínum 1. mars 2014. Ágreiningur er um gildi þess skilmála slysatryggingarinnar að tjónþola beri að afla matsgerðar um varanlegar afleiðingar slyss innan þriggja ára frá slysdegi en auk þess hvort fyrirvari sem stefndi gerði við bótauppgjörið skapi rétt hans til frekari bóta.5. Í héraðsdómi 15. febrúar 2021 var fallist á kröfu stefnda þar sem ekki var talið fært að byggja á umræddum skilmála slysatryggingar áfrýjanda, meðal annars með vísan til 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 8. apríl 2022 var einnig fallist á kröfu stefnda en einkum á þeim grunni að fyrirvari hans við upphaflegt bótauppgjör hefði vikið skilmálanum til hliðar.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 16. júní 2022 með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-66 á þeirri forsendu að dómur í því gæti haft fordæmisgildi meðal annars um skýringu vátryggingarsamnings og þýðingu fyrirvara við bótauppgjör.Málsatvik7. Stefndi slasaðist 1. mars 2014 við störf um borð í frystitogaranum […] og hlaut áverka á vinstra hné. D hf., sem gerði skipið út, var með áhöfn þess tryggða með vátryggingu hjá áfrýjanda í samræmi við fyrirmæli 172. gr. siglingalaga nr. 34/1985. Læknisrannsókn á stefnda eftir slysið leiddi í ljós rifu á liðþófa í vinstra hné og gekkst hann undir aðgerð á því 9. apríl 2014. Vegna frekari einkenna fór stefndi í aðra hnéaðgerð 1. júlí 2015 án þess að bata væri náð en í apríl sama ár hafði hann hætt störfum á sjó.8. Aðilar óskuðu sameiginlega 25. janúar 2016 eftir mati B læknis og C lögmanns á afleiðingum slyssins í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993. Varð niðurstaða matsgerðar þeirra frá 18. apríl 2016 að varanlegur miski stefnda samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 5 stig og varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna 10%. 9. Stefndi og áfrýjandi gerðu samkomulag 8. júní 2016 um uppgjör bóta úr vátryggingunni til stefnda á grundvelli matsgerðarinnar. Á tjónskvittun var handritaður svohljóðandi fyrirvari lögmanns stefnda.[...] með fyrirvara um árslaunaviðmiðið við útreikning bóta f. varanlega örorku og með fyrirvara um rétt Jóns til frekari bóta verði varanleg örorka og/eða miski síðar metin hærri en skv. matsgerð [C] og [B].0. Einkenni stefnda versnuðu seinni hluta ársins 2016 og leitaði hann til læknis 2. febrúar 2017. Gekkst hann á ný undir aðgerð 15. mars 2017 og komu þá í ljós frekari skemmdir á hnélið. Eftir það versnuðu einkenni hans enn frekar. Í árslok 2018 óskaði stefndi álits örorkunefndar á afleiðingum slyssins á grundvelli 10. gr. skaðabótalaga. Niðurstaða nefndarinnar 13. mars 2019 var að varanlegur miski stefnda væri 15 stig og varanleg örorka 25%. 1. Á grundvelli hins nýja mats sendi stefndi 18. júní 2019 áfrýjanda kröfu um viðbótargreiðslu úr vátryggingunni. Áfrýjandi hafnaði þeirri kröfu 27. júní sama ár með vísan til c-liðar 4. mgr. 6. gr. skilmála slysatryggingar sjómanna þar sem fram kemur að undantekningarlaust skuli framkvæma örorkumat sem liggur til grundvallar bótaákvörðun í síðasta lagi þremur árum eftir slys.2. Í svari áfrýjanda til stefnda var jafnframt vísað til þess að ákvæði um þriggja ára frest til að framkvæma örorkumat væri í samræmi við það hvernig skilmálar slysatryggingar launþega hjá áfrýjanda og öðrum tryggingafélögum hér á landi hefðu verið um árabil. Var einnig tekið fram í tilefni af fyrirspurn stefnda að framangreindu ákvæði hefði yfirleitt ekki verið beitt með þessum hætti þar til fyrir nokkrum árum. Löggjöf, kjarasamningur og vátryggingarskilmálar3. Samkvæmt 1. mgr. 172. gr. siglingalaga ber útgerðarmaður ábyrgð á kröfum vegna líkamstjóns þeirra sem eru ráðnir í skiprúm hjá honum hafi slys borið að höndum þegar hlutaðeigandi var staddur á skipi enda þótt slysið eða tjónið verði ekki rakið til bilunar á tækjum eða ónógra öryggisráðstafana né heldur yfirsjónar þeirra er starfa í þágu skips. 4. Í 2. mgr. 172. gr. er mælt fyrir um skyldu útgerðarmanns til að kaupa tryggingu fyrir slysabótum sem á hann kunna að falla. Nánari fyrirmæli um ákvörðun örorkubóta á grundvelli slysatryggingar koma fram í 2. tölulið 2. mgr. greinarinnar en samkvæmt því skal greidd lögákveðin fjárhæð vegna hvers örorkustigs. 5. Í samræmi við fyrirmæli siglingalaga hefur slysatrygging verið þáttur í kjörum sjómanna um áratuga skeið og útgerðarmenn keypt slíkar tryggingar hjá vátryggingafélögum fyrir áhafnir fiskiskipa. Fram til ársins 2001 voru afleiðingar vinnuslysa sjómanna metnar og tryggingarbætur greiddar til samræmis við lögákveðnar fjárhæðir 2. töluliðar 2. mgr. 172. gr. laganna sem áður er lýst.6. Með úrskurði gerðardóms 30. júní 2001, sem settur var á fót vegna kjaradeilu sjómanna og útvegsmanna, var gerð breyting á ákvæðum þágildandi kjarasamnings um slysatryggingu, sbr. 172. gr. siglingalaga. Í samninginn komu svohljóðandi ákvæði í 2. og 5. mgr. greinar 1.22:Bætur úr vátryggingu þessari skulu ákvarðast á grundvelli reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðari breytingum leiði það til hærri heildarbóta en samkvæmt 172. gr. laga nr. 34/1985. [...]Um vátryggingu þessa skulu að öðru leyti gilda almennir skilmálar fyrir slysatryggingu sjómanna. 7. Breyting þessi tók til allra sjómanna sem ráðnir voru á fiskiskip, 12 rúmlestir eða stærri, svo og á ákveðin kaupskip. Í öðrum tilvikum gildir enn ákvæði 2. mgr. 172. gr. siglingalaga um ákvörðun bóta vegna slysa sjómanna.8. Á slysdegi var í gildi kjarasamningur 17. desember 2008 milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Samtaka atvinnulífsins annars vegar og hins vegar Sjómannasambands Íslands fyrir hönd nánar tiltekinna sjómanna- og verkalýðsfélaga og var framangreind ákvæði sem bætt hafði verið við kjarasamninginn 2001 þar að finna í 2. og 5. mgr. greinar 1.23. 9. Á slysdegi gilti milli útgerðar sem stefndi starfaði hjá og áfrýjanda áhafnatrygging fiskimanna. Í B-hluta vátryggingarskilmála voru ákvæði um slysatryggingu sjómanna og var þar í 6. grein fjallað um bætur fyrir varanlegt líkamstjón. Í 2. og 3. mgr. hennar var nánar fjallað um reikningsaðferðir við útreikning bóta sem miðast við lögákveðnar fjárhæðir hvers örorkustigs, sbr. b-lið 2. töluliðar 2. mgr. 172. gr. siglingalaga sem áður var lýst. Í 4. mgr. 6. greinar skilmálanna eru frekari reglur sem lúta að ákvörðun örorkubóta. Er þar að finna í c-lið fyrirmæli um frest til að framkvæma örorkumat eftir slys sem er svohljóðandi: Þótt gera megi ráð fyrir, að ástand hins slasaða kunni að breytast, skal undantekningarlaust framkvæma örorkumat í síðasta lagi þremur árum eftir slysið. Í þessu tilfelli ber að ákveða örorkuna eins og gera má ráð fyrir, að hún verði endanleg. Ef líkur eru til að ástand hins slasaða megi bæta með læknismeðferð eða þjálfun, og hann veigrar sér við án gildra ástæðna að gangast undir slíka meðferð, ber samt sem áður við ákvörðun örorkustigs að taka tillit til hugsanlegs bata, sem slík meðferð kynni að hafa í för með sér.20. Í viðauka við B-hluta vátryggingarskilmálanna voru sérákvæði um sjómenn sem féllu undir fyrrgreindan úrskurð gerðardómsins 30. júní 2001. Í 3. grein viðaukans segir að um ákvörðun bóta við þær aðstæður fari eftir ákvæðum skaðabótalaga. Þá ber 5. grein viðaukans yfirskriftina „Vátryggingarskilmáli“ og þar segir: „Að öðru leyti en því sem í viðaukanum greinir gilda ákvæði skilmála félagsins um slysatryggingu sjómanna.“Niðurstaða 21. Við úrlausn málsins verður fyrst tekin afstaða til þess hvort vátryggingarskilmáli áfrýjanda um að framkvæma beri örorkumat innan þriggja ára eftir slysdag hafi gilt gagnvart stefnda. Að því búnu verður lagt mat á réttaráhrif fyrirvarans sem stefndi gerði við bótauppgjörið.Gildi skilmála í slysatryggingu sjómanna um frest til að framkvæma örorkumat22. Í 1. mgr. 172. gr. siglingalaga er sem fyrr segir mælt fyrir um hlutlæga bótaábyrgð útgerðarmanns vegna líkamstjóns starfsmanns sem verður fyrir slysi um borð í skipi og ber útgerðarmanni jafnframt að kaupa tryggingu fyrir slysabótum sem kunna að falla á hann, sbr. 2. mgr. sömu greinar.23. Fáist líkamstjón sjómanns ekki bætt úr slíkri slysatryggingu vegna skilmála vátryggingarinnar á tjónþoli þess kost að beina kröfu sinni beint að útgerðarmanni á grundvelli framangreindrar lögbundinnar bótaábyrgðar hans, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. september 2019 í máli nr. 23/2019. Stefndi hefur hins vegar í máli þessu kosið að beina kröfu sinni einvörðungu að áfrýjanda, vátryggingafélagi útgerðarmannsins. Ábyrgð félagsins getur þó aðeins byggst á þeirri slysatryggingu sem er í gildi milli útgerðarmanns og áfrýjanda.24. Fyrir liggur að ákvæði um frest af þeim toga sem kemur fram í skilmálum áfrýjanda um áhafnatryggingu fiskimanna til að láta fara fram örorkumat innan þriggja ára frá slysdegi tíðkast í skilmálum vátryggingafélaga um slysatryggingar, þar með talið slysatryggingum launþega sem byggjast á kjarasamningum og lögum. Slíkar tryggingar fela að jafnaði í sér, eins og raunin er í siglingalögum, víðtæka ábyrgð vegna tjóns sem launþegi verður fyrir vegna slyss í starfi og í vátryggingarskilmálum er að finna frekari afmörkun á inntaki réttar launþega. 25. Í dómum Hæstaréttar hefur verið leyst úr ágreiningi um gildi slíkra ákvæða í slysatryggingu, þar á meðal í dómi réttarins 27. maí 2004 í máli nr. 22/2004. Þar var deilt um gildi skilmála samhljóða þeim sem hér er til umfjöllunar í reglum sem vinnuveitandi hafði sett á grundvelli kjarasamnings starfsmannafélags Reykjavíkurborgar við Reykjavíkurborg. Í forsendum dómsins var litið til þess að tjónþola hefði verið í lófa lagið að kynna sér skilmála slysatryggingarinnar, sem mörkuðu nánar inntak þess réttar sem var veittur á grundvelli kjarasamnings. Þá var umrætt ákvæði skilmálanna hvorki talið óeðlilegt né óvenjulegt á sínu sviði. Í dómi Hæstaréttar 7. júní 2018 í máli nr. 604/2017 komu fram áþekk ummæli um slíkan skilmála í slysatryggingu vátryggingafélags og var ekki talið að vátryggingartaki hefði fært haldbær rök fyrir því að hann væri óbundinn af þeim. 26. Af framangreindu er ljóst að viðurkennt hefur verið að vátryggingafélög hafi réttmæta hagsmuni af því að mæla í skilmálum slysatrygginga fyrir um tímafresti sem tjónþolar hafa til að afla sér sönnunar um varanlegar afleiðingar slyss og er þriggja ára frestur þar ekki talinn óeðlilegur.27. Í fyrrgreindum málum voru atvik sambærileg þessu máli að því leyti að bótaréttur tjónþola var byggður á vátryggingarsamningi eða reglum vinnuveitanda um slysatryggingu með stoð í kjarasamningi. Þótt útreikningur bótafjárhæðar stefnda í máli þessu sem lá til grundvallar uppgjöri hans við áfrýjanda hafi byggst á fyrirmælum skaðabótalaga en ekki lögákveðnum fjárhæðum 2. mgr. 172. gr. siglingalaga, eftir að kjarasamningi var breytt í því tilliti með úrskurði gerðardómsins 2001, er ótvírætt að ábyrgð áfrýjanda var eftir sem áður reist á vátryggingu sem vinnuveitandi stefnda keypti hjá félaginu. Varð engin slík eðlisbreyting á lög- og kjarasamningsbundinni slysatryggingu að c-liður 4. mgr. 6. greinar skilmála áfrýjanda teljist þar með hafa fallið niður eins og stefndi heldur fram.28. Enn fremur verður til þess að líta að þótt vátryggingunni sé ætlað sé að bæta rauntjón tjónþola með því að fjárhæð bóta ákvarðist á grundvelli reglna skaðabótalaga, breytir skilmáli c-liðar 4. mgr. 6. greinar engu um að slíkt rauntjón verði bætt en mælir aðeins fyrir um að mat til að staðreyna tjónið skuli fara fram innan tiltekins tíma. Þannig lýtur skilmálinn ekki að brottfalli eða takmörkun kröfuréttar heldur tímafresti við mat á líkamstjóni.29. Þegar metin er tilvísun hins áfrýjaða dóms til eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar og dóms Hæstaréttar 22. maí 1998 í máli nr. 311/1997, sem birtur er á bls. 1047 í dómasafni réttarins það ár, skal áréttað að í máli þessu er leitað úrlausnar um þýðingu skilmála vátryggingarsamnings sem gerður er á grundvelli laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Í tilvitnuðum dómi og síðari dómum réttarins um þýðingu eignarréttarákvæðis 72. gr. fyrir rétt manns til skaðabóta fyrir líkamstjón voru aðstæður hins vegar öldungis frábrugðnar þeim sem hér eru til skoðunar. Í þeim var til úrlausnar stjórnskipulegt gildi tiltekinna lagaákvæða sem lutu meðal annars að hámarki bótafjárhæða fyrir líkamstjón, viðmiðunartekjum og lágmarksmiskastigi. Var þar lagt mat á að hvaða marki löggjafanum er heimilt að setja almennar reglur um ákvörðun skaðabóta og takmarka rétt manna til bóta fyrir skert aflahæfi og um jafnræði og málefnaleg sjónarmið sem þurfa að búa að baki slíkum lagareglum.30. Stefndi hefur hins vegar ekki rökstutt að stjórnarskráin setji því sérstakar skorður að samið sé um fresti til að framkvæma örorkumat í skilmálum vátryggingarsamnings um slysatryggingu eins og hér háttar til. Má í því sambandi hafa í huga að samningsfrelsi ríkir um það hvernig ábyrgð er takmörkuð samkvæmt vátryggingarsamningi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 1. mars 2001 í máli nr. 397/2000.31. Stefndi hefur jafnframt vísað til þess að sú viðskiptavenja hafi skapast hjá áfrýjanda að bera ekki fyrir sig skilmála um þriggja ára frest til að framkvæma örorkumat í slysatryggingarmálum sjómanna og byggir þar á ummælum í tölvubréfi starfsmanns áfrýjanda um að framangreindu ákvæði „var yfirleitt ekki beitt með þessum hætti fyrr en fyrir nokkrum árum.“ Af hálfu stefnda hefur ekkert frekar verið lagt fram í málinu til að færa sönnur á staðhæfingu hans í þessu tilliti en fyrir tilvist ætlaðrar venju ber hann sönnunarbyrði. Tilvitnuð ummæli í tölvubréfi renna ekki ein og sér nægri stoð undir tilvist slíkrar viðskiptavenju. Koma ákvæði 33. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga í þessu samhengi því ekki til álita í málinu og er hafnað þeirri málsástæðu stefnda.32. Þegar litið er til efnis og skýrs orðalags hins umþrætta skilmála c-liðar 4. mgr. 6. greinar í vátryggingarskilmálum, svo og tilvísunar 5. greinar viðauka við trygginguna þess efnis að vátryggingarskilmálar gildi um slysatrygginguna auk ákvæða kjarasamnings sjómanna, verður ekki fallist þá málsástæðu stefnda að óljóst hafi verið að skilmáli um þriggja ára reglu til að framkvæma örorkumat hafi gilt í tilviki hans. Ljóst er að stefndi er ekki sjálfur vátryggingartaki samkvæmt umræddri slysatryggingu heldur vinnuveitandi hans, D hf., sem er ekki aðili að máli þessu. Kemur því ekki til álita hvort áfrýjandi hafi uppfyllt upplýsingaskyldu sína samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/2004 gagnvart stefnda. Þótt stefndi sé ekki aðili að vátryggingarsamningnum var honum í lófa lagið, ekki síst eftir að slysið varð, að kynna sér skilmála slysatryggingarinnar sem mörkuðu nánar inntak réttar sem hann átti samkvæmt tryggingunni. Má um það vísa til dóms Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 22/2004. 33. Að öllu framangreindu virtu hafa ekki verið færð fram haldbær rök fyrir því að ákvæði skilmála í slysatryggingu áfrýjanda gildi ekki gagnvart stefnda. Um skýringu og réttaráhrif fyrirvara við bótauppgjör34. Sú meginregla gildir í skaðabótarétti að hafi tjónþoli ekki gert fyrirvara við uppgjör skaðabóta geti hann almennt ekki krafist endurupptöku á bótaákvörðun nema að uppfylltum skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur þó verið litið svo á að þessi skilyrði girði ekki fyrir að tjónþoli geti gert fyrirvara við bótauppgjör þannig að hann njóti rýmri réttar til endurupptöku bótaákvörðunar en leiðir af 11. gr. skaðabótalaga að því tilskildu að slíkir fyrirvarar séu skýrir og ótvíræðir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 14. desember 2022 í máli nr. 27/2022.35. Bótauppgjör stefnda við áfrýjanda 8. júní 2016 fór fram tæpum níu mánuðum áður en þriggja ára frestur til að framkvæma örorkumat var liðinn. Fyrirvari stefnda tók til nánar tilgreindra atriða en það voru árslaunaviðmið við útreikning bóta fyrir varanlega örorku og frekari bætur yrði varanleg örorka og/eða miski síðar metin hærri en í matsgerð 8. apríl 2016. Á uppgjörsdegi lá fyrir að stefndi hafði gengist undir tvær aðgerðir á hnélið en tæpt ár var liðið frá síðari aðgerðinni sem ekki hafði skilað frekari bata. Þá hafði stefndi látið af störfum á sjó vegna meiðslanna.36. Þótt fyrirvarinn kunni að hafa verið skýr um þau atriði sem hann tók til, þar á meðal að örorka stefnda og miski kynni síðar að vera metinn hærri, laut hann í engu tilliti að skilmála slysatryggingarinnar um að undantekningarlaust skyldi framkvæma nýtt örorkumat innan þriggja ára frá slysdegi. Stefnda hefði auk þess verið unnt að leita slíks mats þegar ástand hnéliðar versnaði enn á síðari hluta ársins 2016. 37. Ekki verður fallist á þá niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að í fyrirvaranum hafi falist nýtt tilboð stefnda, í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1936, um að víkja skyldi frá skýrum vátryggingarskilmála um frest til að framkvæma nýtt örorkumat. Ótvírætt er að fyrirvarinn laut ekki að umræddum skilmála og jafnframt að frestur til að láta fara fram nýtt mat var ekki liðinn þegar bótauppgjör fór fram. Liggur ekkert fyrir um að áfrýjandi hafi við þetta tækifæri samþykkt að víkja frá skilmálum slysatryggingarinnar og fallist á að stefndi gæti byggt bótarétt á matsgerð sem aflað yrði að liðnum þeim fresti sem þar er getið. Er því í málinu ekki komin fram sönnun fyrir samkomulagi milli aðila um að víkja frá skilmálum þeirrar slysatryggingar sem stefndi byggir rétt sinn á. 38. Verður að öllu þessu virtu hafnað þeirri málsástæðu stefnda að fyrirvari sem hann gerði við uppgjör skaðabóta við áfrýjanda hafi vikið til hliðar ákvæði c-liðar 4. mgr. 6. greinar skilmála áhafnatryggingar fiskimanna.39. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af öllum kröfum stefnda.40. Eftir atvikum málsins verður málskostnaður á öllum dómstigum felldur niður.Dómsorð:Áfrýjandi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnda, A.Málskostnaður fellur niður á öllum dómstigum.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=365cfeb1-e34c-4fa0-8104-f9130ee17aed&verdictid=3ce07615-c2e6-46ce-bd79-7fb50a962b4a
Mál nr. 316/2003
Kaupsamningur Hlutabréf Ógilding samnings Svik Tómlæti
S, sem keypt hafði hlutabréf af J í fyrirtækinu H, krafðist riftunar þess gernings, en til vara afsláttar. S færði engar sönnur fyrir fullyrðingum sínum um svik eða óheiðarleika af hálfu J. Þá þótti ekki ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að J bæri samninginn fyrir sig. Stóð það eitt eftir gagnvart J að væntingar S til kaupa á hlutabréfunum gengu ekki eftir. Sú aðstaða gat ekki leitt til þess að S gæti með réttu náð fram ógildingu samningsins á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum yrði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. J var samkvæmt þessu sýknaður af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2003. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 2.000.000 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sæmundur Hinriksson, greiði stefnda, Jóhanni Þ. Ólafssyni, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 21. f.m., er höfðað 14. október 2002 af Sæmundi Hinrikssyni, Vatnsholti 1C, Reykjanesbæ, á hendur Jóhanni Þ. Ólafssyni, Furulundi 2, Garðabæ. Stefnandi gerir þá dómkröfu aðallega að ógiltur verði samningur málsaðila, dags. 26. maí 2000, um kaup stefnanda á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. af stefnda. Jafnframt er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. júní 2000 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að samningnum verði breytt á þann hátt að kaupverðið verði lækkað að mati dómsins og að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda jafnvirði lækkunarinnar auk dráttarvaxta frá 2. júní 2000 til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Málið á rót sína að rekja til kaupa stefnanda á hlutabréfum í óskráðu bresku hlutafélagi, Hunter-Fleming Ltd., af stefnda. Gerðu aðilar með sér skriflegan samning um þessi viðskipti þeirra og er hann dagsettur 26. maí 2000. Samkvæmt honum keypti stefnandi hlutabréf í félaginu að nafnverði 2.203 sterlingspund á genginu 8,0. Miðað við skráð gengi sterlingspunds á kaupsamningsdegi nam kaupverðið 2.000.000 króna. Samkvæmt samningnum var kaupverðið að fullu greitt við undirritun hans. Svo sem nánar verður rakið síðar er því haldið fram af hálfu stefnanda að í ljós hafi komið að honum hafi verið veittar rangar upplýsingar um atriði sem vörðuðu forsendur hans fyrir kaupum á hlutabréfunum og að mikilvægum upplýsingum þar að lútandi hafi einnig verið haldið leyndum fyrir honum. Þessi aðstaða leiði til þess að fullnægt sé skilyrðum til að ógilda megi kaupsamninginn og gera stefnda að endurgreiða stefnanda kaupverð hlutabréfanna. II. Í stefnu er lýst aðdraganda þess að stefnandi keypti þau hlutabréf sem mál þetta snýst um. Er því haldið fram að Karl Löve Jóhannsson, sem er sonur stefnda, hafi hringt í Sturlaug Ólafsson og sagt að hann gæti útvegað honum hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. á hagstæðu verði. Hafi Karl tekið fram að hann hefði öruggar upplýsingar um að fyrir dyrum stæði sameining félagsins við annað félag og að ljóst væri að af þeirri ástæðu myndi verð bréfanna hækka verulega frá kaupverðinu. Hafi hann fullyrt að þetta myndi gerast innan mjög fárra vikna og þess vegna væri um áhættulitla og örugga fjárfestingu að ræða fyrir stefnanda. Hafi hann hvatt Sturlaug til að láta vini sína og kunningja vita af þessu viðskiptatækifæri. Sturlaugur hafi haft samband við stefnanda og Jón Björn Sigtryggsson, sem í kjölfarið hefðu rætt við Karl. Hafi Karl veitt þeim sömu upplýsingar. Þá hafi Karl haft orð á því við þá báða að viðskiptin þyrftu að eiga sér stað strax, að öðrum kosti myndu þeir missa af þessu tækifæri. Jafnframt hafi Karl upplýst að hann hafi sjálfur keypt hlutabréf í félaginu á þessum sömu forsendum fyrir að minnsta kosti 20.000.000 króna. Hafi það ekki dregið úr trúverðugleika upplýsinganna að Karl ætlaði sjálfur að leggja fé í kaup á hlutabréfum í umræddu félagi. Hafi stefnandi umsvifalaust gengið frá kaupum á hlutabréfum fyrir 2.000.000 króna og lagt kaupverðið inn á bankareikning á nafni Karls 2. júní 2000. Þeir Sturlaugur og Jón Björn hefðu keypt hlutabréf fyrir samtals 6.500.000 krónur. Skömmu síðar hafi hverjum þeirra um sig borist kaupsamningur í tvíriti undirritaður af stefnda sem seljanda. Þá fyrst hafi komið fram hver hafi verið seljandi hlutabréfanna. Hafi þremenningunum verið ætlað að undirrita annað eintak síns kaupsamnings og endursenda það. Það hafi þeir gert. Um atvik í kjölfar þess að stefnandi festi kaup á umræddum hlutabréfum segir í stefnu að stefnandi hafi allt frá upphafi og þrátt fyrir að hann sé skráður hluthafi í Hunter-Fleming Ltd. átt í erfiðleikum með að fá upplýsingar um félagið. Hann hafi þannig ekki fengið fréttabréf hlutahafa eða aðrar upplýsingar um rekstur félagsins. Að liðnum nokkrum tíma frá því að kaup hans á hlutabréfunum áttu sér stað hafi honum og þeim Sturlaugi Ólafssyni og Jóni Birni Sigtryggssyni tekist að ná sambandi við Ægi Birgisson verðbréfamiðlara, sem þekkt hafi til félagsins, en hann var á þeim tíma sem hér um ræðir starfsmaður hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. (FBA). Með aðstoð hans hafi þremenningarnir reynt að fylgjast með því hvort sameining Hunter-Fleming við annað félag hefði átt sér stað eða væri í burðarliðnum. Að lokum hafi þeim orðið ljóst að ekkert yrði af fyrirhugðari sameiningu og að þeim hafi reyndar virst sem sameining hafi í raun ekki verið yfirvofandi þegar Karl hafi gefið annað til kynna í samtölum við þá fyrir hlutabréfakaup þeirra. Þessu til viðbótar hafi komið upplýsingar um að Karl hafi í febrúar 2000 verið þátttakandi í einhvers konar frumútboði hér á landi á hlutum í Hunter-Fleming, en það hafi verið í höndum FBA. Á fundi sem þá hafi verið haldinn hafi viðskiptaáætlun félagsins verið kynnt og viðstöddum boðið að kaupa hlutabréf í því á genginu 4,2 sterlingspund á hlut. Þessu hafi Karl haldið leyndu fyrir stefnanda. Telur stefnandi að Karl hafi keypt hlutabréf í þessu útboði fyrir drjúga fjárhæð. Þá er því haldið fram að hann hafi um miðjan maí 2000 skráð þau hlutabréf sem hann hafi keypt í tengslum við framangreint útboð á nafn stefnda. Ekkert liggi fyrir um gengi hlutabréfanna í þeim viðskiptum og reyndar dragi stefnandi það í efa að um raunveruleg viðskipti hafi verið að ræða. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi byggðar á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming þá er Karl sonur hans hafi fest kaup á þeim í febrúar eða mars 2000 og að stefnda hafi þar með verið ljóst að Karl hafi, sem umboðsmaður hans, gefið stefnanda rangar upplýsingar um eðlilegt markaðsverð þeirra. Ennfremur byggir stefnandi á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að engar þreifingar um sameiningu Hunter-Fleming við annað eða önnur félög hafi verið í gangi þá er Karl bauð stefnanda hlutabréf í félaginu til kaups. Telur stefnandi mögulegt að stefndi sem seljandi og Karl sem umboðsmaður hans hafi staðið sameiginlega að því að leyna stefnanda upplýsingum og líka gefið rangar upplýsingar til að fá hann til að kaupa hlutabréf yfirleitt og á því háa verði sem raun varð á. Ljóst sé að Karli hafi verið kunnugt um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar eða mars 2000 og að honum hafi þá verið ljóst að engin rök stæðu til þess að það hefði frá þeim tíma til söludags til stefnanda hækkað úr 4,2 sterlingspundum á hlut í 8,0. Um lagarök fyrir aðalkröfu sinni vísar stefnandi til 1. mgr. 30. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Er í tengslum við tilgreiningu stefnanda á lagarökum á því byggt að hann hefði aldrei átt umrædd viðskipti ef ekki hefði komið til sú staðhæfing Karls sonar stefnda að sameining Hunter-Fleming við annað eða önnur félög væri að bresta á. Það hafi verið forsenda hjá honum að um nokkuð örugga skammtímafjárfestingu hafi verið að ræða. Ennfremur að kaupverð hafi verið ósanngjart, umboðsmaður stefnda hafi haft yfirburði gagnvart honum hvað varðar þekkingu á verðbréfaviðskiptum og hraðinn í viðskiptunum hafi gert honum erfitt fyrir að kanna hvort um eðlilegt verð væri að ræða. Þá hafi sú staðreynd að um óskráð félag er að ræða leitt til þess að hann hafi orðið að treysta á upplýsingar umboðsmanns stefnda. Um varakröfu sína vísar stefnandi til 36. gr. tilvitnaðra laga. Tiltekur hann að ef samningi aðila yrði ekki vikið til hliðar í heild samkvæmt því lagaákvæði mætti breyta samningnum og þá til dæmis á þann veg að miðað yrði við að stefnandi greiddi fyrir hina keyptu hluti á genginu 4,2. III. Í greinargerð eru reifaðir helstu málavextir út frá sjónarhóli stefnda. Þar kemur fram að stefndi hafi í maí 2000 sett í sölu hlutabréf sem hann þá hafi átt í Hunter-Fleming Ltd. Sonur hans Karl hafi þá tjáð honum að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa bréfin. Hafi orðið úr að stefndi seldi hópi manna þessi hlutabréf. Hafi hann notið liðsinnis Karls sonar síns við söluna, en ekki falið honum að annast hana. Stefndi hafi þannig ekki veitt Karli umboð til að vinna að málinu fyrir sína hönd og hann hafi sjálfur undirritað sölusamninga. Hafi stefndi ekki haft vitneskju um annað en að þessi sala á hlutabréfum hans í Hunter-Fleming hafi gengið eðlilega fyrir sig. Það hafi því komið honum mjög á óvart þegar hann hafi fengið bréf frá lögmanni stefnanda rúmum tveimur árum síðar sem gefið hafi annað til kynna. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að ekkert sé fram komið varðandi hin umdeildu viðskipti aðila sem réttlæti það að taka megi ógildingarkröfu stefnanda til greina. Hið sama eigi við um varakröfu hans um breytingu á þeim samningi aðila málsins sem ágreiningur þeirra lýtur að. Hér eigi við sú meginregla íslensks réttar að samningar skuli standa. Þess utan sé til þess að líta að þegar horft sé annars vegar til þess langa tíma sem leið frá kaupum stefnanda á hlutabréfunum og þar til fram komu athugasemdir hans varðandi þau og hins vegar sinnuleysis um kynningu á ætluðum rétti stefnanda til ógildingar á kaupsamningi um hlutabréfin eða breytingu á honum geti ekki komið til þess að unnt sé að viðurkenna slíkan rétt hafi hann á annað borð stofnast. Loks heldur stefndi því fram til stuðnings sýknukröfu sinni að samkvæmt gögnum sem hann hafi lagt fram í málinu hafi verð það sem stefnandi innti af hendi fyrir hlutabréfin verið síst of hátt, en í þeim komi fram að á sama tíma hafi Sparisjóðurinn í Keflavík selt hlutabréf í Hunter-Fleming eða haft milligöngu um sölu gegn sama eða hærra verði. IV. Þeir Sturlaugur Ólafsson og Jón Björn Sigtryggsson hafa með sama hætti og stefnandi höfðað mál á hendur stefnanda til ógildingar á þeim samningum sem þeir gerðu við stefnanda um kaup á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. og til endurgreiðslu á umsömdu kaupverði. Í skýrslum sem stefnandi og Jón Björn Sigtryggsson hafi gefið fyrir dómi vegna þessara viðskipta þeirra og Sturlaugs Ólafssonar kom fram að Sturlaugur hafi látið þá vita af því vorið 2000 að þeim stæði til boða að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming, að Karl Löve Jóhannsson hefði með málið að gera og að hann hefði sagt Sturlaugi að um álitlegan kost væri að ræða. Karl hafi stuttu síðar hringt í þá og tjáð þeim báðum að gott kauptækifæri væri þarna á ferðinni þar sem sameining við annað félag væri á döfinni og að hlutabréf í félaginu myndu hækka verulega af þeim sökum. Í skýrslu sinni lýsti stefnandi þessu svo að Karl hefði sagt við hann „að það stæði til og væri á döfinni bara á næstunni sameining við annað félag sem síðan mundi leiða til þess að félagið færi á markað og varlega áætlað gæti það þýtt jafnvel tvöföldun og mér fannst þetta góð rök og svona þetta varð til þess að ég lét slag standa“. Hefðu stefnandi og Sturlaugur og Jón Björn báðir talið að Karl væri sjálfur að fjárfesta í hlutabréfum í félaginu og þeim hafi ekki orðið það ljóst fyrr en í maí í fyrra að gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í febrúar 2000 hafi verið 4,2, en þá hafi lögmaður þeirra fært þeim þær fréttir. Þá hafi Karl gert þeim grein fyrir því að þeir þyrftu að hafa snör handtök því ella gæti þetta kauptækifæri gengið þeim úr greipum. Hafi þar í mesta lagi verið um 2-3 daga að ræða. Loks verður af skýrslum þeirra beggja ráðið að þeir hafi fljótlega gefist upp á því að spyrjast fyrir um málið hjá Karli og snúið sér að Ægi Birgissyni, en upplýsingar frá honum hafi þó verið af skornum skammti. Stefnandi, Sturlaugur Ólafsson og Sæmundur Hinriksson báru allir á þann veg fyrir dómi að þeir hefðu allir rætt við Karl áður en þeir ákváðu að kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming vorið 2000. Í skýrslu sem Sturlaugur gaf í því máli sem hann hefur höfðað á hendur stefnda, en sú skýrslu liggur frammi í þessu máli, lýsti hann þessu svo að Karl hafi í símtali við hann sagt að hann ætti „kost á að fara inn í álitlegan pakka sem hefði verið í útboði og það lægi fyrir sameining við skráð fyrirtæki og að þessi bréf myndu hækka mjög fljótlega“ í verði. Hafi Karl eindregið hvatt Sturlaug til að láta slag standa. Karl hafi áður en þetta kom til bent Sturlaugi á ágæt viðskiptatækifæri. Samskipti þeirra hafi verið góð og hafi Sturlaugur ekki haft ástæðu til annars en að treysta honum í þetta sinn. Í þessu símatali hafi Karl nefnt það hvort félagar Sturlaugs kynnu að hafa áhuga á þessu og hafi Sturlaugur sagt Karli að hann yrði að kanna það sjálfur. Auk þess sem að framan greinir hafi komið fram hjá Karli í samtali hans við Sturlaug að verðið sem hann væri að bjóða stefnanda og félögum hans upp á væri pundi lægra en unnt yrði á fá fyrir hlutabréfin daginn eftir þannig að áhættan væri nánast engin. Þá hafi hann tekið fram að það yrði að ganga frá þessu fyrir helgina því annars gæti það orðið of seint. Nánar aðspurður um þetta kvað Sturlaugur að verið gæti að hann hafi fengið einhvern greiðslufrest, en þrýst hafi verið á hann með það að staðfesta kaup sín án mikillar tafar. Ekki hafi á þessu stigi komið fram hver væri eigandi hlutabréfanna. Þá hafi Karl haft orð á því að hann yrði sjálfur með í þessum pakka, það þyrfti nokkra til að safna saman í hann og verðið sem í boði væri kæmi til af því að um „stóran pakka“ væri að ræða. Löngu síðar hafi komið í ljós að Karl hafi ekki fjárfest í bréfum og að hann hafi verið að selja bréf sem faðir hans, stefndi í málinu, hafi átt. Þá hafi Sturlaugi orðið það fyrst ljóst í maí 2002 hvert hafi verið gengi á hlutabréfum í Hunter-Fleming í febrúar 2000, það er 4,2. Áður en að þessu dró og fyrst eftir kaupin hafi Sturlaugur verið í sambandi við Karl og spurt hann hvort af sameiningu hefði orðið og hvort sú hækkun á gengi hlutabréfanna sem hann hafi talað um væri komin fram. Fátt hafi verið um svör. Í byrjun árs 2001 hafi Sturlaugur engar upplýsingar fengið er vörðuðu þessa hlutabréfaeign hans og hafi hann þá í kjölfarið og samkvæmt ábendingu frá Karli haft samband við Ægi Birgisson hjá Fjárfestingarbanka atvinnulífsins. Ægir hafi tjáð honum að hann væri skráður hluthafi í Hunter-Fleming, en frekari upplýsingar sem máli skiptu hafi ekki fengist í þessu samtali né í samtölum sem þeir hafi síðar átt. Stefnandi, Sturlaugur og Jón Björn báru allir á þann veg að þeir hefðu ekki haft samband við stefnda í tengslum við kaup þeirra á hlutabréfum í Hunter-Fleming. Þá kváðust þeir hafa reynt að selja þessi hlutabréf sín, en án árangurs. Loks kváðust þeir allir hafa keypt hlutabréf í óskráðum félögum áður en umrædd hlutabréfakaup þeirra áttu sér stað. Í aðilaskýrslu sem stefndi gaf fyrir dómi í máli því sem Sturlaugur Ólafsson hefur höfðað á hendur honum, en sú skýrsla hefur verið lögð fram í þessu máli, kom fram að hann hafi keypt þau hlutabréf sem hann seldi stefnanda og þeim Sturlaugi Ólafssyni og Jóni Birni Sigtryggssyni af syni sínum Karli. Kvaðst hann aðspurður ekki muna hvert hafi verið gengi hlutabréfanna er hann festi kaup á þeim. Karl hafi greinilega haft mikla trú á þessu félagi og aðstoðað stefnda við kaup á hlutbréfum í því. Þá hafi Karl einnig komið með vissum hætti að sölu hlutabréfanna. Stefndi hafi sjálfur haft samband við einhvern starfsmann hjá Sparisjóði Keflavíkur og hafi sjóðurinn tekið að sér að selja bréfin. Líklega hafi Karl bent stefnda á að hann gæti haft þennan hátt á við sölu bréfanna. Karl hafi síðan hringt í stefnda og sagt honum frá því að hann vissi um aðila sem hefðu áhuga á að kaupa umrædd hlutabréf. Hafi stefndi ekkert séð því til fyrirstöðu að selja þessum aðilum bréfin. Stefndi hafi hins vegar ekki falið Karli að selja þau. Í vitnisburði Karls í sama máli, en sú skýrslu liggur frammi í þessu máli, kom fram að hann hafi hringt í Sturlaug Ólafsson á sínum tíma og sagt honum frá því að hlutabréf í Hunter-Fleming væru til sölu, en þeir hefðu oft verið í sambandi vegna hlutabréfakaupa. Jafnframt hafi vitnið sagt Sturlaugi að Sparisjóðurinn í Keflavík væri að kaupa þessi bréf á genginu 8 og að vitnið hefði fengið þá frétt frá sameiginlegum kunningja þess og Sturlaugs, Trausta Sigurðssyni, að félagið ætti í viðræðum við tvö félög frekar en eitt um sameiningu. Jafnframt hafi vitnið haft orð á því að niðurstaða viðræðna um sameiningu gæti legið fyrir hvenær sem væri, en þó væri við það miðað ljóst yrði eigi síðar en um næstkomandi áramót hvort af henni yrði. Loks hafi vitnið innt Sturlaug eftir hvort hann hefði áhuga á að kaupa þessi hlutabréf og að auki nefnt það hvort vera kynni að stefnandi og Jón Björn Sigtryggsson hefðu líka áhuga á að eignast bréf. Sturlaugur hafi hringt í vitnið nokkrum dögum seinna og þá tilkynnt að auk hans, Jóns Björns og stefnanda vildu tveir aðrir menn, þeir Gunnar Þórarinsson og Ragnar Gerald Ragnarsson, kaupa hlutabréf í Hunter-Fleming. Í kjölfarið hafi greiðsla fyrir hlutabréfin frá fimmmenningunum verið lögð inn á bankareikning vitnsins sem síðan hafi ráðstafað henni til stefnda. Aðspurt kvaðst vitnið hafna því að einhver tímapressa hafi verið sett á stefnanda varðandi hlutabréfakaupin. Gögn málsins staðfesti að ekkert slíkt hafi verið í gangi. Þá kvaðst vitnið örugglega hafa haft um það vitneskju þá er það hafði samband við Sturlaug að hlutabréf í Hunter-Fleming hefðu verið boðin til sölu á genginu 4,2 í febrúar 2000. Kaupgengi í viðskiptum stefnanda hafi ekkert verið óeðlilegt í ljósi þessa enda sé það eðli hlutabréfa að lækka og hækka í verði. Loks kom fram hjá vitninu að það hafi átt hlutabréf í Hunter-Fleming sem það hafi selt í apríl 2000, svo og að það hafi að nýju keypt hlutabréf fyrir „einhverjar milljónir“ í félaginu í janúar 2001 á genginu 7. Gunnar Þórarinsson, sem nefndur er hér að framan, kom fyrir dóminn sem vitni við aðalmeðferð málsins. Þar staðfesti hann að hann hefði keypt hlutabréf í Hunter Fleming af stefnda um mánaðamótin maí/júní 2000. Í vitnisburði hans kom fram að Karl Löve Jóhannsson og Sturlaugur Ólafsson hefðu á sínum tíma haft samband við hann og rætt við hann um kaup á hlutabréfunum. Hafi Karl haft orð á því að sameining við annað félag stæði fyrir dyrum. Hann hafi líka tekið fram að áhætta fylgdi kaupunum, en það hafi að mati vitnisins verið óþarft þar sem félagið var ekki skráð á verðbréfamarkaði. Þá hafi Karl sagt að góður markaður væri fyrir þessi bréf. V. Af gögnum sem fram hafa verið lögð í málinu verður ekki annað ráðið en að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 26.668 sterlingspund. Gengi hlutabréfanna í þessum viðskiptum var eftir því sem best verður séð á bilinu 8 til 8,8. Hafa stefnandi og tveir aðrir einstaklingar, sem keyptu hlutabréf af stefnda fyrir að nafnverði samtals 9.363 sterlingspund, höfðað mál á hendur stefnda til ógildingar á kaupsamningnum sem gerðir voru um viðskiptin. Ekki liggur fyrir að aðrir kaupendur hafi gert slíka kröfu eða hafi það sérstaklega í hyggju. Kröfur stefnanda í þessu máli eru alfarið reistar á nánar tilgreindum ógildingarreglum III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Reynir þannig ekki á það í málinu hvort skilyrði kunni að vera til að rifta samningi aðila á grundvelli þágildandi laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup eða hvort réttur til afsláttar af kaupverði hafi stofnast. Við úrlausn málsins þykir rétt að taka fyrst afstöðu til þeirrar málsástæðu stefnanda að Karl Löve Jóhannsson hafi verið umboðsmaður stefnda í þeim viðskiptum málsaðila sem hér um ræðir. Ljóst er að Karl, sem er sonur stefnda, hafði í öllu falli milligöngu um að koma á samningi um kaup stefnanda á hlutabréfum stefnda í Hunter-Fleming. Stefndi undirritaði kaupsamninginn sjálfur og ekkert hefur komið fram um það í málinu að hann hafi veitt Karli umboð til að koma fram fyrir sína hönd í þessum viðskiptum aðila. Þá hefur því ekki verið haldið fram að Karl hafi sjálfur lýst því yfir að hann kæmi fram í umboði seljanda hlutabréfanna. Það að Karl er sonur stefnda getur ekki eitt og sér leitt til þess að á hann verði litið sem umboðsmann stefnda. Þá verður sú ályktun ekki heldur dregin af framgöngu hans í aðdraganda kaupsamnings að stefnandi hafi með réttu mátt líta svo á að um umboðsmennsku væri að ræða. Þegar málsatvik eru virt heildstætt, en einkum litið til framangreindra atriða, eru ekki næg efni til að líta svo á við úrlausn málsins að Karl hafi komið fram í umboði stefnda í skilningi laga í þeim viðskiptum aðila sem hér eru til umfjöllunar. Af því leiðir að sú málsástæða stefnanda að svikum hafi verið beitt kemur því aðeins til álita að stefndi hafi sjálfur beitt þeim eða hann hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningi aðila hafi verið komið á fyrir svik annars manns. Fráleitt er að líta svo á að færðar hafi verið sönnur fyrir því að stefndi hafi sjálfur með svikum fengið stefnanda til að gera þau kaup sem kröfugerð stefnanda í málinu tekur til. Af hálfu stefnda hefur verið vísað til þess að hann hafi ekki vitað betur en að viðskipti aðila hafi átt sér eðlilegan aðdraganda og að það hafi komið honum á óvart þegar annað hafi verið gefið í skyn í bréfi lögmanns stefnanda tveimur árum eftir að kaup komust á. Í málinu er ekkert það fram komið sem er í sjálfu sér til þess fallið að hnekkja þessari staðhæfingu stefnda um viðskipti aðila. Er þá meðal annars til þess að líta að með því sem áður er rakið verður við það að miða að stefndi hafi í maí 2000 selt hlutabréf í Hunter-Fleming Ltd. fyrir að nafnverði samtals 17.305 sterlingspund á genginu 8 til 8,8 til aðila sem ekki hafa, svo vitað sé, gert kröfur á hendur honum vegna þeirra viðskipta. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi vitað eða mátt vita að svikum hafi verið beitt í því skyni að koma hinum umdeildu kaupum á. Eru ríkar kröfur gerðar til sönnunar um svik. Í málatilbúnaði stefnanda er byggt á því að hin meintu svik hafi falist í því að því hafi verið haldið leyndu fyrir honum að gengi umræddra hlutabréfa hafi verið 4,2 sterlingspund á hlut í febrúar 2000 og viðsemjandanum hafi verið ljóst að engin rök stæðu til þess að gengið væri komið upp í 8 í maí sama árs. Þá hafi stefndi vitað eða mátt vita að engar þreifingar hafi verið í gangi um sameiningu Hunter-Fleming við annað félag á þeim tíma sem hér skipti máli. Einnig hefur af hálfu stefnanda verið bent á að sonur stefnda hafi vakið þá trú hjá stefnanda að hann ætlaði sjálfur að kaupa bréf í félaginu og að hann hafi leynt stefnanda því að faðir hans væri seljandi hlutabréfanna. Kemur og fram sú fullyrðing stefnanda að stefndi hafi stuttu fyrir kaupin keypt umrædd hlutabréf af Karli syni sínum og látið er að því liggja að umrædd viðskipti hafi verið gerð til málamynda og að Karl hafi verið raunverulegur eigandi bréfanna. Án þess að tekin verði í þessu máli afstaða til þess hvort sonur stefnda hafi í aðdraganda kaupsamnings veitt stefnanda upplýsingar eða leynt hann upplýsingum sem falið gætu í sér svik af hans hálfu liggur að mati dómsins ekki fyrir sönnun þess að stefndi sjálfur hafi vitað eða mátt vita að rangar upplýsingar hafi verið látnar í té fyrir gerð kaupsamnings eða að stefnandi hafi verið leyndur upplýsingum sem máli gátu skipt. Þá getur það eitt að stefndi hefur ekki upplýst um þau viðskipti sem lágu að baki eignarhaldi hans á hlutabréfum í Hunter-Fleming ekki leitt til þess að ályktað verði á þann veg að svik af hans hálfu teljist sönnuð. Er samkvæmt þessu ekki fallist á það með stefnanda að stefndi hafi vitað eða mátt vita að kaupsamningur aðila hafi af hálfu þess fyrrnefnda verið gerður fyrir svik annars manns. Þau lagaákvæði sem vísað hefur verið til af hálfu stefnanda til stuðnings kröfum hans í málinu eru, svo sem fram er komið, í III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Í 1. mgr. 30. gr. laganna er kveðið á um það að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem gerði hann ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum eða vissi eða mátti vita að gerningurinn var gerður fyrir svik annars manns. Af framangreindu leiðir að ekki eru skilyrði til að ógilda þau kaup stefnanda á hlutabréfum af stefnda sem hér um ræðir á grundvelli þessa lagaákvæðis. Í 33. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 3. gr. laga nr. 11/1986, er kveðið á um að löggerning, sem ella mundi talinn gildur, geti sá maður, er við honum tók eigi borið fyrir sig ef það yrði talið óheiðarlegt vegna atvika sem fyrir hendi voru þegar löggerningurinn kom til vitundar hans og ætla má að að hann hafi haft vitneskju um. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 6. gr. laga nr. 11/1986, má síðan víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Ljóst má vera að hlutafjárkaupum fylgir almennt nokkur áhætta. Getur kaupandi hlutabréfa þannig almennt ekki gengið út frá því að ekki verði tap á slíkri fjárfestingu og því síður að hún skili hagnaði. Er þessi áhætta ennþá meiri en ella þegar um er að ræða kaup á hlutafé í félagi sem ekki er skráð á verðbréfamarkaði. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar er um að ræða erlent félag sem að auki er óskráð í framangreindum skilningi. Á stefnanda hvíldi skylda til að afla sér upplýsinga sem að gagni mættu koma við töku ákvörðunar um hvort af kaupum á hlutabréfum yrði. Gagnvart stefnda stoðar stefnanda ekki að vísa til samskipta við son stefnda þar að lútandi. Þannig gat stefnandi hvað sem öðru líður búið þannig um hnútana að honum væri fært að afla sér upplýsinga frá seljanda hlutabréfanna og eftir atvikum frá sérfróðum mönnum um viðskipti með hlutabréf. Þá er ekkert fram komið í málinu sem mælir gegn því að stefnandi hafi í maí 2000 getað aflað sér upplýsinga um gengi hlutabréfa í Hunter-Fleming í því hlutafjárútboði sem fram fór á vegum Fjárfestingarbanka atvinnulífsins hf. í febrúar 2000 og vísað er meðal annars til í bréfi lögmanns hans til Karls Löve Jóhannssonar 5. júní 2002 eða í seinni viðskiptum með þau. Þá er stefnanda ekki heldur hald í því að bera það fyrir sig gagnvart stefnda, þegar afstaða er tekin til ógildingarkröfu hans, að slík tímapressa hafi verið sett á hann að honum hafi af þeim sökum ekki reynst unnt að afla sér annarra upplýsinga en þeirra sem sonur stefnda veitti honum. Að öllu framangreindu sögðu stendur að mati dómsins það eitt eftir gagnvart stefnda að væntingar stefnanda til kaupa á hlutabréfum í Hunter-Fleming Ltd. gengu ekki eftir. Sú aðstaða getur ekki leitt til þess að stefnandi geti með réttu náð fram ógildingu á þeim samningi aðila sem hér um ræðir á grundvelli 33. gr. laga nr. 7/1936, né heldur að honum verði vikið til hliðar í heild eða hluta með stoð í 36. gr. sömu laga. Með vísan til alls þess sem nú hefur verið rakið og án þess að annað þurfi til að koma ná dómkröfur stefnanda í málinu ekki fram að ganga og ber því að sýkna stefnda af þeim. Það er hins vegar álit dómsins að stefnandi hafi hvað sem öðru líður sýnt af sér slíkt aðgerðarleysi við gæslu þess réttar sem hann sækir sér til handa með málssókn þessari að hann hafi með því fyrirgert honum. Er þá sérstaklega horft til þess að enda þótt stefnandi haldi því fram að upplýsingaöflun af hans hálfu hafi verið takmörk sett sökum þess að sonur stefnda hafi þrýst á hann að ganga án tafar frá kaupum sínum er ljóst, að í huga stefnda kom fljótlega eftir að hann innti kaupverið af hendi upp afgerandi óvissa varðandi þessi viðskipti hans og grundvöll þeirra. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað. Við ákvörðun hans er horft til þess að mál þetta er samkynja tveimur öðrum málum, sem dómur er lagður á í dag. Þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefndi, Jóhann Þ. Ólafsson, á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Sæmundar Hinrikssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 442/2003
Kærumál Kyrrsetning Frávísunarúrskurður staðfestur
F ehf. krafðist þess að kyrrsetning á birgðum félagsins yrði felld úr gildi. Var kröfunni vísað frá dómi þar sem ekki var heimild að lögum til að bera ágreininginn undir dómstóla.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 31. október 2003, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og dómkröfur hans teknar til efnislegrar úrlausnar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ferskar afurðir ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi Búnaðarbanka hf., 125.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 354/2012
Kynferðisbrot Skaðabætur
X varsakfelldur fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft samræði og önnurkynferðismök við A og við það notfært sér að hún gat ekki spornað viðverknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga, sbr. 2. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Var refsing X ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá varhonum gert að greiða A 1.000.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Helgi I. Jónsson ogViðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 2. maí 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfuákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega ómerkingar hinsáfrýjaða dóms og að málinu verði vísað heim í hérað til aðalmeðferðar ogdómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu af kröfum ákæruvaldsins ogað einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en að því frágengnu að refsingverði milduð og einkaréttarkrafa lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert aðgreiða sér 1.200.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. I Ákærða er gefið að sök að hafaaðfaranótt sunnudags 26. júní 2011 haft samræði og önnur kynferðismök við A ogvið það notfært sér að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum sökumölvunar og svefndrunga. Í ákæru er brotið talið varða við 2. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði viðurkennir að hafa haft samfarirvið A umrætt sinn, en ber við að hún hafi verið vakandi og samfararnir fariðfram með fullum vilja og samþykki hennar. Sjálf kveðst hún hafa sofið en vaknaðvið það að höfuð hennar hafi slegist reglubundið í vegg eða rúmgafl við atgangákærða og þá fyrst hafi hún náð að verjast honum. Í hinum áfrýjaða dómi var komistað þeirri niðurstöðu að A hafi vegna svefndrunga og áfengisáhrifa ekki veriðfær um að sporna gegn athöfnum ákærða. Var framburður hennar um þetta og atvikað öðru leyti metinn trúverðugur en framburður ákærða að sama skapiótrúverðugur. Í héraðsdómi var litið til ölvunar A ogannarra þátta sem máli skiptu við mat á því hvert rænustig hennar hafi veriðþegar ákærði hafði við hana samfarir. Eins og þar er lýst kom hann undir morgunað læstum dyrum herbergis síns þar sem A hafði komið sér fyrir. Tvö vitni hafalýst því að hann hafi í fimm til tíu mínútur barið og sparkað í hurðina ogveggi herbergisins auk þess að hrópa og kalla á A áður en hún opnaði og hann þákomist inn. Kvaðst hún hafa rumskað við lætin, náð að opna, en sofnað straxaftur. Ákærði mun fljótlega eftir þetta hafa haft samfarir við A, sem erutilefni sakargifta á hendur honum. Óumdeilt er að hún hafi í beinu framhaldi afþessu forðað sér klæðlítil út úr húsinu og þar skammt frá hringt í lögreglueftir aðstoð. Aðspurð um þann tíma sem leið frá því hún fór út úr húsinu þartil lögregla kom að henni svaraði hún fyrir dómi að liðið hafi „kannskikorter“. Af skýrslu lögreglumanns, sem kom á vettvang, verður ráðið að útkallhafi borist kl. 7.38. Í lögreglubíl á leið á sjúkrahús var tekið af henniöndunarsýni og var niðurstaðan sem svaraði 0,65‰ af vínanda í blóði. Verðurráðið að það hafi verið rétt fyrir klukkan 8. Blóðsýni var tekið úr henniklukkan rúmlega 11 sama morgun og sýndi það 0,2‰ að teknu tilliti til vikmarka.Að virtum þessum mælingum má ætla að magn vínanda í blóði A hafi verið 0,70‰til 0,80‰ á því tímamarki er ákærði hafði við hana samfarir, en þá er annarsvegar litið til líklegrar tímalengdar frá ætluðu broti ákærða þar til mælt varog hins vegar niðurbrots vínanda úr blóði hennar á um þremur klukkustundummilli mælinga, sem og almennrar þekkingar og reynslu um niðurbrot vínanda úrblóði. II Í skýrslu fyrir héraðsdómi kom fram hjáA að hún hafi vaknað að morgni laugardags 25. júní 2011 með tæplega tveggja áragamalli dóttur sinni, sem væri „svo sem árrisul eins og börn eru.“ Verður miðaðvið að hún hafi vakað í um sólarhring þegar það atvik varð sem málið ersprottið af. Fram er komið að þennan sama laugardag hafi hún og vinir hennarkeypt áfengi í vínbúð, en hún kvað þau öll hafa hafið áfengisdrykkju um kl. 17og hafi hún drukkið bæði bjór og vín. Síðan hafi verið haldið annað og þau ölldrukkið þar enn meira vín og bjór og nokkur „skot“ verið tekin. Sjálf hafi húndrukkið „jafnvel fleiri en þrjú“ slík. Eftir það hafi hún og tveir vinir hennarþegið boð ákærða um að halda gleðskapnum áfram á heimili hans. Þegar þar varkomið eru tímasetningar á reiki, en ákærði taldi þau hafa farið þangað „kannski3 til 4“ um nóttina, en vitnið C, sem var með í för, nefndi tímasetninguna„svona tvö, þrjú, ég er ekki alveg viss.“ Allir samkvæmisgestirnir fóru íheitan pott við húsið sem mun hafa gerst fljótt eftir komu þeirra. A og öðrumvitnum bar saman um að áfengisbirgðir hafi verið teknar með á staðinn og Clýsti því svo að „við vorum alveg með helling af víni með okkur ... sterkt ogbjór.“ Þau sögðust hafa drukkið áfengi í pottinum, en A kvaðst eingöngu hafadrukkið bjór þegar þar var komið og gert það ótæpilega. Af framburði ákærða ogvitna, svo og áðurnefndum tímasetningum snemma næsta morguns, er ljóst að þauhafi öll dvalið í heita pottinum í að minnsta kosti tvær klukkustundir. Aukáfengisdrykkju er fram komið að A og tvö vitni reyktu saman einn marijuana vindling í pottinum. Þá lýsti A því að hitinn ípottinum hafi magnað upp hjá henni áfengisvímu og þreytu. Kvað hún ástand sittí lokin hafa verið orðið þannig að hún „varð að komast að sofa.“ Fór A úr heitapottinum inn í húsið í sturtu og ákærði á eftir henni, þar sem kynferðislegsamskipti urðu milli þeirra eins og lýst er í héraðsdómi. Hún kvaðst hafabundið endi á þau og gert ákærða „mjög ljóst“ að hún samþykkti ekki að gangalengra en orðið var. Sú afstaða hennar hafi enn frekar verið undirstrikuð meðþví að læsa herbergisdyrunum áður en hún lagðist til svefns. Hún hafi eftir þaðverið „dauð, búin, sofandi ... og ... einhvern veginn í samhengisleysu fyrirmér þá heyri ég mikil læti ... það er mikill hávaði ... svo þegar ég vakna þáer ... ekkert í ... samhengi annað en bara hvaða læti eru þetta og ég stend uppog opna og svo leggst ég bara aftur niður ... ég veit ekki einu sinni hvort égopnaði almennilega augun“. Ákærði bar að allir þátttakendurnir ígleðskapnum hafi verið ölvaðir. Vitnið C sagði að A hafi verið „blindfull einsog ég“ og að „þessi jóna bætti nú ekki alveg úr skák“. Vitnið B bar að A hafiverið „töluvert ölvuð ... þegar hún fer upp úr pottinum ... hún virðist ekkertvera dauðadrukkin þegar hún kemur upp úr“. Fimmtán til þrjátíu mínútum síðarhafi hann verið viðstaddur þegar A opnaði eftir hamagang ákærða og sagði B hanahafa opnað „rifu þarna á hurðinni og hún var þá alveg steinsofandi ábyggilega,ég sá það alveg greinilega á henni.“ C, sem stóð þar hjá, lýsti þessu svo að Ahafi opnað dyrnar og greinilega verið illa áttuð, en „þá fór hún bara aftur innog lagðist“. Að framan var lýst mati A áölvunarstigi sínu og ástandi að öðru leyti þegar þarna var komið. Héraðsdómurmat framburð hennar trúverðugan um að hún hafi ekki getað spornað við athæfiákærða vegna ölvunar og svefndrunga. Ganga má út frá því að auk ölvunar hafisvefnleysi í heilan sólarhring, þreyta, fíkniefnaneysla og áhrif heita pottsinsá líkamsstarfsemi, hvert um sig og allt í senn, stuðlað að þeim höfga og svefnisem hún kveðst hafa fallið í. Að virtu öllu framanröktu eru ekki efni til aðhrófla við mati héraðsdóms á trúverðugleika framburðar A um þetta. Verðursamkvæmt því, sem fram er komið, ekki litið svo á að ósamræmi sé íframangreindri lýsingu á ástandi hennar þegar brotið var framið og upplýsingumum vínandamagn í blóði hennar eftir þeim mælingum, sem gerðar voru af lögregluog lækni og áður var vikið að. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellinguákærða samkvæmt ákæru, svo og um refsingu hans. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagtvottorð dr. Berglindar Guðmundsdóttur sálfræðings 15. ágúst 2012 um stöðu oglíðan A frá því fyrra vottorð sama sálfræðings var gert 21. nóvember 2011. Ívottorðinu segir að frá þeim tíma hafi A sætt meðferð vegna alvarlegraafleiðinga sem áðurgreint atvik hafi haft á heilsu hennar. Þar kemur einnigfram að meðferðinni verði haldið áfram, en hvorki sé unnt að segja með vissuhve langan tíma hún muni taka né hvort bati náist. Að þessu virtu eru miskabæturtil hennar hæfilega ákveðnar 1.000.000 krónur með vöxtum og dráttarvöxtum einsog dæmdir voru í héraði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnaðverður staðfest. Ákærða verður gert að greiðaáfrýjunarkostnað málsins, þar á meðal ferðakostnað skipaðs verjanda síns, svoog málsvarnarlaun verjandans og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, semákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður umrefsingu ákærða, Jóhanns Inga Gunnarssonar, og sakarkostnað. Ákærði greiði A 1.000.000 krónur meðvöxtum eins og segir í héraðsdómi. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins,samtals 1.193.876 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Ólafs Rúnars Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, 815.750 krónur, ferðakostnaðverjandans, 46.310 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Þyríar Steingrímsdóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. mars 2012. Málþetta, sem dómtekið var 27. janúar sl., er höfðað með ákæruskjaliríkissaksóknara, útgefnu 17. október 2011, á hendur Jóhanni Inga Gunnarssyni, kt. [...], [...],[...]; „fyrirnauðgun, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 26. júní 2011, á þáverandiheimili sínu að [...] á Akureyri, haft samræði og önnur kynferðismök við A ogvið það notfært sér að A gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar ogsvefndrunga. Telstþetta varða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 3.gr. laga nr. 61/2007. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Afhálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslumiskabóta að fjárhæð kr. 1.200.000 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá 26. júní 2011 þar til mánuður er liðinn frábirtingu skaðabótakröfu en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur tilgreiðslu málskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt síðar fram lögðummálskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“ Ákærðikrefst aðallega sýknu, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingarsem lög leyfa. Þá krefst hann þess aðbótakröfu verði vísað frá, en til vara að hún verði lækkuð verulega. Skipaðurverjandi ákærða krefst hæfilegra málsvarnarlauna. I. 1.Samkvæmt rannsóknargögnum, skýrslum ákærða og vitna við meðferð málsins, tókustkynni með ákærða, Jóhanni Inga Gunnarssyni, og A haustið 2008 og varð þeim veltil vina, en þau voru þá bæði í atvinnutengdu námi í Reykjavík. Þau luku hluta námsins á árinu 2009, en þá umhaustið eignaðist A dóttur sína, en hún var þá í sambúð með barnsföður sínum,líkt og þegar atvik máls þessa gerðust þann 26. júní 2011. Samkvæmtnefndum gögnum fór A frá heimili sínu í Reykjavík laugardaginn 25. júní 2011,ásamt vini sínum og nágranna, vitninu B, og lá leið þeirra m.a. til Akureyrar,en þar höfðu þau ákveðið að taka þátt í hátíð samstarfsfélaga síðdegis og þá umkvöldið. Á Akureyri bættist í hópinnvinkona A, vitnið C, en einnig Jóhann Ingi Gunnarsson, ákærði í máli þessu. Liggur fyrir að áður en hátíðin hófst ókákærði A og vinum hennar í áfengisverslun og virðist þá fyrst hafa komið tiltals að þau færu öll á heimili hans og að þau gistu þar um nóttina, þar semannað heimilisfólk, þ. á m. foreldrar hans, væri ekki á heimilinu. Á nefndri hátíð, sem var haldin í útjaðribæjarins, var nokkur fjöldi gesta, en þar á meðal voru starfsfélagar ákærða og A,en einnig aðrir gestir svo og foreldrar A.Hófst hátíðin síðdegis með fordrykk, en að loknum hátíðarkvöldverði þáum kvöldið og samsæti ákváðu A og nefndir vinir hennar, þ. á m. ákærði, aðhalda skemmtan sinni áfram í miðbænum.Héldu þau þar áfram áfengisneyslu, en þá um nóttina fóru þau öll meðleigubifreið að heimili ákærða, en þar héldu þau áfram skemmtan sinni í heitumpotti, á veröndinni. Verður ráðið aðkomið hafi verið fram undir morgun þegar A afréð að fara úr pottinum með þeirriætlan að ganga til náða. Samkvæmtskýrslum lagði A leið sína inn á baðherbergi heimilisins og fór þar ísturtu. Er óumdeilt að ákærði fylgdi A eftirog fór með henni inn í sturtuna.Samkvæmt skýrslum voru vitnin C og B eftir þetta ein í heita pottinum í15-20 mínútur eða allt þar til ákærði fór til þeirra og sagði þeim að nóg værikomið og benti þeim í framhaldi af því á svefnherbergi í suðurendaíbúðarhússins, gegnt fyrrnefndri verönd.Samkvæmt gögnum hélt A, eftir viðskipti sín við ákærða í sturtunni, ísuðurenda hússins, en áhöld eru um hvort ákærði hefði strax fylgt henni þangað,en óumdeilt er að hann tilkynnti B og C um það leyti, eins og áður sagði, aðtími væri til kominn að þau gengju til náða.Er þannig ágreiningur með ákærða og A um hvort hún hefði fyrst haldiðtil í því herbergi, sem sneri að veröndinni, og þá hvort þau hefðu átt þar ísamskiptum, áður en ákærði ræddi við C og B á veröndinni. Ágreiningslaust er hins vegar að A hafðist aðlokum við í litlu herbergi, sem samkvæmt vettvangsteikningu lögreglu er gegntþví herbergi sem snýr að veröndinni, að hún læsti þar að sér, en jafnframt aðhún aflæsti eftir að ákærði knúði harkalega á hurðina og að hann fór þá þangaðinn til hennar, en hafði með sér dýnu. Fyrirliggur að A fór úr húsakynnum ákærða að morgni sunnudagsins 26. júní ískyndingu og að hún hringdi kl. 07:37 í neyðarlínu og bað um aðstoð lögreglumeð þeim orðum að henni hefði verið nauðgað. 2.Samkvæmt frumskýrslu lögreglu og öðrum gögnum hittu lögreglukonurnar María Jespersen og Kolbrún B. Jónsdóttir A þar sem hún var stöddá leikvelli við [...], sem er skammt frá fyrrnefndu heimili ákærða. Í lögregluskýrslunni er því m.a. lýst að A hafiverið í uppnámi og grátandi, að hún hafi verið klædd í dökkrauða íþróttatreyjuað ofan og í bláan bol sem hún notaði sem pils, en hún var skólaus. Segir í skýrslunni að A hafi í viðræðum viðlögreglukonurnar skýrt frá því að hún væri í fötum sem hún ætti ekki, og að húnhefði gripið til þeirra þegar hún flúði af ætluðum brotavettvangi. Um frásögn A segir í skýrslunni að hún hafigreint frá því að hún hefði verið í hófi í heimahúsi ásamt fleira fólki, þ. ám.vini sínum, að hún hafi verið ölvuð og lagst til svefns í herbergi, en vaknaðvið það að nefndur vinur hennar hefði verið að „eiga eitthvað við hana“. Hún hefði reiðst og hent vininum út úrherberginu, læst að sér og sofnað aftur.Hún hefði síðan vaknað við mikil læti og áttað síg á að nefndur vinurvar að hamast á hurðinni. Hún hefðihleypt honum inn, en síðan sofnað á ný.Hún hefði síðan vaknað upp á nýjan leik, en þá hefði vinurinn verið aðhafa við hana samfarir, svefndrukkna.Hún hefði brugðist við með því að hrinda honum af sér og þá strax sakaðhann um nauðgun. Vinurinn hefði í fyrstuorðið miður sín, en síðan neitað kæruefninu.Hún hefði þá reiðst og í bræði sinni tekið sér skæri í hönd með þeirriætlan að klippa af honum typpið, en náð áttum og í framhaldi af því rokið út úrhúsinu og hringt á neyðarlínuna eftir aðstoð. Samkvæmtfrumskýrslu lögreglu vildi A að svo stöddu ekki greina frekar frá atvikum máls,þ. á m. ekki frá ætluðum brotavettvangi eða nafni brotamanns. Segir í skýrslunni að vegna þessa hefði Averið gerð grein fyrir alvarleika málsins og að áríðandi væri að hún veittifrekari upplýsingar eins fljótt og auðið væri.Þá hafi A að fyrirlagi lögreglu látið í té öndunarpróf, en samkvæmtskýrslunni var niðurstaða þess 0,65‰. Íframhaldi af þessu hefði A verið ekið á neyðarmóttöku Sjúkrahússins á Akureyri,en þar hefði hún m.a. hitt að máli rannsóknarlögreglumann, sem hefði veitthenni frekari leiðbeiningar um framhald málsins, þ. á m. um kæruferli. 3.Í fyrirliggjandi réttarlæknisfræðilegum gögnum frá neyðarmóttöku Sjúkrahússinsá Akureyri, sem skráð eru af Ingibjörgu G. Júlíusdóttur, hjúkrunarfræðingi, ogAlexander Smárasyni, fæðinga- og kvensjúkdómalækni, er skráð frásögn A um atvikmáls og hið ætlaða brot að morgni 26. júní 2011. Er þess getið í þessum gögnum að A hafi veriðán nærbuxna, en íklædd svonefndri samfellu.Að öðru leyti hafi hún verið íklædd þeim fatnaði sem áður var lýst. Segir í nefndum gögnum að A hafi við skoðun,kl. 08:45, lýst vaxandi eymslum í hægri þumli og er skráð að það sé talið veraafleiðing þess að hann hafi krækst í og þvingast út á við. Þá segir að við frekari skoðun, kl. 18:45,hafi verið 1 sm marblettur yfir hægrimjaðmarspaða. Skráð er að A hafi greintfrá því að höfð hafi verið við hana kynmök, m.a. um leggöng, og segir að viðkvenskoðun, kl. 11:00, hafi verið vægur roði umhverfis leggangaop og vægeymsli. Tekið er fram að A hafi veriðmeð [...], en skráð er að hún hafi haft orð á því að hún hefði ekki haftsamfarir við unnusta sinn í um viku.Tekið er fram að við læknisskoðun hafi A verið mjög þreytt og timbruð,en að auki hafi hún fengið grátköst fyrst þegar hún kom á sjúkrahúsið. Um andlegt ástand A segir í þessum gögnum aðhún hafi verið í losti, fjarræn, í óraunveruleikaástandi, yfirveguð, haft skýrafrásögn eftir því sem minni hennar leyfði, að hún hafi verið óttaslegin og íhnipri. Um kreppuviðbrögð segir að húnhafi verið með skjálfta og hroll, hjartslátt, svima, ógleði, magaverki og meðóþol fyrir snertingu. Tekiðvar blóðsýni úr A kl. 11:00. Samkvæmtalkóhólrannsókn reyndist alkóhólmagn í blóðsýninu samkvæmt vottorðirannsóknastofu í lyfjafræði 0,20‰. Tekiðer fram að vegna búsetu A hefðu nefndir sérfræðingar sjúkrahússins haft sambandvið neyðarmóttöku Landspítala-Háskólasjúkrahúss í Reykjavík vegna eftirfylgni. 4.Samkvæmt rannsóknargögnum tilkynnti A fyrrnefndum rannsóknarlögreglumanni þann30. júní 2011 þá ákvörðun sína að leggja fram kæru á hendur þeim sem braut gegnhenni umræddan morgun. Var henni þá ennleiðbeint um framgang málsins og kæruferlið.Í framhaldi af því gaf A í viðurvist tilnefnds löglærðs réttargæslumannsskýrslu hjá kynferðisbrotadeild lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Við skýrslutökuna gaf hún í fyrsta skiptiupplýsingar um ætlaðan geranda og vitni á ætluðum brotavettvangi, að [...] á Akureyri. Þann sama dag tók lögreglan í Reykjavíkvitnaskýrslu af B, en lögreglan á Akureyri tók vitnaskýrslu af C 5. júlí samaár. Ákærði var yfirheyrður hjá lögregluþann 7. júlí sama ár, en hann óskaði ekki eftir tilnefningu verjanda. 5.A gaf fyrrnefnda skýrslu hjá lögreglu 1. júlí 2011. Við skýrslutökuna lýsti hún málsatvikum meðlíkum hætti og hér að framan hefur verið rakið, þ. á m. um tilefni ferðarhennar til Akureyrar laugardaginn 25. júní 2011. Enn fremur lýsti hún samskiptum sínum viðfyrrnefnda vini, vitnin B og C, en einnig ákærða. Hún áréttaði að hún hefði fyrst haft kynni afákærða haustið 2008 og bar að þau hefðu verið ágætir vinir, en ekkert meiraverið á milli þeirra, þrátt fyrir að ákærði hefði oft verið að stíga í vænginnvið hana, en hún ekkert gert með það. A lýstiatvikum nánar þannig að hún hefði eftir nefnda hátíðarsamkomu laugardagskvöldið25. júní farið með nefndu vinafólki og ákærða á veitingastaði í miðbænum. Þau hefðu verið þar fram eftir nóttu, en þarhefði hún drukkið áfengi helst til óhóflega, m.a. vín og bjór og svokölluðáfengisskot. Síðar um nóttina hefði húnásamt nefndum vinum farið heim til ákærða, en þar hefðu þau m.a. öll farið íheitan pott og haldið áfram skemmtan sinni. Nánaraðspurð hjá lögreglu kvaðst A á fyrrnefndri hátíð og aðfaranótt 26. júní hafadrukkið töluvert magn áfengis. Húnkvaðst hafa hafið áfengisneyslu síðdegis laugardaginn 25. júní með fordrykk, ensíðan á nefndri hátíð þá um kvöldið m.a. drukkið heila rauðvínsflösku og e.t.v.tvo til þrjá bjóra. Í miðbænum kvaðsthún hafa fengið sér áfengisskot og einhverja bjóra, en að lokum neytt áfengradrykkja í heita pottinum við heimili ákærða. Viðskýrslutökuna hjá lögreglu staðhæfði A að í heita pottinum hefði ákærði gerstsvolítið ágengur gagnvart henni og farið svolítið yfir strikið. Nánar lýsti hún því þannig að ákærði hefðim.a. haft orð á því í viðurvist fyrrnefndra vina að hann hefði alltaf langaðmikið til að sofa hjá henni. Agreindi frá því að þegar leið á nóttina hefði hún áttað sig á því að hún varorðin alltof drukkin og af þeim sökum afráðið að fara úr pottinum og í sturtu,en í framhaldi af því hafi það verið ætlan hennar að ganga til hvílu. Hún sagði að ákærði hefði komið á eftir henniinn í sturtuna og bar að þar hefði hún e.t.v. þýðst hann að einhverju marki ensíðan stoppað hann af og sagt honum það með skýrum hætti. Nánar aðspurð um háttsemina í sturtunni sagðiA að hún og ákærði hefðu þar kysst eitthvað en þau hefði bæði verið þarnakin. Eftir nefnt samneyti við ákærða ísturtunni kvaðst hún hafi farið inn í herbergi en ákærði þá fylgt henni eftir,en samskiptum þeirra lýsti hún nánar þannig:„Og ég segi bara ... nei þú getur sofið inni í einhverju öðru herbergi,ég ætla að fá að sofa ein og hann er ekkert að taka það eitthvað sérstaklegamikið í mál og þarna er ég bara ... varla að ég þú veist standa ílappirnar. Ég er bara orðin mjög þreyttog mjög drukkin. Þannig að ég hendi mérinn í eitthvað, eitthvað rúm og hann fer fram að ná í eitthvað á meðan þá nýtiég tækifærið og læsi að mér. Læsihurðinni því mér fannst bara ... ég veit ekki af hverju, ég var bara orðin of drukkinog bara ekki að fara að gera neitt með honum og hann var bara of ágengur.“ Nánar aðspurð um það herbergið sem hún svafí kvaðst hún helst minnast þess að hafa séð þar mynd af ákærða en einnig afkærustunni hans, en hún kvaðst hafa þekkt hana fyrir. Ískýrslu sinni hjá lögreglu bar A að áður en hún fór að sofa í herberginu hefðihún veitt því eftirtekt að félagar hennar, vitnin B og C, voru ennþá ípottinum. Nánar lýsti hún atvikum þannigað hún hefði sofnað í herberginu en síðan vaknað upp við mikil læti: „Það varbara verið að sparka, sparka upp hurðinni í herberginu sem ég er í ... ég vissiekkert alveg hvað var í gangi. Ég heyrðibara að það var bara verið að sparka upp hurðina og ég heyrði eitthvað svona,hann segir eitthvað svona, helvítis tíkin þú átt bara að sofa út á stétt eða ogþú veist þetta snýst ekki bara um að ríða eða eitthvað svona, þú veist égfattaði ekki samhengið. Ég heyrði vinimína segja eitthvað, nei nú ertu genginn of langt ... ég stend upp og opnahurðina ... bara aftur í rúmið og bara er outaftur.“ Nánar aðspurð kvaðst A ekki getasagt til um hvað tímanum leið eftir þetta, en hún hefði farið að skynja það ígegnum svefninn að eitthvað væri í gangi og þá þannig að verið var að snúahenni og koma við líkama hennar; „ég var bara ... þreytt eða dauð eða hvað semfólk vill kalla það“. Hún áréttaði aðákærði hefði á nefndri stundu verið að snúa henni til og koma við líkamahennar, en að hún hefði varla áttað sig á hvað var að gerast. Hún hefði síðan vaknað við það að ákærði varað snerta allan líkama hennar með höndum og munni, en að auki hafi hann m.a.reynt að setja typpið í munninn á henni.Hún hafi síðan alveg vaknað við það að hann var kominn á hana og varbúinn að setja liminn inn í leggöng hennar og var að hamast á fullu þannig aðhöfuð hennar skelltist í vegginn; „það er bara mikill hamagangur þá ... höfuðiðá mér var að skellast í vegginn ... og þá allt í einu var bara eins og rynni afmér á bara ... ég barði hann af mér og öskraði á hann“. Var það ætlan hennar að vegna þessaraviðbragða sinna hefði hún fengið áverka á hægri þumalinn. Við nefndar aðstæður kvaðst hún og alveg hafatryllst og m.a. gripið skæri sem voru þarna á vettvangi og hótað ákærða að húnmyndi klippa af honum typpið ef hann kæmi nálægt henni. Í framhaldi af þessu kvaðst hún hafa gripiðeinhvern bol, en hún hefði verið íklædd hlýrasamfellu sem hafi verið smelltundir og hefði hún áttað sig á því að ákærði hefði aldrei fært hana úr þeimfatnaði heldur aðeins fært hann til hliðar.Vegna þessa kvaðst hún hafa gripið bol á gólfinu og klætt sig í hannlíkt og pils. Einnig kvaðst hún hafatekið peysu sem hún átti þarna á vettvangi, en í henni hefði verið sími hennarog hefði hún þannig klædd rokið út úr húsinu.Hún kvaðst hafa hótað ákærða að ef hann elti sig myndi hún koma því tilleiðar að hann myndi ekki geta stundað þá atvinnu sína sem hann hefði menntaðsig til. Skömmu síðar kvaðst hún hafahringt til lögreglu en að athuguðu máli og vegna fyrrnefndrar vináttu viðákærða og gífurlegra hagsmuna hans afráðið að skýra lögreglu þá strax ekki fráathæfi hans. Hún kvaðst hins vegar hafasamþykkt að fara með lögreglu á neyðarmóttöku á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Hún kvaðst og hafa sent sms-skilaboðí síma til C vinkonu sinnar þennan morgun með beiðni um að þegar hún færi úrhúsakynnum ákærða tæki hún með sér þau föt sem hún hefði skilið eftir, þ.e.gallabuxur, skó og nærbuxur. Eftiraðhlynningu á Sjúkrahúsinu á Akureyri kvaðst hún hafa farið til vinkonu sinnarsem búsett er í bænum en jafnframt hringt í þáverandi kærasta sinn ogbarnsföður. Hefði kærastinn komið ogverið henni til aðstoðar síðar þennan dag. Afhálfu brotaþola, A, var lögð fram skaðabótakrafa þann 15. ágúst 2011. Var ákærða birt krafan 16. sama mánaðar. II. 1. Ákærði lýsti við yfirheyrslu hjá lögreglu 7.júlí 2011 samskiptum sínum við fyrrum skólafélaga sinn, A, og vinafólk hennar,með líkum hætti og hér að framan var rakið, í kafla I.1. Hann greindi þannig frá þátttöku sinni áhátíðarsamkomu síðdegis laugardaginn 25. júní, viðveru á skemmtistöðum þá umnóttina í miðbæ Akureyrar og loks áframhaldandi samveru þeirra í heitum pottivið heimili foreldra hans. Ákærði kvaðsthafa verið í sambúð er atvik máls gerðust.Ákærði skýrði frá því að þau hefðu öll farið nakin í pottinn ogstaðhæfði jafnframt að A hefði þar slegið honum gullhamra og m.a. haft á orðiað hann væri vel vaxinn niður. Ákærðisagði að síðar um nóttina hefði hann ásamt A farið úr pottinum, en hann kvaðsthafa fylgt henni eftir inn á baðherbergið á heimilinu og síðan farið með hennií sturtu. Kvað hann þau þar hafa kysstog byrjað að stunda kynlíf, sem hann sagði að hefði staðið í um einamínútu. Hann kvað A hafa stoppað kynlífþeirra af með því að segja: „Hvað er að þér, þú átt konu.“ Vegna þessara viðbragða kvaðst hann straxhafa hætt samræðishreyfingum, en A farið úr sturtunni og þurrkað sér, en síðanfarið inn í svefnherbergi sem bróðir hans hafði til umráða á heimilinu. Ákærði kvaðst hafa veitt því eftirtekt, erhann fór úr baðherberginu, að vinir A, C og B, voru enn í pottinum. Hann kvaðst hafa farið inn í herbergið til A ogán orða byrjað að sleikja á henni kynfærin og staðhæfði að hún hefði þá fengiðfullnægingu. Ákærði sagði að eftir þettahefði hann haft vilja til að halda áfram kynlífinu en A þá stoppað hann af oghann þá snarhætt frekari athöfnum.Ákærði sagði að fyrir þessi samskipti hefði hann átt nokkuð náinsamskipti við A. Vísaði ákærði í þvísambandi til atviks þegar hann hefði farið með A á heimili hennar og bar að þarhefðu þau kysst, en hætt atlotum með þeim orðum að þau mættu ekki geraslíkt. Hann staðhæfði að eftir um 10sekúndur hefðu þau byrjað aftur að kyssast.Ákærði staðhæfði að lýst atlot hans með A aðfaranótt 26. júní hefðu ekkiverið henni á móti skapi, en um það sagði hann nánar: „... ég var ekkert aðupplifa einhvern veginn að ég væri að gera eitthvað gegn hennar vilja, enganveginn“. Eftir lýst atlot í herberginukvaðst ákærði hafa farið út á veröndina til C og B og tilkynnt að réttast værifyrir þau að fara upp úr pottinum, en jafnframt sagt að þau mættu sofa ífyrrnefndu herbergi bróður hans. Íframhaldi af þessu hefði hann gengið frá pottinum, en þegar hann hefði komiðaftur inn í húsið hefði hann séð að A hafði farið inn í svefnherbergið hans,sem er gagnstætt herbergi bróður hans, en jafnframt veitt því eftirtekt að húnhafði þar læst að sér. Staðhæfði ákærðiað vegna þessa hefði hann í raun engan svefnstað haft í húsinu. Hann kvaðst því hafa orðið pirraður og reiðurog bankað á herbergishurðina allt þar til A aflæsti og opnaði, en í framhaldihefði hann náð í dýnu í herbergi systur sinnar og komið henni fyrir áherbergisgólfinu við hliðina á rúminu þar sem A lá. Hann kvaðst hafa lagst fyrir á dýnunni, enhann hefði verið þar án sængur eða kodda. Viðyfirheyrslu lögreglu, sem ákærði vísaði m.a. til fyrir dómi, lýsti ákærðiathöfnum sínum og hugrenningum í umræddu herbergi nánar, en þar sagði hannm.a.: „... eftir smástund, svona mínútu á gólfinu, af hverju leggstu ekki baraupp í rúm hjá henni, þetta er nú mitt rúm og svo leggst ég við hliðina á henni... ég byrjaði á því að skríða upp í og byrja að hvísla einhverjumkynferðislegum orðum í eyrað á henni og hvað ég vilji gera, hún jánkar því ...hún alveg respondaði þegar ég tala við hana, það erekkert hátt og snjallt sem hún sagði já og eitthvað þú veist, en ég fæ alvegeitthvað svona uhum og þú veist með svona stunu,kynferðishljóði einhverju þannig að ég tek því bara eins og hún sé, þú veist sébara einhvern veginn hennar ... og svo bara byrjaði ég hérna, byrjaði þettaaftur kynlífið og svo eftir svona mínútu þá allt í einu snarstendur A upp ogalveg sturlast og spyr hvað er að mér og hvort ég viti ekki hvað ég sé búinn aðgera og ég skil ekki ennþá þann dag í dag hvað gerðist“. Aðspurður neitaði ákærði því að hann hefðihaft vitneskju um að A hefði verið sofandi þegar hann hóf kynlífsathafnirsínar. Hann kvaðst hins vegar hafa haftvitneskju um að A var mjög ölvuð en sagði að svo hefði einnig verið meðhann. Nánar aðspurður um kynferðismökiní herberginu og hvort að það hefði verið í þriðja skiptið sem til þeirra hefðikomið þeirra í millum umrædda nótt svaraði ákærði: „... ég fékk að fara hálfaleið í annað og fyrsta skiptið áður en hún stoppaði í þetta skiptið, af því aðhenni, þú veist henni langaði líka að gera þetta en svo var bara spurninghversu sterk samviskan er sko hjá henni, þannig upplifi ég þetta alltaf sko,hef alltaf gert það, alla tíð gert“.Ákærði bar að eftir hin harkalegu viðbrögð A hefði hann án árangursreynt að róa hana með orðum, en hún þá m.a. tekið fram skæri og hótað því aðstinga hann ef hann kæmi nærri henni.Hann hefði enn reynt að róa hana, en hún aftekið skýringar hans með ölluog hlaupið út úr húsinu. Hann hefðifylgt á eftir, en hún þá öskrað til hans að ef hann vildi fá vinnu í þeirristarfsgrein sem hann hafði menntað sig til skyldi hann láta staðar numið. Kvaðst ákærði þá hafa hætt eftirförinni. Fyrirdómi lýsti ákærði kynnum sínum af A með líkum hætti og hér að framan var rakið,og áréttaði m.a. að þau hefðu þekkst frá hausti 2008. Hann áréttaði einnig að fyrir greint atvik ílok júnímánaðar 2011 hefði hann átt í allnánum samskiptum við A og nefndi í þvísambandi tilvik er þau hefðu í lok árs 2010 í vistarverum foreldra hennar áAkureyri átt í kossaflensi, en sagði að þau hefðu aldrei átt íkynlífssambandi. Bar ákærði að A hefðiekki viljað ganga lengra þar eð hann ætti unnustu. Ákærði sagði að er atvik máls þessa gerðust,helgina 25.- 26. júní 2011, hefði hann ekki haft vitneskju um að A væri ísambúð með barnsföður sínum. Vísaðiákærði til þess að þau hefðu ýmist verið sundur eða saman. Ákærði kvaðst lítið sem ekkert hafa þekkt tilvina A, vitnanna C og B, en haft vitneskju um að A myndi taka þátt í umræddrihátíð síðdegis og að kveldi laugardagsins 25. júní. Ákærði bar að margt manna hefði verið áhátíðinni og kvaðst hann ekki stöðugt hafa verið í samskiptum við A eða vinihennar, en um síðir hefðu mál þróast á þann veg að yngra fólkið, og þ. á m. þaufjögur, hefði farið í miðbæ Akureyrar til áframhaldandi skemmtanahalds. Ákærði kvaðst hafa neytt áfengis umrætt kvöldog jafnframt haldið drykkjunni áfram þá um nóttina ásamt A og vinumhennar. Ákærði treysti sér ekki til aðsegja til um hvenær þau fjögur komu á heimili foreldra hans þá um nóttina, enbar að er þangað kom hefðu þau farið í sturtu en síðan farið nakin í útipottþar á suðurveröndinni. Nánar aðspurðurætlaði ákærði að klukkan hefði þá verið á bilinu þrjú til fjögur. Ákærði sagði að þau hefðu öll haldið áframáfengisdrykkjunni í pottinum, en að auki hefðu þau reykt þar einn vindling af maríhúana. Ákærðibar að upphaflega hefðu A og vinir hennar ætlað að gista annars staðar enafráðið að þiggja boð hans um gistingu þar á heimilinu. Ákærði kvaðst er líða tók á nóttina hafaorðið nokkuð drukkinn en þó ekki átt í vandræðum með hreyfingar. Ákærði bar að A hefði einnig sýnilega veriðdrukkin og vísaði til þess að öll hefðu þau verið búin að drekka áfengi alltkvöldið og nóttina og í raun því öll verið ölvuð. Hann kvaðst ekki minnast þess sérstaklega að Ahefði verið völt á fótum. Ákærðisagði að engar snertingar hefðu átt sér stað milli hans og A í heita pottinum,en hann kvaðst hafa fylgt henni eftir þegar hún fór upp úr og lagði leið sínainn á baðherbergið og í sturtuna. Hannkvað þau þar án orða hafa byrjað að kyssast.Þá kvaðst hann hafa farið aftan að henni og haft við hana samfarir, ogbar að hún hefði þá viðhaft samræðishreyfingar á móti honum. Ákærði bar að eftir u.þ.b. eina til tværmínútur hefði A stoppað hann af og sagt að hún vildi ekki eiga mök við hann þareð hann ætti góða konu og að hún vildi því ekki taka þátt í þessu athæfi. Ákærði kvaðst strax hafa hætt samförunum, en Ahefði klárað að þvo sér en síðan hefði hún farið fram og inn í herbergið sembróðir hans hafði til umráða í húsinu.Ákærði kvaðst skömmu síðar hafa fylgt A eftir inn í herbergið, en þá séðhvar hún lá þar uppi í rúminu og ofan á rúmteppinu. Ætlaði ákærði að hún hefði þá verið íklæddeinhverjum fötum, en kvaðst þó ekki muna það í smáatriðum. Ákærði staðhæfði að þarna í herberginu hefðihann bent A á að það væri rómantík í heita pottinum á veröndinni. Hefði A þá reist sig við og þau síðan bæðifylgst með því í gegnum herbergisgluggann hvar vinir A voru að kyssast. Fyrir dómi bar ákærði að í raun hefðu enginsérstök orð farið á milli þeirra í herberginu, en hann kvaðst hins vegar ekkihafa munað eftir því þegar hann gaf skýrslu sína hjá lögreglu að þau hefðu fylgstmeð lýstu athæfi vina A í pottinum.Ákærði staðhæfði að eftir að þau hefðu fylgst með vinum A hefðu þaulátið vel hvort að öðru í herberginu og byrjað að kyssast og strjúka hvortöðru. Hann sagði að hún hefði þó ekkikomið við kynfæri hans. Ákærði staðhæfðiað hann hefði veitt A munnmök, en síðan farið fram á að hún gerði það sama viðhann, en hún hafnað því með sömu orðum og hún hafði áður viðhaft, að hún vildiekki taka þátt í slíku athæfi. Kvaðstákærði því hafa hætt frekari kynrænum afskiptum af A. Ákærði áréttaði að er atvik máls gerðusthefði A þekkt til sambýliskonu hans og bar að hann hefði skilið viðbrögð A áþann veg að hún hefði haft vilja til að eiga með honum kynlíf en ekki treystsér til þess af samviskuástæðum. Ákærðikvaðst eftir nefnd samskipti og viðbrögð hafa haft orð á því að hann ætlaði aðreka vinafólk A upp úr pottinum og því farið út úr herberginu. Hann kvaðst hafa gengið að útihurðinni ogkallað til C og B og sagt þeim að þau skyldu koma inn og bar að þau hefðu hlýttþví boði. Kvaðst ákærði í framhaldi afþessu hafa farið inn í herbergi systur sinnar og náð í dýnu. Vísaði ákærði til þess að hann hefði haftleyfi föður síns til að hafa næturgesti, en bar að það hefði verið með þvískilyrði að aðeins herbergin í syðri hluta hússins yrðu notuð, þ.e. fyrrnefntherbergi bróður hans og hans eigið.Ákærði kvaðst hafa haft í huga að A svæfi á dýnunni og staðhæfði að fyrrum nóttina hefði hann verið búinn að segja henni frá því að þau ættu að sofasaman í herbergi hans og að hann myndi ná í dýnu fyrir hana. Ákærði sagði að þegar hann hefði komið aðeigin herbergi, sem væri gegnt fyrrnefndu herbergi bróður hans, hefði hannkomist að því að A hafði fært sig þar yfir, en læst hurðinni. Ákærði kvaðst er þarna var komið sögueinungis hafa verið með handklæði um sig og vísaði til þess að hrein nærföthefðu verið í herbergi hans. Sagðiákærði að þessar aðstæður hefðu í hans huga verið fáránlegar og því hefði hannbankað á hurðina og haldið því áfram þegar A svaraði ekki. Nánar aðspurður bar ákærði að eftir að hannhvarf frá A í herbergi bróður síns hefðu liðið um ein til tvær mínútur þangaðtil hann kom að herberginu læstu. Hannkvaðst hafa bankað harkalega á hurðina í um tvær mínútur eða allt þar til A opnaði. Ákærði sagði að A hefði litið til hans þegarhann kom inn í herbergið með dýnuna, en hann kvaðst hafa innt hana um ástæðuþess að hún læsti að sér. Ákærði kvaðstekki hafa haldið orðræðu sinni áfram þar eð hann hefði ekki séð tilgang í þvíað vera með pirring þegar þarna var komið sögu.Hann kvaðst hafa lagt dýnuna á gólfið við hliðina á rúminu þar sem A hafðikomið sér fyrir, en fljótlega áttað sig á því að aðstæður hans voru ekkiþægilegar þar sem hann hefði verið án alls sængurfatnaðar. Ákærði lýsti atvikum nánar þannig að hannhefði legið á dýnunni án orða í um mínútu, en vegna fyrrnefndra aðstæðna tekiðákvörðun um að færa sig upp í rúmið til A.Ákærði bar að A hefði strax fært sig til hliðar en minntist þess ekkihvernig hún var þá klædd. Nánar lýstihann atvikum þannig: „... það byrjar svona smá koddahjal hjá okkur og ég spyrhana m.a. hvort hún vilji að ég taki sig að aftan, og hún segir já við því ogþá byrjum við að kyssast og strjúka hvort öðru og svo höfum við þar samfarir,sem enda með því að hún allt í einu brjálast við mig og þá bara snarhættiég“. Ítrekað aðspurður staðhæfði ákærðiað A hefði tekið fullan þátt í samförunum, og staðhæfði jafnframt að hann hefðiverið fullviss um að hún hefði verið samþykk kynlífsathöfnunum. Hún hefði þannig ekki verið hreyfingarlauseða lömuð á neinn hátt, en hann minntist þess ekki hvort hann hefði klætt hanaúr fötum. Ákærði staðhæfði að A hefðiverið með kynlífsstunur og bar að hún hefði á einum tímapunkti kropið klofvegayfir honum og snúið baki að andliti hans og viðhaft samfarahreyfingar. Og eftir það hefðu þau skipt um stellingar oghefði hún þá m.a. lagst á magann og hann byrjað að taka hana aftan frá. Ákærði kannaðist ekki við þá frásögn A, aðhöfuð hennar hefði slegist við rúmgaflinn, en staðhæfði að undir lokin hefðihún legið á bakinu og hann verið að hafa við hana samfarir. Við þessar aðstæður hefði hún skyndilegabrjálast og ýtt honum af sér. Ákærði barað viðbrögð A hefðu komið honum algjörlega á óvart miðað við fyrrnefndsamskipti þeirra, sem hann ætlaði að í heild hefðu staðið yfir í um 2-3mínútur. Vísaði ákærði þar um m.a. tilþess að þau hefðu fyrr um nóttina, í baðherberginu og í herbergi bróður hans,haft náin samskipti, en að þar hefði samviskubitið stöðvað A til frekariathafna. Lýsti ákærði hugrenningum sínumnánar þannig: „...henni virtist langa þetta alveg jafnmikið og ég og þá sá égekki ástæðu fyrir því að reyna ekki aftur, ég meina í versta lagi myndi húnbara byrja aftur og segi síðan nei ... ég meina mig langaði bara að stundakynlíf með henni og henni virtist langa það líka ... þess vegna hvíslaði ég íeyrað á henni hvort að hérna hún vildi að ég gerði þetta og hitt, ef hana hefðiekki langað það þá hefði hún bara sagt nei, hún gat sagt já og hún gat sagt nei... við vorum búin að vera á fylleríi allt kvöldið. Hún var samt ekkert eins og ég segi, húnvirtist ekki í vandræðum með að labba milli hurðar og rúmsins og hún gat alvegsvarað mér eðlilega þegar ég talaði við hana.“Ákærði áréttaði að hann hefði í greint sinn ekki talið sig brjóta gegn Aá nokkurn hátt. Hann kvaðst þannigaldrei hafa talið að hún hefði sofið áfengissvefni á meðan á kynlífsathæfinustóð í herbergi hans. Ákærði kvaðst hinsvegar hafa áttað sig á því að hún hefði talið að hann hefði brotið gegn henniþar eð hún hefði undir lokin brjálast svo skyndilega. Bar ákærði að A hefði fyrst sagt að hann væribúinn að eyðileggja allt og að hann ætti konu.Ákærði sagði að hann hefði síðar velt þessum viðbrögðum A fyrir sér enekki áttað sig á þeim. Hefði hann taliðað skýringanna væri helst að leita til þess að hún hefði átt kærasta er atvikgerðust og að hún hefði verið með kynsjúkdóm.Helst hefði hann þó talið að hún hefði hreinlega ekki munað hvernigathæfi þeirra byrjaði í herbergi hans í umrætt sinn. Að öðru leyti staðhæfði ákærði að frásögn A viðmeðferð málsins og þar á meðal fyrir dómi væri þvættingur. Ákærðiáréttaði að eftir að A var risin úr rekkju hefði hann reynt að hugga hana ogkomast að því hverju viðbrögð hennar sættu en án árangurs. Hann áréttaði að hún hefði m.a. tekið framskæri og hótað honum með þeim, en í framhaldi af því hefði hún tekið einhverföt á vettvangi og farið út úr húsinu.Kvaðst hann hafa elt A en hætt því eftir að hún hafði í hótunum um aðhann myndi hafa verra af. Ákærði sagðiað auk þess hefði A krafist þess að hann þegði yfir því sem þeim hefði farið ámilli. Vegna þess kvaðst hann hafa sagtósatt um brottför A þegar fyrrnefnt vinafólk hennar innti hann eftir fjarveruhennar daginn eftir. Ákærði treysti sérekki til að segja til um tímasetninguna þegar A hvarf úr húsakynnum hans aðöðru leyti en því að þá hefði verið komið fram undir morgun. Fyrirdómi lýsti A því að kynni hennar og ákærða hefðu hafist haustið 2008. Lýsti hún samskiptum þeirra með líkum hættiog hún hafði gert við skýrslugjöf hjá lögreglu, en sagði jafnframt að ákveðinspenna hefði verið á milli þeirra án þess að meira yrði úr því. Asagði að fyrrnefnd hátíð á Akureyri hefði hafist síðdegis þann 25. júní, en húnkvaðst hafa hafið áfengisneyslu um klukkan 17:00 ásamt öðrum gestum, þ. á m.nefndum vinum sínum, C og B. Húnáréttaði að er hátíðinni lauk umrætt kvöld hefði hún haldið áfram gleðskapnummeð vinum sínum, m.a. með áfengisdrykkju á vínveitingastöðum bæjarins, en að þáhefði ákærði slegist í hópinn. Um síðirhefði hún, ásamt nefndum vinum, farið í boði ákærða á heimili hans, þar sem þauhefðu drukkið bjór, en að auki reykt einn maríhúanavindlingí heitum potti þar á veröndinni. Hún barað í pottinum hefðu þau spjallað drykklanga stund, en staðhæfði jafnframt að þáhefði ákærði talað undir rós og m.a. haft orð á því að hann hefði áhuga á þvíað þau tvö myndu einhvern tímann ná saman kynferðislega. Hún kvaðst hafa svarað ákærða og jafnframtminnt hann á að hann væri í sambúð með góðri konu og hún vildi ekki spillaþeirra sambandi. Húnvar í lok yfirheyrslu spurð hvort hún hefði sagt í pottinum að ákærði væri,,vel vaxinn niður“ og sagði að það hefði hún áreiðanlega gert. Avísaði til þess að er á leið hefði verið augljóst að áfengisdrykkjan var farinað stíga ákærða til höfuðs, en hún kvaðst og sjálf hafa fundið að áfengisvímahennar magnaðist, en einnig þreyta.Kvaðst hún um síðir hafa verið að niðurlotum komin, en ástandi sínulýsti hún nánar þannig: „Ég var þaðölvuð að ég varð að velja á milli þess að sofna á bakkanum á pottinum eða farainn í rúm.“ Vegna þessa ástands kvaðsthún hafa afráðið að fara upp úr pottinum, og í framhaldi af því farið inn ábaðherbergið og í sturtu. Hún kvaðákærða hafa fylgt henni eftir og nánar aðspurð minntist hún þess að þau hefðufarið að kyssast í sturtuklefanum með hennar samþykki, en án sérstakraorðaskipta. Þá sagði hún að þarna hefðuörugglega átt sér stað einhverjar aðrar snertingar og atlot þeirra ímillum. Ítrekað aðspurð kvaðst A ekkiminnast þess að eiginlegar samfarir hefðu hafist með þeim í sturtuklefanum, ensagði: „Ég get hins vegar sagt að éghafi þýðst hann upp að einhverju vissu marki, en það kom að því alltaf að þaðvar stopp, nei, þetta gengur ekki ég veit alveg að ég hugsaði það, ég veitekki alveg hvort það var þá að ég hafi sagt það upphátt, en við vorumnáttúrulega bæði í sambandi og mér fannst bara með öllu óviðeigandi ég vildiþetta ekki.“ Nánar um samskiptin viðákærða á baðherberginu sagði A: „Það kæmi mér ekkert á óvart ef við hefðumverið þú veist eitthvað að snertast, munnmök eða eitthvað, en ég get ekkisvarað því með vissu.“ Hún kvaðst ekkiminnst þess að ákærði hefði sett lim sinn í kynfæri hennar, en sagði að þaðhefði þá ekki verið við ákærða að sakast, en áréttaði að hún minntist þessa íraun ekki. A bar að eftir að hún fór úrsturtunni hefði hún klætt sig í samfellu, þ.e. nærbol og nærbuxur, sem smelltvar saman. Hún sagði að er hún fór fráákærða í baðherberginu hefðu þau ekki sérstaklega rætt um það í hvaða herbergihún ætti að sofa það sem eftir lifði næturinnar, en staðhæfði að hún hefði tjáðákærða það í nefndum samskiptum að hún vildi sofa ein. Fyrir dómi bar A að minni hennar væri harlagloppótt um atvik eftir að hún fór úr baðherberginu og bar að það mætti rekjatil þess að hún hefði, þegar þar var komið sögu, verið að niðurlotum komineftir langvarandi vöku og áfengisdrykkju.Ítrekað aðspurð kvaðst hún minnast þess mjög óljóst að hafa staðiðstutta stund við einhverja herbergishurð og átt þar í einhverjum samræðum, entreysti sér ekki til að segja við hvern eða lýsa atvikum frekar. Hún kvaðst hins vegar ekki kannast við aðhafa átt í samskiptum við ákærða inni í því herbergi er snéri að fyrrnefndriverönd og í raun ekki minnast þess að hafa átt frekari samskipti við hann ogandmælti hún að því leyti andstæðri frásögn ákærða. Aðspurð kvaðst hún þannig alls ekki minnastþess að hafa átt í frekari kynferðislegum samskiptum við ákærða og þá ekki íöðru herbergi en hún læsti. Húnkannaðist heldur ekki við að hafa fylgst með samskiptum C og B í heita pottinumá veröndinni og neitaði því að ákærði hefði í framhaldi af því veitt hennimunnmök. Áréttaði hún að slík samskiptiþeirra í millum hefðu einungis átt sér stað inni á baðherberginu. Ítrekað aðspurð um þá ráðstöfun að læsa aðsér svefnherbergishurðinni áður en hún lagðist til hvílu svarði hún: „Ég manekki hvað það var og einhverra hluta vegna á þeim tímapunkti þótti mér þaðheillavænlegast að læsa bara hurðinni, fara bara inn að sofa.“ A staðhæfði og áréttaði að eftir að ákærðihafði brugðið sér frá hefði hún farið inn í umrætt herbergi og læst aðsér: „Ég hugsa með mér bara, að það væriheillavænlegast að læsa að mér. Það sé nú bara fullmikill ágangur á mig og égsé bara of drukkin þannig að ég ákveð bara að læsa.“ Hún áréttaði að í hennar huga hefði þettaverið fyrsta herbergið sem hún fór inn í eftir að hún fór úr baðherberginu ogkvaðst hún í raun hafa sofnað þar ölvunarsvefni. Hún kvaðst ekki gera sér grein fyrir hversulengi hún hafði sofið þegar hún hefði vaknað við mikil læti og um það leytiáttað sig á því að verið var að berja á herbergishurðina, en einnig áherbergisvegginn. Atvikum lýsti húnnánar þannig: „ ég heyrði raddirnar þú veist ég heyrði hans rödd (ákærða) ogég heyrði C og B rödd líka. Og ég stend upp. Égbara opna hurðina og lagðist aftur niður og ég veit ekki í raun og veru hversulangur tími líður eftir að ég verð fyrst vör við hann (ákærða) inni íherberginu.“ Hún kvaðst ekki hafa áttaðsig á því hvort dimmt var í herberginu er þetta gerðist og í raun kvaðst húnekki hafa séð ákærða þar sem hún hefði vart opnað augun er hún fór fram úrrúminu og opnaði, en hún kvaðst strax þar á eftir hafa lagst aftur upp írúmið. Hún kannaðist ekki við að hafatekið þátt í samræðum við ákærða eftir þetta, en þó ráma í að ákærði hefðiverið að reyna að ræða við hana og sagði að þá hefði hann setið á rúmstokknumhjá henni. Hún kvaðst ekki minnast þessað hann hefði í orðræðu sinni minnst á samræði og áréttaði að í raun hefði húnalls ekki átt í samræðum við hann. Umatvik máls eftir þetta og um upplifun sína kvaðst hún í raun aðeins hafaslitróttar minningar. Hún staðhæfði aðvegna áðurlýsts ástands síns hefði hún aldrei getað spornað við kynferðisleguathæfi ákærða, en þrátt fyrir það hefði hún reynt að malda í móinn, en ekkikomið upp orði. Hún kvaðst minnast þessað ákærði hefði kysst líkama hennar og jafnframt notað hendur sínar. Hún kvaðst hafa legið á bakinu þegar hannhafði samræði við hana og andmælti því alfarið að hafa verið ofan á ákærða viðnefndar athafnir hans. Hún staðhæfði aðhún hefði í raun fyrst komið til sjálfrar sín þegar höfuð hennar lamdistreglubundið í vegginn eða rúmstokkinn, en atvikum lýsti hún nánar þannig: „Það var nú bara svolítið eins og að fá baraadrenalínsprautu beint í hjartað, því að allt í einu þá var bara eins og ...allur höfgi, allt bara svifi af mér og ég, ég brjálast held ég. Hrindi honum af mér sem að hérna olli einhverjum áverkum á höndinni.“ Fyrirdómi var framburður ákærða borinn undir A, sem rakinn var hér að framan, og þará meðal að hún hefði tekið fullan þátt í samförunum. Neitaði hún lýsingum ákærða alfarið ogstaðhæfði að þar væri um að ræða tilbúning og þvætting af hans hálfu. Hún staðhæfði að samræðið hefði algerlegaverið andstætt hennar vilja, og áréttaði að hún hefði ekki getað rönd við reistsökum svefnhöfgi og ölvunarástands.Staðhæfði hún og að ákærði hefði mátt gera sér grein fyrir þessum óviljahennar, m.a. vegna orða hennar um að hún vildi sofa ein, og vísaði til þess aðþau orð hefðu fallið í kjölfar samskipta þeirra á baðherberginu. Þá staðhæfði hún að í raun hefði hún ekki áttí samskiptum við ákærða eða aðra aðila eftir að hún læsti því herbergi sem húnlagðist fyrir í. Asagði að eftir að hún vaknaði í svefnherbergi ákærða með þeim hætti sem hér aðframan var rakið hefði hún hótað ákærða, m.a. með skærum, en þar á eftir hefðihún stokkið út úr húsinu klæðalítil og hringt í lögreglu. Var það ætlan hennar að lögreglan hefði komiðá vettvang um 15 mínútum eftir að hún hvarf úr húsakynnum ákærða, en hún kvaðstþá hafa verið algerlega miður sín andlega. Akvaðst hafa tekið ákvörðun um að kæra athæfi ákærða til lögreglu eftir að hafðiráðfært sig við nána vini. Staðhæfði húnað það ferli hefði reynst henni mjög erfitt.Vegna þessa hefði hún leitað sér aðstoðar sálfræðings og bar fyrir dómiað hún væri enn að glíma við afleiðingar verknaðar ákærða. VitniðC, fædd 1987, kvaðst hafa tekið þátt í hátíðarhaldi síðdegis laugardaginn 25.júní 2011 í boði vinkonu sinnar, A.Vitnið bar að um hundrað aðilar hefðu tekið þátt í hátíðinni, en þ. á m.hefðu verið vinir A, þeir B og ákærði, en einnig foreldrar A. Um kvöldið kvað hún ákærða hafa setið tilborðs með A og félögum hennar. Húnkvaðst hafa byrjað að neyta áfengis síðdegis þennan dag, líkt og A, og bar aðfyrr um daginn hefði ákærði ekið þeim í áfengisverslun. Sagði hún að þá hefði það fyrst komið tiltals að þau myndu fara á heimili hans síðar um kvöldið. Hún kvað þetta hafa gengið eftir, en ímillitíðinni hefðu þau fjögur farið á veitingastaði í miðbæ Akureyrar. Eftir að heim til ákærða var komið kvaðst húnásamt A hafa farið úr fötunum inni á baðherberginu, en sagði að í framhaldi afþví hefðu þær, líkt og ákærði og B, farið nakin í heitan pott þar áveröndinni. Þar hefðu þau haldið áframáfengisneyslunni, en jafnframt reykt einn maríhúanavindling. Hún kvaðst hafa fundið til verulegraáfengisáhrifa þegar þarna var komið sögu, en af þeim sökum kvaðst hún ekkiminnast allra atvika sem síðar gerðust.Það var ætlan hennar að líkt hefði verið á komið með A, B ogákærða. Hún sagði að vel hefði legið áöllum í pottinum og bar að þar hefðu þau dvalið drykklanga stund. Hún bar að umræður hefðu verið á léttum nótumog minntist þess ekki að ákærði, A eða B hefðu verið með kynferðislegttal. Hún kvaðst ekki fyllilega gera sérgrein fyrir hvenær hún fór upp úr pottinum, en sagði að þá hefði sólin veriðkomin upp og ætlaði að klukkan hefði því verið um 06:00. Fyrirdómi kvaðst C ætla að um 30-60 mínútum áður en hún fór úr pottinum hefði A fariðupp úr, en einnig ákærði, og kvaðst hún því um stund hafa verið þar einsömulásamt B. Hún minntist þess ekki að hafaséð umgang á þeim tíma í herberginu sem sneri að veröndinni. Hún sagði að ákærði hefði komið aftur út áveröndina og hefðu hún og B þá farið úr heita pottinum, en ákærði lagt lokyfir. Hún kvaðst hafa fylgt ákærða eftirog bar að hann hefði sýnt þeim hvar þau skyldu sofa og hefðu þau í framhaldi afþví farið inn í svefnherbergi. Á þeirristundu kvaðst hún ekki hafa séð til A. Ckvaðst hafa verið hálfsofandi þegar hún heyrði læti á ganginum fyrir framansvefnherbergið og hafa áttað sig á því að þar var ákærði á ferð og heyrt aðhann var að sparka í vegg og banka mjög fast á svefnherbergishurðina gegnt þvíherbergi sem hún og B höfðust við í.Jafnframt kvaðst hún hafa heyrt hann öskra og þá áttað sig á því að A varsofandi í herberginu þarna á móti. Húnkvað atgang ákærða hafa staðið yfir í nokkrar mínútur, en þá hefði hún líkt og Bfarið fram á ganginn til að gæta að hverju þetta sætti. Hún kvað ákærða hafa verið mjög áfjáðan í aðkomast inn í herbergið og það jafnvel þrátt fyrir að hún legði það til að hannlegði sig í sófa þar sem A svæfi eftir atvikum ölvunarsvefni og gæti ekkivaknað. Vegna þess kvaðst hún hafa tekiðþátt í því að banka á hurðina í þeim tilgangi að ná sambandi við A. Hún sagði að ákærði hefði verið mjög reiðurog hefði hann m.a. í atgangi sínum tekið niður myndir af veggjum þannig að þærféllu ekki niður. Þá sagði hún að ákærðihefði haft á orði að A gæti bara sofið úti á stéttinni fyrst hún hagaði sér meðþessum hætti. Hún sagði að ákærði hefðigefið þá skýringu á athæfi sínu að hann vildi fá að sofa í eigin herbergi ogjafnframt að hann ætlaði að sofa þar á dýnu á gólfinu. Hún áætlaði að um 5-10 mínútur hefðu liðiðfrá því að atgangur ákærða hófst þar til hurðin á herberginu opnaðist, en þá kvaðsthún hafa séð A léttklædda, en þó ekki í sínum fötum, heldur íklædda einhverjumbol að hún ætlaði. Hún treysti sér ekkitil að segja til um hvernig ákærði var klæddur er þetta gerðist. Hún sagði að A hefði verið mjög fámál þegarhún opnaði rifu og haft á orði hvort ekki væri allt í lagi en síðan snúið afturog gengið að rúminu, en nánar lýsti hún ástandi A þannig: „hún var mjög líklega að vakna ... hún var svona bogin eins og hún hafi veriðað vakna. Hún var full, mjög full En ég veit ekki hvort hún var sofnuð eða júhún var mjög líklega að vakna. Ég baraveit það ekki.“ Hún kvaðst hafa fylgstmeð því er A lagðist upp í rúmið, en hún kvað dimmt hafa verið íherberginu. Þá kvaðst hún hafa fylgstmeð því að ákærði fór inn í herbergið á eftir A, og bar að hann hefði þá haftmeð sér fyrrnefnda dýnu. Hún kvaðst mjögfljótlega eftir þetta hafa horfið frá og farið aftur inn í fyrrnefntsvefnherbergi ásamt B og ekki orðið vör við frekari atgang. Ckvaðst hafa vaknað daginn eftir, um hádegisbilið, er ákærði hefði komið inn íherbergið og vakið þau B með þeim orðum að þau þyrftu að fara að drífasig. Hún kvaðst hafa spurt ákærða um A,en bar að hann hefði svarað því til að hún hefði verið farin þegar hann vaknaðiog hann hefði enga vitneskju um ferðir hennar.Hún kvað sér hafa fundist þetta einkennilegt þar eð hún hefði séð aðskór og nærföt A voru enn í íbúðinni.Síðar um daginn kvaðst hún hafa verið í sms-samskiptumvið A og fengið þau svör að allt væri í lagi með hana. Á mánudeginum kvaðst hún hafa rætt við A ísíma og þá heyrt frásögn hennar um að ákærði hefði nauðgað henni. Bar hún að A hefði verið í uppnámi og átterfitt með að skýra frekar frá málsatvikum. VitniðB, fæddur 1989, lýsti fyrir dómi atvikum með líkum hætti og hér að framan varrakið, að því er varðaði viðveru á hátíðarsamkomu og á vínveitingastöðum áAkureyri 25. og 26. júní, en hann kvaðst þá hafa verið í fylgd vinkonu sinnarog nágranna, A, en einnig vina hennar, C og ákærða. Hann kvaðst ekkert hafa þekkt til ákærða, enbar að þá um nóttina hefði hann ásamt nefndum konum farið á heimili hans ogætlaði að þá hefði klukkan verið um 02:30.Hann sagði að nær strax hefðu þau farið í heitan pott sem þar var áveröndinni, en bar að ákærði hefði lagt á það ríka áherslu að áður en fariðværi í pottinn yrðu allir að fara í sturtu og enn fremur þegar farið væri uppúr. Hann sagði að þau hefðu farið nakiní pottinn og átt þar góða stund við spjall, skemmtan og áfengisdrykkju. Hann sagði að þannig hefði allt verið ávinsamlegum nótum, en minntist þess að ákærði hefði haft á orði að hann værisvolítið skotinn í A og langaði mikið til að sofa hjá henni. Hann sagði að A hefði svarað ákærða með þvíað segja að hann skyldi ekki vera með slíkt rugltal. Hann kvaðst hafa vitað að A átti kærasta eratvik þessi gerðust og í raun hafa litið á þessar samræður sem vinatal ánsérstakrar merkingar. Hann bar að þaufjögur hefðu verið undir töluverðum áfengisáhrifum, en án þess að veraofurölvi. Sagði hann að auk þess aðdrekka bjór hefðu A, C og ákærði reykt saman einn maríhúanavindling. Hann sagði að komið hafi verið fram undirmorgun þegar A hefði haft orð á því að hún ætlaði að fara upp úr pottinum ogsíðan að sofa. Hann sagði að er þettagerðist hefði A verið orðin töluvert ölvuð en ekki virst veradauðadrukkin. Í framhaldi af þessukvaðst hann hafa veitt því eftirtekt að hún gekk í rólegheitum frá pottinum oginn í íbúðarhúsið. Kvaðst hann hafatalið að hún ætlaði í sturtu en síðan að sofa.Skömmu síðar kvaðst hann hafa fylgst með því er ákærði fór upp úrpottinum. Eftir þetta kvaðst hann hafaverið einn í pottinum með C, í um 15-20 mínútur, og bar að þau hefðu látið þarvel hvort að öðru. Hann kvaðst ekki hafaséð neinn umgang á veröndinni og þá ekki í því herbergi sem snéri að veröndinniþann tíma sem leið þar til þau fóru bæði upp úr og í sturtu. Að því loknu kvað hann þau hafa farið inn íherbergið sem snéri að veröndinni.Nokkru eftir þetta kvaðst hann hafa heyrt skarkala frammi á ganginum oger honum linnti ekki hefði hann gætt að málum og þá séð hvar ákærði var aðberja og hamra á herbergishurðina þar á móti, en einnig séð hann berja ávegginn. Bar hann að ákærði hefði veriðnakinn við þessa iðju og greinilega mjög reiður. Hann sagði að á þessu hefði gengið í um fimmmínútur, eða allt þar til A hefði opnað rifu á hurðina, en þá hefði hann séð aðdimmt var í herberginu. Hann lýstiástandi A nánar þannig: „... hún var þá alveg steinsofandi ábyggilega, ég sáþað alveg greinilega á henni ... hún pírði augun ... hún var þarna í náttfötumeða í rauninni í bol og nærbuxunum“.Hann kvaðst hafa staldrað stutt við eftir þetta, en farið aftur ásamt C inní fyrrnefnt herbergi, en þar hefðu þau sofnað og ekki orðið vör við frekariumgang þennan morgun. Hann sagði aðákærði hefði vakið þau daginn eftir um hádegisbilið með þeim orðum að foreldrarhans væru væntanlegir og að þau yrðu af þeim sökum að drífa sig út úrhúsinu. Hann kvaðst hafa spurt ákærða umA þar eð hún hefði ekki verið í húsinu þrátt fyrir að fötin hennar væru þarenn. Hann sagði að ákærði hefði svaraðþví til að hann hefði ekki vitneskju um það, en þó nefnt að e.t.v. hefði húnskotist í vistarverur sem faðir hennar hafði til umráða í bænum. Um þetta leyti kvað hann C hafa fengið sms-símboð frá A, með beiðni um að hún tæki föt hennar meðsér, en að auki kvaðst hann hafa séð í eigin síma skilaboð frá henni þess efnisað hún færi ekki frá Akureyri þennan dag eins og upphaflega hafði þó veriðætlan þeirra. Síðar þennan dag kvaðsthann hafa fengið fregnir af A og þá jafnframt að kærasti hennar væri kominn tilbæjarins. Vegna þessa kvaðst hann hafagrunað að ekki væri allt með felldu og hefði hann fengið það staðfest 2-3 dögumsíðar, en þá hefði A skýrt honum frá ætluðu athæfi ákærða, en jafnframt fariðfram á að hann gæfi skýrslu á lögreglustöð þar sem hann hefði þá verið aðflytjast úr landinu. LögreglukonurnarMaría Jespersen og Kolbrún B. Jónsdóttir staðfestufyrir dómi efni áðurrakinnar frumskýrslu lögreglu. BarMaría Jespersen að A hefði verið illa til reika þegarhún hitti hana á leikvelli við [...] að morgni sunnudagsins 26. júní. A hefði greinilega verið útgrátin og í mikluuppnámi en einnig lítillega ölvuð. Hún bar að A hefði verið íklædd rennblautrihettupeysu og í bol sem hún hefði notað sem pils, en hún hefði auk þess veriðberfætt. Hún kvaðst hafa skráð niðurfrásögn A um ætlað kynferðisbrot en í framhaldi af því ekið henni á slysadeildSjúkrahússins á Akureyri. Aðspurð barhún að frásögn A hefði verið mjög skilmerkileg, en hún hefði m.a. borið aðgerandinn hefði verið náinn vinur hennar, en sagt að hún þyrfti að hugleiða þaðnánar hvort hún myndi leggja fram kæru á hendur honum. Hún kvaðst miðað við aðstæður og áralangareynslu af málum eins og þessum hafa metið frásögn A mjög trúverðuga. Hafi húntalað við margar stúlkur, sem hafi sakað menn um ,,...þessháttar athæfi og íraun og veru bara verið að sjá eftir gjörðum næturinnar, ég fékk aldrei átilfinninguna með þessa stúlku að það væri eitthvað svoleiðis í gangi.“ KolbrúnB. Jónsdóttir lýsti atvikum máls í öllum aðalatriðum á sama veg og nefndsamstarfskona. Hún sagði að augljósthefði verið að A leið mjög illa og að hún var andlega niðurdregin, en þráttfyrir það hefði frásögn hennar verið skýr og greinargóð. Hún kvaðst hafa fundið áfengislykt af A. Hún hefði verið skólaus, en íklædd peysu ogbláum bol, sem hún hefði notað sem pils. VitniðAlexander Kr. Smárason, fæðingar- og kvensjúkdómalæknir á Sjúkrahúsinu áAkureyri, staðfesti fyrir dómi efni áðurrakinna læknisvottorða ogrannsóknargagna. Hann staðfesti m.a. aðeymsli hefðu verið á þumli og taldi líklegt að það hefði verið vegna þess aðstrekkst hefði þar á vöðvum. Hann sagðiað roði hefði verið á kynfærum en bar að slíkt gæti komið til vegna þeirrar [...]sem A var með, en einnig gæti slíkt komið vegna núnings við kynmök. Hann sagði að frásögn A hefði verið skýr umþað sem hún mundi, en bar að hún hefði að nokkru lýst minnisglöpum um atvikmáls. Um andlegt ástand A vísaði hanntil þess sem hann hefði skráð, en áréttaði að hún hefði verið í miklu sjokki ogliðið mjög illa yfir því sem gerst hafði.Hann sagði að A hefði sagt frá því að hún hefði neytt áfengis þá umnóttina og væri illa sofin. Hann bar aðlýst ástand A hefði ekki verið í neinu samræmi við það og sagði: „þetta varmiklu meira en það“. VitniðIngibjörg G. Júlíusdóttir, hjúkrunarfræðingur á Sjúkrahúsinu á Akureyri,staðfesti fyrir dómi efni áðurrakinna rannsóknargagna frá neyðarmóttöku. Hún kvaðst hafa brugðist við útkalli umræddanmorgun og hitt A fyrir á sjúkrastofu þar sem hún hefði legið fyrir. Hún kvaðst hafa hlýtt á frásögn A og bar aðhún hafi verið samkvæm sjálfri sér um þau atriði sem hún mundi eftir. Um andlegt ástand A vísaði hún tiláðurrakinna gagna, en áréttaði að A hefði grátið og verið í hnipri og í mikluuppnámi, en jafnframt reynt að harka af sér.Hún kvaðst hafa metið það svo að A hefði ekki verið ölvuð, frekar hefðiþað verið líkast því að hún hefði verið að þynnast upp og hefði það verið ísamræmi við frásögn um áfengisdrykkju þá um nóttina. Hún staðfesti að lokum að A hefði við komu ásjúkrahúsið m.a. verið íklædd samfellu, og bar að hún hefði haldið því fram aðþannig hefði hún verið klædd þegar hinn ætlaði verknaður gerðist. VitniðD, fædd 1985, kvaðst hafa fengið símhringingu að morgni 26. júní 2011 frávinkonu sinni, A, en þannig hefði hún fyrst fengið fregnir um það að hún væristödd á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Íframhaldi af því kvaðst hún hafa hitt A á sjúkrahúsinu, á milli klukkan 08:00og 08:30, en erindið hefði m.a. verið að færa henni buxur. Hún kvaðst hafa hitt A þar sem hún lá fyrir ásjúkrastofu og þá strax séð að hún var einungis skugginn af sjálfri sér. A hefði verið andlega niðurbrotin og allsólík sjálfri sér er hún hafi hitt hana daginn áður og því haft vitneskju um aðhún væri að fara á tiltekna hátíð. Húnkvaðst hafa heyrt frásögn A af hinu ætlaða athæfi ákærða, en hún kvaðst ekkihafa fundið áfengislykt af A í greint sinn. Aðtilhlutan ákæruvalds gáfu skýrslu fyrir dómi E og F, en báðar eru þær búsettarí Reykjavík og eru annars vegar vinkona og hins vegar mágkona brotaþola, A. Báðar kváðust þær hafa hlýtt á frásögn A umætlaða nauðgun ákærða. Þær staðhæfðu að Ahefði verið ólík sjálfri sér og miður sín andlega vegna ætlaðs verknaðar, enekki þykir þörf á að rekja framburð þeirra frekar. VitniðValur Magnússon rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa hitt A á Sjúkrahúsinu áAkureyri að morgni sunnudagsins 26. júní.Hann sagði að á þeirri stundu hefði hún ekki viljað gefa lögregluupplýsingar um ætlaðan geranda eða frekari upplýsingar um málavexti. Vegna þessa kvaðst hann hafa gefið A leiðbeiningarum hvert hún gæti snúið sér ef hún vildi leggja fram kæru og bar að þann viljahefði hún sýnt í símtali þann 30. júní.Hafi henni þá verið leiðbeint enn frekar og þ. á m. um að gefa skýrsluhjá kynferðisbrotadeild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Hann kvaðst í framhaldi af því hafa tekiðvitnaskýrslur en einnig skýrslu af ákærða með hefðbundnum hætti, en hún hefðiverið tekin upp með hljóði og mynd, eftir að ákærða hefði verið kynntréttarstaða, en hann hefði ekki óskað eftir tilnefningu verjanda. Nánar um efni skýrslunnar vísaðilögreglumaðurinn m.a. til disklings lögreglu sem fylgir málskjölum ákæruvalds. Aðósk embættis ríkissaksóknara ritaði dr. Berglind Guðmundsdóttir sálfræðingurvottorð þar sem lýst er mati á þeim afleiðingum sem ætlað brot hefur haft fyrirA, en einnig um álit á meðferð hennar þegar til framtíðar væri litið. Vottorðið, sem dagsett er 21. nóvember 2011,var lagt fram í dómi þann 5. desember sl.Segir þar í upphafsorðum, að við gerð þess hafi verið stuðst viðmóttökuskýrslu neyðarmóttöku Sjúkrahússins á Akureyri, niðurstöðugreiningarmats, niðurstöðu sjálfsmatskvarða og nótur sem sálfræðingurinn ritaðiá meðan á viðtölunum stóð. Að auki varsamkvæmt vottorðinu stuðst við nótur Eyrúnar Jónsdóttur, hjúkrunarfræðings ogverkefnastjóra á neyðarmóttöku vegna kynferðisofbeldis á Landspítala, vegnakomu A þangað 12. og 19. júlí 2011. Ísamantektarkafla vottorðsins er vísað til þessara gagna. Þá er þess getið að sálfræðingurinn hafi hitt asex sinnum á tímabilinu frá 18. ágústtil 14. nóvember 2011 og segir að á því tímabili hafi endurtekið greiningarmatfarið fram á afleiðingum ætlaðs kynferðisbrots, en einnig segir að henni hafiverið veittur sálrænn stuðningur og hugræn atferlismeðferð. Í vottorðinu segir nánar um greind atriði: „Alltviðmót A bendir til þess að hún hafiupplifað mikla ógn, ofsaótta og bjargarleysi þegar meint kynferðisbrot átti sérstað. Niðurstöður greiningarmats sýna aðA þjáist af áfallastreituröskun í kjölfar meints kynferðisbrots. Þykir ljóst að atburðurinn hefur haft víðtækog langvarandi áhrif á hana. Þau sálrænueinkenni sem A upplifir í kjölfar áfallsins samsvara einkennum sem eru velþekkt hjá fólki sem hefur upplifað alvarleg áföll eins og stórslys, líkamsárás,nauðgun eða hamfarir. Niðurstöðursjálfsmatskvarða samsvara vel frásögnum hennar í viðtölum. Hún virðist ávallt hreinskilin, trúverðug ogsamkvæm sjálfri sér. Einsog fram hefur komið er meðferðarvinna með A yfirstandandi. A hefur brugðist vel við þeirrimeðferðarvinnu sem hefur verið veitt, en hins vegar hefur hún upplifað verulegtbakslag síðastliðnar vikur tengt dómsmáli um meint kynferðisbrot. Slíkt bakslag er nokkuð algengt hjá þolendumef þeir þurfa að takast á við áfallatengdar kveikjur, eins og t.d. að hittameintan geranda og að rifja upp atburðinn í dómsal. Því er talið mikilvægt að A vinni áfram að því að styrkja eigiðbjargráð við úrvinnslu áfalls. Gert erráð fyrir að A haldi áfram meðferðarvinnunni en ekki er hægt að segja með vissuhve langan tíma meðferð tekur eða hvort bati náist.“ Dr.Berglind Guðmundsdóttir staðfesti efni sálfræðimatsins fyrir dómi og bar að ísamtölum sínum við A hefðu engin önnur alvarleg áföll komið fram í lífi hennarsem skýrt gætu fyrrnefnd einkenni áfallastreituröskunar. Hún sagði að ástand A hefði á tímabili veriðþannig að hún hefði þurft á svefnlyfjum að halda. Sagði hún að svefntruflanir gætu verið eittaf einkennum áfallastreitu. VitniðEyrún Björg Jónsdóttir, hjúkrunarfræðingur á bráðadeild neyðarmóttökuLandspítalans, bar fyrir dómi að A hefði samkvæmt tilvísun frá neyðarmóttökuSjúkrahússins á Akureyri tvívegis komið til eftirmeðferðar, þann 12. og 19.júlí sl. Hún sagði að í viðtölunum hefðigreinilega komið fram vanlíðan hjá A og bar að það hefði verið í samræmi viðmatskvarða sem hún hefði fyllt út um áfallastreitu og kvíða. Hún sagði að í kjölfar þessa hefði A fengiðviðeigandi stuðningsviðtöl. III. Ákærðaer í máli þessu gefin að sök nauðgun, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins26. júní 2011 á þáverandi heimili sínu haft samræði og önnur kynferðismök við Aog við það notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar ogsvefndrunga. Er brot ákærða talið varðavið 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 3. gr. laga nr.61, 2007. Ákærðaog brotaþola, A, greinir ekki á um að hann hafði samræði við hana þegar mjögvar liðið á nóttu. A staðhæfir að ákærðihafi nauðgað sér og haft við sig samræði og aðra kynferðislega háttsemi, enákærði hefur borið að athæfi hans hafi verið með samþykki hennar og vilja aðöllu leyti. Ákærðiog A þekktust vel er þau hittust síðdegis laugardaginn 25. júní íhátíðarsamkvæmi, en A var þar m.a. í fylgd vina sinna, vitnanna C og B. Óumdeilt er að þau fjögur hófu neyslu áfengisí samkvæminu og héldu um miðnættið í miðbæ Akureyrar. Þar héldu þau áfram skemmtan sinni, m.a. meðneyslu áfengra drykkja. Verður helstráðið að á milli kl. 02:30 og 03:00 hafi A og nefndir vinir hennar farið í boðiákærða á heimili hans, en þar héldu þau gleðskapnum áfram, m.a með því að farasaman nakin í heitan pott þar á veröndinni.Héldu þau þar áfram neyslu áfengis, en einnig liggur fyrir að ákærði, A ogC reyktu saman einn maríhuanavindling. Óumdeilter að A hafði ekki frekar en nefndir vinir hennar, vitnin C og B, áður komið íhúsakynni ákærða. Verður ráðið að þeimhafi ekki alveg verið ljóst hvar ákærði hafði ætlað þeim svefnstað á heimilinu. Samkvæmtframburði ákærða og nefndra vitna lét ákærði tiltekin orð falla þegar þau voruí heita pottinum, sem að mati dómsins gefa vísbendingar um að hann hafi haftkynferðislegan áhuga á A. Þá verður afframburði þeirra ráðið að mjög hafi verið farið að líða að degi þegar A fór uppúr pottinum með þeim orðum að hún vildi draga sig í hlé og ganga til náða. Fyrirdómi lýsti A ástandi sínu er hún fór úr pottinum á þann veg, að hún hefði veriðmjög ölvuð og þreytt. Þá staðhæfði húnað fíkniefnaneyslan hefði ekki bætt þar úr skák. Að virtum framburði ákærða en einnig vitnannaB og C verður ráðið að svipað hafi verið komið fyrir þeim þegar þarna var komiðsögu og verður þetta lagt til grundvallar í málinu. Óumdeilter að eftir að A fór úr pottinum lagði hún leið sína inn á baðherbergið, þarsem hún fór í sturtu, og að ákærði fylgdi henni þangað eftir og að þar hófustmeð þeim gagnkvæm atlot. Hefur A ekkivéfengt þau orð ákærða að hann hafi við nefndar aðstæður m.a. sett lim sinn íleggöng hennar í stutta stund. Fyrirdómi voru þau sammála um að ákærði hefði hætt samræðishreyfingum sínum um leiðog A fór fram á það. A sagði fyrir dómiað er þetta gerðist hefði hún verið mjög þreytt, en afstöðu sína skýrði húnnánar þannig að hún hefði ekki haft vilja til að halda atlotum sínum með ákærðaáfram. Sagði hún að þar hefði ekki sístráðið vitneskja hennar um að ákærði væri í sambúð, líkt og hún sjálf. Hún staðhæfði að þessa afstöðu hefði húnskýrlega tjáð ákærða og jafnframt að hún vildi sofa ein það sem eftir lifðinætur. Viðaðalmeðferð málsins greindi ákærði frá athöfnum sínum eftir að A fór frá honumá baðherberginu þannig, að eftir að hann hafði þurrkað sér hefði hann farið ísuðurhluta hússins, en þá séð hvar A hafði lagst fyrir í rúmi í herbergi bróðurhans. Samkvæmt frásögn ákærða og vettvangsteikningu lögreglu snýr glugginn íþessu herbergi að áðurnefndri verönd.Hefur ákærði borið að hann hafi farið inni í herbergið til A, og að þarhefðu þau m.a. í stutta stund fylgst með vitnunum C og B láta vel hvort að öðruí heita pottinum, en í framhaldi af því og án orða sjálf átt náin kynferðislegsamskipti, þ. á m. munnmök. Þessifrásögn ákærða þykir eftir atvikum hafa nokkra stoð í gögnum málsins, m.a. í frumskýrslulögreglu þar sem skráð var fyrsta frásögn A um atvik máls. Um nefnd atlot bar ákærði að hann hefði haftfrumkvæði að atlotunum í herberginu, en A legið fyrir. Þá sagði hann að A hefði hafnað því að hafamunnmök við hann og hefði hann farið að vilja hennar og hætt frekari afskiptumaf henni, að sinni. Fyrir dómi hefur A ekkikannast við greinda frásögn ákærða, en borið að minni hennar væri harlagloppótt um atvik eftir að hún fór frá ákærða í baðherberginu. Kvaðst hún minnast mjög óljóst að hafa staðiðstutta stund við herbergishurð og átt þar í einhverjum samræðum, en treysti sérekki til að segja hver það var og þá ekki til að lýsa atvikum þar frekar. Hún staðhæfði og áréttaði að áður lýst ástandhennar og minnisleysi mætti rekja til þess að hún hefði verið að niðurlotumkomin eftir langvarandi vöku og áfengisdrykkju. Ákærðihefur skýrt frá því að eftir nefnd viðskipti við A í herbergi bróður hans hefðihann farið út á veröndina í þeim tilgangi að tilkynna gestum sínum, B og C, aðtími væri til kominn að taka á sig náðir. Ahefur skýrt frá því fyrir dómi að hún myndi það helst að eftir að hún fór fráákærða í baðherberginu hefði hún farið inn í lítið herbergi, læst þar hurðinni,en síðan lagst til hvílu í rúmi sem þar var fyrir. Hún kvaðst þá hafa verið íklædd nærbuxum ogbol sem hneppt voru saman. Hún kvaðsthafa veitt því eftirtekt að í þessu herbergi voru myndir af ákærða ogsambýliskonu hans. Samkvæmtfrásögn vitnanna B og C fyrir dómi höfðust þau við í heita pottinum eftir að Aog ákærði hurfu inn í húsið og var það ætlan þeirra að um 15-20 mínútur hefðuliðið þar til ákærði kom aftur út á veröndina og tilkynnti þeim að réttast værifyrir þau að koma upp úr og taka á sig náðir.Samkvæmt frásögn þeirra fóru þau mjög fljótlega eftir þetta saman og aðfyrirlagi ákærða í fyrrnefnt herbergi bróður hans. Aðvirtum framburði nefndra vitna verður lagt til grundvallar að eftir lýstaatburðarás hafi ákærði gengið hart fram í því að fá A til að opna fyrir sérfyrrnefnda herbergishurð. Lýstu vitnin Bog C atganginum þannig að hann hefði verið nakinn eða fáklæddur og viðhaftreiðihróp og köll, en einnig barið og sparkað á hurð og veggi af ákafa í um5-10 mínútur. Vitnin báru að ákærðihefði engum fortölum tekið og hefðu þau að lokum reynt að ná sambandi við A íherberginu. Liggur fyrir að ákærðilinnti ekki látum fyrr en A opnaði rifu á herbergishurðina. Viðmeðferð málsins hefur A staðhæft að hún hafi sofnað í umræddu herbergi, envaknað við atgang ákærða, en að auki heyrt á tal vina sinna. Hún hefði því aflæst og opnaðherbergishurðina, en síðan nær strax lagst aftur til hvílu í rúminu. Samkvæmtframburði B var rökkur í herberginu er A opnaði hurðina. Sagði vitnið að það hefði verið líkast því aðA hefði verið að vakna upp af svefni þegar hún opnaði fyrir ákærða. Að mati dómsins er þetta í samræmi viðvitnisburð C. Verður að þessu virtuframburður A lagður til grundvallar, að hún hefði verið sofandi í herberginuþegar ákærði hóf umræddan atgang.Óumdeilt er að ákærði fór á eftir A inn í svefnherbergið og lagðist þarfyrir á dýnu sem hann hafði meðferðis, en að hún hafi þá þegar verið lögstfyrir í rúminu. Fyrirdómi hefur ákærði neitað sök, eins og áður er rakið, en játað að hafa haftsamfarir við A og borið að það hafi verið með vilja hennar og samþykki. Hefur ákærði lýst aðdraganda kynferðismakannaá þá leið að hann hafi í fyrstu legið á umræddri dýnu, í um það bil einamínútu, en síðan afráðið að fara upp í rúmið til A og þá haft kynlíf í huga ogþví hvíslað kynferðislegum orðum í eyra hennar.Ákærði hefur staðhæft að A hafi svarað með jáyrðum, en að auki tekiðfullan þátt í kynlífsathöfnum þeirra, þar á meðal samförunum, en síðanskyndilega umturnast, andmælt athæfi hans ákaft og síðan hótað honumlíkamsmeiðingum. Ákærði hefur jafnframtkannast við að A hafi rokið fáklædd á dyr með hótunum um velferðarmissihans. Hann hafi á engan hátt áttað sig áorsök þessara viðbragða A. FramburðurA hefur við meðferð málsins verið í algjörri andstöðu við frásögn ákærða. Hún hefur borið að hún hafi ekki getaðspornað við verknaði ákærða sökum ölvunar og svefndrunga og fyrst fyllilegakomist til sjálfrar sín er höfuð hennar rakst ítrekað í rúmgaflinn eða vegginnvegna athæfis hans. Samkvæmtframangreindu er ágreiningslaust að A gerði ákærða skýrlega grein fyrir því,eftir að þau höfðu sýnt hvort öðru gagnkvæm atlot inni á baðherberginu í skammastund, að hún vildi ekki ganga lengra og að hún vildi ekki stunda kynlíf meðhonum. Frásögn ákærða og A er að aukisamhljóða um að hún hafi í þessu sambandi höfðað til samvisku þeirra beggja, ognefnt að þau væru bæði í sambúð. Viðmeðferð málsins hefur ákærði staðhæft að eftir lýst samskipti á baðherberginuhefði A í annað sinn hafnað tilteknum kynferðisathöfnum eftir stutt atlot, enað þau hefðu þá verið í herbergi sem snéri að verönd hússins. Ákærði hefur borið að hann hafi í bæði þessiskipti farið að vilja A og hætt athæfi sínu og að engir eftirmál hefðuorðið. A kannast við samskiptin ábaðherberginu, en kvaðst fyrir dómi ekkert muna eftir að þau hafi verið saman íherbergi, áður en vinir hennar komu upp úr pottinum. Vitnin B og C hafa boriðað þau hafi ekki tekið eftir umgangi í umræddu herbergi, er snéri að veröndinni,er þau voru ein í heita pottinum. Þauhafa jafnframt sagt að þau hafi haft annað að sýsla á þeirri stundu. Óumdeilter að A lagðist til hvílu eftir að hafa læst að sér og að þá hafi mjög veriðliðið á nóttu. A hefur við alla meðferðmálsins staðhæft að hún hafi vaknað upp af svefni er ákærði hóf atgang sinn viðherbergishurðina. Að virtum trúverðugumframburði vitnanna B og C verður eins og áður er rakið þessi framburður A lagðurtil grundvallar við úrlausn málsins.Óumdeilt er að A lagðist til hvílu nær strax og hún hafði opnað fyrirákærða og að hann lagðist í framhaldi af því til hvílu á dýnu við hliðina árúmi hennar. Samkvæmt vætti B var dimmtí herberginu. Fyrir dómi hefur A boriðað hún hafi vaknað á nýjan leik við lýst athæfi ákærða, og jafnframtstaðfastlega borið að það hafi verið í algjörri andstöðu við vilja hennar. Að áliti dómsins er frásögn A að þessu leytieinlæg og trúverðug. Fyrirliggur að ákærði og A áttu kynferðisleg samskipti um nóttina með vitund beggja.Jafnframt liggur fyrir að þeim lauk fljótt og að hennar frumkvæði. Gaf húnákærða strax um nóttina auðskilda skýringu á því. Þá liggur fyrir að A gekk til náða, læsti aðsér og opnaði ekki fyrir ákærða fyrr en eftir barsmíðar hans á hurð og veggi,svo sem rakið hefur verið. Það að húnlæsti að sér var skýrt merki þess að hún vildi ekki frekari félagsskap umnóttina. Þá þykir mega byggja á því að Ahafi verið nær svefni en vöku er hún opnaði eftir að barið hafði verið lengi aðdyrum. Hún lagðist þegar til svefns áný. Hún kveðst ekki hafa vaknað afturfyrr en höfuð hennar hafi skellst í vegginn, en muna brotakennt eftir því aðákærði var að snúa henni til og hafa mök við hana, þótt hún væri þá svo á valdisvefns og þreytu að hún hafi ekki vaknað nægilega til að sporna gegn því. Ljóster að ákærði hafði kynferðismök við A eftir að hún opnaði herbergið. Horfaverður til þess sem fyrir liggur um samskipti þeirra fram að því og viðbragða Aá því tímamarki sem hún kveðst hafa vaknað til fulls. Dómurinn álítur að þau hafi veriðuppgerðarlaus. Fær sú ályktun sérstakastoð í vætti Maríu Jespersen lögreglumanns um mathennar á frásögn A um morguninn. Lýsingsérfræðinga, einkum og sér í lagi læknis og hjúkrunarfræðings sem önnuðust A þegareftir at­burðinn, styrkir einnig trúverðugleika framburðar hennar. Hefur A verið sjálfri sér samkvæm frá upphafiog frásögn hennar eindregin alla tíð. Erhún að mati dómsins trúverðug, en að sama skapi ótrúverðug sú frásögn ákærðafyrir dómi að þau A hafi haft kynmök með fullri þátttöku beggja í ýmsumstellingum. Þykir frásögn A að svomiklum mun trúverðugri að rétt þykir að leggja hana til grundvallar. Hlýtur ákærða að hafa verið ljóst að A, værivegna svefndrunga og áfengisáhrifa ekki fær um að sporna gegn athöfnumhans. Hefur hann samkvæmt því gerstsekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og er rétt færð tilrefsiheimildar. IV. Ákærði,sem er 27 ára, hefur ekki áður sætt refsingum.Með hliðsjón af eðli brots ákærða og alvarleika, sbr. 1. tl. 1. mgr. 70. gr. laga nr. 19, 1940, þykir refsing hanshæfilega ákveðin fangelsi tvö ár og eru ekki efni til að skilorðsbinda hana. Ákærðiverður dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur, með heimild í b-lið 1. mgr.26. gr. laga nr. 50, 1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37, 1999. Bótakrafa skipaðs réttargæslumanns fyrir höndbrotaþola er höfð uppi í ákæru og liggur greinargerð um hana frammi í málinu. Var krafan reifuð og rökstudd enn frekar viðmunnlegan málflutning. Til rökstuðningser m.a. vísað til áður rakinna vottorða sérfræðilækna en einnig sálfræðings umafleiðingar verknaðar ákærða. Verðurákærði að þessu virtu dæmdur til að greiða brotaþola, A, 800.000 krónur ímiskabætur með vöxtum eins og krafist er. Samkvæmt1. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008 verður ákærða gert aðgreiða sakarkostnað samkvæmt yfirliti ákæruvalds að fjárhæð 256.400krónur. Jafnframt verður ákærða gert aðgreiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumannsbrotaþola auk ferðakostnaðar, en þær fjárhæðir eru tilgreindar í dómsorði aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Gættvar ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008 fyrir uppsögu dómsins. KolbrúnBenediktsdóttir aðstoðarsaksóknari flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Máliðdæma héraðsdómararnir Ólafur Ólafsson, Erlingur Sigtryggsson og Þor­steinnDavíðsson. D Ó M S O R Ð : Ákærði,Jóhann Ingi Gunnarsson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærðigreiði A 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38, 2001 frá 26. júní 2011 til 16. september 2011, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðigreiði 976.650 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns, Ólafs Rúnars Ólafssonar hæstaréttarlögmanns 376.500 krónur ogþóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola ÞyríarSteingrímsdóttur hdl. 313.750 krónur, auk 30.000 vegna ferðakostnaðar hennar.
Mál nr. 134/2009
Kærumál Kæruheimild Dómur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi Kyrrsetning Kröfugerð
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli F á hendur J og S til greiðslu bóta var vísað frá dómi vegna vanreifunar þar sem héraðsdómur taldi að F hefði látið hjá líða að tryggja sér viðhlítandi sönnunargögn í málinu. Með hinum kærða úrskurði var einnig hafnað að staðfesta kyrrsetningu í peningagreiðslu sem innt hafði verið að hendi til J. Hvað varðaði þann þátt úrskurðarins er laut að höfnun á staðfestingu kyrrsetningarinnar segir í dómi Hæstaréttar að efnisleg úrlausn héraðsdóms um kröfu um staðfestingu kyrrsetningar sæti ekki kæru til Hæstaréttar. Eins og F orðaði kröfur sínar fyrir Hæstarétti yrði ekki talið að krafa hans beindist að endurskoðun á þeim þætti og taldist hann því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Hvað varðaði frávísunarþátt málsins segir í dómi Hæstaréttar að í málatilbúnaði F kæmi nægilega fram á hvaða grundvelli hann reisti kröfu sína og við hvaða gögn hann styddi tjón sitt. Það væri á forræði F hvaða gögn hann fært fram til þess að sanna tjón sitt. Mat á því hvort F hafi fært fram viðhlítandi gögn til sönnunar á kröfu sinni varðaði efnishlið málsins og gæti ekki leitt til frávísunar þess. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi að því er snerti frávísunarþátt hans og lagt fyrir héraðsdóm að taka hann til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. febrúar 2009, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi en jafnframt hafnað kröfu sóknaraðila um staðfestingu á kyrrsetningu 16. júní 2008 í peningagreiðslu að fjárhæð 3.721.570 krónur, sem Sverrir Kristjánsson innti af hendi til varnaraðila Jóns Ellerts Lárussonar sama dag. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili Jón Ellert Lárusson krefst þess að kröfu sóknaraðila um að felldur verði úr gildi sá hluti úrskurðarins sem lýtur að staðfestingu framangreindrar kyrrsetningar verði vísað frá Hæstarétti. Varnaraðilar krefjast að öðru leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Fasteignamiðlunin Múli ehf. höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum með stefnu birtri 8. apríl 2008 og var málið þingfest daginn eftir. Krafa var gerð um að varnaraðilar yrðu dæmdir óskipt til að greiða stefnanda 19.919.953 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. mars 2008 án þess að tekið væri fram hver vera ætti lokadagur kröfunnar um dráttarvexti. Með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 verður litið svo á að í þessu felist krafa um dráttarvexti til greiðsludags kröfunnar. Á dómþingi 2. maí 2008 var lagt fram endurrit úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur 22. apríl 2008 um að bú Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf. hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta. Á sama dómþingi var jafnframt bókað réttilega að þrotabúið tæki við aðild að málinu þó að um þetta væri vísað til 23. gr. laga nr. 91/1991 en ekki 3. mgr. 22. gr. laganna, svo sem við átti. Með stefnu birtri 19. júní 2008 höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila Jóni Ellert Lárussyni með kröfu um að staðfest yrði kyrrsetning 16. júní 2008 í peningagreiðslu að fjárhæð 3.721.570 krónur sem Sverrir Kristjánsson hefði innt af hendi sama dag. Í stefnunni kom fram að kyrrsetningin hefði beinst að því að tryggja greiðslu á kröfunni sem sóknaraðili gerði á hendur varnaraðilum í málinu, sem þegar hafði verið höfðað og um getur að framan. Þetta síðara mál var þingfest 25. júní 2008. Á dómþingi 8. október 2008 voru málin sameinuð svo sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Á því sama dómþingi skiluðu varnaraðilar greinargerð í málinu í heild eins og það var orðið eftir sameininguna og gerðu kröfu um sýknu af aðfararkröfu sóknaraðila í fyrra málinu auk þess sem varnaraðilinn Jón Ellert krafðist þess að hafnað yrði kröfunni í síðara málinu um staðfestingu kyrrsetningar. Aðalflutningur fór fram 21. janúar 2009. Í lok hans var fært til bókar að málið væri dómtekið og að dómur yrði kveðinn upp þriðjudaginn 17. febrúar. Það varð ekki en þess í stað kvað héraðsdómur upp hinn kærða úrskurð 24. febrúar 2009 eftir að bókað hafði verið að hvorki málsaðilar né dómari teldu þörf á að endurflytja málið þó að rúmlega fjórar vikur væru liðnar frá dómtöku þess. Með hinum kærða úrskurði vísaði héraðsdómur annars vegar frá dómi kröfu sóknaraðila sem gerð hafði verið í fyrra málinu sem hann höfðaði og lýst var að framan. Hins vegar er kröfu sóknaraðila úr síðara málinu hafnað, eins og það er orðað, en í því orðalagi felst að tekin sé efnisleg afstaða til hennar. Heimild 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um að kveða í sömu úrlausn á um frávísun máls að hluta en að leysa að öðru leyti úr ágreiningi, gerir ráð fyrir að slíkt sé gert með dómi. Héraðsdómur nefnir hins vegar úrlausn sína úrskurð. Hvað sem því líður er ljóst að efnisleg úrlausn héraðsdóms um kröfu um staðfestingu kyrrsetningar sætir ekki kæru til Hæstaréttar. Svo sem sóknaraðili orðar kröfu sína fyrir Hæstarétti verður ekki séð að krafan beinist að endurskoðun á þessum þætti úrskurðarins, heldur einungis frávísunarþætti hans. Telst hann því ekki vera til meðferðar fyrir Hæstarétti. Leiðir af því að ekki eru efni til þess að Hæstiréttur fjalli um kröfu varnaraðila Jóns Ellerts um frávísun frá Hæstarétti á ætlaðri kröfu sóknaraðila um endurskoðun á nefndum þætti úrskurðarins. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir kröfu sóknaraðila um að varnaraðilar verði óskipt dæmdir til að greiða honum 19.919.953 krónur og þeim sönnunargögnum sem hann reisir hana á. Kemur fram í forsendum úrskurðarins að sóknaraðili hafi aflað þeirra án þess að varnaraðilum hafi verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Endurskoðunarfyrirtækið sem gert hafi skýrslu fyrir sóknaraðila og hann byggi á geti ekki talist óvilhallur umsagnaraðili í málinu eins og komist er að orði. Sóknaraðila hefði verið í lófa lagið að afla sér traustari sönnunargagna. Að þessu virtu liggi ekki fyrir nægileg gögn í málinu til að unnt sé að fella efnisdóm um kröfur sóknaraðila. Er þetta látið varða frávísun kröfunnar frá dómi. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur nægilega fram á hvaða grundvelli hann reisi kröfu sína á hendur varnaraðilum og við hvað hann styðji fjárhæð hennar. Það er á forræði sóknaraðila hvaða gögn hann færir fram til þess að sanna tjón sitt. Mat á því hvort sóknaraðili hafi fært fram viðhlítandi gögn til sönnunar á kröfu sinni varðar efnishlið málsins og getur ekki leitt til frávísunar þess. Með vísan til þess verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi að því er snertir frávísunarþátt hans og lagt fyrir héraðsdóm að taka hann til efnismeðferðar. Varnaraðilum verður gert að greiða óskipt sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar kröfu sóknaraðila, þrotabús Fasteignamiðlunarinnar Múla ehf., á hendur varnaraðilum, Jóni Ellert Lárussyni og Spekt ehf., óskipt um greiðslu á 19.919.953 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 28. mars 2008 til greiðsludags, auk málskostnaðar. Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 204/2005
Skaðabætur Líkamstjón
E tók í mars 2001 þátt í fegurðarsamkeppni, en H og Á voru í stjórn keppninnar og var H framkvæmdastjóri. Fyrir milligöngu H tók E þátt í kynningu Í ehf., ásamt nokkrum öðrum stúlkum úr keppninni, sem fólst meðal annars í því að aka torfæruökutæki. E slasaðist í akstrinum og krafði H, Á og íslenska ríkið um skaðabætur vegna þessa. Talið var, að þótt Á hafi verið í stjórn fegurðarsamkeppninnar og hafi setið fund með fyrirsvarsmönnum Í ehf. vegna umræddrar kynningar, yrði ekki fallist á að Á bæri bótaábyrgð á tjóni E samkvæmt almennu skaðabótareglunni. Var Á þegar af þeirri ástæðu sýknuð af kröfu E. Þá var ekki talið nægilega sýnt fram á orsakasamband milli þess að H bauð E að taka þátt í kynningunni og tjóns E, til þess að um bótaskyldu H gæti verið að ræða. Fyrir lá að lögreglan hafði fengið fyrirspurnir frá Í ehf. vegna kynningarinnar, en mat það svo að ekki væri um aksturskeppni að ræða og því þyrfti ekki leyfi fyrir viðburðinum. Var talið ósannað að mat lögreglunnar hafi verið rangt eða að henni hafi borið að stöðva atburðinn. Þá varð jafnframt að telja ósannað að slysið yrði rakið til mistaka af hálfu lögreglunnar. Var íslenska ríkið því einnig sýknað af kröfu E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2005. Hún krefst þess að stefndu verði óskipt dæmd til þess að greiða sér 1.943.260 krónur með 4,5% ársvöxtum af 510.100 krónum frá 22. júní 2000 til 21. september 2000, en af 1.943.260 krónum frá þeim degi til 22. nóvember 2003, en með dráttarvöxtum af sömu fjárhæð samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnda Hendrikka Guðrún Waage krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi íslenska ríkið krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á dómkröfum aðaláfrýjanda og að málskostnaður falli þá niður. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað að því er gagnáfrýjanda varðar. Aðaláfrýjandi verður dæmd til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Fer jafnframt eins og þar greinir um gjafsóknarkostnað aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað að því er varðar gagnáfrýjanda, Ástu Sigríði Kristjánsdóttur. Aðaláfrýjandi, Eva María Hallgrímsdóttir, greiði gagnáfrýjanda samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi greiði stefndu, Hendrikku Guðrúnu Waage og íslenska ríkinu, hvoru um sig 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Klemenzar Eggertssonar héraðsdómslögmanns, 300.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 27. janúar sl., er höfðað 5. maí 2004 af Evu Maríu Hallgrímsdóttir, á hendur Hendrikku Guðrúnu Waage, Glósölum 7, Kópavogi, Ástu Sigríði Kristjánsdóttur, Laugarnesvegi 73, Reykjavík, og íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykja­vík. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða henni óskipt skaðabætur að fjárhæð 1.947.965 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. júní 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. og V. kafla sömu laga frá 22. nóvember 2003 til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi máls­kostnaðar auk virðisaukaskatts samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjaf­sóknar­mál, en hún fékk gjafsókn með bréfi dómsmála­ráðuneytisins 24. febrúar 2004. Stefnda Ásta krefst sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða henni málskostnað ásamt virðisaukaskatti. Stefnda Hendrikka krefst sýknu af kröfum stefnanda. Einnig krefst hún þess að stefnandi verði dæmd til að greiða henni málskostnað og að við ákvörðun máls­kostnaðar verði tekið tillit til kostnaðar stefndu vegna virðisaukaskatts. Stefnda íslenska ríkið krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins, en til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og að málskostnaður falli niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi tók þátt í fegurðarsamkeppni á vegum Ungfrú Íslands.is í mars 2001. Stefndu Hendrikka og Ásta voru þá í stjórn Ungfrú Íslands.is ehf., en stefnda Hend­rikka var framkvæmdastjóri. Hún hefur skýrt svo frá fyrir dóminum að fyrirsvarsmenn Íslenskra akstursíþrótta ehf. hafi haft samband við hana í júní 2000 og spurt hvort Ungfrú Ísland.is ehf. gæti útvegað stúlkur til að taka þátt í kynningu fyrir aksturskeppni sem halda átti þá um sumarið. Fram hefur komið að hún hafði samband við stefnanda sem varð til þess að stefnandi tók þátt í kynningunni. Stefnandi heldur því fram að Ungfrú Ísland.is hafi greitt henni fyrir þetta 10.000 krónur en því er mótmælt af hálfu stefndu Ástu og Hendrikku. Þær halda því fram að 10.000 króna greiðsla, sem stefnandi fékk í júní sama ár frá Ungfrú Ísland.is, hafi verið fyrir annað en ekki liggur fyrir hvað það var. Þær töldu sig ekki geta upplýst það þar sem þær hefðu ekki lengur aðgang að bókhaldi Ungfrú Ísland.is ehf., en félagið var tekið til gjald­þrotaskipta 10. september 2003. Kynningin fór fram 22. júní 2000 í sandgryfjum í Sundahöfn. Fólst hún í því að stefnandi keppti í akstri á torfæruökutæki með liði fegurðardrottninga á móti liði stúlkna sem unnu á skemmtistað í Reykjavík. Stefnandi slasaðist í keppninni þegar hún missti stjórn á ökutækinu er hún ók yfir sandbing sem var ákveðinn hluti af keppn­­inni. Ökutækið tókst á loft og skall harkalega niður en við það fékk stefnandi hálshnykk. Stefnandi krefst bóta úr hendi stefndu vegna meiðsla er hún hlaut í slysinu sem hún telur stefndu bera saknæma ábyrgð á. Sök stefndu Hendrikku og Ástu telur hún vera þá að hafa fengið hana til að taka þátt í aksturskeppninni, þrátt fyrir að þær hafi gert sér grein fyrir hættunni sem henni fylgdi, en sök starfsmanna lögreglunnar hafi verið sú að gæta þess ekki að setja lögboðin skilyrði fyrir keppninni en ella stöðva að hún yrði haldin. Stefndu mótmæla því að slysið verði rakið til bótaskylds atferlis eða athafnaleysis þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hún hafi verið ein af kepp­endum í fegurðar­­samkeppninni Ungfrú Ísland.is sem stefndu Hendrikka og Ásta hafi staðið fyrir. Stefnandi hafi verið fengin að áeggjan þeirra til þess að taka þátt í keppni torfæru­öku­tækja í Sundahöfn í Reykjavík 22. júní 2000 sem Íslenskar akstursíþróttir ehf. hafi skipulagt og séð um framkvæmd á ásamt stefndu Hendrikku og Ástu. Keppn­inni hafi verið hagað þannig að tvær og tvær stúlkur hafi keppt sín á milli á hvorum torfærubílnum fyrir sig. Við aksturinn hafi stefnandi misst stjórn á ökutækinu með þeim afleiðingum að hún hafi slasast á hrygg og hlotið varanlega örorku. Önnur stúlka hafi einnig hlotið meiðsl í keppninni. Í bréfi lögreglustjórans í Reykjavík 21. maí 2002 komi fram að lögreglunni hafi verið fullkunnugt um að til stóð að halda þessa keppni. Lögreglan hafi vanrækt að koma í veg fyrir að keppnin yrði haldin. Ef lögreglan taldi skilyrði til að halda slíka keppni hafi henni borið að gera kröfu um að leyfis yrði aflað samkvæmt 1. gr. reglu­gerðar nr. 257/2000 og að tilskilin skilríki um tryggingar samkvæmt 5. gr. hennar væru lögð fram, en hindra að öðrum kosti að keppnin færi fram. Lögreglan hafi með þessu brugðist starfsskyldum sínum með bótaskyldum hætti og beri ríkis­sjóður ábyrgð samkvæmt reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð vinnuveitanda á skað­verkum starfs­manna sinna. Torfærubifreiðarnar, sem notaðar hafi verið, séu gríðarlega öflugar, á bilinu 600-1.000 hestöfl, og lífshættulegar í höndum óvanra. Hefði lög­reglan sinnt starfs­skyldum sínum hefði henni borið fyrst og fremst að hindra að keppnin færi fram, en að láta það afskiptalaust hafi boðið hættunni heim. Lögreglunni hefðu orðið á mistök og verði tjón stefnanda rakið til vanrækslu og gáleysis starfsmanna lögregl­unnar. Engin úttekt hafi farið fram af hálfu lögreglu á keppnissvæðinu. Í keppninni hafi allar venju­bundnar og sjálfsagðar öryggisreglur verið brotnar, til að mynda hafi keppendurnir ekki verið í neinum öryggis- eða hlífðarklæðnaði, svo sem vegna eld­hættu, en kepp­endurnir hafi einungis verið í hlýrabolum ofan beltis. Stefndu Hendrikka og Ásta, sem hafi fengið stefnanda til að taka þátt í keppninni, hafi skipulagt hana og hafi haft hagsmuni af að hún færi fram. Þær hafi vitað eða mátt vera ljóst að tiltækið væri mikið hættuspil vegna mikillar hættu á slysi eins og raunin hafi orðið. Í lögregluskýrslu hafi stefnda Hendrikka, sem hafi verið á keppnis­stað, sagt að í fyrstu hafi þeim ekkert litist á tiltækið, en samt hafi þær látið til leiðast, vitandi um hættuna sem hafi verið þessu samfara. Bein orsök tjóns stefnanda sé stórkostlegt, saknæmt og ólögmætt gáleysi, athafnaleysi og/eða vanræksla stefndu og tjónið sé sennileg afleiðing af því. Stefnandi hafi í einu og öllu farið eftir þeim leiðbein­ingum sem henni hafi verið gefnar á keppnisstað og eigi hún enga sök á tjóninu. Íslenskar akstursíþróttir ehf. hafi verið úrskurðaðar gjaldþrota en engar eignir séu í þrotabúinu svo vitað sé, en kröfu hafi verið lýst í búið. Ekki hafi náðst í stjórnarfor­mann og fram­kvæmda­stjóra félagsins. Samkvæmt örorkumati Atla Þórs Ólasonar læknis 9. janúar 2002 sé varanleg örorka stefnanda vegna slyssins 5% og varanlegur miski 8%. Örorkumatinu hafi ekki verið hnekkt. Stefnukrafan sé þannig fundin: Þjáningabætur 940 krónur x 90 dagar 84.600 krónur Miskabætur 4.000.000 x 4362/3282 x 8% 425.500 “ Bætur fyrir varanlega örorku 1.200.000 x 4362/3282 x 5% x 18.031 1.437.865 “ Samtals 1.947.965 krónur Við útreikning á bótum fyrir varanlega örorku sé miðað við lágmarkslaun eins og beri að ákvarða þau samkvæmt 3. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Stefnandi byggi kröfur sínar á almennu skaðabótareglunni og reglu skaðabóta­réttarins um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna. Krafan sé jafn­framt reist á lögum nr. 50/1993 og reglugerð nr. 257/2000. Kröfur um vexti og dráttarvexti byggi stefnandi á 8. gr. og III. og V. kafla laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað styðji stefnandi við 129. gr., sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Lögmönnum beri að inn­heimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyld og þurfi því að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefndu Ástu Stefnda Ásta lýsir málsatvikum þannig að einkahlutafélagið Ungfrú Ísland.is ehf. hafi verið stofnað 1. október 1999 af Lindu Péturs­dóttur, sem kosin hafi verið for­maður stjórnar, Hendrikku Waage, sem hafi verið framkvæmda­stjóri og stjórnar­maður, stefndu Ástu, sem hafi verið meðstjórnandi, og Þóreyju Vilhjálmsdóttur sem setið hafi í varastjórn. Í júní 2000 þegar slysið varð hafi stefnda Ásta ekki tekið þátt í daglegum rekstri þótt hún hafi setið í stjórn, en hún hafi unnið að öðrum verkefnum ótengdum fyrirtækinu. Það sé rangt sem komi fram í stefnu að stefnandi hafi fyrir áeggjan stefndu Ástu tekið þátt í torfærusýningunni, en stefnda Ásta hafi ekkert samband haft við stefnanda vegna hennar. Þá sé rangt að stefnda Ásta hafi tekið þátt í skipulagningu torfæru­sýningarinnar eða verið aðili að henni með nokkrum hætti. Hvorki stefnda Ásta né Ungfrú Íslands.is ehf. hafi fengið greiðslur frá sýningarhaldaranum eða hafi haft aðra hagsmuni af keppninni, en stúlkurnar hafi fengið greitt fyrir þátttökuna frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. Torfærusýningunni eða keppninni hafi verið hagað þannig að tvær stúlkur hafi keppt sín á milli hvor á sínum torfærubílnum. Að sögn Eiðs Eiríks Baldvinssonar, sem hafi verið á svæðinu og setti upp brautirnar, hafi aldrei komið neitt annað fram en að stúlkurnar væru þarna á eigin vegum. Ekið hafi verið um fyrir fram uppsettar brautir. Fram komi í lögregluskýrslum að áður en stúlkurnar óku af stað hafi þeim verið leið­beint og áréttað við þær að fara gætilega. Stefnandi hafi misst stjórn á bílnum er hún hafi ekið á miklum hraða yfir sandhól með þeim afleiðingum að bíllinn hafi stór­skemmst og hafi hún slasast á hrygg. Að sögn Eiðs Eiríks hafi stefnandi ekki farið eftir leið­beiningum og hafi hún sýnt af sér stórfellt gáleysi, en hún hafi gert það sem henni hefði verið bannað að gera. Hún hafi látið bifreiðina vaða á sandhólinn á fullri ferð og hafi bifreiðin sem hún ók brotnað eins og bifreið hjá þeirri stúlku sem keppti við hana. Önnur stúlka, sem ekið hafi á undan stefnanda, hafi einnig meitt sig, en keppnin eða sýningin hafi ekki verið stöðvuð. Það atvik hefði þó átt að gefa stefnanda tilefni til að hætta við akstur eða í það minnsta fara eftir leiðbeiningum um að fara gæti­lega. Stefnda hafi ekki fengið upplýsingar um kröfugerð stefnanda fyrr en henni hafi verið birt stefna í málinu. Henni hafi þó verið kunnugt um að stefnandi hafi leitað réttar síns gagnavart Íslenskum akstursíþróttum ehf. og fengið þar einhverjar bætur. Stefnda byggi kröfu sína um sýknu á aðildarskorti, en kröfunni sé ranglega beint að stefndu persónulega og því beri hún ekki skaðabóta­ábyrgð á tjóni stefnanda. Eina tenging stefndu við stefnanda þegar slysið varð í júní 2000 hafi verið að stefnda Ásta hafi þá verið stjórnarmaður í Ungfrú Ísland.is ehf. Stefnandi hafi tekið þátt í keppninni Ungfrú Ísland í mars 2001 en undirbúningur hafi ekki byrjað fyrr en nokkrum mánuðum eftir slysið. Stefnandi hafi því verið ótengd keppninni í júní 2000 þegar torfærusýningin fór fram. Í stefnu sé ekki byggt á því að stefnda beri ábyrgð á tjóninu vegna tengsla hennar við Ungfrú Íslands.is ehf. heldur á því að hún hafi sýnt af sér sök. Stefnandi hafi engin samskipti átt við stefndu vegna sýningarinnar og stefnda hafi ekki á neinn hátt komið nálægt aksturssýningunni, hvorki við framkvæmd né skipulagningu. Stefnda hafi hvorki hvatt stefnanda né aðra til að taka þátt í henni, hún hafi enga hagsmuni haft af sýningunni og hafi ekki verið viðstödd þegar keppnin fór fram. Aldrei hafi annað komið fram í keppninni eða sýningunni en að stúlkurnar kæmu fram á eigin vegum. Sýknukrafan vegna aðildarskorts byggi einnig á því að viðsemjandi stefnanda um þátttöku í sýningunni hafi verið Íslenskar akstursíþróttir ehf. en ekki stefnda. Sýningin hafi alfarið verið á ábyrgð þess félags, en stefnda hafi hins vegar enga hagsmuni haft af sýningunni eða tengsl við hana að öðru leyti. Stefnandi hafi frá upphafi beint kröfum sínum að Íslenskum akstursíþróttum ehf. og hafi hún sótt bætur þangað. Hún hafi fengið greitt frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. vegna torfærusýningarinnar en ekki frá stefndu. Engin samskipti hafi átt sér stað á milli stefnanda og stefndu Ástu og verði sök því ekki rakin til athafna hennar. Stefnda hafi heldur ekki sýnt af sér saknæmt athafna­leysi. Hún hafi ekki haft hugmynd um að stefnandi hygðist taka þátt í sýningunni og því hafi hún ekki getað brugðist við. Stefnda hafi enga ábyrgð borið á sýningunni né hafi hún tekið þátt í skipulagningu hennar. Stefnda hafi heldur ekki haft neina milligöngu um þátttöku stefnanda í sýningunni og geti því ekki á neinn hátt borið skyldu til athafna á þeim grundvelli. Hún hafi ekki vitað né mátt vita hvort um hættu­spil væri að ræða, enda hafi hún ekkert haft með skipu­lagningu að gera né þá ákvörðun stefnanda að taka þátt - þaðan af síður því að stefnandi hafi ekki farið eftir leiðbeiningum, ekki sýnt aðgæslu, eins og brýnt hafi verið fyrir henni, ekki verið í öryggis- eða hlífðarklæðnaði og sýnt af sér stórfellt gáleysi með akstri torfæru­bifreiðarinnar. Stefnandi verði sjálf að bera ábyrgð á öllum þessum þáttum. Engar líkur hafi verið leiddar á orsakatengslum milli meints athafna­leysis stefndu og tjóns stefnanda. Þar sem stefnanda hafi ekki með nokkru móti tekist að sýna fram á sök stefndu hafi engin bótaréttur stofnast á grundvelli sakar­reglunnar og engri hlutlægri bótareglu sé til að dreifa við þessar aðstæður. Beri stefnandi ótvírætt sönnunarbyrði fyrir sök og öðrum bótaskilyrðum, en slík sönnun hafi ekki komið fram. Íslenskar akstursíþróttir ehf. hafi þegar viðurkennt skaðabóta­skyldu gagnvart stefnanda með greiðslu án fyrirvara 4. september 2000. Gjaldþrot félagsins geti ekki stofnað bótarétt á hendur stefndu. Ekki sé ljóst hvort stefnandi hafi beint bóta­kröfum á skipuleggjendur og eigendur bílanna persónulega, sem þó væri eðlilegra. Þeir hafi fengið stúlkurnar í sýninguna, þeir hafi haft hagsmuni af henni, þeim hafi staðið næst, auk stefnanda sjálfrar, að sjá til þess að stúlkurnar væru tryggðar og þeir hafi borið ábyrgð á að stúlkunum væri leiðbeint með réttum hætti. Ekkert af þessum þáttum geti stefnda borið ábyrgð á, eðli málsins samkvæmt. Það sé því bersýnilega ósann­gjarnt og með öllu óeðlilegt að fella nokkra ábyrgð á stefndu Ástu. Stefnandi verði að bera tjónið sjálf vegna eigin sakar, þ.e. stór­fellds gáleysis svo og áhættutöku hennar. Slysið verði fyrst og fremst rakið til glæfra­­­legs aksturs og van­kunnáttu stefnanda. Hún hafi ekki farið eftir fyrir fram gefnum leiðbeiningum og hafi hún ekið mjög ógætilega. Helgi Schiöt hafi leiðbeint stefn­anda, sýnt henni hvernig hún ætti að aka bifreiðinni og áréttað fyrir henni að fara gætilega. Hún hafi ekið mjög harkalega, en bifreiðin hafi farið vel yfir 60 km á klukku­­stund þegar hún fór yfir hólinn. Stefnandi hafi aukið þannig hraðann, þrátt fyrir skýr fyrirmæli um að fara var­lega en um hafi verið að ræða „fjölmiðlasýningu” en ekki keppni um hver færi á skemmstum hraða. Stefnandi hefði aldrei áður ekið slíkri bifeið og hafi hún þannig augljóslega sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hún „gaf í” og því eðlilegast að hún beri tjón sitt sjálf. Þá hafi einnig komið fram að hún hafi vitað af því að stúlka, sem ók á undan henni, meiddist við högg er hún fékk í akstrinum. Það hafi gefið stefnanda enn meira tilefni til að fara varlega eða jafnvel hætta við. Stefnandi hafi samþykkt að taka þátt í sýningu þar sem slysahætta hafi augljóslega verið fyrir hendi, hún hafi farið mjög ógætilega og virt leiðbeiningar að vettugi. Eðli­legast sé því að hún beri tjón sitt sjálf á grundvelli eigin sakar, áhættutöku eða sam­þykkis. Stefnandi hafi áður verið veik í baki sem hafi átt að verða til þess að hún færi varlega og tæki engar áhættur. Óljóst sé um áhrif þess á tjónið, þ.e. hvað sé tilkomið vegna fyrri veikinda í baki og hvað vegna höggsins við aksturinn. Stefndu hafi ekki verið kunnugt um kröfugerðina fyrr en stefna var birt í málinu. Um sýknukröfuna vísi stefnda til laga um meðferð einkamála, einkum 2. mgr. 16. gr. Einnig vísi hún til almennra skaðabótareglna, þ.m.t. um sakarábyrgð, áhættutöku og eigin sök tjónþola. Málskostnaðarkrafa stefndu byggi á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefndu Hendrikku Stefnda Hendrikka segir það rangt að þær Ásta hafi staðið persónulega fyrir fegurðar­samkeppni undir nafninu Ungfrú Ísland.is. heldur hafi fyrirtæki þeirra, Ungfrú Ísland.is ehf., gert það. Auk þess sé rangt að þær hafi skipulagt og séð um framkvæmd á keppni torfæruökutækja 22. júní 2000 ásamt Íslenskum akstursíþróttum ehf. Ekki hafi verið um keppni að ræða heldur sýningu fyrir fjölmiðla. Sýningin hafi alfarið verið í höndum Íslenskra akstursíþrótta ehf. og hafi stefndu Hendrikka og Ásta hvergi komið þar nærri. Stefnandi haldi því ranglega fram að hún hafi engar leiðbeiningar fengið áður en hún settist undir stýri á torfærubílnum. Stefnandi hafi tekið þátt í keppninni Ungfrú Ísland.is í mars 2001, en undirbúningur hafi ekki hafist fyrr en haustið 2000. Því hafi stefnandi verið ótengd keppninni í júní 2000 þegar hún varð fyrir hinu meinta tjóni. Stefnda Hendrikka byggi á því að stefnandi beini kröfum sínum ranglega að henni. Stefnanda hafi verið ljóst eða í það minnsta mátt vera ljóst að stefnda hafi ekki staðið fyrir umræddri sýningu, heldur Íslenskar akstursíþróttir ehf. Einungis lítill hluti keppenda í keppninni Ungfrú Ísland.is hafi tekið þátt í þeirri sýningu, enda hafi stúlk­unum verið frjálst að taka þátt eða hafna þátttöku þar sem ekki hafi verið um atburð í tengsl­um við keppnina Ungfrú Ísland.is að ræða. Stefnda Hendrikka hafi ekki á neinn hátt komið nálægt aksturssýningunni, hvorki skipulagningu né framkvæmd, og hafi hún ekki haft nokkra hagsmuni af henni. Ekki sé byggt á því af hálfu stefnanda að stefnda beri ábyrgð á meintu tjóni stefnanda vegna tengsla stefndu við fyrirtækið Ungfrú Ísland.is ehf. sem hafi staðið fyrir fegurðarsamkeppninni. Eingöngu sé byggt á þeirri málsástæðu að stefnda Hendrikka hafi sýnt af sér sök, en því mótmæli hún sem röngu og ósönnuðu. Stefnandi hafi haldið því sjálf fram að stefnda Hendrikka hefði „í umboði Ungfrú Ísland.is” beðið hana að taka þátt í ökutækjasýningunni. Stefnandi geti því ekki beint kröfum sínum nú að stefndu Hendrikku persónulega vegna meintrar sakar stefndu á meintu tjóni stefnanda þegar stefnanda hafi greinilega frá upphafi verið ljóst að stefnda Hendrikka hafi ávallt komið fram gagnvart stefnanda í umboði Ungfrú Ísland.is ehf. Stefnandi hafi ekki fengið greitt frá stefndu Hend­rikku né fyrirtæki hennar vegna umræddrar sýningar. Stefnda Hendrikka hafi heldur ekki fengið greitt fyrir sýninguna og hafi hún engan hag haft af henni. Í gögnum málsins komi fram að stúlkunum, sem þátt hafi tekið í umræddri sýningu, hafi verið gerð grein fyrir því að þær væru þar á eigin ábyrgð þar sem engin trygging væri á umræddum ökutækjum. Stefnandi hafi því enga ástæðu haft til að ætla að stefnda hefði staðið fyrir umræddri sýningu, enda hefði stefnandi áður beint kröfum sínum að Íslenskum akstursíþróttum ehf. og fengið greitt inn á meint tjón sitt frá því félagi sem hafi með því viðurkennt bótaskyldu sína gagnvart stefnanda. Íslenskar aksturs­íþróttir ehf. hafi skipulagt sýninguna og hafi fengið stúlkur, m.a. stefnanda, til að taka þátt í sýningunni. Íslenskar akstursíþróttir ehf. hafi einar haft hag af sýningunni og séð um framkvæmd hennar og öryggisatriði öll en ekki stefnda. Gjaldþrot félagsins stofni ekki bótarétt á hendur stefndu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að tjón hennar hafi stafað af saknæmri athöfn eða athafnaleysi stefndu. Ósannað sé að stefnda hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og að tjónið sé sennileg afleiðing þess, en ekki sé um sök að ræða af hennar hálfu. Engin orsakatengsl séu á milli meints tjóns stefnanda og athafna eða athafnaleysis stefndu Hendrikku. Stefnda hafi ekki með nokkru móti getað komið í veg fyrir meint tjón stefnanda enda hafi stefnda hvergi komið nærri skipulagningu ökutækja­sýningarinnar né beri hún nokkra ábyrgð á aðstæðum á vettvangi eða útbúnaði um­ræddra ökutækja. Stefnda Hendrikka hafi ekki verið eigandi ökutækisins og ekki í nokkurri aðstöðu til að veita stefnanda leiðbeiningar eða gæta að öryggi hennar í þessu sambandi. Hún hafi ekki með neinu móti getað vitað né mátt vita að akstur umræddra ökutækja væri hættulegur og hún hafi ekkert haft með það að gera að stefnandi tók ákvörðun um að taka þátt í umræddri sýningu, það hafi algerlega verið ákvörðun stefnanda sjálfrar. Stefnda Hendrikka hafi ekkert forræði haft á því að koma í veg fyrir að stefnandi færi ekki eftir leiðbeiningum, sýndi ekki aðgæslu, eins og brýnt hefði verið fyrir henni, klæddi sig ekki í öryggisklæðnað og sýndi af sér stórfellt gáleysi í akstri ökutækisins. Orsakatengsl á milli athafna eða athafnaleysis stefndu Hendrikku og meints tjóns stefnanda sé ósönnuð. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á sök stefndu Hendrikku á hinu meinta tjóni og beri því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Lítið sem ekkert sé rökstutt af hálfu stefnanda í hverju meint sök stefndu Hendrikku felist. Sýknukröfuna byggi stefnda Hendrikka einnig á eigin sök stefnanda. Stefnandi hafi sýnt stórfellt gáleysi við akstur öku­tækisins og hún hafi ekki hlýtt fyrirmælum sem henni hafi verið gefin. Stefnandi hafi átt við bakmeiðsl og bakvandamál að stríða frá unga aldri, en svo virtist sem hún hefði aldrei sagt neinum frá því, hvorki skipuleggjendum keppninnar, hvorugri stefndu né öðrum sem hafi leiðbeint henni við akstur ökutækisins. Hún hefði því ekki átt að taka þátt í sýningunni. Slysið verði rakið til glæfralegs aksturs stefnanda, vankunnáttu hennar og þess að hún hafi ekki hlýtt fyrir­mælum eða leiðbeiningum. Stefnandi hafi ekið miklu hraðar en henni hafi verið leið­beint um og aðstæður leyfðu. Jafnframt byggi stefnda Hendrikka á reglum um samþykki og áhættutöku með sömu rökum og áður hafi komið fram um eigin sök stefnanda. Stefnandi hafi samþykkt að taka þátt í sýningu þar sem slysahætta hafi verið augljós. Þar að auki hafi hún ekið ógætilega og glæfralega og ekki fylgt leiðbeiningum. Verði að telja að stefnandi hafi með þessu sýnt af sér stórfellt gáleysi og verði því að bera tjón sitt sjálf. Einnig styðji stefnda Hendrikka sýknukröfuna við sanngirnisrök og eðli máls. Stefnda Hendrikka mótmæli örorkumatsgerð, sem bótakrafa stefnanda sé byggð á, sem rangri, órökstuddri og hlutdrægri, enda sé ekki um mat dómkvaddra matsmanna að ræða og ekki hafi verið haft samráð við stefndu varðandi það hver eða hverjir skyldu framkvæma matið. Þá hafi stefndu ekki verið gefinn kostur á að vera viðstödd matsfund eða gæta hagsmuna sinna við matið. Þetta rýri gildi matsgerðarinnar sem sönnunargagns og í raun séu kröfur stefnanda þannig ósannaðar með öllu varðandi fjárhæð meints tjóns hennar. Þá mótmæli stefnda fjárhæð krafna stefnanda og útreikningi bóta sem röngum. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt, m.a. hvað upphafstíma varði, en stefnandi hafi fyrst beint kröfum á hendur stefndu Hendrikku með birtingu stefnu í máli þessu. Sýknukröfuna byggi stefnda m.a. á 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, á meginreglum skaðabótaréttar, m.a. um orsakatengsl, sennilega afleiðingu, sakarábyrgð, áhættutöku og eigin sök tjónþola. Þá vísi stefndi til laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og málskostnaðarkrafan byggðist á XXI. kafla laga um meðferð einkamála, sbr. 129. og 130. gr. laganna. Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi tekið þátt í sýningu torfæruökutækja í Sundahöfn í Reykjavík 22. júní 2000. Hún hafi misst tök á ökutækinu, sem hún hafi ekið, með þeim afleiðingum að hún hafi orðið fyrir líkamstjóni. Stefnandi haldi því fram að lögregla hafi sýnt af sér vanrækslu, gáleysi, athafnaleysi, brugðist starfsskyldum sínum, átt að hindra að viðburðurinn ætti sér stað, haft skyldu til að taka út svæðið og við þessar aðstæður haft skyldu til að krefjast þess að aflað yrði leyfis samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 257/2000 og tilskilin skírteini um tryggingar samkvæmt 5. gr. sömu reglugerðar yrðu lögð fram, en að öðrum kosti að hindra viðburðinn. Stefndi mótmæli framangreindu sem röngu. Því sé ranglega haldið fram að um keppni hafi verið að ræða enda hafi þetta verið sýning. Þar sem svo hafi verið hafi ekki þurft leyfi lögreglustjóra samkvæmt 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 257/2000. Stefnandi hafi sjálf litið frekar á þetta sem sýningu eða auglýsingu. Hafi lögregla hvorki haft heimild né tilefni til þess að hindra sýninguna. Engin sérstök hætta stafi af þessum ökutækjum sé þeim ekið varlega og ekki of hratt. Stefnandi hafi ekki haft gilt ökuskírteini þegar hún stjórnaði bifreiðinni og hafi akstur hennar því verið brot á 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Bráða­birgðaskírteini stefnanda til bifreiðaaksturs, sem hún hafi fengið 6. maí 1998, hafi runnið út 6. maí 2000, en fullnaðarskírteini hafi hún fengið 14. ágúst 2000. Hún hafi því ekki haft ökuréttindi þegar slysið varð. Engin skilyrði séu til þess að fella bótaábyrgð á stefnda, íslenska ríkið. Engri sök sé til að dreifa hjá aðilum sem stefnda beri ábyrgð á. Skorti m.a. orsakasamband og ekki sé fullnægt skilyrðum um sennilega afleiðingu. Lögregla annast löggæslu. Slíkur opinber aðili verði ekki gerður bótaskyldur gagnvart stefnanda við þær aðstæður sem hér um ræði, enda séu engin skilyrði til þess. Frumkvæðisskylda við öflun leyfis sé ekki hjá lögreglu, heldur hjá þeim sem standi fyrir viðburði, teljist hann leyfisskyldur. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllu sem hún haldi fram í máli þessu. Stefnandi beri alla ábyrgð á tjóni sínu sjálf. Slysið sé fyrst og fremst að rekja til of hraðs og glæfralegs aksturs stefnanda og stórfellds gáleysis hennar. Hún hafi ekið mjög ógætilega en hún hefði aldrei ekið slíkri bifreið áður. Tjón stefnanda sé þannig að rekja til eigin sakar stefnanda sjálfrar en einnig til áhættutöku og samþykkis hennar. Hún hafi ekki farið eftir leiðbeiningum þar sem m.a. hafi verið áréttað við hana að fara gætilega. Engin skylda hafi hvílt á stefnanda að taka þátt. Henni hafi verið kynnt að engar tryggingar væru og að stúlkurnar væru þarna á eigin ábyrgð. Stefnandi hafi vitað að stúlka, sem ók á undan henni, meiddist við högg sem hún hafi fengið í akstrinum. Stefndi vísi m.a. til umferðarlaga nr. 50/1987, skaðabóta­laga nr. 50/1993 og til reglugerðar nr. 257/2000. Málskostnaðar­krafan sé reist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Verði ekki fallist á sýknukröfu sé þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar veru­lega og að málskostnaður falli niður. Varðandi varakröfu um verulega lækkun stefnukrafna vísi stefndi til sömu sjónarmiða og fram komi í rökstuðningi fyrir aðal­kröfu, m.a. til of hraðs og glæfralegs aksturs stefnanda og stórfellds gáleysis hennar. Þá sé byggt á stórfelldri eigin sök stefnanda, áhættutöku og samþykki. Vísað sé einnig til þess að stefnandi hafi ekki haft ökuréttindi á þeim tíma er slysið varð. Þjáningabótakröfu sé mótmælt sem of hárri. Krafist sé að allar greiðslur sem stefn­andi hafi þegið komi til frádráttar bótakröfu hennar og sé vísað í því sambandi til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 50/1993. Niðurstaða Stefnandi hefur skýrt svo frá fyrir dóminum að sama dag og hún tók þátt í aksturs­­keppninni 22. júní 2000 hafi stefnda Hendrikka haft samband við hana og sagt henni að taka ætti upp auglýsingu og þar yrðu stelpur frá Ungfrú Ísland.is. Hún hafi sagt að þetta væri einhver keppni á bílum og hvort hún hefði áhuga á að taka þátt í þessu, en það tæki um það bil hálfa til heila klukkustund og hún fengi 10.000 krónur fyrir. Hún hafi samþykkt það og mætt á staðinn þar sem upptakan fór fram. Stúlkurnar sem kepptu hafi verið settar upp í bílana en tvær stúlkur hafi keppt sam­tímis, hvor á sínum bíl. Þær hafi fyrst átt að aka yfir sandhól en síðan hafi komið ágætis vegalengd og þá hafi seinni sandhóllinn komið. Eftir að hafa ekið yfir hann hafi keppninni lokið. Þær hafi enga tilsögn fengið og ekki hafi gefist tími til að þær fengju að prófa bílana áður. Þeim hafi verið sýnt hvernig ætti að stjórna bílunum og hvernig ætti að stöðva vélina ef eitthvað kæmi upp á. Hún hafi keppt síðust í röðinni. Hún hafi treyst þeim mönnum sem hafi séð um keppnina sem fagmönnum, en þeir hafi fullvissað stúlkurnar um að þetta væri allt í lagi. Þess vegna hafi hún ekki hætt við keppnina eftir að stúlka sem keppti á undan henni fékk hnykk og meiddist. Hún hafi fengið greiddar fyrir þetta 10.000 krónur frá Ung­­frú Ísland.is. Þetta hafi verið samstarfsverkefni sem bæði Íslenskar akstursíþróttir ehf. og Ungfrú Ísland.is ehf. hafi staðið að í þeim tilgangi að kynna verkefni þessara fyrir­tækja erlendis. Hún hafi í fyrstu talið að um auglýsingu væri að ræða en í ljós hafi komið að í þessu hafi falist að þær tækju þátt í aksturskeppni. Stefnandi kvaðst hafa misst mikið úr vinnu vegna bakmeiðslanna, sem hún hlaut í slysinu, og hafi þess vegna farið í mikla lyfjameðferð sem hafi virkað vel. Fram hefur komið að Gísli Blöndal aðstoðaði Íslenskar akstursíþróttir ehf. við blaða­- og fréttamanna­fund sem haldinn var fyrir aksturskeppnina 22. júní 2000. Efnt hafi verið til fundarins til að kynna keppni, sem átti að fara fram um sumarið, og dagskrá hennar. Tilgangurinn með sýningunni hafi verið að vekja athygli blaðamanna, en nauðsynlegt hafi þótt að vera með myndefni til að gera kynninguna áhuga­verðari fyrir þá. Gísli skýrði svo frá fyrir dóminum að hann minnti að hann hefði haft sam­band við stefndu Ástu til að fá stúlkur til að taka þátt í sýningunni. Hann kannaðist ekki við að sýningin hefði nokkuð haft með fegurðarsamkeppnina að gera. Hún hafi eingöngu verið til að kynna torfæru­aksturs­keppnina. Stefnda Ásta skýrði svo frá fyrir dóminum að hún hafi setið í stjórn Ungfrú Ís­land.is ehf. í júní 2000 en hún hafi ekkert komið að daglegum rekstri á þeim tíma. Hún kvaðst hafa setið fund með þeim sem skipulögðu aksturssýninguna þar sem rætt hafi verið um hugmyndir um samstarf þeirra í milli. Hún hafi ekki beðið stefn­anda að taka þátt í aksturskeppninni og ekki komið á neinn hátt að þeirri keppni. Stefnda Hendrikka skýrði svo frá fyrir dóminum að vorið 2000 hafi verið hringt í Ungfrú Ísland.is ehf. frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. og óskað eftir fundi. Þær Ásta hafi mætt á fundinn fyrir hönd fyrirtækisins, en þrír karlmenn hafi verið á fundinum frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. Þeir hafi spurt hvort þær gætu sent einhverjar stelpur í þessa keppni. Þeir hafi sagt að þetta væri hættulaust og að stúlkunum yrði leiðbeint með aksturinn. Hún hafi í framhaldi af því haft samband meðal annars við stefnanda og sagt henni frá þessu. Stefnanda hafi verið það algerlega frjálst hvort hún tæki þátt í þessu enda hafi þetta ekki verið á vegum Ungfrú Ísland.is ehf. Stefnda Hendrikka kvaðst ekkert hafa komið að skipulagningu keppninnar. Tilgangurinn með því að fá stúlkurnar til að taka þátt í þessu verkefni, sem hafi átt að vera einhvers konar fjölmiðla­sýning, hafi verið sá að verða við beiðni fyrirsvarsmanna Íslenskra aksturs­íþrótta ehf. um það, en þær hafi átt að taka þátt í kynningu á aksturskeppni sem félagið ætlaði að efna til síðar. Geir Jón Þórisson yfirlögregluþjónn skýrði svo frá fyrir dóminum að lögreglan hafi talið að í umræddu tilviki hafi ekki verið um akstursíþróttakeppni að ræða. Því hafi ekki þurft leyfi lögreglunnar til að halda hana og atburðurinn hafi verið lögregl­unni óviðkomandi. Engar upplýsingar lægju fyrir hjá lögreglustjóra um að sótt hefði verið um leyfi. Hann kvaðst hafa aflað upplýsinga frá varðstjórum í umferðar­deild, sem afgreiði leyfisveitingar, þegar hann svaraði fyrirspurnum lögmanns stefn­anda sem beint var til lögreglustjóra á árinu 2002. Fram hafi þá komið að þetta hafi ekki verið hefðbundin akstursíþróttakeppni heldur hafi þetta verið sýning. Lög­reglan komi ekkert að slíku enda hafi hún ekki talið ástæðu til þess. Stefnandi hefur vísað til þess að stefnda Ásta hafi ásamt stefndu Hendrikku fengið stefnanda til að taka þátt í aksturskeppninni. Upplýst er í málinu að hún gerði það ekki. Þótt stefnda Ásta hafi verið í stjórn Ungfrú Ísland.is ehf. í júní 2000, þegar keppnin var haldin, og hafi setið fund með fyrirsvarsmönnum Íslenskra akstursíþrótta ehf. í tilefni af því að þeir báðu Ungfrú Ísland.is ehf. um að útvega stúlkur til að taka þátt í keppninni, verður ekki fallist á að stefnda Ásta beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda samkvæmt almennu skaða­bóta­­reglunni. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefndu Ástu af kröfum stefnanda í málinu. Stefnda Hendrikka hafði milligöngu um að bjóða stefnanda að taka þátt í aksturskeppninni í Sundahöfn 22. júní 2000, eins og hér að framan er rakið. Það gerði hún sem framkvæmdastjóri Ungfrú Ísland.is ehf. Á fundi með fyrirsvarmönnum Ís­lenskra akstursíþrótta ehf. útskýrðu þeir hvað var fyrirhugað að stúlkurnar frá Ungfrú Ísland.is ehf. gerðu í keppninni. Hér verður ekki fallist á að nægilegt orsakasamband sé á milli þess að stefnda Hendrikka bauð stefnanda að taka þátt í þessari keppni og hins meinta tjóns stefnanda til þess að um bótaskyldu stefndu Hendrikku geti verið að ræða, enda verður ekki talið að hún hafi fremur en stefnandi, sem lýsti því sjálf fyrir dóminum að hún hafi treyst mönnunum frá Íslenskum akstursíþróttum sem fag­mönnum, getað séð fyrir að hætta væri á að stefnandi slasaðist í keppninni eins og síðar varð raunin. Breytir engu í því sambandi þótt óskynsamlegt hafi verið að bjóða stefnanda þetta vegna almennrar hættu, sem þar kynni að vera á ferðum, eða að það hefði betur verið látið ógert miðað við það sem síðar gerðist. Að þessu virtu verður ekki talið að stefnda Hendrikka hafi með ólög­mætum hætti fengið stefnanda til að taka þátt í keppninni eða að hún beri af öðrum ástæðum persónulega bótaábyrgð á tjóni stefnanda. Ber því að sýkna hana af kröfum stefnanda í málinu. Fram hafa komið upplýsingar sem benda til að lögreglan hafi fengið fyrirspurnir frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. í tilefni af keppninni 22. júní 2000. Ljóst er af því sem fram hefur komið að lögreglan hefur talið að ekki þyrfti leyfi til að halda keppnina. Við mat lögreglunnar á því hvernig rétt væri að meðhöndla þetta hafa væntanlega legið fyrir upplýsingar frá Íslenskum akstursíþróttum ehf. sem yfir­lögreglu­þjónn hefur staðfest að hafi verið þess efnis að um sýningu hafi verið að ræða en ekki keppni. Aðrar upplýsingar liggja ekki fyrir um það hvað lögreglunni var tjáð um fyrirhugaða sýningu eða keppni. Telja verður ósannað að mat lögreglunnar hafi verið rangt eða að henni hafi borið að stöðva keppnina samkvæmt lögum eða öðrum reglum þar sem leyfi hafði ekki verið veitt fyrri henni, eins og stefnandi heldur fram. Verður jafnframt að telja ósannað að slysið verði rakið til mistaka af hálfu starfsmanna Lögreglustjóra­embættisins í Reykja­vík. Ber því að sýkna stefnda íslenska ríkið af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 þykir rétt að máls­kostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, sem þykir hæfilega ákveðinn 342.649 krónur, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Klemenzar Eggerts­­sonar hdl., sem er ákveðin 250.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður fyrir örorkumat, læknisvottorð og ljósrit skattframtals er samtals 92.649 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndu, Hendrikka Guðrún Waage, Ásta Sigríður Kristjánsdóttir og íslenska ríkið, skulu sýkn vera af kröfum stefnanda, Evu Maríu Hallgrímsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 342.649 krónur, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Klemenzar Eggerts­sonar hdl., 250.000 krónur.
Mál nr. 208/2010
Kærumál Þinglýsing Fasteign
Sóknaraðili er Akureyrarkaupstaður, Geislagötu 9, Akureyri. Varnaraðili er Hall­grímur Sigurðsson, Norðurvegi 19, Hrísey, Akureyrarkaupstað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. apríl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. mars 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að lagt yrði fyrir sýslumanninn á Akureyri að afmá erfðafestusamning 25. apríl 1939, með þinglýsinganúmer 385, úr fasteignabók vegna Norðurvegs 19, Hrísey, og geta hans sjálfstætt í sömu bók. Kæruheimild er í 5. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi „og staðfest verði ákvörðun þinglýsingarstjórans á Akureyri að synja kröfu varnaraðila um að afmáningu (sic.) erfðafestusamnings dagsettum (sic.) 25. apríl 1939. ltr. F nr. 385 af blaði Norðurvegar 19, Hrísey, í fasteignabók sem og leiðréttingu á skjalnúmeri þinglýsts lóðarleigusamnings dagsettum (sic.) 25. apríl 1939 úr þinglýsingabók sem og leiðréttingu á skjalnúmeri þinglýsts lóðarleigusamnings dagsettum (sic.) 14. ágúst 1939 og skráningu stærðar lóðarinnar að Norðurvegi 19, Hrísey.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 196/2005
Kærumál Vitni
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að K væri heimilt að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli sem K hafði höfðað gegn S og G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. apríl 2005, þar sem fallist var á að varnaraðila væri heimilt að leiða tvö nafngreind vitni við aðalmeðferð í máli sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðilum. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og synjað verði um heimild varnaraðila til að leiða umrædd vitni fyrir dóm. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Sæsmíð ehf. og Guðjón Bjarnason, greiði varnaraðila, KB rafverktökum ehf., 100.000 krónur í kærumálskostnað. Stefnandi, KB rafverktakar ehf., Dalvegi 26, Kópavogi, höfðaði málið 6. janúar sl. á hendur stefndu, Sæsmíð ehf., Grandagarði 8, og Guðjóni Bjarnasyni, Mýrargötu 26, báðum í Reykjavík, til innheimtu skuldar samkvæmt skuldabréfi. Stefnandi byggir málsókn sína á kröfu samkvæmt skuldabréfi sem stefnandi hafði áður framselt Sparisjóði Kópavogs til innheimtu. Samkvæmt skuldabréfinu sé greiðandi þess stefndi Sæsmíð ehf. og stefndi Guðjón Bjarnason beri sjálfskuldar­ábyrgð. Með framsalinu hafi stefnandi tekið á sig sjálfskuldarábyrgð og þegar bréfið hafi ekki fengist greitt af stefndu hafi stefnandi leyst það til sín. Stefnandi rekur málið samkvæmt 17. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Af hálfu stefndu er því haldið fram að skuldin samkvæmt skuldabréfinu hafi verið gerð upp að fullu eins og fram komi í áritun á það. Skuldabréfið verði því ekki notað sem heimildarskjal til heimtu á kröfu á hendur stefndu. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann hafi fengið kröfu á hendur stefndu sérstaklega framselda sér. Stefndu vísi til meginreglna kröfuréttarins um viðskipta- og skuldabréf og framsal kröfuréttinda og 3. mgr. 46. gr. og 17. kafla laga um meðferð einkamála. Í þinghaldi 18. mars sl. óskaði stefnandi eftir að fá að leiða vitnin Jón Eiríksson og Lilju Guðmundsdóttur fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Því var mótmælt af hálfu stefndu, þar sem það hefði enga þýðingu fyrir málið að leiða vitni að atvikum sem ekki verði leidd af því sem komi fram á viðskiptabréfinu sem stefnandi vísi til. Stefndi krafðist úrskurðar dómsins um þann ágreining. Úrskurðurinn er kveðinn upp af því tilefni. Báðir málsaðilar krefjast málskostnaðar í þessum þætti málsins. Eins og málið liggur fyrir verður að líta svo á að stefnandi hafi í hyggju að leiða framangreind vitni fyrir dóminn í því skyni að færa fram sönnun fyrir því að hann eigi þá kröfu sem málatilbúnaður hans byggir á að hann eigi á hendur stefndu. Í réttarfarslögum koma ekki fram fyrirmæli um takmarkanir sem geta átt við um slíka sönnunarfærslu enda liggur ekki fyrir að hún sé tilgangslaus eða skipti ekki máli fyrir sakarefnið. Reglur um viðskiptabréf, sem vísað er til af hálfu stefndu, leiða heldur ekki til að vitnaleiðslan verði við þessar aðstæður talin bersýnilega óþörf. Verður með vísan til þessa að fallast á kröfu stefnanda þess efnis að hann fái að leiða vitnin fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins. Ákvörðun um málskostnað vegna þessa þáttar málsins verður tekin við endanlega úrlausn þess. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Stefnanda, KB rafverktökum ehf., er heimilt að leiða vitnin Jón Eiríksson og Lilju Guðmundsdóttur fyrir dóminn við aðalmeðferð málsins.
Mál nr. 65/2005
Kærumál Framsalsbeiðni Stjórnvaldsákvörðun
Kærður var til Hæstaréttar úrskurður héraðsdóms, þar sem ákvörðun dómsmálaráðherra um að framselja X til Póllands hafði verið felld úr gildi. Í Hæstarétti þóttu ekki efni til að dómstólar hnekktu mati ráðherra um að mannúðarástæður mæltu ekki gegn framsali, en X var ekki íslenskur ríkisborgari. Var úrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2005, þar sem ákvörðun dómsmálaráðherra um að framselja varnaraðila til Póllands var felld úr gildi. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér tildæmdur kærumálskostnaður. Í máli þessu er til úrlausnar, hvort lagaskilyrðum hafi verið fullnægt fyrir þeirri ákvörðun dómsmálaráðherra, sem tilkynnt var ríkissaksóknara með bréfi 21. janúar 2005, að verða við beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal á varnaraðila til Póllands. Í 2. gr. laga nr. 13/1984 er lagt bann við því að framselja íslenska ríkisborgara. Varnaraðili er ekki íslenskur ríkisborgari. Stendur ákvæðið því ekki í vegi að orðið sé við beiðni um framsal hans. Skiptir í því efni ekki máli, þó að Ísland hafi gert þann fyrirvara við Evrópusamning frá 1957 um framsal sakamanna, sem greinir í hinum kærða úrskurði, þar sem sá fyrirvari laut aðeins að því, að heimila íslenskum stjórnvöldum að synja um framsal á öðrum mönnum en íslenskum ríkisborgurum, ef þeir væru búsettir á Íslandi en bannaði það ekki. Verður ákvörðun sóknaraðila því ekki hnekkt á þeim grundvelli að 2. gr. laga nr. 13/1984 hafi bannað framsalið. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 13/1984 má synja um framsal ef mannúðarástæður mæla gegn því svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Dómsmálaráðherra hefur metið aðstæður í þessu máli svo, að slíkar ástæður standi ekki gegn framsali varnaraðila. Ekki eru efni til að dómstólar hnekki því mati, eins og á stendur í málinu. Verður ákvörðunin því ekki felld úr gildi á þessum grundvelli. Samkvæmt þessu verður ekki hjá því komist að fella hinn kærða úrskurð úr gildi. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila fyrir meðferð málsins í héraði og fyrir Hæstarétti ákveðst svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. febrúar 2005. Mál þetta var tekið til úrskurðar 4. febrúar sl. Með bréfi dómsmálaráðuneytisins 21. janúar 2005 til Ríkissaksóknara var tilkynnt sú ákvörðun ráðuneytisins að orðið skyldi við beiðni pólskra yfirvalda um framsal á sóknaraðila, X, til Póllands, sbr. 17. gr. laga um framsal sakamanna nr. 13/1984. Sóknaraðila var kynnt þessi ákvörðun 25. janúar 2004 og honum skipaður verjandi. Með bréfi verjanda sóknaraðila, dagsettu 26. janúar 2005, var óskað eftir því að leitað yrði úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um hvort skilyrði laga um framsal væru fyrir hendi, sbr. 1.gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Málið var fyrst tekið fyrir í Héraðsdómi Reykjavíkur 2. febrúar sl., og tekið til úrskurðar 4. febrúar sl., að loknum munnlegum málflutningi um kröfuna. Í bréfi Ríkissaksóknara til Héraðsdóms Reykjavíkur frá 27. janúar 2005, kemur fram að 22. nóvember 2004 hafi dómsmálaráðuneytinu borist beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um framsal X, sem fæddur er [...] 1976, pólsks ríkisborgara, til heimilis að [...], Kópavogi. Samkvæmt gögnum sem fylgt hafi framsalsbeiðninni sé kærða gefið að sök auðgunarbrot, brot á 1. mgr. 286. gr. pólskra hegningarlaga, með því að hafa í félagi við nafngreinda menn, á tímabilinu 11.-17. desember 1997, í Sviss, tileinkað sér andvirði 10.000 svissneskra franka úr mynttalningar- og skiptivélum í bönkum og vöru- og farmiðasjálfsölum, sem sóknaraðili fékk í skiptum fyrir verðlitla mynt. Pólsk dómsmálayfirvöld hafi yfirtekið saksókn í málinu að beiðni svissneskra dómsmálaráðuneytisins með bréfi þess síðarnefnda, dagsettu 18. október 2001. Í bréfi Ríkissaksóknara kemur fram að framsalsbeiðnin sé undirrituð af héraðssaksóknara í Bialystok í Póllandi og henni fylgi handtökuskipun, útgefin af héraðsdómi í Bilaystok. Háttsemin sem hér um ræði geti varðað við 244. gr. eða 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ríkissaksóknara hafi borist framsalsbeiðnin til meðferðar með bréfi frá dómsmálaráðuneytinu 9. desember 2004, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga um framsal sakamanna o.fl. nr. 13/1984. Að beiðni Ríkissaksóknara hafi lögreglan í Kópavogi kynnt sóknaraðila framsalskröfuna og hafi sóknaraðili mótmælt henni og neitað sakargiftum. Hann kvaðst hafa verið búsettur á Íslandi um nokkurt skeið, eiga hér unnustu og 18 mánaða gamlan son. Eftir að hafa yfirfarið framsalsgögnin hafi ríkissaksóknari endursent þau ráðuneytinu með þeirri umsögn að ekki yrði annað séð en að uppfyllt væru skilyrði framsals samkvæmt lögum nr. 13/1984 og var sérstaklega vísað til skilyrða samkvæmt 1. mgr. 3. gr. og 9. gr. laga nr. 13/1984. Þó var bent á að refsing fyrir brot sem sóknaraðila var gefið að sök myndi væntanlega vera skilorðsbundið fangelsi í 4-6 mánuði ef dæmt væri í málinu hér á landi. Jafnframt var vakin athygli á fjölskylduhögum sóknaraðila. Eins og fyrr greinir tók dómsmálaráðuneytið ákvörðun um framsal sóknaraðila til Póllands, sbr. bréf ráðuneytisins 21. janúar 2005 til Ríkissaksóknara. Í bréfi Ríkissaksóknara til dómsins kemur fram að um lagaskilyrði til framsals vísi Ríkissaksóknari til umsagnar í bréfi embættisins til dómsmálaráðuneytisins frá 23. desember 2004, en þó þyki rétt að vekja athygli dómsins á því að samkvæmt 2. gr. laga nr. 13/1984 megi ekki framselja íslenska ríkisborgara og í 6. gr. Evrópusamningsins frá 1957 sé gert ráð fyrir því sem aðalreglu að aðildarríki geti framselt eigin ríkisborgara, en jafnframt er gerður almennur fyrirvari um rétt þeirra til að synja um slíkt framsal. Þegar Íslendingar hafi gerst aðilar að samningnum hafi þeir gefið svohljóðandi yfirlýsingu á grundvelli þessa ákvæðis: ,,Within the meaning of the Convention the term ,,nationals” means a national of Iceland and a national of Denmark, Finland, Norway or Sweden or a person domiciled in Iceland or other aforementioned countries.“ Samkvæmt yfirlýsingu þessari geti Ísland ekki einungis hafnað beiðnum um framsal á eigin ríkisborgurum heldur einnig beiðnum um framsal á öðrum sem hér eru búsettir. Komi þetta meðal annars fram í athugasemdum við 3. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 13/1984. Sóknaraðili krefst þess að framsalsbeiðni verið hafnað og að málskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Um málsatvik og aðdraganda framsalsbeiðninnar vísar sóknaraðili til bréfs ríkissaksóknara dags. 27. janúar sl. og annarra gagna málsins. Sóknaraðila er gefið að sök að hafa á tímabilinu 11.-17. desember 1997 í Sviss, tileinkað sér andvirði 10.000 svissneskra franka úr mynttalningar- og skiptivélum sem hann hafi fengið í skiptum fyrir verðlitla mynt. Í þessu sambandi kveður sóknaraðili rétt að geta þess, að samkvæmt lögregluskýrslum svissneskra lögregluyfirvalda, sem fylgdu með framsalsgögnunum á frönsku, sé allsendis óljóst hvort og í hversu miklum mæli sóknaraðili hafi tekið þátt í að skipta hinni verðlitlu mynt yfir í svissneska franka. Samkvæmt framburðarskýrslum þeirra sem sakaðir hafi verið um framangreind brot, ásamt sóknaraðila, sé ljóst að sóknaraðili hafi einungis farið í eina ferð til Sviss, en hinir aðilarnir í fleiri ferðir. Sóknaraðili hafi verið blekktur til að fara til Sviss undir því yfirskyni að þar væri vinnu að fá. Þegar honum hafi orðið ljóst að þar væri ekki vinnu að fá hafi hann farið aftur til Póllands. Í greinargerð rannsóknardómara (le juge d´instruction) í Lausanne í Sviss, komi fram, að sóknaraðili sé grunaður um að hafa tekið þátt í fjórðu ferðinni sem Pólverjarnir hafi farið til Sviss og verði ekki betur séð en að hann sé einungis grunaður um að hafa tekið þátt í að skipta 802 rúblum, sem á gengi dagsins í dag geri 4.010 svissneska franka, en ekki 10.000, eins og segir í framsalsbeiðninni. Það virðist því gæta nokkurrar ónákvæmni í framsalsbeiðninni varðandi hið ætlaða brot sóknaraðila. Í bréfi Ríkissaksóknara dags. 27. janúar sl. sé sérstaklega bent á að refsing fyrir brot það sem kærða er gefið að sök myndi væntanlega vera skilorðsbundið fangelsi í 4-6 mánuði, ef dæmt væri í málinu hér á landi. Samkvæmt því sem rakið hafi verið hér að framan um ónákvæma tilgreiningu brotsins og að meint brot sóknaraðila varði að öllum líkindum mun lægri fjárhæð en fram komi í framsalsbeiðninni, sé jafnvel líklegt að refsingin yrði enn mildari. Hér sé því ekki um neinn stórglæp að ræða, enda hafi bæði svissnesk og pólsk yfirvöld haldið að sér höndum varðandi framsalið. Meint brot eigi að hafa verið framið í desember 1997, en beiðni svissneskra yfirvalda til pólskra yfirvalda um réttaraðstoð hafi ekki verið gerð fyrr en 30. október 2001, eða næstum fjórum árum síðar. Beiðni pólskra yfirvalda til íslenskra yfirvalda komi svo ekki fram fyrr en þremur árum eftir það eða 22. nóvember 2004. Slíkur seinagangur sé með ólíkindum og verði ekki séð að meðferð málsins hafi verið í samræmi við reglur Mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð innan hæfilegs tíma, sbr. 6. gr. MSE. Í þessu sambandi er sérstaklega bent á að sóknaraðili bjó í Póllandi alveg fram til október 2000 og hafi því gefist nægur tími til að saksækja hann þar í landi, ef réttarbeiðni Svisslendinga hefði borist innan hæfilegs tíma. Sóknaraðili hafi flutt hingað til lands í góðri trú og hefði ekki haft hugmynd um að hans biði mál af því tagi sem hér um ræði. Sóknaraðili heldur því fram að skilyrði framsals samkvæmt íslenskum lögum séu ekki uppfyllt. Það sé reyndar ljóst að brot það sem honum er gefið að sök geti varðað fangelsi í meira en eitt ár, sbr. 3. gr. laga nr. 13/1984 og jafnframt að meint brot sé ekki fyrnt samkvæmt íslenskum lögum, sbr. 9. gr. sömu laga. Hins vegar heldur sóknaraðili því fram að skilyrði 2. gr. laga nr. 13/1984 sé ekki uppfyllt. Samkvæmt þeirri grein er óheimilt að framselja íslenska ríkisborgara. Þegar Íslendingar gerðust aðilar að Evrópusamningnum frá 1957 um framsal sakamanna, var gefin yfirlýsing á grundvelli 6. gr. samningsins, sbr. b-lið 1. mgr. greinarinnar, en þar segir að samningsaðili geti skilgreint af sinni hálfu hvað felist í orðinu ,,ríkisborgari” samkvæmt samningnum. Í yfirlýsingunni segir orðrétt: „Within the meaning of the Convention the term „nationals“ means a national of Iceland and a national of Denmark, Finland, Norway or Sweden or a person domiciled in Iceland or other aforementioned countries.“ Sóknaraðili telur að samkvæmt þessu sé ljóst, að Ísland geti ekki aðeins hafnað beiðnum um framsal á íslenskum ríkisborgurum, heldur einnig beiðnum um framsal á fólki sem er búsett hér á landi. Komi þetta beinlínis fram í athugasemdum við 3. gr. frumvarps sem síðar hafi orðið að lögum nr. 13/1984. Reyndar sé það skilningur sóknaraðila að þar sem orðið ,,national“ í samningnum eigi einnig við um fólk búsett hér á landi, en ekki bara íslenska ríkisborgara, þá gildi bann 2. gr. laga nr. 13/1984 einnig um fólk búsett hér á landi, þ.e. að einnig sé óheimilt að framselja fólk sem er búsett á Íslandi. Sóknaraðili bendir á að hann hafi verið búsettur hér á landi á fimmta ár, allt frá október á árinu 2000 og hafi allan þann tíma starfað hjá sama vinnuveitanda, [...], þar sem hann starfi enn. Sóknaraðili kveðst vera í sambúð með pólskri konu, sem einnig sé búsett hér á landi og eigi þau saman eitt barn. Það hafi verið ætlun sóknaraðila að búa áfram hér á landi, þar sem hann hafi komið sér vel fyrir ásamt fjölskyldu sinni og búi við örugga atvinnu, sem ekki sé hægt að ganga að vísri í heimalandi hans. Sóknaraðili bendir einnig á að hann sé með hreint sakavottorð hér á landi og ekkert komi fram í gögnum málsins um að hann hafi nokkurn sakaferil í heimalandi sínu eða annars staðar. Samkvæmt framansögðu heldur sóknaraðili því fram, að þar sem hann er búsettur hér á landi og hefur verið síðastliðin rúm fjögur ár, þá sé samkvæmt 2. gr. laga nr. 13/1984, sbr. 6. gr. Evrópusamningsins frá 1957 og framangreinda yfirlýsingu, óheimilt að framselja hann héðan. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið, krefst sóknaraðili þess að dómurinn úrskurði á þann veg að skilyrði laga um framsal séu ekki fyrir hendi, sbr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Málskostnaðarkröfu sína byggir verjandi sóknaraðila á á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984. Í framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvalda sem dagsett er 22. nóvember 2004 kemur fram að sóknaraðili er grunaður um refsiverðan verknað og hefur verið gefin út handtökuskipan á hendur honum, sbr. 1. gr. og 1. og 2. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Þá er ljóst að sök er ekki fyrnd á hendur honum, sbr. 9. gr. laga nr. 13/1984. Þannig eru samkvæmt framansögðu uppfyllt skilyrði 1. mgr. 3. gr. og 9. gr. laganna um framsal sakamanna. Þá er sóknaraðili ekki íslenskur ríkisborgari, en samkvæmt 2. gr. laganna má ekki framselja íslenska ríkisborgara. Við úrlausn þess hvort framsal sóknaraðila verði heimilað verður þó einnig að líta til annarra ákvæða laganna. Í athugasemdum með 2. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 13/1984 kemur fram að samkvæmt 6. gr. Evrópusamningsins frá 1957 um framsal sakamanna, sem Ísland er aðili að, geti aðildarríki hafnað framsali á eigin ríkisborgurum og aðildarríkjunum er sjálfum gefin heimild til að skilgreina hugtakið ,,ríkisborgari“ í þessu sambandi. Ísland getur því ekki einungis hafnað beiðnum um framsal á eigin ríkisborgurum heldur einnig beiðnum um framsal á öðrum sem hér eru búsettir, sbr. yfirlýsingu sem Íslendingar gáfu á grundvelli 6. gr. samningsins: ,,Within the meaning of the Convention the term ,,nationals” means a national of Iceland and a national of Denmark, Finland, Norway or Sweden or a person domiciled in Iceland or other aforementioned countries.“ Þá kemur fram í 7. gr. laga nr. 13/1984 að í sérstökum tilvikum megi synja um framsal ef mannúðarástæður mæli gegn framsali, svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Í athugasemdum með 7. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 13/1984 segir að með orðalaginu ,,aðrar persónulegar aðstæður“ en aldur og heilsufar, sé átt við félagslegar aðstæður viðkomandi manns í heild. Við mat á því geti meðal annars skipt máli hvort viðkomandi eigi hér fjölskyldu, hversu lengi hann hafi búið hér og hvort hann reki hér atvinnustarfsemi eða hafi fasta atvinnu. Af gögnum málsins verður ráðið að meint brot sóknaraðila er framið í desember 1997 og var sóknaraðili búsettur í Póllandi til október 2000. Beiðni pólskra yfirvalda til íslenskra dómsmálayfirvalda um framsal sóknaraðila kom ekki fram fyrr en í nóvember 2004, en þá hafði sóknaraðili verið búsettur hér á landi frá árinu 2000. Í greinargerð sóknaraðila kemur og fram að sóknaraðili eigi hér fjölskyldu, unnustu og 18 mánaða gamlan son og hafi starfað hjá sama atvinnuveitanda frá árinu 2000. Hann er samkvæmt gögnum málsins með hreint sakavottorð hér á landi. Þegar litið er til framangreinds og með vísan til 2. gr. og 7. gr. laga nr. 13/1984 verður ekki talið að skilyrði laga fyrir framsali sóknaraðila til Póllands séu fyrir hendi og er fallist á kröfu sóknaraðila um að framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvalda verði hafnað. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist þóknun verjanda sóknaraðila úr ríkissjóði og er hæfilega ákveðin 120.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Fallist er á kröfu sóknaraðila, X, um að framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvalda á hendur honum verði hafnað. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila Guðrúnar Sesselju Arnardóttir hdl., 120.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 32/2023
Kærumál Börn Faðerni Vefengingarmál Mannerfðafræðileg rannsókn Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem kröfu A og B um mannerfðafræðilega rannsókn á grundvelli 15. gr. barnalaga var hafnað. Laut krafan að því að rannsókn skyldi fara fram á því hvort að sonur C væri sonur látins föður A og B en þau höfðu höfðað mál til vefengingar á því. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að drengurinn hefði verið feðraður samkvæmt 2. mgr. 2. gr. barnalaga þar sem foreldrar hans voru í hjúskap þegar hann fæddist. Þá tók rétturinn fram að þeir persónulegu hagir sem fólgnir væru í faðerni barns allt frá fæðingu væru þáttur í einkalífi þess sem varið væri af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að í ljósi þess að ekki lægi annað fyrir í málinu en einhliða staðhæfingar A og B yrði lagt til grundvallar að hagsmunir sonar C af því að þurfa ekki að þola inngrip með mannerfðafræðilegri rannsókn vægu þyngra en hagsmunir A og B af því að slík rannsókn færi fram. Yrði jafnframt að hafa í huga grunnreglu barnaréttar um að það sem væri barni fyrir bestu skyldi ávallt hafa forgang þegar teknar væru ákvarðanir um málefni barna. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson.2. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru sem barst Landsrétti 8. júní 2023. Kærumálsgögn bárust Hæstarétti 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 26. maí 2023 í máli nr. 282/2023 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um mannerfðafræðilega rannsókn á grundvelli 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðilar krefjast þess að slík rannsókn fari fram á lífsýnum úr E, D og að auki sóknaraðilum ef þörf krefur. Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar.3. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort mannerfðafræðileg rannsókn skuli fara fram á því hvort E, sem varnaraðili ól […] 2011, sé sonur D, föður sóknaraðila, en þau höfðuðu mál til vefengingar á því að barnið væri sonur föður þeirra. Aðila greinir á um hvaða sönnunarkröfur séu gerðar í vefengingarmálum samkvæmt 21. gr. barnalaga, svo og þýðingu 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um friðhelgi einkalífs fyrir það sakarefni sem hér er til úrlausnar.5. Með úrskurði héraðsdóms 4. apríl 2023 var fallist á kröfu sóknaraðila um að rannsóknin færi fram. Eins og áður greinir var þeirri kröfu hafnað með hinum kærða úrskurði.6. Leyfi til að kæra úrskurð Landsréttar var veitt 22. júní 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-75, á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu síðari málsliðar 1. mgr. 21. gr. barnalaga í ljósi 71. gr. stjórnarskrárinnar. Því var talið að fullnægt væri skilyrðum til málskots, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og 1. mgr. 15. gr. barnalaga.Málsatvik7. Varnaraðili og D munu hafa kynnst árið 2004. D átti þá tvö uppkomin börn og eru þau sóknaraðilar málsins. Eftir að varnaraðili og D hófu samband sitt munu þau um miðjan mars 2005 hafa flutt í húsnæði sem D lét reisa á […]. Þar gengu þau síðan í hjónaband […] júní 2005. Fram kemur í gögnum málsins að þau hafi dvalið til skiptis á Íslandi og […].8. Eftir liðlega fimm ára hjúskap þeirra varð varnaraðili þunguð og eignaðist hún soninn E […] 2011, eins og áður getur. Hann fékk upphaflega kenninafnið […] en með nafnabreytingu 6. september 2011 var því breytt í […]. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. barnalaga telst D faðir barnsins og kemur faðernið fram á persónuvottorði Þjóðskrár 1. janúar 2023. Jafnframt kemur faðernið fram á fæðingarvottorði […] október[…] 2011 sem gefið var út í […].9. D lést […] 2022 og er varnaraðili ekkja hans. Í kjölfarið fóru sóknaraðilar þess á leit við hana að fram færi mannerfðafræðileg rannsókn á því hvort D væri faðir E en því hafnaði hún. Af þeim sökum höfðuðu sóknaraðilar málið 28. nóvember 2022 til vefengingar á faðerninu. Þau krefjast þess á grundvelli 15. gr. barnalaga, svo sem fyrr greinir, að gerð verði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr látnum föður þeirra, E og þeim sjálfum ef þörf krefur vegna sönnunarfærslu í málinu.Málsástæður0. Sóknaraðilar halda því fram að faðir þeirra hafi fyrir fæðingu E ítrekað sakað varnaraðila um hjúskaparbrot og eftir fæðingu drengsins staðhæft við sóknaraðila að útilokað væri að hann væri faðir hans. Af þessum sökum telja sóknaraðilar vafa leika á faðerninu og því hvort drengurinn er hálfbróðir þeirra. Þau hafi þannig lögvarða hagsmuni af því að fá úr þessu skorið bæði vegna hugsanlegra ættartengsla og vegna þeirra áhrifa sem þetta hafi við skipti á dánarbúi föður sóknaraðila.1. Sóknaraðilar vísa til þess að þau hafi heimild til að höfða mál til vefengingar á faðerni á grundvelli síðari málsliðar 1. mgr. 21. gr. barnalaga. Því geti þau krafist þess að fram fari mannerfðafræðileg rannsókn samkvæmt 15. gr. laganna til að leiða í ljós hvort D hafi verið faðir drengsins. Þau halda því fram að 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs hindri ekki að rannsókn af því tagi fari fram. Þvert á móti hafi þau stjórnarskrárbundnu réttindi barnsins verið takmörkuð með lögum í þágu brýnna hagsmuna annarra, sbr. 3. mgr. sömu greinar, svo að kleift sé að leiða í ljós eða hnekkja faðerni þess. Þannig hafi löggjafinn metið það svo að brýn nauðsyn væri til að játa erfingjum látins manns rétt til að vefengja faðerni systkina sinna og standist sú lagasetning í öllu tilliti.2. Varnaraðili bendir á að sóknaraðilar hafi ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeirri staðhæfingu sinni að D hafi dregið í efa að hann væri faðir E. Jafnframt telur varnaraðili að sóknaraðilar hafi ekki leitt neinar líkur að því að ástæða hefði verið fyrir D að vefengja faðernið.3. Varnaraðili heldur því fram að syni hennar verði ekki gegn vilja sínum gert að þola mannerfðafræðilega rannsókn nema það samrýmist 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í því sambandi vísar hún til þess að ekki hafi verið sýnt fram á að brýn nauðsyn standi til þeirrar skerðingar á réttindum barnsins eða að þeir hagsmunir sem búi þar að baki vegi þyngra en að barnið njóti friðhelgi um einkalíf sitt. Þannig sé ekki fullnægt áskilnaði 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar til að þau réttindi barnsins verði takmörkuð.Löggjöf4. Það sakarefni sem hér er til úrlausnar snertir einkalíf og fjölskyldu málsaðila og sonar varnaraðila. Þeir hagsmunir njóta verndar stjórnarskrár en þar segir í 1. mgr. 71. gr. að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Þó er heimilt samkvæmt 3. mgr. þeirrar greinar að takmarka með sérstakri lagaheimild friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu ef brýna nauðsyn ber til vegna réttinda annarra. Hliðstæð ákvæði eru í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem hefur lagagildi hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, og hefur stjórnarskrárákvæðið verið skýrt í ljósi þess ákvæðis sáttmálans og dómaframkvæmdar Mannréttindadómstóls Evrópu þar um.5. Enn fremur koma hér til álita fyrirmæli 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar um að börnum skuli tryggð í lögum sú vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Í greinargerð með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995, en með þeim var umræddu ákvæði bætt inn í stjórnarskrá, kemur fram að ákvæðið sæki fyrirmynd til 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins frá árinu 1989, sbr. lög nr. 19/2013. Þar kemur meðal annars fram að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar stofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.6. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. barnalaga telst eiginmaður móður barns faðir þess ef það er alið í hjúskap þeirra. Hér er um að ræða svokallaða pater est-reglu barnaréttar. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laganna getur eiginmaður móður barns höfðað mál til vefengingar á faðerni þess en að honum látnum geta þeir erfingjar hans sem ganga jafnhliða eða næst barninu að erfðum höfðað slíkt mál. Þessi heimild fyrir erfingja eiginmanns hefur lengi verið í lögum, sbr. 1. mgr. 52. gr. barnalaga nr. 20/1992, 1. mgr. 4. gr. barnalaga nr. 9/1981 og 2. gr. laga nr. 57/1921 um afstöðu foreldra til skilgetinna barna. Mál til vefengingar á faðerni barns sem faðir höfðar, eða sá sem í stað hans kemur, skal höfðað á hendur móður barnsins, sbr. 3. mgr. 21. gr. barnalaga7. Samkvæmt 22. gr. barnalaga fer um mannerfðafræðilega rannsókn vegna vefengingarmáls eftir 15. gr. laganna en 1. til 3. málsliður 1. mgr. ákvæðisins hljóða svo:Dómari getur, samkvæmt kröfu, ákveðið með úrskurði að blóðrannsókn verði gerð á aðilum máls og barninu og enn fremur aðrar sérfræðilegar kannanir, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir. Eru þeir sem í hlut eiga skyldir til að hlíta blóðtöku, svo og annarri rannsókn í þágu sérfræðilegra kannana. Dómari getur með sama hætti ákveðið með úrskurði að blóðrannsókn og mannerfðafræðileg rannsókn skuli fara fram á foreldrum og eftir atvikum systkinum aðilanna, svo og á öðrum börnum þeirra.Niðurstaða8. Svo sem hér hefur verið rakið voru varnaraðili og D í hjúskap þegar E fæddist. D telst því faðir drengsins samkvæmt 2. mgr. 2. gr. barnalaga. Þeir persónulegu hagir sem fólgnir eru í faðerni barns allt frá fæðingu eru þáttur í einkalífi þess sem varið er af 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Í því felst réttur drengsins til að njóta friðar um þá hagsmuni. Á hinn bóginn er þess að gæta að réttur sóknaraðila til að vita hvort líffræðilegur skyldleiki sé milli þeirra og drengsins er einnig þáttur í einkahögum þeirra sem getur að sínu leyti jafnframt notið stjórnarskrárverndar. Bæði sóknaraðilar og E hafa síðan fjárhagslega hagsmuni af því hvort faðerninu verði hnekkt vegna töku arfs eftir D en arfshluti sóknaraðila yrði meiri sem nemur hlut E ef hann tekur ekki arf eftir D.9. Í dómum Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 800/2013 og 18. janúar 2017 í máli nr. 866/2016 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að í friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar fælist réttur sérhvers manns til að þekkja uppruna sinn, þar á meðal faðerni sitt, svo og réttur til að aðrir röskuðu ekki þessari friðhelgi nema brýna nauðsyn bæri til, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Að teknu tilliti til þessara þátta voru ákvæði 1. og 2. mgr. 10. gr. barnalaga skýrð þannig að skilyrði þess að faðernismál yrði höfðað væri að færðar hefðu verið líkur fyrir því að maður, sem talinn væri faðir barns, hefði haft samfarir við móður þess. Eðli máls samkvæmt gildir það sama um vefengingarmál og verður því að leiða einhver líkindi að því að barn sé ranglega feðrað, sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 25. apríl 2007 í máli nr. 204/2007. Í þeim efnum verður þó að gæta þess að jafnan er erfitt að afla gagna eða upplýsinga um málefni af þessum toga og á það bæði við um vefengingarmál og faðernismál. Eftir atvikum getur það haft áhrif á kröfur sem gerðar eru til sönnunar en vægari kröfur verða gerðar í þeim efnum til barns sem sjálft leitast við að leiða í ljós uppruna sinn en ættmenna sem reyna að fá faðerni þess hnekkt. Í þessu máli liggur ekkert annað fyrir um að barnið kunni að vera ranglega feðrað en einhliða staðhæfingar sóknaraðila.20. Með 1. mgr. 21. gr. barnalaga, svo og fyrirmælum 15. gr. um skyldu til að gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn, hefur löggjafinn veitt lagaheimild til að friðhelgi einkalífs barns geti sætt takmörkunum vegna hagsmuna erfingja föður sem ganga jafnhliða eða næst barninu að erfðum. Er því fullnægt áskilnaði 3. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar um að með sérstakri lagaheimild megi takmarka friðhelgi einkalífs vegna réttinda annarra. Að því gættu kemur til skoðunar hvort brýna nauðsyn beri til, í samræmi við niðurlag sömu málsgreinar, að takmarka einkalífsvernd barnsins vegna fyrrgreindra réttinda sóknaraðila. Hér vegast því á þeir hagsmunir barns að njóta friðar um einkahagi sína og þeirra hagsmuna sem erfingjar látins manns hafa af því fá upplýsingar um líffræðilegan skyldleika sinn við barnið.21. Svo sem áður er rakið fæddist E í hjúskap varnaraðila og D árið 2011. Þegar D andaðist var drengurinn 11 ára. Sóknaraðilar reisa málatilbúnað sinn á því að faðir þeirra hafi fyrir fæðingu drengsins ítrekað sakað varnaraðila um hjúskaparbrot og eftir fæðinguna staðhæft við sóknaraðila að útilokað væri að hann væri faðir drengsins. Ekkert hefur komið fram um að D hafi gert neinn reka að því að fá skorið úr um hvort hann væri faðir drengsins. Þvert á móti liggur ekki annað fyrir en að hann hafi ásamt varnaraðila annast drenginn og alið hann upp sem sinn. Þótt sóknaraðilar, sem eiga sjálfstæða aðild að máli til vefengingar á faðerni, séu ekki bundnir af þessu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. nóvember 2007 í máli nr. 583/2007, hefur þetta áhrif við mat á hagsmunum drengsins með tilliti til þeirra kröfu sem sóknaraðilar hafa uppi í málinu. Í þeim efnum ber að líta til þess að drengurinn var frá fæðingu til 11 ára aldurs í sameiginlegri umsjá varnaraðila og D þegar hann lést.22. Í ljósi þess að ekki liggur annað fyrir í málinu en einhliða staðhæfingar sóknaraðila til stuðnings því að drengurinn sé ranglega feðraður verður lagt til grundvallar, eins og mál þetta er vaxið, að hagsmunir hans af því að þurfa ekki að þola inngrip með mannerfðafræðilegri rannsókn vegi þyngra en þeir hagsmunir sóknaraðila að slík rannsókn fari fram. Ber þá einnig að hafa í huga þá grunnreglu barnaréttar að ávallt skuli hafa forgang það sem barni er fyrir bestu þegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnalaga. Þessi regla á sér einnig stoð í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar en um vægi hennar má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 10. mars 2020 í máli nr. 58/2019. Þá ber að skýra fyrrgreind ákvæði með hliðsjón af 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Loks geta fjárhagslegir hagsmunir sóknaraðila af því að girða fyrir að drengurinn taki arf eftir föður sinn ekki skipt hér máli þegar litið er til ríkra hagsmuna hans af því að einkalíf hans verði verndað. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.23. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðilum gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, A og B, greiði óskipt varnaraðila, C, 900.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=212c5e51-0e16-42a7-9650-14a0eccd7dbf&verdictid=0e80f779-11d8-464a-8ccc-3e6d04219e94
Mál nr. 286/1998
Skattur Vinnusamningur
Skattyfirvöld endurákvörðuðu opinber gjöld H á þeim grundvelli að G, sem starfað hafði hjá honum, hefði verið launþegi hans en ekki verktaki. Ekki var fram komið að G hefði á þeim tíma, sem um ræddi, unnið í þágu annarra en H. Hann hafði fengið greitt tímakaup, þar sem greint var á milli dagvinnu og yfirvinnu, innt af hendi þau verk sem til féllu, verið undir stjórn H og ekki haft afnot af eigin starfstöð. Þótti samband þeirra hafa haft slík einkenni vinnusamnings, að líta yrði á greiðslur H til G sem laun. Var því staðfestur dómur héraðsdóms, þar sem kröfum H um ógildingu og breytingu ákvarðana skattyfirvalda var hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson og Hrafn Bragason. Málinu var skotið til Hæstaréttar 8. júlí 1998. Áfrýjandi krefst þess, að hrundið verði úrskurðum yfirskattanefndar 5. mars 1997 í málinu nr. 211/1997 og skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra 26. mars 1996 og 31. október 1995 og stefnda gert að þola endurákvörðun ríkisskattstjóra á opinberum gjöldum áfrýjanda og eiginkonu hans, Önnu Katrínar Eyfjörð Þórsdóttur, vegna tekjuársins 1993 á þeim grundvelli, að greiðslur áfrýjanda til Garðars Svanlaugssonar verði viðurkenndar sem verktakagreiðslur. Þessi krafa felur í sér, að hækkun tryggingargjalds að fjárhæð 102.163 krónur auk álags og dráttarvaxta verði felld niður, að áfrýjanda beri innskattur af verktakagreiðslum að fjárhæð 324.267 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 28. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og að krafa á hendur áfrýjanda um skil á staðgreiðsluskatti að fjárhæð 396.066 krónur auk álags og dráttarvaxta falli niður. Til vara er þess krafist, að stofn til ákvörðunar staðgreiðsluskatta verði lækkaður í 1.244.116 krónur og stofn til álagningar tryggingargjalds í 1.323.528 krónur. Þá verði reiknaðir staðgreiðsluskattar og innskattur færðir til frádráttar tekjum sem tapaðar kröfur við ákvörðun tekjuskatts og eignarskatts árið 1994. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara er þess krafist, að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður þá látinn falla niður. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir því, hvernig störfum Garðars Svanlaugssonar fyrir áfrýjanda var háttað á árinu 1993. Skriflegur verktakasamningur var ekki gerður og áfrýjandi hefur ekki veitt fullnægjandi upplýsingar um inntak þess endurgjalds, sem um var samið þeirra í milli. Ekki er fram komið, að Garðar hafi unnið í þágu annarra en áfrýjanda á þessum tíma. Ljóst er, að hann hefur innt af hendi þau verk, sem til féllu hjá áfrýjanda ýmist á vinnuvélum eða verkstæði hans. Þykir samband þeirra hafa slík einkenni vinnusamnings, að Garðar teljist hafa verið launþegi áfrýjanda og líta verði á allar greiðslur til hans sem laun. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hugsanlegar endurkröfur hans á hendur Garðari, að fengnum úrslitum þessa máls, eigi að leiða til lækkunar á skattstofnum á rekstrarárinu 1993. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Halldór G. Baldursson, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Reykjavíkur 17. apríl 1999. Mál þetta sem dómtekið var 19. mars sl. var höfðað með stefnu birtri 13. ágúst 1997. Málinu var úthlutað héraðsdómara 1. desember sl. og tekið fyrir 16. sama mánaðar. Málinu var frestað til 28. janúar 1998 og síðan til aðalmeðferðar 19. mars sl. Aðalmeðferð fór fram þann dag og málið var síðan dómtekið. Stefnandi er Halldór G. Baldursson, kt. 180454-3499, Bæjarsíðu 3, 603 Akureyri. Stefndi er íslenska ríkið. Dómkröfur stefnanda eru: Að úrskurði yfirskattanefndar í málinu nr. 211/1997, úrskurði skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra frá 26.3.1996 og úrskurði sama skattstjóra frá 31.10.1995 verði hrundið og stefnda gert að þola endurákvörðun ríkisskattstjóra á opinberum gjöldum stefnanda og eiginkonu hans, Önnu Katrínar Eyfjörð Þórsdóttur, kt. 040458-7199 vegna tekjuársins 1993, á þeim grundvelli að greiðslur stefnanda til Garðars Svanlaugssonar, kt. 050959-5549, verði viðurkenndar sem verktakagreiðslur. Þessi krafa felur í sér: 1. Að hækkun tryggingargjalds 102.163 krónur auk álags og dráttarvaxta fellur niður. 2. Að stefnanda ber innskattur af verktakagreiðslum að fjárhæð 324.267 krónur auk dráttarvaxta skv. 28. gr. laga nr. 50/1988. 3. Að krafa á hendur stefnanda um skil staðgreiðsluskatta 396.066 krónum fellur niður ásamt álagi og dráttarvöxtum. Til vara er sú krafa gerð að stofn til ákvörðunar staðgreiðsluskatta verði lækkaður í 1.244.116 krónur og stofn til álagningar tryggingagjalds í 1.323.528. krónur. Enn fremur að reiknaðir staðgreiðsluskattar og innskattur verði færðir til frádráttar tekjum við ákvörðun tekjuskatts og eignarskatts 1994 sem tapaðar kröfur. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Málavextir. Hinn 31. október 1995 endurákvarðaði skattstjóri Norðurlandsumdæmis eystra opinber gjöld stefnanda gjaldárin 1990-1994 á grundvelli skýrslu eftirlitsdeildar skattstjórans dags. 22. september 1995. Endurákvörðunin fólst í því að skattstjóri taldi Garðar Svanlaugsson, sem starfaði hjá stefnanda í mars-desember 1993, launþega en ekki verktaka og greiðslur til hans því taldar launagreiðslur, þ.m.t. virðisaukaskattur. Úrskurður skattstjóra hefur í för með sér að skattstofnar stefnanda breytast auk þess sem honum er gert að skila staðgreiðsluskatti af launum Garðars, sem hann hélt ekki eftir. Garðar var skráður virðisaukaskattsgreiðandi og gerði stefnanda reikninga fyrir störf sín með virðisaukaskatti. Úrskurður skattstjóra fól í sér að greiðslur stefnanda til Garðars á árinu 1993, sem alls námu 1.647.795 krónum að meðtöldum virðisaukaskatti voru taldar launagreiðslur stefnanda, sem hafði í för með sér hækkun tryggingargjalds um 102.163 krónur. Enn fremur að greiddum virðisaukaskatti stefnanda samkvæmt reikningum Garðars, samtals að fjárhæð 324.267 krónur, var hafnað sem innskatti auk þess sem stefnanda var gert að skila staðgreiðsluskatti af öllum greiðslum stefnanda til Garðars að fjárhæð 396.066 krónur. Stefnandi hefur verið krafinn um greiðslu opinberra gjalda á grundvelli þessara breytinga ásamt dráttarvöxtum. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi heldur því fram að Garðar Svanlaugsson hafi starfaði hjá sér sem verktaki. Garðar hafi tilkynnt skattyfirvöldum þá starfsemi sína og hann því skráður sem virðisaukaskattsgreiðandi. Ekki sé óalgengt á síðustu árum að atvinnurekendur ráði verktaka til ýmissa starfa, sem áður hafi verið unnin af fastráðnum starfsmönnum. Ekki hvað síst við starfsemi þar sem vinna er stopul og verkefni árstíðabundin. Þetta hafi það í för með sér að starfsmaðurinn taki sjálfur áhættu vega hugsanlegra veikinda sinna og kostnaðar við fæði, húsnæði og ferða, sem atvinnurekandinn verði almennt að greiða. Þessi háttur hafi einnig ýmsa kosti fyrir starfsmann, sem vilji ráða tíma sínum að einhverju leyti og e.t.v. starfa jafnframt fyrir aðra. Enginn uppsagnarfrestur hafi verið ákveðinn í samningi stefnanda og Garðars, sem var munnlegur. Fullyrt sé að slíkir verktakasamningar séu algengir og hljóti því fjöldi slíkra verktaka að vera skráðir hjá skattstjóra og hafa virðisaukaskattsnúmer. Veit stefnandi ekki annað en að skattstjóri hafi litið svo á að Garðar stundaði sjálfstæða starfsemi og meðhöndlað hann sem slíkan við ákvörðun opinberra gjalda. Stefnandi telur sig ekki launagreiðanda samkvæmt 7. gr. laga nr. 45/1987 og af hálfu ríkisskattstjóra hafi stefnandi ekki verið úrskurðaður launagreiðandi, sbr. 2. mgr. 19. gr. laga nr. 45/1987 eða fengið athugasemdir af hans hendi um fyrirkomulag verktilhögunar stefnanda og Garðars, eins og áskilið er í greininni. Án slíks úrskurðar ríkisskattstjóra verði stefnanda ekki gert að halda eftir staðgreiðslu af greiðslum til Garðars. Í skýrslu skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra komi fram þær athugasemdir við verktakastarfsemi Garðars, að reikningar hans hafi verið ófullkomnir og ekki í samræmi við reglugerð nr. 50/1993. Úr því hafi verið bætt af hálfu Garðars og ekki sé betur vitað en að þeir reikningar hafi fullnægt formskilyrðum reglugerðarinnar. Þá hafi það ekki talist samrýmast verktöku að verktaki tilgreindi fjölda dagvinnu- og yfirvinnutíma, þar sem verkkaupa mætti einu gilda hvenær sólarhrings verk væri unnið. Á þessa athugasemd verði ekki fallist. Alvanalegt sé, enda nauðsynlegt, að verktakar er starfa á tímavinnugrundvelli, geri grein fyrir tímafjölda sínum, þ.m.t. fjölda þeirra tíma sem unnir séu í eftirvinnu, næturvinnu og helgidagavinnu, enda hafi slík vinna verið samþykkt af verkkaupa. Vísast í þessu sambandi t.d. til verktakareikninga iðnaðarmanna, sem starfa við viðhald í tímavinnu bæði fyrir hið opinbera og einkaaðila. Þá sé að því fundið að ekki liggi fyrir skriflegur samningur um verktökuna. Á þetta sé heldur ekki fallist, enda munnlegir samningar jafngildir skriflegum samningum og engin skilyrði sett um skriflega samninga til sönnunar verktöku. Að lokum megi ráða af skýrslunni að það sé skoðun eftirlitsins að þar sem viðkomandi störf hafi verið unnin áður af föstum starfsmanni geti ekki verið eðlilegt að þau séu á árinu 1993 unnin af verktaka. Þessi rök séu ekki haldbær. Í atvinnurekstri sé stöðugt leitað hagræðingar og sé ekki óalgengt eins og í starfsemi stefnanda að ráðnir séu verktakar til að sinna störfum, sem áður hafi verið unnin af föstum starfsmönnum. Í tilviki stefnanda sé bent á að enn í dag séu umrædd störf unnin af verktaka. Í úrskurði skattstjóra komi fram sú athugasemd að Garðar hafi tilgreint rangt virðisaukaskattsnúmer á reikningum sínum. Þetta hafi verið leiðrétt og skipta þessi mistök Garðars ekki máli hér. Í úrskurði yfirskattanefndar sé vísað til ákvæða 58. gr. laga nr. 75/1981 og úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. Y-26/1995, sbr. nú dóm Hæstaréttar frá 30. janúar 1997. Verði að skilja þessa tilvísun yfirskattanefndar svo að hún telji verktakasamning stefnanda og Garðars Svanlaugssonar málamyndasamning. Þessu sé alfarið mótmælt. Stefnandi hafi að öllu leyti hagað sér í samræmi við það sem almennt gerist í viðskiptum verksala og verkkaupa og ekkert bendi til að stefnandi hafi t.d. ætlað að komast undan skattgreiðslum með þessari verktilhögun. Eingöngu liggi hagræðingasjónarmið til grundvallar samningnum af hálfu stefnanda. Hafi önnur sjónarmið legið að baki samningnum af hálfu Garðars geti það ekki verið á ábyrgð stefnanda. Varðandi þau rök nefndarinnar að ekki sé unnt að líta svo á að Garðar hafi getað talist inna störf sín af hendi í sjálfstæðri starfsemi, vegna ábyrgðar stefnanda á verkum hans, sé á það bent að fjöldi sjálfstæðra verktaka vinni á ábyrgð annarra verktaka sem undirverktakar. Þá sé því enn fremur mótmælt að það kunni að skipta máli að stefnandi átti þau tæki, sem stefndi vann við. Hvað varði varakröfu stefnanda þá komi fram í úrskurðum skattyfirvalda að heildargreiðsla stefnanda til Garðars skuli teljast laun til hans. Augljóst megi vera að virðisaukaskattur sá, sem stefnandi greiddi Garðari, eigi ekki að vera þóknun fyrir störf hans heldur skattgjald til ríkisins. Verði talið að verktakasamningur stefnanda og Garðars sé ólögmætur, eigi stefnandi kröfu á Garðar um endurgreiðslu virðisaukaskattsins. Geti virðisaukaskatturinn aldrei talist liður í starfskjörum Garðars og þar með skattstofn, sem innheimta beri staðgreiðsluskatt af samkvæmt lögum nr. 45/1987. Breyti það engu þó að telja verði hinn greidda virðisaukaskatt óinnheimtanlegan vegna brottflutnings Garðars af landinu. Ekki liggi fyrir að Garðari hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um mál þetta eða gera grein fyrir kostnaði sínum af starfa sínum. Hefði launasamningur verið gerður í stað verktakasamnings má gera ráð fyrir að greiðslan hefði verið önnur, þ.e. skipst í bifreiðastyrk, fæði, dagpeninga o.fl. og að 6% lífeyrissjóðsgjald hefði verið greitt beint til lífeyrissjóðs. Stofn til staðgreiðslu getur því aldrei ákvarðast sem heildargreiðsla til Garðars. Bar skattstjóra a.m.k. að lækka stofn til staðgreiðslu um virðisaukaskattinn 324.267 krónur og 6% af heildargreiðslum að frádregnum virðisaukaskatti eða um 79.412 krónur vegna skylduframlags atvinnurekanda til lífeyrissjóðs eða í 1.244.116 krónur og stofn til tryggingagjalds um virðisaukaskatt eða í 1.323.528 krónur. Krafa stefnanda um að virðisaukaskattur og staðgreiðsluskattar verði dregnir frá skattstofni stefnanda sé á því byggð að yfirvöld hljóti að viðurkenna að kröfur stefnanda á hendur Garðari séu tapaðar og beri því að gjaldfæra þær sem slíkar í framtali 1994. Krafa um dráttarvexti af vangreiddum innskatti styðst við 28. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 1. og 4. mgr. greinarinnar. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er kröfum stefnanda vísað á bug og talið að sú niðurstaða skattstjóra og yfirskattanefndar að réttarsamband milli stefnanda og Garðars Svanlaugssonar hafi í reynd byggt á vinnusamningi, sé lögmæt og réttmæt. Í skýrslu sem tekin var af stefnanda komi fram að á árinu 1993 hafi Garðar Svanlaugsson eingöngu starfað fyrir stefnanda á tímabilinu 1. mars til 31. desember það ár. Hafi störf Garðars komið til vegna forfalla fyrri starfsmanns. Störf hans hafi falist í stjórnun vinnuvéla og aksturs vörubifreiða í eigu stefnanda og stefnandi sjálfur haft yfirumsjón með þeim verkum sem Garðar innti af hendi og borið ábyrgð á þeim. Ennfremur hafi hann starfað á verkstæði stefnanda við venjulegt viðhald á vinnuvélum og séð um símsvörun á verkstæðinu að hluta til. Hafi hann fengið greitt miðað við umsaminn taxta milli stefnanda og Garðars. Þrátt fyrir skriflega ósk skattstjóra hafi enginn skriflegur samningur verið lagður fram. Samkvæmt vinnuseðlum og reikningum fékk hann greitt tímakaup, laun fyrir dagvinnu eða yfirvinnu eftir atvikum, þar sem Garðar reiknaði virðisaukaskatt á útreiknaðar fjárhæðir. Af fyrirliggjandi gögnum sem ítarlega séu rakin í úrskurði yfirskattanefndar verði þannig ekki annað ályktað en að Garðar hafi tekist á hendur þau störf sem hann innti af hendi í þágu stefnanda á ábyrgð hans og verið háður almennu húsbóndavaldi hans. Það réttarsamband sem á milli þeirra var hafði þannig öll einkenni vinnusamnings sbr. 1. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt og allar greiðslur stefnanda til hans því til þess að rekja, en ekki þess að Garðar hafi í reynd haft með höndum sjálfstæða starfsemi skv. B-lið 7. gr. sömu laga. Skrásetning Garðars á virðisaukaskattskrá frá 1. mars 1993 og greiðsla launa í formi verktakagreiðslna hafi komið í veg fyrir að þær greiðslur hlytu lögmælta meðferð samkvæmt skattalögum. Skattyfirvöld eiga að lögum fullt mat á því eftir á hvort starfssamband sé í raun með þeim hætti sem haldið er fram af hálfu skattaðila, þannig að meðferð tekna og gjalda verði skattalega rétt ákvörðuð á hendur skattaðilum. Á grundvelli ætlaðs verkssamnings við Garðar hafði stefnandi, andstætt 3. mgr. 15. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, fært þann hluta af launagreiðslum til Garðars sem kallaður var virðisaukaskattur til innskatts í virðisaukaskattsuppgjöri og hann stóð ekki skil á tryggingargjaldi af greiðslum til hans en þær mynduðu tryggingagjaldsstofn hjá honum sbr. 6. og 7. gr. laga nr. 113/1990 um tryggingargjald. Garðar taldist launamaður samkvæmt 1. tl. 4. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda og stefnandi var launagreiðandi hans skv. 7. gr. laganna er hann innti af hendi greiðslur til hans og sem voru laun í skilningi 1. tl. 5. gr. laganna. Fái ekki staðist sú túlkun stefnanda að úrskurður ríkisskattstjóra á grundvelli 2. mgr. 19. gr. sé skilyrði fyrir því að aðili er innir af hendi laun teljist launagreiðandi og beri skyldur samkvæmt þeim lögum. Stefnanda hafi því borið að halda eftir af greiðslum til Garðars vegna staðgreiðslu opinberra gjalda hans sbr. 15. og 16. gr. og standa skil á þeim á réttum gjalddögum skv. 20. gr. Vanræksla á því að halda eftir opinberum gjöldum Garðars bakaði honum óskipta ábyrgð á þeim gjöldum með Garðari, sbr. 22. gr. þeirra laga, auk sjálfstæðs álags, skv. 1. mgr. 28. gr., er gera skal launagreiðanda að greiða vegna skilafjár er honum bar að standa skil á en vanrækti. Meðferð skattyfirvalda við endurákvörðun á opinberum gjöldum stefnanda gjaldárið 1994, tekjuárið 1993 hafi því í öllu verið í samræmi við ákvæði skattalaga, Með vísan til sömu raka fá varakröfur stefnanda ekki staðist. Engin ákvæði skattalaga geti leitt til þess að í munnlegan samning þeirra verði lesið með öðrum hætti eftirá, á þeim grundvelli að hann eigi hugsanlega að fela í sér lægra endurgjald fyrir vinnu eða aðrar greiðslur. Hvort og hvaða kröfur stefnandi kunni að eiga á hendur Garðari skv. reglum fjármunaréttar til endurgreiðslu á grundvelli samnings þeirra liggi heldur ekkert fyrir um. Sú krafa að endurkrafa stefnanda á hendur Garðari vegna ábyrgðar á opinberum gjöldum hans, verði færð til gjalda í rekstrarreikningi 1993 og framtali 1994 sem töpuð krafa, eigi ekki við lög að styðjast. Sama gildir um hugsanlega kröfu hans á hendur Garðari til að fá endurgreiddan þann hluta launa sem samsvaraði virðisaukaskatti. Um það vísast til 3. tl. 31. gr. laga um tekju og eignarskatt. Ekkert sé komið fram um það heldur að kröfur hans á hendur Garðari séu tapaðar, eins og stefnandi heldur fram, enda hefur hann ekki sýnt fram á að hann hafi aðhafst nokkuð til að innheimta þær hjá honum. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi málsins hefur með höndum sjálfstæða starfsemi við byggingu og viðhald mannvirkja. Á tímabilinu 1. mars til 31. desember 1993 starfaði á hans vegum Garðar Svanlaugsson, aðallega við stjórnun vinnuvéla og akstur vörubifreiða. Ágreiningur málsins lítur í megindráttum að því hvort greiðslur stefnanda til Garðars teljist hafa verið launagreiðslur eða greiðslur fyrir aðkeypta þjónustu sjálfstætt starfandi manns. Ekki er til að dreifa skriflegum samningi milli stefnanda og Garðars vegna starfans. Hæstiréttur hefur staðfest í dómum að skattyfirvöld hafi heimild til að leggja sjálfstætt mat á það hvort samningur sem atvinnurekandi gerir við starfsfólk sitt skuli metinn sem vinnusamningur í skattalegu tilliti eða verksamningur. Í dæmaskyni má benda á dóm Hæstaréttar frá 22. janúar 1998 í máli Tollstjórinn í Reykjavík gegn Frjálsu framtaki hf. Í nefndum dómi eru talin upp þau atriði sem þurfi að vera fyrir hendi til að telja megi að um vinnusamning sé að ræða. Segir að við það mat skipti ekki máli hvað samningarnir séu kallaðir heldur hvernig farið sé með þá í rekstri fyrirtækisins og bókhaldi. Þegar litið er til þessara atriða og þau borin saman við það álitaefni sem hér er til meðferðar kemur eftirfarandi fram. Í skýrslu eftirlitsdeildar skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra, dags. 22. september 1995, upplýsti stefnandi að Garðar Svanlaugsson hefði starfað hjá stefnanda á tímabilinu 1. mars til 31. desember 1993 við stjórnun vinnuvéla og akstur vörubifreiða í eigu stefnanda. Auk þessa vann Garðar á verkstæði í eigu stefnanda við venjulegt viðhald á vinnuvélunum og að hluta til við símsvörun. Stefnandi hafði sjálfur yfirumsjón með verkum Garðars og bar ábyrgð á þeim. Garðar sinnti eingöngu þeim verkum sem til féllu hjá stefnanda og fékk fyrir það greitt tímakaup sem tók mið af umsömdum taxta milli þeirra. Í skýrslunni kemur einnig fram að á umræddum tíma hafi Garðar ekki haft afnot af eigin starfsstöð. Þá eru í skýrslunni sýnishorn vinnuseðla sem sýna sundurliðun vinnudagsins í dagsvinnu og yfirvinnu. Samkvæmt þessu var Garðar í fullu starfi undir stjórn stefnanda við ákveðna tegund verkefna. Stefnandi lagði honum til alla starfsaðstöðu og tæki. Þá fékk Garðar reglulega greitt fyrir unna tíma fyrir hvern mánuð fyrir sig samkvæmt sundurliðuðum vinnuseðli. Þegar þetta er virt þykir samband stefnanda og Garðars Svanlaugssonar hafa öll einkenni vinnusamnings. Því ber að telja að Garðar hafi verið launþegi stefnanda það tímabil sem hér um ræðir. Stefnanda bar því að meðhöndla greiðslur til hans sem launagreiðslur, sbr. 1. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekju- og eignarskatt, en ekki sem sjálfstæðar verktakagreiðslur í skilningi B- liðar sömu greinar. Stefnandi taldist launagreiðandi Garðars í skilningi 1. tl. 1. mgr. 4. gr. laga 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Stefnanda bar því að halda eftir opinberum gjöldum hans á grundvelli 19. gr. laganna og hann bar ábyrgð á skilum þeirra, sbr. 22. gr. sömu laga. Því fóru skattyfirvöld að lögum er þau endurákvörðuðu skattlagningu stefnda til samræmis við það að Garðar teldist launþegi. Samkvæmt því ber að hafna aðalkröfu stefnanda. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 75/1981 má draga frá tekjum lögaðila og þeim tekjum manna, sem stafa af atvinnurekstri eða sjálfstæðri starfsemi, tap á útistandandi viðskiptaskuldum á því tekjuári sem skuld er sannanlega töpuð. Með vísan til þessa þykir lagaheimild skorta til að taka varakröfu stefnanda til greina. Ber því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Halldórs. G. Baldurssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 141/2017
Fasteign Líkamstjón Meðdómsmaður Ómerking héraðsdóms Aðfinnslur
A höfðaði mál til viðurkenningar á því að M ehf., B og HH bæru óskipta skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem hún varð fyrir á leið sinni út úr bakaríinu M. Málsaðilar deildu um það hvort dyraumbúnaður bakarísins hefði verið vanbúinn, annars vegar vegna hæðarmunar á gólfinu í bakaríinu og gangstéttarinnar fyrir utan og hins vegar byggði A á því að svokölluð hurðarpumpa hefði ekki virkað sem skyldi. Héraðsdómur féllst á að samspil þessara tveggja þátta hefði orsakað slysið en ábyrgð var felld á M ehf. og B vegna þess að hurðarpumpan hefði ekki verið í lagi. HH var hins vegar sýknað og undi A við þá niðurstöðu. Áður en málið var höfðað hafði A aflað minnisblaðs tveggja sérfræðinga hjá E verkfræðistofu um aðstæður í inngangi bakarísins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði ekki aflað matsgerðar samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 í þeim tilgangi að færa sönnur á staðhæfingar sínar um að umrædd hurðarpumpa hefði ekki virkað sem skyldi ellegar verið vanbúin með öðrum hætti. A hefði aflað umrædds minnisblaðs einhliða og án þess að M ehf. og A ættu þess kost að gæta hagsmuna sinna og koma sjónarmiðum sínum á framfæri við gerð þess. Var minnisblaðið ekki talið hafa þýðingu við úrlausn málsins og varð dómur ekki á því byggður. Þá kom fram að eins og málið lá þá fyrir héraðsdómi, og án þess að fram hefði farið fullnægjandi öflun sönnunargagna um ástand, virkni og mögulega hættueiginleika hurðarpumpunnar hefði héraðsdómara verið ókleift að fjalla um málsástæður sem uppi hefðu verið hafðar um þann þátt málsins á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagakunnáttu. Hefði því verið þörf á sérkunnáttu og hefði héraðsdómara borið að kveðja til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem það hefði ekki verið gert var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Karl Axelsson og Garðar Gíslasonfyrrverandi hæstaréttardómari.Áfrýjendur skutumálinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2017. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfumstefndu, en til vara að bótaskylda verði aðeins viðurkennd að hluta. Þákrefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Svo sem rakið er í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir líkamstjóni 19.september 2014 þegar hún féll og ökklabrotnaði á leið sinni út úrMosfellsbakaríi á Háaleitisbraut 58-60 í Reykjavík, en hún missti jafnvægiðþegar útidyrahurðin á bakaríinu kom í bak hennar. Málsaðilar deila um það hvort dyraumbúnaður bakarísins hafi verið vanbúinnog hafa þá öðru fremur vísað til tveggja atriða. Annars vegar hæðarmunar ágólfinu í bakaríinu og gangstéttarinnar fyrir utan sem hefur það í för með sérað stíga þarf úr dyragættinni niður þrep sem nemur 12,5 sentimetrum. Hins vegarhefur stefnda byggt á því að svokölluð hurðarpumpa hafi ekki virkað sem skyldiog látið hurð bakarísins lokast hættulega hratt og með miklum fallþunga. Íhinum áfrýjaða dómi er fallist á að samspil þessara tveggja þátta hafi orsakaðslysið en ábyrgð felld á áfrýjendur vegna þess að hurðarpumpan hafi ekki veriðí lagi. Upphaflega höfðaði stefnda málið jafnframt gegn HúsfélaginuHáaleitisbraut 58-60 vegna ábyrgðar þess á fyrirkomulagi stéttarinnar utanbakarísins en með hinum áfrýjaða dómi var húsfélagið sýknað og undi stefnda viðþá niðurstöðu.Hvað ætlaðan þátt hurðarpumpunnar í umræddu slysi varðar þá aflaðistefnda, áður en málið var höfðað, minnisblaðs C og D hjá Eflu verkfræðistofu umaðstæður í inngangi bakarísins og er það frá 29. janúar 2015. Í minnisblaðinu kommeðal annars fram að umrædd hurðarpumpa væri stillt þannig að lokun séóeðlilega hröð og auk þess skorti á hæglokun síðustu sentimetrana. Virknihurðarinnar væri hættuleg fyrir viðskiptavini nema gerðar yrðu lagfæringar áhurðarpumpunni. Nefndur C gaf jafnframt skýrslu fyrir héraðsdómi. Áfrýjendurmótmæltu þegar í greinargerð til héraðsdóms þýðingu minnisblaðsins á þeimgrundvelli að um væri að ræða einhliða aflaðs sérfræðiálits af hálfu stefndu. Stefnda aflaðiekki matsgerðar samkvæmt IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einsog henni var unnt, í þeim tilgangi að færa sönnur á staðhæfingar sínar um aðumrædd hurðarpumpa hafi ekki virkað sem skyldi ellegar verið vanbúin með öðrumhætti. Stefnda aflaði umrædds minnisblaðs einhliða og án þess að áfrýjendurættu þess kost að gæta hagsmuna sinna og koma sjónarmiðum sínum á framfæri viðgerð þess. Verður minnisblaðið því ekki talið hafa þýðingu við úrlausn málsinsog varð dómur ekki á því byggður. Eins og málið láþá fyrir héraðsdómi og án þess að fram hefði farið fullnægjandi öflunsönnunargagna um ástand, virkni og mögulega hættueiginleika hurðarpumpunnar varhéraðsdómara ókleift að fjalla um málsástæður sem uppi eru hafðar um þannþátt málsins á grundvelli almennrar þekkingar og menntunar eða lagakunnáttu.Því var undir þeim kringumstæðum þörf á sérkunnáttu og bar héraðsdómara þá aðkveðja til meðdómsmenn samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Þar semhéraðsdómari lét það ógert er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm ogvísa málinu heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Það athugist að við aðalmeðferð málsins í héraði kom fyrir dóm sem vitniannar höfunda framangreinds minnisblaðs Eflu verkfræðistofu. Hann var hvorkivitni í skilningi 8. kafla laga nr. 91/1991 né matsmaður, sbr. 9. kafla sömulaga. Fyrir skýrslugjöf hans var því ekki heimild í þeim lögum, samkvæmtgagnályktun frá 1. mgr. 51. gr. og 1. mgr. 65. gr. þeirra.Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur erómerktur og er málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar áný.ritaðkauptilboðið aftur 30. september 2015 eftir að kaupverð fasteignarinnar gannarrar tjMálskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember2016.I Málþetta, sem var dómtekið 7. nóvember sl., er höfðað 23. febrúar 2016 af A, […],gegn Mosfellsbakaríi ehf., […], B, […], og Húsfélaginu Háaleitisbraut 58-60,til húsa að Háaleitisbraut 58-60 í Reykjavík. Vátryggingafélagi Íslands hf.,Ármúla 3 í Reykjavík, er stefnt til réttargæslu. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði óskipt bótaskylda stefndu (in solidum) vegnalíkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í Mosfellsbakaríi, Háaleitisbraut 58-60,þann 19. september 2014. Stefnandi krefst enn fremur málskostnaðar aukvirðisaukaskatts á málskostnað. Afhálfu stefndu, Mosfellsbakarís ehf. og B, er aðallega krafist sýknu afdómkröfum stefnanda, en til vara að bótaskylda þeirra verði aðeins viðurkenndað hluta. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Afhálfu stefnda, Húsfélagsins Háaleitisbraut 58-60, er aðallega gerð krafa umsýknu og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Til varaer þess krafist að stefndi verði einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta ogað málskostnaður falli niður. Engarsjálfstæðar kröfur eru gerðar af hálfu réttargæslustefnda.II Stefnandivarð fyrir líkamstjóni 19. september 2014 þegar hún var á leið út úrMosfellsbakaríi á Háaleitisbraut 58-60. Af hálfu stefnanda er slysinu lýst áþann veg að þegar hún hafi sett hægri fótinn út fyrir dyrnar hafi útidyrahurðinskollið harkalega aftan á hana með þeim afleiðingum að hún kom skakkt niður áfótinn á gangstéttinni fyrir framan bakaríið. Stefnandi var flutt á Landspítalaí kjölfarið. Þar kom í ljós að stefnandi hafði brotnað á hægri ökkla. Gert varað meiðslum stefnanda með því að rétta af liðhlaup í ökklalið og síðan varfóturinn settur í sérmótaða spelku. Eftirslysið kveðst stefnandi í fyrstu hafa þurft að notast við hjólastól en síðangöngugrind og hækjur. Hreyfigeta í ökklanum sé enn þá skert og í dag, rúmumtveimur árum eftir slysið, verði hún að notast við staf. Í stefnu er staðhæftað hún muni þurfa að glíma við afleiðingar slyssins um ókomna tíð. Ímálinu liggja fyrir lögregluskýrslur frá 26. febrúar 2015, annars vegar afstefnanda og hins vegar af E, vinkonu stefnanda, sem varð vitni að slysinu úrbifreið sem lagt var í stæði skáhalt fyrir framan innganginn í bakaríið. Fyrirlögreglu lýstu þær báðar atvikum á sama veg og að framan er rakið. Í skýrslu Ekemur fram að stefnandi hafi opnað dyrnar, stutt hendi á dyrastafinn og setthægri fótinn út fyrir dyrnar. Í sömu andrá hafi hurðin skollið aftan ástefnanda og kvaðst vitnið hafa séð hana lyppast niður í kjölfarið og fallaaftur fyrir sig. Lögmaðurstefnanda óskaði eftir því að Efla verkfræðistofa skoðaði aðkomu og dyraumbúnaðvið inngang bakarísins. Í málinu liggur fyrir minnisblað C og D, starfsmannaverkfræðistofunnar, dags. 29. janúar 2015, um niðurstöðu skoðunar þeirra. Þarkemur fram að hurðarpumpa sé þannig stillt að lokunin sé óeðlilega hröð og aðhæglokun síðustu sentímetrana vanti. Þar er lýst þeirri afstöðu að virknihurðarinnar sé hættuleg fyrir viðskiptavini ef ekki verði gerð bragarbót á. Ennfremur segir í minnisblaðinu að hæðarmunur á gólfi inni í bakaríinu oggangstétt fyrir utan sé u.þ.b. 125 mm. Þá sé brattur halli frá brún hurðarkarmssem endi u.þ.b. 25 mm frá yfirborði gangstéttarinnar. Í minnisblaðinu kemurfram sú afstaða að þessi hæðarmunur stangist á við byggingarreglugerð og aðhann, auk fyrrgreinds halla, skapi hættu á að hrasa þegar stigið sé út umdyrnar. Meðbréfi 4. mars 2015 var óskað afstöðu réttargæslustefnda til bótaskyldu ímálinu, en stefndu, Mosfellsbakarí ehf. og B, eru með ábyrgðartryggingu hjátryggingarfélaginu. Bótaskyldu var hafnað 8. júlí 2015. Samkvæmtþví sem fram hefur komið fyrir dómi mun stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut58-60, hafa staðið að framkvæmdum árið 2012 á gangstétt sem er milli bílastæðaog húseignarinnar, þ. á m. fyrir framan innganginn í bakaríið.III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir viðurkenningarkröfu sína á því að stefndu beri almenna skaðabótaábyrgð áþví tjóni stefnanda sem hafi hlotist af hættulegri og ólöglegri umgjörð viðútganginn á Mosfellsbakarí. Þá ályktun reisir stefnandi á þremur atriðum. Ífyrsta lagi hafi þröskuldurinn fyrir utan bakaríið verið langtum hærri enreglur heimili. Þröskuldurinn hafi mælst 145 mm niður á stétt, en skv. d-liðgr. 6.4.2 í byggingarreglugerð nr. 112/2012 eigi hæðarmunur milli svæðis framanvið inngangsdyr/útidyr ekki vera meiri en 25 mm. Hæðarmunurinn sé því nærrisexfaldur umfram það sem leyfilegt sé. Íöðru lagi sé útidyrahurð bakarísins knúin af pumpu sem láti hurðina lokasthættulega hratt og með miklum fallþunga. Telur stefnandi að virkni hurðarinnarsé sérstaklega hættuleg þar sem hæglokun síðustu sentímetrana vanti. Íþriðja lagi sé frá neðri brún hurðarkarms brattur halli sem endi u.þ.b. 25 mmfrá yfirborði hellulagnar úti sem sé nýleg. Telur stefnandi að þessi halli aukiverulega hættuna á að fótur skriki þegar stigið sé út úr versluninni. Stefnandibyggir á því að þessar hættulegu aðstæður hafi valdið því að stefnandi hafiekki verið búinn að stíga í fótinn þegar hurðin hafi skollið á henni af kraftimeð þeim afleiðingum að fóturinn á henni brotnaði. Afhálfu stefnanda er vísað til þess að gangstéttin fyrir utan Háaleitisbraut58-60 hafi allri verið breytt fyrri hluta árs 2012. Eftir það sé hæð þröskuldsá öðrum verslunum í húsalengjunni í samræmi við eða mjög nærri því sem krafistsé í núgildandi byggingarreglugerð. Kveður stefnandi innganga þar sem sé mikilumferð viðskipavina jafnvel vera slétta frá gangstétt. ÞröskuldurMosfellsbakarís sé hins vegar langtum hærri en þröskuldur að öðru húsnæði áHáaleitisbraut 58-60. Telur stefnandi því að bæði sé brotið á ákvæðumbyggingarreglugerðar og ekki fylgt þeirri framkvæmd sem hafi verið viðhöfðþegar gangstéttin var lagfærð. Stefnandikveður stefndu hafa verið eða mátt vera ljóst að um verulegan vanbúnað væri aðræða, enda umbúnaður við innganginn ekki í samræmi við gildandi reglugerð eðaaðbúnað hjá öðrum verslunum í sömu húsalengju og annars staðar. Afhálfu stefnanda er lögð áhersla á að stefndi, Mosfellsbakarí ehf., reki verslunog veitingaþjónustu fyrir almenning í umræddu húsnæði. Verulegur umgangur sé umhúsnæðið og hvetji bakaríið fólk á öllum aldri, í hvaða líkamlega ásigkomulagisem er, til að koma í verslanir sínar. Því verði að gera sérstaklega ríkarkröfur um öryggi og aðkomu að húsnæði þeirra. Byggingarreglugerð, gr. 6.1.3,geri þá kröfu að verslanir skuli hannaðar á grundvelli algildrar hönnunarþannig að þær nýtist öllum, allir geti ferðast um þær og athafnað sig ánsérstakrar aðstoðar. Þetta hafi ekki verið gert við hönnun á inngangi Mosfellsbakaríssem sé bæði hættulegur og ófær hjólastólanotendum án hjálpar vegnahurðarbúnaðar og hæðar á þröskuldi. Þá fari viðskiptavinir, eðli málsinssamkvæmt, með vörur og drykki í hönd út úr versluninni og því beri að gerasérstakar ráðstafanir þannig að þeir sem ekki hafi báðar hendur lausar getigengið örugglega út án aðstoðar, t.d. með því að setja upp rennihurð. Áþví er byggt af hálfu stefnanda að aðkoma að húsnæði stefndu sé óforsvaranlegog að auðvelt hefði verið fyrir þá að tryggja örugga aðkomu að bakaríinu ísamræmi við ákvæði byggingarreglugerðar. Þetta hafi ekki verið gert og beristefndu bótaábyrgð á því tjóni sem af því hafi hlotist á grundvelli almennuskaðabótareglunnar. Stefndi, B, beri ábyrgð á grundvelli ólögfestrar regluíslensks skaðabótaréttar um ábyrgð húseigenda á tjóni sem verði í húsnæðiþeirra. Stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, beri hins vegar ábyrgð ástéttinni fyrir utan Mosfellsbakarí. Umlagarök segir í stefnu að málið sé fyrst og fremst reist á ólögfestum reglumskaðabótaréttar, byggingarreglugerð nr. 112/2012 sem og lögum nr. 160/2010, ummannvirki, og lögum nr. 75/2000, um brunavarnir, sem byggingarreglugerð er settsamkvæmt. Einnig sé byggt á skaðabótalögum, nr. 50/1993, og á ákvæðum laga um vátryggingarsamninga,nr. 30/2004. Krafa um málskostnað sé reist á ákvæðum einkamálalaga, nr.91/1991, og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. 2. Málsástæður og lagarök stefndu, Mosfellsbakarís ehf. og B, sem ogréttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf. Afhálfu stefndu er öllum kröfum og málsástæðum stefnanda mótmælt. Þeir benda á aðum mál þetta fari eftir almennum skaðabótareglum utan samninga. Er sýknukrafastefndu, Mosfellsbakarís ehf. og B, reist á því að ekki sé sannað að þessirstefndu eigi sök á slysi stefnanda eða að þeir hafi valdið því með saknæmum ogólögmættum hætti. Benda stefndu á að sönnunarbyrðin um það hvíli alfarið ástefnanda. Stefndumótmæla því sérstaklega sem röngu og ósönnuðu að virkni hurðarpumpunnar, semhafi verið sett upp á árinu 2007, hafi veriðhættuleg fyrir viðskiptavini verslunarinnar eða ekki í samræmi viðgildandi lög og byggingarreglugerð. Skýrsla verkfræðistofunnar EFLU hafi ekkertsönnunargildi í þessu efni, en um sé að ræða skýrslu sem stefnandi hafi aflaðeinhliða og án þess að stefndu væri gefinn kostur á að gæta þar hagsmuna sinna.Aðeins sé um persónulegt álit skýrsluhöfundar að ræða. Sama eigi við umframburð E. Hann sanni ekki frekar en framburður stefnanda sjálfrar, aðhurðarpumpan hafi verið hættuleg. Stefndutelja að ekki liggi annað fyrir en að hurðarpumpan hafi verið í samræmi viðþágildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998 og kröfur byggingaryfirvalda þegarhúseigandi hafi látið setja hana upp árið 2007. Núgildandi byggingarreglugerð,nr. 112/2012, taki hins vegar ekki til pumpunnar eða dyraumbúnaðarinsyfirleitt. Ekki sé skylt að breyta eldri fasteignum og búnaði þeirra í takt viðnýjar eða breyttar byggingarreglugerðir. Núgildandi byggingarreglugerð, nr.112/2012, sé ekki afturvirk. Þá hafi engar athugasemdir verið gerðar viðpumpuna af hálfu byggingaryfirvalda eða verið kvartað yfir henni af hálfuviðskiptavina Mosfellsbakarís ehf. Fullyrða stefndu að óhapp í útidyrumMosfellsbakarís ehf., eins og hjá stefnanda, hafi aldrei gerst áður. Mikillfjöldi viðskiptavina hafi heimsótt bakaríið gegnum tíðina áfallalaust. Teljastefndu ósannað að hurðarpumpan hafi verið hættuleg viðskiptavinum eða brotið íbága við einhver ákvæði í þágildandi reglugerð nr. 441/1998. Þá sé það rangt ogósannað að lokun hurðarinnar hafi verið „óeðlilega hröð“ eða að hurðin hafiveitt eitthvert högg að ráði þó að hún lendi á manni á leið um dyrnar. Ennfremur sé ósannað að skylt hafi verið að hafa sérstaka hæglokun á hurðinnisíðustu sentímetrana. Stefndutelja að sama skapi ósannað að þröskuldurinn við útidyr bakarísins hafi veriðhættulegur og brotið í bága við ákvæði í þágildandi reglugerð nr. 441/1998, semhafi verið í gildi þegar húseigandi hafi látið setja dyraumbúnaðinn upp árið2007. Tekur núgildandi byggingarreglugerð frá 2012 ekki til þröskuldarins eðadyraumbúnaðarins að öðru leyti, enda reglugerðin ekki afturvirk. Ekki skiptimáli í þessu efni þó að meðstefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, hafi látiðendurnýja gangstéttina við húsið á árinu 2012. Þar hafi ekki verið um nývirkiað ræða, heldur endurnýjun eða viðhald á stéttinni sem fyrir var. Því verðiekki séð að byggingarreglugerð nr. 112/2012 taki til þeirrar framkvæmdar. Þáverði að líta til þess að stefndu, Mosfellsbakarí ehf. og B, hafi ekki haftneitt með viðhald eða endurnýjun gangstéttarinnar að gera og geti því ekkiborið ábyrgð á því ef í ljós kemur að þar hafi verið brotið gegnbyggingarreglugerð. Að framangreindu virtu telja þessir stefndu að sýkna beriþá af öllum kröfum stefnanda. Stefndi,Mosfellsbakarí ehf., reisir sýknukröfu sína einnig á því að bakaríið geti ekkiborið ábyrgð á því þó að hurðarpumpan, þröskuldurinn, dyraumbúnaðurinn ogaðstæður við dyrnar standist ekki kröfur laga eða byggingarreglugerða um gerðog búnað fasteigna, þar sem bakaríið hafi ekki verið eigandi húsnæðisins ogdyranna, þar sem stefnandi slasaðist, heldur leigjandi húsnæðisins. Reglur umábyrgð fasteignaeiganda taki því ekki til stefnda, Mosfellsbakarís ehf. Afhálfu stefndu er varakrafa þeirra á því reist að hvað sem öðru líði þá eigistefnandi sjálf sök á slysi sínu. Liggi fyrir að stefnandi hafði áður gengiðinn í bakaríið og hafi því mátt vita af því hvernig aðkomu og dyraumbúnaði væriháttað, þ.m.t. hurðarpumpu og dyraþröskuldi. Mjög auðvelt hafi verið að gangaslysalaust gegnum dyrnar væri eðlileg aðgát viðhöfð. Mörg þúsund viðskipatvinabakarísins hafi líka gert það í gegnum tíðina. Á því hafi hins vegar orðiðmisbrestur hjá stefnanda. Það geti ekki stafað af öðru en því að hún hafi ekkigætt sín sem skyldi þegar hún gekk út um dyrnar. Því verði stefnandi að berhluta af tjóni sínu sjálf vegna eigin sakar. Þó að stefnandi hafi gengið þaðhægt um dyrnar að hurðin hafi komið í bak henni hafi það ekki átt að valdaóhappi, enda högg af hurðinni það lítið að engum hafi átti að bregða við þaðeða missa jafnvægið. Að mati stefndu tjáir stefnanda því ekki að kenna höggifrá hurðinni um að hún „hálf hrasaði“ eða kom skakkt niður á hægri fótinn ogmissteig sig, eins og haft sé eftir henni í lögregluskýrslu. Stefnduvísa máli sínu til stuðnings til almennra reglna skaðabótaréttar utan samninga(sakarreglunnar), reglna um ábyrgð fasteignareigenda og ákvæðibyggingarreglugerða nr. 441/1998 og nr. 112/2012. Um málskostnað vísa stefndutil 130. gr. laga nr. 91/1991.3. Málsástæður og lagarök stefnda, Húsfélagsins Háaleitisbraut 58-60 Sýknukrafastefnda, Húsfélagsins Háaleitisbraut 58-60, er á því reist að stefnandi hafiekki fært sönnur á að saknæm háttsemi stefnda hafi valdið slysinu. Leggurstefndi áherslu á að hér sé ekki um hlutlæga ábyrgð að ræða heldur hvíli ástefnanda að sanna að öll skilyrði almennu sakarreglunnar séu uppfyllt. Stefnditelur það algjörlega ósannað að slys stefnanda megi rekja til gáleysis,vanbúnaðar, vanrækslu eða ófullnægjandi aðstæðna á ábyrgð stefnda. Tjónið séfyrst og fremst að rekja til gáleysis stefnanda sjálfrar eða óhappatilviljunar. Stefndi telur aðmeð engu móti hafi verið sýnt fram á að farið hafi verið gegn þágildandi lögumeða reglugerðum af hálfu stefnda. Jafnvel þótt talið verði sannað aðgangstéttin sé þannig gerð að fari að einhverju leyti á svig við skráðar reglurþá sé algjörlega ósannað að orsakatengsl séu á milli þeirra brotalama ogslyssins. Stefnditekur fram að húsiðað Háaleitisbraut 58-60 og gangstéttin framan við það hafi verið hönnuð rétteftir 1960. Fyrir liggi að stefndi hafi farið í viðhald á gangstéttinni átímabilinu apríl til júní 2012. Steypt stétt hafi þá verið rifin upp,kantsteinn lagður, snjóbræðsla lögð og stéttin hellulögð. Gangstéttin eins oghún hafi verið í upphafi hafi fullnægt öllum þeim kröfum sem þá hafi veriðgerðar. Líta verði til þess að ekki hafi verið byggð ný fasteign með nýrrigangstétt í viðhaldsframkvæmdunum árið 2012, heldur hafi verið gert við það semfyrir var. Því hafi ekki verið hægt að endurhanna stéttina, heldur aðeins færahlutina til betri vegar eins og unnt var. Stefnandi byggi mál sitt á hendurstefnda á því að ákvæðum byggingarreglugerðar nr. 112/2012 hafi ekki veriðfylgt og þá aðallega reglum um algilda hönnun. Með algildri hönnun í skilningireglugerðarinnar sé m.a. átt við að allir eigi að geta komist inn og útúr mannvirkjum, þ.e. að einstaklingum sé í því sambandi ekki mismunað eftir þvíhvort þeir séu fatlaðir eður ei. Stefndikveður engar breytingar hafa verið gerðar í viðhaldsframkvæmdunum á hæðarafstöðustéttarinnar, m.a. vegna afstöðu hennar gagnvart bílastæðum og vatnsbretti ásökkli hússins undir álfronti á framhlið þess. Hæð stéttarinnar sé 13 cm einsog áður var og geti ekki verið hærri svo að bílar geti keyrt með framendann innyfir kantsteininn. Þá sé stéttin lögð tveimur til þremur sentímetrum fyrirneðan neðri brún vatnsbrettisins. Að mati stefnda sé umferðarleiðin viðbakaríið góð, örugg og þægileg með sama hætti og hún hafi verið fyrirviðhaldsframkvæmdina. Til marks um það hafi opinberir aðilar hvorki gertathugasemdir við fyrirkomulag þessa fjölfarna staðar né hafi rekstrarleyfumþeirra verslana og þjónustuaðila sem þarna séu verið settar nokkrar skorðurvegna nýrra skilmála um algilda hönnun. Bendir stefndi á að fjöldi verslana ogþjónustuaðila sé staðsettur, eins og Mosfellsbakarí, á fyrstu hæðHáaleitisbrautar 58-60. Ef setja ætti rampa upp við alla inngangana myndigangstéttin verða varhugaverð og illfær gangandi/hjólandi vegfarendum. Stefndiáréttar að sjónarmið um algilda hönnun í núgildandi byggingarreglugerð sé í nánum tengslumvið sjónarmið um aðgengi fyrir alla, þ.e. að fólki sé ekki mismunað um aðgengiog almenna notkun mannvirkja á grundvelli fötlunar, skerðinga eða veikinda.Stefndi telur ótækt að þessum sjónarmiðum sé beitt í þessu máli enda hafistefnandi ekki strítt við fötlun á slysdegi, skerðingu eða veikindi. Verðitalið að stefnda hafi borið að haga viðhaldi gangstéttarinnar með einhverjumöðrum hætti þá telur stefndi að stefnandi hafi ekki sannað orsakatengsl milliþess og slyssins. Ekki sé hjá því komist að benda á að enginn sé til frásagnarum það hvernig slysið átti sér nákvæmlega stað annar en stefnandi sjálf ogvinkona hennar sem að sögn hafi verið staðsett í bifreið á bílastæði. Ekkert sékomið fram um hvert sjónarhorn vinkonu stefnanda hafi verið á atburðinn frábílastæðinu. Samkvæmt fyrirliggjandi veðuryfirliti frá Veðurstofu Íslands hafirignt í Reykjavík 19. september 2014. Ekki sé unnt að gera þær kröfur tilhúseigenda/verslunareiganda að þeim beri að sjá til þess að inngangur sé meðöllu þurr í slíku veðurfari enda sé slíkt óvinnandi vegur. Stefnanda gæti allteins hafa skrikað fótur í rigningarbleytu í stað þeirrar atburðarásar semhaldið sé fram í stefnu að hafi átt sér stað. Það styrki þá niðurstöðu aðaldrei áður hafi orðið óhapp í bakaríinu með sambærilegum hætti og lýst sé aðstefnandi hafi orðið fyrir þrátt fyrir að á ári hverju fari mörg þúsund mannsum dyrnar. Að mati stefnda styrki það einnig þessa niðurstöðu að stefnandihafði áður verslað í bakaríinu og hafi því verið öllum aðstæðum þar kunnug.Gera verði ákveðnar lágmarkskröfur um að fólk veiti nærumhverfi sínu athygli ogþeir sem taki þátt í samfélagi manna þurfi að sýna almenna lágmarksaðgæslu. Stefndi mótmælir aðlokum sönnunargildi minnisblaðs Eflu verkfræðistofu, enda ljóst að það getiekki talist til matsgerðar í skilningi IX. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Stefndikrefst þess til vara að hannverði einungis dæmdur skaðabótaskyldur að hluta vegna slyssins. Reisir hann þákröfu á eigin aðgæsluleysi stefnanda og vísar í því sambandi til þess sem aðframan er rakið um að henni hafi borið að sýna tilhlýðilega aðgæslu og að húnhafi verið kunnug staðnum. Aðstæður þar geti ekki talist varhugaverðar eðastefnanda erfiðar. Þá kunni inngangurinn að hafa verið háll vegna rigningar umdaginn. Ekkert regluverk, sama hversu ítarlegt það er, geti komið í veg fyrirfall í bleytu ef viðkomandi sýnir ekki sjálfur tilhlýðilega aðgæslu. Stefnandiverði því a.m.k. að bera stærstan hluta tjóns síns sjálf. Umlagarök vísar stefndi til meginreglna skaðabótaréttar, einkum um sönnunarbyrði,saknæmi, orsakartengsl og eigin sök. Þá vísar stefndi til skaðabótalaga nr.50/1993. Um málskostnað vísar hann til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.IV Enginnágreiningur er milli aðila um að stefnandi varð fyrir líkamstjóni 19. september2014 þegar hún féll og ökklabrotnaði á leið sinni út úr Mosfellsbakaríi áHáaleitisbraut 58-60. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi verður aðleggja til grundvallar að hún hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úrkröfu sinni um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefndu. Ígögnum um komu stefnanda á Landspítala sama dag er haft eftir henni að hún hafidottið þegar hurð hafi „skollið í bakið á henni“ og hún lent illa. Stefnandigreinir með sama hætti frá atvikinu í lögregluskýrslu 26. febrúar 2015, þannigað hurðin í bakaríinu hafi skollið á henni þegar hún hafi gengið út um dyrnar.Í skýrslu sinni fyrir dómi greindi hún frá atvikinu með sama hætti. E,vinkona stefnanda, varð vitni að slysinu. Í símaskýrslu hjá lögreglu 26.febrúar 2015 lýsti hún ástæðu þess að stefnandi missti fótanna með sama hættiog stefnandi, að hún hefði fengið hurðina í bakið og þá fallið aftur fyrir sig.Staðfesti vitnið þessa lýsingu fyrir dómi. Kvaðst hún hafa séð stefnanda koma ídyragættina á leið sinni út úr bakaríinu. Hafi stefnandi stutt vinstri hendinniá dyrakarminn og sett hægri fótinn fram fyrir þröskuldinn, en þá hafi hurðinkomið aftan á hana og hún hrokkið við og þunginn farið á hægri fótinn. Við þaðhafi stefnandi skollið aftur á bak á hurðina sem þá hafði lokast. Meðvísan til þess sem hér hefur verið rakið þykir sannað að stefnandi hafi misstjafnvægið þegar útidyrahurðin í bakaríinu stjakaði óvænt við henni á leiðhennar út um dyrnar með þeim afleiðingu að hún missteig sig og brotnaði á hægriökkla. Þó að fyrir liggi að rigning hafi verið í Reykjavík umræddan dag verðurí ljósi framburðar E að útiloka að stefnandi hafi runnið til í bleytu í dyrunumlíkt og stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, telur mögulegt. Almenntverður að leggja ríka skyldu á eigendur og umráðamenn fasteigna, þar sem rekiner verslun fyrir neytendur, að gera eðlilegar ráðstafanir til að tryggja öryggiþeirra sem þar eiga leið um. Um þá kröfu má vísa til dóma Hæstaréttar Íslandsm.a. frá 13. mars 2007 í málinu nr. 419/2007 og frá 8. júní 2006 í málin nr.517/2005. Hurðiní bakaríinu er u.þ.b. 80 cm breið glerhurð með álramma sem opnast inn íverslunarrýmið. Hún er búin hurðarpumpu sem er ætlað að fella hurðinasjálfkrafa í dyragættina eftir að viðskiptavinur hefur gengið út um dyrnar. Íkjölfar slyssins var af hálfu stefnanda leitað til Eflu verkfræðistofu til þessað skoða dyraumbúnað bakarísins. Minnisblað um niðurstöðu skoðunar starfsmannaverkfræðistofunnar, C og D, er dagsett 29. janúar 2015. Þá kom C fyrir dóm tilað bera um það hvernig hurðarpumpan virkaði þegar hann skoðaði dyrnar. Bæði íminnisblaðinu og í skýrslu C fyrir dómi kom fram að pumpan hafi verið þannigstillt við skoðunina að hún lokaðist óvenjulega hratt auk þess sem hæglokunsíðustu sentímetrana vantaði. Það var einnig upplifun dómara við vettvangsferðað hurðin lokaðist í einni, hraðri sveiflu. Afhálfu húseiganda og leigutaka hefur verið upplýst að dyraumbúnaðurinn hafiverið endurnýjaður og hurðarpumpan sett upp af eiganda verslunarrýmisins árið2007. Engar reglur voru í þágildandi byggingarreglugerð um hurðarpumpur eðaaðrar sjálfvirkar lokanir á hurðum. Í núgildandi byggingarreglugerð, nr.112/2012, er hins vegar kveðið á um í 5. mgr. greinar 12.3.1 að pumpur skuliávallt hæfa viðkomandi hurðum og skuli búnaðurinn vera „þannig gerðar að ekkiverði slysahætta og aðgengi allra sé tryggt“. Þó að ekki hafi verið kveðið á umþetta atriði í þágildandi byggingarreglugerð verður almennt að gera kröfu um aðhurðarpumpa á dyrum í verslunarrými af þessum toga sé þannig útbúin að hún lokiekki á fólk á leið þeirra út úr versluninni. Eins og umbúnaður þessi var úrgarði gerður í Mosfellsbakaríi á Háaleitisbraut var hætt við að það gerðist.Samkvæmt framansögðu telur dómurinn að slys stefnanda megi rekja til vanbúnaðará hurðarpumpunni. Ennfremur háttar svo til að viðskiptavinir þurfa í dyragættinni að stíga niðurþrep sem er u.þ.b. 12 til 13 cm á hæð. Þetta eykur hættuna á því að ýmisviðskiptavinir þurfi að dvelji andartaki lengur í dyragættinni og að hurðin náiaf þeim sökum að stjaka við þeim. Hæðarmismunurinn eykur einnig hættuna á þvíað viðkomandi misstígi þegar hann stígur í fótinn eftir að hafa misst jafnvægiðí dyragættinni. Fyrirsvarsmönnum bakarísins og eiganda verslunarrýmisins máttivera ljós hættan á því að slys gæti hlotist af þessum umbúnaði þó að almennt séólíklegt að fólk verði fyrir alvarlegum meiðslum við að missa jafnvægið áþessum stað. Þá er til þess að líta að auðvelt átti að vera draga úr hættunnisem af þessu stafaði með því að stilla hurðarpumpuna eða lagfæra hana þannig aðhún lokaðist hægar. Íljósi alls þess sem hér hefur verið rakið verður á það fallist að stefndi,Mosfellsbakarí ehf., sem umráðamaður verslunarrýmisins, og stefndi, B, semeigandi þessa hluta fasteignarinnar, skuli sameiginlega bera skaðabótaábyrgð álíkamstjóni sem stefnandi hlaut þegar hún missteig sig á leið sinni út úrbakaríinu. Stefndabýr fjarri höfuðborgarsvæðinu en ráða mátti af skýrslu hennar fyrir dómi að húnkomi þangað reglulega. Kvaðst hún hafa nokkrum sinnum áður verslað í bakaríinu,en hélt að það hefði verið í innan við tíu skipti. Ekkert liggur fyrir umhvenær það hafi verið eða hvort hún hafi þá veitt umbúnaði dyranna sérstakaathygli eða hvernig hurðin lokaðist. Að sögn vitnisins E fór stefnandi varlegaút um dyrnar. Ekki er efni til þess að stefnandi beri sjálf hluta af tjóninu ágrundvelli eigin sakar. Samkvæmtþví sem fram hefur komið fyrir dómi er húseignin að Háaleitisbraut 58-60 byggðá fyrri hluta sjöunda áratugar 20. aldar. Fyrir liggur að stefndi, HúsfélagiðHáaleitisbraut 58-60, stóð að framkvæmdum á gangstéttinni sem liggur millibílastæðisins og hússins á tímabilinu frá apríl fram í júní 2012. Samkvæmtframburði formanns húsfélagsins fyrir dómi var hellulögnin í sömu hæð ogstéttin sem hafði verið fjarlægð. Hönnunarteikningar, dags. 23. mars 2012, sembera yfirskriftina Endurnýjun gangstéttar við hús 2012, hafa verið lagðar framí málinu. Samkvæmt þeim fólst framkvæmdin fyrst og fremst í því að gangstéttinvar endurnýjuð með því að hellur komu í stað steyptrar gangstéttar, auk þesssem snjóbræðslulögn var komið fyrir undir hellulögninni. Þegarframkvæmdirnar hófust hafði byggingarreglugerð nr. 112/2012 tekið gildi. Á þaðmá fallast að umræddar framkvæmdir heyri undir e-lið greinar 2.3.5 íreglugerðinni þar sem segir að framkvæmdir og breytingar sem fela í séreðlilegt viðhald lóðar séu undanþegnar byggingarleyfi, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganr. 160/2010, um mannvirki. Þá er ekki skylt að tilkynna slíkar framkvæmdir tilbyggingarfulltrúa. Í grein 2.3.7, sem upphaflega var grein 2.3.6, segir þó aðeigandi mannvirkis beri m.a. ábyrgð á því að „virt séu öll viðeigandi ákvæðiþessarar reglugerðar“ þó að framkvæmd sé undanþegin byggingarleyfi. Stefnandiber því við að stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, beri skaðabótaábyrgð átjóni hennar þar sem framkvæmdir félagsins á gangstéttinni hafi ekki samrýmstkröfum 5. mgr. greinar 6.4.2 í byggingarreglugerð. Því til stuðnings er á þaðbent að af d-lið málsgreinarinnar leiði að þröskuldur við inngangs- og útidyr íverslunarrými megi ekki vera hærri en 25 mm og að hæðarmunur utan- og innandyraskuli vera sá sami. Fyrir liggur að nýja gangstéttin er til muna neðar engólfflöturinn í bakaríinu. Samkvæmt gögnum málsins virðist hæðarmunurinn nemaum 125 mm. Stefndi hafnar því að honum hafi borið að taka mið af þessari kröfuí reglugerðinni, sem reist er á svonefndri algildri hönnun, enda einungis umviðhaldsframkvæmd að ræða á eldri fasteign sem ekki hafi falið í sér neinabreytingu á eigninni. Í6. hluta byggingarreglugerðarinnar er fjallað um aðkomu, umferðarleiðir oginnra rými mannvirkja. Fasteignir sem hýsa verslanir og aðrar byggingar semætlaðar eru almenningi lúta kröfum um algilda hönnun samkvæmt grein 6.1.3. Í 2.mgr. greinar 6.1.5 í byggingarreglugerðinni kemur fram að við breytingu ámannvirki, sem byggt hefur verið í gildistíð eldri byggingarreglugerða, skulieftir því sem unnt er byggja á sjónarmiðum algildrar hönnunar. Framkvæmdirnarsem um ræðir fólu ekki í sér viðhald á eldri gangstétt heldur endurnýjunhennar. Mannvirkinu var breytt að þessu leyti og því var rétt að byggja ásjónarmiðum algildrar hönnunar eftir því sem unnt var við framkvæmdirnar. Einsog þegar hefur verið vikið að eykur hæðarmismunurinn á gólfinu í bakaríinu oggangstéttinni fyrir utan hættuna á því að hurðin nái að stjaka við þeim semeiga leið um dyrnar þannig að þeir missi jafnvægið og misstígi sig. Þessihæðarmismunur er þó út af fyrir sig ekki svo óvenjulegur. Væri hurðarpumpan ílagi má ætla að dyraumbúnaðurinn skapaði litla sem enga hættu á meiðslum sýniþeir sem þarna eiga leið af sér lágmarksaðgæslu. Sjónarmið algildrar hönnunarsem áður er getið miða í þessu tilviki einungis að því að auðvelda aðganghreyfihamlaðra að verslunarrýminu, en ekki að draga úr fallhættu. Ekki er unntað fallast á að stefnda, Húsfélaginu Háaleitisbraut 58-60, hafi við endurhönnungangstéttarinnar borið að draga úr þeirri hættu sem hlaust af vanbúinnihurðarpumpu í bakaríinu. Verður stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, þvíekki látinn bera skaðabótaábyrgð á líkamstjóni stefnanda. Samkvæmtframansögðu verður tekin til greina krafa stefnanda um að viðurkennd verðióskipt bótaskylda stefndu, Mosfellsbakarís ehf. og B, á líkamstjóni því semstefnandi varð fyrir 19. september 2014 í Mosfellsbakaríi á Háaleitisbraut.Aftur á móti verður stefndi, Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, sýknað af sömukröfu. Meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verðurstefndu, Mosfellsbakaríi ehf. og B, gert að greiða stefnanda málskostnað semþykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 krónur. Á sama grunni verður stefnanda afturá móti gert að greiða hinu stefnda húsfélagi, málskostnað, en hann þykirhæfilega ákveðinn 700.000 krónur. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Viðurkennter að óskipt skaðabótaskylda hvíli á stefndu, Mosfellsbakaríi ehf. og B, vegnalíkamstjóns sem stefnandi, A, varð fyrir 19. september 2014 í Mosfellsbakaríi,Háaleitisbraut 58-60. Stefndi,Húsfélagið Háaleitisbraut 58-60, er sýkn af kröfum stefnanda. Stefndu,Mosfellsbakarí ehf. og B, greiði stefnanda óskipt 1.000.000 krónur ímálskostnað. Stefnandigreiði stefnda, Húsfélaginu Háaleitisbraut 58-60, 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 505/2008
Þjófnaður Skilorð Skilorðsrof
T var dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir þjófnaðarbrot en fullnustu refsingarinnar frestað. Með brotinu rauf hann skilorð þriggja mánaða fangelsisrefsingar samkvæmt dómi 18. maí 2007 og bar því að gera honum refsingu í einu lagi fyrir brot samkvæmt þeim dómi, sbr. 60. og 77. gr. laga nr. 19/1940. U var dæmdur í 10 mánaða fangelsi fyrir þrjú þjófnaðarbrot. Með brotunum rauf hann skilorð sjö mánaða fangelsisrefsingar samkvæmt dómi 18. maí 2008 en fimm mánuðir af refsivistinni voru skilorðsbundnir í tvö ár og bar því að gera honum refsingu í einu lagi fyrir brot samkvæmt þeim dómi, sbr. 60. og 77. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jóns Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2008 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingum en refsiþyngingar hvað varðar ákærðu báða. Ákærði Tomas krefst mildunar refsingar. Ákærði Ugnius krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds en til vara mildunar á refsingu. Mál þetta var höfðað gegn ákærðu og fjórum öðrum mönnum fyrir mörg þjófnaðar- og hylmingarbrot. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði Ugnius dæmdur fyrir þrjú þjófnaðarbrot, en ákærði Tomas fyrir þjófnað í eitt skipti. Skaðabótakröfum á hendur ákærða Ugnius var vísað frá dómi og er sú úrlausn ekki til endurskoðunar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu beggja ákærðu. Þá verður héraðsdómur staðfestur um refsingu ákærða Ugnius Vaiciulis á þann hátt að frá refsingu hans skal samkvæmt 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 dragast með fullri dagatölu gæsluvarðhaldsvist er hann sætti 3. til 19. október 2007. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði Tomas sakfelldur fyrir að hafa stolið skóm og tveimur íþróttapeysum í verslun, samtals að verðmæti um 20.000 krónur. Samkvæmt gögnum málsins var hann staðinn að verki og greiddi hann andvirði þýfisins á staðnum að boði starfsmanns verslunarinnar. Eins og getið er í héraðsdómi rauf ákærði með broti sínu skilorð þriggja mánaða fangelsisrefsingar samkvæmt dómi 18. maí 2007 og ber því að gera honum refsingu í einu lagi fyrir brot samkvæmt þeim dómi og það brot sem hér er til meðferðar, sbr. 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Er niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest, en þegar litið er til umfangs brots hans og þess að hann hefur greitt andvirði þýfisins þykir mega skilorðsbinda refsingu hans að fullu. Komi til fullnustu refsingarinnar skal dragast frá með fullri dagatölu gæsluvarðhaldsvist er hann sætti 3. til 19. október 2007. Málskostnaðarákvörðun héraðsdóms verður staðfest að því er ákærðu varðar. Eftir þessum úrslitum verður ákærði Ugnius gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins hvað hann varðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Áfrýjunarkostnaður að því er ákærða Tomas varðar verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði Dómsorð: Ákærði, Ugnius Vaiciulis, sæti fangelsi í 10 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi með fullri dagatölu gæsluvarðhaldsvist ákærða sem hann sætti 3. til 19. október 2007. Ákærði, Tomas Vaiciulis, sæti fangelsi í 4 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Komi til fullnustu refsingarinnar skal dragast frá með fullri dagatölu gæsluvarðhaldsvist ákærða er hann sætti 3. til 19. október 2007. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað að því er ákærðu varðar skulu vera óröskuð. Ákærði, Ugnius Vaiciulis, greiði 210.032 krónur í sakarkostnað fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Annar áfrýjunarkostnaður málsins 185.132 krónur greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns skipaðs verjanda ákærða, Tomas Vaiciulis, 124.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2007. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 13. nóvember 2007, á hendur: ,,Andrius Barodkinas, kt. 090680-4129, Iðnbúð 6, 210 Garðabæ, dvst. Háaleitisbraut 46, Reykjavík Gytis Vaiciulis, kt. 040188-3399, Fellsmúla 4, Reykjavík, A, kt [...], [heimilisfang], B, kt. kt [...], [heimilisfang], dvst. [heimilisfang], Tomas Vaiciulis, kt. 020780-3989, Iðnbúð 6, Garðabæ, dvst. Fellsmúla 4, Reykjavík, og Ugnius Vaiciulis, kt. 060179-2479, Fellsmúla 4, Reykjavík, fyrir eftirtalin auðgunarbrot: I. Á hendur ákærðu Tomas og Ugnius fyrir hylmingu, með því að hafa í félagi föstudaginn 22. júlí 2007, haft í fórum sínum eftirtalin fatnað, samtals að verðmæti 129.840 krónur, í fangelsinu að Litla-Hrauni, þrátt fyrir að vita að um þjófstolna muni væri að ræða, en fatnaðinum var stolið úr verslununum Herragarðinum í Kringlunni, Hugo Boss í Kringlunni og Hugo Boss í Smáralind, og fangaverðir lögðu hald á: Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í málinu geri Hákon Hákonarson, f.h. Fata og skóa ehf., kt. 601196-2479, þá kröfu að ákærðu verði dæmdir til að greiða skaðabætur að fjárhæð 30.000 krónur. II. Á hendur ákærðu Tomas og Ugnius fyrir hylmingu, með því að hafa í félagi, föstudaginn 22. júlí 2007, haft í fórum sínum eftirtalin fatnað, samtals að verðmæti 115.120 krónur, í fangelsinu að Litla-Hrauni, þrátt fyrir að vita að um þjófstolna muni væri að ræða, en fatnaðinum var stolið úr verslun Intersports hf. að Bíldshöfða 20 í Reykjavík, og fangaverðir lögðu hald á: Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í málinu gerir Magnús R Magnússon, f.h. Intersports hf., þá kröfu að ákærðu verði dæmdir til að greiða skaðabætur að fjárhæð 115.120 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá tjónsdegi. En síðan dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. III. Á hendur ákærðu Gytis, Ugnius, Tomas og A fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu laugardaginn 4. ágúst 2007, stolið tveimur jökkum, annars vegar af gerðinni Vatnajökli og hins vegar Glymi, samtals að verðmæti 78.400 krónur, með því að Gytis og Tomas fóru með jakkana inn í mátunarklefa og settu þá þar í bakpoka, á meðan Ugnius og A reyndu að bægja athygli starfsmanns verslunarinnar frá mátunarklefanum, en þau svo öll hlaupið út úr versluninni með jakkana er starfsmaðurinn reyndi að hafa afskipti af Gytis og Tomas. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. IV. Á hendur ákærða Tomas fyrir þjófnað, með því að hafa laugardaginn 11. ágúst 2007, í verslun Intersports hf. að Bíldshöfða í Reykjavík, stolið skópari og tveimur íþróttapeysum, samtals að verðmæti 22.970 krónur, með því að stinga vörunum inn á sig og gengið áleiðis út úr versluninni, en ákærði var stöðvaður af afgreiðslumanni verslunarinnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. V. Á hendur ákærða Tomas fyrir þjófnað, með því að hafa föstudaginn 24. ágúst 2007, í verslun Bónus við Smiðjuveg 2 í Kópavogi, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gilette M3 power og Gilette Mach 3 turbo, að verðmæti allt að kr. 70.706, með því að setja umrædd rakvélablöð í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Lilja Norðfjörð, kt. 081073-4499, þá kröfu f.h. Bónus að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 70.706. VI. Á hendur ákærðu Ugnius, Gytis og B fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu laugardaginn 1. september 2007, um kl. 13:30, í verslun Bónus við Holtagarða í Reykjavík, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gilette Mach 3 turbo og Gilette M3 power, að verðmæti allt að kr. 60.744, með því að setja umrædd rakvélablöð í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Lilja Norðfjörð, kt. 081073-4499, þá kröfu f.h. Bónus að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 60.744. VII. Á hendur ákærðu Gytis og B fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu, ásamt óþekktum þriðja aðila, laugardaginn 1. september 2007, um kl. 17:06, í verslun Bónus við Smiðjuveg 2 í Kópavogi, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gilette M3 power, að verðmæti allt að kr. 25.186, með því að setja umrædd rakvélablöð í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Lilja Norðfjörð, kt. 081073-4499, þá kröfu f.h. Bónus að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 25.186. VIII. Á hendur ákærðu Ugnius, Tomas og Andrius fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu sunnudaginn 2. september 2007, um kl. 17:05, í verslun Bónus við Smiðjuveg 2 í Kópavogi, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gilette Mach 3 turbo, Gilette M3 power og Gilette Mach 3, að verðmæti allt að kr. 76.744, með því að setja umrædd rakvélablöð í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Lilja Norðfjörð, kt. 081073-4499, þá kröfu f.h. Bónus að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 76.744. IX. Á hendur ákærðu Ugnius, Tomas og Andrius fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu sunnudaginn 2. september 2007, um kl. 17:30, í verslun Bónus að Tjarnarvöllum í Hafnarfirði, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gilette MC3 power og raksköfum af gerðinni Gilette Fusion power, að verðmæti allt að kr. 50.891, með því að setja umrædd rakvélablöð og sköfur í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Benedikt Arnarson, þá kröfu f.h. Bónus að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 50.891. X. Á hendur ákærðu Gytis og Tomas fyrir þjófnað, með því að hafa í sameiningu, laugardaginn 8. september 2007, í verslun Bónus við Smiðjuveg í Kópavogi, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gillette M3 Power og Gillette Mach 3 Turbo, að verðmæti allt að 92.915 kr., með því að setja umrædd rakvélablöð í innkaupakörfu, og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Lilja Norðfjörð, kt. 081073-4499, þá kröfu f.h. Bónus að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 92.915. XI. Á hendur ákærða Gytis og B fyrir þjófnað í félagi með ótilgreindum manni, með því að hafa föstudaginn 14. september 2007, í versluninni Krónunni, Fiskislóð 15 í Reykjavík, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gillette Venus og Gilette M3 power, samtals að verðmæti allt að kr. 83.727, með því að stinga umræddum rakvélablöðum ofan í bakpoka, en ákærðu hurfu á braut er starfsmaður verslunarinnar hafði afskipti af þeim. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. XII. Á hendur ákærðu Gytis, A og Ugnius fyrir þjófnað, með því að hafa í sameiningu, sunnudaginn 16. september 2007, í verslun Hagkaupa í Garðabæ, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gillette Mach 3 Power, Gillette Mach 3 Turbo og Gillette Fusion Power og raksköfum af gerðinni Gillette Fusion Power, að verðmæti allt að 193.228 kr., með því að setja umrædd rakvélablöð og sköfur í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Benedikt Arnarson þá kröfu f.h. Hagkaups, kt. 430698-3549, að ákærðu verði dæmd til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 193.228. XIII. Á hendur ákærða Gytis fyrir þjófnað í félagi með Mariusi Ceikauskas, kt. 280288-3499,, með því að hafa sunnudaginn 30. september 2007, í verslun Lyfju, Lágmúla 5 í Reykjavík, stolið samtals 9 ilmvatnsglösum af tegundinni Red Door Velvet, Escada, Burberry, Obsession, Blossom, Moschino Funny, Max Mara og Very Irresistible, allt samtals að verðmæti um 41.311 kr., með því að stinga umræddum ilmvatnsglösum inn á sig og ganga út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Benedikt Arnarson þá kröfu f.h. Lyfju, kt. 531095-2279, að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 41.311. XIV. Á hendur ákærða Gytis fyrir hylmingu, með því að hafa þriðjudaginn 2. október 2007, haft í vörslum sínum á ofangreindu lögheimili sínu, Garmin Nuvi 660 GPS staðsetningartæki að verðmæti um 50.000 kr., en umræddu tæki var stolið úr bifreiðinni TE-145 á bifreiðastæði við íbúðarhúsnæðið að Hringbraut 161 í Reykjavík. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. XV. Á hendur ákærða B fyrir hylmingu, með því að hafa þriðjudaginn 2. október 2007, haft í vörslum sínum á ofangreindum dvalarstað sínum, Garmin Nuvi 660 GPS staðsetningartæki að verðmæti um 50.000 kr., en umræddu tæki var stolið úr bifreiðinni OV-213 á bifreiðastæði við Laugateig 38 í Reykjavík, á tímabilinu 14-15. júlí 2007. Telst þetta varða við 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar.“ Önnur ákæra var gefin út 23. nóvember 2007, á hendur: ,,A, kt [...], [heimilisfang], Ugniusi Vaiciulis, kt. 060179-2479, Fellsmúla 4, Reykjavík, fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu laugardaginn 15. september 2007, í verslun Hagkaupa, Skeifunni 15 í Reykjavík, stolið rakvélablöðum af gerðinni Gillette og snyrtivörum af gerðinni Gucci, Dior, Boss, Bourjois, Versace, Max Mara, Lacoste og Calvin Klein, með því að setja rakvélablöðin og snyrtivörurnar í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Háttsemi ákærðu telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Benedikt Arnarson, kt. 150962-7149, þá kröfu f.h. Hagkaupa, kt. 430698-3549, að ákærðu verði dæmd til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 1.308.842, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001, frá tjónsdegi en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar.“ Þriðja ákæran var gefin út 23. nóvember 2007, á hendur: ,,Gytis Vaiciulis, kt. 040188-3399, Fellsmúla 4, Reykjavík, og B, kt. [...], . [heimilisfang], dvst. . [heimilisfang], fyrir eftirtalin auðgunarbrot: I. Á hendur ákærðu báðum fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu fimmtudaginn 13. september 2007, í verslun Hagkaupa, Skeifunni 15 í Reykjavík, stolið snyrtivörum af gerðinni Gucci, Dior, Boss, Bourjois, Versace, Max Mara, Lacoste og Calvin Klein, með því að setja snyrtivörurnar í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. II. Á hendur ákærðu báðum fyrir þjófnað með því að hafa í sameiningu laugardaginn 15. september 2007, í verslun Hagkaupa, Skeifunni 15 í Reykjavík, stolið snyrtivörum af gerðinni Gucci, Dior, Boss, Bourjois, Versace, Max Mara, Lacoste og Calvin Klein, með því að setja snyrtivörurnar í innkaupakörfu og gengið svo með vörurnar afsíðis, úr mynd öryggismyndavélakerfis verslunarinnar, og þá út úr versluninni án þess að greiða fyrir vörurnar. Háttsemi ákærðu telst varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Í máli þessu gerir Benedikt Arnarson, kt. 150962-7149, þá kröfu f.h. Hagkaupa, kt. 430698-3549, að ákærðu verði dæmdir til greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 1.308.842, ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001, frá tjónsdegi en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Málin voru sameinuð. Verjandi ákærða Andriusar krefst sýknu og til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Komi til refsivistar er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar. Krafist er frávísunar bótakrafna. Málsvarnarlauna er krafist úr ríkissjóði skv. framlögðum reikningi. Verjandi ákærða Gytis krefst sýknu af þeim sakarefnum þar sem ákærði neitar sök, en vægustu refsingar vegna sakarefnis sem lýst er í XI., XII. og XIII. kafla ákæru. Verði dæmd refsivist er þess krafist að hún verði skilorðsbundin. Komi til óskilorðsbundinnar refsivistar er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar. Þess er krafist að skaðabótakröfum á hendur ákærða verði vísað frá dómi. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins úr ríkissjóði. Verjandi ákærðu A krefst aðallega sýknu og að bótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum og að bótakröfum verði vísað frá dómi að svo stöddu. Til þrautavara er krafist vægustu refsingar og ef refsivist verður dæmd að hún verði skilorðsbundin. Í öllum tilvikum er málsvarnarlauna krafist skv. framlögðum reikningi. Verjandi ákærða B krefst sýknu og að bótakröfum verði vísað frá dómi. Málsvarnarlauna úr ríkissjóði er krafist að mati dómsins. Verjandi ákærða Thomas krefst vægustu refsingar sem lög leyfa vegna sakarefnis í IV. kafla ákæru og að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar refsivistar ef dæmd verður. Þess er krafist að allur sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Verjandi ákærða Ungius krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Ef dæmd verður refsivist er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist komi til frádráttar. Þess er krafist að bótakröfum á hendur ákærða verði vísað frá dómi, en til vara að þær sæti lækkun. Þess er krafist að sakarkostnaður, þ.m.t málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Upphaf rannsóknar máls þessa má rekja til þess er fangavörður á Litla-Hrauni hafði samband við lögreglu og greindi frá því að ákærði Ugnius hefði komið með fatnað til refsifanga og að grunur væri um að fatnaðurinn væri illa fenginn. Hákon Sigurjónsson lögreglufulltrúi lýsti rannsókninni fyrir dóminum en m.a. var gerð húsleit að Fellsmúla 4 og að Háaleitisbraut 46 hér í borg þar sem mikið fannst af varningi sem rannsóknaraðilar töldu þýfi eins og fram kemur í gögnum málsins. Ekki er ástæða til þess að rekja framvindu rannsóknarinnar þar sem margir komu við sögu. Nú verður vikið að einstökum ákæruliðum, reifaður framburður ákærðu og vitna við hvern ákærulið um sig og niðurstaða viðkomandi ákæruliðar strax á eftir. Ákæra dagsett 13. nóvember 2007. Undir aðalmeðferð málsins féll ákæruvaldið frá I. kafla þessarar ákæru og þeim hluta II. kafla sem lýtur að Nike fatnaði. Ákæruliður II. Ákærði Tomas neitar sök. Hann kvaðst ásamt meðákærða Ungius hafa farið með varninginn sem í þessum ákærulið greinir á Litla-Hraun. Ákærði kvað Salunas, refsifanga á Litla-Hrauni, hafa afhent sér peninga til fatakaupa. Peningana hafi ákærði afhent öðrum manni sem hann gat ekki nafngreint. Sá hafi síðan afhent fötin og ákærði tekið að sér að afhenda þau á Litla-Hrauni. Hann kvaðst ekki hafa skoðað fatnaðinn en vitað að hann var að afhenda föt. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað að fatnaðurinn væri stolinn. Ákærði Ugnius neitar sök. Hann kvaðst hafa farið með fatnaðinn sem hér um ræðir á Litla-Hraun ásamt meðákærða Tomas en hann hafi ekki vitað að um þýfi var að ræða. Ákærði kvað kunningja refsifanga á Litla-Hrauni hafa afhent fatnaðinn í því skyni að ákærðu færu með hann á Litla-Hraun til eigandans þar. Ákærði kvaðst hafa vitað að í pakkanum voru föt en ekki vitað að fatnaðurinn væri þýfi og hann kvaðst ekki hafa tekið eftir því hvort fatnaðurinn væri nýr og eða væri verðmerktur. Hann hafi tekið við fatnaðinum í poka og ekki skoðað í pokann. Vitnið Haraldur Jens Guðmundsson lýsti því hvernig það var fundið út hjá verslun Intersport að þær flíkur sem um ræðir í þessum ákærulið vantaði og það verið óþekkt rýrnun. Hann viti ekki til þess að aðrir selji Haglöfs vörur, auk þess sem vörurnar sem hér um ræðir hafi verið verðmerktar Intersport hf. Vitnið Sarunas Budvytis kvaðst hafa afhent ákærða Tomas 300.000 krónur til fatakaupa sl. sumar. Hann kvaðst vita til þess að ákærði Tomas hafi verið upptekinn á þessum tíma og hann hafi því afhent nafngreindum manni peningana. Kvaðst hann telja að þessi maður hafi síðan keypt fatnaðinn og afhent ákærðu. Hann kvaðst ekki vita frekari deili á þessum manni. Sarunas kvaðst engin samskipti hafa átt við ákærða Ugnius vegna þessa máls. Niðurstaða ákæruliðar II. Með vitnisburði Haraldar Jens Guðmundssonar og öðrum gögnum málsins er sannað að þeim flíkum sem þessi ákæruliður lýtur að hafi verið stolið úr verslun Intersport eins og lýst er í ákærunni. Ákærði Tomas fékk í hendur peninga til að kaupa föt fyrir, eins og lýst var, og tók hann við hærri peningafjárhæð hjá Sarunas en nemur verðmætum fatnaðarins sem hann fór með á Litla-Hraun ásamt meðákærða. Báðir hafa ákærðu neitað að hafa vitað að um þýfi var að ræða. Með vísan til alls ofanritaðs er ósannað gegn eindreginni neitun beggja ákærðu að þeir hafi vitað að flíkunum sem hér um ræðir var stolið úr verslun Intersport. Ber því að sýkna báða ákærðu af þessum ákærulið. Eftir þessum úrslitum ber að vísa bótakröfu Intersports hf. frá dómi. Fallið var frá ákærulið I og er bótakröfu Hákonar Hákonarsonar, f.h. Fata og skóa ehf., vísað frá dómi. Ákæruliður III. Í þennan ákærulið vantar lýsingu á því í hvaða verslun ákærðu er gefinn að sök þjófnaður. Af gögnum málsins er ljóst að verslunin er verslun 66° norður, Bankastræti 5, Reykjavík. Þessi ónákvæmni í ákæru kemur ekki að sök eins og á stendur. Ákærði Gytis neitar sök og kvaðst ekki muna hvort hann var staddur í versluninni á þessum tíma. Starfsmaður verslunarinnar bar kennsl á ákærða í myndsakbendingu og kvað hann hafa verið í versluninni á þessum tíma ásamt a.m.k. tveimur meðákærðu. Ákærði neitaði því. Á heimili ákærða fundust úlpur merktar 66° norður. Ákærði kvaðst ekki eigandi þeirra og ekki vita hver ætti þær. Ákærða A neitar sök. Hún kvaðst ekki muna hvort hún hafi komið í verslunina sem hér um ræðir, en hún hafi engu stolið. Ákærði Tomas neitar sök og kvaðst ekki hafa farið í verslunina sem hér um ræðir ásamt meðákærðu á þessum tíma og kvaðst ákærði ekki vita hvort hann hafi nokkru sinni komið í þessa verslun. Ákærði Ugnius neitar sök og taldi sig ekki hafa verið í versluninni á þessum tíma og vissi ekki hvort hann hefði nokkru sinni komið þangað. Vitnið Margrét Elísa Rúnarsdóttir kvaðst hafa verið við störf í versluninni sem hér um ræðir á þeim tíma sem í ákæru greinir, er fjórir einstaklingar komu þar inn. Tveir hafi farið inn í mátunarklefa með jakka þeirrar tegundar sem í ákæru greinir. Hin tvö, par að sögn vitnisins, hafi á meðan gengið um verslunina. Er fólkið fór út hafi þjófavarnarkerfið byrjað að pípa. Hún hafi þá hlaupið á eftir fólkinu. Eftir á kvaðst hún hafa orðið vör við það að tveir jakkar voru horfnir, af þeirri gerð sem í ákæru greinir. Hún kvað lögregluna hafa komið til sín í verslunina og sýnt ljósmyndir af fólki. Þar hafi hún þekkt þrjá þeirra sem voru í versluninni en ekki þann fjórða. Hún kvað lögreglumanninn hafa greint sér frá því að hin grunuðu væru meðal þeirra sem myndirnar voru af. Fyrir dóminum greindi hún frá á sama veg og hjá lögreglu að hún þekkti ákærðu utan einn og benti hún þá á mann sem ekki er meðal hinna ákærðu. Vitnið Elísabet Björnsdóttir var við störf í versluninni á þessum tíma. Hún kvað þrjá karla og eina konu hafa komið þar inn. Tveir hafi farið inn í mátunarklefa. Þegar fólkið fór út úr versluninni hafi þjófavörn farið í gang. Ekki hafi tekist að stoppa fólkið af, en Margrét, samstarfsmaður hennar, hafi hlaupið á eftir einum aðilana. Hún kvaðst hafa séð að herðatré voru skilin eftir inni í mátunarklefa sem hafi gefið til kynna að einhverju hefði verið stolið, auk þess sem þjófavörn hafi farið í gang, en það hafi ekki gerst þegar fólkið kom inn í verslunina. Hún gat ekki borið um það hverju var stolið. Hún lýsti útliti fólksins. Hún kvað lögregluna hafa sýnt sér ljósmyndir af einstaklingum og hafi hún þá þekkt ákærðu A sem stúlkuna sem kom inn í verslunina á þessum tíma. Vitnið Ágúst Rafn Einarsson rannsóknarlögreglumaður lýsti því er hann sýndi starfsmönnum verslunarinnar ljósmyndirnar. Niðurstaða ákæruliðar III. Ákærðu neita öll sök. Vitnið Margrét Elísa Rúnarsdóttir kvaðst viss um að þekkja þrjú þeirra sem komu í verslunina á ljósmyndum sem henni voru sýndar en myndirnar voru 14 talsins. Áður hafði hún greint lögreglu frá því að konan sem kom í verslunina hafi verið ljóshærð. Á myndunum sem henni voru sýndar er ein kona sem talist getur ljóshærð, en það er mynd af ákærðu A. Þá var Margréti greint frá því, áður en hún skoðaði myndirnar, að hinir grunuðu væru á þeim. Myndsakbending þessi fór fram í versluninni og enginn verjenda hinna ákærðu var viðstaddur. Vitnið Elísabet Björnsdóttir þekkti ákærðu A á ljósmyndunum, en hún skoðaði sömu myndir í versluninni, daginn eftir að vitnið Margrét gerði það. Þessi háttur á myndsakbendingu er haldinn svo miklum annmörkum að ekki verður á henni byggt. Töluvert magn af fatnaði frá 66° norður fannst að Fellsmúla 4 en engar tvær flíkur þeirrar gerðar sem í ákæru greinir og sem svara til verðmætis sem þar er lýst. Að öllu þessu virtu er ósannað gegn eindreginni neitun ákærðu að þau hafi framið þá háttsemi sem í þessum ákærulið greinir og ber að sýkna þau. Ákæruliður IV. Sannað er með skýlausri játningu Tomas að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í þessum ákærulið greinir og er skírskotað til ákæru um lýsingu málavaxta. Ákæruliður V. Ákærði Tomas neitar sök. Hann kvaðst ekki muna hvort að hann var í versluninni á þessum tíma. Hann kvaðst ekki þekkja sig á upptöku úr eftirlitsmyndavél verslunarinnar frá þessum tíma. Vitnið Lilja Marín Norðfjörð kvaðst sjá um öryggismál hjá verslunum Bónus. Hún vann að því að finna út magn þess sem talið var að hefði verið stolið úr verslununum í öllum tilvikum sem lýst er í þessari ákæru og varða Bónus. Hún kvað magn þess sem hvarf hafa verið fundið þannig, að vörutalning hafi verið gerð 25. ágúst. Þá hafi legið fyrir upplýsingar frá heildsala um varning sem verslanirnar höfðu fengið í hverja verslun Bónus um sig. Þá hafi legið fyrir upplýsingar um sölu viðkomandi vöru. Þegar þessar tölur voru bornar saman hafi verið hægt að finna út hvað átti að vera af viðkomandi vörum í hverri Bónus verslun um sig. Lilja lýsti því að hún hafi skoðað upptökur úr eftirlitsmyndavélum verslananna og skýrði hún þá vinnu sína fyrir dóminum. Fram kom hjá henni að myndir sem hún skoðaði hafi verið skýrari en þær upptökur sem afritaðar voru og eru hluti af gögnum málsins. Skoðaði hún fyrir dóminum upptöku varðandi einn ákæruliðinn og staðfesti þetta. Hún kvaðst hafa skoðað upptökurnar það vel að ekki væri mögulegt að aðrir hafi stolið rakvélablöðum en þeir einstaklingar sem fram koma á upptökunum og grunur er um að séu valdir að hvarfinu, nema þá einu eintaki eins og hún lýsti. Hún lýsti nánar vinnu við að finna út magn þess sem stolið var í hverri Bónus verslun um sig. Hún kvað innkaupakörfurnar hafa verið skildar eftir í verslununum en engin rakvélablöð hafi verið í þeim. Hún kvað þá reglu hjá fyrirtækinu að finnist karfa í versluninni með eiknennilegu innihaldi, þá eigi að tilkynna henni um það. Engar slíkar tilkynningar hafi borist. Lilja kvaðst hafa skoðað upptökurnar m.a. með það í huga hvort rýrnun gæti verið af völdum starfsmanna. Komið hafi í ljós að svo var ekki. Lilja Marín kvað bótakröfur Bónus í öllum tilvikum miðast við útsöluverð þeirra vara sem stolið var. Hún vissi ekki hvert innkaupsverðið var. Niðurstaða ákæruliðar V. Meðal sönnunargagna í þessum ákærulið, og mörgum sem á eftir koma, eru upptökur úr eftirlitsmyndavélum viðkomandi verslana. Upptökur eru misjafnar að gæðum. Sumar mjög óskýrar. Hins vegar sést vel á þeim þegar einstaklingar taka varning sem viðkomandi er grunaður um að hafa stolið. Í mörgum tilvikum neita ákærðu að hafa verið á ferð í viðkomandi verslun. Í sumum tilvika sést illa eða ekki framan í þann einstakling sem er grunaður um þjófnað. Rannsakendur hafa í mörgum tilvikum ritað skýrslur, sem þeir staðfestu fyrir dómi, og látið í ljós álit sitt á því hverja hinna ákærðu þeir telji vera á upptökum. Mat rannsakenda ræður ekki úrslitum er svona stendur á, hvorki í þessum ákærulið né öðrum. Ákærði neitar sök. Undir rannsókn málsins var upptaka úr eftirlitsmyndavél Bónus frá þessum tíma, borin undir marga grunaða aðila. Framburður flestra er á sama veg, að viðkomandi þekki ekki einstaklinginn sem grunaður er um þjófnaðinn sem hér um ræðir. Börkur Árnason rannsóknarlögreglumaður ritaði skýrslu og staðfesti fyrir dómi að ákærði væri á upptökunni. Við skoðun dómsins á upptöku eftirlitsmyndavélarinnar, sem hér um ræðir, sést karlmaður taka mikið magn rakvélablaða og setja í körfu sína. Aldrei sést vel framan í manninn og hann er að hluta út úr mynd við iðju sína. Það er mat dómsins að öllu ofanrituðu virtu að alls ekki sé með vissu hægt að slá því föstu að ákærði Tomas sé maðurinn á myndunum og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. Eftir þessum úrslitum ber að vísa skaðabótakröfu Bónus frá dómi. Ákæruliður VI. Ákærði Gytis neitar sök. Hann kveðst hafa verið staddur í versluninni á þessum tíma en engu hafa stolið. Hann kveðst ekki muna hver var með honum í för. Eftir að hafa skoðað upptöku úr eftirlitsmyndavél kvaðst ákærði þekkja sig og meðákærða B á upptökunni en ekki meðákærða Ugnius. Á upptökunni sést ákærði setja eitthvað í innkaupakörfu sína er hann stendur við hillu þar sem rakvélablöð munu hafa verið. Hann kvaðst hafa skilið allan varninginn eftir inni í versluninni, þar sem hann hafi ekki haft peninga meðferðis. Ákærði Gytis kvaðst engu geta svarað um meðákærða B. Ákærði Ugnius neitar sök og kvaðst ekki hafa verið í versluninni ásamt meðákærðu á þessum tíma, en ákærði kvaðst hafa verið að vinna þennan dag. Á myndskeiði úr eftirlitsmyndavél verslunarinnar frá þessum tíma sjást þrír menn koma saman inn í verslunina og athafna sig þar. Hann kvaðst engan ákærðu þekkja á upptökunni. Við skýrslutöku hjá lögreglunni kvaðst ákærði þekkja báða meðákærðu á upptökunni og Tomas bróður sinn. Ákærði B neitar sök en hann kom ekki fyrir dóminn undir aðalmeðferð málsins. Hjá lögreglunni kvaðst hann þekkja sig og meðákærða Gytis á myndunum og þriðji maðurinn líkist Tomas. Julius Mangus bar um það í skýrslugjöf hjá lögreglunni að ákærðu Bog Gytis væru á myndunum auk Tomas. Ákærða A bar á sama veg hjá lögreglunni. Niðurstaða ákæruliðar VI. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, og með öðrum gögnum málsins, að vörunum sem hér um ræðir var stolið þennan dag úr verslun Bónus. Eins og rakið hefur verið, hefur enginn hinna ákærðu borið um að ákærði Ugnius sé á myndunum sem varða þennan ákærulið. Margir hafa hins vegar borið um að bróðir hans Tomas sé þar. Ekki verður ráðið af upptökunni úr eftirlitsmyndavélinni, hvort ákærði Ugnius er á myndskeiðinu, en flest bendir til þess að svo sé ekki, eins og rakið var. Samkvæmt þessu er ósannað á ákærði Ugnius hafi verið í versluninni í umrætt sinn og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. Sannað er með framburði ákærða Gytis og með framburði ákærða B hjá lögreglu og með framburði annarra hjá lögreglu sem báru á sama veg um þetta, að þessir tveir ákærðu voru í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir og að myndbandið sýni þá þar. Ákærði B stendur hjá á meðan ákærði Gytis setur vörurnar í körfu sína. Þátttaka B í þjófnaði ákærða Gytis getur ekki falist í nærveru hans einni. Ekki sést á myndunum, eða neinum gögnum málsins, að hann hafi tekið þátt í þjófnaði í versluninni þennan dag og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. Framburður ákærða Gytis, um að hann hafi gleymt peningum heima, er ótrúlegur en hann ber varðandi fleiri ákæruliði á sama veg og að hafa skilið vörurnar eftir í versluninni er hann uppgötvaði þetta. Dómurinn telur sannað með upptöku úr eftirlitsmyndavélinni, og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð og að hluta með framburði ákærða Gytis sjálfs, sem ber að hann hafi tekið vörurnar, en gegn neitun hans um þjófnað, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem ákært er fyrir í þessum ákærulið. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Bónus miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærði stal. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærða. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður VII. Ákærði Gytis neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni en engu hafa stolið. Hann kvaðst ekki muna hvort meðákærði B var með í för. Ákærði mundi ekki hvort hann tók rakvélablöð í körfu sína, það gæti verið. Hann skoðaði upptöku úr eftirlitsmyndavél þar sem hann þekkti sig á upptökunni. Þar sem ákærði fór tómhentur út úr versluninni kvað hann ljóst að hann hefði skilið varninginn eftir þar inni þótt hann myndi það ekki. Fram kemur á upptöku eftirlitsmyndavélarinnar að maður sést skilja eftir innkaupakörfu inni í versluninni áður en hann gengur út. Ákærði kvaðst þekkja meðákærða B á upptökunni, hvorugur þeirra hafi stolið í versluninni. Ákærði B neitar sök. Hann kom ekki fyrir dóm undir aðalmeðferð málsins. Hjá lögreglunni kvaðst ákærði sjást á upptökunni. Niðurstaða ákæruliðar VII. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél, og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, og með öðrum gögnum málsins, að vörunum sem hér um ræðir var stolið þennan dag úr verslun Bónus. Á upptökunni sést að ákærði Gytis tekur varninginn sem hér um ræðir í körfu sína. Framburður hans um hvað varð af vörunum er ótrúverðurgur en háttsemin í þessum ákærulið átti sér stað innan við fjórum klukkustundum eftir háttsemina sem lýst er í ákæruliðnum næsta hér á undan, en þar kvaðst ákærði Gytis hafa gleymt veski sínu heima eins og rakið var. Hann hefur borið að hann hafi farið tómhentur út úr versluninni. Dómurinn telur sannað með upptöku úr eftirlitsmyndavélinni og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, en gegn neitun ákærða Gytis, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem í þessum ákærulið greinir. Ákærði B stendur hjá á meðan ákæri Gytis setur vörurnar í körfu sína. Þátttaka B í þjófnaði ákærða Gytis getur ekki falist í nærveru hans einni. Ekki sést á myndunum eða öðrum gögnum málsins að hann hafi tekið þátt í þjófnaði í versluninni þennan dag og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Bónus miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærði stal. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærða. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður VIII. Ákærði Andrius neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni á þessum tíma ásamt meðákærða Ugnius. Hann kvaðst hafa sett hluti í innkaupakörfu, en munina hafi hann skilið eftir er hann fór út úr versluninni. Þetta hafi hann gert þar sem hann hafði ekki peninga til þess að greiða. Hann kvaðst ekki vita hvað meðákærði Ugnius gerði í versluninni en ákærði kvaðst ekki hafa séð hann taka rakvélablöð þar. Þá kvaðst hann ekki hafa séð þriðja manninn, sem að var með þeim í för, taka rakvélablöð. Hann skoðaði upptöku úr eftirlitsyndavél verslunarinnar frá þessum tíma og þekkti hann sig og meðákærða Ugnius þar, en ekki þriðja manninn sem var með þeim í för. Ákærði Tomas neitar sök. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hafi verið í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir og þekkti sig ekki á upptöku úr eftirlitsmyndavél frá þessum tíma. Ákærði Ugnius neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir en ekki muna hvort meðákærðu hafi verið með honum. Hann kvaðst engan varning hafa sett í innkaupakörfu á þessum tíma og ekki muna hvort vörur voru skildar eftir í versluninni. Hann kvaðst ekki muna hvort hann keypti eitthvað í þessari ferð. Hann kvaðst ekki þekkja tvo tiltekna menn á myndskeiði úr eftirlitsmyndavél en mennirnir standa við rekka sem hafði að geyma rakvélablöð og snúa báðir baki í upptökuvélina. Annar mannanna er að mestu leyti út úr mynd. Ákærði tók fram að tveir menn í versluninni á þessum tíma líkist meðákærðu en hann kvaðst ekki viss hvort þetta væru þeir. Niðurstaða ákæruliðar VIII. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, og með öðrum gögnum málsins, að vörunum sem hér um ræðir var stolið þennan dag úr verslun Bónus. Enginn hinna ákærðu hefur borið að ákærði Tomas hafi verið í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir. Þá verður það ekki ráðið með vissu af öðrum gögnum málsins, s.s. upptökum úr eftirlitsmyndavél. Er því ósannað að ákærði Tomas hafi verið í versluninni á þessum tíma og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærðu Ugnius og Andrius hafa báðir borið um þessa verslunarferð sína en neita sök. Á upptökum úr eftirlitsmyndavél sjást þeir taka mikið magn rakvélablaða í körfur sínar og ganga afsíðis. Framburður beggja ákærðu er ótrúverðugur og ekki í neinu samræmi við annað sem fram er komið í málinu og verður í engu á honum byggt um afdrif vörunnar sem þeir tóku. Er sannað með upptökum úr eftirlitsmyndavél að ákærðu Ugnius og Andrius hafi gerst sekir um þá háttsemi sem ákært er fyrir í þessum ákærulið. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Bónus miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærðu stálu. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærðu. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður IX. Ákærði Andrius neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni á þessum tíma ásamt meðákærða Ugnius. Hann kvaðst ekki muna eftir Tomas. Ákærði kvaðst ekki þekkja þriðja manninn sem var í för með þeim, þar sem andlit hans sjáist ekki á upptöku eftirlitsmyndavélarinnar. Eftir að hafa skoðað upptökuna kvaðst ákærði þekkja sig og meðákærða Ugnius þar. Hann kvaðst hafa sett tvo til þrjá pakka af rakvélablöðum í innkaupakörfu sína en skilið vörurnar eftir inni í versluninni þar sem hann átti ekki fyrir þeim, eða hann hafi ekki haft greiðslukort sitt meðferðis. Hann hafi þannig farið tómhentur út. Í húsleit á heimili ákærða, þar sem margt fólk dvaldist á þeim tíma sem húsleitin fór fram, fannst nokkurt magn af rakvélablöðum. Ákærði kvaðst ekki eiga þau og ekki vita hver eigandinn væri. Ákærði Tomas neitar sök. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa verið í versluninni á þessum tíma. Hann kvaðst ekki þekkja sig af upptökum úr eftirlitsmyndavél og heldur ekki þekkja meðákærðu. Ákærði Ugnius neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni á þessum tíma ásamt meðákærðu að hann taldi. Ákærði neitaði sök og kvaðst ekki vita hvort meðákærðu stálu einhverju í versluninni. Á myndskeiði úr eftirlitsmyndavél kemur fram að ákærði setur eitthvað í innkaupakörfu. Hann kvaðst hafa skilið varninginn eftir inni í versluninni en helst mátti skilja á ákærða að það hafi verið sökum þess að hann hafi skilið veskið sitt eftir heima. Vitnið Benedikt Arnarson, starfsmaður öryggisdeildar Haga, lýsti því hvernig magntölur voru fundnar út varðandi þjófnað sem lýst er í þessum ákærulið. Hann kvað hafa komið í ljós að stolið var tuttugu og sjö pökkum af rakvélablöðum og tveimur rakvélum og það sé kæruefnið. Niðurstaða ákæruliðar IX. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, og Benedikts Arnarsonar og með öðrum gögnum málsins að vörunum sem hér um ræðir var stolið þennan dag úr verslun Bónus. Enginn hinna ákærðu hefur borið að ákærði Tomas hafi verið í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir. Þá verður það ekki ráðið með vissu af öðrum gögnum málsins, s.s. upptökum úr eftirlitsmyndavél. Er því ósannað að ákærði Tomas hafi verið í versluninni á þessum tíma og ber að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærðu Ugnius og Andrius sjást á eftirlitsmyndavélum setja vörur í körfu sína og skýringar þeirra hvað varð um vörurnar eru fjarstæðukenndar. Þessi verslunarferð þeirra átti sér stað innan við hálfri klukkustund eftir verslunarferðina sem lýst er í ákæruliðnum næsta hér á undan. Er sannað með upptökum úr eftirlitsmyndavél og öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærðu Ugnius og Andrius, að þeir hafi gerst sekir um þá háttsemi sem ákært er fyrir í þessum ákærulið. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Bónus miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærðu stálu. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærða. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður X. Ákærði Gytis neitar sök. Hann mundi ekki hvort meðákærði Tomas var með honum í för. Ákærði Gytis þekkti sig á upptöku úr eftirlitsmyndavél. Hann sést þar setja varning í körfu sína. Hann kvaðst ekki muna hvað varð um varninginn, en hann hafi skilið vörurnar eftir inni í versluninni en engu stolið. Aðspurður um ástæðu þess að hann skildi vörurnar eftir kvaðst ákærði ekki muna það. Ákærði Tomas neitar sök. Hann kvaðst ekki muna hvort hann var í versluninni á þessum tíma. Hann kvaðst ekki þekkja sig á upptöku úr eftirlitsmyndavél. Þá kvaðst hann heldur ekki þekkja meðákærða af upptökunni. Niðurstaða ákæruliðar X. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, og með öðrum gögnum málsins, að vörunum sem hér um ræðir var stolið þennan dag úr verslun Bónus. Samkvæmt lögregluskýrslu sem rannsakendur rituðu segir að greina megi ákærða Gytis koma í verslunina á þessum tíma og Ugnius eða bróður hans Tomas, en þeir bræður séu mjög áþekkir þegar ekki sjáist vel í andlit þeirra. Ákærði Tomas neitar því að hafa verið í versluninni á þessum tíma. Framburður ákærða Gytis um þetta er mjög á reiki eins og um flest annað í málinu og lítið á honum að byggja. Ekki verður með vissu ráðið af upptökunni úr eftirlitsmyndavélinni, eða af öðrum gögnum málsins, að ákærði Tomas hafi verið í versluninni á þessum tíma og ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærði Gytis sést setja vörur í körfu sína en segist hafa skilið þær eftir í versluninni. Ekkert bendir til þess að það sé rétt. Sannað er með myndbandsupptöku úr eftirlitsmyndavél og með vitnisburði Lilju Marínar Norðfjörð, sem reifaður var við ákærulið V, en gegn neitun ákærða Gytis, að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem í þessum ákærulið greinir. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Bónus miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærðu stálu. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærða. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður XI. Ákærði Gytis játar sök, utan magnið. Hann kvaðst hafa stolið tíu til fimmtán pökkum af rakvélablöðum. Hann kvaðst ekki muna hver var með honum í för, en samferðamaður hans hafi engu stolið. Hann kvaðst ekki hafa verið með bakpoka í versluninni en hann hafi stungið rakvélapökkunum í vasann og farið þannig með þau út. Ákærði B neitar sök, en hann kom ekki fyrir dóminn undir aðalmeðferð málsins. Vitnið Fannar Örn Hermannsson, verslunarstjóri Krónunnar, kvaðst hafa verið við störf í versluninni á þessum tíma. Hann kvaðst þá hafa séð þrjá grunsamlega einstaklinga sem hafi verið með töskur í innkaupakerrunni og þeir hafi að hans sögn þóst versla. Hann kvaðst hafa fylgst með mönnunum en einn hafi haldið í innkaupakörfuna, annar hafi haldið á poka og þriðji sett rakvélablöðin í pokann, en hann hafi séð hvar þeir settu ,,hrúgu“ af rakvélablöðum ofan í tösku sem þeir höfðu meðferðis. Hann hafi ætlað að fá aðstoð við að stöðva mennina. Þeir hafi þá haldið út úr versluninni, en á leiðinni hafi þeir misst töskurnar og hlaupið í burtu. Andvirði rakvélablaðanna sé hið sama og í þessum ákærulið greinir. Niðurstaða ákæruliðar XI. Engin sakbending fór fram til að ganga úr skugga um það hvort Fannar Örn þekkti mennina sem voru á ferð í versluninni. Ósannað er gegn neitun ákærða B að hann hafi verið einn mannanna sem voru á ferð í versluninni Krónunni á þeim tíma sem hér um ræðir. Ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. Sannað er með játningu ákærða Gytis að hann hafi gerst sekur um þjófnað skv. þessum ákærulið og er út frá því gengið að hann hafi stolið tíu pökkum af rakvélablöðum. Ekki er ljóst hvert verðmæti þeirra er en ljóst er að það uppfyllir skilyrði sem þjófnaðarandlag. Ákæruliður XII. Ákærði Gytis neitar sök en kaus að tjá sig ekki um sakarefnið. Hjá lögreglunni játaði hann sök að hluta skv. þessum ákærulið. Hann kaus að skýra mál sitt ekki frekar fyrir dóminum. Ákærða A neitar sök. Hún kvaðst hafa verið í versluninni á þeim tíma sem hér um ræðir ásamt meðákærðu Gytis og Ugnius. Hún kvaðst hafa orðið vör við það að þrír starfsmenn verslunarinnar hafi fylgst með ákærðu eins og þau hafi verið að stela einhverju, sem ekki var. Ugnius hafi verið með innkaupakörfuna en hún kvaðst ekki hafa séð hvort meðákærðu settu rakvélablöð í körfuna, en þau Ugnius hafi verið í versluninni þeirra erinda að kaupa mat. Hún hafi ekki haft innkaupakörfu meðferðis og engar vörur, eins og lýst er í ákærunni, sett í körfuna hjá meðákærða Ugnius. Eftir að hún hafi orðið starfsmanna vör hafi hún farið út úr versluninni, en meðákærði Gytis hafi komið á eftir. Ákærði Ugnius neitar sök. Hann kvaðst hafa verið í versluninni ásamt meðákærðu á þessum tíma. Hann kvaðst ekkert hafa keypt en skilið varning eftir í versluninni þar sem hann hafi farið út eftir að hann varð þess var að starfsfólk fylgdist með ákærðu líkt og þau væru að stela. Hann kvaðst ekki hafa verið búinn að setja nein rakvélablöð í innkaupakörfuna sem hann skildi eftir í versluninni og meðákærða A hafi aldrei í þessari atburðarás tekið innkaupakörfuna. Vitnið Margrét Birgisdóttir, verslunarstjóri í Hagkaupum, Garðabæ, lýsti því fyrir dóminum hvernig magn og verðmæti þýfisins sem í þessum ákærulið greinir var fundið. Niðurstaða ákæruliðar XII. Sannað er með vitnisburði Margrétar Birgisdóttur, og með upptökum úr eftirlitsmyndavélum, að verðmætum sem í ákæru greinir var stolið úr Hagkaupum, Garðabæ, á þessum tíma. Ákærðu hafa öll borið að hafa verið í versluninni á þessum tíma og sjást þau öll á upptökunni úr eftirlitsmyndavél. Þar sjást ákærðu Gytis og Ugnius setja varning í innkaupakörfu, sem hvor um sig hafði á handleggnum. Ekki sést hvað sett er í innkaupakörfurnar, en skv. því sem sagt er í kærubréfi frá Hagkaupum, voru ákærðu við hillur sem höfðu að geyma rakvélar og rakvélablöð. Ákærða A hefur ekki meðferðis innkaupakörfu og hún sést ekki setja neina muni í körfu meðákærðu. Þótt hún hafi verið í för með meðákærðu er þeir stálu úr versluninni, eins og síðar verður rakið, dugar nærvera hennar ein ekki til að sakfella hana fyrir þjófnað. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að hún hafi gerst sek um þjófnað í greint sinn og ber því að sýkna hana af þessum ákærulið. Framburður ákærða Ugnius, um að hann hafi skilið vörurnar eftir inni í versluninni, er ótrúverðugur og fær enga stoð í öðrum gögnum málsins. Ákærði Gytis tjáði sig ekki um sakarefni málsins en hjá lögreglu játaði hann að hafa stolið tíu til fimmtán pakkningum af rakvélablöðum í greint sinn. Er sannað með upptökunni úr eftirlitsmyndavél, og með vitnisburði Margrétar Birgisdóttur sem bar um hvarf úr versluninni, en gegn neitun ákærðu Uginus og Gytis fyrir dómi, en að hluta með játningu ákærða Gytis hjá lögreglu, að þeir hafi gerst sekir um þá háttsemi sem í þessum ákærulið greinir. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Hagkaupa miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærðu stálu. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærðu. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður XIII. Sannað er með skýlausri játningu ákærða fyrir dómi og með öðrum gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá sem hér um ræðir og er skírskotað til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Bótakröfunni hefur verið andmælt. Bótakrafa Lyfju miðast við útsöluverð vörunnar sem ákærði stal. Ljóst er að fjártjón verslunarinnar er minna, en engar upplýsingar liggja fyrir um innkaupsverð og raunverulegt tjón af völdum ákærða. Ber skv. þessu að vísa bótakröfunni frá dómi. Ákæruliður XIV. Ákærði neitar sök. Framburður ákærða um þetta var óljós en helst var að skilja á honum að kunningi hans hafi haft orð á því að GPS tæki, sem var í íbúðinni þar sem ákærði dvaldist á þessum tíma, hefði verið stolið fyrir um ári síðan. Ákærði kvaðst ekki hafa haft tækið sem hér um ræðir í vörslum sínum og því neita sök. Niðurstaða ákæruliðar XIV. GPS tækið sem hér um ræðir fannst í stofu íbúðarinnar að Fellsmúla 4 þar sem ákærði bjó. Fimm manns höfðu þar svefnaðstöðu. Ákærði var ekki einn þeirra. Gegn eindreginni neitun ákærða er ósannað að hann hafi haft tækið sem hér um ræðir í vörslum sínum og ber að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ákæruliður XV. Ákærði B neitar sök. Hann kom ekki fyrir dóminn undir meðferð málsins. Niðurstaða ákæruliðar XV. Engin sönnunarfærsla fór fram fyrir dóminum um það að ákærði B hafi haft GPS tækið sem í þessum ákærulið greinir í vörslum sínum. Gegn neitun ákærða er ósannað að hann hafi haft vörslur tækisins og ber að sýkna hann. Öll brot ákærðu sem sakfellt er fyrir eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni. Niðurstaða beggja ákæra dagsettra 23. nóvember 2007. Að kröfu dómsins var sérstaklega vikið að formhlið þessara ákæra við munnlegan flutning málsins. Ákærandinn krefst efnisdóms en allir verjendur krefjast frávísunar. Sakarefni á hendur ákærðu A og Ungius skv. ákæru dagsettri 23. nóvember 2007 er hið sama og sakarefni á hendur ákærðu Gytis og B í II. kafla ákæru á hendur þeim en ákæran er dagsett sama dag, utan rakvélablöð sem eru án sérgreiningar um tegund eða verðmæti eins og annað í þessum ákærum. Sömu rannsóknargögn fylgja báðum ákærunum varðandi þetta sakarefni. Þá er sama bótakrafa í báðum ákærunum, en hún gefur til kynna stórfelldan þjófnað. Kæruskýrslur virðast ekki benda til þess að kærður hafi verið þjófnaður í versluninni 15. september 2007, heldur hafi ætlað hvarf átt sér stað fyrr. Í þessum tveimur ákærum er engin sérgreining muna, hvorki um undirtegund einstakra vörutegunda, fjölda hverrar tegundar um sig eða verð. Þá er engin lýsing á heildarverðmæti þess sem ákærðu er gefið að sök að hafa stolið. Þessi efnislýsing í ákærunum leiðir til þess að við efnisdóm verður dómurinn að afmarka sakarefnið og skammta einstökum ákærðu sakarefni, yrði sakfellt, en slíkt ber að gera í ákæru, sbr. c lið 1. mgr. 116 gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þessir ágallar á ákæru eru þess konar að ekki er unnt að leggja efnisdóm á ákærurnar, enda varða ágallarnir ekki aukaatriði brots svo sem stað og stund eins og lýst er í 1. mgr. 117. gr. lagana. Ekki verður úr þessum ágöllum bætt undir aðalmeðferð málsins. Ber skv. þessu að vísa báðum ákærunum, dagsettum 23. nóvember 2007, annars vegar á hendur ákærðu A og Ugnius, og hins vegar á hendur ákærðu Gytis og B, frá dómi. Samkvæmt sakavottorði ákærða Andrius hefur hann ekki áður gerst brotlegur við lög. Hann er sakfelldur fyrir tvo þjófnaði í samvinnu við annan mann. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 mánuði. Ákærði Andrius hefur ekki áður gerst brotlegur við lög og brotaandlag er ekki hátt. Þykir því eftir atvikum rétt að fresta fullnustu refsivistar hans skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Samkvæmt sakavottorði ákærða Gytis hefur hann ekki áður gerst brotlegur við lög. Hann er sakfelldur fyrir sex þjófnaði, að hluta unna í samvinnu með öðrum. Hann hefur játað sum brota sinna og er það virt honum til refsilækkunar við ákvörðun refsingar. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 8 mánuði. Ákærði Gytis er ungur að árum. Hann hefur að hluta játað brot sín og hefur ekki áður gerst brotlegur við lög. Þykir því eftir atvikum rétt að fresta fullnustu 6 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Tomas hlaut hinn 18. maí sl. 3 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár, fyrir þjófnað. Með broti sínu nú hefur hann rofið skilorð dómsins og ber að gera honum refsingu í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga, og þykir refsingin hæfilega ákvörðuð fangelsi í 4 mánuði en ekki eru efni til að skilorðsbinda refsivistina. Ákærði Ugnius hlaut hinn 18. maí sl. 7 mánaða fangelsi fyrir þjófnað, hylmingu og vopnalagabrot, en 5 mánuðir af refsivistinni voru skilorðsbundnir í 2 ár. Með brotum sínum nú hefur hann rofið skilorð og ber að dæma skilorðshluta framangreinds dóms upp og gera ákærða refsingu í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga, og þykir hún hæfilega ákvörðuð fangelsi í 10 mánuði. Frá refsivist ákærðu skal í öllum tilvikum draga gæsluvarðhald sem viðkomadi sætti vegna rannsóknar málsins, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Þetta á einnig við um refsivist ákærða Andrius, komi til afplánunar refsivistar hans. Ákærði Andrius greiði Erlendi Þór Gunnarssyni héraðsdómslögmanni 1.577.913 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Gytis greiði Hilmari Baldurssyni héraðsdómslögmanni ¾ hluta af 1.372.488 krónum í málsvarnarlaun á móti ¼ hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Tomas greiði Ingimar Ingimarssyni héraðsdómslögmanni 1/5 hluta af 1.372.488 krónum í málsvarnarlaun á móti 4/5 hlutum sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Ugnius greiði Bjarna Haukssyni héraðsdómslögmanni helming 1.320.696 króna í málsvarnarlaun á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. Ríkissjóður greiði Jónasi Þór Guðmundssyni héraðsdómslögmanni, verjanda ákærðu A, 556.764 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði Oddgeiri Einarssyni héraðsdómslögmanni, verjanda ákærða B, 1.566.708 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði Hilmari Baldurssyni héraðsdómslögmanni 30.294 krónur vegna útlagðs kostnaðar hans vegna túlkaþjónustu sem greiða ber úr ríkissjóði. Þóknun verjanda er í öllum tilvikum fyrir vinnu þeirra undir rannsókn málsins og dómsmeðferð. Í öllum tilvikum hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Karl Ingi Vilbergsson fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærðu, A og B, eru sýknuð af kröfum ákæruvaldsins samkvæmt ákæru, dagsettri 13. nóvember 2007. Ákærði, Ugnius Vaiciulis, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákærði, Tomasi Vaiciulis, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði, Gytis Vaiciulis, sæti fangelsi í 8 mánuði en fresta skal fullnustu 6 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal sá hluti refsingarinnar falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Andrius Barodkinas, sæti fangelsi í 2 mánuði en fresta skal fullnustu refsivistar hans skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og skal refsingin falla niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4 gr. laga nr. 22/1955. Frá refsivist ákærðu skal í öllum tilvikum draga gæsluvarðhald sem viðkomandi sætti vegna rannsóknar málsins. Ákæru, útgefinni 23. nóvember 2007, á hendur ákærðu, A og Ugnius Vaiciulis, er vísað frá dómi. Ákæru, útgefinni 23. nóvember 2007, á hendur ákærðu, Gytis Vaiciulis og B, er vísað frá dómi. Öllum skaðabótakröfum er vísað frá dómi. Ákærði Andrius greiði Erlendi Þór Gunnarssyni héraðsdómslögmanni 1.577.913 krónur í málsvarnarlaun. Ákærði Gytis greiði Hilmari Baldurssyni héraðsdómslögmanni 3/4 hluta af 1.372.488 krónum í málsvarnarlaun á móti 1/4 hluta sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Tomas greiði Ingimar Ingimarssyni héraðsdómslögmanni 1/5 hluta af 1.372.488 krónum í málsvarnarlaun á móti 4/5 hlutum sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði Ugnius greiði Bjarna Haukssyni héraðsdómslögmanni helming 1.320.696 króna í málsvarnarlaun á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði. Ríkissjóður greiði Jónasi Þór Guðmundssyni héraðsdómslögmanni, verjanda ákærðu A, 556.764 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði Oddgeiri Einarssyni héraðsdómslögmanni, verjanda ákærða B, 1.566.708 krónur í málsvarnarlaun. Ríkissjóður greiði Hilmari Baldurssyni héraðsdómslögmanni 30.294 krónur vegna útlagðs kostnaðar.
Mál nr. 22/2020
Stjórnsýsla Stöðuveiting Skaðabætur Dómstóll Orsakasamband Andmælaréttur
E var einn 33 umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum um dómstóla mat hæfasta til starfans. Þegar dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um þá 15, sem skipa skyldi dómara við Landsrétt, vék ráðherrann frá niðurstöðum dómnefndar varðandi fjóra umsækjendur, sem nefndin hafði metið hæfasta, og var E einn þeirra. Alþingi samþykkti tillögu ráðherra og höfðaði E í kjölfarið mál á hendur Í og krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna þess fjártjóns sem hann taldi sig hafa beðið við að hafa ekki verið skipaður dómari við Landsrétt umrætt sinn. Hæstiréttur taldi að þegar metið væri hvort háttsemi dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landsréttardómaranna 15 hafi verið ólögmæt og saknæm bæri fyrst til þess að líta að rétturinn hefði áður slegið því föstu að þeir annmarkar hafi verið á málsmeðferð ráðherrans í aðdraganda skipunar dómaranna, að skaðabótaskyldu varðaði úr hendi Í. Ekkert hafi komið fram í málinu sem fengi þeirri ályktun hnekkt. Í annan stað væri þess að gæta að eftir að dómsmálaráðherra hafði ákveðið í tillögu sinni til Alþingis að víkja frá áliti dómnefndarinnar á grundvelli annarra sjónarmiða en þeirra sem nefndin hafði áður reist álit sitt á hafi ráðherranum borið samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga að gefa E kost á að koma á framfæri athugasemdum, áður en ráðherrann réð ákvörðun sinni til lykta. Það hafi ráðherrann ekki gert og hafi því einnig verið brotið gegn andmælarétti E við meðferð málsins. Í dómi Hæstaréttar sagði að það væri óskráð meginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann og væri reglan lögfest hvað dómara varðaði. Ef ætlun löggjafans við setningu bráðabirgðaákvæðis IV við lög um dómstóla hefði verið að víkja frá framangreindri meginreglu við skipun dómara í Landsrétt hefði slíkt þurft að koma fram með ótvíræðum hætti í orðum laganna eða lögskýringargögnum. Svo væri ekki og var því hafnað málsástæðu Í sem laut að hinu öndverða. Hæstiréttur taldi að E hafi leitt að því nægar líkur að forsvaranlegt mat ráðherra á umsókn hans og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt hefði leitt til þess að hann hefði verið skipaður dómari umrætt sinn. Með hliðsjón af gögnum málsins væri ljóst að skipun E í embætti landsréttardómara hefði fylgt umtalsverð tekjuaukning fyrir hann. E hefði því leitt að því nægar líkur að hann hafi orðið fyrir fjártjóni, í hverju tjónið hafi falist og hver tengsl þess væru við atvik málsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Árni Kolbeinsson,Hjördís Hákonardóttir og Þorgeir Örlygsson fyrrverandi hæstaréttardómarar,Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómari og Kristinn Bjarnason lögmaður.Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 8. maí 2020. Hann krefst viðurkenningar á því að stefndi sé skaðabótaskyldurvegna fjártjóns sem áfrýjandi telur sig hafa beðið við það að hafa ekki verið skipaðurí eitt af 15 embættum dómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar10. febrúar 2017. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar úr hendi stefnda á öllumdómstigum. Stefndi krefst staðfestingarhins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÁfrýjandi var einn 33 umsækjendaum embætti dómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar2017 og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum nr. 50/2016 um dómstóla mathæfasta til að gegna slíku embætti. Samkvæmt stigatöflu dómnefndar varáfrýjandi sjöundi í röð 15 hæfustu umsækjendanna. Þegar dómsmálaráðherra gerðitillögu til Alþingis um þá 15 sem skipa skyldi dómara við Landsrétt vékráðherrann frá niðurstöðum dómnefndar varðandi fjóra úr hópi þeirra 15 sem nefndinhafði metið hæfasta og var áfrýjandi einn þeirra. Alþingi samþykkti tillöguráðherra og í kjölfarið undirritaði forseti Íslands skipunarbréf til handa þeim15 umsækjendum sem tillaga ráðherra hljóðaði um. Í málinu greinir aðila á umhvort stefndi ber skaðabótaábyrgð gagnvart áfrýjanda vegna þess fjártjóns semhann telur sig hafa beðið við að hafa ekki verið skipaður dómari við Landsrétt umrættsinn. Málsókn áfrýjanda er reist ásakarreglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Dómsmálaráðherra og Alþingihafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi með því að ganga fram hjááfrýjanda við skipun dómara í Landsrétt. Það sé ótvíræð meginregla í íslenskumrétti, sem staðfest hafi verið í dómum Hæstaréttar, að við val á umsækjanda íopinbert starf eða embætti beri hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Gildisú regla óháð því hver veitingarvaldshafinn er og í því tilviki sem hér um ræðigildi hún bæði um aðkomu ráðherra og Alþingis að skipun dómara á grundvelliákvæðis IV til bráðabirgða við dómstólalög nr. 50/2016.Með dómum Hæstaréttar 19.desember 2017 í málum nr. 591 og 592/2017 hafi verið staðfest að dómsmálaráðherrahafi brotið gegn 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þegar hún gerði tillögu tilAlþingis um að vikið yrði frá niðurstöðum dómnefndar. Samkvæmt téðum dómum hafiverið annmarkar á rannsókn ráðherra, rökstuðningi hennar og tillögugerð þegar húnákvað að auka vægi dómarareynslu við val á dómurum. Annmarkinn hafi ekki falistí því að sjónarmið ráðherra sem slíkt hafi verið ómálefnalegt, heldur í því aðráðherrann hafi hvorki framkvæmt fullnægjandi rannsókn á umsækjendum né gert samanburð á hæfniþeirra með hliðsjón af hinu aukna vægi sem hún vildi ljá dómarareynslu. Samiannmarki hafi verið á málsmeðferð og ákvörðun Alþingis samkvæmt dómunum frá 19.desember 2017, enda þinginu ekki frjálst að velja hvaða umsækjanda sem er ágrundvelli hvaða sjónarmiða sem er. Þá kveðst áfrýjandi heldur ekki hafa notiðandmælaréttar samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga áður en ráðherrann tók ákvörðunsína.Tjón sitt telur áfrýjandi felastí þeim mun sem sé á launum landsréttardómara annars vegar og prófessora viðlagadeild Háskóla Íslands hins vegar. Orsakasamhengi sé á milli hinnar ólögmætuog saknæmu háttsemi ráðherrans og tjóns áfrýjanda. Óumdeilt sé að áfrýjandihafi verið meðal 15 hæfustu umsækjenda að mati dómnefndar. Við þær aðstæðurhafi hann átt lögvarinn rétt til þess að vera skipaður dómari við Landsrétt,sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010, nema tilkæmi ný og lögmæt rannsókn sem leiddi í ljós að áfrýjandi teldist ekki til 15hæfustu umsækjendanna. Kjósi ráðherra að víkja frá áliti dómnefndar, sem honumsé heimilt, verði hann á grundvelli málefnalegra sjónarmiða, frekarirannsóknar, rökstuðnings og samanburðar að gera tillögu um annan umsækjanda semað mati ráðherra sé hæfari til að gegna dómaraembættinu. Ef sjónarmið ráðherrasé málefnalegt og rannsókn hans lögmæt felist það í niðurstöðu hans að hæfastiumsækjandinn sé fundinn. Við þær aðstæður sé áfram fylgt þeirri ófrávíkjanlegu meginregluað hæfasti umsækjandinn sé skipaður enda engin undantekning til frá þeirrireglu.Varnir stefnda eru einkum á þvíreistar að í ákvæði IV til bráðabirgða við dómstólalög nr. 50/2016 hafisérstaklega verið kveðið á um heimild ráðherra til að víkja frá meginreglunnium að skipa beri þann umsækjanda sem dómnefnd hafi talið hæfastan, enda hafiAlþingi samþykkt Alþingi tillögu ráðherra um umsækjanda sem í því tilviki fullnægði að matidómnefndar skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. Gagnvart meginreglunni verði að horfa til þess aðbráðabirgðaákvæði IV við dómstólalög sé sérregla, og ekki sé unnt að telja heimildhennar svo þrönga sem áfrýjandi haldi fram. Markmið þeirra breytinga sem gerðarhafi verið á dómstólalögunum frá 1998 hafi ekki verið að færa dómnefndveitingarvaldið við skipun dómara. Stefndi heldur því fram að íljósi dóma Hæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017 hafi hann ekki getað gert annaðen viðurkennt rétt áfrýjanda til miskabóta. Dómaframkvæmd sé fyrir því aðslíkur réttur geti verið fyrir hendi vegna meðferðar stjórnvalda þóttviðkomandi hafi ekki átt eða eigi ekki rétt til skipunar eða ráðningar í starf.Annað gildi um ætlað fjártjón áfrýjanda. Sjónarmið ráðherra og samþykkiAlþingis um aukið vægi dómarareynslu við skipun í embætti landsréttardómara hafiverið málefnalegt og að því gættu hafi einnig verið málefnalegt að saman viðþað færi viðleitni til að jafna stöðu kynjanna við skipunina. Í ljósisjónarmiðsins um dómarareynslu liggi fyrir að tilhlýðilegt mat hafi farið framá henni meðal umsækjenda, enda hafi þeir fjórir sem skipaðir voru en voru ekkiefstir að mati dómnefndar verið með meiri dómarareynslu en áfrýjandi. Samkvæmtþessu sé því eindregið hafnað að meðferð málsins, rökstuðningur og tillögurráðherra eða frekari meðferð við skipun dómara geti talist saknæm og ólögmætháttsemi þannig að bótaskyldu varði. Um orsakatengsl vísar stefnditil þess að umsækjendur um dómaraembætti við Landsrétt hafi ekki á nokkru stigimálsmeðferðar átt lögvarið tilkall til að hljóta skipun. Sýnt hafi verið fram áað aukið vægi dómarareynslu hafi verið málefnalegt sjónarmið og að frekarirannsókn ráðherra eða rökstuðningur hefði ekki breytt því að svo hagaði til umþá fjóra sem skipaðir voru umfram þá sem dómnefnd taldi í hópi 15 hæfustu en hlutuekki skipun umrætt sinn. Í meginatriðum hafi sá munur verið á mati dómnefndarog mati ráðherra að nefndin hafi talið 15 umsækjendur hæfasta en ráðherra taliðþá vera 24 og valið úr þeim hópi. Í hinum áfrýjaða dómi hafi verið komist aðkjarna málsins við úrlausn um bótakröfu og ætlað fjártjón áfrýjanda. Ráðherrahafi verið heimilt að víkja frá niðurstöðu dómnefndar og meginreglunni um aðskipa skyldi þann eða þá hæfustu samkvæmt mati dómnefndar. Nefntbráðabirgðaákvæði beri augljóslega með sér að ráðherra hafi með samþykkiAlþingis að sönnu verið heimilt að víkja frá áliti dómnefndar og frá þeirrimeginreglu að skipa skuli hæfasta umsækjandann. Af þeim sökum sé ekki unnt aðfallast á sjónarmið áfrýjanda um að hann hafi sannað bótaskilyrði, þar á meðalum orsakatengsl, þannig að borið hafi að skipa hann dómara við Landsrétt umrættsinn.Í héraðsdómi var áfrýjanditalinn hafa leitt að því nægilega sterkar líkur að lögmæt meðferð málsins afhálfu ráðherra og forsvaranlegt mat hennar á umsókn og samanburður á hæfniáfrýjanda og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að áfrýjandi hefði veriðskipaður. Landsréttur komst að öndverðri niðurstöðu. Í ljósi reglna umsönnunarbyrði samkvæmt sakarreglunni og þess hvernig löggjafinn hefði ákveðiðað haga málum við skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn, vartalið að áfrýjandi hafi ekki getað gengið að því sem vísu að hann yrði skipaðurlandsréttardómari, þegar af þeirri ástæðu að ráðherra hafi verið heimilt aðfengnu samþykki Alþingis að skipa aðra en þá sem dómnefnd hafði metið hæfastaað því tilskildu að þeir uppfylltualmenn hæfisskilyrði dómstólalaganna. Áfrýjandi hafi því ekki átt lögvarinnrétt til að vera skipaður dómari við Landsrétt og því beri að sýkna stefnda afkröfum hans.Með bréfi forseta Íslands 16. ágúst 2019 var áfrýjandi skipaður dómarivið Landsrétt frá og með 1. septemberþað ár. Málavöxtum er ítarlega lýst í héraðsdómi.IIStjórnskipan íslenskalýðveldisins byggist á því að ríkisvaldið greinist í löggjafarvald,framkvæmdarvald og dómsvald. Alþingi og forseti Íslands fara saman meðlöggjafarvaldið, forseti og önnur stjórnvöld með framkvæmdarvaldið og dómendurmeð dómsvaldið, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar. Í V. kafla hennar, sem er aðmestu efnislega óbreyttur frá árinu 1874, er fjallað um dómsvaldið og skiptistkaflinn í þrjár greinar, 59.-61. gr. Samkvæmt 59. gr. verður skipandómsvaldsins ekki ákveðin nema með lögum. Í 60. gr. kemur fram að dómendurskeri úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og samkvæmt 61. gr.skulu dómendur í embættisverkum sínum einungis fara eftir lögunum. Um dómsvaldið eru nánarifyrirmæli í VII. kafla stjórnarskrárinnar. Segir þar í fyrsta málslið 1. mgr. 70.gr. að öllum beri réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur eða umákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innanhæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Ákvæði þetta kom ístjórnarskrána með 8. gr. laga nr. 97/1995, stjórnarskipunarlögum um breytinguá stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum. Í almennumathugasemdum greinargerðar með frumvarpi því er varð að lögum nr. 97/1995 komfram að þrenns konar ástæður væru fyrir því að breytinga væri þörf á VII. kaflastjórnarskrárinnar sem venjulega væri nefndur mannréttindakafli hennar. Ífyrsta lagi þyrfti að efla, samhæfa og samræma mannréttindaákvæðin þannig aðþau gegndu betur því hlutverki sínu að vera vörn almennings í samskiptum við þásem fara með ríkisvald. Í öðru lagi væri þörf á því að færa ýmis ákvæði kaflanstil nútímalegra horfs, enda væru þau óbreytt frá því að fyrsta stjórnarskráÍslands var sett árið 1874. Loks væri tímabært að endurskoðamannréttindaákvæðin með tilliti til þeirra alþjóðlegu skuldbindinga sem Íslandhefði gengist undir með því að gerast aðili að alþjóðlegum sáttmálum tilverndar mannréttindum. Um 8. gr. frumvarpsins sagði að þar væri gerð tillaga umefni nýrrar 70. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem fjallað væri um lágmarksskilyrðiþess að maður gæti talist njóta réttlátrar málsmeðferðar í einkamálum ogopinberum málum fyrir dómstólum. Sambærileg regla væri ekki í þágildandistjórnarskrárákvæðum en atriðin sem talin væru í greininni kæmu öll með einumeða öðrum hætti fram í þágildandi réttarfarslöggjöf. Um 1. mgr. 8. gr. frumvarpsinssagði að þar væri mælt fyrir um að dómstólar skyldu vera óháðir og óhlutdrægir.Þetta væri einn mikilvægasti áskilnaðurinn í ákvæðinu og undirstaða þess aðmaður gæti talist njóta réttlátrar meðferðar fyrir dómstólum. Þegar tekið værifram að dómstólar skyldu vera óháðir væri einkanlega skírskotað til þess aðþeir ættu að vera sjálfstæðir og ekki háðir öðrum þáttum ríkisvaldsins. Værisjálfstæði þeirra gagnvart framkvæmdarvaldinu sérstaklega mikilvægt, bæði hvaðvarðaði skipunarvald framkvæmdarvaldsins yfir þeim, kjör sem dómendum værutryggð og að dómendum verði ekki vikið úr starfi með stjórnvaldsákvörðun.Skýrar reglur væru um skipan dómsvaldsins í V. kafla stjórnarskrárinnar en þærhefðu meðal annars að markmiði að tryggja sjálfstæði dómenda, auk almennureglunnar um þrískiptingu ríkisvaldsins í 2. gr. Þótt sjálfstæði dómsvaldsinsbirtist þannig í öðrum ákvæðum stjórnarskrárinnar þætti rétt að árétta þettafrumskilyrði í þessu ákvæði. IIIEins og greinir í dómumHæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017 er það og hefur lengi verið óskráðmeginregla íslensks réttar að stjórnvaldi sem skipar í opinbert starf eðaembætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og 5. nóvember 1998 í máli nr.46/1998 sem birtur er í dómasafni það ár á blaðsíðu 3599. Í fyrrnefnda dóminum,þar sem deilt var um lögmæti skipunar í embætti héraðsdómara, var tekið fram aðsamkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 beri stjórnvaldi sem veitir starfí þjónustu ríkisins eða embætti að sjá til þess að atriði sem máli skipta séunægilega upplýst áður en það tekur ákvörðun um veitinguna. Í síðarnefnda dóminumvar komist svo að orði að valdi ráðherra væru þau mörk sniðin sem leiði aflögum og almennum reglum í stjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar ogmat á hæfni umsækjenda. Hvað dómara varðar sérstaklega var reglan um að skipaskuli hæfasta umsækjandann fest í lög með 2. gr. laga nr. 45/2010 eins og nánarverður rakið hér á eftir. Reglur um dómnefndir til að metahæfi umsækjenda um dómarastörf komu fyrst í lög hér á landi með lögum nr.92/1989 um aðskilnað dómsvalds og umboðsvalds í héraði. Þær tóku tilhéraðsdómara en bundu ekki hendur ráðherra við veitingu dómaraembættis. Ílögskýringargögnum sagði að tillaga um slíka dómnefnd hefði áður komið fram enþað hafi verið í stjórnarfrumvarpi sem lagt hafi verið fyrir Alþingi 1975-1976.Í athugasemdum við það hafi verið rakin ýmis dæmi um svipað fyrirkomulag íöðrum ríkjum en megintilgangur ákvæðisins væri að styrkja sjálfstæði dómstólannaog auka traust almennings á því að dómarar væru óháðir handhöfumframkvæmdarvaldsins.2Efnislega sömu reglur og voru ílögum nr. 92/1989 voru teknar upp í 3. og 4. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998 umdómstóla. Um störf dómnefnda skyldi ráðherra samkvæmt lögunum setja nánarifyrirmæli og var það gert með reglum nr. 693/1999 um störf dómnefndar samkvæmt3. mgr. 12. gr. laga nr. 15/1998. Á grundvelli þeirra setti dómnefndinverklagsreglur við mat á umsóknum sem ráðherra staðfesti 23. mars 2001. Með 3. og4. mgr. 12. gr. laga 15/1998 var rannsóknarskyldu þeirri sem mælt er fyrir um í10. gr. stjórnsýslulaga við skipun í embætti héraðsdómara að verulegu leytilétt af ráðherra og þess í stað lögð á herðar sjálfstæðrar og óháðrardómnefndar sem var skipuð með tilliti til þess að tryggt yrði að sérþekkingværi þar fyrir hendi um mat á hæfni umsækjenda um dómaraembætti.Samkvæmt ákvæðum 3. og 4. mgr.12. gr. laga nr. 15/1998, eins og þau voru fram til ársins 2010, batt álitdómnefndar um hæfni umsækjenda ekki ráðherra. Þótt álitið væri ekki bindandivar eigi að síður lagt til grundvallar í dómaframkvæmd, sbr. áðurgreindan dómHæstaréttar í máli nr. 412/2010, að teldi ráðherra efni til að víkja frá álitidómnefndar væri óhjákvæmilegt að ákvörðun hans yrði reist á frekari rannsókn samkvæmt10. gr. stjórnsýslulaga. Bæri ráðherra þá meðal annars að taka tillit til eiginfyrirmæla í reglum nr. 693/1999 um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati ogjafnframt tryggja að sérþekkingar nyti þar við í sambærilegum mæli og við störfdómnefndarinnar. Í athugasemdum greinargerðar meðfrumvarpi til laga nr. 15/1998 kom fram að hæst hefði borið í þeirri umræðu semfram hefði farið um stöðu dómstólanna hvort það væri samrýmanlegt meginreglunnium sjálfstæða og óháða dómstóla að ákvörðunarvald um svokölluð innri málefnidómstóla, þar á meðal beiðnir um fjárveitingar til þeirra, væri að meira eðaminna leyti í höndum ráðherra, en hér á landi gætti þess í nokkrum mæli aðdómsmálaráðherra hefði slíkt vald. Bent hafi verið á að ráðherra gæti meðafskiptum af starfsmannahaldi, veitingu dómaraembætta og beiðnum umfjárveitingar haft talsverð áhrif á starfsemi dómstólanna. Þá sagði að afþessum sökum hafi því verið hreyft að draga mætti í efa að dómstólarnir værufyllilega sjálfstæðir og óháðir öðrum þáttum ríkisvaldsins. Við mótunfrumvarpsins hafi verið tekið tillit til þessarar umræðu. Þá hafi einnig veriðhugað að þróun sambærilegrar löggjafar í öðrum ríkjum Evrópu. Þjóðréttarlegarskuldbindingar Íslands, einkum hvað varðar mannréttindi og viðskipti, valdi þvíað sú viðmiðun sé ekki aðeins eðlileg heldur einnig óhjákvæmileg. Þá verði viðmótun löggjafar um dómstóla að hafa í huga eftirlitshlutverk þeirra gagnvartlöggjafar- og framkvæmdarvaldinu. Með þetta í huga hafi verið stefnt að því viðsamningu frumvarpsins að það yrði tryggt sem best að dómstólarnir verði óháðirhinum tveimur þáttum ríkisvaldsins. Einnig hafi því verið fylgt, sem þróuninhafi tvímælalaust beinst í átt til í nágrannalöndunum, að búa svo um hnútana aðdómstólar yrðu einnig sjálfstæðir um stjórn innri málefna sinna.3Með 2. gr. laga nr. 45/2010 varlögum nr. 15/1998 breytt og reglur um störf dómnefndar til að fjalla um hæfniumsækjenda um embætti hæstaréttar- og héraðsdómara leiddar í lög með ákvæðum 4.gr. a laganna. Í fyrsta málslið 3. mgr. þeirrar lagagreinar kom fram aðóheimilt væri að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki taliðhæfastan meðal umsækjenda. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinar mátti þóvíkja frá þessu ef Alþingi samþykkti tillögur ráðherra um heimild til að skipaí embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllumskilyrðum 2. og 3. mgr. 4. gr. laganna. Í almennum athugasemdum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 45/2010 sagði meðal annars að þegar settarværu reglur um skipun dómara yrði að taka tillit til fjölda atriða. Mikilvægtværi að styrkja stöðu og sjálfstæði dómstólanna og tryggja sem best að þeirverði óháðir hinum tveimur þáttum ríkisvaldsins sem þeir hafi eftirlit með.Ekki sé nægilegt að sjálfstæði dómstólanna sé tryggt í raun heldur verðisjálfstæðið og trúverðugleikinn sem því fylgi að vera öllum sýnilegur. Þá sagðieinnig að í íslenskum lögum væru ekki almennar reglur um hvaða sjónarmið ættiað leggja til grundvallar við skipun í opinber störf. Litið hafi verið svo á aðþað væri komið undir mati þess sem starf veitti hvaða sjónarmið skyldi leggjasérstaka áherslu á. Sú óskráða meginregla stjórnsýsluréttar gilti þó um slíkaákvörðun að hún yrði að vera byggð á málefnalegum sjónarmiðum eins og til dæmisum menntun, starfsreynslu, hæfni og persónulega eiginleika. Auk þess værigengið út frá því í stjórnsýslurétti að þar gilti sú meginregla að velja bæriþann umsækjanda sem talinn væri hæfastur, þannig að frjálsu mati stjórnvaldsinsværu settar skorður. Um 2. mgr. 2. gr. frumvarpsinssagði í athugasemdunum að þar væri fjallað um hlutverk dómnefndar. Hún skyldiláta dómsmálaráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur umembætti dómara. Þar ætti að koma fram skýr afstaða dómnefndar til þess hvaðaumsækjandi væri hæfastur til að hljóta embættið, en heimilt væri að setja tvoeða fleiri umsækjendur jafna í því efni. Brýnt væri að vandað væri til allrar málsmeðferðarhjá nefndinni og væri hlutverk hennar að draga fram hæfustu umsækjendurna oggera jafnframt grein fyrir því hvern eða hverja hún teldi hæfasta úr hópiþeirra. Um 3. mgr. 2. gr. frumvarpsinssagði meðal annars að þar væru lögð til þau nýmæli að ráðherra væri bundinn afáliti dómnefndarinnar þótt hann hafi enn hið formlega skipunarvald. Lagt væritil að óheimilt yrði að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekkitalið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Þó mættivíkja frá þessari reglu ef Alþingi samþykkti tillögu ráðherra um að skipa annannafngreindan umsækjanda. Í þessu fælist að dómsmálaráðherra tæki við áliti dómnefndar þar sem fram kæmiumsögn um alla umsækjendur og jafnframt afstaða nefndarinnar til þess hvaðaumsækjandi eða eftir atvikum umsækjendur teldust hæfastir til að vera skipaðirí embættið. Ekki væri gert ráð fyrirþví að dómsmálaráðherra leitaði eftir afstöðu umsækjenda til niðurstöðudómnefndarinnar enda ætti hún að veita þeim andmælarétt áður en hún tækiendanlega ákvörðun í málinu. Þó gæti komið til þess að ráðherra þyrfti að óskaeftir nýrri umsögn dómnefndar ef í ljós kæmi verulegur annmarki á undirbúningiákvörðunar nefndarinnar.Einnig sagði um 3. mgr. 2. gr.frumvarpsins að legði dómsmálaráðherra til að annar en sá sem dómnefnd hefðitalið hæfastan yrði skipaður í embættið skyldi hann bera þá tillögu undirAlþingi. Gert væri ráð fyrir því að slík tillaga hlyti sömu málsmeðferð oggilti um kosningu umboðsmanns Alþingis, meðal annars að hún gengi án umræðu tilþeirrar nefndar sem forseti Alþingis legði til. Rétt þætti að ganga út frá þvíað nægilegt væri að tillaga ráðherra fengi fylgi meiri hluta á Alþingi. Væri þáhorft til þess að áskilnaður um aukinn meiri hluta gæti leitt til þess að reglaum þetta yrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi meðveitingarvaldið en ekki ráðherra. Yrði að ætla að reglur í þeim búningi semlagðar væru til þjónuðu nægilega tilgangián þess að lengra yrði gengið íþessu efni. Að öðru leyti væri rétt að benda á að ráðherra væri bundinn aftillögu dómnefndar ef tillaga hans yrði felld á Alþingi eða næði ekki fram aðganga innan þess frests sem lögin setji. Í því tilviki gæti ráðherra ekkiauglýst dómaraembættið að nýju þannig að nýtt skipunarferli hæfist heldur værihann bundinn af umsögn dómnefndarinnar. Ráðherra setti á grundvelli 4.gr. a dómstólalaga reglur nr. 620/2010 um störf dómnefndar sem fjallar um hæfniumsækjenda um dómaraembætti og voru þær birtar í B-deild Stjórnartíðinda 23.júlí 2010. Þar sagði í 5. gr. að umsókn umsækjanda um embætti dómara ágrundvelli auglýsingar um það ásamt reglum sem um það giltu markaði þanngrundvöll sem dómnefnd byggi umsögn sína á. Dómnefndin skyldi sjá til þess aðmál væri nægilega upplýst áður en umsögn væri veitt um hæfni umsækjanda.Samkvæmt 6. gr. reglnanna skyldi dómnefndin gefa skriflega og rökstudda umsögnum umsækjendur þar sem fram kæmi rökstutt álit á hæfni hvers umsækjanda ogrökstutt álit á því hvern eða hverja nefndin teldi hæfasta til að hljótaembættið. Í 7. gr. reglnanna kom fram að dómnefnd skyldi kynna umsækjendum drögsín að umsögn um hæfni umsækjenda og gefa þeim sjö daga frest til þess að koma aðsjónarmiðum sínum. 4Lög um dómstóla nr. 50/2016öðluðust gildi 1. janúar 2018 en bráðabirgðaákvæði I, II, IV,V og VI tóku gildi14. júní 2016. Samkvæmt 1. til 3. gr.laganna er dómstólaskipan landsins með þeim hætti að Hæstiréttur Íslands eræðsti dómstóll þjóðarinnar, Landsréttur er áfrýjunardómstóll og í héraði eruátta dómstólar með afmörkuð umdæmi. Í 1. mgr. 12. gr. laganna segir að dómnefndláti ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendur um embætti dómara.Í umsögn dómnefndar skal tekin afstaða til þess hvaða umsækjandi er hæfasturtil að hljóta embættið en heimilt er að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna.Að öðru leyti setur ráðherra reglur um störf nefndarinnar. Um það giltu á þeimtíma sem hér skiptir máli reglur nr. 620/2010, nú reglur nr. 970/2020.Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laganr. 50/2016 er óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekkitalið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Fráþessu má þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til að skipaí embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndar öllumskilyrðum til að hljóta skipun í embættið. Ráðherra skal þá leggja slíkatillögu fyrir Alþingi innan tveggja vikna frá því að umsögn dómnefndar erafhent honum, eða innan þess tíma frá því að Alþingi kemur næst saman eftir aðumsögn er fengin, og verður tillagan að vera samþykkt innan mánaðar frá því aðhún er lögð fram ella er ráðherra bundinn af umsögn dómnefndar. Í athugasemdumvið 12. gr. frumvarpsins kom fram að greinin svaraði til 2. og 3. mgr. 4. gr. aþágildandi laga um dómstóla, sbr. 2. gr. laga nr. 45/2010. Um skýringu áákvæðinu var vísað til athugasemda við 2. gr. í greinargerð við frumvarp þaðsem varð að þeim lögum.Samkvæmt 1. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða við lög nr. 50/2016 skyldi skipun dómara við Landsrétt lokið eigisíðar en 1. júlí 2017 og dómarar skipaðir frá og með 1. janúar 2018. Nefndsamkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 skyldi meta hæfni umsækjenda um embættidómara við Landsrétt í fyrsta sinn og láta ráðherra í té umsögn um umsækjendurí samræmi við 2. mgr. 4. gr. a og reglur sem um dómnefndina giltu. Þá sagði í1. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða að ráðherra væri óheimilt að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki metið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu mætti þó víkja ef Alþingisamþykkti tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættið annannafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og3. mgr. 21. gr. laganna. Í 2. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða sagði að þegar ráðherra gerði tillögu um skipun í embætti dómaravið Landsrétt í fyrsta sinn skyldi hann leggja tillögu sína um hverja skipunfyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skuli hannsenda þær forseta Íslands sem skipi í embættin, sbr. 21. gr. Samþykki Alþingiekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skuli ráðherra leggja nýja tillögufyrir Alþingi til samþykktar. Um bráðabirgðaákvæði IV sagði í athugasemdum meðfrumvarpi því er varð að lögum nr. 50/2016 að lagt væri til að áður en ráðherraskipaði dómara í embætti Landsréttar í fyrsta sinn skyldi hann leggja tillögusína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Í ljósi þess að skipaðiryrðu samtímis 15 dómarar væri eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en einshandhafa ríkisvalds að því. IVMálsókn áfrýjanda er reist ásakarreglunni og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Samkvæmt því þarf áfrýjandisem krefst viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda að sanna eftirfarandi: Ífyrsta lagi að málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landsréttardómaranna15 í júní 2017 hafi falið í sér saknæma og ólögmæta háttsemi. Í öðru lagi þarfáfrýjandi að leiða að því nægar líkur, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, að hann hafi orðið fyrir fjártjóni, gera grein fyrir því íhverju tjónið felist og tengslum þess við atvik málsins. Í þriðja lagi þarfáfrýjandi að sanna að orsakasamband sé á milli ólögmætrar og saknæmrar háttsemiráðherrans við málsmeðferðina og þess fjártjóns sem áfrýjandi telur sig hafaorðið fyrir af hennar völdum. 2Þegar metið er hvort háttsemidómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landréttardómaranna 15 hefur veriðólögmæt og saknæm er þess fyrst að gæta að í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar í málumnr. 591 og 592/2017 var því slegið föstu að þeir annmarkar hefðu verið ámálsmeðferð ráðherrans í aðdraganda skipunar dómaranna að það varðaði skaðabótaskylduúr hendi íslenska ríkisins. Í máli þessu hefur ekkert komið fram sem fær þeirriályktun umræddra dóma hnekkt og hafa þeir því um það efni sönnunargildi hérsamkvæmt 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Á sama lagagrundvelli er einnig aðgæta dóms Hæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 sem varðar sömu málsmeðferðdómsmálaráðherra, þótt í öðru samhengi sé. Þar var lagt til grundvallar, að ekkistæðist það sem byggt var á í minnisblaði ráðherrans 30. maí 2017, að með þvíeinu að auka vægi dómarareynslu frá því sem dómnefnd hafði lagt til grundvallarí stigatöflu að baki umsögn sinni 19. sama mánaðar, en byggja að öðru leyti áfullnægjandi rannsókn nefndarinnar á einstökum matsþáttum, gæti fengist súniðurstaða, að fjórir tilteknir umsækjendur um embætti dómara við Landsréttféllu allir en aðrir ekki brott úr hópi þeirra 15 hæfustu, og að í stað þeirrafærðust upp í þann hóp fjórir tilteknir umsækjendur öll með tölu öðrum fremur.Í annan stað er þess að gæta varðandimat á lögmæti athafna dómsmálaráðherra, að þegar drög að umsögn dómnefndar lágufyrir 11. maí 2017 var áfrýjanda eins og öðrum umsækjendum gefinn kostur á aðkoma á framfæri andmælum við umsögn nefndarinnar, sbr. fyrirmæli 7. gr. reglnanr. 620/2010. Þann rétt nýtti áfrýjandi sér samkvæmt gögnum málsins ekki, endaí hópi 15 hæfustu umsækjendanna að mati dómnefndar og hafði því ekki sérstakttilefni til andmæla. Samkvæmt gögnum málsins var aðaláfrýjanda ekki gefinn kosturá að koma á framfæri athugasemdum sínum áður en ráðherrann tók þá ákvörðun aðáfrýjandi yrði, ásamt þremur öðrum sem dómnefnd hafði metið í hópi 15 hæfustuumsækjendanna, ekki á meðal þeirra 15 sem hún hygðist gera tillögu til Alþingisum að skipaðir yrðu dómarar við Landsrétt. Eins og greinir í dómumHæstaréttar 31. júlí 2017 í málum nr. 451 og 452/2017 fær fyrirkomulag laga ervarðar störf dómnefndar og aðkomu Alþingis að skipun dómara ekki breytt þeirrirótgrónu stjórnskipunarvenju íslensks réttar að það er dómsmálaráðherra sem fermeð ákvörðunarvald um það hverjir eru skipaðir dómarar hverju sinni. Umsögndómnefndar 19. maí 2017 var eins og áður getur lögbundinn þáttur í undirbúningiþeirrar ákvörðunar að skipa 15 dómara til að taka sæti í Landsrétti.Í 13. gr. stjórnsýslulaga kemurfram að aðili máls skuli eiga þess kost að tjá sig um efni máls áður enstjórnvald tekur ákvörðun í því enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaðahans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Í skjóli valdheimilda ákvaðdómsmálaráðherra í tillögu sinni til Alþingis að víkja frá áliti lögskipaðrar dómnefndará grundvelli annarra sjónarmiða en þeirra sem nefndin hafði áður reist álitsitt á. Verður að jafna þeim breyttu sjónarmiðum til þess að ráðherrann hafiaflað nýrra gagna og upplýsinga í skilningi 13. gr. stjórnsýslulaga. Að þvígættu og þar sem um var að ræða atriði sem voru áfrýjanda í óhag, bar ráðherranumsamkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga að gefa áfrýjanda kost á að koma á framfæriathugasemdum áður en ráðherrann réð ákvörðun sinni til lykta. Myndi öndverðlögskýring leiða til þess að ákvæðið yrði þýðingarlítið, sbr. til hliðsjónar umlögskýringu hvað tilgang varðar dóm Hæstaréttar 16. nóvember 2006 í máli nr.195/2006. Er þá til þess að líta að ekki lá fyrir í gögnum málsins afstaðaáfrýjanda og rök hans til þeirra sjónarmiða, sem breytt afstaða ráðherra miðaðvið afstöðu dómnefndar var reist á. Í ljósi lögbundins hlutverks dómnefndar og fyrirmælaum skipun hennar mátti áfrýjandi sem umsækjandi um dómaraembætti ganga út fráþví að sjónarmið nefndarinnar yrðu lögð til grundvallar tillögugerð ráðherranema fullnægjandi rannsókn og að öðru leyti lögmæt málsmeðferð af hálfu ráðherraleiddi til annarrar niðurstöðu um hæfni áfrýjanda en dómnefndin hafði komist að.Þá verður með engu móti talið að afstaða hans til breyttrar afstöðu ráðherramiðað við umsögn dómnefndar hafi í ljósi hagsmuna áfrýjanda af úrlausn málsins veriðóþörf í skilningi 13. gr. stjórnsýslulaga. Braut dómsmálaráðherra samkvæmtþessu einnig gegn andmælaréttiáfrýjanda við meðferð málsins. Að öllu framangreindu virtuliggur fyrir, að meðferð málsins af hálfu dómsmálaráðherra í aðdraganda þess aðskipaðir voru í fyrsta sinn 15 dómarar til að taka sæti í Landsrétti var ekki ísamræmi við fyrirmæli stjórnsýslulaga. Er því fullnægt skilyrði sakarreglunnarum ólögmæti háttsemi ráðherrans. 3Áfrýjandi telur fjárhagslegt tjónsitt felast í þeim mun sem er annars vegar á launum landsréttardómara og hinsvegar launum prófessora við lagadeild Háskóla Íslands en því starfi gegndiáfrýjandi þegar hann sótti um starf landsréttardómara á grundvelliauglýsingarinnar 10. febrúar 2017. Áfrýjandi hefur lagt fram gögn um þennanlaunamun og er efni þeirra ítarlega rakið í héraðsdómi. Eins og þar getur nánarnámu mánaðarlaun áfrýjanda sem prófessors 745.318 krónum en mánaðarlaunlandsréttardómara voru samkvæmt ákvörðun kjararáðs 14. desember 2017 samtals1.692.155 krónur. Er munurinn 946.837 krónur á mánuði eða 11.364.044 krónur áársgrundvelli. Er samkvæmt þessu ljóst að hefði áfrýjandi verið skipaður íembætti landsréttardómara frá og með 1. janúar 2018 hefði því fylgt umtalsverðtekjuaukning fyrir hann. Áfrýjandi sótti öðru sinni um embættilandsréttardómara sem auglýst var laust til umsóknar 3. maí 2019 og var samkvæmtáliti dómnefndar 22. júlí 2019 metinn hæfastur þeirra umsækjenda sem dómnefndlagði þá mat á. Var áfrýjandi í framhaldinu skipaður til að gegna embættinu fráog með 1. september 2019 og lauk þá tjónstímabili hans. Hefur áfrýjandisamkvæmt þessu leitt að því nægar líkur að hann hafi orðið fyrir fjártjóni,gert nægjanlega grein fyrir því í hverju tjónið felst og hver tengsl þess eru viðatvik málsins.4Um skipun dómara við Landsréttvorið 2017 fór samkvæmt ákvæði IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016. Samkvæmtfyrsta málslið 1. mgr. ákvæðisins skyldi skipun dómaranna lokið eigi síðar en1. júlí 2017 og þeir skipaðir í embætti frá og með 1. janúar 2018. Í öðrummálslið 1. mgr. ákvæðisins kom fram að nefnd samkvæmt 4. gr. a laga um dómstólanr. 15/1998 skyldi meta hæfni umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt ífyrsta sinn og láta ráðherra í té umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr.þeirrar greinar og reglur sem um dómnefndina giltu. Þá sagði í ákvæðinu að ráðherraværi óheimilt að skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefði ekki taliðhæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Frá þessu mættiþó víkja ef Alþingi samþykkti tillögu ráðherra um heimild til að skipa í embættiðannan nafngreindan umsækjanda sem fullnægði að mati dómnefndar öllum skilyrðum2. og 3. mgr. 21. gr. laganna. Þess er áður getið að það er oghefur lengi verið meginregla í íslenskum rétti að stjórnvaldi sem skipar íopinbert starf eða embætti ber hverju sinni að velja hæfasta umsækjandann. Hvaðvarðar dómara sérstaklega var meginregla þessi fest í sett lög árið 2010 enhafði áður gilt ólögfest. Af hálfu stefnda er því haldið fram að íframangreindum orðum ákvæðis IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016 að frá þessumegi þó víkja felist að sönnu heimild ráðherra til að víkja frá þeirrimeginreglu að skipa skuli hæfasta umsækjandann. Á framangreint sjónarmið stefndaverður ekki fallist. Ef ætlun löggjafans við setningu bráðabirgðaákvæðis IV viðlög nr. 50/2016 var að víkja frá meginreglunni um hæfasta umsækjandann viðskipun dómara í Landsrétt hefði slíkt þurft að koma fram með ótvíræðum hætti í orðumlaganna eða lögskýringargögnum. Svo er ekki. Er í því sambandi sérstaklega til þess að líta að viðveitingu dómaraembætta tekur ráðherra ekki ákvörðun um veitingu embættis sem lýturboðvald hans sjálfs, heldur um stöðu sem tilheyrir þeirri grein ríkisvaldsinssem að stjórnlögum fer með eftirlitshlutverk gagnvart öðrum greinum þess ogtryggt er sjálfstæði í 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar eins og áður hefurverið rakið. Á hinn bóginn leiðir af hinutilgreinda orðalagi bráðabirgðaákvæðisins að álit dómnefndar um hæfniumsækjenda batt dómsmálaráðherra ekki fortakslaust. Var honum samkvæmt ákvæðinu heimilt að gera tillögu tilAlþingis um skipun annars eða annarra umsækjenda en þeirra sem dómnefnd hafðimetið hæfasta, að því tilskildu að þeir fullnægðu almennum hæfisskilyrðumlaganna. Tillaga ráðherra um að víkja frá áliti dómnefndar og leggja til aðraumsækjendur en þá sem dómnefnd hafði metið hæfasta varð hins vegar að byggja ámálefnalegum sjónarmiðum og vera reist á fullnægjandi rannsókn, samanburði ogrökstuðningi fyrir breyttri tillögu um það hver eða hverjir umsækjenda væru aðmati ráðherra hæfastir til að gegna dómaraembætti öndvert áliti dómnefndar. Aðfenginni slíkri tillögu frá ráðherra væri það síðan hlutverk Alþingis að hafaeftirlit með því að tillaga ráðherra fullnægði þessum kröfum. Eins og rakið er í héraðsdómihefur það í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið talin forsenda fyrir bótaskyldu stefnda gagnvart þeim semsækir um opinbert starf eða embætti, en fær ekki, að viðkomandi sýni fram á aðlögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsókn hans og samanburður áhæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hann hefði hlotið embættið.Af hálfu stefnda hefur ekki verið gerð viðunandi grein fyrir því hvaðasamanburður fór fram af hálfu ráðherra á áfrýjanda og öðrum umsækjendum oghvernig innbyrðis mati á þeim var háttað, en dómnefnd hafði samkvæmt stigatöfluraðað áfrýjanda í sjöunda sæti yfir 15 hæfustu umsækjendurna. Þá hefurHæstiréttur eins og í héraðsdómi greinir þegar hafnað sjónarmiðum um að þeirannmarkar hafi verið á dómnefndarálitinu að tilefni hafi verið fyrir ráðherraað víkja frá því, sbr. dóma réttarins í málum nr. 591 og 592/2017. Af þessuleiðir að vafa um það hvort fullnægjandi rannsókn málsins og að öðru leytilögmæt meðferð þess af hálfu ráðherra hefði leitt til annarrar niðurstöðu um hæfniáfrýjanda en dómnefnd hafði komist að verður að túlka honum í hag, sbr. tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar 16. október 2008 í máli nr. 56/2008 og 19. desember2012 í máli nr. 236/2012.Aðframansögðu virtu er fallist á með áfrýjanda að hann hafi leitt að því nægarlíkur að forsvaranlegt mat dómsmálaráðherra á umsókn hans og samanburður áhæfni hans og annarra umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt hefði eins oghér hagaði til leitt til þess að hann hefði verið skipaður dómari umrætt sinn. 5Samkvæmtöllu framansögðu er fallist á kröfu áfrýjanda um viðurkenningu á því að stefndiberi skaðabótaskyldu gagnvart honum vegna þess að hann var ekki skipaður í eittaf 15 embættum dómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10.febrúar 2017. Eftir framangreindum úrslitum ber að dæmastefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi á öllumdómstigum eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð: Viðurkennt er að stefndi,íslenska ríkið, er skaðabótaskylt gagnvart áfrýjanda, Eiríki Jónssyni, vegna þessað hann var ekki skipaður í eitt af 15 embættum dómara við Landsrétt semauglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar 2017.Stefndi greiði áfrýjanda samtals3.500.000 krónur í málskostnað í héraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti.Dómur Landsréttar 27.mars 2020Mál þetta dæma Árni Vilhjálmsson lögmaður,Ragnheiður Thorlacius héraðsdómari og Þórður S. Gunnarsson, fyrrverandihéraðsdómari.Málsmeðferð og dómkröfuraðilaÁfrýjandi skaut málinu til Landsréttar 20. nóvember 2018.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 25. október 2018 í málinu nr.E-415/2018.2Áfrýjandi krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar íhéraði og fyrir Landsrétti.3Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik4Málsatvikum eru gerð ítarleg skil í hinum áfrýjaða dómi. Þarer meðal annars rakið að embætti 15 dómara við Landsrétt hafi verið auglýstlaus til umsóknar 10. febrúar 2017. Umsóknarfrestur hafi verið til 28. samamánaðar og að stefndi hafi verið meðal umsækjenda. Endanlegur fjöldiumsækjenda, sem uppfyllt hafi skilyrði 2. og 3. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016um dómstóla, sbr. ákvæði IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016, sbr. lög nr.10/2017 um breytingu á þeim lögum, það er almenn hæfisskilyrði, hafi verið 33.Dómnefnd samkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998 um dómstóla hafi metið stefndameðal 15 hæfustu umsækjenda. Að fengnu áliti dómnefndar hafi dómsmálaráðherraákveðið að gera ekki tillögu til Alþingis um skipun fjögurra umsækjenda, semdómnefnd hafði metið hæfasta, og hafi stefndi verið einn þeirra. Þess í staðhafi ráðherra lagt til við Alþingi að skipaðir yrðu fjórir umsækjendur, semdómnefnd hafði ekki metið í hópi þeirra hæfustu.5Eftir að málinu var áfrýjað til Landsréttar var stefndiskipaður dómari við Landsrétt og hefur hann gegnt því embætti frá 1. september2019.Niðurstaða 6Í dómum Hæstaréttar, 31. júlí 2017, í málunum nr. 451/2017 og452/2017, þar sem fjallað var um skipun dómara í Landsrétt, staðfestiHæstiréttur þá fastmótuðu stjórnskipunarvenju að dómsmálaráðherra færi meðskipunarvaldið við skipun dómara í réttinn. Í dómunum kom fram að á sama háttog tillaga dómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun tiltekins manns íembætti dómara væri liður í þeirri stjórnvaldsákvörðun sem í skipuninni fælist,væri tillaga ráðherra til Alþingis um að annar maður yrði skipaður dómari en sásem dómnefnd hefði metið hæfastan, einnig lögbundinn þáttur í undirbúningiþeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti.7Um skipun dómara viðLandsrétt vorið 2017 fór samkvæmt ákvæði IV til bráðabirgða í lögum um dómstólanr. 50/2016. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins skal ráðherra, þegar hann gerirtillögu um skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn, leggja tillögusína um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögurráðherra skal hann senda þær forseta Íslands, sem skipar í embættin, sbr. 21.gr. laga nr. 50/2016. Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipunskal ráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi til samþykktar. Í 3. málslið 1.mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða í lögum nr. 50/2016, kemur fram að óheimilt séað skipa í dómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðalumsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Samkvæmt 4. málslið sömumálsgreinar má þó víkja frá þessu, ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra umheimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir aðmati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. sömu laga.8Með lögum nr. 45/2010 kom innnýtt ákvæði, 4. gr. a, í þágildandi lög nr. 15/1998 um dómstóla. Um skýringu framangreindsákvæðis IV til bráðabirgða vísast til athugasemda við 2. gr. í greinargerð viðfrumvarp það sem varð að framangreindum lögum nr. 45/2010. Íalmennum athugasemdum sem fylgdu því frumvarpi kemur fram að það sé samið ávegum réttarfarsnefndar á grundvelli tillagna nefndar, sem falið hafi verið aðgera tillögur um breytingar á reglum um skipun dómara. Fram kemur að viðsetningu reglna um skipun dómara þurfi að taka tillit til fjölda atriða.Mikilvægt sé að styrkja stöðu og sjálfstæði dómstólanna og tryggja sem best aðþeir verði óháðir hinum tveimur þáttum ríkisvaldsins, sem þeir hafa eftirlitmeð. Þá er vísað til þeirrar grundvallarreglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldiberi við skipun í embætti að velja hæfasta umsækjandann og lagt til það nýmæliað dómsmálaráðherra verði bundinn af áliti dómnefndar, þótt hann hafi enn hiðformlega skipunarvald. Frá þessu megi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillöguráðherra um heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda semfullnægi að mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laga nr.50/2016, það er hinum almennu hæfisskilyrðum.9Nefnd dómsmálaráðherra, semfalið var að móta tillögur um nýjar reglur um skipun hæstaréttar- oghéraðsdómara, og vikið var að hér að framan, taldi rétt að samþykki aukinsmeirihluta alþingismanna þyrfti til að koma, ella yrði ráðherra bundinn afáliti dómnefndar. Vísaði nefndin til þess að hér væri um nokkurs konarneyðarhemil að ræða. Líkur væru á því að það fældi ráðherra frá því að skipaómálefnalega í embætti ef atbeina Alþingis þyrfti til. Taldi nefndin máliskipta hvernig staðið væri að málsmeðferð þingsins, þannig að flokkspólitíkkæmi sem minnst við sögu. Löggjafinn hafnaði þeirri tillögu og segir íathugasemd við 3. gr. frumvarpsins að slík skipun gæti leitt til þess aðdómnefndin færi með veitingarvaldið en ekki ráðherra. Áskilnaður um aukinnmeirihluta, eins og nefndin lagði til, gæti leitt til þess að regla um þettayrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi meðveitingarvaldið en ekki ráðherra. Þá segir að ætla verði að reglur í þeimbúningi sem hér séu lagðar til þjóni nægilega þeim tilgangi sem að sé stefnt ánþess að lengra verði gengið. Í nefndaráliti meirihluta allsherjarnefndar umfrumvarpið kemur fram að mjög fátítt sé að krafist sé aukins meirihlutaAlþingis og að skapast hafi ákveðnar venjur og hefðir um að einfaldurmeirihluti sé nægilegur nema skýrt sé kveðið á um annað, til dæmis ístjórnarskrá og lögum um þingsköp Alþingis. Kemur fram það mat meirihlutans aðþað verði nægilega viðurhlutamikið fyrir ráðherra, vilji hann fara gegnráðleggingum dómnefndar, að hann þurfi að leggja tillögu sína fyrir Alþingi ogfá samþykki einfalds meirihluta fyrir henni.0Stefndi krefst þess aðviðurkennd verði bótaskylda áfrýjanda vegna tjóns stefnda af völdum þess aðhann var ekki skipaður í eitt af 15 embættum dómara við Landsrétt sem auglýstvoru laus til umsóknar 10. febrúar 2017.1Þegar embætti 15 dómara viðLandsrétt voru auglýst laus til umsóknar 10. febrúar 2017 lá fyrir að tillagaráðherra um skipun dómara í Landsrétt í fyrsta sinn þyrfti samþykki Alþingis,sbr. lög nr. 50/2016 um dómstóla, 1. málslið 2. mgr. ákvæðis IV tilbráðabirgða. Einnig lá fyrir að ráðherra væri heimilt, þrátt fyrir meginreglunaum að skipa skyldi þann hæfasta, hvort heldur einn eða samhliða öðrum, að víkjafrá meginreglunni með þeim hætti sem áður greinir, sbr. 4. málslið 1. mgr.bráðabirgðaákvæðisins. Samkvæmt þessu gerði löggjafinn ráð fyrir að svo kynniað fara að ráðherra vildi skipa aðra umsækjendur en dómnefnd hefði metiðhæfasta eins og fjallað hefur verið um hér að framan.2Með dómum Hæstaréttar, frá19. desember 2017, í málunum nr. 591/2017 og 592/2017, þar sem fjallað var umupphaflega skipun dómara í Landsrétt, var því slegið föstu að ráðherra hefðiekki hagað málsmeðferð sinni með lögmætum hætti þegar hún lagði fram tillögutil Alþingis um að vikið yrði frá áliti dómnefndar við skipunina. Hæstirétturtaldi að hygðist ráðherra víkja frá áliti dómnefndar við veitingu dómaraembættaværi óhjákvæmilegt að slík ákvörðun væri reist á frekari rannsókn, sbr. 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, auk þess sem tryggja þyrfti að við hæfnismatiðværi fyrir hendi sérþekking sambærileg þeirri sem dómnefnd byggi yfir að teknutilliti til fyrirmæla í reglum nr. 620/2010. Til þessa væri enn brýnni ástæðaen ella þegar álit dómnefndar væri bindandi fyrir ráðherra og óheimilt að skipaí embætti umsækjanda, sem dómnefnd hefði ekki metið hæfastan, nema að fengnusamþykki Alþingis. Þá taldi Hæstiréttur að í rökstuðningi ráðherra tilAlþingis hefði ekkert nýtt komið fram umfram það sem fram hefði komið í álitidómnefndar. Þá hafnaði Hæstiréttur því að sjónarmið á grundvelli laga nr.10/2018 um jafna stöðu kvenna og karla gætu komið til álita við veitingudómaraembætta nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður verið metnir jafnhæfir til að gegna þeim. Var það niðurstaða Hæstaréttar að málsmeðferðdómsmálaráðherra hefði verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga og þar sem ekkihefði verið bætt úr ágöllum á málsmeðferð ráðherra, þegar komið hefði tilatkvæðagreiðslu á Alþingi, hafi einnig verið annmarki á meðferð Alþingis átillögu dómsmálaráðherra.3Stefndi í máli þessu byggir áþví að sú háttsemi ráðherra að ganga fram hjá honum við skipun í embættilandsréttardómara hafi verið saknæm og ólögmæt og valdið stefnda umtalsverðutjóni enda hafi hann verið í hópi þeirra 15 umsækjenda sem dómnefnd samkvæmt 4.gr. a laga nr. 15/1998 um dómstóla hafði metið hæfasta til að gegna embættilandsréttardómara. Telur stefndi einsýnt að hann hefði verið skipaður íembættið ef ekki hefði komið til hinnar ólögmætu ákvörðunar ráðherra. Þannighafi stefndi átt lögvarinn rétt til embættisins.4Sönnunarbyrði hvílir ástefnda um það hvort skilyrðum almennu skaðabótareglunnar um orsakasamband ogsennilega afleiðingu sé fullnægt. Þarf stefndi því að sýna fram á að honum hafiborið skipun í embætti dómara við Landsrétt umfram aðra umsækjendur semuppfylltu almenn hæfisskilyrði laga.5Með vísan til alls sem aðframan greinir og þess hvernig löggjafinn ákvað að haga málum við skipun íembætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn, gat stefndi ekki gengið að því semvísu að hann yrði skipaður landsréttardómari, þegar af þeirri ástæðu aðráðherra var, eins og rakið hefur verið, samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV í lögumnr. 50/2016, heimilt að fengnu samþykki Alþingis að skipa annan eða aðraumsækjendur dómara við Landsrétt en þá sem dómnefnd hafði metið hæfasta að þvítilskildu að þeir uppfylltu almenn hæfisskilyrði laganna. Verður því ekkifallist á með stefnda að hann hafi þrátt fyrir niðurstöðu dómnefndarinnar, 19.maí 2017, átt lögvarinn rétt til að vera skipaður dómari við Landsrétt. Er áfrýjandiþví sýkn af kröfu stefnda um viðurkenningu á bótaskyldu.6Eftir framangreindum úrslitumfer um málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn afkröfu stefnda, Eiríks Jónssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Landsréttifellur niður.SératkvæðiÁrna Vilhjálmssonar Ég er ósammála niðurstöðumeirihlutans um að sýkna beri áfrýjanda af kröfu stefnda um viðurkenningu ábótaskyldu vegna fjártjóns af völdum þess að hann var ekki skipaður í eitt af15 embættum dómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar2017 og tel að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm.2 Svo sem rakið er í hinum áfrýjaðadómi byggist málatilbúnaður stefnda á því að hann hefði hlotið embætti dómaravið Landsrétt ef ekki hefðu verið annmarkar á málsmeðferð og efnislegu matiráðherra. Samkvæmt dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 í málunum nr.591/2017 og 592/2017 liggur fyrir að annmarki hafi verið á tillögudómsmálaráðherra þegar málið kom til afgreiðslu Alþingis. Annmarkinn fólst ekkií tillögu ráðherra um skipun þeirra 11 umsækjenda sem byggðist á niðurstöðudómnefndar. Ráðherrann gerði tillögu sem vék frá niðurstöðunni að því ervarðaði fjóra tiltekna umsækjendur, þar á meðal stefnda, en það var hennifyllilega heimilt að gera. Slíka ákvörðun varð á hinn bóginn óhjákvæmilega aðreisa á frekari rannsókn ráðherra í samræmi við 10. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. Í ljósi þessarar lögbundnu rannsóknarskyldu bar ráðherra að lágmarkiað gera samanburð á hæfni annars vegar þeirra sem nefndin hafði metið meðalþeirra 15 hæfustu, en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegar þeirrafjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu. Aðeins þannighefði Alþingi á réttum forsendum getað rækt hlutverk sitt í þessu ferli ogtekið afstöðu til mats ráðherra andstætt mati dómnefndarinnar. Gögn málsinsbera ekki með sér að þessi rannsókn hafi farið fram. 3 Eins og rakið er í tilvitnuðum dómumHæstaréttar er ótvírætt að dómsmálaráðherra fer með skipunarvald dómara íembætti. Stefndi var, sem fyrr segir, ásamt þremur öðrum umsækjendum semdómnefndin hafði gert tillögu um að skipaðir yrðu dómarar við Landsrétt, ekkimeðal þeirra 15 sem ráðherra gerði tillögu um. Með bréfi dómsmálaráðherra 29.maí 2017 til forseta Alþingis þar sem hún leitaði eftir samþykki þingsins fyrirtillögu sinni fylgdi tveggja blaðsíðna fylgiskjal. Þar var farið yfir þausjónarmið sem leiddu til þess að ráðherrann ákvað að víkja frá niðurstöðumnefndarinnar. Að mati ráðherra vó þyngst að í umsögn dómnefndar fengidómarareynsla ekki það vægi sem tilefni væri til og gert sé ráð fyrir í reglumnr. 620/2010. Með minnisblaði til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis30. maí 2017 gerði ráðherra síðan tilraun til þess að rökstyðja ákvörðun sínanánar. Hvergi var gerður samanburður á hæfni þeirra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu og ráðherra hafði ekki gert tillögu um og þeirrafjögurra sem ráðherra gerði tillögu um að skipaðir yrðu í þeirra stað. Ef aukahefði átt vægi dómarareynslu umfram það sem fram var tekið í auglýsingunni frá10. febrúar 2017, með því að taka tillit til starfsreynslu dómara umframreynslu annarra umsækjenda, hlaut stefndi einnig að njóta þess. Ætla má aðþetta aukna vægi dómarareynslu hefði styrkt stöðu stefnda að þessu leyti, enhann var settur héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur um 11 mánaða skeið árið2013. Einnig sat hann sem sérfróður meðdómsmaður í einu máli hjá sama dómstólárið áður. Því hafði hann þá þegar reynslu af stjórnunþinghalda og að semja og rita dóma. Hann bjó því ótvírætt yfir meiri reynslu afdómstörfum en nokkrir þeirra umsækjenda sem ráðherra lagði til að skipaðir yrðuaf lista dómnefndarinnar. Þá kemur ekki fram í gögnum málsins hvaðamatsþættir þurftu að víkja fyrir auknu vægi dómarareynslu. Ljóst er aðfullnægjandi rannsókn samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga fór ekki fram og aðómálaefnalega var staðið að tillögugerðinni til Alþingis. 4 Með vísan til framangreinds og hinsáfrýjaða dóms, tel ég að stefndi hafi leitt nægilega sterkar líkur að því aðlögmæt meðferð málsins hefði orðið til þess að hann hefði verið skipaður íembætti dómara við Landsrétt og að áfrýjandi beri þar með skaðabótaábyrgð vegnaþess fjárhagstjóns sem gögn málsins bera með sér að stefndi hafi orðið fyrir.Því tel ég að fallast beri á viðurkenningu á skaðabótaskyldu áfrýjanda vegnaþess fjárhagslega tjóns sem stefndi varð fyrir vegna ákvörðunar ráðherra. 5Í ljósi þessarar niðurstöðu tel ég að áfrýjanda beri aðgreiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25.október 2018I.DómkröfurMál þettavar þingfest 15. febrúar 2018 en tekið til dóms að lokinni aðalmeðferð 11.september sl. Stefnandi krefst þess aðviðurkennd verði bótaskylda stefnda vegna tjóns stefnanda af völdum þess aðhann var ekki skipaður í eitt af 15 embættum dómara við Landsrétt sem auglýstvoru laus til umsóknar 10. febrúar 2017. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úrhendi stefnda að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Af hálfustefnda eru gerðar þær dómkröfur að stefndi verði sýknaður af öllum kröfumstefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmtmati dómsins. II.Málavextir0. febrúar2017 auglýsti innanríkisráðuneytið laus til umsóknar embætti 15 dómara viðLandsrétt með umsóknarfresti til 28. sama mánaðar. Alls sóttu 33 einstaklingarum embættin og var stefnandi einn þeirra. Í gögnum málsins kemur fram aðdómsmálaráðherra og formaður dómnefndar samkvæmt 4. gr. a laga nr. 15/1998, umdómstóla, sbr. ákvæði til bráðabirgða IV í lögum nr. 50/2016 um dómstóla og lögnr. 10/2017, átti fund 2. mars 2017 þar sem ráðherra afhenti formanninumumsóknir um dómaraembættin. Á þeim fundi mun ráðherra hafa reifað þá hugmyndhvort til greina gæti komið að dómnefndin skilaði mati á til dæmis 20 hæfustuumsækjendunum sem ráðherra gæti valið á milli og skipað í umrædd 15dómaraembætti. Á fundidómsmálaráðherra og formanns dómnefndar 11. maí 2017 afhenti formaðurinnráðherra drög að umsögn nefndarinnar og voru umsækjendum um dómaraembættinafhent drögin samdægurs. Á fundinum mun ráðherra aftur hafa reifað þá hugmyndhvort til greina gæti komið að dómnefnd skilaði mati á fleiri en 15 hæfumumsækjendum. Formaður dómnefndar sýndi og útskýrði fyrir ráðherra við sama tækifæristigatöflu í Excel-skjali sem nefndin hafði stuðst við í störfum sínum við matá hæfni umsækjenda en lét ráðherra ekki af hendi afrit af töflunni. Dómnefndinskilaði dómsmálaráðherra 19. maí 2017 endanlegri umsögn, ásamt minnisblaði umþað hvernig nefndin vann úr andmælum umsækjenda. Í umsögninni voru sögð deili áumsækjendunum, á hvaða sjónarmiðum nefndin byggði mat sitt og hvernigmálsmeðferð fyrir nefndinni hefði verið háttað. Í umsögninni var einnig aðfinna almennar upplýsingar um umsækjendur og mat nefndarinnar á þeim. Matinefndarinnar á umsækjendum var skipt í nokkra þætti sem fjallað var um ísérstökum undirköflum og var umsækjendum þar raðað í hæfnisröð um hvern þáttmatsins. Í Excel-stigatöflu dómnefndar sem fyrir liggur í gögnum málsins erumsækjendum raðað eftir þeim stigafjölda sem áðurnefndir tólf matsþættir gáfusamanlagt samkvæmt vægi hvers og eins þáttar í heildarstigafjölda. Raðaðisthæfasti umsækjandinn fyrstur með stigafjöldann 7,35 og svo aðrir umsækjendurkoll af kolli þar til komið var að þeim þrítugasta og þriðja með 3,525.Samkvæmt þessari röðun var stefnandi sá sjöundi í röðinni. Í umsögndómnefndarinnar var umsækjendum þó ekki raðað í röð eftir hæfni. Í staðinn varlýst þeirri niðurstöðu í umsögninni að allir 33 umsækjendurnir væru metnirhæfir en þeir 15 hæfastir sem nafngreindir voru í ályktarorði umsagnarinnar.Sérhver þeirra teldist hæfari en þeir sem kæmu á eftir en ekki þætti rétt aðraða þeim sérstaklega innbyrðis í sæti. Í ályktarorði kom fram að stefnandiværi meðal þeirra 15 umsækjenda sem hæfastir væru til að gegna embætti dómaravið Landsrétt.Dómsmálaráðherraritaði formanni dómnefndar bréf 27. maí 2017 þar sem ráðherra óskaði upplýsingaog gagna um hvort dómnefndin hefði rætt sérstaklega forsendur vægis einstakramatsþátta sem tilgreindir væru í umsögn nefndarinnar. Jafnframt var um þaðspurt hvort dómnefndin hefði tekið til sérstakrar umræðu þá niðurstöðu sína aðeinungis væri vísað til 15 hæfustu umsækjendanna en ekki fleiri. Formaðurnefndarinnar svaraði ráðherra með bréfi næsta dag þar sem fram kom að skipan íeinstaka matsþætti hefði orðið til þegar í kjölfar setningar laga nr. 45/2010um breytingu á lögum um dómstóla nr. 15/1998 og hafi nefndinni ekki þótt réttað bregða út frá því sem verið hefði, enda væri nokkurs virði að festa ríkti íþeim efnum. Þá hafi ekki verið tilefni til að meta fleiri en 15 umsækjendurhæfasta þar sem munur hafi verið á umsækjanda í fimmtánda sæti og öðrum þeimsem á eftir komu. Í bréfiformanns dómnefndar til dómsmálaráðherra 28. maí 2017 kom fram að nefndin hafiá fleiri fundum en einum rætt vægi einstakra matsþátta sem heildarmatnefndarinnar var reist á en vægið hafi verið það sama í formannstíð hans frámiðju ári 2013. Þá sagði í bréfinu að formaðurinn hafi tekið við svokölluðumskorblöðum frá fyrri dómnefnd sem notuð hafi verið við samlagningu ogútreikninga á niðurstöðum um einstaka umsækjendur en á þessum skorblöðum hafiverið prentaðar nákvæmlega þær vægistölur í prósentum sem síðan hafi veriðbeitt. Skorblöðin hafi verið leyst af hólmi með stigatöflu með sama vægieinstakra þátta og áður, en notkun stigatöflu í þetta skipti hafi helgast afmiklum fjölda umsækjenda.Í skýrslusinni fyrir dómi bar Sigríður Á. Andersen dómsmálaráðherra að hún hefði áttsamtal við formenn allra stjórnarflokkana þegar álit dómnefndarinnar kom fram.Í skýrslu sinni kvað hún að sér hefði verið gert ljóst heilt yfir í þeimsamtölum við formennina að erfitt yrði að afla þessum tillögum brautargengis.Formennirnir hefðu látið þetta í ljós með mismunandi hætti. Sumir sögðu aðþetta yrði erfitt, en aðrir að þetta gengi ekki.Ráðherrakvaðst, í skýrslu sinni, hafa fengið sérfræðinga í stjórnsýslurétti á sinnfund, meðal annars Hafstein Þór Hauksson, sem átti þátt í að semja frumvarp tilþeirra laga sem á reyndi við skipunina, m.a. bráðabirgðaákvæðið. Í ljósi þessskamma tímafrests sem lögin veittu til að endurskoða nefndina taldi ráðherrarétt að túlka þann frest ráðherra í hag. Það væri m.ö.o. ekki hægt að gera sömukröfur til rannsóknar ráðherra og til nefndarinnar.Í gögnummálsins kemur einnig fram að ráðherra hafi haft samráð við embættismenn ummeðferð málsins. Í tölvupósti Ragnhildar Arnljótsdóttur, setts ráðuneytisstjóradómsmálaráðuneytisins, í tengslum við skipun dómara við Landsrétt, til dómsmálaráðherraog aðstoðarmanns hennar, dags. 28. maí 2017, kemur fram að ráðuneytisstjórinnhafi rennt yfir drög að rökstuðningi ráðherra, gert athugasemdir og lagt til aðHafsteinn Þór fengi þau sem fyrst til yfirlestrar. Síðan segir í tölvupóstinum: ,,Svona blasir viðfangsefnið við mér,þ.e. leiðir sem ráðherra hefur: Möguleiki er að ráðherra greini frá því á morgun að ráðherra sé ekki sáttur við forsendur dómnefndarinnar og leggi til að gildistöku laganna verði frestað til 1. október (frv. lagt fyrir Alþingi á morgun) og að dómnefndin fari aftur yfir málið á forsendum sem ráðherra leggur áherslur á með góðum rökstuðningi (sem ráðherra setur fram í þessu skjali). Ráðherra sendi Alþingi bréf á morgun með tillögum sem gera ráð fyrir breytingum á grundvelli rökstuðnings um aukið vægi dómarastarfa. Ráðherra sé með því að bæta úr annmörkunum með sjálfstæðu mati, sem þýðir að leggja þarf sama mat á alla umsækjendur út frá þeim málefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér. Það þýðir að leggja þarf efnislegt mat á hæfni hvers umsækjenda út frá nýjum forsendum. Best væri því að veita dómarastarfaflokkunum aukið vægi og geta vísað til þess gagnvart öllum hópnum. Viltu að við förum á fulla ferð að reyna það í kvöld? Við gætum líka sagt að með þessari breytingu sé kynjahlutföllum breytt án þess að vísa í þau í rökstuðningi? Ráðherra sendi óbreyttan lista til þingsins (sem kallar þá á vinnu ráðherra við að velja með málefnalegum rökum ný nöfn) – ekki ákjósanleg leið.“Dómsmálaráðherraafhenti forseta Alþingis 29. maí 2017 bréf með tillögum um hverja skyldi skipadómara við Landsrétt. Þar sagði að ráðherra hygðist að fengnu samþykkiAlþingis, sbr. 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016, leggja tilvið forseta Íslands að 15 nánar tilgreindir einstaklingar yrðu skipaðir dómararvið Landsrétt. Voru það þeir umsækjendur sem í stigatöflu dómnefndar höfðuraðast í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9, 10, 13, 15, 17, 18, 23 og 30. Af tillögumráðherra leiddi að umsækjendur í 7., 11., 12. og 14. sæti stigatöflunnar voruekki á meðal þeirra sem ráðherra lagði til að skipaðir yrðu. Í stað þeirraóskaði ráðherra eftir samþykki fyrir skipun þeirra sem samkvæmt stigatöfludómnefndar höfðu raðast í sæti 17, 18, 23 og 30. Stefnandihafði raðast í 7. sæti með heildarstigafjölda 6,2 í töflu dómnefndar. Á eftirhonum kom umsækjandi í 8. sæti með 6,05 stig en síðan komu umsækjandi í 9. sætimeð 6,00 stig, umsækjandi í 10. sæti með 5,8 stig og umsækjandi í 11. sæti með5,75 stig. Þar á eftir komu síðan umsækjandi í 12. sæti með 5,675 stig,umsækjandi í 13. sæti með 5,55 stig, umsækjandi í 14. sæti með 5,525 stig ogumsækjandi í 15. sæti með 5,48 stig. Sem fyrr segir lagði ráðherra til aðumsækjendur í 17., 18., 23. og 30. sæti yrðu skipaðir, en þeir voru með 5,4,5,275, 4,625 og 4,325 hver um sig. Bréfidómsmálaráðherra til forseta Alþingis 29. maí 2017 fylgdi skjal dagsett samadag. Hafði það að geyma rökstuðning ráðherra fyrir ákvörðun hennar en í bréfinusagði meðal annars: ,,Hinn nýi dómstóll, Landsréttur,verður áfrýjunardómstóll sem mun hafa það hlutverk að endurskoða dóma semkveðnir hafa verið upp í héraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður tilréttarins mun að öllum líkindum ljúka fyrir Landsrétti án þess að koma tilendurskoðunar fyrir Hæstarétti.Fyrir liggur að skipa þarf 15 nýjadómara í einu vetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirkni dómstólsins frá fyrstadegi svo og eðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum. Er það mat ráðherra aðnauðsynlegt sé að gera reynslu af dómarastörfum hærra undir höfði en gert var ímati dómnefndar þannig að tryggt sé að meirihluti dómenda við Landsrétt hafihaldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessa matsþáttar því aukið frá þvísem var í heildarmati dómnefndar.Það að veita dómarareynslu aukiðvægi gerði það að verkum að neðangreindir umsækjendur, sem ráðherra gerirtillögu til Alþingis um að skipaðir verði í embætti landsréttardómara voru aðmati ráðherra einnig hæfastir til viðbótar við þá sem dómnefnd hafði áður metiðhæfasta. Ákvörðun að skipa dómara við Landsrétt er stjórnvaldsákvörðun og ístjórnsýslulögum er eftirfarandi rökstuðningur lögfestur sbr. 21. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt ákvæðinu þarf aðeins að rökstyðjaákvarðanir þegar þess er óskað innan 14 daga frá því aðila var tilkynntákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekki fyrir þar sem afla þarf samþykkisAlþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þau ákvæði dómstólalaga sem áður hafaverið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt að veita samhliða rökstuðning nema þaðsé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða í lögum má finna ákvæði sem leggja þáskyldu á stjórnvöld að láta rökstuðning fylgja ákvörðununum sínum. Ekki er aðfinna nein slík ákvæði í lögum um dómstóla og þá er ekki kveðið á um aðráðherra þurfi að veita samhliða rökstuðning þegar ákveðið hefur verið að nýtaþá heimild að leggja til nöfn annarra umsækjenda, en sem dómnefnd hefur metiðhæfasta.Rökstuðningur lýtur að því hversvegna sá eða þeir sem skipaðir voru urðu fyrir valinu, en ekki ástæða þess aðtiltekinn umsækjandi hafi ekki verið skipaður. Þetta hefur verið staðfest m.a.í álitum umboðsmanns Alþingis.Áður hefur verið rakið að ráðherravill í ljósi eðli þeirra skipana sem hér um ræðir, þ.e. að skipa 15 dómara viðnýtt millidómstig að aukið vægi verði lagt á dómarareynslu eðli máls samkvæmt,þ.e. farsæla reynslu af störfum við dómstóla. Slík sjónarmið eru bæðimálefnaleg og lögmæt. Þá liggur fyrir að lög nr. 10/2008, um jafna stöðu ogjafnan rétt kvenna og karla, gilda um tillögu ráðherra.Þrátt fyrir framangreint telurráðherra rétt að gera Alþingi grein fyrir því efnislega mati sem liggur að bakitillögu ráðherra varðandi neðangreinda umsækjendur.Arnfríður Einarsdóttir starfaði semfulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík á árabilinu 1986-1992, síðustu árin semaðalfulltrúi embættisins. Á árunum 1993-1998 var hún dómarafulltrúi viðHéraðsdóm Reykjavíkur en eftir það aðstoðarmaður dómara við dómstólinn þar tilhún var ráðin skrifstofustjóri hans 1. mars 1999 - 1. febrúar 2006. Á árunum1992-2006 var hún allnokkrum sinnum sett héraðsdómari eða samtals í tæp fjögurár. Hún var skipuð héraðsdómari 1. febrúar 2006 en var í námsleyfi frá störfumárið 2014. Samkvæmt því hefur hún verið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara ímeira en tíu ár og héraðsdómari í um það bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hefurhún verið forseti Félagsdóms, en hún telur láta nærri að þar hafi verið dæmd 13mál á ári að meðaltali á tímabilinu. Þá sat hún sem varadómari í HæstaréttiÍslands í einu máli. Á starfsferli hennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málumí öllum málaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, íalmennum einkamálum af öllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum oglögræðismálum. Auk þess hefur hún samið fjölmarga rannsóknarúrskurði.Þá má einnig nefna að Arnfríðurhefur mikla reynslu af stjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðarnefndum. Húnhefur jafnframt töluverða stjórnunarreynslu en hún var skrifstofustjóriHéraðsdóms Reykjavíkur í nærfellt fjögur ár og hefur verið forseti Félagsdómsfrá árinu 2010.Arnfríður á þannig 32 ára farsælanferil við dómstóla landsins og farið með dómsvald lungann af þeim tíma.Ásmundur Helgason var í um tvö oghálft ár aðstoðarmaður dómara við Hæstarétt íslands. Hann var skipaður dómarivið Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefur gegnt embættinu í sjö ár. Á þeimtíma hefur hann dæmt í fjölmörgum einkamálum, verið meðdómsmaður í allnokkrumsakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál til meðferðar þar sem gerð er krafaum rannsóknar- eða þvingunaraðgerðir af hálfu lögreglu og ákæruvalds. Ásmundurhefur verið fastur dómari í Félagsdómi frá ársbyrjun 2014. Hann var ad hocdómari í Hæstarétti íslands í einu máli.Ásmundur býr jafnframt yfir miklireynslu af stjórnsýslustörfum. Hann starfaði til að mynda í um sjö ár hjáumboðsmanni Alþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur á skrifstofu Alþingis, nærallan tímann sem aðallögfræðingur og þekkir því vel til stjórnsýslu. Þá liggjaeftir hann töluverð fræðiskrif en hann hefur ritað bókarkafla, kennsluefni,fræðigreinar og fleira.Jón Finnbjörnsson starfaði semfulltrúi við Borgarfógetaembættið í Reykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu1983-1990, aðstoðarmaður hæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993og fulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá var hann fjórumsinnum settur héraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaðurdómari við Héraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón fluttist til HéraðsdómsReykjavíkur 1. mars 2001 og hefur starfað þar síðan. Hann hefur verið dómari ísamtals 22 ár að teknu tilliti til námsleyfis. Hann hefur á ferli sínum dæmt íbæði einkamálum og sakamálum.Jón hefur starfað á vettvangidómstólanna frá lokum kandídatsprófs. Hann á að baki farsælan 28 ára feril viðdómstólana og nánast allan þann tíma við dómsstörf. Jón á jafnframt að bakilangan kennsluferil en hann var stundakennari við lagadeild Háskóla Íslands íum átta ár og hefur annast kennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hefur einnigsamið námsefni í sjórétti og fræðigreinar á sviði lögfræði.Ragnheiður Bragadóttir hóf störf semfulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík að loknu embættisprófi 1989 og gegndiþví starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992 starfaði hún í rúm fimm ár semdómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur. Ragnheiður starfaði sem aðstoðarmaðurhæstaréttardómara frá 15. ágúst 1997 til 15. janúar 1999, en þá var hún setttil þess að gegna starfi héraðsdómara til 30. júní 2001. Á þeim tíma starfaðihún sem dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur Héraðsdóm Vesturlands og HéraðsdómAusturlands. Hún var skipuð dómari við Héraðsdóm Austurlands frá 15. september2005 og gegndi því starfi til 1. september 2008, er hún sótti um flutning tilHéraðsdóms Reykjaness, og hefur frá þeim tíma starfað sem héraðsdómari við þanndómstól.Ragnheiður starfaði sem sjálfstættstarfandi lögmaður um tíma áður en hún varð dómari. Á sama tíma rak hún sínaeigin lögmannstofu, ýmist ein eða með öðrum. Hún hefur jafnframt reynslu afstjórnsýslustörfum og hefur til að mynda tekið sæti í óbyggðanefnd,úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki og samkeppnisráði. Auk þesshefur hún annast stundakennslu við Háskóla íslands. Þá var hún dómstjóri viðHéraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008. Starfsreynsla hennar er því afarfjölbreytt.Ragnheiður á þannig að baki rúmlega22 ára feril við dómstólana, sem dómari, dómstjóri dómarafulltrúi ogaðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafa tekið til allra réttarsviða. Eins ograkið hefur verið að framan þá er það hin mikla reynsla þessara umsækjanda afstörfum dómara sem lá til grundvallar tillögu ráðherra, ásamt því sem líta bar tillaga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.Ráðherra er í mati sínu bundinn afþví að velja þá sem hæfastir eru til að gegna embætti landsréttardómara. Ífyrirliggjandi máli eru að mati ráðherra ofangreindir fjórir umsækjendur aðauki hæfastir til að gegna embætti dómara við Landsrétt. Byggist það matráðherra á ítarlegri yfirferð á gögnum málsins, þ.m.t. umsókna, umsagnardómnefndar, andmæla umsækjenda, vinnugagna nefndarinnar og með þau málefnalegusjónarmið að leiðarljósi sem áður hafa verið rakin. Ráðherra hefur ekki gertathugasemd við undirbúning málsins af hálfu dómnefndar. Ráðherra telur dómnefndhafa upplýst málið nægilega og fullnægjandi rannsókn farið fram á þeimmatsþáttum sem eru til grundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt að vægidómsstarfa sé þyngra en dómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegar lagtmat á þennan matsþátt og allar upplýsingar um dómarareynslu umsækjenda liggjafyrir í gögnum málsins. Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið tilgrundvallar tillögu ráðherra.“Þá fylgdu ogmeð bréfi ráðherra drög að tillögum hennar til forseta Íslands um skipun þeirra15 umsækjenda sem ráðherra óskaði eftir að Alþingi samþykkti.Viðaðalmeðferð málsins var ráðherra spurð nánar um hvernig hún hefði farið yfirmat sitt á dómarareynslu. Í skýrslu sinni kvaðst hún hafa haft efasemdir um matnefndarinnar á þessum þætti strax 11. maí 2017 þegar formaður dómnefndarinnarhefði sýnt henni Excel-skjal með mati á umsækjendum án þess að henni væriafhent skjalið. Hún hafði síðan fengið skjalið afhent 19. maí 2017 og hafihenni þá fundist liggja fyrir að dómarareynsla hefði borið skarðan hlut fráborði, ekki síst í ljósi þeirra ályktana sem nefndin kaus að draga frá þessaritöflu. Þar sem verið var að skipa í áfrýjunardómstól en ekki fyrsta stig hafihenni fundist dómarareynsla skipta máli. Í kjölfariðhafi hún skoðað ítarlega vinnu nefndarinnar og andmæli sem fram komu og byggt ávinnu nefndarinnar að miklu leyti. Leggja hafi þurft heildstætt mat áumsækjendur og þeir fjórir sem fóru inn í hópinn höfðu allir haft meiridómarareynslu en þeir fjórir sem hún tók út, þar af höfðu a.m.k. þrírumtalsvert meiri dómarareynslu. Það var líka verið að skipa hóp fólks meðbreiða skírskotun úr fræðimannasamfélaginu og stjórnsýslunni, en henni hafifundist dómarareynsla bera skarðan hlut frá borði.Íframhaldinu fór tillaga dómsmálaráðherra samkvæmt ákvörðun forseta Alþingis tilmeðferðar stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þingsins. Eftir að þau sjónarmiðkomu fram fyrir nefndinni að óeðlilegt væri að ekki væru færð rök með hverjumog einum umsækjanda í bréfi ráðherra til forseta Alþingis sendi ráðherranefndinni minnisblað, dagsett 30. maí 2017, fjórar blaðsíður að lengd. Kom þarmeðal annars fram að þrátt fyrir að engin lagaskylda hvíldi á ráðherra til aðveita samhliða rökstuðning teldi ráðherra engu að síður rétt að gera greinfyrir því efnislega mati sem lægi að baki tillögum hennar um að skipa nánartilgreinda fjóra umsækjendur sem ekki voru í hópi þeirra 15 sem dómnefnd hafðitalið hæfasta. Í bréfinu sagði meðal annars: ,,Hinn nýi dómstóll, Landsréttur, verðuráfrýjunardómstóll sem mun hafa það hlutverk að endurskoða dóma sem kveðnir hafaverið upp í héraði. Flestum dómsmálum sem áfrýjað verður til réttarins mun aðöllum líkindum ljúka fyrir Landsrétti án þess að koma til endurskoðunar fyrirHæstarétti.Fyrir liggurað skipa þarf 15 nýja dómara í einu vetfangi. Brýnt er að tryggja skilvirknidómstólsins frá fyrsta degi svo og eðlilegan málsmeðferðartíma fyrir réttinum.Er það mat ráðherra að nauðsynlegt sé að gera reynslu af dómarastörfum hærraundir höfði en gert var í mati dómnefndar þannig að tryggt sé að meirihlutidómenda við Landsrétt hafi haldgóða reynslu af dómarastörfum. Var vægi þessamatsþáttar því aukið frá því sem var í heildarmati dómnefndar.Það að veitadómarareynslu aukið vægi gerði það að verkum að neðangreindir umsækjendur, semráðherra gerir tillögu til Alþingis um að skipaðir verði í embættilandsréttardómara voru að mati ráðherra einnig hæfastir til viðbótar við þá semdómnefnd hafði áður metið hæfasta. Ákvörðun að skipa dómara við Landsrétt erstjórnvaldsákvörðun og í stjórnsýslulögum er eftirfarandi rökstuðningurlögfestur sbr. 21. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Samkvæmt ákvæðinu þarfaðeins að rökstyðja ákvarðanir þegar þess er óskað innan 14 daga frá því aðilavar tilkynnt ákvörðunin. Endanleg ákvörðun liggur ekki fyrir þar sem afla þarfsamþykkis Alþingis fyrir niðurstöðu ráðherra, sbr. þau ákvæði dómstólalaga semáður hafa verið rakin. Stjórnvöldum er ekki skylt að veita samhliða rökstuðningnema það sé sérstaklega boðið í lögum. Allvíða í lögum má finna ákvæði semleggja þá skyldu á stjórnvöld að láta rökstuðning fylgja ákvörðununum sínum.Ekki er að finna nein slík ákvæði í lögum um dómstóla og þá er ekki kveðið á umað ráðherra þurfi að veita samhliða rökstuðning þegar ákveðið hefur verið aðnýta þá heimild að leggja til nöfn annarra umsækjenda, en sem dómnefnd hefurmetið hæfasta.Rökstuðningurlýtur að því hvers vegna sá eða þeir sem skipaðir voru urðu fyrir valinu, enekki ástæða þess að tiltekinn umsækjandi hafi ekki verið skipaður. Þetta hefurverið staðfest m.a. í álitum umboðsmanns Alþingis.Áður hefurverið rakið að ráðherra vill í ljósi eðli þeirra skipana sem hér um ræðir, þ.e.að skipa 15 dómara við nýtt millidómstig að aukið vægi verði lagt ádómarareynslu eðli máls samkvæmt, þ.e. farsæla reynslu af störfum við dómstóla.Slík sjónarmið eru bæði málefnaleg og lögmæt. Þá liggur fyrir að lög nr.10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla gilda um tillöguráðherra.Þrátt fyrirframangreint telur ráðherra rétt að gera Alþingi grein fyrir því efnislega matisem liggur að baki tillögu ráðherra varðandi neðangreinda umsækjendur.ArnfríðurEinarsdóttirstarfaði sem fulltrúi yfirborgardómarans íReykjavík á árabilinu 1986-1992, síðustu árin sem aðalfulltrúi embættisins. Áárunum 1993-1998 var hún dómarafulltrúi við Héraðsdóm Reykjavíkur en eftir þaðaðstoðarmaður dómara við dómstólinn þar til hún var ráðin skrifstofustjóri hans1. mars 1999 - 1. febrúar 2006. Á árunum 1992-2006 var hún allnokkrum sinnumsett héraðsdómari eða samtals í tæp fjögur ár. Hún var skipuð héraðsdómari 1.febrúar 2006 en var í námsleyfi frá störfum árið 2014. Samkvæmt því hefur húnverið fulltrúi og aðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í umþað bil 14 ár. Frá því síðla árs 2010 hefur hún verið forseti Félagsdóms, enhún telur láta nærri að þar hafi verið dæmd 13 mál á ári að meðaltali átímabilinu. Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Á starfsferlihennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllum málaflokkumhéraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennum einkamálum aföllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum. Auk þess hefurhún samið fjölmarga rannsóknarúrskurði.Þá má einnignefna að Arnfríður hefur mikla reynslu af stjórnsýslustörfum, meðal annars íúrskurðarnefndum. Hún hefur jafnframt töluverða stjórnunarreynslu en hún varskrifstofustjóri Héraðsdóms Reykjavíkur í nærfellt fjögur ár og hefur veriðforseti Félagsdóms frá árinu 2010.Arnfríður áþannig 32 ára farsælan feril við dómstóla landsins og farið með dómsvaldlungann af þeim tíma.ÁsmundurHelgasonvar í um tvö og hálft ár aðstoðarmaður dómaravið Hæstarétt íslands. Hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí2010 og hefur gegnt embættinu í sjö ár. Á þeim tíma hefur hann dæmt ífjölmörgum einkamálum, verið meðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þessfengið fjölmörg mál til meðferðar þar sem gerð er krafa um rannsóknar- eðaþvingunaraðgerðir af hálfu lögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hefur verið fasturdómari í Félagsdómi frá ársbyrjun 2014. Hann var ad hoc dómari í Hæstaréttiíslands í einu máli.Ásmundur býrjafnframt yfir mikli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann starfaði til að myndaí um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur áskrifstofu Alþingis, nær allan tímann sem aðallögfræðingur og þekkir því veltil stjórnsýslu. Þá liggja eftir hann töluverð fræðiskrif en hann hefur ritaðbókarkafla, kennsluefni, fræðigreinar og fleira.JónFinnbjörnssonstarfaði sem fulltrúi við Borgarfógetaembættið íReykjavík í samtals um þrjú ár á árabilinu 1983-1990, aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tvö og hálft ár á árunum 1987-1993 og fulltrúi viðHéraðsdóm Reykjavíkur í fjögur ár 1993-1997. Þá var hann fjórum sinnum setturhéraðsdómari í samtals um fjögur ár áður en hann var skipaður dómari viðHéraðsdóm Suðurlands frá 1. mars 1998. Jón fluttist til Héraðsdóms Reykjavíkur1. mars 2001 og hefur starfað þar síðan. Hann hefur verið dómari í samtals 22ár að teknu tilliti til námsleyfis. Hann hefur á ferli sínum dæmt í bæðieinkamálum og sakamálum.Jón hefurstarfað á vettvangi dómstólanna frá lokum kandídatsprófs. Hann á að bakifarsælan 28 ára feril við dómstólana og nánast allan þann tíma við dómsstörf.Jón á jafnframt að baki langan kennsluferil en hann var stundakennari viðlagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefur annast kennslu við réttindanámí 11 ár. Hann hefur einnig samið námsefni í sjórétti og fræðigreinar á sviðilögfræði.RagnheiðurBragadóttirhóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans íReykjavík að loknu embættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1.júlí 1992 starfaði hún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi við HéraðsdómReykjavíkur. Ragnheiður starfaði sem aðstoðarmaður hæstaréttardómara frá 15.ágúst 1997 til 15. janúar 1999, en þá var hún sett til þess að gegna starfihéraðsdómara til 30. júní 2001. Á þeim tíma starfaði hún sem dómari viðHéraðsdóm Reykjavíkur Héraðsdóm Vesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún varskipuð dómari við Héraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegndi þvístarfi til 1. september 2008, er hún sótti um flutning til HéraðsdómsReykjaness, og hefur frá þeim tíma starfað sem héraðsdómari við þann dómstól.Ragnheiður starfaðisem sjálfstætt starfandi lögmaður um tíma áður en hún varð dómari. Á sama tímarak hún sína eigin lögmannstofu, ýmist ein eða með öðrum. Hún hefur jafnframtreynslu af stjórnsýslustörfum og hefur til að mynda tekið sæti í óbyggðanefnd,úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki og samkeppnisráði. Auk þesshefur hún annast stundakennslu við Háskóla íslands. Þá var hún dómstjóri viðHéraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008. Starfsreynsla hennar er því afarfjölbreytt.Ragnheiður áþannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana, sem dómari, dómstjóridómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafa tekið til allraréttarsviða. Eins og rakið hefur verið að framan þá er það hin mikla reynslaþessara umsækjanda af störfum dómara sem lá til grundvallar tillögu ráðherra,ásamt því sem líta bar til laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla.Ráðherra erí mati sínu bundinn af því að velja þá sem hæfastir eru til að gegna embættilandsréttardómara. Í fyrirliggjandi máli eru að mati ráðherra ofangreindirfjórir umsækjendur að auki hæfastir til að gegna embætti dómara við Landsrétt.Byggist það mat ráðherra á ítarlegri yfirferð á gögnum málsins, þ.m.t. umsókna,umsagnar dómnefndar, andmæla umsækjenda, vinnugagna nefndarinnar og með þaumálefnalegu sjónarmið að leiðarljósi sem áður hafa verið rakin. Ráðherra hefurekki gert athugasemd við undirbúning málsins af hálfu dómnefndar. Ráðherratelur dómnefnd hafa upplýst málið nægilega og fullnægjandi rannsókn farið framá þeim matsþáttum sem eru til grundarvallar niðurstöðu. Ráðherra telur rétt aðvægi dómsstarfa sé þyngra en dómnefnd gerði ráð fyrir. Nefndin hefur nú þegarlagt mat á þennan matsþátt og allar upplýsingar um dómarareynslu umsækjendaliggja fyrir í gögnum málsins. Engar nýjar upplýsingar eða gögn hafa legið tilgrundvallar tillögu ráðherra.“Meirihlutistjórnskipunar- og eftirlitsnefndar gerði 31. maí 2017 tillögu tilþingsályktunar um að Alþingi samþykkti tillögur dómsmálaráðherra um að þeiryrðu skipaðir dómarar við Landsrétt sem ráðherra hafði lagt til í bréfi sínutil forseta Alþingis 29. sama mánaðar. Voru þeir þar taldir upp í stafrófsröðog raðað eftir númerum frá 1 til 15. Í álitiminnihluta þingnefndarinnar sagði að þótt ágreiningslaust væri að ráðherrahefði heimild til að víkja frá mati dómnefndar, svo fremi sem Alþingi samþykktiþá tilhögun, væri ráðherra ekki undanþeginn þeirri meginreglu að skipa hæfastaumsækjandann. Taldi minnihlutinn að röksemdir ráðherra í minnisblaðinu 30. maí2017 væru ekki þær sömu og fram hefðu komið í fylgiskjalinu með tillögumráðherra degi fyrr og þannig „virðist svo sem rökstuðningur ráðherra takibreytingum eftir því sem málinu vindur fram. Alþingi hlýtur að gera kröfu tilþess að rökstuðningur liggi allur fyrir áður en ráðherra tekur ákvörðun umtillögu sína til Alþingis.“ Þá taldi minnihlutinn vafa leika á að ráðherrahefði haft í heiðri rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins meðal annars vegnaþess að „fjórir umsækjendur falla af listanum í stað þeirra fjögurra sem bætastvið á listann. Ekki er ljóst af rökstuðningi ráðherra hvaða samanburður hefurfarið fram á milli þeirra umsækjenda sem dómnefnd telur hæfasta og falla brottúr tillögu ráðherra og þeirra fjögurra sem ekki eru á meðal þeirra sem dómnefndtelur hæfasta en bætast við tillögu ráðherra ... Ljóst má vera að ráðherratelur rökstuðning sinn jafngilda fullnægjandi rannsókn en ekki er sýnt írökstuðningi ráðherra að sambærileg sérfræðiþekking liggi að baki mati ráðherraá umsækjendum og mati dómnefndar. Þá ber að nefna að mat dómnefndar erallítarlegt, 117 blaðsíður, þar sem farið er yfir hæfni einstaklinga í ólíkummatsþáttum og birt röð að loknum hverjum þætti en mat ráðherra er fjórarblaðsíður sem byggjast að miklu leyti á upplýsingum úr dómnefndaráliti umreynslu umsækjenda af dómarastörfum.“Alþingi laukmeðferð sinni á málinu 1. júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voru íeinu lagi bornar undir atkvæði og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 en áttaalþingismenn greiddu ekki atkvæði.Tillögurdómsmálaráðherra um skipun dómara við Landsrétt sem Alþingi samþykkti íatkvæðagreiðslunni 1. júní 2017 voru ásamt skipunarbréfum í framhaldinu sendarforseta Íslands til staðfestingar. Forseti undirritaði síðan 8. júní 2017skipunarbréf þeirra 15 dómara við Landsrétt sem dómsmálaráðherra hafði gerttillögu um og Alþingi samþykkt. Með bréfi,dags. 12. júní 2017, tilkynnti dómsmálaráðuneytið stefnanda að það hefði boriðofangreindar tillögur undir forseta sem hefði staðfest þær. Var stefnandajafnframt leiðbeint um að hann gæti óskað rökstuðnings fyrir ákvörðuninni, sbr.20. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnandisvaraði þessu bréfi með tölvubréfi 15. júní 2017. Þar tilkynnti hannráðuneytinu um að hann teldi sig þegar hafa fengið rökstuðning og að hannáskildi sér rétt til að krefjast síðar bóta fyrir fjártjón og miska. Í kjölfarþess að umræddir 15 umsækjendur voru skipaðir dómarar við Landsrétt höfðuðutveir umsækjenda, þeir Ástráður Haraldsson og Jóhannes Rúnar Jóhannesson, mál áhendur stefnda. Með dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 í málum nr. 591 og592/2017 voru þeim báðum dæmdar 700.000 krónur í miskabætur vegna ólögmætrarmálsmeðferðar ráðherra. Nánar er fjallað um þýðingu þessa dóma fyrir úrslitþessa máls í niðurstöðu dómsins, en báðir aðilar vísa til þeirra í málatilbúnaðisínum. Í framhaldiaf dómum Hæstaréttar ritaði lögmaður stefnanda bréf til ríkislögmanns, dags.28. desember 2017, þar sem stefndi var krafinn um greiðslu miskabóta ogviðurkenningu á bótaskyldu vegna þess fjártjóns sem ákvörðun ráðherra um skipundómara í Landsrétt hefði valdið honum. Í bréfinu var rakið að stefnandi telditjón sitt nema mismuni eigin mánaðarlauna og launa dómara við Landsrétt, aukmismunar lífeyrisréttinda og annarra launatengdra réttinda. Með bréfiríkislögmanns, dags. 2. janúar 2018, var fallist á greiðslu miskabóta aðfjárhæð 700.000 kr. en hafnað kröfu stefnanda um viðurkenningu á bótaskyldu. III.Málsástæður aðila.Málsástæður stefnandaStefnandibyggir á því að sú háttsemi ráðherra að ganga framhjá honum við skipun íembætti dómara við Landsrétt hafi verið saknæm og ólögmæt og valdið honumumtalsverðu tjóni. Ákvörðun ráðherra hafi brotið gegn meginreglu íslensksréttar að skipa beri hæfasta umsækjandann um opinbert starf eða embætti hverjusinni. Þá braut ráðherra með háttsemi sinni gegn réttarreglumstjórnsýsluréttar, m.a. um rannsókn, rökstuðning, heildstæðan samanburð áumsækjendum og andmælarétt. Stefnandivísar til þess að samkvæmt dómum Hæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017 séóhjákvæmilegt ef ráðherra gerir tillögu til Alþingis um að vikið verði frááliti dómnefndar að slík ákvörðun sé reist á frekari rannsókn ráðherra eftir10. gr. stjórnsýslulaga. Skuli þá tryggt að fyrir hendi sé sérþekkingsambærileg þeirri sem dómnefnd býr yfir og að tekið sé tillit til fyrirmælaráðherra í reglum nr. 620/2010 um þau atriði sem ráða skulu hæfnismati. Sé tilþessa enn brýnni ástæða en ella þegar álit dómnefndar bindur hendur ráðherralíkt og hér eigi við. Af hálfu stefnanda er vísað til niðurstöðu Hæstaréttar umað annmarkar hefðu verið á rannsókn ráðherra, rökstuðningi og tillögugerð. Þásegir í dómunum að rannsókn ráðherra hafi verið ófullnægjandi til að upplýsamálið nægilega, svo ráðherra væri fært að taka aðra ákvörðun um hæfniumsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Hafi málsmeðferð ráðherra að þessuleyti verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga, en af því hafi sjálfkrafa leitt aðannmarki var á meðferð Alþingis á tillögunni. Enn fremur segi í dómunum aðrökstuðningur ráðherra í fylgiskjali með bréfi til forseta Alþingis 29. maí2017 og tillaga hennar til Alþingis, um skipun tilgreindra fjögurra umsækjendaí dómaraembætti í stað þeirra sem dómnefnd hafði lagt til, hafi ekki fullnægtþeim lágmarkskröfum sem gera verði til rökstuðnings. Án tillits til þess hvortráðherra hafi með minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndarAlþingis 30. maí 2017 getað bætt úr þeim annmörkum, sem voru á rannsókn hennar,rökstuðningi og tillögugerð, hefði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umframþað sem fram hefði komið í áliti dómnefndar. Þá hafi sjónarmið á grundvellilaga nr. 10/2008 um jafna stöðu karla og kvenna ekki getað komið til álita viðveitingu ráðherra á dómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðuáður verið metnir jafnhæfir til að gegna því. Stefnandivísar enn fremur til þess að því hafi verið hafnað í dómum Hæstaréttar aðslíkir annmarkar væru á umsögn dómnefndar að það réttlætti að vikið væri fráhenni. Eini annmarkinn sem Hæstiréttur tiltók varðandi umsögn dómnefndar var sáað dómnefndin hefði ekki lagt út frá umsóknargögnum mat á færni hvers og einsumsækjanda til að semja dóma. Á hinn bóginn taldi rétturinn að þessi matsþátturhefði haft óverulegt vægi í heildarstigafjölda dómnefndar, eða 2,5% meðansamtala allra matsþáttanna gat hæst orðið 105%. Annmarkinn hafi því veriðóverulegur og ekki getað einn og sér gefið tilefni til þess að vikið yrði frádómnefndarálitinu. Stefnanditelur að þeir annmarkar á stjórnsýslu ráðherra sem lýst er í framangreindumdómum eigi að öllu leyti við gagnvart honum. Stefndi hafi viðurkennt þettagagnvart stefnanda með því að fallast á kröfu hans um miskabætur í bréfi sínu2. janúar 2018 og þar með samþykkt rökstuðning Hæstaréttar fyrir tildæmdummiskabótum í áðurnefndum málum, sem m.a. byggir á því að dómsmálaráðherra hafiekki farið eftir þeim reglum sem fylgja bar þegar hún gerði tillögu um að vikiðyrði frá áliti dómnefndar varðandi veitingu áðurnefndra fjögurra dómaraembættavið Landsrétt. Þegar af þeirri ástæðu sé ótvírætt og hljóti að vera óumdeilt aðháttsemi ráðherra var bæði saknæm og ólögmæt.Frekari annmarkar gagnvart stefnandaTil viðbótar telur stefnandi að þaðsjónarmið, sem fram kom í minnisblaði ráðherra til stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar 30. maí 2017, um að nauðsynlegt væri að gera reynslu afdómarastörfum hærra undir höfði en gert hafði verið í mati dómnefndar – og vægiþess matsþáttar því aukið frá því sem verið hafði í mati dómnefndar – hafi með engu móti átt að geta leitt til þeirrarniðurstöðu að færa stefnanda af lista 15 hæfustu umsækjendanna. Þannig hafistefnandi verið með meiri reynslu af dómstörfum en þrír umsækjendur semdómnefnd hafði raðað fyrir aftan hann í hæfnisröð (umsækjendur í sætum nr. 8, 9og 13). Ráðherra hafi engu að síður ákveðið að leggja til að þessir þrírumsækjendur yrðu skipaðir í embætti fremur en stefnandi. Fyrir þessu hafiráðherra engar skýringar gefið og gangi þessi ákvörðun þvert á þann rökstuðningsem ráðherra þó gaf fyrir því að sniðganga álit dómnefndar. Þá áréttarstefnandi að hann hafi verið metinn sjöundi hæfasti umsækjandinn af dómnefnd,eða mun framar og með töluvert hærri einkunn en umsækjendurnir í framangreindumdómsmálum. Þá hafi munurinn verið enn meiri á stefnanda og þeim fjórumumsækjendum sem ráðherra ákvað að tilnefna þvert á niðurstöðu dómnefndar. Enginrök hafi verið færð fyrir því hvernig stefnandi gat mögulega lent utan hóps 15hæfustu umsækjendanna. Var þó afar brýnt tilefni til, enda þyrfti verulegarbreytingar á öllum forsendum matsins til að stefnandi teldist ekki meðal hinna15 hæfustu umsækjenda. Þannig hafi réttarbrot ráðherra verið verst ogalvarlegast gagnvart stefnanda.AndmælarétturStefnandivísar einnig til þess að honum hafi aldrei verið gefið færi á að tjá sig umsjónarmiðið um aukið vægi dómarareynslu, sem ráðherra kvaðst líta til er hanngerði framangreindar breytingar á tillögum dómnefndarinnar, né heldur umbeitingu þess sjónarmiðs í málinu. Telur stefnandi þetta hafa verið í andstöðuvið reglu 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 um andmælarétt.Stefnanditelur að það segi sig sjálft að umsögn dómnefndarinnar var ívilnandi fyrir hannog því ekki hægt að halda því fram að andmælarétti hafi verið fullnægt með þvíað veita honum kost á að tjá sig um drög nefndarinnar, enda engu að andmælafyrir stefnanda. Þessu hafi verið öfugt farið fyrir þá umsækjendur sem ekkivoru á meðal 15 hæfustu í drögum og niðurstöðu nefndarinnar, enda hafi þeirskilað ítarlegum andmælum og þótt þau hafi ekki skilað árangri fyrir nefndinni,þá gerðu þau það við meðferð málsins hjá ráðherra og hefur það verið viðurkenntaf hálfu stefnda. Umsækjendurnir sem um ræðir fengu því að skila inn andmælumþegar fyrir lá hverja til stæði að meta hæfasta af nefndinni. Þeir gátu því íandmælum sínum borið sig saman við þá umsækjendur sem til stóð að nefndin mætihæfasta og gerðu það í raun. Þetta stóð stefnanda eðli málsins samkvæmt ekki tilboða við málsmeðferð hjá nefndinni og hann fékk engan sambærilegan kost á aðskila inn andmælum þegar fyrir lá hverja til stæði að ráðherra myndi skipa. Stefnanditelur augljóst að hann hafi ekki fengið að sitja við sama borð og þeir fjórirumsækjendur sem ráðherra skipaði í andstöðu við niðurstöðu dómnefndarinnar. Ámeðan allri málsmeðferðinni stóð fór niðurstaða hennar frá því að veraívilnandi fyrir stefnanda yfir í það að vera íþyngjandi fyrir hann, án þess aðhann fengi á nokkrum tímapunkti kost á að tjá sig um þá breytingu. Að matistefnanda fékk hann því engan raunverulegan andmælarétt við málsmeðferðina. Afhans hálfu er byggt á því að hann hafi átt rétt á að tjá sig um nýjarupplýsingar, sjónarmið og málsástæður stjórnvalds. Breyting á röðun umsækjendavið skipun í dómaraembætti heyri augljóslega þar undir.Stefnanditelur að ef hann hefði notið andmælaréttar þá hefði hann getað bent ráðherra áað hann hefur töluvert meiri dómarareynslu en nokkrir þeirra umsækjenda semráðherra skipaði sem landsréttardómara. Rökrétt afleiðing þess hefði verið aðráðherra skipaði stefnanda í embætti landsréttardómara. Um leið sýnir þettaatriði enn frekar hversu verulegir annmarkar voru á rannsókn ráðherra.Um rökstuðning ráðherra og niðurstöður um bótagrundvöllStefnandi telur sérstaklegaámælisvert að ráðherra hafi byggt á því í áðurnefndum dómsmálum aðrökstuðningur hans í fylgiskjali með tillögum til forseta Alþingis hafi veriðætlaður þingheimi, en ekki umsækjendum, í ljósi þess að starfsmennráðuneytisins sendu stefnanda fylgiskjalið og vísuðu til þess um rökstuðningþegar stefnanda var synjað um andmælarétt. Gagnvart stefnanda hafi fylgiskjaliðverið gert að samhliða rökstuðningi fyrir þeirri ákvörðun ráðherra að taka hannút af lista þeirra 15 umsækjenda sem ráðherra gerði tillögu um til Alþingis,þótt ráðherra hafi eftir á, í bréfi dags. 12. júní 2017, leitast við að bjóðaupp á eftirfarandi rökstuðning fyrir ákvörðun sinni. Benti stefnandi þá á aðhann hefði þegar fengið rökstuðning fyrir ákvörðuninni. Samkvæmt margnefndumdómum Hæstaréttar fullnægði umræddur rökstuðningur ekki þeim lágmarkskröfum semgerðar verða í þessum efnum.Afframangreindu telur stefnandi ljóst að sú ákvörðun ráðherra að ganga framhjáhonum við skipun í embætti dómara við Landsrétt hafi verið bæði saknæm ogólögmæt. Þetta staðfesti títtnefndir dómar Hæstaréttar, enda var talið aðfullnægt væri skilyrðum b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 tilað dæma umsækjendunum í þeim málum miskabætur úr hendi stefnda, en það ákvæði gerirkröfu um aukið saknæmi, þ.e. ásetning eða verulegt gáleysi.Um hunsun ráðherra á ráðgjöf starfsmanna ráðuneytisinsStefnandi vekur sérstaka athygli ágögnum sem lýsa aðdraganda ákvörðunarinnar og þeirri ráðgjöf sem ráðherra fékkáður en ákvörðunin var tekin. Gögnin hafi birst í fjölmiðlum að undanförnu ogvirðast vera hluti af þeim gögnum sem ráðherra afhenti stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingisvegna rannsóknar hennar á stjórnsýslu ráðherrans. Er skorað á stefnda aðafhenda stefnanda öll þau skjöl, sbr. 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991.Stefnanditelur að umrædd gögn sýn svo ekki verður um villst að starfsmenn ráðuneytisinsupplýstu ráðherrann um það, að hygðist hann gera breytingar á lista dómnefndaryfir hæfustu umsækjendurna væri honum skylt að legga „sama mat á umsækjendur útfrá þeim málefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér“ og nefndinhafði gert. Það þýði að ráðherra þurfi að „leggja efnisleg mat á hæfni hversumsækjenda út frá nýjum forsendum.“ Hygðist ráðherra leggja til ný nöfn vöknuðuupp spurningar um rannsóknarskyldu og andmælarétt, auk þess sem ráðherra bærivið þær aðstæður að fara að stjórnsýslulögum nr. 37/1993.Íathugasemdum við drög að bréfi sem síðar varð að fylgiskjali ráðherra meðtillögum til Alþingis, beini starfsmenn ráðuneytisins þeim tilmælum tilráðherra að hann rökstyðji með vísan til reglna stjórnsýsluréttarins af hverjuumsækjendur, sem nefndin mat hæfasta, séu teknir út af listanum og nýir settirinn. Rökstyðja þurfi hverjir séu hæfastir, ef ætlunin sé að breyta, og sárökstuðningur þurfi að geyma hlutlægar og málefnalegar ástæður fyrirbreytingunni. Þá þurfi ráðherra að leita andmæla hjá umsækjendum ef til standiað byggja ákvörðunina á öðrum atriðum en nefndin hafi þegar rannsakað. Aukframangreinds benti settur ráðuneytisstjóri dómsmálaráðuneytisins ráðherrasérstaklega á að leggja þyrfti „sama mat á alla umsækjendur út frá þeimmálefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér.“ Það þýði að leggjaþurfi „efnislegt mat á hæfni hvers umsækjenda út frá nýjum forsendum“ og varráðherra boðin aðstoð við þessa vinnu. Stefnanditelur að ráðherra hafi hunsað þessa ráðgjöf með öllu, en Hæstiréttur hafi þegarstaðfest að ráðherra bar að haga málum með þeim hætti sem starfsmennráðuneytisins lögðu til. Verði tæplega annað ráðið af þessum málavöxtum en aðþað hafi hreinlega verið ásetningur ráðherra að taka ólögmætastjórnvaldsákvörðun.Í stað þessað leitast á einhvern hátt við að verða við umræddri ráðgjöf, rökstyðja breytingarnar og af hverju þeirumsækjendur sem kæmu inn með þeim teldust hæfastir, hvarf ráðherrann tilframsetningar í þá veru að um væri að ræða einhvers konar hlaðborð, þar sem húngæti einfaldlega valið á milli hæfra umsækjenda. Í fylgiskjalinu sagði þannigupphaflega, þegar það var sent til umsagnar starfsmanna ráðuneytisins:„Eina ófrávíkjanlega krafan semhlýtur að vera gerð er að til starfans veljist þeir sem hæfastir eru…“Eftirráðleggingar og tillögur starfsmanna ráðuneytisins hljóðaði setningin hinsvegar svo í endanlegri útgáfu fylgiskjalsins:„Eina ófrávíkjanlega krafan semhlýtur að vera gerð er að til embættisins veljist hæfir einstaklingar…“Stefnanditelur að þessi breyting á minnisblaðinu, samhliða því sem ráðleggingarstarfsmannanna voru hunsaðar og engin tilraun gerð til að rökstyðja að þeir semlagðir væru til teldust hinir hæfustu, segi í raun allt sem segja þarf umákvörðun ráðherrans, sem hafi verið í hróplegu ósamræmi við framangreindarreglur stjórnsýsluréttar og þá meginreglu íslensks réttar að skipa beri hæfastaumsækjandann um opinbert starf eða embætti hverju sinni.Um síðari skýringar ráðherra á opinberum vettvangiStefnandivísar til þess að rökstuðningur ríkislögmanns fyrir höfnun áviðurkenningarkröfu stefnanda telji einungis eina setningu, sem þar að auki sébersýnilega röng. Þetta geri það að verkum að erfitt sé að átta sig á því áhverju höfnun stefnda á viðurkenningarkröfunni í reynd byggir. Ráðherra hafihins vegar sett fram ýmsar skýringar opinberlega á framgöngu sinni, sem engingeti leitt til synjunar á bótakröfu stefnanda, auk þess sem þær séu að nokkruleyti í innbyrðis ósamræmi. Þannig hafi ráðherra ýmist lýst því yfir að húnberi ábyrgðina í málinu eða bent á Alþingi sem geranda. Hið síðarnefndastangast á við áðurnefnda dóma Hæstaréttar, reglur stjórnskipunarréttar sem ogummæli ráðherra sjálfs þegar málið var til meðferðar á Alþingi. Þar að aukimyndi engu breyta fyrir stefnanda þótt réttarbrotið yrði talið Alþingis en ekkiráðherra, enda bæri stefndi eftir sem áður á því ábyrgð. Þá hafiráðherra einnig lýst því, sbr. fréttaskýringaþáttinn Kveik 30. janúar sl. ogopinn fund í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis 31. janúar sl., að húnhafi ekki talið rétt að „leggja svona hlutlægt mat á þetta“, eins og dómnefndinhafi gert, heldur hafi hún talið að líta yrði til „mannlega þáttarins“. Matiðþyrfti óhjákvæmilega að vera „huglægt að einhverju leyti“ og ráðherrann aðbeita sínu „hyggjuviti“. Stefnanditelur að hér sé þes fyrst að gæta að stjórnvöldum ber almennt að varast aðveita huglægum þáttum mikið vægi, umfram hlutlæga þætti, við tökustjórnvaldsákvarðana á borð við þessa. Þá hafi ráðherra enga tilraun gert tilað útskýra nánar hvað falist hafi í þessu huglæga mati, hvernig það hafi veriðframkvæmt og af hverju það hafi leitt til umræddrar niðurstöðu. Því síðurliggur fyrir nokkur heildstæður samanburður af hálfu ráðherra á umsækjendumm.t.t. slíkra huglægra þátta né nokkurs konar viðhlítandi grunnur að slíkumhuglægu mati, en í því sambandi athugast m.a. að ráðherra tók ekki viðtöl við umsækjendur.Þótt stjórnvöldum sé í undantekningartilvikum heimilt að líta til huglægrasjónarmiða eru gerðar til þess tilteknar lágmarkskröfur, sem voru fjarri því aðvera uppfylltar af hálfu ráðherra, enda virðist hún grípa til þessararröksemdar eftir á, í nauðvörn fyrir framgöngu sinni, án nokkurra nánariskýringa á því hvaða huglægu þættir verið hafi á ferðinni. Af hálfustefnanda er einnig vísað til þess að ráðherra hafi einnig, og að einhverjuleyti í mótsögn við síðastgreindar röksemdir, fært fram þau rök að eftir aðvægi dómarareynslu hafi verið aukið hafi 24 umsækjendur verið hæfastir, og þájafnhæfir, og ráðherrann hafi getað valið á milli þeirra. Í þessu felist nánartiltekið sú afstaða, sbr. fund stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar 31. janúarsl., að þeir dómarar sem höfðu „áratuga athugasemdalausa reynslu af dómstörfum“hafi sjálfkrafa talist meðal hæfustu umsækjenda, án nokkurs tillits til þesshvernig þeir komu út í öðrum matsþáttum. Það að gefa einum matsþætti slíkt 100%vægi sé hins vegar í hróplegu ósamræmi við reglur nr. 620/2010, þar sem taldireru upp nánar tilteknir matsþættir sem byggt skuli á, áhersla lögð á aðumsækjendur hafi „fjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar“ og m.a. nefndlögmannsstörf, störf innan stjórnsýslunnar og fræðistörf. Þá liggi í reyndekkert fyrir um hvaða 24 umsækjendur þetta nákvæmlega voru, né heldur hvernigráðherra komst að niðurstöðu um að velja þá 15 sem hún gerði úr þessum 24 mannahópi. Virðist framangreind rök stangast á við upphaflegan rökstuðning fyrirtillögu ráðherra, auk þess sem benda má á að flestir þeir sem ráðherra lagðitil þvert á tillögu dómnefndar höfðu alls ekki „áratuga“ reynslu af dómstörfum,eins og ráðherrann heldur fram, heldur sé reynslan nær því að spanna áratug,raunar talsvert styttri í tilviki eins umsækjandans. Þá áréttast það sem fyrrer rakið að ef gefa átti dómarareynslu aukið vægi, átti eitt yfir alla aðganga, og stefnandi að njóta þess umfram þá umsækjendur sem minni dómarareynsluhöfðu, en ráðherra lagði þó til. Vert ereinnig að taka fram að þau sjónarmið sem ráðherra hefur fært fram opinberlegaað undanförnu, og að framan greinir, geta engu breytt um niðurstöðu Hæstaréttarí áðurnefndum dómsmálum, um saknæma og ólögmæta háttsemi ráðherra, eða annaðþað sem greinir í málatilbúnaði stefnanda. Sama eigi við um það sjónarmiðráðherra, sem hún setji ítrekað fram opinberlega, að hún hafi eingöngu hafttvær vikur til að gera tillögu sína. Samkvæmt öllu framansögðu sé í reynd afaróljóst á hverju höfnun stefnda nákvæmlega byggir, enda liggur einungis einsetning ríkislögmanns, sem ekki fæst staðist, höfnuninni til grundvallar, ámeðan ráðherra verst opinberlega og setur þar fram ýmis ný sjónarmið. Áskilinner allur réttur til að bregðast við þeim nýju sjónarmiðum sem stefndi kann aðsetja fram, en að mati stefnanda geta þau engu breytt um bótaskyldu stefnda,enda er einsýnt að hún liggur fyrir samkvæmt margnefndum dómum Hæstaréttar ogþví tjóni sem við blasir. Tjón stefnanda og kröfugerðStefnandi byggir kröfu sína umviðurkenningu á bótaskyldu stefnda á heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Stefnandi byggir á að hin ólögmæta ákvörðun ráðherra hafi valdið því að hannvar ekki skipaður í embætti dómara við Landsrétt, sem hann annars hefði fengið.Með vísan til dómaframkvæmdar Hæstaréttar byggir stefnandi á því að stefndiberi sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi hefði ekki hlotið embættilandsréttardómara ef málsmeðferð ráðherra hefði verið lögum samkvæm. Mælir hiðaukna stig saknæmis sem fólst í háttsemi ráðherra, sbr. áðurgreint, einnig meðþví að sönnunarbyrðin um afleiðingar háttseminnar verði látin hvíla á stefndaJafnvel þóttsönnunarbyrðin yrði talin hvíla á stefnanda telur hann einsýnt að hann hefðiverið skipaður í embættið ef ekki hefði komið til hinnar ólögmætu ákvörðunarráðherra. Með öðrum orðum hafi stefnandi átt lögvarinn rétt til embættisins.Stefnandi var metinn 7. hæfasti umsækjandinn af dómnefnd. Umsögn dómnefndar varekki haldin slíkum annmörkum að það gæfi tilefni til þess að vikið yrði frá henni,sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 591 og 592/2017. Um það komst ráðherrasjálfur svo að orði í fréttaskýringaþættinum Kveik 30. janúar sl. aðHæstiréttur væri „búinn að kveða upp úr um það að starf nefndarinnar hafi veriðóaðfinnanlegt“. Stefnandi telureinnig að hann hafi haft meiri dómarareynslu en margir sem hlutu embætti, semvar það sjónarmið sem ráðherra sagðist hafa lagt áherslu á. Þá hefði stefnandinotið góðs af því ef samanburður hefði verið gerður á umsækjendum m.t.t. tilhæfni þeirra til að semja dóma. Ráðherra hafi því engar forsendur haft til aðkomast að annarri niðurstöðu en dómnefndin varðandi stefnanda, ekki einu sinniá grundvelli þess sjónarmiðs sem hún tefldi fram til réttlætingar á því aðvíkja frá áliti dómnefndar. Verði sönnunarbyrðin talin hvíla á stefnanda fyrstakastið hljóti framangreint í öllu falli að duga til að varpa henni yfir ástefnda. Að matistefnanda hefur aðkoma Alþingis, sem stefndi ber einnig fébótaábyrgð á, hérengin áhrif, enda leiði af sjálfu sér að málsmeðferð Alþingis var haldinannmörkum þar sem ekki var bætt úr áðurnefndum annmörkum á málsmeðferð ráðherraþegar málið kom til kasta þingsins, sbr. áðurnefnda dóma Hæstaréttar. Þá varþað samkvæmt sömu dómum ráðherra en ekki Alþingi sem fór með hið endanlegaákvörðunarvald og bar stjórnarfarslega ábyrgð á skipununum. Samkvæmtframansögðu og áðurnefndum dómum Hæstaréttar var málsvörnum stefnda er snertuaðkomu Alþingis hafnað, sem og þeirri málsvörn að annmarkar hafi verið á umsögndómnefndar er veitt hafi tilefni til að víkja frá henni. Eftir stóð þá einungishin lögmælta heimild til að víkja frá umsögn dómnefndarinnar, en samkvæmtdómunum, sem og eldri dómum, eru gerðar tilteknar kröfur til beitingarheimildarinnar, sem ekki var fylgt. Telur stefnandi að því hafi borið að skipahann í embætti landsréttardómara, þar sem dómnefnd hafði áður tekið ákvörðun umað hann væri meðal allra hæfustu umsækjenda. Liggur þannig þegar fyrir sönnun áþessu atriði, jafnvel þótt stefnanda væri enginn afsláttur veittur af sönnunarkröfum.Hér athugast einnig að í framangreindum dómum var viðurkenningarkröfumumsækjendanna tveggja hafnað af þeirri einu ástæðu að ekki lægju fyrir nægarupplýsingar um tekjur þeirra þannig að unnt væri að taka afstöðu til þess hvortlíkur væru til að þeir hefðu beðið fjártjón. Slíkar upplýsingar liggi hinsvegar skýrlega fyrir í þessu máli. Skaðabótakrafastefnanda byggir á sakarreglu skaðabótaréttarins, sbr. og regluna umvinnuveitandaábyrgð. Öll skilyrði reglunnar eru uppfyllt, m.a. um saknæma og ólögmætaháttsemi af hálfu stefnda og orsakasamhengi milli háttseminnar og tjónsstefnanda. Samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttar beri stefnda að bæta stefnanda allt fjárhagstjónhans. Tjón stefnanda sé afmarkað með samanburði á þeirri atburðarrás sem varð íraun og þeirri sem ætla megi að hefði orðið ef hin saknæma og ólögmæta háttsemihefði ekki verið viðhöfð, þ.e. með mismunaraðferð skaðabótaréttar, sem ermeginreglan við ákvörðun tjóns. Stefnanditelur að ólíkt því sem átti við í áðurnefndum dómsmálum hafi hin saknæma ogólögmæta ákvörðun ráðherra valdið honum augljósu og auðsannanlegu tjóni. Hefðistefnandi fengið skipun í embætti landsréttardómara hefði fylgt því umtalsverðtekjuaukning fyrir hann. Stefnandi starfar sem prófessor við lagadeild HáskólaÍslands með kr. 745.318 í grunnlaun á mánuði. Mánaðarlaun landsréttardómaraverði samkvæmt ákvörðun kjararáðs 14. desember 2017 samtals kr. 1.692.155.Munurinn nemi kr. 946.837 á mánuði, eða kr. 11.364.044 á ársgrundvelli. Þannigsé ljóst að grunnlaun landsréttardómara séu umtalsvert hærri en grunnlaunstefnanda og tjónið því mikið.Til að sýnaenn frekar fram á tjón stefnanda hefur hann lagt fram með stefnu þessarinýjasta launaseðið sinn, skattframtöl sem sýna tekjur áranna 2015 og 2016 ogstaðgreiðsluyfirlit ársins 2017. Þegar litið er til meðaltals heildarteknastefnanda á mánuði síðastliðin þrjú ár, uppreiknuð með hliðsjón aflaunavísitölu, er ljóst að sú fjárhæð er mun lægri en grunnlaunlandsréttardómara. Þannig séu meðaltekjur stefnanda síðustu þrjú almanaksár, aðteknu tilliti til allra aukatekna og uppreiknaðar samkvæmt vísitölu, því kr.513.793 lægri á mánuði en grunnlaun landsréttardómara, eða sem nemur kr.6.165.516 á ársgrundvelli. Áréttað skal að hluti af heildartekjum stefnanda –þ.e. tekjur sem eru umfram grunnlaun – sé vegna starfa sem stefnandi hefðiáfram getað sinnt samhliða störfum sem landsréttardómari. Aukatekjur stefnandaumrædd ár eru fyrst og fremst til komnar vegna formennsku hans í Úrskurðarnefndum Viðlagatryggingu Íslands. Því starfi hélt stefnandi áfram þegar hann varsettur héraðsdómari í um eitt ár, með samþykki nefndar um dómarastörf, og hefðiþví getað haldið því starfi áfram samhliða Landsrétti. Þá vísar stefnandi tilþess að þegar hann var settur héraðsdómari var hann samhliða í 30% stöðu viðlagadeild Háskóla Íslands, sem hann hefði jafnframt getað gegnt samhliðastörfum í Landsrétti. Hann hefði samkvæmt því áfram getað haft nokkraraukatekjur sem landsréttardómari, rétt eins og í starfi sínu sem prófessor, ogeðlilegast að horfa til mismunar á grunnlaunum í hvoru starfi fyrir sig. Alltað einu sé ljóst að meðaltal heildartekna stefnanda á mánuði síðastliðin þrjúár sé umtalsvert lægri fjárhæð en grunnlaun landsréttardómara og tjón stefnandaþví augljóst. Að lokumhafnar stefnandi alfarið þeim rökum í bréfi ríkislögmanns, dags. 2. janúar2018, að ekki verði séð að dómstólar hafi fallist á sambærilegar kröfur ogstefnandi hefur uppi í málinu. Raunar telur stefnandi þennan rökstuðning, semer sá eini sem stefndi hefur sett fram í málinu og telur einungis einasetningu, fráleitan. Í fyrsta lagi skipti dómar um viðurkenningu áskaðabótaskyldu hundruðum. Í annan stað megi finna bein dæmi um að bótaskyldavegna fjártjóns af því að fá ekki starf hafi verið viðurkennd. Nægir að vísatil dóms Hæstaréttar í málinu nr. 195/2006 því til stuðnings. Verður raunar aðtelja makalaust að lögmætri kröfu stefnanda, sem feli það eitt í sér aðbótaskylda verði viðurkennd og gengið til viðræðna um umfang tjóns stefnanda,skuli hafnað með svo órökstuddum og ófullnægjandi hætti, eftir það réttarbrotsem stefnandi hefur þurft að þola af hálfu ríkisins. Í því sambandi verður aðhafa huga að almennar reglur stjórnsýsluréttar gilda um starfsemiríkislögmanns, en umrædd afgreiðsla verður trauðla talin í samræmi viðþær. Að endinguskulu áréttaðar þær kröfur sem gerðar eru til viðurkenningarmála, og getið er íupphafi þessa kafla. Málið snýst ekki um það hvort stefnandi teljist hafa færtfullar sönnur að kröfu um framangreint mánaðarlegt tjón sitt, heldur hvort hannhafi hér leitt nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gert greinfyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séu við atvik máls.Einboðið sé að þessar vægari kröfur til sönnunar um tjón séu uppfylltar ímálinu.Stefnandibyggir mál sitt á meginreglum skaðabótaréttar, einkum sakarreglunni, sbr. ogregluna um vinnuveitandaábyrgð. Þá byggir stefnandi á meginreglumstjórnsýsluréttar, einkum jafnræðisreglu, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, og reglunni um að skipa beri hæfasta umsækjandann í opinbert starf eðaembætti hverju sinni sem einnig styðst við jafnfræðisreglustjórnskipunarréttar, sbr. 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr.33/1944. Byggt er á rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar sbr. 10. gr. stjórnsýslulaganr. 37/1993 og reglunni um andmælarétt í 13. gr. sömu laga. Einnig er byggt áreglum um rökstuðning stjórnvaldsákvarðana. Um heimild til að leitaviðurkenningardóms fyrir bótaskyldu stefnda vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr.130. gr. laga 91/1991. Krafa um álag er nemi virðisaukaskatti styðst við l. nr.50/1988. Varðandi varnarþing vísast til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður stefndaStefndi byggir á því að ekki sé unntað líta svo á að nokkur umsækjandi hafi átt lögvarið tilkall til skipunar ístöðu dómara við Landsrétt eða mátt hafa réttmætar væntingar til embættisins.Þvert á móti hafi verið ljóst að endanleg niðurstaða um það myndi ráðast afsamþykkt Alþingis, sbr. 1. og 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða. Skipunforseta Íslands í embætti dómara við Landsrétt hafi ekki komið til greina nemaað fengnu samþykki Alþingis.Stefnditelur að þótt stefnandi hafi verið talinn í hópi hæfustu umsækjenda í mati dómnefndará grundvelli 4. gr. a í lögum nr. 15/1998 um dómstóla, sbr. 1. mgr. ákvæðis IVtil bráðabirgða í lögum nr. 50/2016, hafi verið ljóst að Alþingi þyrfti aðsamþykkja tillögur ráðherra um hvern og einn eða hafna með þeim afleiðingum aðráðherra hefði þurft að leggja fram nýja tillögu. Í þessu máli hefur þýðingu aðmati stefnda hvort ganga megi út frá því sem vísu, miðað við þær aðstæður semuppi voru, að einboðið sé að tillaga um að skipa stefnanda sem dómara viðLandsrétt hefði náð fram að ganga, hvernig sem undirbúningi hefði verið háttað.Byggir stefndi á því að um þetta hafi verið óvissa þar sem útilokað sé að slánokkru föstu um það, auk þess sem stefnandi gat ekki haft um það réttmætarvæntingar. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að borið hafi að skipa hann íembættið en sú sönnun hafi ekki tekist.Stefndikveður ráðherra hafa verið ljóst eftir að drög að áliti dómnefndar og endanlegtálit hennar lá fyrir var að það myndi ekki hljóta samþykki á Alþingi óbreytt.Kom skýrt fram á opinberum vettvangi að tilteknir þingmenn sögðu að þeir hefðuekki samþykkt tillögu á grundvelli álits dómnefndarinnar óbreytta. Þá hafðiráðherra einnig vissu fyrir þeirri stöðu eftir að drög að dómnefndarálitinu láfyrir, en þá var henni gert það ljóst af forsvarsmönnum þingflokka á Alþingi.Mörg gögn sem stefndi leggi fram sýni fram á þetta þar sem þingmenn, bæðistjórnarþingmenn og aðrir þingmenn, lýstu þessu á opinberum vettvangi eða viðmeðferð málsins á Alþingi. Kom einnig fram í tölvupósti Ragnhildar Arnljótsdótturfrá 28. maí 2017 þar sem reifaður er þriðji möguleiki í þeirri stöðu sem uppivar en þar segir: „3. Ráðherra sendi óbreyttan lista til þingsins (sem kallarþá á vinnu ráðherra við að velja með málefnalegum rökum ný nöfn) – ekkiákjósanleg leið.“ Af þessu sé einnigljóst að vissa var innan ráðuneytis á þá lund að tillaga dómnefndarinnar yrðiekki samþykkt óbreytt. Að mati stefnda var við þessar aðstæður ekki unnt aðganga út frá því sem vísu að þeir sem dómnefndin taldi hæfasta yrðu að endinguskipaðir á grundvelli samþykktar Alþingis, en slíkt samþykki var óhjákvæmilegtað lögum.Í þessusambandi telur stefndi einnig nauðsynlegt að líta til þess að ráðherra gerðitillögu um fjóra umsækjendur sem ekki voru meðal þeirra 15 sem nefndin taldihæfasta. Þessir fjórir umsækjendur komu úr röðum starfandi dómara, allteinstaklingar með farsæla dómarareynslu og mjög vel hæfir til að hljóta skipunsem dómarar við Landsrétt eins og síðar verður rakið.Stefndivísar til þess að ráðherra taldi nauðsynlegt að gera reynslu af dómarastörfumhærra undir höfði en gert var í umsögn dómnefndar. Sjónarmið ráðherra um aukiðvægi dómarareynslu var málefnalegt, enda var verið að skipa dómara í umrættsinn. Þá er ítrekað að veitingavaldshafi hafi víðtækt svigrúm við mat á þvíhvaða vægi einstök sjónarmið eiga að hafa þegar kemur að eins matskenndristjórnvaldsákvörðun og stöðuveitingu. Hljóti jafnframt sérstök sjónarmið aðeiga við þegar skipa á í einu vetfangi 15 dómara við nýjan dómstól og aðatbeini Alþingis var óhjákvæmilegur. Stefnandi telur að umsækjendur fyrir neðanhann hafi haft minni dómarareynslu. Benda verður á að þeir fjórir sem ráðherragerði tillögu um og ekki voru taldir hæfastir samkvæmt mati dómnefndar voru meðsamfellda og langa dómarareynslu.Samkvæmtframangreindu hafi ráðherra verið skylt að leggja sjálfstætt mat á málið semhann gerði. Í því fólst a.m.k. að fara yfir gögn málsins og tillögudómnefndarinnar og rökstuðning fyrir honum. Þessi krafa um sjálfstæða yfirferðfeli í sér að ráðherra gat ekki látið það nægja að fara yfir hvort formlegirágallar hafi verið á matinu. Ráðherra verði hverju sinni að yfirfara efnislegtmat dómnefndarinnar og fallast á það og þá gera tillögu um einhverja þeirra semdómnefndin metur hæfasta, eða eftir atvikum að gera tillögur sem víkja frá matidómnefndarinnar.Í máli þessu hafi dómnefndin ákveðiðað 15 umsækjendur væru hæfastir til að hljóta þær 15 stöður sem lausar voru tilumsóknar, hvorki fleiri né færri. Jafnframt hafði nefndin lýst þvíafdráttarlaust yfir að þessir 15 væru að hennar mati allir jafnhæfir, entillagan væri ekki sett fram um umsækjendur í neinni hæfnisröð. Að lokinniyfirferð sinni taldi ráðherra einsýnt að tillaga nefndarinnar fæli í sér aðdómarareynslu væri ekki gert nógu hátt undir höfði og að ekki væri ljóst afþeim skýringum sem ráðherrann kallaði eftir af hverju hópur níu reyndrahéraðsdómara væri metinn lægri öðrum sem ýmist sóttu um dómaraembætti í fyrstasinn eða hefðu áður verið taldir standa að baki öðrum umsækjendum umdómarastörf. Þessu mati ráðherrans hefur út af fyrir sig ekki verið hnekkt ogverður að leggja til grundvallar að ráðherra hafi haft heimild í lögum ogreglum nr. 620/2010 til að meta vægi matsþátta á annan hátt en dómnefndingerði. Ekki sé ljóst hvað stefnandi eigi við með því að dómarareynslu hafiverið gefið 100% vægi. Beri að nefna að dómnefndin hafií síðari álitum breytt nokkuð aðferð sinni. Í þessu sambandi sé vert aðgeta þess að í minnisblaði sérfræðings ráðuneytisins og starfsmanns dómnefndartil ráðherra, dags. 24. maí 2017, var athygli ráðherra vakin á því að nánartilgreindir dómarar hafi skarað fram úr í þeim þáttum er lúta að réttarfari ogdómarareynslu en væru þó ekki á meðal þeirra 15 sem dómnefndin lagði til.Umrætt skjal virðist ekki hafa verið lagt fram í fyrri málum, en það sýni aðrannsókn á þessum þáttum fór fram, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Ráðherra taldisig ekki hafa forsendur til að hrófla við því mati nefndarinnar varðandieinstaka umsækjendur í 15 manna hópnum að þeir væru allir jafn hæfir, a.m.k.ekki innan þeirra marka sem yfirferðinni var búinn vegna tímarammans sem húnvar háð. Af þessari niðurstöðu leiddi að ráðherra taldi rétt og skylt að veljadómarana úr þessum 24 manna hópi. Nálgun ráðherra var með öðrum orðum ekki súað hafna stefnanda sérstaklega eða taka hann út af lista eins og byggt er á ístefnu, enda kom stefnandi fyllilega til greina. Hins vegar taldi ráðherra að24 einstaklingar kæmu til álita sem hæfastir en ekki eingöngu þeir 15 semdómnefndin gerði tillögu um. Hefði ráðherra skipað algjörlega samkvæmt tillögudómnefndar, en jafnframt gengist við því að tillagan væri ekki í samræmi viðmat ráðherra á málinu eða að ekkert slíkt mat hefði farið fram, virðist einsýntað það hefði falið í sér meingerð í garð umsækjenda sem áttu rétt á að málið væriréttilega afgreitt.Stefnditelur einnig óhjákvæmilegt að líta til þess að ráðherra var veittur mjögstuttur frestur til sinnar yfirferðar af annars vegar Alþingi og hins vegarnefndinni. Ráðherrann hafði einfaldlega ekki annan og rýmri tímaramma en frá þeimdegi þegar umsögn og tillaga dómnefndar barst og fram til þess að Alþingi yrðislitið og hafði enga stjórn á þessum dagsetningum. Þetta atriði hljóti að hafaafgerandi áhrif á matið á því hvort framganga ráðherra við meðferð málsins gatskapað ríkinu skaðabótaskyldu.Í þessusamhengi sé mikilvægt að undirstrika að þegar lög leggja skyldur á herðarráðherra á borð við þá að auglýsa dómaraembætti og gera tillögu um skipundómara til Alþingis, þá eigi ráðherra ekki annan kost en að haga störfum sínumog mati eftir því. Ráðherra geti ekki tekið þá afstöðu að honum finnist lögingölluð eða svigrúm sitt til vandaðrar málsmeðferðar of stutt og þá einfaldlegaákveðið að fara ekki eftir lögunum. Það sé heldur ekki í valdi ráðherra aðbreyta reglunum eða hreyfa við starfsáætlun Alþingis. Því átti ráðherra enganannan kost en að freista þess að gera tillögu til þingsins lögum samkvæmt ísíðasta lagi 1. júní 2017 við þessar sérstöku aðstæður þar sem ljóst var aðálit dómnefndarinnar myndi ekki eiga brautargengi óbreytt.Á þessumtíma kynnti ráðherra sér gögnin og umsögnina, kallaði eftir skýringum á því semstakk í augu og lagði að því búnu það mat á gögnin að rétt væri að leggja tilgrundvallar að níu reyndir dómarar stæðu þeim fimmtán jafnfætis sem nefndinhafði metið hæfasta, en fyrir lá það mat að þeir væru allir jafnhæfir. Að þessuloknu var ekki um annað að ræða en að velja úr þessum 24 manna hópi 15umsækjendur til að leggja til við Alþingi að yrðu landsréttardómarar. Við þaðval hlaut ráðherra að þurfa að líta til margra atriða og ljóst er að innan þessknappa tímaramma sem þá var til stefnu, tókst ekki að undirbyggja með svovönduðum hætti sem æskilegt hefði verið, tillögu með útskýringum eðarökstuðningi fyrir því af hverju einmitt þessir 15 skyldu verða fyrir valinu,fremur en stefnandi eða aðrir umsækjendur. Það geti þó ekki falið í sér aðaðrir umsækjendur en umræddir 15 Landsréttardómarar hafi orðið fyrir bótaskyldufjártjóni. Ráðherra gatekki með réttu lagt fyrir Alþingi tillögu að skipan landsréttardómara sem fyrirlá að yrði ekki samþykkt af þinginu. Fyrirkomulagið í lögum um dómstóla gerirráð fyrir því að auk hins formlega atbeina forseta Íslands myndu fleiri koma aðvali dómara, þ.e. dómnefnd, dómsmálaráðherra og Alþingi. Hverjum og einumþessara aðila er ætlað að tempra vald hinna með nokkrum hætti, en lögin geraekki ráð fyrir því að dómnefndin ein velji dómara eða að ráðherra gangi fram ánnokkurs tillits til vilja Alþingis. Burtséð frá því var ljóst að Alþingi átti íreynd og að lögum síðasta orðið um hverjir yrðu að lokum skipaðir dómarar viðLandsrétt. Jafnvel þótt ráðherra hefði ákveðið að leggja tillögudómnefndarinnar óbreytta til við þingið, hefðu þær athafnir hans alls ekkiverið nægileg forsenda til að afstýra meintu tjóni stefnanda því fyrir lá aðþingið hefði ekki samþykkt þá tillögu. Hér sé ekki unnt að líta á málið meðsama hætti og þegar Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að tillaga ráðherrahafi að ófyrirsynju getað bitnað á orðspori þeirra sem ekki var lagt til aðyrðu skipaðir.Þrátt fyrirforsendur Hæstaréttar í dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 í málunum nr.591 og 592/2017 telur stefndi að gefa því frekari gaum í ljósi bótakröfustefnanda vegna ætlaðs fjártjóns, að Alþingi var ekki bundið af álitidómnefndar við meðferð málsins og ekki var óhjákvæmilegt að það samþykktistefnanda og að hann yrði síðan skipaður. Þá hafi stefnandi heldur ekki getaðhaft réttmætar væntingar til embættisins að viðlagðri bótaskyldu stefnda. Er aðmati stefnda ekki unnt að leggja til grundvallar að ætlað tjón stefnanda sé afvöldum saknæmrar og ólögmætrar háttsemi. Verði því ekki fullyrt í máli þessu aðskipun hefði óhjákvæmilega átt að fara á einn veg eða annan í meðförum Alþingisvið þær sérstöku aðstæður sem uppi voru. Er ósannað að stefnandi hefði veriðskipaður eða að skipa hefði átt hann í embættið.Með því aðauka vægi dómarareynslu var ljóst að aðrir umsækjendur úr hópi starfandi dómarahlutu einnig að teljast meðal hæfustu til að hljóta embættin sem höfðu langareynslu af dómarastörfum. Þau Arnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, BogiHjálmtýsson, Hildur Briem, Jón Finnbjörnsson, Jónas Jóhannsson, ÓlafurÓlafsson, Ragnheiður Bragadóttir og Sandra Baldvinsdóttir bættust af þeim sökumvið þá niðurstöðu nefndarinnar hverjir teldust hæfastir. Sé ekki unnt að skiljadóma Hæstaréttar frá desember síðastliðnum þannig að ráðherra hafi verið meðöllu óheimilt að leggja til grundvallar annað vægi matsþátta. Eins og framkom í rökstuðningi ráðherra taldi hann 24 umsækjendur koma til greina og að aukaþyrfti vægi dómarareynslu af ýmsum ástæðum við stofnun nýs dómstigs og horfatil laga um jafnrétti kynja. Er skilmerkilega gerð grein fyrir þessum ástæðum íbréfi þar sem rökstuðningur var veittur. Var um að ræða nýjan dómstól meðtilheyrandi álagi þar sem ráðherra taldi af ýmsum ástæðum brýnt aðdómarareynsla yrði metin meiri.Stefndivísar til gagna málsins um að Arnfríður Einarsdóttir hafi verið fulltrúi ogaðstoðarmaður dómara í meira en tíu ár og héraðsdómari í um það bil 14 ár. Fráþví síðla árs 2010 hafi hún verið forseti Félagsdóms, en þar eru dæmd u.þ.b. 13mál á ári að meðaltali. Þá sat hún sem varadómari í Hæstarétti Íslands í einumáli. Á starfsferli hennar hefur hún jöfnum höndum dæmt í málum í öllummálaflokkum héraðsdómstólanna, þ.e. í öllum tegundum sakamála, í almennumeinkamálum af öllum gerðum, ágreiningsmálum af öllum gerðum og lögræðismálum.Auk þess hefur hún samið fjölda rannsóknarúrskurða. Arnfríður hefur einnigmikla reynslu af stjórnsýslustörfum, meðal annars í úrskurðar­nefndum. Þá hafihún töluverða stjórnunarreynslu, en hún var skrifstofustjóri Héraðs­dómsReykjavíkur í nærfellt fjögur ár og forseti Félagsdóms frá árinu 2010.Arnfríður eigi þannig að baki 32 ára feril við dómstóla landsins og hefur fariðmeð dómsvald lungann af þeim tíma. Frekari umfjöllun er um reynslu Arnfríðar ábls. 11-13 í umsögn dómnefndar. ÁsmundurHelgason hafi í um tvö og hálft ár verið aðstoðarmaður dómara við HæstaréttÍslands. Hann var skipaður dómari við Héraðsdóm Reykjavíkur í maí 2010 og hefurgegnt embættinu í sjö ár. Á þeim tíma hafi hann dæmt í fjölmörgum einkamálum,verið meðdómsmaður í allnokkrum sakamálum og auk þess fengið fjölmörg mál tilmeðferðar þar sem gerð hefur verið krafa um rannsóknar- eða þvingunaraðgerðiraf hálfu lögreglu og ákæruvalds. Ásmundur hafi verið fastur dómari í Félagsdómifrá ársbyrjun 2014 og ad hoc dómari í Hæstarétti Íslands í einu máli. Ásmundurbýr jafnframt yfir mikilli reynslu af stjórnsýslustörfum. Hann starfaði til aðmynda í um sjö ár hjá umboðsmanni Alþingis og í um tvö ár sem lögfræðingur áskrifstofu Alþingis, nær allan tímann sem aðallögfræðingur og þekkir því veltil stjórnsýslu. Þá liggja eftir hann fræðiskrif en hann hefur m.a. ritaðbókarkafla, kennsluefni og fræðigreinar. Frekari umfjöllun er um reynsluÁsmundar á bls. 13-14 í umsögn dómnefndar. Er af framangreindu ljóst aðÁsmundur Helgason sé a.m.k. jafn hæfur til að gegna embætti landsréttardómaraog stefnandi. Hann hafi talsverða reynslu af dómstörfum, auk þess sem reynslahans af stjórnsýslustörfum fólst að mestu í að semja rökstuddar úrlausnir. JónFinnbjörnsson eigi að baki 28 ára feril við dómstólana og nánast allan þanntíma við dómstörf. Hann eigi jafnframt að baki langan kennsluferil en hann varstundakennari við lagadeild Háskóla Íslands í um átta ár og hefur annastkennslu við réttindanám í 11 ár. Hann hafi einnig ritað námsefni í sjórétti ogfræðigreinar. Frekari umfjöllun er um reynslu Jóns á bls. 31-32 í umsögndómnefndar. Telur stefndi ljóst að Jón Finnbjörnsson sé a.m.k. jafn hæfur tilað gegna embætti landsréttardómara og stefnandi, sérstaklega þegar höfð erhliðsjón af hinni löngu reynslu hans við dómstóla landsins. RagnheiðurBragadóttir hóf störf sem fulltrúi yfirborgardómarans í Reykjavík að loknuembættisprófi 1989 og gegndi því starfi í þrjú ár. Frá 1. júlí 1992 starfaðihún í rúm fimm ár sem dómarafulltrúi en síðan sem aðstoðarmaðurhæstaréttardómara í tæpt hálft annað ár. Hún hafi 15. janúar 1999 verið setttil þess að gegna starfi héraðsdómara til 30. júní 2001 við Héraðsdóm Reykjavíkur,Héraðsdóm Vesturlands og Héraðsdóm Austurlands. Hún var skipuð dómari viðHéraðsdóm Austurlands frá 15. september 2005 og gegndi því starfi til 1.september 2008, er hún sótti um flutning til Héraðsdóms Reykjaness þar sem húnhefur starfað síðan. Hún var sjálfstætt starfandi lögmaður um tíma áður en húnvarð dómari og rak sína eigin lögmannsstofu, ýmist ein eða með öðrum. Hún hefurjafnframt reynslu af stjórnsýslustörfum og hefur til að mynda tekið sæti íóbyggðanefnd, úrskurðarnefnd um viðskipti við fjármálafyrirtæki ogsamkeppnisráði. Auk þess hefur hún annast stundakennslu við Háskóla Íslands. Þávar hún dómstjóri við Héraðsdóm Austurlands á árunum 2005-2008. Ragnheiður áþannig að baki rúmlega 22 ára feril við dómstólana sem dómari, dómstjóri,dómarafulltrúi og aðstoðarmaður dómara. Störf hennar hafi tekið til allraréttarsviða. Stefnditelur ljóst af framangreindu að Arnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, JónFinnbjörnsson og Ragnheiður Bragadóttir séu a.m.k. jafn hæf til að gegna embættilandsréttardómara og stefnandi. Mati Alþingis um þetta hefur ekki verið hnekkt.Stefndivísar til þess að í dómum Hæstaréttar 19. desember 2017 hafi stefndi veriðsýknaður af kröfu tveggja umsækjanda, sem voru í hópi þeirra sem dómnefndintaldi hæfasta, voru dæmdar miskabætur til viðurkenningar á skaðabótaskylduvegna fjártjóns, þ.e. um sambærilega hagsmuni og stefnandi krefur stefnda um íþessu máli. Taldi Hæstiréttur að ekki hefði verið færð fram fullnægjandi sönnunum ætlað fjártjón og beri því „þegar af þeirri ástæðu“ að sýkna afviðurkenningarkröfu áfrýjanda. Orðalagið ber með sér að fleiri ástæður þarfnistskoðunar. Stefndi bendir á að af hans hálfu hafi verið viðurkennd sambærilegkrafa til greiðslu miskabóta stefnanda til handa. Stefndivísar til þess að þekkt sé í dómaframkvæmd að meðferð máls, þar sem ekki séuuppfyllt skilyrði stjórnsýslulaga, kunni að leiða til stofnunar bótaréttarfyrir miska. Á hinn bóginn þýði það ekki að viðkomandi hafi átt lögvariðtilkall til þess að endanleg ákvörðun yrði honum í hag, honum veitt leyfi, hannskipaður í starf eða á annan hátt orðið við umsókn. Stefndibendir jafnframt á að við skipun dómenda í Landsrétt hið fyrsta sinn giltuákvæði sem tæplega eiga sér hliðstæðu. Þótt annmarkar hafi verið á tillögu ráðherraog meðferð Alþingis, á þann hátt sem lagt er til grundvallar í dómumHæstaréttar frá 19. desember 2017, breyti það því ekki að skipan dómenda viðLandsrétt liggur fyrir og var endanleg í það skiptið með því að Alþingisamþykkti tillögur ráðherra að undangenginni meðferð stjórnskipunar- ogeftirlitsnefndar Alþingis og umræðum. Stefndileggur áherslu á hina sérstöku tilhögun sem lögin kváðu á um þegar skipað var íembætti dómara við Landsrétt og vísar um það til 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IVmeð lögum nr. 15/2016. Í skýringum við ákvæðið í frumvarpi sem varð aðdómstólalögum hafi verið sérstaklega áréttað að í ljósi þess að skipaðir yrðusamtímis 15 dómarar væri eðlilegt að tryggja aðkomu fleiri en eins handhafaríkisvalds að því. Stefndi byggir á því að skýra verðiþessi ákvæði laga sem giltu við skipun landsréttardómara með þeim hætti aðvíkja mátti frá áliti dómnefndar um að skipa þann sem að mati dómnefndarinnarværi hæfastur. Frávikið var þá réttlætanlegt og lögmætt ef Alþingi samþykktieinhvern þann umsækjanda eftir tillögu ráðherra sem fullnægði að matidómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. dómstólalaga. Þeir umsækjendursem ráðherra gerði tillögu um og Alþingi samþykkti, en voru ekki meðal 15hæfustu samkvæmt mati dómnefndarinnar uppfylltu þessi skilyrði augljóslega.Leggur stefndi áherslu á að orð bráðabirgðaákvæðisins „… frá þessu má þó víkja…“ þarfnist sérstakrar skoðunar þegar leyst er úr bótakröfu stefnanda fyrirfjártjón auk ákvæðis 2. mgr. ákvæðis til bráðabirgða IV.Þegar tilkasta Alþingis kom á grundvelli þessa bráðabirgðaákvæðis er ljóst af nefndumákvæðum laganna að svigrúm þess var á engan hátt takmarkað með sama hætti og efekki hefði komið til atbeina þess. Í ákvæðum laganna sem fyrr er lýst felst hiðaugljósa að Alþingi var ekki bundið af niðurstöðu dómnefndarinnar. Alþingihafði því skýlausa heimild til að samþykkja eða synja tillögu um hvern þann semdómnefnd taldi að fullnægði skilyrðum 2. og 3. mgr. dómstólalaga og var ekkibundið af niðurstöðu dómnefndarinnar. Stefndibendir á að í áliti meirihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis varbent á að þingmál af þessu tagi væri án fordæma. Kom fram að nefndin hefðifjallað um ýmis álitaefni svo sem hlutverk Alþingis, veitingavald ráðherra,hlutverk dómnefndar um mat á hæfi, stofnun Landsréttar, jafnréttissjónarmið ogtillögur ráðherra. Mikilvægt sé að hafa í huga hvernig stjórnskipunar- ogeftirlitsnefnd litu á hlutverk Alþingis samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu viðdómstólalög. Stefndi telur að þar sem Alþingi var ekki bundið af álitidómnefndarinnar og átti lokaorð um hvern og einn umsækjanda hafi þinginu veriðstætt á því að horfa einnig til jafnréttissjónarmiða, ekki síst á grundvellimeginmarkmiða laga nr. 10/2008 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla,sbr. einkum 1. gr., 18. gr., 20. gr. og 24. gr. Á sama hátt og víkja mátti frááliti dómefndar við meðferð málsins á Alþingi mátti þingið fjalla um málið áöðrum grundvelli t.d. jafnréttissjónarmiðum við skipan dómsins í heild. Stefnditelur ekki verða séð að Hæstiréttur hafi hafnað þessu með öllu í dómum sínumfrá 19. desember síðastliðnum enda verði að skoða umfjöllun réttarins um þettaatriði í tengslum við málsmeðferð ráðherra á grundvelli 10. gr.stjórnsýslulaga. Í dómi sínum nefndi Hæstiréttur að annmarki hefði af þessumsökum verið á meðferð Alþingis þar sem ekki hefði verið bætt úr annmörkum ámeðferð ráðherra. Ekki hafi á hinn bóginn verið slegið nokkru föstu um aðatkvæðagreiðsla og efnisleg niðurstaða Alþingis og samþykkt þingsins hafi veriðandstæð lögum. Verði að líta svo á að almenn sjónarmið um jafnrétti kynja hafiverið málefnaleg þegar skipað var fyrsta sinn í 15 stöður dómara við nýjanáfrýjunardómstól eins og það horfði sérstaklega við Alþingi.Enn fremurverði ekki horft fram hjá hvers eðlis niðurstaða Alþingis er í þessu sambandi,sbr. 2. gr. stjórnarskrá og að um atkvæðagreiðslu var að ræða. Horfa verði þásérstaklega til 48. gr. stjórnarskrár um að hver alþingismaður er eingöngubundinn við sannfæringu sína.Af hálfustefnda er bent á að málatilbúnaður stefnanda sé í öllum aðalatriðum reistur ániðurstöðu dómnefndarinnar. Sem fyrr segir telur stefndi Alþingi ekki hafaverið bundið af niðurstöðu dómnefndarinnar þrátt fyrir að í dómum Hæstaréttarhafi verið fundið að málsmeðferð. Þegar grannt sé skoðað sé ljóst að Alþingivar heldur ekki bundið af því að velja hæfasta umsækjandann og ekki þann semdómnefnd taldi hæfastan. Það liggi í hlutarins eðli þar sem greiða þurftiatkvæði á Alþingi; í því tilviki gat þingmaður t.d. setið hjá eins og rauninvarð. Þá byggir stefndi einnig á því að þótt tillögugerð ráðherra hefði verið áaðra lund – eða tillaga stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar – og rökstudd meðöðrum hætti og með samanburði eins og fjallað var um í dómum Hæstaréttar fráfyrra ári sé ekki unnt að leggja til grundvallar að Alþingi hefði verið bundiðvið þann rökstuðning í atkvæðagreiðslu eða við meðferð málsins. Stefnanda máttivera þetta með vísan til gildandi lagaákvæða. Auk þess sé skilyrðiskaðabótareglna um orsakasamband og sennilega afleiðingu ekki uppfyllt viðþessar aðstæður. Fallist hafi verið á svipuð sjónarmið stefnda var ímeginatriðum í hinum áfrýjuðu dómum héraðsdóms sem sættu endurskoðun með dómumHæstaréttar 19. desember síðastliðinn, en þar fyrir dómi var niðurstaðan byggðá því að ekki væri sýnt fram á tjón.Í ljósiþessa byggir stefndi á því að tjón sé að fullu bætt. Um er að ræðaófjárhagslegt tjón á sama hátt og dæmt er um í nefndum dómum Hæstaréttar ímálunum nr. 591 og 592/2017. Við meðferð málsins á Alþingi var unnt að hafnatillögu ráðherra, annað hvort í heild eða hvað snerti tiltekinn umsækjanda. Svovarð ekki og hlutu þeir 15 einstaklingar sem nú gegna embætti dómenda viðLandsrétt lögmæta skipun. Sé því ekki unnt að fallast á að borið hafi að skipastefnanda að viðlagðri bótaskyldu stefnda. Stefndi fellst ekki á að hér gildiöfug sönnunarbyrði, enda væri það ekki í samræmi við dómafordæmi.Umrannsóknarreglu og andmælarétt byggir stefndi sérstaklega á því að ekki er unntað fullyrða að frekari rannsókn eða andmæli hefðu leitt til þess að stefnandihefði verið skipaður dómari við Landsrétt. Sama er ef stefnanda hefði veriðgefinn kostur á frekari andmælum. Öll sjónarmið stefnanda höfðu komið fram. Aðþví er snertir mat á dómarareynslu lágu upplýsingar um það fyrir og ekkinauðsynlegt að gefa sérstakan kost á andmælum. Fyrir liggurað stefnandi sendi einnig stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis erindi semliggur fyrir í málinu og kom þar fram sínum sjónarmiðum. Að því er snertirmálsástæður um rökstuðning liggi fyrir ítarlegt svar ráðuneytis, dags. 6. júlí2017 og vísast til þess.Hvað semþessu liði sé ekki fram komin sönnun þess að orsakasamband hafi verið millimálsmeðferðar ráðherra og meðferðar á Alþingi, enda hafði Alþingi tækifæri á aðhafna tillögu ráðherra um hvern og einn. Að undangengnum umræðum á Alþingi ogumfjöllun þingnefndar samþykkti Alþingi tillöguna.Í ljósi allsframangreinds og þess að ráðherra var að sönnu heimilt að leggja til aðra semuppfylltu hæfisskilyrði en þá sem nefndin taldi hæfasta, sem og hlutverkAlþingis, er ekki unnt að líta svo á að það sé vegna saknæmrar eða ólögmætrarháttsemi að stefnandi hlaut ekki skipun sem dómari við Landsrétt. Mótmælirstefndi því að ráðherra hafi sýnt saknæma og ólögmæta háttsemi. Auk þess er þvímótmælt að meðferð og endanleg niðurstaða á Alþingi hafi verið saknæm ogólögmæt. Á sama hátt er ekki raunhæft að stefnandi hafi haft réttmætarvæntingar til embættisins eða átt lögvarða kröfu til þess eru fyrir hendi svomiklir óvissuþættir um hvernig Alþingi hefði lagt til aðra niðurstöðu að ekkier unnt að fullyrða að skipa hefði átt stefnanda. Stefndi telur ekki unnt að fullyrðaað stefnanda hefði borið að skipa í embættið þótt ráðherra hefði gert sérstakartillögur um þá fjóra umsækjendur sem skipaðir voru en voru ekki hæfastir taldiraf dómnefnd og rökstutt þær frekar á þann hátt sem Hæstiréttur taldi í dómumsínum, einkum með tilliti til úrlausnarefnis um miskabætur. Stefnandi hafi ekkisannað að útilokað hefði verið að leggja til umsækjendur án þess að hann væriþeirra á meðal. Ganga verði út frá því að umræddir fjórir umsækjendur hefðu viðþær aðstæður verið samþykktir af Alþingi þótt staðið hefði verið á annað háttað tillögum um þá og vísast þá meðal annars til þess rökstuðnings sem veitturvar. Meðvísan til alls þessa beri að sýkna af kröfum stefnanda varðandi bótakröfu vegnafjártjóns.Verði ekkifallist á ofangreint ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi veriðog sé hæfari en Arnfríður Einarsdóttir, Ásmundur Helgason, RagnheiðurBragadóttir og Jón Finnbjörnsson. Verður þá að gera þá kröfu að stefnandi sanniað hann sé hæfari en hvern og einn þessara umsækjenda. Auk þessa verði eins ogfyrr segir að leggja sönnunarbyrði á stefnanda um að skipun hans hefði veriðsamþykkt á Alþingi. Því verði að hafna sem ósönnuðu.Álitidómnefndar hafi ekki verið hnekkt í dómum Hæstaréttar nema um atriði semrétturinn taldi hafa óverulegt vægi en það hafi lotið að samningu dóma. Einniger á mörgum umsækjendum afar lítill munur í einstökum matsatriðum þegar horft erá Excel-skjal sem nefndin útbjó. Þannig voru þeir dómarar sem ráðherra gerðitillögu um og ekki voru meðal þeirra 15 sem nefndin taldi hæfasta með allháareinkunnir fyrir dómarareynslu og þrír þeirra með hærri einkunn en stefnandi.Verði að gera kröfu til þess að stefnandi sanni að hann uppfylli betur skilyrðium samningu dóma og um dómarareynslu sína en þeir fjórir sem skipaðir voru envoru ekki á meðal 15 hæfustu eftir mati dómnefndar. Stefndi leyfi sér aðfullyrða að a.m.k. þrír af þessum fjórum höfðu meiri reynslu af dómarastörfumog samningu dóma og sá fjórði hafði starfað lengur í dómsýslunni. Stefndimótmælir málsástæðum í stefnu að öðru leyti og krefst sýknu. Stefndihafnar bótakröfu stefnanda, sem stefnandi hefur sett fram í formiviðukenningarkröfu. Ekki sé ljóst af hverju stefnandi telur ástæðu til aðkrefjast viðurkenningar en hafa ekki uppi fjárkröfu til að úr deilunni yrðiendanlega leyst ef ekki yrði á sýknu fallist. Stefndi telur að stefnandi eigialla möguleika á að takmarka ætlað tjón sitt í framtíðinni og sækja um önnurstörf eða embætti, t.d. við Landsrétt. Skorað er á stefnanda að leggja framársreikninga vegna sjálfstæðrar starfsemi eða félaga í eigu stefnanda samkvæmtskattframtölum. Þá verður að horfa til þess að Kjararáð ákvað ekki laun dómendavið Landsrétt fyrr en allnokkru eftir að skipun var um garð gengin. Stefnandigat ekki haft væntingar til þess að laun myndu hækka á þann hátt sem kröfugerðhans virðist grundvölluð á og tæplega er unnt að ganga út frá að stefnandi hafisótt um embættið vegna hærri launa. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnaðvísast í öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV. Niðurstaða dómsins.Forsaga málsins og dómar Hæstaréttarí málum annarra umsækjendaMálatilbúnaðurstefnanda byggist á því að viðurkenna beri rétt hans til skaðabóta úr hendiíslenska ríkisins vegna þess að ráðherra hafi gengið fram hjá honum meðólögmætum hætti þegar hún bar fram til Alþingis og síðar til forseta Íslandstillögur sínar um hverjir skyldu skipaðir dómarar við Landsrétt. Stefnandi varí hópi 15 einstaklinga sem dómnefnd taldi á meðal 15 hæfustu umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt samkvæmt áliti frá 19. maí 2017. Ráðherra lagðihins vegar sjálf fram lista til forseta Alþingis 29. maí 2017 með eigintillögum um hvaða 15 einstaklingar skyldu skipaðir dómarar við Landsrétt og varstefnandi ekki þar á meðal. Alþingi staðfesti tillögur ráðherra og vorutillögurnar sem fyrr segir sendar forseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf15 dómara við Landsrétt 8. júní 2017.Tilstuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einkum til dóma Hæstaréttar frá 19.desember 2017 í málum nr. 591/2017 og 592/2017. Þar komst Hæstiréttur að þeirriniðurstöðu að málsmeðferð dómsmálaráðherra við skipun í embætti dómara viðLandsrétt í júní 2017 hefði verið andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Íofangreindum dómum er lýst þeirri niðurstöðu Hæstaréttar að málsmeðferðráðherra hafi ekki verið annmörkum háð varðandi þá ellefu umsækjendur semraðast höfðu í sæti 1, 2, 3, 4, 5, 6, 8, 9 10, 13 og 15 samkvæmt stigatöfludómnefndar. Hæfni þeirra hefði verið metin af dómnefnd sem hafði yfir að ráðasérþekkingu í þeim efnum og framkvæmdi mat sitt í samræmi við fyrirmæli 2. mgr.4. gr. a laga nr. 15/1998 og reglur sem um dómnefndina gilda. Samkvæmt þessuhefði ekkert staðið því í vegi að tillaga ráðherra um samþykki Alþingis fyrirheimild til að skipa þessa umsækjendur yrði borin upp í einu lagi viðatkvæðagreiðslu á Alþingi í samræmi við ákvæði þingskaparlaga og þingvenjur, aðþví tilskildu að kostur gæfist á að greiða atkvæði um hvern og einn semráðherra gerði tillögu um, kæmi fram ósk um slíkt. Hæstirétturtaldi hins vegar að öðru máli gilti um þá málsmeðferð sem ráðherra viðhafðiþegar hann lagði fram tillögu til Alþingis um að vikið yrði frá álitidómnefndar um veitingu dómaraembættis. Taldi Hæstiréttur að óhjákvæmilegt væriað slík ákvörðun væri þá reist á frekari rannsókn ráðherra eftir 10. gr.stjórnsýslulaga. Skyldi þá tryggt að fyrir hendi væri sérþekking sambærilegþeirri sem dómnefnd byggi yfir og að tekið væri tillit til fyrirmæla ráðherra íreglum nr. 620/2010 um þau atriði sem ráða skyldu hæfnismati. Var rakið ídóminum að til þessa væri enn brýnni ástæða en ella þegar álit dómnefndar væribindandi fyrir ráðherra og óheimilt væri að skipa í embætti umsækjanda semdómnefnd hefði ekki metið hæfastan nema að fengnu samþykki Alþingis. Gæta yrðiað því að við veitingu dómaraembætta tæki ráðherra ekki ákvörðun um starf semætti undir boðvald hans sjálfs, heldur um stöðu sem tilheyrir þeirri greinríkisvaldsins sem að stjórnlögum færi með eftirlitshlutverk gagnvart öðrumgreinum þess og tryggt væri sjálfstæði í 1. málslið 61. gr. stjórnarskrárinnar,sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998.Í ljósi þess að hversu miklu leytimálatilbúnaður stefnanda byggist á dómum Hæstaréttar er fullt tilefni til aðtaka orðrétt eftirfarandi úr forsendum dómanna:,Að gættu framansögðu bar ráðherra íljósi rannsóknarskyldu sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga að lágmarki aðgera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegarþeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu. Efniðurstaða þess samanburðar gat gefið tilefni til hefði ráðherra á þeimgrundvelli borið að rökstyðja þá ákvörðun sína að leita eftir samþykki Alþingisfyrir þeirri tillögu að vikið yrði frá áliti dómnefndar. Aðeins þannig hefðiAlþingi á réttum grundvelli getað rækt hlutverk sitt í ferlinu og tekið afstöðutil mats ráðherra andstætt mati dómnefndar. [...]Við úrlausn þess hvort staðið hafiverið að málum af hálfu dómsmálaráðherra í samræmi við ofangreint er fyrst tilþess að líta að gögn málsins bera ekki með sér, að fram hafi farið af hálfuráðherra eða aðila á hennar vegum sérstök rannsókn sambærileg rannsókndómnefndar á atriðum, sem vörðuðu veitingu umræddra fjögurra dómaraembætta viðLandsrétt í undanfara þess að ráðherra ákvað að víkja frá dómnefndarálitinu. Erreyndar tekið fram í málatilbúnaði stefnda að ráðherra hafi haft undir höndumöll sömu gögn og dómnefndin og að ekki hafi verið byggt á öðrum eða nýjumgögnum heldur hafi ráðherra ákveðið að ljá dómarareynslu aukið vægi.“ Íforsendum Hæstaréttar er síðan rakið í kjölfarið að með tillögum dómsmálaráðherraum hverja skyldi skipa dómara við Landsrétt hafi fylgt skjal, sem hafði aðgeyma rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun. Þar hafi þess fyrst verið getið hvenærráðherra hafi borist álit dómnefndar og drög að álitinu, því næst hvaða reglurgiltu um störf dómnefndar, vísað var til þess að álit nefndarinnar væriyfirgripsmikið, að ítarleg umfjöllun væri í því um þá þætti sem auðvelt væri aðmeta hlutlægt og að sú veiting embætta sem lægi fyrir dómsmálaráðherra væri ánfordæma. Í framhaldinu var vikið að hlutverki Landsréttar semáfrýjunardómstóls, þess getið að dómnefnd legði reynslu af dómarastörfum aðjöfnu við reynslu af lögmanns- og stjórnsýslustörfum og tekið var fram að þrírnánar tilgreindir þættir hafi verið látnir liggja milli hluta með því að geraekki upp á milli umsækjenda hvað þá varðaði. Þá hafi sagt að með því að geraekki tilraun til að leggja þætti varðandi stjórnun þinghalda og samningu dómatil grundvallar heildarmati yrði ekki annað ráðið en að reynsla dómara hafiekki fengið það vægi sem tilefni væri til og gert væri ráð fyrir í reglum nr.620/2010. Þessu næst hafi verið vísað til bréfaskipta ráðherra og formannsdómnefndar, vikið að því að mat huglægra þátta væri vandasamt og ætti ekki aðvera vélrænt og að ekkert í reglum nr. 620/2010 kallaði á slík vinnubrögð. Ílok fylgiskjalsins hafi sagt að eftir að hafa farið yfir öll gögn málsins væriþað niðurstaða ráðherra að fleiri umsækjendur hafi komið til greina entilteknir hafi verið í ályktarorðum dómnefndar. Þannig hafi þeir fimmtánumsækjendur sem nefndin tiltók allir komið til greina sem og aðrir sem bjugguyfir áralangri dómarareynslu, alls 24 umsækjendur. Í framhaldinu hafðiHæstiréttur eftirfarandi orð um þessa málsmeðferð: ,,Samkvæmt því sem hér var rakiðliggur ekki fyrir að frekari rannsókn af hálfu dómsmálaráðherra hafi farið framá atriðum sem vörðuðu veitingu þeirra fjögurra dómaraembætta sem eftir stóðu.Þá fullnægði rökstuðningur ráðherra í fylgiskjali með bréfi til forsetaAlþingis 29. maí 2017 og tillaga hennar til Alþingis, um skipun tilgreindrafjögurra umsækjenda í dómaraembætti í stað þeirra sem dómnefnd hafði lagt til,ekki þeim lágmarkskröfum sem að framan er lýst. Án tillits til þess hvortráðherra gat með minnisblaði sínu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndarAlþingis 30. maí 2017 bætt úr þeim annmörkum, sem voru á rannsókn hennar,rökstuðningi og tillögugerð, hafði það minnisblað ekkert nýtt að geyma umframþað sem fram hafði komið í áliti dómnefndar. Þá gátu sjónarmið á grundvellilaga nr. 10/2008 um jafna stöðu karla og kvenna ekki komið til álita viðveitingu ráðherra á dómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðuáður verið metnir jafnhæfir til að gegna því. Að gættum þeim kröfum sem gerabar samkvæmt framansögðu var rannsókn ráðherra ófullnægjandi til að upplýsamálið nægilega, svo ráðherra væri fært að taka aðra ákvörðun um hæfniumsækjenda en dómnefnd hafði áður tekið. Var málsmeðferð ráðherra að þessuleyti því andstæð 10. gr. stjórnsýslulaga. Leiðir þá af sjálfu sér að annmarkivar á meðferð Alþingis á tillögu dómsmálaráðherra þar sem ekki var bætt úrannmörkum á málsmeðferð ráðherra þegar málið kom til atkvæðagreiðslu á Alþingi.“2. Réttur stefnanda til bóta fyrirfjárhagslegt tjón.Stefndihefur í málsvörn sinni gegn því að hann beri skaðabótaábyrgð vegna fjártjónsvísað til þess að þótt stefnandi hafi verið í hópi hæfustu umsækjanda umembætti dómara við Landsrétt að mati dómnefndar, þá hafi hann ekki getað gengiðað því vísu að hljóta embættið, enda hafi það verið ljóst að Alþingi þurfti aðsamþykkja tillögur ráðherra um hvern og einn eða hafna með þeim afleiðingum aðráðherra þurfti að leggja fram nýja tillögu. Af hálfu stefnda hefur enn fremurverið vísað til þess að ráðherra hafi verið ljóst þegar hún fékk álitdómnefndar í hendur að það myndi ekki hljóta samþykki á Alþingi óbreytt enhenni hafi meðal annars verið gert þetta ljóst af forsvarsmönnumsamstarfsflokka í ríkisstjórn. Telur stefndi að jafnvel þótt ráðherra hefðiákveðið að leggja tillögu dómnefndar óbreytta fyrir þingið þá hefðu athafnirhennar ekki nægt til að afstýra meintu tjóni stefnanda þar sem fyrir hafi legiðað Alþingi hefði ekki samþykkt þá tillögu. Dómurinngetur ekki fallist á þessar málsástæður. Verður í því sambandi að hafa í hugaað dómsmálaráðherra fór í reynd með vald til skipunar dómara við Landsrétt ísamræmi við stöðu hennar sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds og bar aðstjórnlögum sérstaka ábyrgð á þeirri skipun, sbr. 13. gr. og 14. gr.stjórnarskrárinnar. Tillaga ráðherra til Alþingis um að annar verði skipaðurdómari en sá sem dómnefnd hefur metið hæfastan, er einnig lögbundinn þáttur íundirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti, sjá hér tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar frá 31. júlí 2017 í málum nr. 451 og 452/2017. Í ljósiþessa er ekki unnt að fallast á málsástæðu stefnda sem felur efnislega í sér aðráðherra hafi ekki megnað að koma í veg fyrir þá atburðarás sem átti sér staðmeð að gengið var fram hjá stefnanda, enda var það hún sem tók þá ákvörðun aðtaka hann út af listanum frekar en aðra umsækjendur. Ráðherra fór enn fremurbæði með það vald að leggja til umsækjendur og eins að ákveða hvort tillaga umskipun þeirra umsækjenda sem Alþingi hafði samþykkt yrði borin undir forsetaÍslands til staðfestingar. Við þetta máenn fremur bæta að ef fallist væri á málsástæðu stefnda um að vandkvæði á þvíað sjá fyrir hver afdrif máls verða í meðförum Alþingis takmörkuðu eða jafnvelfirrtu hann bótaskyldu myndi slík niðurstaða draga verulega úr möguleikumeinstaklinga til að leita réttar síns vegna skipunar í embætti þar sem Alþingikæmi að máli. Í þessu samhengi verður einnig að leggja áherslu á að Alþingikemur við þessar aðstæður ekki fram í hlutverki sínu sem löggjafi heldur er þvífalinn ákveðinn þáttur í undirbúningi að stjórnvaldsákvörðun sem ráðherra tekurog er á ábyrgð ráðherra. Þá verðurenn fremur að minna á að sú niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir að annmarkihafi verið á meðferð Alþingis á tillögu ráðherra þegar málið kom þar tilatkvæðagreiðslu, sbr. þá dóma réttarins sem vitnað er til hér að framan. Afþeim dómum verður enn fremur skýrlega ráðið að þar sem á skorti að ráðherragerði grein fyrir samanburði sínum á umsækjendum í rökstuðningi til Alþingishafi Alþingi ekki á réttum grundvelligetað rækt hlutverk sitt í ferlinu og tekið afstöðu til mats ráðherra andstættmati dómnefndar. Verður af þeim sökum að hafna alfarið þeim vörnum stefnda aðsamþykki Alþingis á tillögum ráðherra um aðra umsækjendur hafi leitt til þessað ákvörðun um endanlegt val þeirra fjögurra sem komu í stað stefnanda ogþriggja annarra umsækjenda hafi verið lögmæt. Með vísan til þessarar niðurstöðuverður einnig að hafna þeirri málsástæðu stefnda að Alþingi hafi getað samþykkttillögur ráðherra á grundvelli sjónarmiða sem leidd verða af lögum nr. 10/2008,um jafna stöðu karla og kvenna, enda komu þau ekki til álita við veitinguráðherra á dómaraembættunum nema tveir eða fleiri umsækjendur hefðu áður veriðmetnir jafnhæfir til að gegna því.Dómurinn færheldur ekki séð að það geti haft þýðingu við úrlausn um kröfu stefnanda umskaðabætur fyrir fjártjón hvaða væntingar stefnandi mátti gera sér um meðferðmálsins í kjölfar þess að umsögn dómnefndar lá fyrir. Verður þá að líta tilþess að málatilbúnaður stefnanda byggist ekki á því að hann eigi rétt til bótaá grundvelli þess að réttmætar væntingar hans hafi verið virtar að vettugi,heldur því að hann telur sig mundu hafa hlotið embætti dómara við Landrétt efekki hefðu verið annmarkar á málsmeðferð og efnislegu mati ráðherra. Að því ersnertir kröfu stefnanda um að honum verði bætt fjárhagslegt tjón vegnaólögmætrar framgöngu ráðherra við meðferð málsins verður að hafa í huga aðalmennt leiða annmarkar á málsmeðferð og undirbúningi stjórnvaldsákvörðunar umveitingu embættis ekki einir og sér til bótaábyrgðar stefnda gagnvart þeim semfær ekki slíkt embætti. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur það aftur á mótiverið talið forsenda fyrir bótaskyldu stefnda við slíkar aðstæður að sá semsækir um opinbert embætti sýni fram á að lögmæt meðferð málsins ogforsvaranlegt mat á umsókn og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjendahefði leitt til þess að hann hefði hlotið embættið, sbr. meðal annars tilhliðsjónar dóma Hæstaréttar Íslands frá 19. september 2002 í máli nr. 90/2002,frá 14. apríl 2011 í máli nr. 412/2010 og frá 7. júní 2018 í máli nr. 578/2017.Þegar tekiner afstaða til þess hvort stefnandi hafi uppfyllt þær kröfur til sönnunar semgerðar eru samkvæmt framangreindu er óhjákvæmilegt að horfa til tilvitnaðradóma Hæstaréttar frá 19. desember 2017. Verður þá fyrst að benda á að í þessummálum komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að tilteknir annmarkar semHéraðsdómur Reykjavíkur taldi að hefðu verið á áliti dómnefndar hefðu veriðóverulegir og samkvæmt því ekki einir og sér getað gefið tilefni til þess að vikiðyrði frá dómnefndarálitinu. Þá var ekki af hálfu Hæstaréttar tekið undirsjónarmið Héraðsdóms um að sá mælikvarði sem dómnefndin beitti og sá naumi tímisem henni var ætlaður til starfa síns hafi leitt til þess að í reynd skorti áað efnislegt mat og samanburður færu fram á verðleikum umsækjenda og þar meðhæfni þeirra. Af þeim sökum verður við úrlausn þess máls sem hér er tilumfjöllunar að leggja til grundvallar að ekki hafi verið neinir annmarkar ádómnefndarálitinu sem réttlætt gátu að ráðherra viki frá því. ÞóttHæstiréttur hafi í fyrrgreindum dómum sínum einungis vísað með beinum hætti til10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem fjallar um skyldu stjórnvalds til aðafla sér fullnægjandi upplýsinga um atvik máls áður en það tekur ákvörðun ímáli, verður að sama skapi ekki litið fram hjá því að í dómunum er einnigfjallað um hvernig efnislegu mati ráðherra á umsækjendum var háttað og þærályktanir sem hún dró af því mati. Þannig er tekið svo til orða í forsendumHæstaréttar að ráðherra hafi ,,að lágmarki borið að gera samanburð á hæfniannars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefnd hafði metið meðal 15hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegar þeirra fjögurra semráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu“. Að matiþessa dóms verður ekki annað ráðið af þessum forsendum Hæstaréttar en að þar sévísað til þeirrar skyldu sem hvílir á ráðherra samkvæmt grundvallarreglumstjórnsýsluréttarins um mat á hæfni umsækjenda. Þannig getur stjórnvald að öllujöfnu ekki slegið því föstu að það hafi valið hæfasta umsækjandann nema þaðhafi gert heildstæðan samanburð á umsækjendum með tilliti til þeirra krafna semlög gera til þess einstaklings sem gegna má starfinu og þeirra sjónarmiða semvalið á milli umsækjenda byggist á. Hvað varðar þærkröfur og sjónarmið sem samanburður á umsækjendum byggist á er almennt gengiðút frá því að stjórnvaldið sem veitir viðkomandi embætti skuli ákveða hverjusinni á hvaða sjónarmiðum ákvörðun um skipun eigi að byggjast, að því marki semekki er mælt fyrir um annað í lögum eða stjórnvaldsfyrirmælum og óskráðarreglur stjórnsýsluréttarins fela ekki í sér takmarkanir í þessu efni. Þausjónarmið ráðast þó af eðli og viðfangsefnum þess embættis sem verið er aðskipa í hverju sinni. Þannig verður að telja að veitingu dómaraembætta sésvigrúm ráðherra þrengra að þessu leyti, enda tekur ráðherra þá ekki ákvörðunum veitingu embættis sem heyrir undir boðvalds hans sjálfs, heldur um stöðu semtilheyrir þeirri grein ríkisvaldsins sem að stjórnlögum fer með eftirlitshlutverkgagnvart öðrum greinum þess og tryggt er sjálfstæði í 1. málslið 61. gr. sem og1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. mgr. 24. gr. þágildandi laga nr.15/1998, um dómstóla, sbr. dóma Hæstaréttar frá 19. desember 2017 sem áður ervitnað til. Í sömu dómumer jafnframt tekið skýrt fram að ef ráðherra hygðist víkja frá mati dómnefndarskyldi tryggt að fyrir hendi væri sérþekking sambærileg þeirri sem dómnefndbyggi yfir og að tekið væri tillit til fyrirmæla ráðherra í reglum nr. 620/2010um þau atriði sem ráða skulu hæfnismati. Í 4. gr. þeirra reglna var kveðiðsérstaklega á um það að dómnefnd skyldi gæta þess að samræmis væri gætt við matumsækjenda þannig að jafnræði væri í heiðri haft. Þá skyldi niðurstaðan byggð áheildstæðu mati á grundvelli málefnalegra sjónarmiða út frá verðleikumumsækjenda með hliðsjón af menntun og reynslu, ráðvendni, hæfni og skilvirkni ístarfi, eins og nánar greinir með tilliti til atriða sem nánar voru rakin í1.–5. tölul. 4. gr. Þegar litiðer til þeirra fyrirmæla sem ráðherra var bundinn af samkvæmt reglum nr.620/2010 verður ekki annað séð en að þar hafi verið sett það viðmið við mat áhæfni umsækjenda um dómaraembætti að æskilegt væri að umsækjandi hefðifjölbreytta starfsreynslu á sviði lögfræðinnar, s.s. reynslu af dómstörfum,málflutningi eða öðrum lögmannsstörfum, störfum innan stjórnsýslunnar eðafræðistörfum. Ljóst er aðekki er gert ráð fyrir því berum orðum í reglum nr. 620/2010 að ráðherra gætilagt aukna áherslu á tiltekna þætti í starfsreynslu umsækjenda við mat á hæfniþeirra til að gegna dómaraembætti. Að sama skapi verður heldur ekki séð aðráðherra hafi samkvæmt sömu reglum verið alfarið óheimilt að ljá reynslu afdómsstörfum aukið vægi, enda var ekki í reglunum kveðið á um innbyrðis vægimatsþátta, þótt vissulega væri talið æskilegt að starfsreynsla umsækjenda værifjölbreytt. Hvað semleið annars heimild ráðherra til að leggja meira upp úr dómarareynslu við mat áhæfni umsækjanda, þá leikur að mati dómsins enginn vafi á því að ráðherra barallt að einu að gera samanburð á umsækjendum með tilliti til reynslu þeirra afdómsstörfum, ef hún ákvað á annað borð að byggja á þessari tilteknu reynslu, ogþess heldur ef hún kaus að auka vægi hennar. Ítilvitnuðum dómum Hæstaréttar frá 19. desember 2017 er raunar tekið svo tilorða í tengslum við þessa skyldu að ráðherra hafi ,,að lágmarki“ borið ,,aðgera samanburð á hæfni annars vegar þeirra fjögurra umsækjenda sem dómnefndhafði metið meðal 15 hæfustu en ráðherra gerði ekki tillögu um, og hins vegarþeirra fjögurra sem ráðherra gerði tillögu um í stað hinna fyrrnefndu“. Að matidómsins er þó ekki unnt að leggja þann skilning í þetta orðalag úr forsendumHæstaréttar að skylda ráðherra að þessu leyti sé takmörkuð við að bera þá fjóraumsækjendur af lista dómnefndar, sem hún ákvað að gera ekki tillögu um að yrðuskipaðir, saman við þá fjóra umsækjendur sem hún síðar lagði til við Alþingi.Verður í því sambandi að leggja áherslu að á ráðherra hvíldi allt að einu súskylda að sjá til þess að 15 hæfustu umsækjendurnir yrðu skipaðir dómarar viðLandsrétt á grundvelli heildstæðs samanburðar á umsækjendum með tilliti tilþeirra sjónarmiða sem hún taldi sjálf rétt að byggja á. Ef ráðherra taldi aðrétt væri að ljá reynslu af dómsstörfum aukið vægi bar henni að réttu lagi aðleggja mat á alla umsækjendur út frá því sjónarmiði. Að öðrum kosti varráðherra ekki í aðstöðu til að slá því föstu að hún hefði valið 15 hæfustuumsækjendurna á grundvelli reynslu þeirra af dómsstörfum. Að matidómsins gefa hvorki gögn málsins né skýringar ráðherra fyrir dómi greinargóðamynd af því hvaða samanburður hafi farið fram af hálfu ráðherra á umsækjendummeð tilliti til sjónarmiða um reynslu af dómsstörfum. Þannig liggur ekkertfyrir um í hverju samanburðurinn fólst og hver var niðurstaða ráðherra uminnbyrðis mat einstakra þátta milli umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt,að því marki sem hún lagði annað mat á umsækjendur en dómnefndin. Telja verðurað í ljósi tölvupósts setts ráðuneytisstjóra til ráðherra, dags. 28. maí 2017,hafi ráðherra haft sérstaklega ríkt tilefni til að huga að því hvernig þessumsamanburði yrði háttað. Í tölvupóstinum er beinlínis vikið að þeim breytingumsem ráðherra hafði í huga á lista nefndarinnar með tilliti til aukins vægisdómsstarfa eins og hún vék sjálf að í skýrslu sinni fyrir dómi. Kemur þarjafnframt fram að ráðherra væri þá að bæta úr annmörkum sem verið hefðu meðsjálfstæðu mati, sem þýddi að leggja þyrfti ,,sama mat á alla umsækjendur útfrá þeim málefnalegu og lögmætu forsendum sem ráðherra gefur sér“. Best væriþví að ,,veita dómarastarfaflokknum aukið vægi og geta vísað til þess gagnvartöllum hópnum“. Þrátt fyrirframangreindar ábendingar setts ráðuneytisstjóra er í gögnum málsins ekkert aðfinna um samanburð á umsækjendum með tilliti til reynslu af dómsstörfum. Gögnmálsins, sbr. meðal annars bréf ráðherra til forseta Alþingis 29. maí 2017, hafaí reynd aðeins að geyma rökstuðning ráðherra fyrir því hvers vegna hún taldi þáfjóra umsækjendur, sem hún gerði sjálf tillögu um, hæfa til að gegna embættidómara við Landsrétt og til hvaða upplýsinga hún leit um þá umsækjendur. Ágrundvelli þeirra gagna sem fyrir liggja í málinu er hins vegar ekki unnt aðfullyrða að af hálfu ráðherra hafi farið fram samanburður á umsækjendum semfullnægði þeim kröfum sem taldar eru hluti af grundvallarreglum ístjórnsýslurétti um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda. Í þvísambandi verður að leggja áherslu á að ákvörðun um skipun í opinbert embættiverður að byggjast á samanburði á umsækjendum á sambærilegum grundvelli semleiði í ljós hver er hæfastur til að gegna starfinu en ekki bara réttlætingu áþví hvern ráðherra vill skipa í embættið.Eins og áðurhefur verið rakið hefur það verið talið forsenda í dómaframkvæmd Hæstaréttarfyrir bótaskyldu stefnda gagnvart þeim sem sækir um opinbert embætti aðviðkomandi umsækjandi sýni fram á að lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegtmat á umsókn og samanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt tilþess að hann hefði hlotið umrætt embætti. Þar sem hvorugur aðila málsins hefurteflt fram málsástæðum um að dómnefnd eða ráðherra hafi ekki dregið forsvaranlegarályktanir af gögnum málsins né lagt fram nein umsóknargögn sem gefa dóminumtækifæri til að taka afstöðu til slíkra atriða koma þau ekki til umfjöllunar ímálinu.Þegar tekiner afstaða til þess hvort stefnanda hafi tekist að sýna fram á að lögmætmeðferð málsins og efnislegur samanburður á hæfni hans og annarra umsækjendahefði leitt til þess að hann hefði verið skipaður dómari við Landsrétt þá erekki unnt að horfa fram hjá því að af hálfu stefnda hefur ekki verið gerðviðunandi grein fyrir því hvaða samanburður fór fram á stefnanda og öðrumumsækjendum og hvernig innbyrðis mati þeirra var háttað. Þá verður heldur ekkidregin fjöður yfir það að dómnefnd hafði þegar raðað stefnanda í 7. sæti álista yfir hæfustu umsækjendur, auk þess sem stefnandi bjó yfir meiri reynsluaf dómsstörfum en nokkrir þeirra umsækjenda sem lagt var til að skipaðir yrðudómarar við Landsrétt. Eins og áður segir hefur Hæstiréttur enn fremur hafnaðsjónarmiðum um að slíkir annmarkar hafi verið á dómnefndaráliti að tilefni hafiverið fyrir ráðherra að víkja frá því, sbr. tilvitnaða dóma frá 19. desember2017. Með vísantil þessara atriða verður að telja að stefnandi hafi leitt nægilega sterkarlíkur að því að lögmæt meðferð málsins og forsvaranlegt mat á umsókn ogsamanburður á hæfni hans og annarra umsækjenda hefði leitt til þess að hannhefði verið skipaður dómari við Landsrétt. Er því fallist á málsástæðustefnanda um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda vegna þess fjárhagslegatjóns sem hann varð fyrir vegna ákvörðunar ráðherra. Stefnandihefur í málatilbúnaði sínum byggt á því að ráðherra hafi brotið gegnandmælarétti samkvæmt ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga þegar hún ákvað að takafjóra umsækjendur, sem ekki voru meðal 15 hæfustu að mati dómnefndar, fram yfirstefnanda. Héraðsdómur fjallaði um sambærilega málsástæðu í dómum sínum frá 15.september 2017 en um hana var ekki fjallað við endurskoðun dómsins ááfrýjunarstigi í Hæstarétti 19. desember 2017 í málum nr. 591 og 592/2017. Einsog bent var á í dómi Héraðsdóms hefur andmælaréttur samkvæmt ákvæði 13. gr.stjórnsýslulaga, og eins óskráðri meginreglu stjórnsýsluréttarins, almenntverið talinn fela í sér að aðili máls eigi rétt á að tjá sig um nýjarupplýsingar sem fram koma um málsatvik við meðferð máls, ef upplýsingarnar eruhonum í óhag og geta haft verulega þýðingu fyrir úrlausn málsins. Þótt íákveðnum tilvikum megi vissulega telja það til vandaðri stjórnsýsluhátta aðstjórnvöld gefi aðilum máls kost á að tjá sig þegar þau ákveða að víkja frámati lögbundins umsagnaraðila, eins og dómnefndarinnar sem um ræðir í máliþessu, þá verður hvorki af lögum né óskráðum reglum stjórnsýsluréttarins leiddnein skylda til að gefa aðila máls slíkt færi. Þar sem ekkert kemur fram ígögnum málsins um að ráðherra hafi aflað einhverra gagna eða upplýsinga tilviðbótar við þau atvik sem lágu fyrir við álit nefndar um mat á hæfi dómara,dags. 19. maí 2017, eru ekki efni til að taka undir þá málsástæðu stefnanda aðráðherra hafi brotið gegn andmælarétti hans. Er þessari málsástæðu stefnandaþví hafnað. Með hliðsjónaf þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda allanmálskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1,2 milljónir króna. Kjartan BjarniBjörgvinsson héraðsdómari kveður upp þennan dóm. Við uppkvaðningu dómsins vargætt 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Dómsorð:Fallist er ákröfu stefnanda um að viðurkennd sé bótaskylda stefnda vegna tjóns stefnanda afvöldum þess að hann var ekki skipaður í eitt af 15 embættum dómara viðLandsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar 2017Stefndigreiði stefnanda alls 1.200.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 573/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 27. október 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 309/2003
Fasteignakaup Skaðabætur
S, kaupandi jarðarinnar N, hélt eftir tilteknum greiðslum sem henni bar samkvæmt kaupsamningi að inna af hendi. Með hliðsjón af gögnum málsins og framburði vitna þótti sannað að við sölu jarðarinnar hafi seljandi ábyrgst að jörðin væri um 100 hektarar að stærð. Jörðin reyndist hins vegar vera nær helmingi minni. Átti S rétt á skaðabótum vegna þessa, sbr. meginreglu 2. mgr. 42. gr. þágildandi laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup. Kom sú krafa S til skuldajafnaðar við hluta kröfu um greiðslu eftirstöðva kaupverðsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. ágúst 2003. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði dæmd til að greiða sér 2.827.448 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.000.000 krónum frá 1. desember 2000 til 1. febrúar 2001, af 1.700.000 krónum frá þeim degi til 1. mars sama árs, af 2.327.448 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama árs og af 2.827.448 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða sér aðra lægri fjárhæð. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Hún krefst jafnframt málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi viðurkennt að stefnda eigi rétt á afslætti að fjárhæð 1.000.000 krónur frá afborgun kaupverðs 1. desember 2000 vegna þess að stærð jarðarinnar Núps II reyndist minni en ætlað var við gerð kaupsamnings 16. maí 2000. Hefur áfrýjandi breytt dómkröfu sinni því til samræmis. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjandi verður dæmd til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Athuga ber að máli þessu, sem þingfest var fyrir héraðsdómi 20. júní 2001, var frestað í samtals 16 skipti þar til greinargerð stefndu þar fyrir dómi var loks lögð fram í þinghaldi 2. október 2002. Var þessi meðferð málsins í brýnni andstöðu við ákvæði 1. mgr. og 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómsorð: Stefnda, Sigrún Kristjánsdóttir, greiði áfrýjanda, Hrund Logadóttur, 827.448 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.000.000 krónum frá 1. desember 2000 til 1. febrúar 2001, af 1.700.000 krónum frá þeim degi til 1. mars sama árs, af 2.327.448 krónum frá þeim degi til 1. apríl sama árs og af 2.827.448 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til 1. febrúar 2002 og af 827.448 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefndu 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 13. maí 2003. I. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 19. júní 2002, en það þingfest 20. júní 2001 og tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 15. apríl sl. Stefnandi er Hrund Logadóttir, kt. [...], Ljósuvík 24, Reykjavík, en stefnda er Sigrún Kristjánsdóttir, kt. [...], Núpi 2, Fljótshlíðarhreppi. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 3.827.448 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 10. og 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.000.000 krónum frá 1. desember 2000 til 1. febrúar 2001, af 2.700.000 krónum frá þeim degi til 1. mars 2001, af 3.327.448 krónum frá þeim degi til 1. apríl 2001 og af 3.827.448 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði dæmd til að greiða henni málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefnda gerir eftirfarandi dómkröfur: „Aðallega: Að stefnda verði alfarið sýknuð af öllum kröfum stefnanda, með því að skuldajafnað verði á móti kröfum stefnanda um eftirstöðvar kaupverðs, kröfu stefndu um afslátt og eða skaðabætur vegna galla á eigninni. Varakröfur: Til vara gerir stefnda þær dómkröfur, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og aðeins teknar til greina að óverulegu leyti, með því að skuldajafnað verði á móti kröfum stefnanda um eftirstöðvar kaupverðs, kröfu stefndu um afslátt og eða skaðabætur vegna galla á eigninni. Málskostnaðarkröfur: Í öllu falli er gerð krafa um að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað að skaðlausu ... [að mati dómsins] auk 24,5% virðisaukaskatti á málskostnaðarfjárhæðina....”. II. Málavextir Með kaupsamningi 16. maí 2000 keypti stefnda jörðina Núp II í Fljótshlíðarhreppi, af Guðmundi Páli Péturssyni, eiginmanni stefnanda. Kaupverð jarðarinnar var 17.000.000 krónur, sem skiptist þannig að stefnandi yfirtók skuldir að fjárhæð 9.472.552, en eftirstöðvar skyldu greiðast með eftirfarandi hætti: 1. Við undirritun kaupsamnings kr. 1.000.000. 2. Hinn 1. júlí 2000 kr. 1.000.000.­ 3. Hinn 1. september 2000 kr. 1.700.000. 4. Hinn 1. desember 2000 kr. 2.000.000. 5. Hinn 1. febrúar 2001 kr. 700.000.­ 6. Hinn 1. mars 2001 kr. 627.448. 7. Hinn 1. apríl 2001 kr. 500.000.­ Stefnandi kveður að við sölu jarðarinnar hafi ekki verið fullyrt sérstaklega hve stór jörðin væri, heldur vísað um það til landamerkja sem landamerkjabók Rangárvallasýslu kveði á um. Að vísu hafi eiginmaður stefnanda og eigandi jarðarinnar látið uppi getgátur um stærð jarðarinnar, án þess að fullyrða nokkuð í því efni. Stefnda kveður hins vegar að við sölu hafi stefnandi og eiginmaður hennar gefið upp að jörðin væri 100 hektarar að stærð, en stefnda kveður tilgang jarðakaupanna hafa verið þann helstan að hafa þar hross á beit gegn gjaldi og því hafi stærð jarðarinnar verið afgerandi ástæða fyrir kaupunum. Stefnda mun hafa tekið við jörðinni í kjölfar undirritunar kaupsamnings, en fengið svo húsin á jörðinni til afnota um miðjan júní 2000. Stefnda kveður sig og eiginmann sinn hafa leigt út beit fyrir 30 hross í júlí sama ár. Hins vegar hafi beitin á landinu verið uppurin í október sama ár og því hafi runnið á þau tvær grímur. Stefnda kveðst hafa kvartað við stefnanda haustið 2000 um að jörðin væri minni en gert hefði verið ráð fyrir og byggt þá kvörtun sína á lauslegri mælingu eiginmanns stefndu á stærð jarðarinnar þá um haustið. Í framhaldi af fundi málsaðila á fasteignasölunni Fróni 14. nóvember 2000 var ákveðið að stefnda skyldi fá utanaðkomandi aðila til að mæla landstærð jarðarinnar. Stefnda segir eiginmann stefnanda hafa ítrekað á fundinum að jörðin væri 100 hektarar að stærð og kveður stefnda að á fundinum hafi henni verið áskilinn réttur til skaðabóta ef jörðin reyndist minni en 100 hektarar. Stefnandi lýsir því hins vegar þannig að stefnda hafi fyrst á þeim fundi gert athugasemdir um landstærð jarðarinnar og krafist afsláttar þess vegna. Verkfræðistofa Suðurlands annaðist mælingar á stærð jarðarinnar og niðurstaða verkfræðistofunnar var sú að jörðin sé 52,9 hektarar. Sú niðurstaða var í kjölfarið kynnt stefnanda og vegna þessa hélt stefnda eftir afborgun kaupverðs sem greiða átti þann 1. desember 2000. Lögmaður stefnanda sendi stefndu svo innheimtubréf 18. janúar 2001 þar sem krafist var greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Í kjölfar beiðni stefndu frá 3. júlí 2001 var Árni Valdimarsson, löggiltur fasteignasali, dómkvaddur til að meta eftirfarandi atriði: 1. Hvert hefði verið eðlilegt söluverð fasteignarinnar Núps 2, Fljótshlíðarhreppi, hinn 16. maí 2000, miðað við að hún sé 52,9 hektarar að stærð. 2. Hver er eðlilegur afsláttur af kaupverði eignarinnar, sem var 17.000.000 krónur vegna þess að landstærðin reyndist vera 52,9 hektarar í stað 100 hektara. Matsmaðurinn skilaði matsgerð, 12. september 2001. Í matsniðurstöðu segir m.a.: „Eðlilegt söluverð jarðarinnar Núpur II á vormánuðum árið 2000 Mannvirki kr. 10.500.000- Land 52,9 ha. kr. 3.500.000- kr. 14.000.000-” Matsmaður svaraði hins vegar ekki síðari spurningunni í matinu. Hins vegar kom fram hjá honum við skýrslugjöf fyrir dómi að hann hafi haft hliðsjón af samningi frá 7. júní 1996, er selt var frá jörðinni land fyrir sunnan þjóðveg fyrir 70 þúsund krónur hvern hektara og hafi hann fengið upplýsingar að um væri að ræða 70 hektara lands. Því mætti ætla að 47, 1 hektari lands á þessum stað, án húsa, væri um það bil þriggja milljón króna virði án þess að nánar verði um það fullyrt og þá 100 hektarar lands auk húsa að verðmæti um 17.000.0000 króna. Í kjölfar beiðni stefnanda frá 30. október 2002 um yfirmat voru Sverrir Kristinsson löggiltur fasteignasali og Þorsteinn Einarsson hæstaréttarlögmaður dómkvaddir til að svara sömu spurningum og undirmatsmaður hafði verið spurður um. Svar þeirra við fyrstu spurningu var 16.000.000 krónur, en við annarri spurningu var 3.000.000 krónur. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður stefnukröfu málsins vera fundna þannig út að frá kaupverði jarðarinnar kr. 17.000.000 séu dregnar yfirteknar skuldir að fjárhæð 9.472.552 krónur og þær kaupsamningsgreiðslur sem stefndi hefur innt af hendi, samtals 3.700.000 krónur. Eftir standi því 3.827.448 krónur,­ sem er stefnufjárhæð máls þessa. Stefnandi kveður stefndu hafa viðrað háar og óraunhæfar afsláttarkröfur vegna þess að stærð jarðarinnar sé ekki í samræmi við væntingar stefndu. Við mat á réttmæti þeirra krafna verði að líta til þess að stærð jarðarinnar hafi hvergi komið fram í kaupsamningi né þeim gögnum sem bent sé á í samningnum. Stefnda hafi gefið til kynna að stærðin væri í raun aukaatriði þar sem aðalatriðið væri að hún fengi jörðina og jarðarhús afhent fljótt til þess að hún gæti komist þar inn með hross og til búsetu. Þannig hafi seljandinn, Guðmundur Páll, aldrei fullyrt um stærð jarðarinnar þó að væntingar hans kynnu að vera þær að hún væri stærri heldur en mæling gaf síðar til kynna. Þær væntingar eigi þó engan veginn að leiða til þess að stefnda eigi rétt til afsláttar enda hafi hún keypt jörðina eins og hún var. Á sama hátt geti stefnda ekki krafist skaðabóta þar sem skilyrði skaðabóta væri ekki fullnægt. Í söluyfirliti fasteignasölunnar, yfir jörðina, sé lagt upp úr húsakosti jarðarinnar, einkum íbúðarhúsi og megi ætla að góður húsakostur og staðsetning jarðar séu helstu forsendur kaupenda jarða án greiðslumarks. Hafi landstærðin verið ákvörðunarástæða stefndu fyrir kaupunum, eins og hún fullyrði, hefði stefndu verið í lófa lagið að láta mæla land hennar og setja landstærðina inn í kaupsamninginn. Stefndu hafi ekki fundist mæling vera nauðsynleg og því hafi jörðin verið seld án nánari tilgreiningar um stærðina. Stefnandi segir það því ljóst að stefnda hafi keypt landið eins og það sé tilgreint í kaupsamningnum, en þar séu nefnd landamörk eins og þau koma fram í landamerkjalýsingu og hafi stefnda samþykkt þau með undirritun kaupsamningsins. Þá nefnir stefnandi að þar að auki sé það með nokkrum ólíkindum að stefnda hafi getað talið við undirritun kaupsamnings að landstærðin væri um 100 hektarar, eins og hún hafi haldið fram en séð svo strax eftir gerð kaupsamnings að jörðin var mikið minni. Samkvæmt framansögðu mótmælir stefnandi öllum fullyrðingum og sjónarmiðum í þá veru að stefnandi hafi lofað tiltekinni landstærð Núps II. Stefnandi hafi aðeins lofað því landi og húsakosti sem sýndur hafi verið og nánar sé tilgreindur í kaupsamningi og fylgigögnum. Hefði stærð jarðarinnar ráðið úrslitum fyrir stefndu, hafi stefndu ekki aðeins verið nauðsynlegt og heldur skylt að láta mæla landið áður en hún skrifaði undir kaupsamninginn, eða gera sérstakan fyrirvara vegna vöntunar á upplýsingum um landstærð. Það hafi stefnda hins vegar ekki gert. Stefnandi kveður kaupsamning aðila vera í fullu gildi. Yfirtekin lán sem hvíli á jörðinni, eru í vanskilum, en stefnda sé á vanskilaskrá. Verði ekki annað ályktað en að vanefndir stefndu á kaupsamningnum megi rekja til greiðsluerfiðleika hennar. Þá kveður stefnandi það verð sem jörðin Núpur II hafi verið seld á standa fyllilega undir verðmæti hennar. Jörðin sé í Fljótshlíðarhreppi, sem sé ein fegursta og veðursælasta sveit Suðurlands. Akstur frá höfuðborginni taki aðeins rúma klukkustund. Verðmæti jarða í jafn búsældarlegri sveit og Fljótshlíðin sé hafi stigvaxið síðustu árin með aukinni eftirspurn þeirra kaupenda sem ekki hafi í huga hefðbundinn búrekstur, heldur líta til staðsetningar jarða m.t.t. landshátta og nálægðar við höfuðborgarsvæðið. Þá kom fram hjá lögmanni stefnanda við meðferð málsins að ekki væri rétt að miða tjón stefndu út frá verði fyrir hvern hektara, heldur hljóti fleira að koma til og meta beri tjón stefndu heildstætt ef til komi að fallist verði á að stefnanda beri að greiða skaðabætur eða afslátt. Þá kveður stefnandi að bú stefndu hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta, en þrátt fyrir að stefnda hafi fengið bú sitt afhent á ný til frjálsra umráða þá skýri þessi fjár­hags­vandræði stefndu a.m.k. að hluta til vanskil hennar á kaupsamnings­greiðslum. Um lagarök vísar stefnandi til ákvæða í kaupsamningi svo og meginreglna kröfuréttar og samningaréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá kveðst stefnandi byggja á 1. og 2. mgr. 42. gr. laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, með lögjöfnun. Vaxtakröfu sína reisir stefnandi á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. síðari breytingar með lögum nr. 9/1989 og lögum nr. 67/1989. Einnig vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefnandi reisir kröfu sína um málskostnað á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda byggir á niðurstöðu mælingar á landstærð jarðarinnar, sem Verkfræðistofa Suðurlands framkvæmdi, um að jörðin sé 52,9 hektarar. Sú niðurstaða hafi verið kynnt stefnanda og vegna þessa hafi stefnda haldið eftir afborgun kaupverðs sem vera átti þann 1. desember 2000. Varðandi uppgefna landstærð við kaupin, vísar stefnda m.a. til auglýsingar í fasteignablaði Morgunblaðsins þann 4. apríl 2000 þar sem jörðin hafi verið auglýst til sölu hjá Frón fasteignasölu, ásamt þeim mannvirkjum sem á landinu væru, en í umræddri auglýsingu segi m.a.: „Aðstaða fyrir 60 hross í húsi. 100 hektara land.” Stefnda og eiginmaður hennar hafi haft samband við fasteignasöluna, þar sem Guðlaug Svansdóttir sölustjóri hafi haft með sölu á eigninni að gera. Í framhaldi af því hafi þau farið austur að skoða eignina, en þá hafi seljandinn Guðmundur Páll m.a. gefið þeim sömu upplýsingar um stærð á jörðinni og fram hefðu komið í ofangreindri auglýsingu og hjá fasteignasölunni. Auk þessa hafi Guðmundur Páll gefið þær upplýsingar til stefndu, að hann hefði heyrt talað um að jörðin væri öll 170 hektarar, áður en landið sunnan þjóðvegar var selt út úr henni. Stefnda bendir á að samkvæmt framlögðu afsali, dagsettu 7. júní 1996, hafi Andrési Guðnasyni, verið selt um það bil 70 hektara land sunnan þjóðvegar. Þá kveðst stefnda vilja vísa til framlagðrar yfirlýsingar, staðfestrar af fasteignasalanum, varðandi fund aðila á fasteignasölunni Frón þann 14. nóvember 2000. Einnig kveðst stefnda vilja vísa til þess að aðstaða fyrir 60 hross í hesthúsi sé í litlu samræmi við og ekki nothæf, miðað við raunverulega landstærð 52,9 hektara. Af hálfu stefndu er vísað til þess að jörðin hafi verið haldin leyndum galla, sem felist í því, að hún hafi reynst vera 52,9 hektarar í stað 100 hektara, sem hafi verið uppgefin landstærð við kaupin. Jörðin hafi þannig ekki staðist áskilda kosti eða það sem lofað var við sölu eignarinnar, en 47,1 hektara vanti upp á uppgefna landstærð. Vegna þessa galla eigi stefnda rétt til skaðabóta úr hendi stefnanda og/eða afsláttar af kaupverði, sem nemi fjárhæð gallans, með vísan til 42. gr. laga nr. 39/1922, sem oftlega hafi verið beytt með lögjöfnun í dómsmálum er varði galla í fasteignakaupum. Jafnframt er vísað til dómvenju um skaðabætur og/eða afslátt í tengslum við galla á fasteignum. Varðandi kröfu um skaðabætur er sérstaklega vísað til þess að seljandi hafi búið á jörðinni um langan tíma og honum því átt að vera ljóst, að þær upplýsingar sem hann gaf um stærð jarðarinnar voru ekki réttar. Stefnda vísar og til framlagðra matsgerða kröfum sínum til stuðnings. Niðurstaða undirmats hafi verið að eðlilegt söluverð eignarinnar á þessum tíma hefði verið kr. 14.000.000,00 miðað við að raunveruleg landstærð 52,9 hektarar hefði legið fyrir við kaupin. Sú tala sé sundurliðuð þannig í matinu að eðlilegt verð fyrir mannvirki séu 10.500.000 krónur og 3.500.000 krónur fyrir landið. Umsamið kaupverð í kaupsamningi aðila hafi verið 17.000.000 krónur. Niðurstaða undirmatsins sé því 3.000.000 króna lægri fjárhæð en kaupverðið. Niðurstaða yfirmatsgerðar sé einnig skýr um tjón stefndu. Stefnda byggir kröfur sínar á ofangreindu tjóni og komi þær til skuldajöfnunar kröfum stefnanda um eftirstöðvar kaupverðs. Stefnda eigi því rétt til skaðabóta og/eða afsláttar af kaupverðinu í samræmi við niðurstöðu matsgerða eða samkvæmt mati dómsins. Í forsendum að niðurstöðu undirmatsins komi og fram að ekki sé óeðlilegt að álíta að við ákvörðun verðs hvers hektara hafi verið horft til sölu þegar selt var úr landinu 1996, en hektaraverð hafi þá verið 70.000 krónur pr. hektara. Stefnda kveður gagnkröfur um afslátt og/eða skaðabætur er nemi fjárhæð gallans/tjóns stefndu vera hafðar uppi í málinu til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnanda samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um rétt stefndu til að halda eftir eigin greiðslum á kaupverði vegna gallans, og til að mæta kostnaði við að meta hann og heimildar til að lýsa yfir skuldajöfnuði og beitingar þess úrræðis er vísað til meginreglna kröfuréttarins. Þá vísar stefnda til dóma Hæstaréttar 1990:506 og 1985:1284 þar sem gallar hafi varðað frávik frá uppgefinni landstærð. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefndu þá beri dómnum að fallast á stórfellda lækkun á kröfum stefnanda með því að skuldajafnað verði á móti kröfum stefnanda um eftirstöðvar kaupverðs, kröfu stefndu um afslátt og eða skaðabætur vegna leyndra galla á eigninni. Stefnda vísar til þess að umræddur galli sé þess eðlis að hans verði ekki vart við venjulega skoðun. Þá hafi stefndu verið rétt að treysta því að upplýsingar frá seljandanum og fasteignasölunni, er seljandi hafði falið söluumboð á eigninni, um stærð jarðarinnar væru réttar. Upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt stefnu er mótmælt. Komi til þess að stefnda verði dæmd til greiðslu að einhverju leyti, þá kveður stefnda þá kröfu einungis bera innlánsvexti í stað dráttarvaxta til dómsuppsögudags í málinu, en annars í fyrsta lagi dráttarvexti frá málshöfðun samanber t.d. dóm Hæstaréttar 1985:1284. Um lagarök varðandi kröfu stefndu um skaðabætur og/eða afslátt vísar stefnda til laga um lausafjárkaup nr. 39/1922, aðallega meginreglu 42. gr. laganna. Stefnda telur að fullnægt sé bæði lagaskilyrðum fyrir afslætti að tiltölu sem og skilyrðum 2. mgr. 42. gr. um skaðabætur, m.a. að seljanda hafi átt að vera ljóst, að þær upplýsingar sem hann gaf um stærð jarðarinnar voru ekki réttar. Hér er vísað m.a. til dóms Hæstaréttar 1985:1284. Stefnda kveðst einnig vísa til meginreglna kauparéttar um upplýsingaskyldu seljanda. Varðandi kröfu um afslátt af kaupverði er m.a. vísað til dóms Hæstaréttar 1990:506. Um rétt stefndu til að halda eftir eigin greiðslu sem og heimildar til að lýsa yfir skuldajöfnuði og beitingar þess úrræðis er vísað til meginreglna kaupa- og kröfuréttar og um heimild til að koma kröfum þess efnis að í málinu til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnda er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, en vegna kröfu um að virðisaukaskattur af málskostnaðarfjárhæð bætist við tildæmdan málskostnað, er vísað til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, en þar sem stefnda sé ekki virðisaukaskattskyld, beri henni nauðsyn að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. Þá er þess sérstaklega krafist, að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til þess kostnaðar, sem stefnda hafi þurft að greiða vegna matsgerðar og vegna mælingar á landinu. V. Forsendur og niðurstöður Hvorki er í söluyfirliti með fasteigninni né í umræddum kaupsamningi frá 16. maí 2000 tilgreind stærð jarðarinnar, en jörðinni lýst svo í kaupsamningi: „Um er að ræða alla jörðina Núpur II í Fljótshlíðarhreppi Rangárvallasýslu með öllum mannvirkjum, ræktun girðingum og öllum öðrum gögnum og gæðum sem jörðinni fylgir og fylgja ber að engu undanskildu, þ.m.t. íbúðarhús, fjós, hlaða, skúr og hesthús. Um landamerki vísast til landamerkjabókar Rangárvallasýslu sem liggur fyrir (afrit) og aðilar hafa kynnt sér. Landskiptagerð sjá skjal I-4. Undanskilið sölu þessari er land sunnan þjóðvegar skv. afsali sjá skjal 96/593. Hitaveita Rangæinga og Fljótshlíðarhr. á borunar-, virkjunar- og nýtingarrétt jarðhita ásamt aðgengi og lögnum sjá skjal 92/456. Aðilar hafa kynnt sér eftirtalin gögn: Veðbókarvottorð, söluyfirlit fasteignasölunnar, yfirlit frá FMR, yfirlit yfir stöðu yfirt. lána og þau skjöl sem vísað er til hér að ofan. Kostnaðaruppgjör fer fram við undirritun afsals.” Guðmundur Páll Pétursson, er andaðist eins og áður segir 9. desember 2000, var eigandi jarðarinnar, en hann mun hafa verið fæddur þar og uppalinn. Guðmundur Páll mun fyrst hafa sett jörðina á sölu hjá Fasteignamiðstöðinni ehf. Sú fasteignasala auglýsti jörðina tvisvar til sölu í Morgunblaðinu, fyrst 6. júlí 1999 og þá 3. maí 2000. Í hvorugt skiptið var tilgreind stærð jarðarinnar. Óumdeilt er einnig að Guðmundur Páll mun, síðla veturs eða um vorið 2000, hafa sett jörðina á sölu hjá Fasteignasölunni Fróni og skoðaði Guðlaug Ósk Svansdóttir sölumaður fasteignasölunnar jörðina 19. mars 2000, samkvæmt framlögðu söluyfirliti er hún gerði. Hinn 4. apríl 2000 birtist í Morgunblaðinu svofelld auglýsing Fasteignasölunnar Fróns: „Fljótshlíðin Núpur 2. Jörð á einum vinsælasta stað í dag. Um er að ræða fallegt 237 fm íbúðarhús mikið gert upp. Góð útihús þ.e. fjós, hlaða og hesthús. Aðstaða fyrir 60 hross á húsi. 100 ha land. Jörðin er án bústofns og framleiðsluréttar. Um klst. akstur er frá Rvk. Nánari upplýsingar á skrifstofu Guðlaug.” Stefnandi heldur því fram að við söluna hafi Guðmundur Páll sagt að hann teldi að Núpur II hefðu upphaflega verið 170 hektarar að stærð, en seldir hefðu verið 70 hektarar frá jörðinni og því stæðu eftir 100 hektarar. Af hálfu stefnanda er þess þó getið að Guðmundur Páll hafi hins vegar ekki fullyrt nákvæmlega um stærð jarðarinnar, enda hafi stærð jarðarinnar ekki verið mæld á þessum tíma. Stefnda og eiginmaður hennar, Guðmundur Ingi Ragnarsson, kváðust hafa skoðað jörðina eftir að hafa séð framangreinda auglýsingu frá 4. apríl 2000. Kváðu þau Guðmund Pál hafa við það tækifæri fullyrt í þeirra eyru um að jörðin væri 100 hektarar að stærð, enda hefði það verið lágmarksstærð fyrir þá starfsemi sem þau hafi ætlað að nota jörðina undir, eða geymslu hrossa. Vitnið Herdís Karlsdóttir, vinkona stefndu, er var viðstödd skoðun stefndu og eiginmanns hennar á jörðinni í apríl 2000, staðfesti þessa frásögn stefndu og eiginmanns hennar, en þau hafi mikið rætt um það hvort 100 hektarar dygðu til væntanlegrar starfsemi á jörðinni. Þá bar áðurgreind Guðlaug Ósk Svansdóttir, sölumaður Fasteignasölunnar Fróns, fyrir dómi að hún þekki bæði stefnanda og hafi þekkt Guðmund Pál heitinn þar sem hún hafi alist upp í Fljótshlíðinni líkt og Guðmundur Páll. Vitnið kvaðst hafa samið umrædda auglýsingu eftir upplýsingum frá stefnanda og Guðmundi Páli, sem tilgreint hafi að stærð væri 100 hektarar. Engin óvissa hafi verið með stærð jarðarinnar. Vitnið sagði hins vegar að líklega hefðu mistök sín ráðið því að stærð jarðarinnar var ekki tilgreind í söluyfirliti sem legið hafi til grundvallar auglýsingunni. Vitnið kvaðst einnig muna eftir umræðum við sölu eignarinnar sem spunnist hafi milli Guðmundar Páls og stefnanda annars vegar og stefndu og Guðmundar Inga Ragnarssonar hins vegar um stærð jarðarinnar, þar sem Guðmundur Ingi Ragnarsson hefði sagt að jörðin þyrfti að lágmarki að vera 100 hektarar að stærð vegna fyrirhugaðrar starfsemi á jörðinni. Hafi Guðmundur Páll svarað því til að jörðin væri 100 hektarar að stærð. Þá kom fram hjá vitninu Gunnari Svavari Friðrikssyni, þáverandi lögfræðingi hjá Fasteignasölunni Fróni er annaðist frágang skjala við sölu jarðarinnar, að við gerð kaupsamnings hafi hann ekki getað tilgreint nákvæmlega stærð jarðarinnar í kaupsamningi þar sem ekki hefðu verið um það örugg gögn. Hins vegar minntist vitnið þess að við kaupsamningsgerð hafi umræður átt sér stað um stærð jarðarinnar. Þá bar vitnið um fund á fasteignasölunni 14. nóvember 2000, sem sóttu eiginmaður stefndu, stefnandi og eiginmaður hennar, og Sigurður Vignir Ragnarsson mágur stefndu. Þeir sem skýrslur gáfu fyrir dómi og sátu fundinn báru að hann hefði verið haldinn vegna gruns stefndu um að jörðin væri minni en hún taldi sig hafa verið að kaupa. Sigurður Vignir bar á sömu lund og eiginmaður stefndu um að á fundinum hafi stefnandi og eiginmaður hennar dregið í efa þá fullyrðingu að jörðin væri minni en 100 hektarar. Eins og áður er rakið mældi Verkfræðistofa Suðurlands stærð jarðarinnar fyrir stefndu í kjölfar þess fundar. Í málinu liggur frammi hnitagerður uppdráttur verkfræðistofunnar af hinu umþrætta landi, þar sem fram kemur að stærð þess lands sem stefnda keypti af eiginmanni stefnanda 16. maí 2000 er 52,9 hektarar. Stefnandi hefur ekki mótmælt sérstaklega niðurstöðu þessara mælinga og verður á þeim byggt við mat á stærð hins selda lands. Stefnandi hefur einnig haldið því fram að stefnda hafi við kaupin mátt sjá að stærð jarðarinnar náði ekki 100 hekturum, þar sem við kaupin hafi legið frammi uppdráttur af jörðinni eins og hún var fyrir 7. júní 1997 er sá hluti jarðarinnar var seldur er liggur sunnan við þjóðveg. Ekki er fallist á málsástæðu stefnanda er lýtur að því að stefnda hefði mátt draga þá ályktun af uppdrætti er lá frammi við sölu landsins að jörðin væri minni en 100 hektarar. Ástæða þess er sú að sá uppdráttur var ófullkominn og stafaði frá seljanda og mátti seljandi, sem heimamaður, því frekar en stefnda draga ályktun um að landið væri minna en 100 hektarar. Eigi að síður kvað hann stærð jarðarinnar vera 100 hektara, eins og áður segir. Þegar litið er til framburðar framangreindra vitna og auglýsingar í Morgunblaðinu frá 4. apríl 2000, verður að telja sannað að við sölu jarðarinnar hafi seljandi ábyrgst að jörðin væri um 100 hektarar að stærð. Jörðin reyndist hins vegar mun minni, eða nær helmingi minni. Því á stefnda rétt á skaðabótum vegna þess að hið selda skorti þessa áskildu kosti, sbr. meginreglu 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922, um lausafjárkaup. Ef litið er til framburðar undirmatsmanns fyrir dómi, eru niðurstöður undirmatsmanns og yfirmatsgerðar nokkuð samrýmanlegar þegar litið er til svars við síðari spurningar til matsmanna. Hafa má þó í huga að matsmenn voru beðnir um að meta afslátt, en ekki skaðabætur, af kaupverði eignarinnar vegna þess að landstærðin reyndist vera 52,9 hektarar í stað 100 hektara. Eru matsgerðir þó helstu gögn sem hægt er að styðjast við þegar skaðabótaskylt tjón er metið. Niðurstöðu yfirmatsgerðar hefur ekki verið hnekkt og er hún í samræmi við önnur gögn málsins um verðmæti lands á þessum stað, sérstaklega framlögðan kaupsamning frá árinu 1996 um verðmæti lands þarna. Um tjón stefnanda verður því miðað við yfirmatsgerð þegar metin er fjárhæð skaðabóta, þannig að skaðabætur eru ákveðnar 3.000.000 krónur. Stefnda hefur krafist þess að viðurkenndur verði réttur hennar til að skuldajafna þeim skaðabótum sem dómurinn ákveður við kröfu stefnanda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs umræddrar fasteignar. Að öllu framanrituðu virtu fellst dómurinn á að stefnendur hafi mátt skuldajafna 3.000.000 króna við eftirstöðvar kaupverðs. Í dómkröfum stefndu er hvorki sérstaklega tilgreindur sá dagur sem skuldajöfnuður á að hafa átt sér stað, né verður það ráðið af gögnum málsins hvenær skuldajöfnuði var lýst yfir. Samkvæmt framanrituðu skal stefnda greiða stefnanda 3.827.448 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.000.000 króna frá 1. desember 2000 til 1. febrúar 2001, en af 2.700.000 króna frá 1. febrúar 2001 til 1. mars 2001, en af 3.327.448 krónum frá 1. mars 2001 til 1. apríl 2001, en af 3.827.448 krónum frá 1. apríl 2001 til 1. júlí 2001, en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2001 til greiðsludags. Á móti skal stefnandi greiða stefndu 3.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. febrúar 2002 til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefndu til að skuldajafna þessari kröfu sinni við kröfu stefnanda. Ólafur Börkur Þorvaldsson dómstjóri kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefnda, Sigrún Kristjánsdóttir, greiði stefnanda, Hrund Logadóttur, 3.827.448 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 2.000.000 króna frá 1. desember 2000 til 1. febrúar 2001, en af 2.700.000 króna frá 1. febrúar 2001 til 1. mars 2001, en af 3.327.448 krónum frá 1. mars 2001 til 1. apríl 2001, en af 3.827.448 krónum frá 1. apríl 2001 til 1. júlí 2001, en með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. júlí 2001 til til greiðsludags. Stefnandi greiði stefndu 3.000.000 króna, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. febrúar 2002 til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefndu til að skuldajafna þessari fjárhæð, 3.000.000 króna, við dæmdar kröfur stefnanda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 332/2001
Vinnuslys Sjómaður Skaðabætur
Hásetinn S, sem hafði orðið fyrir slysi um borð í togara, krafðist bóta úr hendi B hf., eiganda skipsins. Með hliðsjón af atvikum málsins, svo og málatilbúnaðar S, var ekki litið svo á að vanræksla B hf. um að leita sjóprófs vegna slyssins gæti haft áhrif á sönnunarbyrði um orsakir þess. Þótti S ekki hafa sýnt fram á að B hf. gæti borið skaðabótaábyrgð á slysi hans og var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu B hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.022.892 krónur með 2% ársvöxtum frá 8. maí 1996 til 3. febrúar 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Vátryggingafélagi Íslands hf. hefur verið stefnt til réttargæslu fyrir Hæstarétti. I. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi á málið rætur að rekja til slyss, sem áfrýjandi varð fyrir snemma morguns 10. mars 1994 þegar hann gegndi starfi háseta um borð í togara stefnda, Sunnutindi SU 59. Var þetta í upphafi fyrstu veiðiferðar áfrýjanda. Hann hafði ekki áður starfað á slíku skipi, en á árum áður verið um tíma við fiskveiðar á trillu og þar áður á báti, sem mun meðal annars hafa verið gerður út á togveiðar. Honum var falið að vinna á þilfari Sunnutinds ásamt þremur öðrum skipverjum við að kasta út botnvörpu. Var hann við þetta starf bakborðsmegin við skutrennu með öðrum manni þegar slysið bar að höndum. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að nánari tildrög slyssins hafi verið þau að áfrýjandi hafi tekið svokallað bakstroffuskott, sem átti að læsa í sylgju á grandaravír bakborðsmegin, og ætlað að færa það samverkamanni sínum, en bakstroffan hafi verið hnýtt í lunningu með spotta, sem hafi verið 15 eða 16 mm sver. Vegna hreyfinga á skipinu hafi báðir grandaravírarnir komist í þá stöðu að þeir hafi klemmst utan um bakstroffuna og dregið hana aftur úr skipinu með þeim afleiðingum að fyrrnefndur spotti slitnaði. Hafi þá komið snöggt átak á bakstroffuskottið og vinstri hönd áfrýjanda klemmst af þeim sökum, þannig að hann hlaut áverka á löngutöng og baugfingri. Ekki urðu vitni að því hvernig það gerðist nánar að hönd áfrýjanda klemmdist. Í frumskýrslu sinni vegna slyssins hjá lögreglunni 17. mars 1994 sagðist áfrýjandi hafa haldið um bakstroffuskottið og verið að rétta það samverkamanni sínum þegar allt í einu hafi komið rykkur á það og vinstri hönd hans slegist til. Hann kvað höndina hafa af þessum sökum „orðið undir grandaravírnum sem er að renna út eftir rúllunni á skutrennulokanum.“ Í annarri lögregluskýrslu, sem áfrýjandi gaf að eigin frumkvæði 7. maí 1998, sagðist hann hafa verið með höndina á bakstroffuskottinu og „klemmdist hún á milli skotts og rekka“. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi sagðist áfrýjandi ekki vita alveg hvað gerst hafi, en hann hafi stutt sig með vinstri hönd á rekkverki við skutrennuna þegar hann fékk skyndilega högg á hana. Sagðist hann telja ótrúlegt að hann hafi haldið um bakstroffuskottið þegar þetta gerðist. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda um þjáningabætur, bætur fyrir tímabundið atvinnutjón, miskabætur og örorkubætur vegna áverkanna, sem hann hlaut við slysið. Telur hann tjón sitt nema alls 3.034.399 krónum, svo sem sundurliðað er í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir Hæstarétti gengur áfrýjandi út frá því að hann verði vegna eigin sakar að bera þriðjung tjónsins sjálfur og hefur hann þannig lækkað kröfu sína í þá fjárhæð, sem áður greinir. II. Eftir slys áfrýjanda 10. mars 1994 var Sunnutindi siglt til Hafnar í Hornafirði, þar sem áfrýjanda var komið í land til læknismeðferðar, sem hann gekkst síðan undir í Reykjavík. Skipið hélt strax aftur til veiða, en kom á ný til hafnar á Djúpavogi 15. sama mánaðar. Lögreglurannsókn á slysinu hófst daginn eftir, en við hana voru teknar skýrslur af fimm skipverjum auk áfrýjanda. Í samantekt, sem lögreglan gerði að henni lokinni, var lýst því áliti að málið væri vel upplýst og ekki þörf á frekari rannsókn. Í gögnum málsins kemur fram að rannsóknarnefnd sjóslysa lét slysið til sín taka, en lagt hefur verið fram ódagsett álit hennar um orsakir þess. Þar koma fram svofelldar ályktanir um það efni: „Nefndin telur að orsök slyssins megi rekja til þess að haldið er um keðjuna með lokuðu gripi, þ.e. að þumalfingur er látinn grípa á móti hinum fingrum handarinnar. Nefndin ítrekar fyrri ályktanir sínar um þá hættu sem er samfara vinnu við veiðarfæri sem eru að renna út eða verið að hífa inn. Nefndin telur einnig varhugavert að vera með tóg í upphölurum fyrir bakstroffur og mælir með að notaðar séu t.d. 11 mm keðjur í upphalarafali fyrir bakstroffurnar.“ Í tilefni af síðastgreindum ummælum var tekið fram í bréfi, sem réttargæslustefndi ritaði í þágu stefnda 11. febrúar 1999 til lögmanns áfrýjanda, að það væri „ekki rétt hjá sjóslysanefnd að það væri tóg í upphölurum, þar hafa alltaf verið keðjur og hefur það m.a. verið staðfest með viðtali við skipstjórann Kristján Finnsson, hins vegar var tóg notað til þess að hnýta bakstroffuna við lunninguna og er þetta almennur frágangur. Ekki hefur því verið sýnt fram á vanbúnað er felli ábyrgð á útgerðina.“ Í tengslum við þetta var staðhæft í greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi að þess misskilnings hafi gætt í áliti rannsóknarnefndar sjóslysa að tóg hafi verið í upphölurum á skipinu, en í þeim hafi alltaf verið keðjur. Áfrýjandi hefur ekki leitað nánari skýringa nefndarinnar um hvert hafi verið tilefni þeirrar athugasemdar, sem hér um ræðir, hvort nefndin telji hana réttmæta að fram komnum ábendingum stefnda eða hvernig það atriði, sem hún lýtur að, geti hafa tengst slysi áfrýjanda. Verður því ekki miðað við að óvissa sé uppi um orsakir slyssins vegna þessa atriðis. Stefndi hlutaðist ekki til um að sjópróf yrði haldið vegna slyss áfrýjanda. Til þess er hins vegar að líta að um rás atburða fram að slysinu liggja fyrir nægilegar upplýsingar að öðru leyti en hvað varðar þau atvik, sem áfrýjandi er einn til frásagnar um. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hans hálfu byggt á því að við úrlausn þess yrði að leggja til grundvallar þá lýsingu á atvikum, sem hann gaf ásamt vitnum þegar slysið var til rannsóknar hjá lögreglunni í mars 1994. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að hnökrar séu á rannsókn slyssins þótt spotti, sem notaður var sem áður segir til að hnýta bakstroffuna í lunningu, hafi ekki verið varðveittur til nánari skoðunar. Að öllu þessu gættu verður ekki litið svo á að vanræksla stefnda um að leita sjóprófs vegna slyssins geti haft áhrif á sönnunarbyrði um orsakir þess. III. Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi fram að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni hans af tveimur ástæðum. Annars vegar hafi áðurnefndur spotti, sem bakstroffa var fest í lunningu með, ekki staðist álagið, sem myndaðist þegar grandaravírarnir klemmdust um stroffuna, en spottinn hljóti því að hafa verið í óviðunandi ástandi. Hins vegar hafi stefndi vanrækt að veita áfrýjanda, sem var óvanur vinnu á togurum, nægilega tilsögn áður en hann var settur til starfa á sinni fyrstu vakt. Um fyrrnefnda atriðið er þess að gæta að áfrýjandi hefur ekki aflað sönnunar um að bakstroffan hafi verið bundin í lunningu með spotta sérstaklega til að koma í veg fyrir hættu, sem gæti leitt af því að stroffan festist í grandaravírum eða að öðru leyti í veiðarfærum, sem verið væri að kasta út frá skipi stefnda. Hann hefur heldur ekki sýnt fram á að spotti þeirrar gerðar, sem notast var við og áður er lýst, ætti almennt að standast það álag, sem myndast gæti með því að bakstroffan drægist út af skipinu með grandaravírum, eða að annar búnaður, sem tíðkað sé að nota í þessu skyni, myndi gera það. Í hinum áfrýjaða dómi, sem sérfróðir meðdómsmenn stóðu að ásamt héraðsdómara, er jafnframt byggt á því að ekki verði séð að umræddur spotti eða það að hann slitnaði hafi átt neinn þátt í slysi áfrýjanda. Því áliti hefur áfrýjandi ekki hnekkt. Um síðarnefnda atriðið er óumdeilt að áfrýjanda var í umrætt sinn falið að vinna á þilfari með manni, sem var þaulvanur slíkum störfum. Í lögregluskýrslu 7. maí 1998 sagði áfrýjandi að þessi samverkamaður hafi sagt sér til „jafnóðum og hlutirnir áttu að gerast.“ Ekki verður litið svo á að ákvæði 1. mgr. 8. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem áfrýjandi vísar til í þessu sambandi, leggi almennt ríkari skyldur á útgerðarmann um leiðbeiningar við nýliða en gætt var á þennan hátt. Í því sambandi verður einnig að líta til þess að áfrýjandi, sem var 44 ára gamall þegar hann varð fyrir slysinu, hafði nokkra reynslu af sjómannsstörfum þótt hann hafi ekki áður fengist við þau á togara. Hann hefur ekki hnekkt því mati héraðsdóms að ekki hafi verið gert líklegt að skort hafi á leiðbeiningar eða að þær hefðu getað komið í veg fyrir slysið, eins og atvik að því urðu. Samkvæmt því, sem að framan greinir, hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að stefndi geti borið skaðabótaábyrgð á slysi hans vegna þeirra atvika, sem áður getur. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Austurlands 6. júní 2001. Mál þetta sem tekið var til aðalmeðferðar og munnlegs flutnings 1. mars sl. og var endurupptekið skv. 115. gr. laga nr.19/1991 og dómtekið að nýju að loknum munnlegum málflutningi 6. júní 2001, hefur Sigurður Gíslason, kt. 020549-3359 til heimilis að Kambi 4, Djúpavogi, höfðað með stefnu útgefinni 8. maí 2000 gegn Búlandstindi hf., kt. 490169-0169, Djúpavogi, og var málið þingfest á Egilsstöðum hinn 16. maí 2000. Þá er einnig stefnt til réttargæslu Vátryggingarfélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 3.034.339 auk 2% vaxta frá 10. mars 1994 til 3. febrúar 2000 og að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 10. mars 1995 og til greiðslu dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 3. febrúar 2000 til greiðsludags, og til greiðslu málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda Búlandstinds hf. eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingarfélags Íslands hf., eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Málavextir: Samkvæmt stefnu eru málavextir þeir, að hinn 10. mars 1994 var stefnandi máls þessa í sinni fyrstu sjóferð, sem háseti á Sunnutindi SU 59 frá Djúpavogi. Var Sunnutindur við veiðar í Lónsdýpi, er stefndi varð fyrir því slysi að klemma hendina og missti framan af löngutöng vinstri handar. Ekki fór fram sjópróf vegna slyssins, en lögreglurannsókn fór fram og gaf stefnandi skýrslu fyrir lögreglu hinn 17. mars 1994 og aftur 7. maí 1998. Nánari atvik að slysinu voru samkvæmt frásögn stefnanda sjálfs hjá lögreglu, þau, að hann var við störf með Jóni Ingvari Hilmarssyni á hlera bakborðsmegin og var verið að slaka trollinu út. Trollið sjálft hafi verið komið í sjóinn og grandararnir verið að renna út. Hann hafi verið við að rétta Jóni Ingvari skottið sem tengist bakstroffu hlerans, svo hægt væri að læsa því í sylgjuna, en Jón hafi staðið honum á vinstri hlið eða framar í skipinu. Síðan segir orðrétt í skýrslunni: „Allt í einu rykktist keðjan sem ég var með í höndunum aftur. Við það slæst vinstri hendin til, og þar sem ég stend á móts við skutrennulokann, tel ég að hendin á mér hafi orðið undir grandaravírnum, sem er að renna út eftir rúllunni á skutrennuloknanum. Um leið og þetta gerist, heyri ég og sé, að keðjan er að detta niður skutrennuna. Ég fann fyrir sársauka í vinstri hendi og tók af mér gúmmívettlinginn og sá ég þá að fremsta kjúkan á löngutöng var af en hékk á skinnlufsum og baugfingur var eitthvað skaddaður.“ Hinn 7. maí 1998 gaf stefnandi skýrslu fyrir lögreglunni á Eskifirði, að eigin frumkvæði eftir því, sem fram kemur í skýrslunni. Hann skýrði svo frá: „Þetta var þannig að verið var að slaka út trollinu. Ég var aðstoðarmaður á bakborðshlera og var að gera svokallað bakstroffuskott klárt til að lása í sylgju, þegar grandarar rykktu í bakstroffu og skottið. Ég var með vinstri hendina á skottinu og klemmdist hún á milli skotts og rekka með þeim afleiðingum að fremsta kjúka löngutangar fór nánast af og hékk á skinntuttlu einni saman. Baugfingur klemmdist einnig þannig að nögl fór af.“ Þá var stefnandi spurður: „Varstu vanur þeirri vinni sem þú inntir af hendi um borð í Sunnutindi þegar slysið varð? Nei, reynsla mín á sjó var sú að ég hafði áður verið trillusjómaður og einnig verið á smærri bátum. Ég hafði aldrei verið á togara fyrr en þarna og var búinn að vera hálfan sólarhring er óhappið átti sér stað. Þetta átti að verða fyrsta halið í ferðinni. Á þessum tíma þekkti ég ekki mörg þeirra nafna sem ég taldi upp áðan svo sem bakstroffuskott, sylgja og skott. Ég hafði enga hugmynd um, hvað þessi nöfn táknuðu né til hvers hlutirnir væru. Sp.: Var þér veitt einhver tilsögn áður en þú varst sendur á dekkið til vinnu við það, sem þú varst að gera? Sv.: Nei eina tilsögnin sem ég fékk var sú, að ég ætti að vera með hjálm á höfðinu. Sp.: Var einhver vanur að vinna með þér er slysið átti sér stað? Sv.: Það var með mér ungur maður, Jón Ingvar Hilmarsson. Ég veit ekki hve vanur hann var, en hann sagði mér til jafnóðum og hlutirnir áttu að gerast.“ Í skýrslu stefnanda fyrir dómi sagði hann svo frá fyrri reynslu sinni, að hann hefði síðast verið við sjómennsku 1987 eða 1988, en þá hafi hann átt tveggja tonna trillu. Þar áður hafi hann verið á sjó 1967 og 1968 í Þorlákshöfn og hafi þá verið á netabátum á vetrum, en á togveiðum á sumrin. Fyrir dómi lýsti stefnandi slysinu með nokkuð öðrum hætti en áður: „Ég geri mér ekki fyllilega grein fyrir því, það er eitthvað, sem fer úrskeiðis þarna, slitnar eða slæst til og ég verð á milli, þannig að ég klemmist, en ég veit raunverulega ekki alveg hvernig. Sp.: Manstu hvað þú varst að gera? Sv.: Já það var verið að slaka trollinu, ég var þarna við rennuna og beið eftir því hvað mér yrði sagt að gera, ég vissi ekki hvað yrði næst eða hvað mundi næsta skref og styð mig við rekkverk. Svo heyrist einhver hávaði og læti og keðjuglamur og ég fæ högg á hendina. Hvað skeður raunverulega veit ég ekki nákvæmlega.“ Aðspurður um, hvernig útbúnaður hafi verið, sagði stefnandi: „Þetta var minn fyrsti túr og allt saman svo nýtt. Ég man að það var bundin grönn keðja upp í rekkverkið eða upp undir það, og bundið með spotta. Ég var við þessa keðju og það er verið að slaka út, heitir það ekki grandarar? og þetta flækist eitthvað eða törnast, óklárast og rykkir í þessa keðju, sem var bundin þarna við rekkverkið, sem ég stóð við og þá skeður þetta, verð ég með hendina á milli. Sp.: Hélstu utan um þessa keðju eða hélstu utanum eitthvað af þessum verkfærum, manstu eftir því? Sv.: Ég held ég hafi haldið við rekkverkið sjálft. Sp. Nú kemur fram í skýrslum að þú hafir haldið utan um keðju, manstu eitthvað til þess? Sv.: Nei, mér þykir nú ótrúlegt að maður haldi í hana.“ Vitnið, Jón Ingvar Hilmarsson, gaf skýrslu hjá lögreglu 16. mars 1994 og segir í henni: „Sigurður Bjarni og ég erum saman á hlera og það er verið að slaka út trollinu. Við erum að undirbúa við að lása saman sylgjuna og vargakjaftinum. Veður var gott og lítil hreyfing á skipinu. Skyndilega slitnar niður spotti er heldur uppi bakstroffinu og þá kippist í skottið og Sigurður Bjarni klemmist á vinstri hendi milli skotts og einhvers annars hlutar. Ég sá ekki hversu mikið Sigurður Bjarni slasaðist þar sem hann var í gúmmíhönskum.“ Þegar Jón Ingvar Hilmarsson gaf skýrslu fyrir dómi í aðalmeðferð málsins, upplýsti hann, að hann hefði ekki séð slysið verða, hann hafi líklega verið að horfa í aðra átt, allavega muni hann ekki eftir að hafa séð það. Vitnið sagðist ekki hafa verið beðinn um að leiðbeina stefnanda um handtök eða kenna honum á veiðarfærin, enda væri slíkt ekki venja. Hann sagðist hafa sagt stefnanda til þ.e. hvað þeir ættu að fara að gera, enda sagðist hann hugsanlega hafa sagt stefnanda, áður en þeir byrjuðu, að hann mundi segja honum til. Aðspurður sagðist hann ekki hafa bent stefnanda almennt á þær hættur, sem fylgja því að kasta trolli. Í skipsdagbók er atvikinu lýst svo: „Óhappið atvikaðist þannig að Sigurður var að rétta Jóni Hilmarssyni svokallað bakstroffuskott að grandarar kipptu í bakstroffuna og rikktu í skottið og Sigurður með vinstri hendina á milli skotts og rekka með fyrrgreindum afleiðingum.“ Ekki kemur fram hver var til frásagnar um atvikið eins og því er lýst í dagbókinni. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefnda hafi borið að veita honum tilsögn áður en hann var sendur á dekk til að koma trollinu út. Hafi stefndi sýnt af sér stórfellt gáleysi, þar sem hann hafi vitað, að stefnandi var að fara sinn fyrsta túr og óvanur vinnu á togurum. Stefnda hafi borið að veita stefnanda tilsögn til að byrja með og kenna honum réttu handtökin, áður en hann sendi hann einan til að vinna við þessar áhættusömu aðstæður, sbr. 8. gr. laga nr. 35/1985. Stefnandi byggir einnig á því, að búnaður stefnda hafi ekki verið nægilega traustur, þannig að menn gætu unnið öruggir við hann. Stefnda hafi borið að tryggja að allur aðbúnaður væri sem traustastur, þar sem mikil áhætta hafi fylgt starfsemi hans. Þegar slysið varð hafi verið 4 vindstig og sjólítið. Því hafi spottinn, sem átti að halda bakstroffunni verið í óviðunandi ástandi og alls ekki nógu tryggur til að aðstæður væru viðunandi eða nógu öruggar. Því hafi stefndi ekki uppfyllt skilyrði 3. gr. sbr. 9. gr. laga nr. 35/1993 um eftirlit með skipum. Þá beri stefndi ábyrgð á því, að hvorki fóru fram sjópróf, né lét hann kanna aðstæður um borð. Stefndi beri hallann af því, að geta ekki sýnt fram á né sannað að búnaður skipsins, og þá aðallega umræddur spotti, sem slitnaði hafi ekki verið í öruggu ástandi. Stefnandi byggir kröfur sínar á örorkumati Jónasar Hallgrímssonar, læknis, frá 24. janúar 2000. Sé þar byggt á læknisvottorðum og gögnum um meðaltekjur sjómanna. Stefnandi hefði skipt um starf og ráðið sig á togara til frambúðar og hefði hann síðan ekki getað unnið störf þar sem unnið sé í bleytu eða útivið þar sem kuldi og dofi sæki í fingurinn. Sé honum ómögulegt að sinna ýmsum störfum og treysti sér ekki til að stunda sjómennsku framar. Hafi tekjumöguleikar hans því skerst verulega. Tímabundið atvinnutjón stefnanda hafi verið 100% frá slysdegi 10. mars 1994 til 12. júní s.á. Einnig hafi stefnandi verið veikur í skilningi 3. gr. skaðabótalaga sama tíma og hann hafi verið óvinnufær. Varanlegur miski stefnanda hafi verið metinn 5% og varanleg örorka sé metin 25%. Stefnandi geri kröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kr. 76.000 í þjáningabætur í 92 daga, kr. 229.195 í miskabætur, kr. 3.544.951 vegna fjárhagslegrar örorku og kr. 88.010 vegna tímabundins atvinnutjóns. Frá kröfunni dragast kr. 531.743 skv. 9. gr. skaðabótalaga vegna aldurs stefnanda. Þá dragast frá kr. 195.968 sem greitt var inn á tímabundið atvinnutjón og kr. 170.020, sem eru bætur frá slysatryggingu. Samtals telur stefnandi þetta gera kr. 3.034.399, sem er stefnukrafan. Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar m.a. um húsbóndaábyrgð, og á skaðabótalögum nr. 50/1993. Einnig er byggt á siglingalögum nr. 34/1985, aðallega 2. tl. 1. mgr. 197. gr. og 201. Þá er byggt á sjómannalögum nr. 35/1985, aðallega 4. gr. og 36. gr. Málsástæður stefnda: Sýknukrafa stefnda er byggð á því, að slys stefnanda verði hvorki rakið til sakar stefnda eða starfsmanna hans, né til bilunar eða saknæms vanbúnaðar á togtækjum skipsins, heldur sé slysið að rekja til óhappatilviljunar og eigin gáleysis stefnanda sjálfs. Samkvæmt áliti Sjóslysanefndar sé slysið rakið til þess, að stefnandi hafi haldið um keðjuna með lokuðu gripi. Sé ávallt varhugavert að halda þannig um víra og keðjur veiðarfæra, sem verið sé að slaka út eða hífa inn, þar sem þau geti rykkst og slegist til á meðan og þá verið hætta á að meiðast á hönd eða fingrum. Hafi stefnandi ekki átt að þurfa tilsögn í því efni, áður en hann var settur til starfs, þar sem hann hafi verið vanur báta- og trillusjómaður og því hlotið að vera ljós hættan af vírum og keðjum, þegar verið sé að hífa inn eða slaka veiðarfærum. Ávallt slakni eða strekkist á vírum eftir hreyfingu skips á öldunni. Sama gildi er vírar, tóg eða keðjur festist eða klemmist og rykkist þá til, en slíkt geti alltaf skeð við þessar aðstæður. Sé þetta þekktur þáttur í sjómannsstarfinu, sem allir sjómenn eigi að þekkja og þurfi að gæta sín á. Reglan sé sú, að halda ekki með lokuðu gripi um línur, víra, tóg og keðjur eða annan slíkan búnað veiðarfæra, þegar verið sé að slaka þeim út eða hífa þau inn. Stefnandi hafi ekki gætt sín á þessu sem skyldi og megi rekja slysið til þess. Eigi stefnandi ekki við aðra að sakast en sjálfan sig. Þá bendi ekkert til þess, að spottinn sem slitnaði hafi verið vanbúinn eða í óviðunandi ástandi. Orsök þess, að hann slitnaði, hafi verið sú, að þegar grandararnir hafi verið að renna út, hafi þeir klemmt bakstroffuna svo að spottinn, sem hnýtir upp stroffuna, hafi slitnað við álagið. Sé þar um hreina óhappatilviljun að ræða, sem engum verði kennt um. Þá hafi ekkert komið fram um að það, að spottinn slitnaði hafi verið orsakavaldur slyssins. Enginn skipverja hafi nefnt það, sem þátt í slysinu. Rangt sé, sem haldið er fram af hálfu stefnanda, að hann hafi verið settur einn til vinnu við áhættusamar aðstæður. Stefnandi hafi verið settur í létt aðstoðarstarf á dekki með vönum háseta, sem sagt hafi stefnanda til jafnóðum og hlutirnir áttu að gerast. Hafi stefnandi ekki átt að gera annað en rétta honum bakstroffuskottið. Í ljósi aldurs og starfsreynslu stefnanda á sjó, hafi ekki átt að þurfa að kenna honum fyrirfram eða vara hann sérstaklega við sjálfsögðum hlutum eins og að halda ekki um tóg, víra og keðjur með lokuðu eða læstu gripi, þegar verið er að láta þau renna í sjó eða hífa þau inn. Verði stefnda því ekki metið til sakar, að stefnandi hafi beitt lokuðu gripi og valdið þannig slysinu. Verði ekki á sýknukröfu fallist, sé varakrafan byggð á því, að skipta beri sök og stórlækka stefnukröfur. Kröfu um tímabundið atvinnutjón er mótmælt sem ósannaðri, en aðeins beri að bæta sannað raunverulegt tímabundið vinnutekjutap. Einnig sé andmælt kröfu stefnanda um bætur fyrir fjárhagslega örorku, en hún sé byggð á örorkumati Jónasar Hallgrímssonar, læknis. Sé matið ekki í samræmi við 5. gr. skaðabótalaga. Gert hafi verið nýtt örorkumat hjá örorkunefnd og sé niðurstaða nefndarinnar önnur að því er varðar mat á varanlegri örorku eða 15% vill stefndi, að við það sé miðað. Vaxtakröfum stefnanda er sérstaklega mótmælt, en eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir og dráttarvextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi eins og málið sé vaxið. Niðurstaða: Slys það, sem hér um ræðir mun hafa orðið um kl. 5.30 fimmtudaginn 10. mars 1994. Lögreglurannsókn hófst, þegar Sunnutindur SU 59 kom til Djúpavogs eða hinn 16. mars s.á. Við lögreglurannsóknina kom fram, að enginn af þeim, sem á dekkinu voru sáu slysið og var stefnandi einn til frásagnar. Ekki fór fram sjópróf vegna slyssins. Verður af þessu að leggja frásögn stefnanda til grundvallar um það hvernig slysið varð. Eins og frásögn stefnanda var í fyrstu skýrslu hans, mun hann hafa verið að rétta háseta þeim, sem hann vann með, bakstroffuskottið, sem mun vera keðja. Allt í einu hafi keðjan, sem hann var með í höndunum, rykkst aftur. Við það hafi vinstri hönd hans slegist til. Taldi stefnandi, að þar sem hann hafi staðið á móts við skutrennulokann, hefði hönd hans orðið undir grandaravírnum, sem var að renna út eftir rúllunni á skutrennulokanum. Um leið og þetta hafi gerst, hafi hann heyrt og séð, að keðjan hafi verið að detta niður skutrennuna. Í skýrslu, sem stefnandi gaf hjá lögreglu 7. maí 1998 segist hann hafa verið að gera bakstroffuskott klárt til að lása í sylgju, þegar grandararnir hafi rykkt í bakstroffu og skottið. Hann hafi verið með vinstri hendina á skottinu og hafi hún klemmst á milli skotts og rekka. Við aðalmeðferð málsins lýsti stefnandi þessu með enn einum hætti og þá þannig, að hann hefði verið að bíða eftir fyrirmælum um hvaða verk skyldi vinna og hafi hann stutt sig við rekkverk, en þá hafi keðja, sem hann hafi ekki haft neina hönd á, slitnað úr tógi, sem hafi haldið henni við rekkverkið og slegist í hönd hans, þar sem hann studdi henni á rekkverkið. Ekki hefur verið sýnt fram á eða gert líklegt, að af hálfu skipstjórnarmanna hafi verið staðið með einhverju móti rangt að því að kasta trollinu, eða að bátsmaður, sem stjórnaði togvindunni í umrætt sinn hafi unnið það verk með öðrum hætti en rétt var. Ekki hefur verið sýnt fram á eða gert líklegt, að búnaði skipsins hafi verið áfátt. Verður ekki séð, að tóg það, sem hélt uppi bakstroffunni, eða að það slitnaði, hafi átt neinn þátt í slysinu. Þá hefur stefnandi upplýst, að þegar verið var að slaka trollinu, hafi hann verið við rennuna og beðið eftir því, hvað honum yrði sagt að gera, hann hafi ekki vitað hvað yrði næst eða hvað mundi næsta skref og stutt sig við rekkverk það, sem hann, að eigin sögn, klemmdist við. Fram hefur komið frá stefnanda, að honum hafi verið gert að bera hjálm við vinnuna, en að sá maður, sem var með honum við verkið, hafi sagt honum til jafnóðum og hlutirnir áttu að gerast. Þannig hefur ekki verið sýnt fram á eða gert líklegt, að skort hafi á leiðbeiningar til stefnanda um hvernig verkið skyldi unnið, eða að leiðbeiningar hefðu getað komið í veg fyrir slysið, eins og það varð. Að áliti hinna sérfróðu meðdómsmanna virðist líklegast, að hreyfing sú, sem varð á gröndurunum, og talin er líklegasta orsök slyssins, hafi stafað af hreyfingu skipsins á öldunni, en verði ekki rakin til rangra vinnubragða af hálfu stjórnenda skipsins eða annarra skipverja. Hefur ekki verið sýnt fram á, að stefndi eða þeir, sem hann ber ábyrgð á, hafi valdið slysinu með saknæmri hegðun sinni eða vanrækslu. Er það álit dómsins, að slys stefnanda hinn 10. mars 1994 verði rakið til óhappatilviljunar, sem engum verði gefin sök á. Verður því að sýkna stefnda, Búlandstind hf. af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Gíslasonar, í máli þessu. Rétt þykir, að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan, ásamt meðdómsmönnunum Árna Halldórssyni, skipstjóra, og Garðari Eðvaldssyni, skipstjóra. Dómsorð: Stefndi, Búlandstindur hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sigurðar Gíslasonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 400/2004
Fasteignakaup Veðskuldabréf Skuldskeyting Skaðabætur Fasteignasala
H seldi G fasteign sína og skyldi hluti kaupverðsins greiddur með sjö skuldabréfum sem tryggð voru með veði í fasteign G. H samþykkti skuldskeytingu á bréfunum í ágúst sama ár, þannig að félagið B kæmi sem nýr greiðandi að þeim, en B hafði þá eignast hina veðsettu fasteign. Þegar B stóð ekki við skuldbindingar samkvæmt skuldabréfunum, krafði H G um greiðslu samkvæmt þeim og hélt því fram að skuldasamband H og G hafi orðið virkt á ný við vanefndir B. Talið var að ganga yrði út frá því að kaupunum hafi verið lokið með útgáfu afsals og móttöku H á skuldabréfum, þar sem G var sjálfur skuldari. Við skuldskeytinguna hafi endanlega fallið niður krafa H á hendur G og ný stofnast á hendur B. Þá var ekki sannað að forsvarsmaður G hafi vitað um bága fjárhagsstöðu B eða viðhaft nein ummæli um greiðslugetu félagsins. Náði krafa H á hendur þrotabúi G því ekki fram að ganga. Þá var ekki nægilega sýnt fram á að S, forsvarsmaður fasteignasölunnar sem hafði milligöngu um umrædd fasteignaviðskipti, hafi orðið skaðabótaskyldur vegna þess að fyrrnefnt veð hafi reynst haldlaust, né heldur hafi ummæli sölumanns, um að eigandi B væri sonur bankastjóra, bakað S ábyrgð og var hann því sýknaður af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. september 2004. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 7.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. ágúst 2001 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi Salómon Jónsson krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi þrotabú Global hf. krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hefur verið stefnt fyrir Hæstarétt til réttargæslu. Bú Global hf. var tekið til gjaldþrotaskipta 23. júní 2004. Hefur þrotabú félagsins tekið við aðild málsins fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi seldi Global hf. fasteign sína að Melabraut 22 í Hafnarfirði með kaupsamningi 12. júní 2001 fyrir 59.000.000 krónur. Af kaupverðinu skyldu 7.000.000 krónur greiddar með skuldabréfum til fimm ára, sem tryggð yrðu með veði í fasteign kaupandans að Viðarhöfða 2 í Reykjavík. Sjö skuldabréf voru útbúin, hvert að fjárhæð 1.000.000 krónur, og bera þau með sér að hafa verið gefin út á kaupsamningsdegi. Snýst ágreiningur málsaðila um þann hluta kaupverðsins, sem greiddur skyldi með umræddum skuldabréfum. Húsið fasteignasala ehf. hafði milligöngu um fasteignaviðskiptin, en stefndi Salomón rak það félag og hafði fengið löggildingu sem fasteignasali. Fram er komið að sama félag tók einnig að sér að selja fasteignina Viðarhöfða 2 fyrir Global hf. og mun Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. hafa keypt þá eign í ágúst 2001. Þann 16. þess mánaðar var haldinn fundur hjá fasteignasölunni, þar sem áfrýjandi gaf út afsal til Global hf. fyrir Melabraut 22. Óumdeilt er að þá óskaði fyrirsvarsmaður kaupandans eftir því að í stað hans yrði Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. skuldari á áðurnefndum skuldabréfum. Fór svo að fyrirsvarsmenn áfrýjanda, Global hf. og Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. undirrituðu 22. ágúst 2001 sjö skjöl, eitt fyrir hvert áðurnefndra skuldabréfa, sem öll bera fyrirsögnina skuldskeyting. Segir þar meðal annars að samþykkt sé að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. komi sem nýr greiðandi að bréfunum, sem skuli að öðru leyti gilda óbreytt. Er jafnframt ritað á spássíu allra skuldabréfanna: „Samþykkt f.h. Hafnfirðings ehf.“ og undir það rita tveir fyrirsvarsmenn félagsins. Undir nafnritanir þeirra er síðan skráður texti, þar sem segir meðal annars: „Skuldskeyting dags. 22.08.01. Nýr skuldari: Rekstrarfél. Bræðaminni ...“. Framan við alla áritunina á spássíu bréfanna og nafnritanir þar er dagsetningin 23. ágúst 2001. Áfrýjandi kveðst hafa nokkrum dögum eftir þetta komist að því hjá banka, sem hann reyndi að selja skuldabréfin, að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. stæði afar illa og að gerð hafi verið hjá því nokkur árangurslaus fjárnám. Var bú félagsins tekið til gjaldþrotaskipta 23. janúar 2002. Fasteignin Viðarhöfði 2 var seld nauðungarsölu 28. maí 2002 og fékkst ekkert upp í kröfu áfrýjanda, sem tryggð var með veði í eigninni. Bú Global hf. var síðan tekið til gjaldþrotaskipta 23. júní 2004, eins og áður var getið. Hefur ekkert fengist greitt upp í veðskuldabréf áfrýjanda. Málavextir eru að öðru leyti nánar raktir í hinum áfrýjaða dómi. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína gegn stefnda þrotabúi Global hf. í fyrsta lagi á því að hann hafi ekki tekið við skuldabréfunum sem fullnaðargreiðslu, heldur á þeirri forsendu að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og að krafan fengist greidd. Sú forsenda hafi brugðist. Það sé almennt viðurkennt í kröfurétti að ekki sé litið svo á að um endanlega eftirgjöf sé að ræða þegar krafa á hendur þriðja manni er afhent sem einn þáttur í greiðslu, heldur sé lagt til grundvallar að samkomulag um slíka greiðslu beri að skýra þannig að seljandinn reyni að ná efndum með því að innheimta kröfu á hendur þriðja manni. Takist það ekki geti seljandinn krafið kaupandann um greiðsluna. Viðtaka skuldabréfanna sjö hafi ekki falið í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á fullnaðargreiðslu og hafi Global hf. mátt vera fullljóst um forsendu áfrýjanda fyrir því að taka við þeim. Telur áfrýjandi að í samræmi við áðurnefnd viðurkennd sjónarmið í kröfurétti hafi skuldasamband hans og Global hf. orðið virkt á ný þegar ljóst var orðið að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. stæði ekki við skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfunum. Hafi hann því að minnsta kosti getað fengið hluta kröfu sinnar greiddan, en árangurslaust fjárnám hafi ekki verið gert hjá Global hf. fyrr en í janúar 2004 þegar ellefu gjalddagar af tuttugu samkvæmt skuldabréfunum voru komnir. Áfrýjandi reisir kröfu sína gegn þrotabúi Global hf. í annan stað á því að stefndi sé skaðabótaskyldur, en líta verði svo á að fyrirsvarsmaður félagsins hafi vitað eða mátt vita að bréfin væru verðlaus þegar greiðsla fór fram. Hafi hann þrátt fyrir það látið undir höfuð leggjast að tilkynna áfrýjanda um það. Jafnvel þótt Global hf. hafi ekki verið kunnugt um þetta firri það stefnda ekki ábyrgð, en fyrirsvarsmaður félagsins hafi fullyrt við afsalsgerð að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og þrýst á að skipt yrði um skuldara. Í málatilbúnaði áfrýjanda er á því byggt að það hafi verið liður í kaupunum að umræddar 7.000.000 krónur yrðu greiddar með kröfu Global hf. á hendur þriðja manni. Áfrýjandi hafi skuldbundið sig hinn 16. ágúst 2001 til að taka við slíkri greiðslu og áritunin „Samþykkt f.h. Hafnfirðings ehf.“ á bréfin verið skráð þann dag. Dagsetningin 23. ágúst 2001 eigi því að minnsta kosti ekki við þann hluta áritunarinnar á spássíu bréfanna. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að afrit skuldabréfanna í vörslum sýslumannsins í Reykjavík beri ekki neina áritun á spássíu, en bréfin voru móttekin til þinglýsingar 16. ágúst 2001. Áðurnefndar yfirlýsingar um skuldskeytingu voru mótteknar til þinglýsingar 24. ágúst 2001. Þótt fyrir liggi að tilmæli um skuldskeytingu hafi verið höfð uppi á fundi 16. ágúst 2001 verður að ganga út frá því að kaupunum hafi verið lokið með útgáfu afsals og móttöku áfrýjanda á skuldabréfum, þar sem viðsemjandi hans, Global hf., var sjálfur skuldari en ekki þriðji maður. Skuldskeyting kom ekki til fyrr en nokkrum dögum síðar, en við hana féll endanlega niður krafa áfrýjanda á hendur Global hf. og ný stofnaðist á hendur öðrum skuldara. Að þessu virtu á ekki við sú regla kröfuréttar, sem áfrýjandi ber fyrir sig, og getur krafa hans á hendur þrotabúi Global hf. ekki náð fram að ganga á þessum grunni. Við skýrslutöku fyrir dómi mótmælti fyrirsvarsmaður Global hf. að hafa vitað um bága fjárhagsstöðu Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. Hann hafi sjálfur átt viðskipti við það félag og hvorki vitað þá né nokkrum dögum síðar við frágang viðskiptanna við áfrýjanda um raunverulega stöðu félagsins. Kveðst hann ekki hafa viðhaft nein ummæli í þá veru að um öruggan greiðanda væri að ræða, enda ekki þekkt neitt frekar til hans en áfrýjandi. Global hf. hafi hins vegar átt eignir á þessum tíma og verið vel greiðslufært. Er krafa áfrýjanda á hendur þrotabúi Global hf., sem á þessum grunni er reist, ekki studd haldbærum rökum. Verður samkvæmt öllu framanröktu staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu þessa stefnda af kröfu áfrýjanda. III. Áfrýjandi telur stefnda Salómon Jónsson og starfsmann hans ekki hafa sinnt þeim skyldum, sem á þeim hvíldu þegar kaupin voru gerð. Með lágmarksathugun hefði þeim mátt vera ljóst að veð í Viðarhöfða 2 til tryggingar skuldabréfunum væri haldlaust. Þá hafi þeir fullyrt að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Ennfremur hafi þeim borið að gæta sérstaklega að því að nýi skuldarinn gæti efnt skuldbindingu sína. Með einfaldri athugun á efnahag félagsins hefði þeim mátt vera ljóst að það gæti ekki greitt, en samkvæmt vanskilaskrá hafi þá ítrekað verið gert árangurslaust fjárnám hjá félaginu. Hafi stefndi og starfsmaður hans sem sérfræðingar átt að veita áfrýjanda allar upplýsingar, sem að þessu lutu og gátu skipt máli. Þeir hafi hins vegar ekki talið nauðsyn á því þótt þeim væri skylt að gæta hagsmuna beggja samningsaðila í hvívetna. Í héraðsdómi er lýst hvernig háttað var tilboði Global hf. til áfrýjanda um kaup á Melabraut 22, en þar var gert ráð fyrir að sá síðarnefndi tæki Viðarhöfða 2 upp í kaupverðið á tilteknu verði. Þar er einnig lýst gagntilboði áfrýjanda, en samkvæmt því skyldi kaupandinn gefa út skuldabréf með veði í Viðarhöfða 2 eins og síðan var samið um. Frumkvæði að því að taka veð í eigninni til tryggingar skuldinni var þannig komið frá áfrýjanda sjálfum. Fasteignamat eignarinnar var tæplega 31.000.000 krónur, en Global hf. hafði skömmu áður keypt hana fyrir enn hærra verð. Við útgáfu skuldabréfanna munu hafa hvílt á eigninni veðskuldir að fjárhæð rúmlega 18.000.000 krónur, en við nauðungarsölu árið 2002 seldist hún fyrir 19.000.000 krónur. Hefur ekki verið mótmælt þeirri staðhæfingu stefnda Salómons að hann hafi bent á að veðhlutfall á eigninni væri hátt. Er að þessu öllu virtu ekki nægilega sýnt fram á að stefndi Salómon hafi orðið skaðabótaskyldur vegna þess að veðið reyndist síðar haldlaust. Sölumaður á fasteignasölunni bar fyrir dómi að hann hafi látið þess getið á fundi 16. ágúst 2001, þegar leitað var eftir að nýr skuldari yrði samþykktur í stað Global hf., að eigandi Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. væri sonur bankastjóra. Greiðslugeta félagsins hafi hins vegar ekki verið athuguð af hálfu fasteignasölunnar, en hann gerði ráð fyrir að það hafi áfrýjandi sjálfur gert. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda bar einnig fyrir dómi að sölumaðurinn hafi sagt manninn vera son nafngreinds bankastjóra, hann væri „fínn greiðandi“ og allt væri í lagi með hann. Eigendur áfrýjanda hafi þá gefið þau svör að þeir treystu orðum sölumannsins og ekki kannað greiðslugetu félagsins á þeim tíma sem leið frá útgáfu afsals til þess að gengið var frá skuldskeytingu. Áfrýjandi hafði í hendi sér hverju hann svaraði óskum um að nýr skuldari kæmi í stað Global hf., en engin skylda knúði hann til að samþykkja það. Í stað þess að kanna sjálfur greiðslugetu Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf., sem hann hafði nægan tíma til að gera, sýnist hann hafa lagt traust á þau orð að eigandi félagsins væri sonur bankastjóra. Skyldur áfrýjanda og stefnda Salómons í þessu efni verður að virða í því ljósi að kaupunum um Melabraut 22 var lokið við útgáfu afsals 16. ágúst 2001. Skuldskeytingar, sem áfrýjandi samþykkti skriflega 22. sama mánaðar, vörðuðu á hinn bóginn viðskipti um fasteignina Viðarhöfða 2, sem fasteignasalan var að vinna að í þágu annarra en áfrýjanda. Bar fasteignasalan ekki í þessum efnum skyldur við áfrýjanda sambærilegar þeim, sem hún bar við frágang kaupa á eign hans sjálfs, til að kanna greiðslugetu viðsemjanda hans. Að virtu þessu öllu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu stefnda Salómons af kröfu áfrýjanda. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júlí 2004. I. Mál þetta, sem dómtekið var þriðjudaginn 22. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Hafnfirðingi ehf., kt. 501070-0259, Erluási 82, Hafnarfirði, með stefnu birtri 21., 25. og 26. marz 2003, og sakaukastefnu, þingfestri 30. september 2003 á hendur Húsinu-Smáranum ehf., kt. 540200-2110, Suðurlandsbraut 50, Reykjavík, Salómon Jónssyni, kt., 030461-3209, Lækjarsmára 54, Kópavogi, Global hf., kt. 500269-7589, Einholti 6, Reykjavík, og þrotabúi H.R. Bjarnasonar eignarhaldsfélags ehf., áður Húsið fasteignasala ehf. Undir rekstri málsins var fallið frá kröfum á hendur Húsinu Smáranum ehf. og þrotabúi H.R. Bjarnasonar eignarhaldsfélagi ehf. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu, Salómon og Global hf., verði in solidum gert að greiða stefnanda kr. 7.000.000, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla laga nr. 37/2001 frá 16. ágúst 2001 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda Salómons Jónssonar eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess krafizt, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. Dómkröfur stefnda, Global hf. eru þær, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda, og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, ásamt virðisaukaskatti. Af hálfu réttargæzlustefnda eru engar kröfur gerðar enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. II. Málavextir: Fyrirsvarsmenn stefnanda, Aðalsteinn Einarsson, Helgi Einarsson og Ingimundur Jónsson, fólu fasteignasölunni Húsinu- Smáranum ehf. sölu fasteignar sinnar, Melabrautar 22, Hafnarfirði, fyrri hluta árs 2001. Fasteignin er atvinnuhúsnæði, 590 fermetrar að stærð, með fastanúmerið 207-7824 hjá Fasteignamati ríkisins. Sá fasteignasalan um verðlagningu eignarinnar, auglýsingu, skjalagerð og annað, sem viðkom sölu hennar. Eigandi fasteignasölunnar er stefndi Salómon, og kveður stefnandi hann hafa haft umsjón með sölu og skjalagerð, en sölumaður hafi verið Agnar Agnarsson, starfsmaður hinnar stefndu fasteignasölu. Þann 8. apríl 2001 gerði stefndi Global hf. tilboð í eignina. Var kaupverðið sam­kvæmt tilboðinu kr. 57.000.000 og skyldi greiðast þannig: 1. Kr. 12.900.000 með afsali á Fornubúðum 8, ehl. 104, 105 og 106. 2. Kr. 15.300.000 með afsali á Viðarhöfða 2. ehl. 0206, 3. Kr. 28.800.000 með útgáfu veðskuldabréfs til 25 ára. Eignin að Viðarhöfða 2 var í tilboðinu metin á kr. 34.000.000, en áhvílandi skuldir á henni voru samkvæmt tilboði kr. 18.700.000. Stefnandi gerði stefnda Global hf. gagntilboð þann 2. maí 2001 um sölu á eigninni á kr. 59.000.000, sem skyldi greiðast þannig: 1. Kr. 7.000.000 með skuldabréfum, tryggðum með veði í Viðarhöfða 2. 2. Kr. 3.000.000 með inneign í vörusk.banka Viðskiptanetsins. 3. Kr. 13.300.000 með afsali á Fornubúðum 8. 4. Kr. 30.000.000 með peningum við undirritun kaupsamnings. 5. Kr. 5.700.000 með með skuldabréfi með veði í hinu selda. Úr varð, að stefndi Global hf. keypti Melabraut 22 af stefnanda á kr. 59.000.000, og var sá hluti greiðslunnar, sem greiða átti með skuldabréfum með veði í Viðarhöfða 2, óbreyttur frá gagntilboði stefnanda. Kaupsamningur var undirritaður þann 12. júní 2001 og afsal gefið út þann 16. ágúst sama ár. Við afsalsgerð voru viðstaddir af hálfu stefnanda allir þrír fyrirsvarsmenn stefnanda ásamt Birgi Ólafssyni, löggiltum endurskoðanda, stefndi Salómon Jónsson og Agnar Agnarsson af hálfu hinnar stefndu fasteignasölu og Grímur Valdimarsson stjórnarformaður af hálfu stefnda Global hf. Þar sem stefnandi hafði hafnað að taka yfir eignarhluta stefnda í fasteigninni Viðarhöfða 2, reyndi stefndi áfram að selja þá fasteign, og var eignin í framhaldi af því seld Rekstarfélaginu Bræðraminni ehf., þar sem stærstur hluti kaupverðsins var greiddur með yfirtöku áhvílandi lána. Þann 22. ágúst 2001 voru undirrituð skjöl um skuldskeytingu framangreindra sjö skuldabréfa, þar sem Bræðraminni ehf. yfirtók skuldir stefnda Global hf. samkvæmt þeim. Undirritaði stefnandi samþykki sitt fyrir skuldskeytingunni. Stefnandi heldur því fram, að skuldskeytingin hafi farið fram við afsalsgerð þann 16. ágúst, þegar afsal fyrir Melabrautinni var undirritað. Þann 29. ágúst 2001 kveðst stefnandi fyrst hafa fengið veður af því, að veðskuldabréfin sjö væru haldlítil sem greiðsla en þá hafi Birgir Ólafsson og Helgi Einarsson, einn fyrirsvarsmanna stefnanda, farið í Landsbanka Íslands til þess að selja veðskuldabréfin. Bankinn hafi þá tilkynnt, að viðskiptabréfin yrðu ekki keypt, þar sem staða Rekstarfélagsins Bræðraminnis ehf. væri afar slæm. Rekstrarfélagið Bræðra­minni ehf. var úrskurðað gjaldþrota 23. janúar 2002. Stefnandi kveður, að gerðar hafi verið tilraunir til að selja eignarhlutann að Viðarhöfða 2 í frjálsri sölu, án árangurs. Eignin var seld á nauðungarsölu 28. maí 2002 að kröfu Gjaldheimtunnar vegna vangoldinna fasteignagjalda. Hæsta boð á uppboðinu var kr. 19.500.000 og skiptist söluverðið þannig: Kr. 195.000 í sölulaun og kostnað, kr. 1.122.629 í fasteignagjöld, kr. 126.831 í brunatryggingu, kr. 1.500.000 til húsfélagsins Viðarhöfða 2 og kr. 16.545.540 upp í fyrsta veðrétt Sjóvár-­Almennra trygginga hf. Kröfur á 2.-4. veðrétti voru alls að fjárhæð kr. 6.854.867, þegar nauðungarsalan fór fram. Krafa stefnanda var þá kr. 9.081.262. Stefnandi kveðst hafa tekið þá ákvörðun að bjóða ekki í eignina á uppboðinu, þar sem einsýnt hafi verið, að hagsmunir hans yrðu ekki tryggðir með þeim hætti. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir á því, að stefndi Global hf. geti ekki losnað undan fjárskuldbindingum með því að afhenda haldlaus skuldabréf sem greiðslu á hinu selda. Enn fremur að stefndu, Salómon og fasteignasalan, hafi sýnt af sér bótaskylda háttsemi við milligöngu um söluna á Melabraut 22 og vegna hinna haldlausu veðskuldabréfa, sem stefndi Global hf. hafi greitt með. Með bréfi, dagsettu 24. október 2002, hafi lögmaður stefnanda sent bréf til hinnar stefndu fasteignasölu, stílað á stefnda, Salómon Jónsson, og óskað eftir afstöðu stefndu, Salómons og Hússins-Smárans ehf., til bótaskyldu í málinu, og jafnframt hafi verið óskað eftir upplýsingum um, hver lögboðinn ábyrgðartryggjandi þeirra væri. Afrit bréfsins hafi jafnframt verið sent stefnda Global hf. Stefndu, Salómon og Húsið-­Smárinn ehf., hafi ekki svarað bréfinu, og með bréfi 25. nóvember 2002 hafi fyrra bréf stefnanda verið ítrekað. Með bréfi 2. desember 2002 hafi stefndu, Salómon og fasteignasalan loks tjáð sig um bótaskyldu hans og fasteignasölunnar. Megi ráða af bréfinu, að ekki sé litið svo á, að nein mistök hafi átt sér stað við söluna. Ekki hafi verið upplýst um ábyrgðartryggjanda stefndu, fasteignasölunnar og Salómons Jónssonar, í bréfinu. Stefndi Global hf. hafi ekkert tjáð sig um bréfið til fasteignasölunnar, og þann 20. febrúar 2003 hafi formlega verið gerð krafa á félagið. Hafi stefnda Global hf. verið gefinn sjö daga frestur til að tjá sig um kröfuna. Stefndi Global hf. hafi í engu svarað bréfi stefnanda. Í málinu sé stefnt sameiginlega í fyrsta lagi kaupanda Melabrautar 22, Global hf. Í öðru lagi Húsinu-Smáranum ehf. og í þriðja lagi Salómon Jónssyni, löggiltum fasteignasala. Fyrstnefnda aðilanum vegna haldlausrar greiðslu, er hann hafi innt af hendi, er hann keypti eignina af stefnanda, en hinum tveimur síðarnefndu aðilum sé stefnt vegna vanrækslu við milligöngu á sölu eignarinnar. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sé stefnt til réttargæzlu, en samkvæmt 5. gr. laga nr. (sic) sé stefnda, Salómon Jónssyni, skylt að hafa í gildi ábyrgðartryggingu vegna fjárhagstjóns, sem leitt geti af gáleysi í störfum hans eða starfsmanna hans. Stefndi Salómon muni hafa verið ábyrgðartryggður hjá réttargæzlustefnda, þegar atburðir málsins áttu sér stað. Við kaupin á Melabraut 22 hafi stefndi Global hf. afhent stefnanda sjö skuldabréf, hvert að fjárhæð kr. 1.000.000, sem hluta af greiðslu fyrir eignina. Skuldari samkvæmt bréfunum hafi upphaflega verið stefndi Global hf., en því hafi verið breytt við afsalsgerð 16. ágúst 2001, þannig að Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. hafi orðið skuldari bréfanna. Stefnandi hafi ekki tekið við bréfunum sem fullnaðargreiðslu, heldur á þeirri forsendu, að Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og að krafan fengist greidd. Sú forsenda hafi brugðizt. Veðskuldabréfin hafi reynzt algerlega haldlaus, og sé skuldari viðskiptabréfanna, Rekstarfélagið Bræðraminni ehf., nú undir gjaldþrotaskipta­með­ferð. Það sé almennt viðurkennt sjónarmið í kröfurétti, að ekki sé litið svo á, að um endanlega eftirgjöf sé að ræða, þegar krafa á hendur þriðja manni sé afhent sem einn þáttur í greiðslu, heldur sé lagt til grundvallar, að samkomulag um slíka greiðslu beri að túlka þannig, að seljandi reyni að fá greiðslu með því að innheimta kröfu á hendur þriðja manni, en takist það ekki, geti seljandi krafið kaupandann um greiðsluna. Viðtaka á skuldabréfunum sjö úr hendi stefnda Global hf. hafi því ekki falið í sér fyrirvaralausa viðurkenningu á fullnaðargreiðslu að fjárhæð kr. 7.000.000, heldur hafi viðtakan eðli máls samkvæmt verið háð þeirri forsendu, að skuldabréfin væru þess virði, sem þau hafi borið með sér, þ.e. kr. 1.000.000 hvert. Sá skammi tímarammi, sem stefnanda hafi verið fenginn við gerð afsalsins, leiði enn frekar líkum að þessari forsendu stefnanda. Stefnda Global hf. hafi mátt vera fullljóst um þessa forsendu stefnanda, enda þurfi vart að deila um það, að stefnandi hefði aldrei gengið að þeim skilmálum að taka við skuldabréfunum sem hluta af greiðslu, hefði honum verið kunnugt um raunveruleg verðmæti þeirra, sem hafi verið engin. Þurfi vart að deila um það, að fyrirsvarsmanni stefnda Global hf. hafi verið það ljóst, að það væri ákvörðunarástæða stefnanda fyrir samþykki á aðilaskiptunum á skuldabréfunum, að bréfin fengjust greidd. Samkvæmt þessu líti stefnandi svo á, að skuldasamband milli stefnanda og stefnda Global hf. hafi orðið virkt á ný, þegar ljóst varð, að ekki yrðið staðið við skuldbindingar samkvæmt veðskuldabréfunum af hálfu Rekstarfélagsins Bræðraminnis ehf. Samkvæmt þessu sé ljóst, að stefndi Global hf. beri ábyrgð á þeirri greiðslu að fjárhæð kr. 7.000.000, sem hafi átt að renna til stefnanda. Jafnframt hafi það þýðingu í þessu samhengi, að stefndi Global hf. hafi ekki upplýst stefnanda með neinum hætti um lélega greiðslugetu Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. Verði að líta svo á, að skuldin hafi gjaldfallið, þegar hún fékkst ekki greidd og ljóst, að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri ekki borgunaraðili fyrir skuldinni að neinu leyti. Verði ekki fallizt á, að skuldasamband milli stefnda Global hf. og stefnanda verði virkt á ný vegna haldlausu skuldabréfanna, sé á því byggt til vara gagnvart stefnda Global hf., að hann sé skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Það liggi fyrir, að stefndi Global hf. hafi greitt með skuldabréfum, sem engin verðmæti hafi verið fólgin í. Verði að líta svo á, að fyrirsvarsmaður stefnda Global hf. hafi vitað, eða a.m.k. mátt vita af því að bréfin væru verðlaus, þegar greiðslan átti sér stað. Þrátt fyrir það hafi hann látið undir höfuð leggjast að tilkynna stefnanda um þetta atriði. Hljóti slíkt að leiða til skaðabótaskyldu stefnda Global hf. samkvæmt hefðbundnum reglum skaðabótaréttar og kröfuréttar, einkum sakarreglunni innan og utan samninga og reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Jafnframt byggi stefnandi á því, að jafnvel þó talið verði, að stefnda Global hf. hafi ekki verið kunnugt um verðleysi skuldabréfanna, firri það hann ekki skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Fyrirsvarsmaður stefnda hafi fullyrt við afsalsgerð, að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi og þrýst á fyrirsvarsmenn stefnanda að fallast á, að skipt yrði um skuldara. Samkvæmt hefðbundnum sjónarmiðum um húsbóndaábyrgð leiði háttsemi fyrirsvarsmanns stefnda Global hf. til skaðabótaskyldu félagsins. Stefndi Salómon Jónsson sé löggiltur fasteignasali, sbr. 1. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu (FSL). Beri hann sem slíkur skaðabótaábyrgð á því tjóni, sem hann eða starfsmenn fasteignasölu hans, stefnda Hússins-Smárans ehf., hafi valdið stefnanda. Leiði það m.a. af 5. gr. laganna, sem og af almennum reglum skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga og kröfuréttar um skaðabætur innan samninga. Af hálfu stefnanda sé á því byggt, að stefndi Salómon og/eða aðrir starfsmenn hinnar stefndu fasteignasölu hafi valdið stefnanda tjóni, sem stefndu beri skaðabótaábyrgð á. Á löggiltum fasteignasölum sem sérfræðingum á sviði fasteignasölu, sem þeir bjóði almenningi gegn endurgjaldi, hvíli sérstaklega ríkar skyldur og þar af leiðandi ströng skaðabótaábyrgð samkvæmt almennum sjónarmiðum skaðabóta- og kröfuréttar, sem ítrekað hafi verið staðfest í íslenzkri dómaframkvæmd. Skaðabótaábyrgð stefnda, Salómons Jónssonar, leiði af lögum nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja og skipasölu, sbr. einkum meginreglur II. kafli laganna. Enn fremur af almennum og ólögfestum reglum skaðabótaréttarins. Samkvæmt 10. gr. FSL skuli fasteignasali í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóði. Hann skuli liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Hann skuli gæta þess, að aðila séu eigi settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum. Ljóst sé, að hinn stefndi, löggilti fasteignasali og aðrir starfsmenn stefndu fasteigna­sölunnar hafi, með því að hafa milligöngu um, að skuldabréfin sjö, sem tryggð voru með veði í Viðarhöfða 2, kæmu sem greiðsla að fjárhæð kr. 7.000.000, ekki sinnt þeim skyldum, sem á þeim hafi hvílt, þegar kaupsamningur var gerður um Melabraut 22 í Hafnarfirði. Er salan átti sér stað, hafi stefndi Salómon Jónsson og starfsmenn hans fullyrt, að Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Hafi þeim mátt vera ljóst með lágmarksathugun, að greiðsla samkvæmt veðskuldabréfum með veði í Viðarhöfða 2 væri haldlaus. Nafn Fasteignafélagsins Bræðraminnis ehf. hafi undir kaupsamnings- og afsalsgerðinni verið sett á veðskuldabréfin, sem innt voru af hendi sem greiðsla að fjárhæð kr. 7.000.000, en upphaflega hafi stefndi Global hf. verið skuldari að bréfunum. Hafi starfsmönnum fasteignasölunnar borið að gæta sérstaklega að því, að Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. væri borgunaraðili fyrir skuldinni. Hvorki stefndi, Salómon Jónsson, né aðrir starfsmenn fasteignasölunnar hafi hirt um að tilkynna stefnendum, að félagið væri ekki borgunarmaður fyrir skuldum, en þegar við afsalsgerð hafi þeim mátt vera það ljóst með lágmarkskönnun á skuldasögu þeirra. Samkvæmt vanskilaskrá hafi ítrekað verið gert árangurslaust fjárnám hjá Rekstarfélaginu Bræðraminni ehf. á því tímamarki, sem hin bótaskylda háttsemi átti sér stað. Jafnframt verði að telja, að hinir stefndu sérfræðingar hefðu átt að upplýsa stefnanda um það, hvernig farið gæti, ef ekki yrði staðið í skilum með greiðslur samkvæmt skuldabréfunum. Feli háttsemi stefnda, Salómons Jónssonar, í sér skýrt brot á skyldum hans sem sérfræðings, sem bjóði fram þjónustu sína sem löggiltur fasteignasali. Hafi hann algerlega látið undir höfuð leggjast að gæta hagsmuna stefnanda við söluna. Megi í því sambandi jafnframt vísa til 2. mgr. 13. gr. FSL, sem kveði á um, að öll skjalagerð og samningsgerð skuli vera svo úr garði gerð, að hagsmunir beggja aðila séu tryggðir og réttarstaða hvors um sig glögg. Af hálfu stefndu hafi verið fullyrt, að Rekstrarfélagið Bræðraminni ehf. væri áreiðanlegur greiðandi, og að veðið í Viðarhöfða 2 væri öruggt. Mjög hafi verið þrýst á fyrirsvarsmenn stefnanda að samþykkja skuldskeytinguna, og þeim hafi ekki gefizt kostur á að staðreyna, að allar upplýsingar stefndu væru réttar. Hafi þeir reyndar ekki talið nauðsyn á því, enda stefndu skylt lögum samkvæmt að gæta þeirra hagsmuna í hvívetna og m.a, þeirra hlutverk að ganga úr skugga um, að engin áhætta væri bundin við það að samþykkja Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. sem skuldara að veðskuldabréfunum. Megi enn fremur benda á í þessu sambandi, að verulega hafi verið þrýst á stefnanda að samþykkja hinn nýja skuldara að bréfunum og honum ekki veitt neitt svigrúm til að taka afstöðu til nýja skuldarans. Athafnir stefndu, Salómons Jónssonar og Hússins-Smárans ehf., eftir hina bótaskyldu háttsemi gefi ríka vísbendingu um handvömm þeirra í umrætt sinn, og ef til vill endranær. Að minnsta kosti gefi þær til kynna, að mjög hafi verið látið undir höfuð leggjast að fullnægja þeim skyldum, sem á þeim hvíldu sem sérfræðingum í fasteignasölu, þegar þeir höfðu milligöngu um sölu á Melabraut 22 gegn endurgjaldi úr hendi stefnanda. Samkvæmt framlögðum gögnum, sbr. t.d. kauptilboð, dags. 22. maí 2002 og 23. maí 2002, megi ráða, að eftir að ljóst varð, að greiðslan, sem Global hf. innti af hendi með veðskuldabréfum með veði í Viðarhöfða 2, væri haldlaus, hafi starfsmenn hins stefnda löggilta fasteignasala og stefndu fasteignasölu ítrekað reynt að hafa milligöngu um kaup stefnenda á fasteignum með veðskuldabréfunum sem hluta af greiðslu. Hafi þessi aðferð verið reynd a.m.k. í tvígang. Hafi með þessu athæfi verið reynt að breiða yfir það tjón, sem þegar hafi verið búið að valda stefnanda, og reynt að koma tjóninu yfir á aðra aðila. Þessar tilraunir hafi þó ekki gengið eftir, og hafi reyndar aldrei verið samþykktar af stefnendum, enda algerlega ólögmætar, hvort sem löggiltir fasteignasalar eigi í hlut eða ekki. Birgir Ólafsson, löggiltur endurskoðandi, hafi komið með stefnanda, þegar kaupsamningur var undirritaður. Breyti það hins vegar engu um bótaábyrgð stefndu. Stefndi Salómon beri á grundvelli sérfræðiábyrgðar sinnar alla ábyrgð á framkvæmd fasteignakaupanna. Öll skjalagerð og samningagerð, sem var á verksviði stefndu., sbr. l. mgr. 13. gr. FSL, hafi átt að vera svo úr garði gerð, að hagsmunir stefnanda hafi átt að vera tryggðir og réttarstaða hans glögg. Því fari fjarri, að svo hafi verið í umrætt sinn, og beri stefndu bótaábyrgð á því. Birgir Ólafsson sé ekki sérfræðingur í fasteignaviðskiptum og vera hans við gerð kaupsamnings feli ekki í sér, að hægt verði að slaka á þeim kröfum, sem gerðar verði til stefndu við milligöngu um sölu fasteigna. Varðandi tjónið, sem stefnandi varð fyrir, virðist einsýnt, að sú háttsemi, sem stefndi og starfsmenn hans viðhöfðu við sölu Melabrautar 22, hafi valdið stefnanda tjóni, sem nemi fjárhæð þeirra sjö skuldabréfa, sem hafi átt að koma sem greiðsla fyrir hið selda. Greiðslan hafi reynzt haldlaus, eins og komið hafi fram, og því hafi stefnendur orðið fyrir tjóni, sem nemi fjárhæð hennar, eða kr. 7.000.000, og sé það stefnufjárhæð málsins. Af bréfi stefnda Salómons Jónssonar þann 2. desember 2002 megi ráða, að hann telji það hafa þýðingu fyrir tjón stefnanda, að ekki hafi verið boðið í Viðarhöfða 2, þegar eignin var seld á nauðungarsölu 28. maí 2002. Rétt sé að taka fram af því tilefni, að búið hafi verið að reyna að selja fasteignina á frjálsri sölu. Þegar eignin var seld á uppboði, hafi verið tekin ákvörðun um að bjóða ekki í hana vegna byggingarstigs hennar og notagildis, sem og verðmætis hennar að öðru leyti, sem ekki hafi verið talið standa undir boði upp í veðrétt stefnanda. Skuldabréfin sjö, sem voru hluti af greiðslu stefnda Globals hf. fyrir Melabraut 22, hafi hvílt á fimmta veðrétti. Á fyrsta veðrétti hafi verið krafa Sjóvár-Almennra trygginga hf., upphaflega að fjárhæð kr. 13.000.000, en kr. 16.545.540 hafi fengizt upp í fyrsta veðrétt við nauðungarsölu eignarinnar. Á öðrum veðrétti hafi verið krafa Lífeyris­sjóðsins Lífiðnar að fjárhæð kr. 2.500.000, sem nam við nauðungarsöluna kr. 3.710.599. Á þriðja veðrétti krafa Sjóvár-Almennra trygginga hf., sem hafi þá numið kr. 995.083, og á fjórða veðrétti tvær kröfur Sparisjóðs Kópavogs, alls að fjárhæð kr. 2.000.000, sem hafi numið alls kr. 2.149.185 ­við nauðungarsöluna á eigninni. Krafa stefnanda, þegar nauðungarsalan fór fram, hafi numið kr. 9.081.262. Til að krafa stefnanda hefði fengizt greidd, hefði þurft að bjóða a.m.k. kr. 35.436.129 í eignina. Fasteignamat eignarinnar sé nú kr. 30.963.000. Ekkert í málinu bendi til þess, að unnt hefði verið að forðast tjón stefnanda með því að bjóða í Viðarhöfða 2 við nauðungarsölu eignarinnar. Stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum frá því að afsal var gefið út. Stefnandi vísar til almennra reglna um ábyrgð á framsali kröfuréttinda og þýðingu á greiðslu með kröfu á hendur þriðja manni, er varði stefnda Global hf. Vísað sé jafnframt til meginreglna skaðabótaréttar innan og utan samninga, þ.m.t. sakarreglunnar og reglunnar um húsbóndaábyrgð, sjónarmiða um stranga sakarábyrgð sérfræðinga og laga nr. 54/1997. Um vaxtakröfur stefnanda vísist til laga nr. 38/2001. Um réttargæzluaðild vísist til 21. gr. laga um meðferð einkamála. Um málskostnað vísist til XXI. kafla laga um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. Málsástæður stefnda, Salómons Jónssonar: Stefndi, Salómon Jónsson, byggir aðalkröfu sína um sýknu á því, að hann og Húsið-Smárinn ehf., hafi annazt sölu á fasteign stefnanda í samræmi við ákvæði laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu. Hafi ráðgjöf þeirra verið í samræmi við góðar viðskiptavenjur og fullnægjandi í alla staði. Sé tjón stefnanda ekki að rekja til saknæmrar háttsemi stefndu. Í starfsskyldum fasteignasala felist, að hann skuli í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóði. Hann skuli liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Hann skuli gæta þess, að aðilum séu eigi settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum, sbr. 10. gr. laga nr. 54/1997. Því sér hins vegar alfarið mótmælt, að starfsskyldur fasteignasala nái til þess að meta greiðslufærni skuldara eða veðhæfni eigna, nema sérstaklega sé óskað eftir því. Stefnandi virðist byggja kröfu sína á hendur stefndu á því í fyrsta lagi, að veðtrygging umstefndra veðskuldabréfa hafi verið ófullnægjandi og í öðru lagi á því, að stefndu beri ábyrgð á greiðslufalli, sem rekja megi til skuldskeytingu skuldabréfanna. Greiðsla með veðskuldabréfum. Í gagntilboði stefnanda hafi hann lagt til, að kr. 7.000.000 yrðu greiddar með skulda­bréfum með veði í Viðarhöfða 2, ehl. 0206. Hafi gagntilboðið verið gert eftir að stefnandi hafði skoðað eignina ítarlega og ráðfært sig við marga aðila (dskj. nr. 24). Það hafi því verið stefnandi sjálfur, sem gerði tillögu um, að hluti kaupverðs yrði greiddur með veðskuldabréfum, tryggðum með veði í Viðarhöfða 2. Stefndi mótmæli því alfarið, að fullyrt hafi verið, að veðið í Viðarhöfða 2 væri öruggt, þvert á móti hafi verið bent á, að eignin væri nokkuð veðsett. Fasteignin Viðarhöfði 2, ehl. 0206, hafi verið á söluskrá hjá fasteignasölunni, og muni fasteignin einnig hafa verið á söluskrá hjá fleiri fasteignasölum. Hafi ásett verð, sem ákveðið var af seljendum, verið svipað á öllum stöðum, eða kr. 30.000.000 - 34.000.000 (dskj. nr. 38 og 42) Meðstefndi, Global hf., hafi keypt fasteignina þann 26. marz 2001 á kr. 33.000.000 (dskj. nr. 39). Stefndu hafi ekki gert sérstakt verðmat á fasteigninni fyrir stefnanda, enda ekki eftir því óskað. Þvert á móti hafi fyrirsvarsmenn stefnanda skoðað fasteignina ítarlega og ráðfært sig við marga aðila um ástand eignarinnar og nauðsynlegar framkvæmdir (dskj. nr. 24). Stefnandi hafi því haft allar forsendur til að meta, hvort veðið væri fullnægjandi. Hafi stefnandi sjálfur og ráðgjafi hans metið verðmæti eignarinnar og veðþol. Þegar gagntilboðið var gert, hafi u.þ.b. 18,7 milljónir króna verið áhvílandi á eigninni á 1. - 4. veðrétti (dskj. nr. 3). Þá hafi kaupverð fasteignarinnar Melabrautar 22 verið tveimur milljónum króna hærra í gagntil­boðinu en í fyrsta tilboði. Væntanlega megi rekja þá hækkun til breytinga á greiðsluskilmálum. Sé fullyrðingu stefnanda, þess efnis, að stefndu hafi reynt að breiða yfir tjón og koma því yfir á aðra, mótmælt harðlega. 2. Skuldskeytingin umstefndra veðskuldabréfa. Stefnandi byggi kröfur sínar m. a. á því, að stefndu beri ábyrgð á greiðslufalli, sem rekja megi til skuldskeytingar skuldabréfanna. Í ágúst 2001 hafi meðstefndi, Global hf., haft í hyggju að selja fasteignina Viðarhöfða 2, ehl. 0206. Hafi fyrirsvarsmaður meðstefnda leitað til stefndu og óskað eftir að fasteignasalan bæri undir stefnanda, hvort félagið væri tilbúið að samþykkja skuldskeytingu veðskuldabréfanna. Hafi starfsmenn fasteignasölunnar orðið við þeirri beiðni. Í því hafi ekki falizt mat á greiðsluhæfni skuldaranna, enda sé slíkt ekki hluti af starfsskyldum fasteignasala. Stefnandi sé fyrirtæki, sem stundað hafi útgerð, fiskverkun o.fl. í tugi ára. Stefnandi sé því félag, sem þekki vel til lánsviðskipta og viðskiptabréfareglna. Sú staðreynd, að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi notið ráðgjafar endurskoðanda félagsins við allt söluferlið, sýni, að stefnandi hafi sjálfur haft öll tök á því að meta greiðslufærni þess, sem hann átti í viðskiptum við. Því sé alfarið mótmælt, að stefndi, Salómon Jónsson, eða aðrir starfsmenn fasteignasölunnar, hafi fullyrt, að Rekstrarfélagið Bræðramynni ehf. væri öruggur greiðandi. Stefnandi byggi á því, að skuldskeytingin hafi farið fram við útgáfu afsals, og fyrirsvarsmenn stefnanda hafi ekki haft neitt svigrúm til að taka afstöðu til nýja skuldarans. Þessu mótmæli stefndu sem röngu. Afsalið hafi verið undirritað fimmtudaginn 16. ágúst 2001, en stefnandi hafi samþykkt skuldskeytinguna með áritun á veðskuldabréfin miðvikudaginn 22. ágúst 2001 (dskj. nr. 37 og 6). Muni það samþykki hafa farið fram á skrifstofu Birgis Magnússonar endurskoðanda. Þá hafi kaupverðið þegar verið greitt að fullu. Sé því sérstaklega mótmælt, að stefndu Salómon eða aðrir starfsmenn fasteignasölunnar hafi þrýst á fyrirsvarsmenn stefnanda að samþykkja skuld­skeytinguna. Skuldskeytingin hafi farið fram, eftir að kaupverð var greitt að fullu og afsal hafði verið gefið út. Skuldskeytingin sem slík hafi því ekki tengzt sölu fasteignarinnar á nokkurn hátt. Hafi samþykki stefnanda á skuldskeytingunni verið með öllu óháð sölunni á Melabraut 22. Af ofangreindu telji stefndi ljóst vera, að hann hafi á allan hátt veitt vandaða ráðgjöf um þau atriði, sem honum hafi verið skylt að veita ráðgjöf um að lögum. Beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Nauðungarsala eignarinnar Viðarhöfða 2, ehl. 0206. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því, að ekki hafi verið hægt að forðast tjón með því að bjóða í Viðarhöfða 2 við nauðungarsölu eignarinnar. Kröfur í söluandvirði, sem framar hafi verið í skuldaröð, hafi verið samtals að fjárhæð kr. 26.354.867 (dskj. nr. 15 og 16). Sú fjárhæð hafi því verið töluvert undir markaðsverði eignarinnar samkvæmt þeim gögnum, sem liggi frammi í málinu. Þegar fasteignin Viðarhöfði var seld nauðungarsölu þann 28. maí 2002, hafi stefnandi ákveðið að bjóða ekki í eignina, þar sem hann hafi þá talið, að eignin stæði ekki undir boði upp í veðrétt hans, samkvæmt umstefndum skuldabréfum. Vísi stefnandi m.a. til þess, að fasteignamat eignarinnar hafi þá verið kr. 30.963.000. Þessu mati stefnanda sé alfarið mótmælt sem röngu. Í fyrsta lagi verði ekki við verðmat eignarinnar Viðarhöfða stuðzt við fasteignamat hennar, heldur beri að leggja til grundvallar markaðsverð eignarinnar. Sé ljóst af framlögðum gögnum, að markaðsverð eignarinnar á árinu 2001 hafi verið einhvers staðar á verðbilinu kr. 30.000.000 - 34.000.000, sbr. dskj. nr. 38 og 42. Samkvæmt framlögðum skjölum liggi fyrir, að kröfur, sem lýst var í söluandvirði eignarinnar og stóðu framar veðröð, hafi verið samtals að fjárhæð kr. 26.354.867 (dskj. nr. 15 og 16). Sú fjárhæð hafi því verið töluvert undir markaðsverði eignarinnar samkvæmt ofangreindu. Sé því ljóst, að stefnandi hefði getað varið kröfu sína að öllu eða verulegu leyti með því að bjóða í eignina. Ber stefnandi a.m.k. sönnunarbyrðina fyrir því, að ekki hafi verið hægt að forðast tjón með því að bjóða í Viðarhöfða 2 við nauðungarsölu eignarinnar. Varakrafa. Verði ekki fallizt á aðalkröfu stefnda um sýknu, sé varakrafa um lækkun bóta á því byggð, að stefnandi hafi vanrækt að takmarka tjón sitt með því að bjóða í fasteignina við nauðungarsölu hennar. Stefndi telji fulljóst, að stefnandi hefði með því a.m.k. getað takmarkað tjón sitt verulega. Beri stefnandi sönnunarbyrðina um annað. Upphafstíma dráttarvaxta sé mótmælt. Stefnandi krefjist dráttarvaxta frá afsalsgerð, en stefndu telji slíkt í andstöðu við ákvæði laga nr. 37/2001 um vexti og verðtryggingu. Um lagarök vísi stefndi einkum til 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu, reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði og reglna um orsakatengsl og sennilega afleiðingu. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda Globals hf.: Krafa stefnanda byggi á því, að stefnandi hafi ekki tekið við umræddum sjö skuldabréfum sem fullnaðargreiðslu, heldur á þeirri forsendu, að Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Þessu hafni stefndi algerlega. Bréfin hafi fyrir það fyrsta verið gefin út af stefnda í upphafi. Hugmyndin að útgáfu bréfanna hafi verið stefnanda. Bréfin hafi að sjálfsögðu verið metin sem fullnægjandi greiðsla, enda hafi stefndi fengið afsal fyrir Melabraut 22, og þar sé kveðið á um að kaupverð Melabrautar 22 sé að fullu greitt. Forsenda sú, sem nefnd sér í stefnu fyrir því að taka við skuldabréfunum, að Rekstarfélagið Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi, standist ekki, þar sem skuldabréfin hafi verið yfirtekin af Bræðraminni ehf. eftir útgáfu afsals yfir eigninni til stefnda. Því sé vísað á bug, að afhending veðskuldabréfanna sjö hafi ekki verið fullnaðargreiðsla og að vanefndir á greiðslu þeirra leiði til þess að greiða eigi kaupsamningsgreiðslur með einhverjum öðrum hætti. Stefnandi byggi á því, að það sé "viðurkennt sjónarmið í kröfurétti," að þegar krafa á hendur þriðja manni sé afhent sem einn þáttur í greiðslu, sé ekki um endanlega eftirgjöf að ræða, heldur beri að túlka slíka greiðslu þannig, að seljandi reyni að fá greiðslu með því að innheimta kröfu á hendur þriðja manni, en takist það ekki, geti seljandi krafið kaupandann um greiðsluna. Þessi viðurkenndu sjónarmið, sem stefnandi vísi til, fjalli um kröfusamband aðila, þar sem skuldari ávísi greiðslum til kröfuhafa vegna krafna sinna á hendur þriðja manni, eða þar sem þriðji maður "tekur að sér að greiða kröfu". Ávísun slíkra greiðslna, eða boð þriðja manns um að "taka að sér greiðslu," leysi skuldara ekki undan skyldum sínum gagnvart kröfuhafa. Í þessu máli sé um að ræða afhendingu veðskuldabréfa sem greiðslu samkvæmt kaupsamningi. Kaupsamningurinn sé að fullu efndur með afhendingu bréfanna. Við árangurslaust uppboð á umsömdu veðandlagi, án þess að til skuldskeytingar kæmi, hefði stefnandi aldrei getað krafið stefnda um greiðslu kaupsamnings með öðrum hætti en kaupsamningurinn gerði ráð fyrir, heldur hefði hann einvörðungu getað gengið að stefnda til greiðslu krafnanna samkvæmt veðskuldabréfunum. Stefnandi samþykki hins vegar að aflétta greiðsluskyldunni af stefnda með því að samþykkja nýjan skuldara, og séu viðskiptabréfin árituð um það. Verði hann því að halda kröfunni upp á hinn nýja skuldara, sem og hann hafi gert með kröfulýsingu í þrotabú Rekstrarfélagsins Bræðraminnis ehf. Um ábyrgð eldri skuldara á efndum hins nýja skuldara geti ekki verið að ræða, nema viðkomandi taki sér slíka ábyrgð á hendur. Hugrenningar stefnanda að baki viðtöku bréfsins eða væntingar skipti hér ekki máli og víki fráleitt til hliðar viðskiptabréfareglum. Eina leið stefnanda til að geta krafið stefnda um greiðslu skuldarinnar samkvæmt veðskuldabréfunum væri, að dæmt yrði, að skuldskeytingin væri ógild. Krafa um ómerkingu skuldskeytingarinnar sé hins vegar ekki höfð uppi í málinu. Því sé síðan vísað á bug sem staðleysu, að stefndi sé bótaskyldur vegna vanefnda hins nýja skuldara. Ekki fáist séð, að stefndi hafi eitthvað frekar en stefnandi átt að ganga úr skugga um greiðsluhæfni Bræðraminnis ehf.. Stefnandi hafi haft löggiltan endurskoðanda með í ráðum, þegar skuldskeytingin var samþykkt, og megi einna helzt gera kröfu til hans að kanna, hvort hinn nýi skuldari væri í lagi. Stefndi hafi sjálfur verið í góðri trú, enda fyrirsvarsmaður sonur bankastjóra. Um hlutlæga ábyrgð stefnda á efndum bréfsins geti að sjálfsögðu ekki orðið, enda hafi stefndi aldrei tekið á sig slíka ábyrgð. Endurskoðandanum hefði verið í lófa lagið að veita stefnanda þá ráðgjöf að tryggja með einhverjum hætti efndir bréfsins. Fyrir utan það að hafa ekki sýnt fram á ábyrgð stefnda, hafi stefnandi ekki sýnt fram á með afgerandi hætti, að umrædd skuldabréf hafi verið verðlaus. Ekkert liggi fyrir í málinu um, að markaðsverð Viðarhöfða 2 hafi verið eitthvað lægra en stefndi keypti eignina á og seldi. Verð við nauðungarsölu segi ekkert til um markaðsverðmæti fasteignar. Varðandi lagarök sé vísað til meginreglna viðskiptabréfa- og kröfuréttar, sem og til almennra sjónarmiða samningaréttarins um skuldbindingargildi samninga. Krafa um málskostnað byggi á 130. gr. 1. nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. IV. Forsendur og niðurstaða: Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Helgi Björn Einarsson, einn eigenda og stjórnarmaður Hafnfirðings hf., Auðunn Guðmundsson atvinnurekandi, Grímur Valdimarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda Globals hf., Agnar Agnarsson fasteignasali, Birgir Ólafsson, löggiltur endurskoðandi, Jón Guðmundsson, löggiltur fasteignasali, og stefndi, Salómon Guðmundsson. Fyrirsvarsmaður stefnanda skýrði svo frá fyrir dómi m.a., að fasteignasalinn Agnar hafi þrýst á stefnanda, að hluti af greiðslunni samkvæmt gagntilboði stefnanda yrði með umdeildum 7 veðskuldabréfum. Skuldskeytingin hafi farið fram við afsalsgerð, og hafi Agnar spurt þá hvort þeir myndu ekki samþykkja Bræðraminni ehf. sem nýjan skuldara. Þeim hafi jafnframt verið sagt, að hinn nýi skuldari væri traustur og hann væri sonur bankastjóra. Þeir hafi því treyst því, sem sagt var. Hann kvað þá hafa, þann 16. ágúst, skrifað undir texta á spássíu skuldabréfanna á dskj. nr. 6, svohljóðandi: “Samþykkt f.h. Hafnfirðings.” Hann kvaðst telja, að síðar hefði verið bætt inn viðbótinni við textann. Þá væri dagsetningin röng, henni hefði verið bætt inn eftir á, sem og textanum. Hann kvaðst ekki hafa fengið afrit af skuldabréfunum, eins og þau voru, þegar þeir skrifuðu undir. Hann kvaðst hafa talið sig vera að samþykkja, að Bræðraminni ehf. væri greiðandi. Hann kvað stefnanda hafa reynt að kanna sölumöguleika Viðarhöfðans frá því að tilboð stefnda Globusar kom fram og þar til þeir gerðu gagntilboð. Þá kvað hann, að af hálfu stefnanda hefði ekki verið könnuð greiðslugeta Bræðraminnis ehf. á tímabilinu frá undirritun skuldabréfanna og þar til skuldskeytingarskjölin voru undirrituð. Með þeim til halds og trausts í þessum viðskiptum hefði verið Birgir Ólafsson endurskoðandi, en hann hefði ekki verið með þeim, þegar skuldskeytingarskjölin voru undirrituð. Vitnið, Birgir Ólafsson, skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hefði verið vitni að þessum viðskiptum öllum varðandi Melabrautina, sem og skuldskeytingunni í kjölfarið. Hann kvað textann á spássíu skuldabréfanna á dskj. nr. 6 ekki hafa verið settan inn allan á sama tíma. Við afsalsgerð hafi beiðni um skuldskeytinguna komið frá Global hf., og hefði fasteignasalinn lýst því yfir, að nýi skuldarinn væri traustur aðili og sonur bankastjóra. Textinn á spássíunni hafi eingöngu verið “samþykkt f.h. Hafnfirðings ehf.” Hinu hafi verið bætt inn í síðar. Viku síðar hafi verið gengið frá skuldskeytingunni, og þá hafi verið búið að færa endanlegan texta inn. Hann hafi ekki verið viðstaddur, þegar skuldskeytingin var undirrituð og hafi séð það eftir að búið var að þinglýsa, en hann hafi ekki gert athugasemdir við það. Hann kvað fyrirsvarsmenn stefnanda ekki hafa komizt að því, að Bræðraminni ehf. væri ekki borgunaraðili, fyrr en þeir voru búnir að fá bréfin þinglýst og frágengin í hendur. Aðspurður um, hvort ekki hefði hvarflað að mönnum að rannsaka nýja skuldarann á tímabilinu frá afsalsgerð og þar til gengið var frá skuldskeytingunni, svaraði vitnið, að í sínum huga hefði verið búið að binda fyrirtækið með undirritunni á spássíu skuldabréfanna, og þeir hefðu verið í svo góðri trú vegna yfirlýsinga manna, og “við fengum allt eðlilegt í kringum þetta, allt nema vanskilaskrá Bræðraminnis ehf.,” Þeir hefðu ekki sótzt eftir að fá vanskilaskrá Bræðraminnis ehf.. Þá kvað hann aðspurður rétt, að stefnandi hefði tekið við skuldabréfunum sjö sem greiðslu með rekstrarfélaginu Bræðraminni ehf. sem greiðanda án athugasemda og fyrirvara og gefið út afsal. Sérstaklega aðspurður kvað vitnið, að í raun og veru hefði verið beðið um gögn, sem styrktu þennan skuldara, en þau hafi ekki legið fyrir, það hafi bara verið orð sem lágu fyrir um, að þetta væri trausur aðili, en eftir á að hyggja hefði verið ástæða til að setja fyrirvara, en það hafi verið þrýstingur við þessa samningsgerð. Vitnið kvaðst hafa verið stefnanda til trausts og halds. Hann hafi af fremsta megni reynt að gæta hagsmuna umbjóðanda síns. Vitnið kvað það hafa verið forsvarsmenn stefnanda, sem áttu hugmyndina að gagntilboðinu. Grímur Valdimarsson skýrði svo frá m.a., að hann hefði örugglega ekki viðhaft ummæli um, að Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi, því hann hefði ekki þekkt betur til fyrirtækisins en viðkomandi aðilar. Bræðraminni ehf. hafi komið inn í viðskiptin fyrir tilstilli fasteignasölunnar. Hann kvað Global hf. hafa átt í mikilli lausafjárvandastöðu á þessum tíma, en mjög háar tölur hafi hins vegar verið á eignarreikningi, sem nú séu uppurnar. Hann hafi ekki upplýst stefnanda um þessa stöðu. Hann kvaðst telja, að textinn á spássíu skuldabréfanna hefði allur verið færður inn á sama tíma, en hann gæti þó ekki fullyrt það. Agnar Agnarsson fasteignasali, sem annaðist viðskipti aðila af hálfu fasteignasölunnar skýrði svo frá m.a., að frumkvæðið að því að fá fremur bréf upp í eignina en að taka Viðarhöfðann upp í, hafi komið frá stefnanda. Hann kvað rangt, að hann hefði fullyrt, að Viðarhöfðinn stæði vel undir sér, þótt fasteignin hafi gert það á þessum tíma, en veðhlutfallið hafi verið mjög hátt. Hann kvaðst hafa verið í sambandi við Birgi varðandi skuldskeytinguna, og hafi stefnandi tekið sér nokkurn tíma til að skoða það. Hann taldi, að greiðslugeta Bræðraminnis ehf. hefði eflaust verið könnuð af hálfu Birgis eða stefnanda, en vissi ekki til að greiðslugeta félagsins hefði verið könnuð á fasteignasölunni, það sé yfirleitt ekki venja, heldur sé það lagt í hendurnar á eiganda kröfunnar að kanna þessa hluti, þar sem erfitt sé að taka ábyrgð á greiðanda, sem sé í lagi í dag en ekki á morgun. Hann kvaðst ekki muna, hvort allur hliðartextinn hefði verið á skuldabréfunum, þegar hann var undirritaður. Þá kvaðst hann ekki muna hvort áritanir á skuldskeytingarformið annars vegar og á frumrit veðskuldabréfanna hins vegar hafi farið fram á sama tíma, en taldi annað óeðlilegt. Hann kvaðst ekki hafa séð um skjalagerð af hálfu fasteignasölunnar, en kvað þó öruggt, að skuldskeytingin hefði komið úr sinni tölvu. Varðandi skuldskeytingu gildi það, að sá, sem eigi kröfu, þurfi fyrst og síðast að meta það út frá sjálfum sér, hvort fyrri eða síðari skuldari sé betri. Könnun á greiðslugetu skuldara samkvæmt skuldabréfum sé ekki í verkahring fasteignasölunnar. Kröfur stefnanda beinast annars vegar að Global hf. og hins vegar að Salomon Jónssyni fasteignasala. Verður fyrst fjallað um kröfur stefnanda á hendur stefnda Global hf. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur þessum stefnda á því aðallega, að það leysi hann ekki undan skuldbindingum að gefa úr haldlaus skuldabréf, og það hafi eðli málsins samkvæmt verið forsenda fyrir skuldskeytingunni, að Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Í afsali, sem dagsett er 16. ágúst 2001, segir svo m.a.: “Umsamið kaupverð er að fullu greitt, ...” Liggur fyrir, að enginn fyrirvari, skriflegur eða munnlegur, var gerður af hálfu stefnanda við undirritun afsalsins, útgáfu skuldabréfanna eða skuldskeytingu varðandi greiðslufærni skuldara bréfanna. Aðilar hafa ekki getað upplýst svo óyggjandi sé, hvort allur texti hafi verið kominn á spássíu skuldabréfanna, þegar stefnandi ritaði undir hann, en eins og ritun textans er háttað, sýnist trúverðug sú fullyrðing stefnanda, að textinn hafi verið í því formi, sem þeir halda fram. Dagsetningin er vélrituð vinstra megin við nafnritanir stefnanda og eftirstöðvar textans undir nafnritunina. Hins vegar ber sá texti, sem stefnandi undirritaði þannig, ekki með sér, hvað verið var að samþykkja. Skuldskeytingarskjölin voru ekki undirrituð fyrr en 22. ágúst 2001, eða 6 dögum eftir undirritun afsalsins. Á þeim tíma hafði sala því þegar farið fram, kaupverðið verið greitt í samræmi við kaupsamning og eignin afhent kaupanda. Með hliðsjón af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að veðið í Viðarhöfða hafi staðið undir áhvílandi skuldum á þeim tíma, sem skuldabréfin voru gefin út, enda þótt veðhlutfallið hafi verið hátt. Liggur fyrir, að stefnandi gaf sér góðan tíma til að kynna sér veðið, og er ósannað annað en að tillagan um útgáfu skuldabréfanna í gagntilboði stefnanda hafi komið frá stefnanda sjálfum, án nokkurs þrýstings frá stefndu í máli þessu, og að vel athuguðu máli stefnanda. Stefnandi er fyrirtæki, sem stundaði viðskipti, auk þess sem fyrirtækið var með löggiltan endurskoðanda sér til halds og trausts og aðstoðar við samningsgerðina, sem mál þetta snýst um. Hafði stefnandi rúman tíma til að kanna greiðslugetu hins nýja skuldara frá því að afsal var gefið út og þar til skuldskeytingarskjölin voru undirrituð. Mátti stefndi Global hf. ætla, að stefnandi hefði gætt eðlilegra varúðarreglna, þegar hann samþykkti skuldskeytinguna án nokkurs fyrirvara. Hins vegar verður af framburði talsmanna stefnanda fyrir dómi ráðið, að þeir hafi tekið upplýsingar um þjóðfélagslega stöðu fyrirsvarsmanns Bræðraminnis ehf. sem sonar bankastjóra, sem fullnægjandi tryggingu fyrir greiðhæfni hans. Ber stefnandi alfarið áhættuna af því gagnvart stefnda. Er ekki fallizt á, að stefnandi hafi getað látið undir höfuð leggjast að kanna greiðslufærni skuldarans á þeirri forsendu, að eðli málsins samkvæmt myndi greiðsluskylda stefnda, Globals hf., vakna á ný við það, að hinn nýi skuldari reyndist ekki greiðslubær. Er þessari málsástæðu stefnanda því hafnað. Varakrafa stefnanda á hendur stefnda Global hf. er skaðabótakrafa. Ósannað er, gegn andmælum stefnda, að hann hafi vitað eða mátt vita, að bréfin væru verðlaus eftir skuldskeytinguna og að félagið hafi leynt stefnanda því. Þá er ósannað gegn andmælum stefnda, að fyrirsvarsmaður stefnda, Globals hf., hafi við afsalsgerð fullyrt, að hinn nýi skuldari, Bræðraminni ehf., væri öruggur greiðandi. Svo sem að framan er rakið virðast fyrirsvarsmenn stefnanda hafa ályktað um greiðslufærni Bræraminnis ehf. út frá röngum forsendum. Hefur ekki verið sýnt fram á, að stefndi Global hf. hafi vitað eða mátt vita um greiðslugetu Bræðraminnis ehf. og leynt stefnanda því með sviksamlegum hætti. Þá er ósannað, að stefndi hafi gefið yfirlýsingu um greiðslugetu Bræðraminnis ehf., svo sem stefnandi heldur fram, og þannig ábyrgzt greiðslufærni félagsins svo bótaskylt sé. Samkvæmt framansögðu ber að sýkna þennan stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum ber að dæma stefnanda til að greiða þessum stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000. Krafa stefnanda á hendur stefnda Salómon Jónssyni, er skaðabótakrafa. Fasteignasala hans hafi haft milligöngu um, að skuldabréfin kæmu sem greiðsla, og hann hafi fullyrt, að Bræðraminni ehf. væri öruggur greiðandi. Þá hafi af hálfu fasteignasölunnar ekki verið könnuð greiðslustaða félagsins, sem fasteignasalanum hafi borið að gera. Svo sem fram er komið, gerði stefnandi stefnda Global hf. gagntilboð, þar sem skuldabréf að fjárhæð 7.000.000 með veði í Viðarhöfða væru m.a. hluti greiðslu, en stefnanda þótti það vænlegri kostur en að taka Viðarhöfðann upp í sem greiðslu. Er ósannað, að fasteignasalinn hafi fullyrt, að veðið væri öruggt, sem og að verðmæti fasteignarinnar hefði ekki staðið undir veðinu, ef hún hefði verið seld á frjálsum markaði en ekki á nauðungaruppboð. Þá er ósannað, að þrýstingur um þetta greiðslufyrirkomulag eða skuldskeytinguna hafi komið frá fasteignasalanum. Liggur reyndar ekkert fyrir um það, að einhver nauðsyn hafi knúið stefnanda til að samþykjka skuldskeytinguna eða að það samþykki hafi á einhvern hátt verið forsenda fyrir því, að viðskiptin gætu átt sér stað. Stefnandi samþykkti þetta greiðslufyrirkomulag og eru allar fullyrðingar um þrýsting af hálfu þessa stefnda eða blekkingar um greiðslugetu skuldara ósannaðar. Það liggur fyrir, svo sem fyrr er rakið, að stefnandi hafði rúman tíma til að kanna greiðslustöðu Bræðraminnis ehf. á þeim tíma, sem leið frá afsalsgerð þar til gengið var frá skuldskeytingunni, en stefnandi var með aðstoðarmann, Birgi Ólafsson löggiltan endurskoðanda sér til aðstoðar við samningsgerðina og mátti stefndi ætla, að hann myndi gæta hagsmuna umbjóðanda síns hvað þetta varðar, en sala eignarinnar, greiðsla og afhending hafði þegar átt sér stað, þegar skuldskeytingarskjölin voru undirrituð. Er ekki fallizt á, að sú kvöð hafi hvílt á stefnda samkvæmt l. nr. 54/1997, að kanna að eigin frumkvæði greiðslufærni hins nýja skuldara, án þess að ósk kæmi fram þar að lútandi frá samningsaðilum, öðrum eða báðum. Fyrir liggur, að stefnandi gerði engan reka að því að kanna sjálfur, eða fara þess á leit við stefnda, að greiðslugeta Bræðraminnis ehf. yrði könnuð. Ber stefnandi sjálfur áhættuna af því að samþykkja nýjan skuldara, án þess að gera reka að því að kanna greiðslugetu hans. Ber því að sýkna þennan stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum ber að dæma stefnanda til að greiða þessum stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Global hf. og Salómon Jónsson, eru sýknir af öllum kröfum stefnanda, Hafnfirðings ehf. Stefnandi greiði hvorum stefnda kr. 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 65/2009
Vinnuslys Líkamstjón
B krafði S hf. um bætur vegna slyss sem hann hafði orðið fyrir er hann vann sem umsjónarmaður á bílaþvottastöð S hf. Var B við vinnu sína er dæla, sem sá um að dæla olíuhreinsivökva úr tanki fyrir utan þvottastöðina og inn á þvottavél, stóð á sér. Til þess að koma dælunni af stað og tæma loft sem þar myndaðist tók B slönguna í sundur og tók að sjúga vökvann upp til að koma henni í gang aftur. Er dælan tók við sér hætti B að sjúga en var ekki nægilega fljótur að skrúfa slönguna saman aftur og spýttist olíuhreinsivökvinn yfir hann og fór talsvert magn ofan í B sem varð fyrir varanlegum skaða vegna þessa. Talið var að B hefði að eigin frumkvæði tekið ákvörðun um að taka slönguna í sundur og sjúga vökvann upp. Yrði slysið ekki rekið til skyndilegrar bilunar í dælunni heldur til vinnulags hans. Hefði B, sem áður hafði unnið á vélaverkstæði S hf. í um 6 ár, mátt gera sér grein fyrir þeirri áhættu sem hann tók í umrætt sinn. Yrði slysið því rakið til óaðgæslu af hans hálfu en ekki til atvika er vörðuðu S hf. Var S hf. því sýknað af kröfu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2009. Hann krefst aðallega ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins, en til vara að stefnda verði gert að greiða sér 3.955.066 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 10. ágúst 2005 til 26. júní 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæðis 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að mál þetta sé þess eðlis að héraðsdómara hafi borið að kveðja sérfróða meðdómsmenn til setu í dómi samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Verður ómerkingarkröfu áfrýjanda því hafnað. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Björgvin Pálmar Jónsson, greiði stefnda, Samskipum hf., 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. október sl., er höfðað 15. júní 2007. Stefnandi er Björgvin Pálmar Jónsson, Álfkonuhvarfi 21, Kópavogi Stefndi er Samskip hf., Holtavegi við Holtabakka, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi gerir þær dómkröfur aðallega að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 3.955.066 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum frá 10. ágúst 2005 til 26. júní 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað að skaðlausu, þar sem hliðsjón verði höfð af því að stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og þeim kostnaði sem stefnandi hefur orðið fyrir vegna málsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara er þess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega, að bótaábyrgð verði skipt milli málsaðila og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir Stefnandi, sem var starfsmaður stefnda, hafði umsjón með bílaþvottastöð stefnda og var eini starfsmaður hennar. Hinn 10. ágúst 2005 varð hann fyrir slysi við vinnu sína. Aðstæður voru þannig að dæla, sem sá um að dæla olíuhreinsivökva úr tanki fyrir utan þvottastöðina og inn á þvottavélina, stóð á sér. Til þess að koma dælunni af stað og tæma loft sem þar hafði myndast tók stefnandi slöngu sem lá að dælunni í sundur og tók að sjúga vökvann upp til að koma dælunni í gang. Er dælan tók við sér hætti stefnandi að sjúga og skrúfaði slönguna saman aftur. Þurfti hann að hafa hraðann á til þess að vökvinn spýttist ekki út. Í umrætt sinn var stefnandi ekki nægilega fljótur að skrúfa slönguna saman og spýttist olíuhreinsivökvinn yfir hann. Fór talsvert magn ofan í stefnanda og kveðst hann strax haf fundið fyrir miklum óþægindum. Hann hafi því beðið félaga sinn að aka sér á slysadeild í Fossvogi. Í vottorði slysadeildar frá 7. júlí 2006 segir að greining deildarinnar hafi verið aspirations pneumonit, sem er lungnabólga í kjölfar þess að hafa fengið ofan í öndunarveginn og lungun ertandi efni. Við síðasta skráða eftirlit á slysadeild var skráð að hann væri með viðvarandi einkenni eftir að hafa fengið ofan í sig olíuhreinsilög frá ágúst 2005, væri með væga teppu og þyrfti innúðastera og berkjuvíkkandi lyf til að halda einkennunum niðri. Öndunarpróf sýndi 90% af forspárgildi sem hafi verið hans bestu gildi fram að því. Þá segir að stefnandi virðist vera með varanlega skerðingu á lungnarúmmálum og öndunarpróf minnkað um 10% miðað við forspárgildi fyrir aldur og hæð. Í niðurstöðu vottorðs Magna Jónssonar, sérfræðings í lungnasjúkdómum, dags. 23. apríl 2007, segir að stefnandi hafi, í kjölfar slyssins, fengið bráða bólgusvörun í bæði lungu með miklum lungnaeinkennum og almennum einkennum fyrstu vikuna. Er áfram með viðvarandi hósta og viðkvæmni í öndunarveginum og greinist í kjölfarið með vægan viðvarandi astma. Breytingar í lungnavef á háskerpuskanna sjáist tveimur mánuðum eftir slysið og tveimur árum síðar séu enn vægar breytingar og auk þess veggbreytingar í lungnapípum sem samrýmist varanlegum skemmdum í lungnapípum. Ekki sé að vænta frekari bata þar sem þetta langur tími hafi liðið frá slysinu. Samkvæmt matsgerð Sigurðar Sigurjónssonar læknis og Björns Daníelssonar lögfræðings, sem unnin var að beiðni stefnanda, er tímabundið atvinnutjón hans metið 100% frá 10. ágúst 2005 til 17. ágúst s.á. Þjáningabætur eru miðaðar við tímabilið 10. ágúst 2005 til 12. ágúst s.á með rúmlegu, en tímabilið 13. ágúst 2005 til 16. nóvember s.á. án rúmlegu. Varanlegur miski er metinn 12% og varanleg örorka 10%. Starfsmaður stefnda tilkynnti Vinnueftirliti ríkisins um slysið með tölvupósti þann 22. ágúst 2005. Ástæða þess að ekki var tilkynnt um slysið fyrr kveður stefndi að rekja til þess að forsvarsmönnum stefnda hafi ekki verið kunnugt um að það hefði átt sér stað fyrr en þann dag. Hafi stefnandi ekki tilkynnt forsvarsmönnum stefnda um slysið fyrr en 22. ágúst 2005. Á grundvelli ofangreindrar matsgerðar setti stefnandi fram bótakröfu á hendur stefnda með bréfi, dags. 11. júní 2007. Af hálfu stefnda var bótakröfu hafnað. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að það hafi ekki verið sök stefnanda að dælan var biluð og að ekki var gert við hana. Hafi það verið sök vinnuveitanda hans. Stefnandi byggir bótakröfu sína á því að höfuðorsök slyssins sé bilun í tæki/vanbúnaður í tæki eða vél. Hefði slík sjálfsögð varúðarráðstöfun verið sýnd að hafa þessa hluti í lagi og undir eðlilegu eftirliti, hefði slysið ekki orðið. Stefnandi byggir á því að stefndi beri ótvíræða bótaábyrgð á vinnuslysi stefnanda. Sú ábyrgð grundvallist á almennu skaðabótareglunni og reglunni um húsbóndaábyrgð, sem og reglum um aukna ábyrgð atvinnurekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað, þar sem unnið hafi verið með hættuleg efni. Á því er byggt að aðbúnaður stefnanda hafi verið óforsvaranlegur og stefndi hafi vanrækt að tryggja stefnanda öruggt og heilsusamlegt starfsumhverfi, eins og kveðið sé á um í lögum nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Byggir stefnandi á því að það hafi verið óforsvaranlegt af stefnda að hafa dæluna svo vanbúna, þar sem hún hafi dælt hættulegum eiturefnum. Þrátt fyrir kvartanir um hættuna, hafi engar úrbætur verið gerðar, eins og stefnda hafi borið skylda til samkvæmt t.d. 4. og 5. gr. reglugerðar um notkun tækja nr. 431/1997. Stefnda hafi og borið skylda til, samkvæmt I. viðauka reglugerðarinnar, ákvæði 2.5 og 2.17, að sjá til þess að notkun vélarinnar ylli ekki starfsmönnum slysahættu. Stefnda hafi borið að gera ráðstafanir til að gera við eða í það minnsta gera eitthvað til að afstýra tjóni. Þessi vanræksla hafi almennt verið til þess fallin að skapa slysahættu og hafi forsvarsmönnum stefnda mátt vera það ljóst og þá sérstaklega með tilliti til þess, að enginn hafi í raun vitað hvað dælan var fljót að taka við sér, sem hafi verið upp á von og óvon. Stefnandi byggir á því að slysið sé afleiðing af saknæmu gáleysi, en vinnuveitandi beri bótaábyrgð á tjóni sem starfsmenn valda með ólögmætum og saknæmum hætti. Stefnda hafi borið sú lágmarksskylda samkvæmt 46. gr. laga nr. 46/1980 og reglugerð nr. 431/1997 að sjá svo um að dælubúnaðurinn væri þannig úr garði gerður að gætt væri fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Með því að láta hjá líða að gera við dæluna eða gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir slysahættu, hafi stefndi gerst sekur um vítavert gáleysi sem hann beri bótaábyrgð á. Stefnandi byggir einnig á því að hann hafi unnið á vinnustað þar sem fram hafi farið meðhöndlun hættulegra eiturefna og því hafi vinnuveitandi hans átt að hafa sérstakar varúðarráðstafanir í heiðri varðandi vinnu með þessi efni, eins og skylda hans hafi verið samkvæmt 10. og 12. gr. laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni, sbr. og ákvæði reglugerðar nr. 236/1990 um meðferð eiturefna, sbr. 5. grein þessarar reglugerðar. Byggir stefnandi á því að ekki hafi verið farið eftir þessum reglum. Allt slíkt eftirlit hafi skort og beiðnir stefnanda um úrbætur hafi verið að engu hafðar. Hann hafi hins vegar ekki þorað annað en að reyna að standa sig í starfi og halda þessari rekstrareiningu gangandi með eins litlum tilkostnaði og unnt væri, en að honum hafi verið lagt um það. Hann hafi því hlýðnast yfirboðurum sínum og haldið starfinu áfram við þessar aðstæður og greinilega verið óþarflega þolinmóður eftir úrbótum. Stefnandi byggir einnig á því að ekki hafi verið farið eftir ákvæðum 1. mgr. 79. greinar laga nr. 46/1980, með síðari breytingum, þegar stefnandi slasaðist. Stefnandi hafi verið lagður inna á LSH í þrjá daga fyrst eftir slysið og strax hafi verið ljóst að um verulegt heilsutjón hans væri að ræða. Allan vafa í máli þessu beri því að skýra stefnanda í hag. Töluleg útlistun á kröfum stefnanda sé eftirfarandi: Séu kröfur þessar nánar rökstuddar með eftirfarandi hætti: Miskabætur: Höfuðstóll 4.000.000 hækkaður skv. lánskjaravísitölu m.v. stöðugleikapunkt 16. nóvember 2005, þannig: 4.000.000x4.905 vst. nóv. 2005/3282=5.978.000. 5.978.000x12% eða 717.360 krónur. Bætur fyrir varanlega örorku: Laun árið 2002 kr. 3.021.418xlaunavst. á stöðugleikapunkti, 5.901/launavst. 1.1.2003, stig 4.989=3.573.739. Laun árið 2003 kr. 3.228.937x5901/launavst. 1.1.2004 stig 5.264=3.619.672. Laun árið 2004 kr. 3.156.739x5901/launavst. 1.1.2005, stig 5.550=3.356.381. Meðallaun 3.516.597xhækkun um líf.gr. atvinnurekanda 106%=3.727.593. Miðað er við stuðul 7. greinar og aldur stefnanda á stöðugleikapunkti, en þá var stefnandi 30 ára, 12.813. Þannig reiknað 3.727.593x12,813x10%=4.776.164 krónur. Þjáningabætur: 700x4905/3282=1.046x89=93.094.1.300x4905/3282=1.940x3=5.820. Samtals 98.914 krónur. Samtals bótakrafa: 717.360+4.776.164+98.914=5.592.438-(685.589, bætur úr launþegatr.+bætur frá Tr. 951.783)=3.955.066 krónur. Stefnandi vísar til reglna um öryggi á vinnustöðum og almennu skaðabótareglunnar, sem og reglunnar um húsbóndaábyrgð. Þá vísar stefnandi til 13. gr., 37. gr. og 46. gr. laga nr. 46/19890. Einnig er vísað til 5. gr. reglugerðar nr. 367/2006, áður 431/1997 um notkun tækja er hljóði svo: „Atvinnurekandi skal gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tæki sem starfsmönnum er ætlað að nota innan fyrirtækisins hæfi verkinu sem inna skal af hendi eða sé hæfilega lagað að verkinu, þannig að starfsmenn geti notað tækið án þess aõ öryggi þeirra eða heilsu sé hætta búin. Við val á tæki skal atvinnurekandi hafa til hliðsjónar þau sérstöku vinnuskilyrði, aðstæður og áhættu sem fyrir hendi er innan vinnustaðar, þar á meðal áhættu á vinnusvæði og þá áhættu sem notkun viðkomandi tækis hefur í för með sér. Þegar ekki er að fullu unnt að tryggja að starfsmenn geti notað tæki án þess að öryggi og heilsu þeirra sé hætta búin, skal atvinnurekandi gera nauðsynlegar ráðstafanir til að draga úr áhættunni eins og kostur er.“ Einnig þyki rétt að vísa til 3. gr. sömu reglugerðar er hljóði svo: „Í reglugerð þessari er merking eftirfarandi hugtaka sem hér segir: a. tæki: vél eða vélbúnaður, áhöld, verkfæri eða þess háttar búnaður sem notaður er á vinnustöðum; b. notkun tækja: hvers konar athafnir sem tengjast tækjum, svo sem að ræsa þau eða stöðva, beiting þeirra, flutningur, viðgerðir, breytingar, viðhald og umhirða, þar með talin þrif; c. hættusvæði: öll svæði umhverfis tækin eða innan þeirra þar sem heilsu eða öryggi starfsmanns er hætta búin; d. starfsmanni sem er hætta búin: hver sá starfsmaður sem er á hættusvæði; e. stjórnandi: starfsmaður eða starfsmenn sem falið er að nota tækin;.“ Auk þess vísar stefnandi til ofangreindra ákvæða skaðabótalaga varðandi tölulega uppbyggingu skaðabótakröfunnar. Þá vísar stefnandi til laga nr. 52/1988 um eiturefni, til reglugerðar nr. 236/1990, reglugerðar nr. 602/1999 og reglugerðar nr. 765/2001. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda er í fyrsta lagi reist á því að ósannað sé að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum eða til saknæmrar háttsemi hans. Í öðru lagi er á því byggt að stefnandi verði að bera tjón sitt að fullu sjálfur vegna eigin sakar. Í þriðja lagi að óhappið hafi ekki verið tilkynnt vinnuveitanda á réttum tíma og í fjórða lagi á því að stefnandi hafi ekki lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings meintu tjóni sínu. Af gögnum málsins megi ráða að orsök tjóns stefnanda hafi verið óhappatilvik og/eða óaðgæsla hans sjálfs. 1. Ósannað að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum Stefndi byggir kröfu sína um sýknu í fyrsta lagi á því að um óhappatilvik hafi verið að ræða og verði það ekki rakið til atvika né háttsemi sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á. Það sé ljóst að umrætt tjón stefnanda sé ekki hægt að rekja til óeðlilegrar háttsemi stefnda. Skilyrðum sakarreglunnar sé ekki fullnægt og geti stefndi með engu móti orðið bótaskyldur og sé bótaábyrgð alfarið hafnað. Fyrir liggi að stefnandi var eini starfsmaður þvottastöðvarinnar þegar hið meinta slys átti sér stað og sá alfarið um rekstur hennar. Stefnandi hafi einnig alfarið haft umsjón með öllum tækjabúnaði stöðvarinnar. Í starfi hans hafi falist að veita leiðbeiningar um umgengni og notkun tækja stöðvarinnar og fylgjast með því að öll tæki væru i lagi og hafa umsjón með viðgerðum tækja og búnaðar þvottastöðvarinnar. Stefnandi hafi haft margra ára reynslu á þessu sviði enda hafi hann áður unnið við viðgerðir á vélaverkstæði stefnda til margra ára og hann því sá eini sem hafi verið bær til að meta það ef viðgerðar hafi verið þörf á búnaðinum. Þau vinnubrögð stefnanda að opna olíuhreinsilögnina og sjúga upp olíuhreinsiefnið hafi alfarið verið á ábyrgð stefnanda sjálfs og alls ekki samkvæmt leiðbeiningum né fyrirmælum frá stefnda. Það liggi fyrir, samkvæmt frásögn stefnanda sjálfs, að honum hafi verði ljóst að dælan hafi ekki verið í lagi. Allar lagnir til og frá viðkomandi dælu hafi verið og séu án leka og ekki á nokkurn hátt hættulegar. Það hafi verið stefnandi, sem að sínu frumkvæði, hafi tekið lögnina í sundur og hafi þannig, með sínu eigin hátterni og vinnubrögðum, skapað þá hættu sem raun varð á. Ljóst sé að það hafi verið hlutverk stefnanda, sem eina starfsmanns þvottastöðvarinnar, að kalla til viðgerðaraðila þegar honum varð ljóst að búnaðurinn virkaði ekki. Það séu skýr tilmæli frá stefnanda til starfsmanna sinna að ekki sé notaður tækjabúnaður sem ekki sé í lagi og sé fráleitt að halda því fram sú aðferð sem stefnandi notaði í umrætt sinn geti með nokkrum hætti varpað bótaábyrgð á stefnda. Í þvottastöðinni séu jafnframt þrjár handvirkar hreinsidælur sem unnt sé að nota í sama tilgangi og hafi þær verið í fullkomnu lagi á þeim tíma er umræddur atburður átti sér stað. Hefði stefnandi eðlilega átt að nota þær frekar en að nota þá hættulegu aðferð sem hann kaus að nota til reyna að koma bilaðri hreinsidælu í gang. Samkvæmt þessu mótmælir stefndi harðlega að umdeildar aðstæður á slysstað hafi verið óforsvaranlegar og hættulegar. Stefndi mótmælir einnig, með sömu rökum og gerð sé grein fyrir hér að framan, að skyldur laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og reglna nr. 367/2006 áður 431/1997 um notkun tækja hafi verið brotnar, sbr. einnig ákvæði laga nr. 52/1988 um eiturefni og hættuleg efni sbr. reglugerð nr. 236/1990 um meðferð eiturefna. 2.Eigin sök stefnanda Verði ekki fallist á sýknu stefnda á grundvelli þess að um óhappatilvik hafi verið að ræða, reisir stefndi að auki sýknukröfu sína á því að stefnandi verði sjálfur að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Sé þessi málsástæða stefnda m.a. reist á skýrum reglum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. einkum ákvæði 20.-23. gr. laganna, þar sem kveðið sé á um skyldur verkstjóra. Þar sem stefnandi hafi verið eini starfsmaður þvottastöðvar og séð um rekstur hennar megi segja að hann hafi verið verkstjóri enda beri starfsskyldur hans, sem útlistaðar hafi verið hér að framan, það einnig klárlega með sér. Ljóst sé samkvæmt þessu að stefnandi hafi borið ríkar skyldur samkvæmt lögum nr. 46/1980 er lúta að öryggismálum og aðbúnaðinum á vinnustaðnum. Í þeim efnum megi nefna að í 21. gr. laganna segi að verkstjóri sé fulltrúi atvinnurekanda og sjái um að búnaður allur sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeim vinnustöðum sem hann hafi umsjón með. Þessari skyldu er síðan fylgt eftir í 1. mgr. 23. gr. þar sem kveðið sé á um að verkstjóri skuli beita sér fyrir, að starfsskilyrði innan þess starfssviðs, sem hann stjórni, séu fullnægjandi að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Hann skuli sjá um, að þeim ráðstöfunum, sem gerðar séu til þess að auka öryggi og bæta aðbúnað og hollustuhætti, sé framfy1gt. Það sé því ljóst að stefnanda hafi, sem verkstjóra, borið að sjá til þess að aðbúnaður væri fullnægjandi og það hafi verið í hans verkahring að leggja mat á hvort nauðsynlegt væri að kalla til viðgerðarmann þegar hann tók eftir því að búnaðurinn var bilaður, sbr. 2. mgr. 23. gr. sömu laga. Stefndi byggir jafnframt á því að stefnanda hafi verið í lófa lagið að gera athugasemdir við starfshætti og aðbúnað á vinnustaðnum ef hann taldi að einhverju væri þar ábótavant. Auk þess hafi honum, sem verkstjóra og umsjónarmanni, borið að gera slíkar athugasemdir, sbr. 21.-23. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Stefnandi hafi aldrei tilkynnt forsvarsmönnum stefnda að um vanbúnað hjá stefnda væri að ræða. Stefndi vísar einnig til sömu raka og fram koma í lið 1 hér að ofan til fyllingar málsástæðu liðar 2. 3. Óhappið ekki tilkynnt vinnuveitanda Í málatilbúnaði stefnanda komi fram að þar sem stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlits ríkisins þá beri hann hallann af því sem óljóst megi telja í málinu. Þessari staðhæfingu stefnanda er harðlega mótmælt og í þeim efnum vilji stefndi vekja sérstaka athygli á því að stefnandi hafi ekki haft samband við stefnda strax eftir að slysið átti sér stað. Bergvin Þórðarson, öryggisstjóri stefnda, kveðst hafa fengið vitneskju um slysið 22. ágúst 2005 og tilkynnt það strax til Vinnueftirlits ríkisins með tölvupósti, eftir samtal við stefnanda. Vegna þessa seinagangs hafi ekki verið gerð fullnægjandi rannsókn á slysstað. Meta verði vanrækslu stefnanda honum sjálfum í óhag. 4. Gögn um meint tjón stefnanda eru ófullnægjandi Í 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 9. gr. laga nr. 37/1999, sé fjallað um mat á örorku hjá örorkunefnd. Þar komi fram í 1. mgr. að heimilt sé að óska álits örorkunefndar um ákvörðun örorku og/eða miskastigs, án þess að fyrir liggi sérfræðilegt álit, ef málsaðilar standi sameiginlega að slíkri beiðni. Með matsbeiðni, dags. 22. september 2006, hafi lögmaður stefnanda einhliða óskað eftir mati og hafi engan reka gert að því að lagfæra það, þrátt fyrir að fram hafi komið í bréfi lögmanns stefnda, dags. 6. október 2006, að stefndi myndi ekki standa að beiðninni með stefnanda. Stefndi mótmæli sönnunargildi matsgerðar, dags. 4. júní 2007, þar sem þessa mats hafi verið aflað einhliða af stefnanda eins og áður segi og hafi matsmenn ekki verið dómkvaddir til starfans í samræmi við IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sé matsgerðin því ófullnægjandi til sönnunar á tjóni stefnanda. Varakrafa stefnda um verulega lækkun kröfufjárhæðar sé reist á eftirfarandi atriðum: Stefndi byggir á því að bætur beri að lækka verulega vegna eigin sakar stefnanda. Hafi röksemdir því til stuðnings verið raktar hér að framan og vísist til þeirra. Niðurstöðu matsgerðar sé mótmælt sem of hárri. Beri því að lækka einstaka liði í kröfugerð stefnanda eftir því sem við á. Útreikningum stefnanda á fjárhæð stefnukröfu er mótmælt þar sem þeir séu ekki í samræmi við ákvæði skaðabótalaga nr. 50/1993 sbr. lög 37/1999. Skorað er á stefnanda að upplýsa um aðrar greiðslur frá þriðja manni er eiga að koma til frádráttar skaðabótum með vísan til 2. mgr. 3. gr., 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Upphafsdegi dráttarvaxta er mótmælt. Stefnandi hafi ekki enn lagt fram þær upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um lagarök til stuðnings sýknukröfu sinni vísar stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, óhappatilvik, gáleysi og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Þá vísar stefndi til laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum til stuðnings varakröfu. Til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Í þinghaldi 13. maí sl. lagði stefnandi fram endanlega kröfugerð sína í málinu. Lögmaður stefnda óskaði eftir fresti til að gera athugasemdir við breytta kröfugerð stefnanda. Ekki hafa neinar athugasemdir komið fram af hálfu stefnda og er því litið svo á að ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu. Hins vegar er fram komið að stefndi vefengir sönnunargildi framlagðar matsgerðar þar sem henni var einhliða aflað af stefnanda. Fyrir dómi bar stefnandi að hann hefði verið við vinnu sína í þvottastöðinni er slysið varð. Kvaðst hann hafa verið eini starfsmaður þvottastöðvarinnar og hafi hann séð um rekstur hennar. Var um nýtt starf að ræða hjá stefnda og hafði stefnandi verið í þessu starfi frá því í maí 2005, en hafði áður unnið á verkstæði stefnda. Fólst í starfi hans að sjá um viðhald tækja og skrá bifreiðar sem þangað komu. Olíuhreinsivökva, sem notaður var við þrif á bifreiðunum, var dælt úr tanki sem stóð utan við þvottastöðina í þvottavélina og í handbyssu. Stefnandi bar að fljótlega eftir að stöðin var tekin í notkun hafi farið að bera á því að olíudælan virkaði ekki sem skyldi. Ef þvottavélin hafði ekki verið notuð í nokkra klukkutíma missti hún niður olíuhreinsinn. Þegar slysið varð hafi það gerst að dælan stíflaðist. Hann hafi því losað slönguna frá dælunni til að lofttæma hana svo hún kæmist í gang aftur. Hafi hann gert það með því að sjúga slönguna þannig að vökvinn færi af stað upp í slönguna. Hafi hann sett slönguna á aftur til að herða en hafi ekki verið nógu fljótur og hafi hann fengið vökvann framan í sig. Hann hafi reynt að hreinsa sig í framan. Síðan hafi hann hringt í vinnufélaga sinn og beðið hann að keyra sig upp á spítala. Stefnandi kveðst hafa kvartað yfir dælunni við yfirmann sinn, Inga S. Ólafsson. Viðgerðarmaður hafi komið frá Olíudreifingu til að gera við en viðgerð hafi ekki borið árangur. Ingi Stefán Ólafsson, rekstrarstjóri og yfirmaður stefnanda á umræddum tíma, bar fyrir dómi að hlutverk stefnanda hefði verið sjá um daglegan rekstur þvottastöðvarinnar. Hafi hann haft með höndum umsjón og eftirlit og annast viðhald á tækjum. Lýsti hann því að þvottastöðin sé opin allan sólarhringinn og hafi menn aðgang að henni með því að hringja í ákveðin símanúmer. Ekið sé inn í stöðina og bílar þvegnir eftir óskum hvers og eins. Bílstjórarnir annist þvottinn sjálfir og velji tegund þvotta á vélinni. Geti þeir einnig notað handbyssu við þvottinn. Ingi bar að umræddur búnaður hefði ekki verið áreiðanlegur og hafi hann verið búinn að vera í sambandi við Olíufélagið, sem var seljandi búnaðarins, og óskað eftir að hann yrði lagfærður og bætt yrði úr. Hefði Olíufélagið haft samband við Olíudreifingu sem annaðist viðgerðir. Kvað Ingi þá Björgvin hafa verið búna að velta þessu vandamáli fyrir sér áður og eiga orðaskipti um það. Hafi þeir velt því fyrir sér hvernig ætti að leysa málið til framtíðar og hefðu verið með ábendingar þar að lútandi. Kom fram hjá Inga að olíudælan hefði ekki þurft að vera í gangi til að þvottastöðin gæti virkað eðlilega. Það væri val hvers og eins við þvottinn hvort hann veldi olíuhreinsi eða ekki. Þá væri minni þörf á að nota olíuhreinsi yfir sumarmánuðina. Birgir Pétursson, þjónustustjóri hjá Olíudreifingu, bar fyrir dómi að hann hefði komið fjórum til fimm sinnum fyrir slysið til þess að sinna viðgerð á dælunni. Rúnar Sigurðsson, forstöðumaður gámavalladeildar stefnda, bar að hann hefði á umræddum tíma verið yfirmaður Inga Stefáns Ólafssonar. Hann bar að hann hefði ekki haft hugmynd um hvernig stefnandi bar sig að þegar dælan virkaði ekki og hefði ekki leyft það ef honum hefði verið kunnugt um það. Ný dæla hefði verið keypt og hefði verið búið að vinna í því um nokkurn tíma. Hefði það verið á ábyrgð Olíufélagsins að koma búnaðinum í lag. Samkvæmt framlagðri starfslýsingu stefnanda, sem ekki hefur verið mótmælt af hálfu stefnanda, var það m.a. hlutverk hans að sjá um rekstur húseigna og tækja þvottastöðvar, þ.e. aðföng viðhald og endurbætur. Sjá um viðhald og rekstur á þvottavél og búnaði þvottastöðvar. Leiðbeina tækjanotendum um notkun stöðvar og umgengni. Var stefnandi eini starfsmaður þvottastöðvarinnar. Liggur ekki fyrir að hann hafi lotið verkstjórn neins á sínu vinnusvæði. Samkvæmt því sem fram hefur komið bar honum að tilkynna um bilanir í tækjum eða sjá til þess að útvega viðgerðarmenn. Fyrir liggur að stefnandi hafði kvartað yfir því að umrædd dæla ynni ekki með eðlilegum hætti og hafði verið brugðist við kvörtunum hans af hálfu yfirmanna og vandamálið rætt og unnið var að því að bæta úr þessari bilun í dælunni. Þjónustustjóri hjá Olíudreifingu hafði komið í nokkur skipti til þess að reyna að gera við dæluna. Fram hefur komið að þvottavélin virkaði þótt ekki væri hægt að nota olíuhreinsinn. Var þá notað vatn og sápa. Þá kom fram í framburði Inga Stefáns Ólafssonar að á þeim tíma sem slysið varð, eða yfir sumartímann, væri yfirleitt ekki mikil þörf á að nota olíuhreinsinn við þvott á bílunum. Þá hefur komið fram að þrátt fyrir bilun í olíudælunni virkaði þvottavélin þannig að unnt var að þvo bifreiðarnar en þá einungis með vatni og sápu. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að stefnandi hafi, að eigin frumkvæði, tekið ákvörðun um að taka slönguna með olíuhreinsivökvanum í sundur og sjúga vökvann upp. Liggur ekkert fyrir um það í málinu að honum hafi, af hálfu yfirmanna stefnda, verið uppálagt að gera slíkt, enda sá hann alfarið um rekstur stöðvarinnar, eins og áður segir. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að knýjandi þörf hafi verið á slíkum aðgerðum af hálfu stefnanda. Er slysið ekki að rekja til skyndilegrar bilunar í dælunni heldur til vinnulags stefnanda. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að tækjabúnaður hafi verið óforsvaranlegur eða að hætta hafi falist í notkun þeirra tækja sem hann hafði umsjón með eða í umhverfi hans ef eðlilega var að verki staðið. Hætta stafaði hinsvegar af þeirri aðferð sem hann beitti í umrætt sinn til þess að koma dælunni af stað. Telja verður að stefnandi, sem hafði unnið á vélaverkstæði stefnda í um það bil 6 ár áður en hann hóf störf á þvottastöðinni, hafi mátt gera sér grein fyrir þeirri áhættu sem hann tók í umrætt sinn. Telst slysið verða rakið til óaðgæslu stefnanda sjálfs en verður ekki rakið til atvika er varða stefnda. Fyrir liggur að slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits fyrr en 22. ágúst 2005. Hefur stefndi borið fyrir sig að yfirmönnum hafi ekki verið tilkynnt um slysið fyrr en nokkrum dögum eftir það. Þessi staðreynd þykir ekki skipta máli varðandi sönnun um atvik enda vitni engin að slysinu og eingöngu byggt á frásögn stefnanda af málsatvikum og teljast þau upplýst. Samkvæmt framansögðu er ekki sýnt fram á það í málinu að slysið verði rakið til atvika er stefndi ber bótaábyrgð á. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Samskip hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Björgvins Pálmars Jónssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 380/2010
Refsiheimild Stjórnarskrá
X, Y og Z voru ákærð fyrir brot gegn 1. mgr. 5. gr. sbr. 21. gr. laga nr. 96/1997, um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat sláturafurða, með því að hafa viðhaft sauðfjárslátrun utan löggilts sláturhúss. Talið var að viðhlítandi lagastoð fyrir því að háttsemi X, Y og Z væri refsiverð skorti, sbr. 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar og var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Helgi I. Jónsson dómstjóri. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Þóreyjar S. Þórðardóttur hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 26. maí 2010. Mál þetta höfðaði lögreglustjórinn á Snæfellsnesi með ákæru 21. janúar 2010 á hendur ákærðu, X, [...] í [...], Y og Z, báðum til heimilis að [...] í [...]. Málið var dómtekið 10. maí sama ár. Í ákæruskjali segir að málið sé höfðað gegn ákærðu „fyrir ólögmæta sauðfjárslátrun með því að hafa í sameiningu að morgni fimmtudagsins 24. september 2009 slátrað 19 lömbum í sendibíl og gámi aftan við hús nr. [...] við [...] í [...].“ Í ákærunni er einnig tekið fram að 13 lambanna hafi verið í eigu X og 6 í eigu Y. Er þetta talið varða við 1. mgr. 5. gr., sbr. 21. gr. laga um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu og heilbrigðisskoðun og gæðamat sláturafurða, nr. 96/1997. Í ákæru er þess krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Ákærðu krefjast þess að þau verði sýknuð af kröfum ákæruvaldsins og að sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð. I. Hinn 25. september 2009 bárust lögreglunni í [...] upplýsingar frá Heilbrigðiseftirliti Vesturlands þess efnis að sauðfjárslátrun færi fram í gámi að [...] þar í bæ. Á vettvangi hitti lögregla fyrir fulltrúa heilbrigðiseftirlitsins og ákærðu. Í gáminum var búið að hengja upp 19 lambskrokka, auk þess sem sami fjöldi var af hausum á borðum inni í gáminum. Einnig voru fjórir álbakkar með innyflum. Í frumskýrslu lögreglu er tekið fram að gámurinn hafi verið snyrtilegur að innan. Á vettvangi könnuðust ákærðu við að hafa staðið að slátruninni og upplýstu að 13 lömb hefðu verið í eigu ákærða X og 6 í eigu ákærðu Y. Einnig kom fram að gámurinn og húsnæðið væri í eigu fyrirtækisins [...], en ákærðu X og Z eru eigendur þess. Þá kom fram að sama dag um morguninn hefðu lömbin verið sótt í fjárhús og flutt í lokaðri sendibifreið að gáminum. Lömbunum hefði síðan verið slátrað í bifreiðinni með rotbyssu og frágangi verið lokið um hádegisbilið þegar fulltrúa heilbrigðiseftirlitsins bar að. Á vettvangi tók lögregla ljósmyndir og innsiglaði gáminn. Einnig var lagt hald á sláturafurðir til eyðingar. Með bréfi sýslumannsins í Stykkishólmi 29. október 2009 var ákærðu tilkynnt um niðurfellingu málsins þar sem rannsókn málsins hefði ekki leitt í ljós sakargiftir sem líklegar væru til sakfellis. Þeirri ákvörðun skaut Heilbrigðiseftirlit Vesturlands til ríkissaksóknara og felldi hann ákvörðunina úr gildi 7. janúar 2010. II. Ákærðu hafa öll fyrir dómi og hjá lögreglu kannast við að hafa í umrætt sinn í sameiningu slátrað lömbunum og gert að þeim. Hjá ákærðu Y kom fram að hún hefði aðallega verið að skilja að innyfli, en ákærði Z kvaðst hafa þvegið kjötið og hengt það upp. Þá sagðist ákærði X hafa slátrað fénu og fláð skrokkana. Hjá þeim öllum hefur komið fram að kjötið hafi eingöngu verið ætlað til eigin neyslu. III. Ákærðu hafa öll fyrir dómi staðfest verknaðarlýsingu í ákæru rétta í öllum atriðum. Þau vefengja hins vegar refsinæmi háttseminnar. Af hálfu ákæruvaldsins hefur ekki verið dregið í efa að ákærðu hafi ætlað sláturafurðirnar til eigin neyslu. Um slátrun dýra sem slátrað er til manneldis gilda lög um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat sláturafurða, nr. 96/1997. Samkvæmt 1. gr. laganna er tilgangur þeirra að tryggja svo sem kostur er gæði, heilnæmi og hollustu sláturafurða, að þær séu ómengaðar og framleiddar við fullnægjandi hreinlætisaðstæður, að þær séu metnar og flokkaðar eftir tegundum og gæðum og að merkingar og upplýsingar séu réttar. Þannig er lögunum ætlað að stuðla að neytendavernd á þessu sviði viðskipta. Samkvæmt 1. málsl. 1. mgr. 5. gr. laganna skal slátra í löggiltum sláturhúsum sláturdýrum, þegar flytja á afurðirnar á erlendan markað eða til dreifingar og neyslu innanlands. Frá þessu er þó gerð sú undantekning í 4. mgr. sömu greinar að eigendum lögbýla er heimilt að slátra búfé sínu á sjálfu býlinu til eigin neyslu. Brot gegn lögunum varða sektum eða fangelsi allt að 2 árum ef sakir eru miklar, sbr. 21. gr. laganna. Ákvæði 1. mgr. 5. gr. laganna um að slátra skuli í sláturhúsum þegar flytja á afurðir á erlendan markað eða til dreifingar og neyslu innanlands er efnislega samhljóða 1. mgr. 2. gr. eldri laga um meðferð, skoðun og mat á sláturafurðum, nr. 30/1966. Með gildandi lögum var lögfest fyrrgreind undantekning sem felur í sér heimild til slátrunar á lögbýlum. Í skýringum við þetta ákvæði í greinargerð með frumvarpi til laganna segir að gert sé ráð fyrir að heimaslátrun sé bundin við lögbýli, en slíkt takmörkun sé til þess fallin að draga úr hættu á útbreiðslu smitefna. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Þessi rótgróna grundvallarregla um lögbundnar refsiheimildir kemur einnig fram í 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga. Af 1. mgr. 5. gr. laga nr. 96/1997 leiðir að slátra ber í sláturhúsum þegar afurðir eru annars vegar fluttar á erlendan markað og hins vegar til dreifingar og neyslu innan lands. Hér reynir á síðarnefnda atriðið en það er bundið við dreifingu og neyslu afurða hér á landi. Því nær ákvæðið samkvæmt orðalagi sínu ekki til slátrunar þegar afurðum er ekki dreift heldur þær aðeins nýttar til einkaneyslu. Skiptir þá engu þótt ráða megi af lögskýringargögnum að eingöngu hafi verið gert ráð fyrir heimaslátrun á lögbýlum, enda getur gagnályktun frá 4. mgr. 5. gr. laganna ekki haft þau áhrif að 1. mgr. sömu greinar verði skýrð rýmra en ótvírætt orðalag ákvæðisins gefur til kynna. Samkvæmt þessu skortir það skilyrði refsiábyrgðar að háttseminni sé lýst refsinæmri í lögum og verða ákærðu því sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins. Samkvæmt 2. mgr. 218. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, verður sakarkostnaður felldur á ríkissjóð, svo sem greinir í dómsorði, en þar eru fjárhæðir tilgreindar að meðtöldum virðisaukaskatti. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Ákærðu, X, Y og Z, eru sýknuð af refsikröfu ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu Þóreyjar S. Þórðardóttur, hæstaréttarlögmanns, 200.800 krónur, og ferðakostnaður verjandans 16.452 krónur.
Mál nr. 364/2013
Kærumál Opinber skipti Dánarbú Erfðaskrá Tómlæti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfum A eru lutu að því að ákvæði í erfðaskrá skyldu ekki lögð til grundvallar við opinber skipti á dánarbúi móður aðila. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A hefði haft tilefni til að andmæla ákvæðum erfðaskrárinnar á tilteknum skiptafundi en andmæli hennar hefðu ekki komið fram fyrr en skiptin voru langt á veg komin eða rúmum þremur árum eftir umræddan fund. Með því tómlæti þótti A hafa fyrirgert rétti sínum til að vefengja erfðaskrána að því leyti. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2013 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. maí 2013 þar sem ákveðið var að fyrirmæli í erfðaskrá F frá 8. apríl 1998 skyldu lögð til grundvallar við opinber skipti á dánarbúi hennar, þannig að verðmæti fasteignar að [...] kæmi til frádráttar arfi sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkennt verði að verðmæti sem nemi fasteignarmati íbúðar að [...], með fastanúmerið [...], komi ekki til frádráttar á arfshlut sóknarhluta við opinber skipti dánarbúsins. Til vara er þess krafist að til frádráttar fasteignamati íbúðarinnar komi greiðsla sóknaraðila að fjárhæð 6.500.000 krónur framreiknað til verðlags frá greiðsludögum til þess tíma sem frádráttur á sér stað við skiptin. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerði F, móðir málsaðila, erfðaskrá 8. apríl 1998, en hún sat í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, G, föður þeirra. Í erfðaskránni kom fram að sóknaraðili og einn af varnaraðilum hefðu fengið fjárhagslegan stuðning umfram systkini sín. Að því er varðar sóknaraðila hefði hún fengið íbúð að [...], en þágildandi fasteignamat hennar hefði numið 6.202.000 krónum. Í erfðaskránni lýsti arfláti yfir þeim vilja sínum, svo jöfnuður ríkti milli barna þeirra hjóna og með skírskotun til 31. gr. erfðalaga nr. 8/1962, að virða skyldi til frádráttar á arfi fyrrgreindra tveggja erfingja það sem þau hefðu fengið. Við þann frádrátt gagnvart sóknaraðila skyldi miða við fasteignamat íbúðarinnar þegar skiptin færu fram. Hinn 24. desember 2008 andaðist móðir málsaðila og var bú hennar tekið til opinberra skipta 2. febrúar 2009. Með tölvubréfi 19. mars sama ár var lögmönnum aðila send fyrrgreind erfðaskrá og þess farið á leit að athugasemdum við hana yrði komið á framfæri hið fyrsta. Skiptafundur í dánarbúinu var haldinn 1. júlí 2009 og á þann fund mætti sóknaraðili ásamt lögmanni sínum. Í fundargerð frá þeim fundi sagði að skiptastjóri hefði borið undir þá sem mættir voru hvort ágreiningur væri um erfðaskrána og að hún yrði lögð til grundvallar við skipti búsins. Var tekið fram í fundargerðinni að engin andmæli hefðu verið höfð uppi af þessu tilefni. Með bréfi lögmanns sóknaraðila 12. júlí 2012 var því aftur á móti andmælt að sóknaraðili þyrfti að sæta þeim frádrætti sem gert væri ráð fyrir í erfðaskránni. Sóknaraðili reisir málatilbúnað sinn á því að hún hafi keypt íbúðina með kaupsamningi 27. desember 1996 og fengið fyrir henni afsal 20. janúar 1997. Umsamið kaupverð hafi verið 6.500.000 krónur og hafi það verið að fullu greitt á árinu 2000. Af þessum sökum verði ekki lögð til grundvallar fyrirmæli í erfðaskránni um frádrátt vegna eignar sem sóknaraðili hafi ekki fengið í arf heldur greitt fyrir að fullu. Málsástæðum sóknaraðila er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 47. gr. erfðalaga skulu andmæli gegn gildi erfðaskrár höfð uppi jafnfljótt og tilefni verður til. Þegar fjallað var um erfðaskrána á skiptafundi í dánarbúinu 1. júlí 2009, þar sem sóknaraðili var mætt ásamt lögmanni sínum, sem nokkru áður hafði fengið erfðaskrána senda, var beint tilefni fyrir hana til að andmæla ákvæði erfðaskrár um arfsfrádrátt vegna eignar sem hún heldur fram að hún hafi keypt og greitt löngu áður en arfláti andaðist. Þau andmæli komu fyrst fram með bréfi lögmanns hennar 12. júlí 2012 eða rúmum þremur árum eftir fyrrgreindan skiptafund, en ómótmælt er að skiptin voru þá langt á veg komin. Með þessu tómlæti hefur sóknaraðili fyrirgert rétti sínum til að vefengja erfðaskrána að þessu leyti. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðilum, B, C, D og E, hverjum fyrir sig 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 130/2007
Kærumál Fjárslit milli hjóna Dómsuppkvaðning Ómerking
Úrskurður héraðsdóms var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu úrskurðar að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 9. febrúar 2007, þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um nánar tilgreind atriði við opinber skipti til fjárslita vegna hjónaskilnaðar þeirra. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar að nýju. Til vara krefst hann að hjólhýsið [...] og fasteignin Y komi ekki til skipta, en ef til þess komi falli hún í hans hlut, fasteignin X komi til skipta og staðfest verði niðurstaða hins kærða úrskurðar um að ætluð skuld sóknaraðila við varnaraðila að fjárhæð 1.374.678 krónur falli ekki undir skiptin. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Suðurlands 7. júní 2006. Samkvæmt endurriti úr þingbók var það munnlega flutt 7. desember sama ár og tekið til úrskurðar. Hinn kærði úrskurður var sem fyrr segir kveðinn upp 9. febrúar 2007. Samkvæmt þessu leið lengri tími en fjórar vikur frá því að málið var tekið til úrskurðar þar til hann var kveðinn upp. Samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála bar vegna þessa dráttar að flytja málið á ný, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Það var ekki gert og verður því sjálfkrafa að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar að nýju. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar að nýju. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðs­dóms Suður­lands 9. febrúar 2007. Sóknaraðili er A, [kt.]. Varnaraðili er B, [kt.]. Með bréfi dagsettu 17. maí 2006 og mótteknu 18. maí s.á. gerði sóknaraðili kröfu um að tiltekinn ágreiningur milli aðila við opinber skipti á búi þeirra yrði leiddur til lykta í Héraðsdómi Suðurlands. Málið var þingfest þann 7. júní 2006 og fékk sóknaraðili þá frest til 28. ágúst s.á. til að skila greinargerð. Þann dag var varnaraðila veittur frestur til 18. október s.á. til skila á greinargerð. Þann 23. nóvember 2006 var aðalmeðferð ákveðin 7. desember og var málið tekið til úrskurðar þann dag. Málsatvik. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands uppkveðnum 10. september 2002 var bú ofangreindra aðila tekið til opinberra skipta vegna hjónaskilnaðar þeirra. Bergsteinn Georgsson hdl. var skipaður skiptastjóri og lagði hann fram tillögu að samningi um skiptingu eigna og skulda vegna framangreindra hjúskaparslita 22. nóvember 2005. Var tillagan tekin fyrir á skiptafundi 1. desember 2005 og mótmæltu lögmenn beggja aðila frumvarpinu. Var gerð nánari grein fyrir ágreiningi aðila á skiptafundi sem haldinn var 22. mars sl. og ágreiningi þar að lútandi því vísað til dómsins í samræmi við ákvæði 122. gr. laga nr. 20/1991 með bréfi skiptastjóra dagsettu 17. maí sl. Það bréf barst dóminum 18. maí sl. og var málið þingfest 7. júní sl. Eftir að málsaðilar höfðu skilað greinargerðum sínum var málið flutt munnlega um kröfur aðila 7. desember sl. og tekið til úrskurðar sama dag. Málavextir eru þeir, eins og að ofan greinir, að bú aðila var tekið til opinberra skipta þann 10. september 2002 vegna skilnaðar þeirra og hefur verið í skiptameðferð síðan. Hafa aðilar ekki náð samkomulagi um hvaða eignir skuli falla undir skiptin. Með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 323/2004, sem kveðinn var upp 8. september 2004, skar dómurinn úr um við hvaða tímamark skyldi miða skiptin og var niðurstaðan sú að miða skyldi við 22. ágúst 2002. Á skiptafundi 22. nóvember 2005 lagði skiptastjóri fram tillögu að skiptum sem aðilar náðu ekki samkomulagi um. Boðaði skiptastjóri þá til fundar 22. mars 2006 með ábyrgðarbréfi þar sem tilgreind voru óleyst ágreiningsefni í stafliðum a-e. Á fundinum varð ágreiningur milli aðila um stafliði a og c-e og tókst skiptastjóra ekki að jafna þann ágreining. Í kjölfarið sendi skiptastjóri málið til héraðsdóms til úrskurðar. Kröfur og málsástæður sóknaraðila: Dómkröfur sóknaraðila eru eftirfarandi: a) Í fyrsta lagi að hjólhýsið nr. [...] komi til skipta og það falli í hlut sóknaraðila samkvæmt tillögu skiptastjóra frá 22. nóvember 2005. b) Í öðru lagi að fasteignin X verði ekki felld undir skipti á búi sóknaraðila og varnaraðila. c) Í þriðja lagi er þess krafist að fasteignin Y komi til skipta við skipti á búi sóknaraðila og varnaraðila og falli í hlut varnaraðila. d) Í fjórða lagi er þess krafist að við skiptin verði tekið tillit til skuldar varnaraðila við sóknaraðila að höfuðstólsfjárhæð kr. 1.374.678,- auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 16. maí 2003 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Sóknaraðili telur í fyrsta lagi að hjólhýsið nr. [...] eigi að koma undir skiptin. Byggir sóknaraðili kröfu sína á því að umrætt hjólhýsi hafi verið hjúskapareign varnaraðila á hjúskapartíma þeirra hjóna. Þá telur sóknaraðili jafnframt framlagt afsal fyrir hjólhýsinu, dagsett 24. maí 2002, þar sem því er afsalað til C, sambýliskonu varnaraðila, vera málamyndagerning. Þrátt fyrir áskoranir þess efnis hafi varnaraðila ekki tekist að sanna að um raunverulega eignatilfærslu hafi verið að ræða og hafi afsalið því ekkert gildi, enda hefði varnaraðili fyrst á skiptafundi þann 22. mars 2006 borið því við að umrætt hjólhýsi væri selt. Í öðru lagi gerir sóknaraðili þá kröfu að fasteignin X falli utan skipta. Byggir sóknaraðili þá kröfu sína á því að um sé að ræða séreign sem falli utan skipta skv. 74. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sbr. 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Segir sóknaraðili að aðilar hafi gert með sér kaupmála þann 30. júní 1992, þar sem kveðið hafi verið á um að fasteignin Z skyldi verða séreign sóknaraðila. Jafnframt sé getið í 3. gr. nefnds kaupmála að arður og það sem kæmi í stað séreignar hvors aðila um sig yrði séreign þess sem séreignina ætti. Sóknaraðili segir að við samvistarslit aðila í september 2001 hafi orðið samkomulag með aðilum um að varnaraðili myndi kaupa fasteignina Z. Hafi varnaraðili greitt helming kaupverðsins, kr. 5.700.000, þann 15. nóvember 2001 til sóknaraðila. Þann 26. október hafi sóknaraðili keypt fasteignina X en kaupin hafi farið fram í þeirri trú sóknaraðila að varnaraðili myndi standa við kaupin á Z. Var fasteigninni X eingöngu ætlað að koma í stað fasteignarinnar Z og af þeim sökum heldur sóknaraðili því fram að fasteignin X sé séreign sóknaraðila sem hefði komið í stað séreignar þeirrar er fyrir var og falli því utan skipta, sbr. ákvæði 75. gr., sbr. 74. gr. hjúskaparlaganna. Þá bendir sóknaraðili á að ekki sé ágreiningur um að kaupmálinn sé fullgildur, sbr. yfirlýsingu í fundargerð skiptafundar þess efnis 20. nóvember 2003. Í þriðja lagi gerir sóknaraðili þá kröfu að fasteignin Y komi til skipta milli aðila. Kveður sóknaraðili varnaraðila hafa verið eiganda eignarinnar á því tímamarki sem skiptin miðist við, skv. kaupsamningi dagsettum 15. júní 2001. Þá segir sóknaraðili riftunaryfirlýsingu á milli varnaraðila og D, dags. 15. júlí 2002, sem varnaraðili lagði fram á skiptafundi 22. mars 2006, bersýnilega vera tilbúning sem miði að því að koma eigninni undan skiptum. Yfirlýsingunni hafi aldrei verið þinglýst og í landskrá fasteigna sé eignin skráð eign varnaraðila þann 28. júlí 2005. Jafnframt bendir sóknaraðili á að varnaraðili hafi talið eignina fram sem sína eigin í skattframtölum 2003, eftir tímamark riftunaryfirlýsingarinnar. Telur sóknaraðili því eignina vera hjúskapareign varnaraðila sem koma skuli til skipta á milli aðila, sbr. 54. gr. og 99. gr. hjúskaparlaga. Í fjórða lagi gerir sóknaraðili þá kröfu að tekið verði tillit til skuldar varnaraðila við sóknaraðila, sem til er komin vegna uppgreiðslu sóknaraðila á skuld sem hvíldi á fasteigninni Z, sem sóknaraðili telur að falla eigi utan skipta. Segir sóknaraðili varnaraðila hafa greitt sóknaraðila kr. 5.700.000 þann 16. maí 2003, sem skyldi vera hluti af uppgjöri sem þá hafi verið fyrirhugað. Hafi fasteignin Z verið veðsett vegna greiðslunnar með veðtryggingarbréfi að fjárhæð kr. 6.000.000. Þar sem ekki hafi náðst samkomulag um skiptin hafi sóknaraðili endurgreitt varnaraðila framangreinda skuld með því að greiða upp áhvílandi veðtryggingarbréf, að því marki sem nauðsynlegt var til að aflétta veðinu þegar eignin var seld öðrum. Hafi skuldin verið fallin í gjalddaga og hafi sóknaraðili þurft að greiða kr. 7.074.678 til veðhafa með vöxtum og kostnaði. Þannig hafi sóknaraðili greitt kr. 1.374.678 umfram skuld sína við varnaraðila og gerir sóknaraðili því kröfu um að mismunurinn verði greiddur honum við skiptin, auk dráttarvaxta frá 16. maí 2003. Kröfur og málsástæður varnaraðila: Dómkröfur varnaraðila eru eftirfarandi: a) Í fyrsta lagi að hafnað verði kröfum sóknaraðila þess efnis að hjólhýsið nr. [...] komi til skipta á búi sóknaraðila og varnaraðila. b) Í öðru lagi að því verði hafnað að fasteignin Y komi til skipta á búi sóknaraðila og varnaraðila, sem og að við skiptin, ef til þeirra kemur, falli fasteignin í hlut varnaraðila. c) Í þriðja lagi að þeirri kröfu sóknaraðila verði hafnað, að við skiptin á búi sóknaraðila og varnaraðila verði tekið tillit til meintrar skuldar varnaraðila við sóknaraðila að höfuðstólsfjárhæð kr. 1.374.678 auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 16. maí 2003 til greiðsludags. d) Í fjórða lagi að fasteignin X komi til skipta við skipti á búi sóknaraðila og varnaraðila. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að viðbættum virðisaukaskatti. Varnaraðili krefst þess í fyrsta lagi að hafnað verði þeirri kröfu sóknaraðila að hjólhýsið nr. [...] komi til skipta á búi sóknaraðila og varnaraðila. Vísar varnaraðili til þess að hjólhýsið hafi verið selt í maí 2002 en skv. dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 8. september 2004, skuli úrlausn um eignir og skuldir miðast við 22. ágúst 2002. Í málinu liggi fyrir afsal, dagsett 24. maí 2002, þar sem fram komi að kaupverðið sé að fullu greitt, sem hafi verið 700.000 krónur. Gildi afsalið sem kvittun og hvíli sönnunarbyrðin á sóknaraðila, að sýna fram á að um málamyndagerning hafi verið að ræða en varnaraðili mótmælir því að svo hafi verið. Í öðru lagi felst varnaraðili ekki á að eignin Y komi til skipta á búi aðila. Kveðst varnaraðili aldrei hafa í reynd eignast fasteignina og aldrei greitt neitt fyrir hana. Hann hafi aldrei greitt þá víxla sem tilgreindir hafi verið í afsali fasteignarinnar, auk þess sem hann hafi aldrei yfirtekið áhvílandi skuldir. Segir varnaraðili að um málamyndagerning hafi verið að ræða og hafi seljandi fasteignarinnar rift kaupunum með samþykki varnaraðila. Í þriðja lagi krefst varnaraðili þess að fasteignin X komi til skipta á búi aðila. Kveður varnaraðili sóknaraðila hafa keypt eignina undir lok árs 2001 og hafnar því að sú eign komi í stað fasteignarinnar Z þar sem sóknaraðili hafi jafnframt verið eigandi þeirrar eignar þegar hann eignaðist X. Hafi því sóknaraðili átt tvær fasteignir, annars vegar Z, sem var hans séreign, og hins vegar X, sem þá var hjúskapareign hans og eigi því að koma til skipta á búi aðila, sbr. 54. gr. og 99. gr. hjúskaparlaga. Í fjórða lagi hafnar varnaraðili kröfu sóknaraðila um meinta skuld varnaraðila við sóknaraðila upp á kr. 1.374.678. Telur varnaraðili að miða skuli eignir og skuldir aðila við 22. ágúst 2002 en umrædd skuld hafi ekki komið upp á yfirborðið hjá sóknaraðila fyrr en á árinu 2006. Því komi ekki til álita að hin meinta skuld teljist til skulda bús aðila og ekki verði dæmt um hana í máli þessu og því beri að hafna henni. Þá mótmælir varnaraðili fjárhæð kröfunnar, sem hann segir ranga. Vísar varnaraðili m.a. til leiðréttrar kvittunar, dagsettrar 16. maí 2003, þar sem skuldin er sögð 1.209.799 krónur, auk þess að reiknaður sé tvöfaldur innheimtukostnaður lögmanns sóknaraðila. Niðurstöður og forsendur. Ágreiningur aðila í máli þessu er fjórþættur og til þess að ljúka megi skiptum á búinu er nauðsynlegt að leysa úr þessum ágreiningi aðila, sbr. 122. gr., sbr. 112. gr. laga nr. 20/1991. Í fyrsta lagi er ágreiningur um það hvort hjólhýsi nr. [...] eigi að koma undir skiptin. Í öðru lagi er ágreiningur um það hvort fasteignin X eigi að falla undir skiptin. Í þriðja lagi er ágreiningur um hvort eignin Y eigi að koma til skipta í búi aðila. Í fjórða og síðasta lagi er ágreiningur um það hvort taka skuli tillit til meintrar skuldar varnaraðila við sóknaraðila, sem til er komin vegna uppgjörs skuldar er tryggð var með veði í fasteigninni Z og sóknaraðili greiddi. Að því er varðar fyrsta liðinn þá er um að ræða hjólhýsi nr. [...] sem var hjúskapareign aðila, en varnaraðili lagði fram afsal, dagsett 24. maí 2002, þar sem fram kemur að hann afsali C hjólhýsinu. Í fylgiskjali nr. 2, sem fylgdi óundirrituðum drögum að skilnaðarsamningi aðila, dagsettum 12. mars 2002, kemur fram að umrætt hjólhýsi sé eign varnaraðila og gert er að tillögu að það komi í hlut sóknaraðila, en samningur þessi var lagður fram sem skjal nr. 4 á fyrsta fundi skiptastjóra, þann 16. október 2002. Ekki náðust sættir um framangreindan skilnaðarsamning. Á öðrum fundi skiptastjóra, þann 20. nóvember 2002, lagði skiptastjóri fram skjal nr. 22 „Samningur um hjúskaparslit“, ódagsett og óundirritað, en þar er umrætt hjólhýsi enn tilgreint sem eign varnaraðila og nú lagt til að það verði útlagt honum við skiptin. Ekki náðust sættir um þau drög skilnaðarsamkomulagsins. Á fjórða skiptafundi, þann 20. nóvember 2003, var lagt fram skjal nr. 31 sem var kröfugerð sóknaraðila um fjárslit aðila. Þar var umrætt hjólhýsi enn tilgreint sem hjúskapareign varnaraðila en sú breyting hafði orðið á að sóknaraðili gerði kröfu um að hjólhýsið yrði útlagt sér. Ekki náðist samkomulag um kröfu sóknaraðila. Engin gögn voru lögð fram á fimmta skiptafundi, þann 28. júlí 2005, er varða tilhögun hjólhýsisins. Á sjötta skiptafundi, þann 22. nóvember 2005, lagði skiptastjóri fram tillögu að fjárslitasamningi aðila. Í tillögunni var lagt til að hjólhýsið kæmi í hlut sóknaraðila við útlagningu eigna. Á sjöunda fundi skiptastjóra, þann 1. desember 2005, hélt varnaraðili því fyrst fram að hann hefði selt umrætt hjólhýsi í maí 2002 og því ætti það að vera utan skipta. Á áttunda skiptafundi skiptastjóra, þann 22. mars 2006, lagði varnaraðili fram skjal nr. 43, afsal um hjólhýsi til C, dagsett 24. maí 2002. Framangreint afsal er einungis undirritað af varnaraðila og C og er kaupverð tilgreint kr. 700.000. Þann 11. september 2002 höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila og C, þar sem sóknaraðili krafðist ógildingar á afsali varnaraðila á bifreiðinni [...], sem var hjúskapareign varnaraðila, til Þórnýjar. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands, sem staðfestur var af Hæstarétti (Hrd: 323/2004), var fallist á kröfu sóknaraðila og afsal varnaraðila á bifreiðinni [...] ógilt. Sóknaraðili hefur haldið því fram að umrætt afsal á hjólhýsinu [...] sé málamyndagerningur sem miði að því að koma hjólhýsinu undan skiptum en jafnframt hefur sóknaraðili bent á að afsalshafi sé sambýliskona varnaraðila. Sóknaraðili hefur skorað á varnaraðila að leggja fram gögn til stuðnings því að um raunverulega eignatilfærslu hafi verið að ræða en varnaraðili hefur að því tilefni bent á að umrætt afsal sé fullnaðarkvittun. Engin gögn önnur en framangreint afsal liggja fyrir í málinu um að umrætt hjólhýsi hafi verið greitt. Þegar litið er til þess að aðilar hafa staðið í deilum síðan í árslok 2001, að varnaraðili hafi reynt að koma bifreiðinni [...] undan skiptum til sama afsalshafa en var gert að láta af hendi með dómi, að varnaraðili hafi ekki lagt framangreint afsal fyrir hjólhýsinu fram fyrr en á sjöunda skiptafundi, eða rúmum þremur árum eftir fyrsta skiptafund og tæpum fjórum árum eftir að hin meinta sala átti að hafa farið fram, má fallast á, þannig að yfir allan skynsamlegan vafa sé hafið, að umrætt afsal hafi verið málamyndagerningur milli varnaraðila og afsalshafa, sem miða hafi átt að því að koma umræddu hjólhýsi undan skiptum. Það er því mat dómsins að hjólhýsið nr. [...] skuli koma til skipta á búi aðila. Ekki verður tekin afstaða til þess hvort hjólhýsið komi í hlut sóknar- eða varnaraðila. Þá skal vikið að öðrum lið ágreinings aðila um hvort fasteignin Y eigi að koma til skipta á búi aðila. Varnaraðili hefur haldið því fram í málinu að hann hafi aldrei eignast fasteignina Y þar sem hann hafi aldrei greitt fyrir hana, þ.e. aldrei greitt þá víxla sem greindir eru í afsali seljanda til varnaraðila sem kaupanda. Þá hafi hann ekki yfirtekið þar til greindar skuldir og hefur varnaraðili jafnframt borið því við að um málamyndagerning hafi verið að ræða. Aukinheldur hafi seljandi rift kaupum á fasteigninni með samþykki varnaraðila. Til þess er að líta að vanefndarúrræðið riftun er ákvöð sem einhliða er beitt af þeim sem neytir úrræðisins gegn þeim sem riftunin á að beinast að. Til þess þarf ekki samþykki af hálfu þess er riftunin beinist að. Þá er vanefndarúrræðið riftun einungis tækt seljanda áður en gefið hefur verið út afsal til kaupanda fyrir viðkomandi eign. Við útgáfu afsals fellur niður möguleiki seljanda til að beita vanefndarúrræðinu, þar sem útgáfa afsals merkir endanlega eignatilfærslu frá seljanda yfir til kaupanda nema sá fyrirvari hafi verið gerður í afsalinu. Varnaraðili keypti fasteignina Y með kaupsamningi og afsali dagsettu 15. júní 2001 og innfærðu í þinglýsingabók 4. júlí 2001. Þá telur varnaraðili fasteignina fram sem eign í eignadálki skattframtals síns fyrir árið 2002. Engin gögn liggja frammi í málinu sem hníga að því að eignin kunni að vera séreign varnaraðila. Ráðstöfun þessa framkvæmdi varnaraðili fyrir tímamark skipta, þ.e. 22. ágúst 2002. Þá skiptir engu hvort víxlarnir hafi verið greiddir eða ekki vegna kaupanna en engin gögn hafa verið lögð fram sem sýna fram á tilvist þeirra. Samkvæmt 54. gr., sbr. 99. gr. hjúskaparlaga telst eign maka hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars og gildir þá einu hvenær í hjúskapartíð aðila eignarinnar er aflað. Þá taka skipti aðila til heildareigna hvors maka um sig nema sérstaklega sé samið um annað eða lög mæli á annan veg. Við framangreint tímamark skipta var fasteignin Y skráð eign varnaraðila í þinglýsingabók sýslumannsins í Kópavogi. Samkvæmt öllu framanröktu, með tilliti til fyrirliggjandi gagna og með vísan til 54. gr., sbr. 99. gr. hjúskaparlaga telur dómurinn fasteignina Y vera hjúskapareign varnaraðila sem koma skuli til skipta á búi sóknaraðila og varnaraðila. Ekki er tekin afstaða til þess hvort eignin falli í hlut sóknar- eða varnaraðila. Í þriðja lagi er ágreiningur milli aðila um hvort taka skuli tillit til meintrar skuldar varnaraðila við sóknaraðila upp á kr. 1.374.678 við skiptin. Sóknaraðili segir umrædda skuld vera til komna vegna fyrirætlana varnaraðila um að kaupa fasteignina og séreign sína Z. Varnaraðili greiddi sóknaraðila kr. 5.700.000 þann 15. nóvember 2001 vegna fyrirhugaðra kaupa hans á fasteigninni Z. Fram kemur í greinargerð sóknaraðila að varnaraðili hafi af því tilefni fengið að veðsetja fasteignina með veðtryggingarbréfi að fjárhæð kr. 6.000.000. Varnaraðili hefur einnig haldið því fram að til hafi staðið hjá honum að kaupa umrædda fasteign en aðila hefur greint á um hvort framangreind greiðsla hafi verið fullnaðargreiðsla eða einungis fyrir 50% hlut fasteignarinnar. Hins vegar liggur enginn kaupsamningur fyrir í málinu vegna sölu sóknaraðila á fasteigninni Z til varnaraðila. Þá benda engin gögn önnur í málinu til þess að slíkur samningur hafi komist skriflega á milli aðila eða slíkum kaupsamningi hafi verið þinglýst á eignina. Þann 16. maí 2003 greiðir sóknaraðili gjaldfallna yfirdráttarskuld varnaraðila sem tryggð var með framangreindu veðtryggingarbréfi. Skýrist krafa sóknaraðila á hendur varnaraðila af mismun milli þeirrar greiðslu er sóknaraðili innti af hendi við uppgreiðslu skuldar þeirrar er tryggð var með framangreindu veðtryggingarbréfi og þeirrar greiðslu er varnaraðili greiddi sóknaraðila þann 15. nóvember 2001. Þegar allt sem að framan er rakið, er lýtur að umræddri kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila, telur dómurinn sér ekki fært annað en að líta svo á að ekki hafi komist á kaupsamningur milli varnaraðila og sóknaraðila, heldur hafi sóknaraðili einungis lánað varnaraðila veð í séreign sinni skv. framangreindu veðtryggingarbréfi. Í 1. mgr. 101. gr. hjúskaparlaga segir að skuldir þær sem maki hafi bakað sér eftir tímamark skipta komi ekki til álita við skiptin. Telja verður að meint skuld varnaraðila við sóknaraðila hafi ekki stofnast fyrr en við uppgreiðslu sóknaraðila á skuld varnaraðila, eða þann 16. maí 2003, en tímamark skipta er 22. ágúst 2002. Verður að líta svo á að sóknaraðili hafi óumbeðið greitt skuld varnaraðila og eigi því endurkröfurétt eftir almennum reglum kröfuréttar. Þegar af þeirri ástæðu kemur meint skuld varnaraðila við sóknaraðila ekki til álita við skipti á búi aðila. Varðandi fjórða lið ágreinings málsaðila, er varðar það hvort fasteignin X skuli koma undir skiptin, verður að skera úr um það hvort eignin kunni að vera ígildi séreignar sóknaraðila. Aðilar gerðu með sér kaupmála sem undirritaður var 30. júní 1992 og skráður í kaupmálabók sýslumannsins á Selfossi þann 4. ágúst 1992, þar sem fasteignin Z var gerð að séreign sóknaraðila, skv. 1. mgr. 1. gr. kaupmálans. Í 3. gr. kaupmálans segir að arður og það sem komi í stað séreignar aðila skuli verða séreign þess sem séreignina átti. Á skiptafundi 20. nóvember 2003, þar sem lögmenn beggja aðila voru viðstaddir, er bókað: „Ekki er ágreiningur um að kaupmáli aðila er fullgildur“, en undir fundargerð skiptafundarins rita lögmenn beggja aðila. Aukinheldur er það sérstaða kaupmála umfram aðra löggerninga að opinber skráning er ekki einungis gildisskilyrði gagnvart þriðja manni, heldur og gagnvart þeim sem að kaupmálanum standa. Þegar litið er til þess hversu langt er um liðið frá því að kaupmálinn var gerður og skráður í kaupmálabók sýslumannsins á Selfossi, eða um 10 ár, miðað við tímamark skipta, ásamt framangreindu og öðrum gögnum málsins, verður að telja óumdeilt að fasteignin Z sé séreign sóknaraðila. Sóknaraðili hefur haldið því fram að samkomulag hafi orðið með aðilum um að varnaraðili keypti séreign sóknaraðila, fasteignina Z við samvistarslit þeirra í lok árs 2001. Því til staðfestingar liggur frammi í málinu kvittun fyrir greiðslu varnaraðila upp á kr. 5.700.000, eða sem svarar til 50% hluta fasteignarinnar til sóknaraðila, dagsett 15. nóvember 2001, vegna kaupa varnaraðila á fasteigninni Z. Í kaupsamningi um fasteignina X dagsettum 26. október 2001, þar sem sóknaraðili er tilgreindur sem kaupandi, kemur fram að kaupandi skuli greiða þann 15. nóvember 2001 kr. 4.100.000. Verður því að ætla að framangreind greiðsla sem komið hafi úr séreign sóknaraðila Z hafi farið til greiðslu skv. kaupsamningi um fasteignina X. Þá var fasteignin Z metin á kr. 11.400.000, en kaupverð fasteignarinnar X var skv. kaupsamningi kr. 10.650.000. Þar að auki er til þess að líta að sóknaraðili hefur ekki keypt aðra fasteign en X. Samkvæmt 75. gr. hjúskaparlaga verða verðmæti sem koma í stað séreignar einnig séreign, þ.e. ígildi séreignar telst áfram séreign viðkomandi. Forsenda þess er þó ávallt sú að ígildið sé við lýði og tengsl þess og frumeignar verði rakin. Af öllu framangreindu virtu, ásamt fyrirliggjandi gögnum í málinu og að ekkert hefur komið fram sem bendir til þess að andvirði séreignar sóknaraðila hafi verið ráðstafað á annan veg, telur dómurinn að fasteignin X sé ígildi séreignar sóknaraðila, Z, og sé því séreign sóknaraðila sem skuli falla utan skipta. Komi þar ekki að sök að báðar fasteignirnar hafi verið skráðar á sóknaraðila þann 22. ágúst 2002, sem sé tímamark skipta. Eftir þessum málsúrslitum þykir rétt að varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í málskostnað. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan en vegna hátíða og mikilla anna dómarans hefur uppkvaðning úrskurðar dregist. Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 64/2003
Kaupsamningur Skuldajöfnuður
F, sem seljandi, rifti kaupsamningi við kaupandann S ehf. Krafðist S ehf. í framhaldi af því endurgreiðslu fjár sem félagið hafði innt af hendi, alls 22.465.728 kr. F andmælti ekki þeirri kröfu, en hafði uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar að fjárhæð 21.320.388 kr. Deilt var um hvort F ætti kröfu á S ehf. umfram þær 8.100.000 kr. sem S ehf. hafði samþykkt að greiða. Héraðsdómur taldi svo ekki vera og var sú niðurstaða staðfest af Hæstarétti með þeirri viðbót að lækkuð dráttarvaxtakrafa F, 3.475.233 kr., var einnig tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. febrúar 2003. Hann krefst þess að krafa hans um skuldajöfnun að fjárhæð 16.505.642 krónur verði tekin til greina á móti kröfu stefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var bú Friðgerðar Pétursdóttur tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 14. febrúar 2003. Bú Styrmis KE 11 ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 26. september sama ár. Þrotabúin hafa tekið við aðild til sóknar og varnar. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. desember 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 7. f.m., er höfðað 22. maí 2002. Stefnandi er Styrmir KE 11 ehf., Víkurbraut 4, Reykjanesbæ. Stefndi er Friðgerður Pétursdóttir, Brautarholti 26 í Snæfellsbæ. Í málinu gerir stefnandi þá kröfu að stefndu verði gert að greiða honum 22.465.728 krónur ásamt 19,1% ársvöxtum af 8.500.000 krónum frá 12. janúar 2001 til 1. mars sama árs, 19,2% ársvöxtum af sömu fjárhæð frá þeim degi til 5. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 9.500.000 krónum frá þeim degi til 9. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 12.500.000 krónum frá þeim degi til 16. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 15.311.000 krónum frá þeim degi til 1. maí sama árs, 18,7% ársvöxtum af 15.311.000 krónum frá þeim degi til 29. sama mánaðar, 18,7% ársvöxtum af 15.731.938 krónum frá þeim degi til 1. júní sama árs, 19% ársvöxtum af 15.731.938 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, 18% ársvöxtum af 15.731.838 krónum frá þeim degi til 10. september sama árs, 18% ársvöxtum af 16.027.958 krónum frá þeim degi til 16. október sama árs, 18% ársvöxtum af 22.127.958 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, 17,5% ársvöxtum af 22.127.958 krónum frá þeim degi til 20. mars 2002, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 22.465.728 krónum frá þeim degi til greiðsludags, auk málskostnaðar, allt að frádregnum 8.100.000 krónum er komi til frádráttar kröfunni 20. mars 2002. Stefnda krefst þess að kröfu hennar að fjárhæð 21.320.388 krónur verði skuldajafnað við kröfu stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. I. Mál þetta á rætur sínar að rekja til kaupsamnings sem málsaðilar gerðu 12. janúar 2001, en með honum keypti stefnandi af stefndu bátinn Snorra afa ÍS 519, sem er 6,11 brúttórúmlesta plastbátur, smíðaður árið 1992. Kaupverð var 67.500.000 krónur. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi stefnandi greiða í peningum 8.500.000 krónur við undirritun kaupsamnings, 6.000.000 krónur 20. febrúar 2001 og 6.651.221 krónu 20. apríl sama árs. Að öðru leyti skyldi kaupverðið greitt með yfirtöku veðskulda. Verður af kaupsamningi ráðið að við það hafi verið miðað að búið yrði að ganga frá yfirtöku veðskulda sama dag og stefnandi greiddi síðustu útborgunargreiðslu sína, enda skyldi afsal þá gefið út. Vanskil urðu á greiðslu kaupverðs, sem samkvæmt stefnu fólust aðallega í því að stefnanda tókst ekki í tíma að semja við lánardrottna um yfirtöku áhvílandi veðskulda. Af þeim sökum ákvað stefnda að endingu að rifta samningi aðila. Málsaðilar deila ekki sérstaklega um þá riftun. Í málinu krefst stefnandi endurgreiðslu á þeim greiðslum sem hann innti af hendi á grundvelli kaupsamnings. Nemur sú krafa hans 22.127.958 krónum. Þá lét stefnandi gera við bátinn og nam viðgerðarkostnaður 337.770 krónum. Krefur hann stefndu að auki um þá fjárhæð. Samtals nemur því krafa stefnanda 22.465.728 krónum. Stefnda andmælir ekki þessari kröfu. Hún hefur hins vegar uppi í málinu kröfu til skuldajafnaðar að fjárhæð 21.320.388 krónur. Þessa kröfu samþykkir stefnandi að hluta. Fellst hann á að til lækkunar á kröfu hans eigi að koma greiðsla stefndu á sölulaunum að fjárhæð 1.012.500 krónur, kostnaður að fjárhæð 587.500 krónur sem á stefndu hefur fallið vegna riftunar og leiga til stefndu fyrir afnot af bátnum og aflaheimildum, samtals að fjárhæð 6.500.000 krónur. Eigi þessar gagnkröfur, sem samtals nema 8.100.000 krónum, að ganga til lækkunar á kröfu stefnanda með þeim hætti sem í kröfugerð hans greinir. Að öðru leyti er skuldajafnaðarkröfu stefndu hafnað. Snýst ágreiningur málsaðila þannig í reynd um það hvort stefnda eigi skuldajafnaðarkröfu á hendur stefnanda umfram það sem samþykkt hefur verið af hans hálfu samkvæmt framansögðu. II. Auk fjárkröfu vegna sölulauna og kostnaðar vegna riftunar, sem nemur 1.600.000 krónum og stefnandi hefur samþykkt að fullu, samanstendur skulda-jafnaðarkrafa stefndu af kröfu um leigu fyrir afnot stefnanda af bátnum Snorra afa, en hún nemur 2.175.000 krónum, kröfu um dráttarvexti að fjárhæð 8.229.979 krónur, kröfu um viðgerðarkostnað að fjárhæð 741.4125 krónur og kröfu vegna leigu á aflaheimildum, en hún nemur 8.573.994 krónum. Stefnandi hefur svo sem fram er komið fallist á að auk þeirrar gagnkröfu sem hann hefur samþykkt að fullu komi til frádráttar kröfu hans 6.500.000 krónur, sem þá teljist endurgjald til stefndu fyrir afnot af bátnum og aflaheimildum sem honum fylgdu. Til stuðnings kröfu sinni um leigugjald fyrir afnot stefnanda á aflaheimildum vísar stefnda til fyrirliggjandi upplýsinga um afla bátsins Snorra afa fiskveiðiárin 2000/2001 og 2001/2002. Meðalverð þorskaflahámarks á tímabilinu 9. janúar til 31. ágúst 2001 hafi numið 77 krónum á hvert kg. Þorskafli bátsins fyrra fiskveiðiárið hafi verið samtals 58.782 kg. Er krafa stefndu vegna leigu á aflaheimildum á því fiskveiðiári margfeldi meðalverðs og afla, eða 4.526.214 krónur. Seinna fiskveiðiárið hafi meðalverð þorskaflahámarks numið 110 krónum á hvert kg og þorskafli bátsins á því tímabili hafi verið 36.798 kg. Krafa um leigu fyrir afnot af aflaheimildum fiskveiðiárið 2001/2002 nemi því 4.047.780 krónum (110 x 36.798). Að því er varðar kröfu um leigu fyrir afnot stefnanda af bátnum er á því byggt af hálfu stefndu að algengt leigugjald fyrir bát af því tagi sem hér um ræðir sé 150.000 krónur á mánuði. Hefur stefnda þessu til stuðnings lagt fram einn samning, þar sem umsamið endurgjald fyrir leigu á skipi er 150.000 krónur á mánuði fyrir hverja 30 daga leigutímans. Stefnandi hafi haft afnot af bátnum í fjórtán og hálfan mánuð. Þessi leigukrafa hans nemi því 2.175.000 krónum. Skuldajafnaðarkrafa stefndu að því er tekur til dráttarvaxta er grundvölluð á því að stefnandi hafi ekki greitt afborganir af lánum, sem hann samkvæmt kaupsamningi aðila skuldbatt sig til að yfirtaka, á gjalddaga þeirra. Afborganirnar hafi safnað á sig dráttarvöxtum sem stefndu beri nú að standa lánardrottnum skil á. Þá hafi stefnda orðið fyrir óbeinu tjóni vegna þessara vanskila stefnanda sem felist í því að hún geti ekki vegna þeirra notið eðlilegrar fyrirgreiðslu í þeim lánastofnunum sem hér áttu hlut að máli. Að því er varðar fjárhæð dráttarvaxtakröfu sinnar vísar stefnda til útreiknings Sveinbjörns Sveinbjörnssonar löggilts endurskoðanda og fylgigagna sem hann er sagður styðjast við. Stefnda heldur því fram að þá er hún fékk umráð bátsins að nýju í kjölfar riftunar hennar á kaupsamningi aðila hafi ástand hans verið vægast sagt hörmulegt. Nauðsynlegt hafi verið að ráðast í viðgerðir á bátnum og nemi kostnaður við þær viðgerðir sem teljast verði á ábyrgð stefnanda 681.415 krónum. Styðst þessi krafa stefndu við fimm reikninga. Þá fellur undir þennan kröfulið krafa að fjárhæð 60.000 krónur sem stefnda gerir á hendur stefnanda vegna NMT síma sem fylgt hafi bátnum þegar hann var afhentur stefnanda en ekki verið til staðar þar þegar stefnda fékk bátinn afhendan að nýju. III. Í greinargerð stefndu voru gerðar vissar athugasemdir við kröfu stefnanda og óskað eftir því að frekari gögn yrðu lögð fram í málinu þar að lútandi. Við þessu brást stefnandi í þinghaldi 1. október sl. Að þeim gögnum fram komnum hefur endanleg kröfugerð stefnanda ekki sætt andmælum af hálfu stefndu. Í ljósi þessa verður tekin til greina sú krafa stefnanda að stefndu verði gert að greiða honum 22.465.728 krónur. Krafa stefnanda um vexti til 1. júlí 2001 styðst við 5. gr. þágildandi vaxtalaga nr. 25/1987. Ljóst er að frá þeim degi til 20. mars 2002 er krafist vaxta samkvæmt fyrri málslið 4. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu að teknu tilliti til 1. mgr. I. ákvæðis til bráðabirgða sömu laga. Dráttarvaxta samkvæmt III. kafla þeirra er síðan krafist frá 20. mars 2002 til greiðsludags. Vaxtakrafa stefnanda hefur ekki sætt sérstökum andmælum af hálfu stefndu. Verður hún því tekin til greina svo sem í dómsorði greinir. IV. Svo sem fram er komið hefur stefnandi að fullu samþykkt gagnkröfu stefndu vegna sölulauna og kostnaðar vegna riftunar, en hún nemur 1.600.000 krónum. Kemur sú fjárhæð því til lækkunar á kröfu stefnanda. Gagnkrafa stefndu vegna leigu á bátnum Snorra afa og aflaheimildum sem honum fylgdu nemur samtals 10.748.994 krónum. Í kröfugerð stefnanda felst að samþykkt sé af hans hálfu að stefnda eigi kröfu á hendur honum vegna þessa að fjárhæð 6.500.000 krónur. Þann hluta þessarar gagnkröfu sem snýr að leigu á aflaheimildum, en hún nemur 8.573.994 krónum, byggir stefnda á útreikningum sem stefnandi hefur alfarið mótmælt. Af hálfu stefndu hefur ekki verið leitast við að afla gagna, eftir atvikum matsgerðar, sem renni stoðum undir gagnkröfu hennar að þessu leyti. Að svo stöddu og þrátt fyrir að gengið yrði út frá því að þær tölur um afla og meðalverð þorskaflahámarks, sem liggja til grundvallar þessum útreikningi, fái staðist, eru ekki næg efni til að taka þessa kröfu stefndu til greina. Þá hefur stefnda gegn andmælum stefnanda ekki heldur fært viðhlítandi sönnur fyrir því að réttmæt krafa hennar á hendur stefnanda fyrir afnot hans af bátnum geti numið 150.000 krónum á mánuði og ekki getur komið til þess að dómurinn ákveði aðra og lægri fjárhæð að álitum. Samkvæmt þessu hefur stefnda ekki sýnt fram á það í þessu máli að hún eigi frekari leigukröfu á hendur stefnanda en hann hefur samþykkt og kröfugerð hans felur í sér. Tölulega og svo sem áður er fram komið er gagnkrafa stefndu að því er tekur til vaxta byggð á útreikningi Sveinbjörns Sveinbjörnssonar löggilts endurskoðanda. Nemur hún 8.229.979 krónum. Með vitnisburði Sveinbjörns fyrir dómi er í ljós leitt að í útreikningi hans felst að reiknaðir eru dráttarvextir af þeim greiðslu sem stefnandi skuldbatt sig til að inna af hendi þegar kaupsamningur var undirritaður frá gjalddaga þeirra til 20. mars 2002 án tillits til greiðslna sem stefnandi stóð skil á. Er í útreikningi endurskoðandans gengið út frá því að greiðslur sem stefnanda hafi borið að inna af hendi samkvæmt kaupsamningi frá undirritun hans 12. janúar 2001 til 20. mars 2002 hafi samtals numið 36.616.107 krónum. Eru dráttarvextir síðan reiknaðir af hverri greiðslu frá gjalddaga hennar til 20. mars 2002 óháð því hvort greiðsla hafi borist frá stefnanda. Sem dæmi má taka að í útreikningnum felst að gerð er krafa um dráttarvexti af 8.500.000 krónum, sem stefnandi í samræmi við kaupsamning stóð skil á við undirritun hans 12. janúar 2001, frá gjalddaga til 20. mars 2002 eða í rúma fjórtán mánuði. Ljóst þykir að á stefndu hafa fallið dráttarvextir vegna vanskila á greiðslu afborgana af lánum frá gjalddaga þeirra og þar til kaupsamningi aðila var rift. Fráleitt er að framangreindur útreikningur skapi grundvöll að gagnkröfu sem stefnda geti með réttu haft uppi vegna þessa og hugsanlegra vanskila stefnanda að öðru leyti. Þá hefur ekki með öðrum hætti verið sýnt fram að hvaða marki mætti taka kröfu þessa til greina. Samkvæmt þessu telst sú gagnkrafa stefndu sem hér um ræðir ekki þannig úr garði gerð að á hana verði nú lagður dómur. Loks þarf hér að taka afstöðu til gagnkröfu sem stefnda hefur uppi í málinu vegna viðgerðarkostnaðar að fjárhæð 681.415 krónur og bóta vegna NMT síma að fjárhæð 60.000 krónur. Til stuðnings fyrri kröfu sinni hefur stefnda lagt fram afrit fimm reikninga og skýrslu starfsmanns Siglingastofnunar um skoðun sem framkvæmd var á bátnum Snorra afa 24. maí 2002. Samkvæmt skýrslunni leiddi skoðun eftirfarandi í ljós: „1. Mikil tæring hefur verið í bátnum með þeim afleiðingum að stýrishællinn var laus frá kjöljárninu. Kjöljárnið undir skrúfunni var mikið tært og þarf að endurnýja. Talsverð tæring hefur verið á skrúfu og stýri. 2. Lagfæra þarf skemmdir, eftir nudd, á [stjórnborðshlið] aftan við stýrishús. Einnig þarf að lagfæra skemmdir á „Goggbretti” undir línurúllu. 3. Lagfæra þarf innréttingu í stýrishúsi og lúkar.” Framlagðir reikningar bera það með sér að ráðist var í að lagfæra þá hluti sem athugasemdir voru gerðar við í skoðunarskýrslunni. Hins vegar er það líka ljóst að þeir taka til fleiri atriða. Hvað sem þessu líður hefur af hálfu stefndu ekki verið leitast við að varpa ljósi á þann ágreining aðila hvort og þá að hvaða marki þessi kostnaður sé til kominn vegna atvika sem séu á ábyrgð stefnanda. Er að svo stöddu ekki unnt að taka afstöðu til þessarar gagnkröfu stefndu. Þá þykja ekki heldur vera næg efni til þess í ljósi andmæla stefnanda að fella á hann skyldu til að greiða stefndu 60.000 krónur eða lægri fjárhæð í bætur vegna þess símtækis sem hún staðhæfir að hafi fylgt bátnum við sölu hans til stefnanda en hún hafi ekki endurheimt. Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi ekki sýnt fram á að stefnandi þurfi að sæta frekari lækkun á endurkröfu sinni en felst í dómkröfu hans. V. Með vísan til alls þess sem nú hefur verið rakið er endurgreiðslukrafa stefnanda að fullu tekin til greina ásamt vöxtum, svo sem í dómsorði greinir, og á það fallist með honum að stefnda eigi að svo stöddu ekki gagnkröfu á hendur honum í meira mæli en hann býður fram í stefnu. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefndu gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Í dómi þessum er ekki tekin afstaða til þess hvernig standa eigi að endanlegu uppgjöri á kröfu stefnanda. Er þar um til þess að líta að fyrir því er langvarandi venja að í dómi um peningakröfu, sem greidd hefur verið að hluta, sé látið við það sitja að kveða á um skyldu skuldara til að greiða upphaflegan höfuðstól kröfunnar með nánar tilgreindum vöxtum, án þess að mælt sé berum orðum fyrir um af hvaða fjárhæð þeir skuli reiknast á hverjum tíma, og til að greiða málskostnað, en allt að frádreginni einni eða fleiri innborgunum, sem hafi verið inntar af hendi á tilteknum dögum. Er þá gengið út frá því að við endanlegt uppgjör kröfunnar verði að öðru jöfnu farin sú leið að reikna út stöðu kröfunnar eins og hún var hverju sinni þegar innborganir voru inntar af hendi og þeim ráðstafað til að greiða fyrst áfallinn kostnað og vexti, en að þeim liðum frágengnum gangi þær til lækkunar á höfuðstól kröfunnar, sem borið geti vexti upp frá því. Má um þetta vísa til dóms Hæstaréttar frá 17. október sl. í máli nr. 230/2002. Samkvæmt þessu og í samræmi við kröfugerð stefnanda verður látið við það sitja að mæla fyrir um það í dómsorði að gagnkrafa stefndu að fjárhæð 8.100.000 krónur gangi til lækkunar á endurgreiðslukröfu stefnanda, að meðtöldum vöxtum og málskostnaði, miðað við stöðu hennar 20. mars 2002, en af hálfu stefndu hefur því ekki verið sérstaklega andmælt að gagnkrafa hennar hafi stofnast þann dag. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari dæmir mál þetta. D ó m s o r ð : Stefnda, Friðgerður Pétursdóttir, greiði stefnanda, Styrmi KE 11 ehf., 22.465.728 krónur ásamt 19,1% ársvöxtum af 8.500.000 krónum frá 12. janúar 2001 til 1. mars sama árs, 19,2% ársvöxtum af sömu fjárhæð frá þeim degi til 5. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 9.500.000 krónum frá þeim degi til 9. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 12.500.000 krónum frá þeim degi til 16. sama mánaðar, 19,2% ársvöxtum af 15.311.000 krónum frá þeim degi til 1. maí sama árs, 18,7% ársvöxtum af 15.311.000 krónum frá þeim degi til 29. sama mánaðar, 18,7% ársvöxtum af 15.731.938 krónum frá þeim degi til 1. júní sama árs, 19% ársvöxtum af 15.731.938 krónum frá þeim degi til 1. júlí sama árs, 18% ársvöxtum af 15.731.838 krónum frá þeim degi til 10. september sama árs, 18% ársvöxtum af 16.027.958 krónum frá þeim degi til 16. október sama árs, 18% ársvöxtum af 22.127.958 krónum frá þeim degi til 1. desember sama árs, 17,5% ársvöxtum af 22.127.958 krónum frá þeim degi til 20. mars 2002, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 22.465.728 krónum frá þeim degi til greiðsludags, og 800.000 krónur málskostnað, allt að frádregnum 8.100.000 krónum er gangi til lækkunar á kröfu stefnanda miðað við stöðu hennar 20. mars 2002.
Mál nr. 401/1999
Lánssamningur Skjal
Ó hélt því fram að hann hefði gert lánssamning við P og hefði hún tekið að sér að endurgreiða honum tilgreinda fjárhæð. P neitaði að hafa fengið fé að láni hjá Ó og kvaðst ekki hafa undirritað umræddan lánssamning. Ekki lá fyrir frumrit lánssamningsins, sem var á thailensku, heldur einungis ljósrit hans og þýðingar á ensku og íslensku. Var talið að skjalið væri verulegum annmörkum háð sem lánssamningur, auk þess sem það færi í bága við 1. mgr. 13. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að skjalið væri ekki lagt fram í frumriti. Fyrir lá yfirlýsing meintra votta skjalsins þess efnis að þeir hefðu hvorki séð né undirritað lánssamninginn og var yfirlýsingin staðfest með áritun staðbundinna yfirvalda í Thailandi. Var ekki talið að Ó hefði, gegn eindregnum andmælum P, tekist að sanna að hann hefði lánað henni umrædda fjármuni. Var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna P af kröfum Ó staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. september 1999. Hann krefst þess, að stefnda verði dæmd til að greiða sér 595.945 krónur, jafnvirði 350.000 thailenskra bath, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. september 1998 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eftir uppsögu héraðsdóms óskaði áfrýjandi þess með bréfi til lögreglunnar í Reykjavík 28. september 1999, að fram færi opinber rannsókn á því, hvort stefnda hefði ranglega synjað fyrir að hafa tekið við peningaláni úr hendi áfrýjanda og hvort eiginmaður hennar hefði sem vitni borið ranglega fyrir héraðsdómi í þessu máli og eftir atvikum að beiðni hennar. Þá var óskað rannsóknar á því, hvort nafnritun stefndu á thailenskt skuldaskjal frá 19. febrúar 1991 væri fölsuð. Með bréfi lögreglustjórans í Reykjavík til lögmanns áfrýjanda 8. desember 1999 var frá því greint, að rannsóknargögn þættu ekki gefa tilefni til frekari aðgerða og væri málið því látið niður falla. Lögmaðurinn kærði þessa ákvörðun lögreglustjóra til ríkissaksóknara 5. janúar 2000 með vísun til 114. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ekki nýtur gagna í málinu um afstöðu ríkissaksóknara, en áfrýjandi leggur fyrir Hæstarétt lögregluskýrslur, sem í nóvember 1999 voru meðal annars teknar af aðilum málsins og eiginmanni stefndu. II. Áfrýjandi reisir kröfugerð sína á hendur stefndu á því, að hún hafi með lánssamningi frá 19. febrúar 1991, sem í raun hafi verið gerður munnlega í desember 1990, tekist þá skyldu á herðar að endurgreiða sér 350.000 thailensk bath. Því er haldið fram, að með þessum samningi hafi áfrýjandi lánað stefndu og eiginmanni hennar fé til þess að kaupa bifreið, sem skráð hafi verið á nafn stefndu. Hún neitar því hins vegar eindregið að hafa fengið fé að láni hjá áfrýjanda og að hafa ritað nafn sitt á kröfuskjalið. Er tildrögum þessa ágreinings nánar lýst í héraðsdómi. Áfrýjandi hefur ekki lagt fram frumrit hins umdeilda lánssamnings heldur einungis ljósrit hans og enska og íslenska þýðingu skjalsins. Af þessum þýðingum og að nokkru leyti ljósritinu er sýnt, að skjalið er verulegum annmörkum háð sem lánssamningur, þar á meðal um fyrirkomulag endurgreiðslu og vexti. Í 1. mgr. 13. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er skýrlega kveðið á um það, að dómskjöl skuli lögð fram í frumriti, séu þau tiltæk. Áfrýjandi hefur engar haldbærar skýringar gefið á því, hvers vegna frumrit lánssamningsins hafi ekki verið lagt fram í dómi eða hvar það kunni að vera niður komið. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing meintra votta skjalsins þess efnis, að þeir hafi hvorki séð lánssamninginn né undirritað hann. Þessi yfirlýsing er staðfest með áritun staðbundinna yfirvalda í Thailandi, þar sem aðilar málsins dvöldust á umræddum tíma, en áfrýjandi hefur mótmælt réttmæti þessa skjals. Gegn eindregnum andmælum stefndu verður ekki talið, að áfrýjanda hafi við svo búið tekist að sanna, að hann hafi lánað henni þá fjármuni, sem greindir eru í ljósritinu. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum áfrýjanda. Eftir atvikum þykir rétt að láta málskostnað í héraði falla niður. Áfrýjandi skal greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi, Ólafur Gunnar Grímsson, greiði stefndu, Patcharee Raknarong, 120.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 11. þessa mánaðar, var höfðað með stefnu, birtri 21. ágúst 1998 og þingfestri 1. september 1998, af Ólafi Gunnari Grímssyni kt. 221121-4279, Malarási 15, Reykjavík á hendur Patcharee Raknarong kt. 140763-8029, Snorrabraut 40, Reykjavík II Stefnandi byggir kröfur sínar á lánssamningi sem útgefinn var samkvæmt tælensku tímatali 19. febrúar B.E. 2534, en árið 2534 samsvarar árinu 1991. Í tælenska eintakinu virðist sem skráð hafi verið árið 25334 en það sýnast vera pennaglöp. Lánssamningur þessi hefur verið þýddur úr tælensku yfir á ensku og úr ensku yfir á íslensku. Í málinu liggur aðeins fyrir ljósrit lánssamningsins, en stefnandi kveðst ekki hafa frumritið undir höndum. Lánssamningur þessi er á prentuðu eyðublaði, með eyðum til útfyllingar. Í íslenskri þýðingu þessa skjals segir að Patcharee Ruknarong undirriti lánssamning, og að hún hafi fengið að láni hjá Ólafi Gunnari Grímssyni 350.000 Baht. Jafnframt að hún muni endurgreiða höfuðstólinn með 10.000 Baht á mánuði. Í samningnum er ekki fyllt út í þær eyður sem gera ráð fyrir gjalddögum eða vöxtum. Í samningnum er gert ráð fyrir að gerist lántaki brotlegur gagnvart samningnum samþykki hann að lánveitandi fari í mál með því að stefna lántaka til að skila höfuðstól og vöxtum og samþykkir lántaki jafnframt að bæta lánveitanda fullkomlega gjöld, ferðakostnað og önnur útgjöld, sem leiða af framangreindum málarekstri. Svo segir í lokin: “Ritari samnings þessa hefur lesið upp fyrir mig allar greinar hans og ég, sem lántakandi, hef skilið þær. Ég undirrita hér með þessu til staðfestingar. Sign Pathcheree Ruknarong ..lántaki Sign .Ólafur Gunnar Grímsson . eigandi fjár/lánveitandi Við vitundarvottarnir vottum hér með að við skiljum þýðingu samnings þessa fullkomlega og að samningsaðilar hafa undirritað í viðurvist okkar. Sign Tawal Ruknarong ..vitundarvottur Sign .Somsri Kongkimthong vitundarvottur Sign .Nong Dao Ruknarong .vitundarvottur og ritari.” Í málinu liggja fyrir yfirlýsingar Phoemsak Sonto, stjórnarmanns í valdstjórn þess héraðs þar sem aðilar bjuggu á þeim tíma sem þau dvöldu á sama búgarði í Tælandi og Phom Malaiwan, forseta sama þorps, þar sem þeir fullyrða að undirritanir Thawan Raknarong og Nongdao Raknarong á umdeildan lánssamning séu ekki þeirra. Jafnframt lýsa þeir því yfir að maður að nafni Somsri Khong-Imthong búi ekki á svæðinu. Jafnframt liggur fyrir yfirlýsing Thawan Raknarong og Nongdao Raknarong, vottuð af ofanrituðum, þess efnis að þau hafi aldrei séð umræddan lánssamning og ekki undirritað hann. Aðilar gáfu skýrslu fyrir dómi og jafnframt vitnið Óskar Haraldsson, eiginmaður stefndu. Stefnandi kveðst hafa lánað stefndu umrædda peninga til að hún gæti keypt sér bifreið. Hann hafi síðan gengið eftir því að fá einhverja skuldaviðurkenningu frá henni, og rétt áður en hann fór frá Tælandi hafi verið gengið frá skuldaviðurkenningu þeirri sem um er deilt í þessu máli. Hann kvaðst sérstaklega aðspurður ekki hafi skilið tælensku á þessum tíma og hvorki getað skrifað hana né lesið. Hann kvað vottana hafa verið í sama herbergi og þau þegar gengið var frá undirskriftum, en þeir hafi verið búnir að skrifa á plaggið áður. Hann kvaðst hafa beðið eiginmann stefndu, Óskar Haraldsson og rita á skjalið fyrir hans hönd þar sem hans skrift væri svo klossuð, og það hafi hann gert. Stefnda hefur neitað því að hafa undirritað umdeildan lánssamning auk þess sem nafn hennar sé skrifað vitlaust á umræddan samning. Hún hefur jafnframt neitað því að hafa fengið lánaða peninga hjá stefnanda. Hún kveðst hins vegar samþykkt að lána nafnið sitt á bifreið sem hann keypti í Tælandi, þar sem óheimilt sé fyrir útlendinga að eiga bifreið þar í landi. Vitnið Óskar Haraldsson, eiginmaður stefndu kom fyrir dóminn og neitaði því að hafa skrifað nafn stefnanda í texta tælenska lánssamningsins. Stefnandi hefur lagt fram skýrslu tæknirannsóknarstofu ríkislögreglustjóra, þar sem óskað var rannsóknar á því hvort sami maður hafi skrifað nafn stefnanda á hið tælenska skuldaskjal og hafði skrifað framlögð skuldaskjöl vegna viðskipta stefnanda og stefndu og eiginmanns hennar. Kemur þar fram að það hái rannsókn að gögn eru í ljósriti, þar sem við ljósritun tapist þýðingarmiklir þættir og einnig sé varlegt að treysta ljósrituðum gögnum fullkomlega. Verði því ákveðin óvissa með tiltekna skriftarlega þætti þegar ljósrit eru annarsvegar og tekin mið af því í rannsóknarniðurstöðum. Í niðurstöðu Haraldar Árnasonar lögreglufulltrúa segir að skriftarlegt samræmi sé með áritun á skuldabréfinu og öðrum samanburðargögnum og ekki að finna nein þau einkenni sem bendi til annars en að þar hafi sami maður verið að verki. III Vitundarvottar að undirskriftum stefnanda og stefndu kveður stefnandi að hafi verið Tawal Raknarong, Somsri Kongkimthon og Nong Dao Raknarong, sem einnig hafi verið ritari samningsins. Kveður stefnandi að þrátt fyrir innheimtubréf hafi skuld þessi eigi verið greidd og því beri nauðsyn að höfða mál til greiðslu hennar. Vísar hann til meginreglna samningarréttarins um skuldbindingargildi loforða og skyldu til að efna samninga, en reglur þessar fái meðal annars stoð í lögum nr. 7/1936. Einnig vísar hann til vanefndaákvæða samningsins sjálfs. Kröfur um dráttarvexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er byggð á lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Um varnarþing vísist til 32. gr. laga nr. 91/1991. IV Stefnda neitar bæði að hafa undirritað umræddan lánssamning og að hafa fengið að láni hjá stefnanda þá fjárhæð, sem lánssamningurinn hljóðar um. Þá staðhæfir stefnda, að undirskriftir vitundarvottanna séu falsaðar, og grunsemdir hefur stefnda um, að undirskrift stefnanda sé einnig fölsuð. Kveður stefnda trúverðugleika lánssamnings þess sem stefnukröfur byggjast á vera áfátt í ýmsum fleiri atriðum en að framan greini. Með vísunar til l. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um skyldu dómara til frávísunar máls ex officio vegna galla þykir stefnanda rétt að benda á nokkur þeirra. Lánssamningurinn sé í frumgerð sinni ritaður á tælensku. Samningstextinn hefur verið þýddur af því tungumáli yfir á ensku og af ensku á íslensku og er íslenska þýðingin lögð til grundvallar málssókninni. Kveður stefnda ekki verða séð af dómsskjali nr. 3, að enska þýðingin hafi verið gerð af löggiltum skjalaþýðanda. Augljóst misræmi sé í texta frumskjalsins annars vegar og ensku og íslensku þýðingarinnar hins vegar. Samkvæmt frumskjalinu eigi samningurinn að hafa verið gerður árið 25334, sem reyndar mun vera merkingarleysa samkvæmt tælensku tímatali, en í hinum þýddu textum sé ártalið 2534. Í upphafsákvæði samningsins sé skilin eftir eyða þar sem skrá skyldi nafn lánveitandans. Endurgreiðsluákvæði samningsins í 3. gr. sé ekki útfyllt. Hins vegar segi í 2. gr. í texta, sem ætlað er að fjalla um tryggingarfé, að höfuðstóllinn muni endurgreiddur með 10.000 Bath á mánuði. Ekkert sé sagt um, hvaða mánuði um er að ræða og ekkert kveðið á um gjalddaga. Þá sé ekkert vaxtaákvæði í samningnum. Í stefnu sé málssóknin m.a. réttlætt með vísun til vanefndaákvæða samningsins án þess að tiltaka nánar, hvaða ákvæði átt er við. Virðist sú tilvísun helst eiga við 6. gr., þar sem segir: "Fari svo að ég gerist brotlegur gagnvart samningi þessum fellst ég hér með á að þér getið farið í mál með því að stefna mér til að skila höfuðstól og vöxtum." Engin skýring sé gefin á því, hvaða samningsbrot séu talin hafa átt sér stað, og sé því málssóknin tilefnislaus. Hvað snertir lagarök þá styður stefnda sýknukröfu sína þeim rökum, að lánssamningurinn, sem málssóknin sé reist á, hafi ekki skuldbindingargildi gagnvart stefndu. Málskostnaðarkrafan styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. og krafan um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. V
Mál nr. 721/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. desember 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. desember 2012 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar er hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 117/2008
Manndráp Tilraun Miskabætur
R var ákærður fyrir tilraun til manndráps, en til vara fyrir sérlega hættulega líkamsárás, með því að hafa slegið A ítrekað með brotinni glerflösku í höfuð, háls og víðar í líkamann, með þeim afleiðingum að A fékk mar á augnknetti og augntóftarvefjum, yfirborðsáverka á brjóstkassa, öxl og upphandlegg og djúp sár í gegnum hálsvöðva. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, sagði að við atlögu R hafi A meðal annars hlotið svöðusár á hálsi, en samkvæmt vottorði læknis og framburði hans fyrir dómi, var atlagan lífshættuleg og réði hending því að ekki hlaust bani af. Óljóst væri hvað R gekk til verksins en honum hljóti að hafa verið ljóst að mannsbani gæti hlotist af árásinni. Var R sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og gert að sæta fangelsi í 5 ár. Þá var hann einnig dæmdur til að greiða A 790.030 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 8. febrúar 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður að líta svo á að ákærða hljóti að hafa verið ljóst að mannsbani gæti hlotist af árásinni, sem um ræðir í ákæru. Með þeirri athugasemd verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Robert Olaf Rihter, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 519.014 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 3. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 6. desember 2007 gegn Robert Olaf Rihter, kt. [...], pólskum ríkisborgara, [...], ,,fyrir tilraun til manndráps, en til vara fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 8. nóvember 2007, á heimili sínu, slegið [A] ítrekað með brotinni glerflösku í höfuð, háls og víðar í líkamann, með þeim afleiðingum að A fékk mar á augnknetti og augntóftarvefjum, yfirborðsáverka á brjóstkassa, öxl og upphandlegg og djúpt sár í gegnum hálsvöðva. Telst þetta aðallega varða við 211. gr. sbr. 20. gr., en til vara við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981.” Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir brotaþoli, A, skaðabótakröfu að fjárhæð 790.030 krónur auk vaxta samkvæmt III. kafla laga nr 38/2001 frá 8. nóvember 2007 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 9. gr., sbr 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Af hálfu ákærða er aðallega krafist sýknu en til vara vægustu refsingar. Málsvarnarlauna er krafist. Þess er krafist aðallega að bótakröfu verði vísað frá en til vara að krafan verði lækkuð verulega. I. Aðfaranótt fimmtudagsins 8. nóvember 2007 kl. 01:44 var óskað eftir aðstoð lögreglu vegna slasaðs manns. Sá sem tilkynnti til lögreglu talaði ekki íslensku og var því óljóst um staðsetningu. Talið var líklegt að um Vesturgötu í Keflavík væri að ræða. Lögreglubifreið fór á vettvang og við Hafnargötu í Keflavík urðu lögreglumenn varir við B sem stóð á gatnamótum Tjarnargötu og Hafnargötu. Hann veifaði lögreglubifreiðinni og hljóp síðan af stað vestur Tjarnargötu og ók lögreglubifreiðin á eftir. Maðurinn fór síðan inn Suðurgötu að húsi nr. 4 og þar fyrir utan lá brotaþoli í götunni og hjá honum var þriðji maður, C. Brotaþoli var með sár á hálsi og hafði misst töluvert blóð. Að mati lögreglunnar var hann með litla meðvitund. Óskað var eftir sjúkrabifreið og kom hún með forgangi ásamt vakthafandi lækni frá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Í frumskýrslu lögreglu segir að B og C hafi gefið til kynna að gerandi í málinu væri ennþá inni í íbúðinni. Tveir lögreglumenn fóru inn í íbúðina og sáu þeir ákærða þar sem hann lá upp í rúmi í næsta herbergi við stofu. Segir í lögregluskýrslu að ákærði hafi verið ógnandi er hann hafi séð lögreglumennina og hafi því annar lögreglumaðurinn slegið einu höggi með lögreglukylfu í hægri handlegg ákærða en síðan hafi hann verið færður í handjárn. Ákærði hafi verið undir sæng og klæddur í bol og nærbuxur. Áður en hann hafi verið fluttur á lögreglustöð hafi hann verið klæddur í buxur og færður í skó. Hann hafi verið færður á lögreglustöð og vistaður í fangaklefa. Sjáanlegir hafi verið áverkar á úlnliðnum, höndum og andliti. Einnig hafi föt hans verið blóðug. B og C hafi gefið til kynna að ákærði hafi stungið brotaþola, A. Brotaþoli var fyrst fluttur á Heilbrigðissofnun Suðurnesja en síðan á slysadeild Landspítala- háskólasjúkrahúss í Fossvogi. Vegna rannsóknar málsins voru B og C handteknir og vistaðir í fangaklefa. Í frumskýrslu lögreglu segir að allir hinna handteknu hafi verið undir áhrifum áfengis. Í lögregluskýrslu er íbúðinni að Suðurgötu 4 lýst svo að hún sé íbúð á neðri hæð með 2 herbergi, stofu, gang og eldhús. Í svefnherbergjunum hafi verið 4 uppbúin rúm. Ákærði hafi verið í því herbergi sem sé nær stofunni. Þar hafi ekki verið unnt að greina nein merki um átök. Í stofunni hafi verið glerbrot á gólfi og ummerki um neyslu áfengis. Í hinu svefnherberginu hafi verið greinileg merki um átök, m.a. brotið náttborð og blóð á gólfi og á rúmi. Einnig hafi verið glerbrot á gólfi í því herbergi. Í eldhúsi hafi verið glerbrot á gólfi og einnig hafi ísskápur verið opinn og matvæli á gólfinu. Blóð hafi verið sjáanlegt á veggjum á gangi. Ásbjörg Geirsdóttir heilsugæslulæknir var fengin til þess að skoða ákærða og vitnin C og B á lögreglustöðinni. Segir í læknabréfi hennar að ákærði hafi verið með mikið storknað blóð á báðum höndum og fingrum. Einnig hafi mátt sjá grunnan u.þ.b. 5 sm langan skurð eða rispu á vinstra úlnlið en mjög ólíklegt að blóð á fingrum ákærða gæti verið frá þessum áverka. Ekki hafi verið að sjá neina aðra áverka sem gætu skýrt út þetta blóð. C hafi ekki verið með neina áverka en liðið illa vegna veikinda en hann hafi verið með flensu og kominn með hita. B hafi verið með blóð á höndum en enga áverka sem bent gætu til þess að blóðið væri úr honum. Þá segir í læknisvottorði Ásbjargar, dagsett 13. nóvember 2007, að brotaþoli hafi verið með meðvitund er hún hafi komið á vettvang en virst fjarrænn. Gróf áverkaskoðun hafi gefið til kynna áverka á höfði, hálsi, brjóstkassa og kvið. Hann hafi verið fluttur á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja til frekara mats. Við komu þangað hafi hann verið með fulla meðvitund. Eftir aðhlynningu hafi hann verið fluttur á slysadeild Landspítala- háskólasjúkrahúss til sneiðmyndatöku og til frekara mats og meðferðar. Í vottorði Ásu Einarsdóttur, sérfræðilæknis á slysa- og bráðadeild Landspítala- háskólasjúkrahúss, Fossvogi, dagsettu 22. nóvember 2007, segir m.a. að brotaþoli hafi verið með mar á víð og dreif um höfuð, stórt mar hægra megin og neðan við vinstra auga. Dreifðir marblettir á brjóstkassa og efri útlimum. Rispur, misdjúpar á brjóstkassa og ein 12 sm löng á baki ofan til sem virðist eftir heitan og skarpan hlut. Djúpur skurður vinstra megin á hálsi. Eymsli við þrýsting á brjósthol. Tekin hafi verið sneiðmynd af höfði, hálsi, lungum og kvið sem sýni skurð á hálsi sem fari í gegnum vöðva og liggi alveg inn að stóru hálsæðunum. Annað óeðlilegt greinist ekki á tölvusneiðmynd. Í vottorðinu segir ennfremur að ljóst sé að áverkinn, sem brotaþoli hafi hlotið á hálsi, hafi aðeins verið nokkra millimetra frá því að geta valdið honum lífláti. Rannsóknarlögreglan rannsakaði vettvang. Fyrir utan húsið mátti sjá blóðpoll á götunni þar sem brotaþoli hafði legið. Segir m.a. í skýrslu rannsóknarlögreglu að í eldhúsi hafi glerbrot verið á gólfi og borðum og svo hafi virst sem einhver hafi rifið og tætt matvörur út úr ísskáp og frysti og fleygt á gólfið. Inni á baðherbergi og þvottahúsi hafi allt verið eðlilegt að sjá. Á hægri hönd er komið hafi verið út úr forstofu í stofu hafi allt verið í óreiðu og mikið af glerbrotum á gólfi. Hægra megin við stofuna sé svefnherbergi með svefnaðstöðu fyrir tvo. Þar hafi ekkert óeðlilegt verið að sjá en ákærði hafi legið í öðru rúminu í því herbergi er hann var handtekinn. Við hlið þessa herbergis við enda gangsins sé annað herbergi, einnig með svefnaðstöðu fyrir tvo. Á gólfi milli þessara tveggja herbergja hafi legið stútur af glerflösku og hafi hann verið þakinn blóði. Í herberginu þar sem brotaþoli hafi haft aðstöðu hafi verið mikið blóð á gólfi og á rúmi. Augljós merki um átök hafi verið í herberginu. Allur vettvangur hafi verið ljósmyndaður og hlutir, sem taldir voru tengjast árásinni, hafi verið haldlagðir. Í skýrslu Sigvalda Arnar Lárussonar, rannsóknarlögreglumanns, kemur fram að hann hafi gert tilraun til að ræða við ákærða og vitni á lögreglustöðinni en það hafi reynst ógerlegt sökum ölvunarástands þeirra. Hann hafi skoðað áverka á ákærða sem hafi verið með skurð á úlnliðunum og aðspurður hafi hann sagt að hann myndi ekki hvernig hann hafi hlotið þessa áverka. Jóhann Eyvindsson, rannsóknarlögreglumaður, fór á vettvang að morgni 8. nóvember. Segir í skýrslu hans að mikið blóð hafi verið á gólfi, bæði sem hafi dropað á gólf og blóð sem hafi kastast líkt og við högg. Þá hafi blóði verið makað um gólfið, hugsanlega í átökum. Þó nokkuð blóð hafi verið í rúmi brotaþola. Segir í skýrslu Jóhanns að sjá hafi mátt af blóði að átök hafi átt sér stað í herbergi brotaþola. Brotaþola hafi bersýnilega blætt þar. Telja megi að hann hafi fengið á sig högg eftir að hann byrjaði að blæða og þá ekki verið í mikilli hæð er það hafi gerst. Fjórir blóðugir fingur hafi smitað blóði og blætt hafi á dýnu í rúmi brotaþola. Blóði hafi verið kámað um gólfið og sé það samsvarandi við átök í beinu framhaldi af blæðingu á gólfið. Blóð hafi smitast í sæng ákærða. Þá hafi blóð smitast í sófa í stofu og á vegg á gangi, blóðdropaslóð, sambærileg við að blæðandi manneskja hafi gengið eða blóðugu áhaldi haldið og gengið með hafi verið frá forstofu og alla leið út á stétt þar sem brotaþoli hafi legið. Í íbúðinni hafi húsgögn og aðrir munir legið á gólfi og verið brotnir eða færðir úr stað. Ummerki hafi verið um átök eða berserksgang. Í málinu hafi verið lagðar fram ljósmyndir af ákærða sem teknar voru af áverkum hans á lögreglustöð svo og ljósmyndir af brotaþola sem teknar voru á sjúkrahúsi. Eins og áður sagði lagði lögreglan hald á flöskustút úr gleri. Við rannsókn málsins fannst glerbrot í herbergi brotaþola og passar flöskustúturinn við það brot. Fingrakám var á flöskustútnum en ekki nothæf fingraför. Leifar af blóði voru bæði á flöskustútnum og glerbrotum. Tekin voru lífssýni af hvoru tveggja og eru þau geymd hjá lögreglu. II. Kærandi, A, skýrði svo frá hjá lögreglu og fyrir dómi að hann hafi búið að Suðurgötu 4, Reykjanesbæ, ásamt þremur öðrum löndum sínum, ákærða og vitnunum B og C. Hann hafi verið í herbergi með C, sem hafi verið veikur umrætt kvöld og verið sofnaður. Ákærði hafi búið með þeim í u.þ.b. tvo mánuði. Kærandi kveðst hafa komið heim úr vinnunni um kl. 19.00 þetta kvöld. Hann hafi fengið sér kvöldmat og síðan áfengan drykk og bjór. Ákærði hafi síðan komið heim með einhverjum félaga sínum, sem vitnið kvaðst ekki þekkja, og hafi ákærði verið drukkinn. Ákærði hafi farið aftur út með félaga sínum og komið síðar einn heim og þá hafi þeir tveir sest að drykkju. Þeir hafi drukkið eitthvað saman en síðan kveðst kærandi hafa farið inn í herbergið sitt til þess að fara að sofa. Hafi hann þá heyrt brothljóð og læti frammi og farið að athuga hvað um væri að vera. Hafi hann þá séð ákærða ganga berserksgang, brjóta gler og flöskur og rífa mat út úr ísskápnum og skella ísskápshurðinni. Hann kveðst hafa beðið ákærða að hætta þessu því það væri í leigusamningi að þeir þyrftu að borga fyrir allar skemmdir. Ákærði hafi ekki látið af þessu og hafi hann þá sagt við ákærða að hann ætlaði að hringja í lögregluna. Hafi hann síðan gengið inn í herbergið sitt og tekið upp síma og búið sig undir að hringja í lögregluna. Hafi hann snúið baki í herbergisdyrnar og fundið mikið högg á bakið. Hann hafi snúið sér við og séð ákærða með gler í hendinni eins og það væri brotin flaska. Hafi ákærði slegið hann nokkur högg í brjóst, handlegg og fleiri staði og hann reynt að verjast eins og hann gat. Hann hafi dottið í rúmið á bakið og ákærði lagst yfir hann og haldið áfram barsmíðum. Aðspurður um hvers vegna ákærði hafi verið með áverka á andliti, hálsi og vinstri hönd, kvaðst kærandi ekki hafa veitt honum þessa áverka en vel geti verið að hann hafi klórað ákærða eitthvað þegar hann var að reyna að verjast. Kærandi kvaðst hafa fundið fyrir miklum hita á hálsi og meira muni hann ekki eftir atvikum því að líklegast hafi liðið yfir hann um þetta leyti því hann myndi ekki meira frá atvikum. Enginn ágreiningur hafi verið milli kæranda og ákærða fyrr um kvöldið og hafi þeir aldrei rifist þessa tvo mánuði sem þeir hafi búið saman. Afleiðing árásarinnar hafi verið sú að kærandi heyri ekki lengur með vinstra eyra. Ákærði kvaðst hafa búið u.þ.b. tvo mánuði með kæranda og hafi þeir verið kunningjar. Ákærði kvaðst lítið muna eftir kvöldinu. Þeir hafi drukkið mikið áfengi þetta kvöld. Hann hafi fyrst setið að drykkju með C og öðrum félaga sínum, D að nafni, sem komið hafi heim með honum. Hann hélt að kærandi hafi komið heim milli kl. 19.00 og 20.00 þetta kvöld. Kærandi hafi farið inn í eldhús að útbúa sér mat og fljótlega hafi D farið heim til sín. Síðan hafi ákærði og kærandi byrjað að drekka saman, líklegast upp úr kl. 20.00. Ekki mundi ákærði eftir samskiptum þeirra, þ.e. hvort þau hafi verið vinsamleg eða ekki. Hann mundi þó að þeir hafi byrjað að slást. Kvaðst hann muna eftir flösku í hendi kæranda og hafi kærandi slegið hann með brotinni flösku. Honum hafi mjög brugðið við þetta og sjálfur tekið flösku og brotið hana til þess að verjast. Þetta hafði gerst í herbergi kæranda. Þegar hann hafi séð blóð á hálsi kæranda hafi hann sleppt flöskubrotinu. Hann kveðst muna að hafa slegið til kæranda með flöskubrotinu. Ekki mundi hann hve oft það hafi verið en mundi þó að það hafði verið oftar en einu sinni. Kærandi hafi reynt að slá hann á móti. Fyrst hafi þeir verið standandi en hann hafi hent kæranda í rúmið. Hann kvaðst muna eftir að kærandi hafi verið að reyna að kyrkja sig. Allt hafi þetta tekið nokkrar sekúndur. Þegar hann hafi séð áverkana á kæranda hafi honum brugðið og látið flöskubrotið detta í gólfið. Aðspurður um framburð kæranda og C um að ákærði hafi sagst ætla að drepa kæranda svaraði ákærði því til að hann myndi ekki eftir því. Ákærði kvaðst hafa verið hræddur um líf sitt og verið að reyna að verja sig. Hann hafi ekki slegið vísvitandi í háls kæranda eða andlit. Hann hafi ekki gert sér grein fyrir að það gæti leitt til dauða að slá með flösku. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa verið að brjóta glerílát og flöskur í eldhúsinu. Hann mundi að hann hafi verið sofandi þegar lögreglan kom og handjárnaði hann. Ákærði kvaðst sjá mjög eftir þessu en hann hafi staðið í þeirri trú að kærandi hafi ætlað að ráðast á hann og gera honum mein. C kvaðst hafa verið með flensu umræddan dag og því farið snemma að sofa. Hann hafi farið inn í herbergið sitt en hann deili herbergi með kæranda. Hann hefði vaknað við hávaða og þá séð ákærða sitja ofan á kæranda og hafi ákærði verið með brotna flösku í hendi og slegið kæranda nokkrum höggum. Ákærði hafi öskrað að hann ætlaði að drepa kæranda. Hann sagðist ásamt B hafa tekist að afvopna ákærða með því að slá hendi hans í ofninn þannig að flöskubrotið hafi dottið úr höndum hans. Ákærði hafi þá róast niður og farið inn í herbergið sitt og farið að sofa en þeir B kallað á lögreglu og aðstoðað kæranda. B var herbergisfélagi ákærða. Hann kvaðst hafa komið heim um kl. 22.00 umrætt kvöld og hafi þá ákærði og kærandi setið saman að drykkju. C hafi verið farinn að sofa enda verið veikur. B kvaðst hafa fengið sér tvö glös af vodka og bjór og staldrað við hjá þeim félögum í u.þ.b. eina klukkustund en síðan farið að sofa enda átt að mæta til vinnu morguninn eftir. Þegar hann hafi farið að sofa hafi ákærði og kærandi verið að spjalla saman eins og bestu vinir. Hann kvaðst síðar hafa vaknað við það að verið var að brjóta gler. Hann hafi farið inn í eldhús og séð þar ákærða vera að brjóta gler og skella ísskápshurðinni. Ákærði hafi virst mjög reiður. Hann hafi nú brotið glerflösku og haldið á henni, sagt sér að fara frá, og gengið rakleitt inn í herbergi kæranda. B kvaðst hafa séð ákærða slá kæranda með flöskubrotinu og í þann mund hafi C vaknað. B kvaðst hafa staðið í gættinni og hafi hann séð ákærða leggjast ofan á kæranda og slá hann ítrekað með flöskunni en hann hafi ekki séð hvar höggin lentu. Allt í einu hafi ákærði staðið upp eins og hann hafi gert sér grein fyrir því hvað hann væri að gera og látið flöskubrotið detta á gólfið. Kærandi hafi staðið upp og haldið um hálsinn. C hafi strax hringt á lögreglu en ákærði hafi farið til síns herbergis. Auk framangreindra vitna komu fyrir dóminn lögreglumennirnir Vignir Elísson og Einar Þorgeirsson en þeir komu fyrst á vettvang. Þá kom fyrir dóminn Jóhann Eyvindsson rannsóknarlögreglumaður og skýrði frá rannsókn málsins. Ásbjörg Geirsdóttir heilsugæslulæknir skýrði frá aðkomu sinni að málinu en hún fór á vettvang og annaðist fyrstu hjálp og skoðun kæranda svo og skoðun á ákærða er hann var í haldi lögreglu. Sár ákærða hafi ekki verið þess háttar að gera hafi þurft að þeim. Ása E. Einarsdóttir, sérfræðilæknir á slysa- og bráðadeild Landspítala- háskólasjúkrahúss, kom fyrir dóm og staðfesti vottorð sitt frá 22. nóvember 2007. Hún sagði að skurður á hálsi kæranda hafi verið 10-12 sentimetra langur. Tekin hafi verið tölvusneiðmynd til að átta sig á dýpt hans. Skurðurinn hafi legið í gegnum stóran hálsvöðva og alveg inn að æðum. Aðeins hafi munað um 2 millimetrum á að skurðurinn færi í slagæð. Því hafi litlu mátt muna að ekki hlytist bani af. Áverkar á kæranda hafi einnig verið þess eðlis að eins og um högg hafi verið að ræða. Háls-, nef- og eyrnalæknir hafi verið fenginn til að skoða kæranda vegna skurðsins á hálsi. III. Ákærði hefur neitað sök og borið við minnisleysi um sumt í atburðarás sökum mikillar ölvunar. Hann mundi að hann hafði setið með ákærða að drykkju og þeir farið að slást. Fyrir dómi kvað hann kæranda hafa ráðist að sér með brotinni flösku og hafi hann þá gripið til þess ráðs að vopnast á sama hátt. Hann mundi eftir að hafa slegið kæranda nokkrum höggum en kvaðst hafa hætt um leið og hann hafi séð blóð á hálsi kæranda. Framburðir kæranda og vitnisins B eru samhljóma. Ber þeim saman um að ákærði hafi gengið berserksgang í eldhúsi, brotið gler og kastað matvælum út úr frysti og ísskáp. Hann hafi síðan veist að kæranda með brotnum flöskustút en kærandi hafi ætlað að hringja í lögreglu til þess að láta fjarlægja ákærða. Þessi tvö vitni ásamt vitninu C bera á sama hátt um að kærandi hafi verið óvopnaður og ákærði haft kæranda undir og látið högginn dynja á honum með flöskubrot í hönd. Kærandi hafi einungis reynt að verja sig. Við þessa atlögu ákærða hlaut kærandi m.a. svöðusár á hálsi, sem samkvæmt vottorði læknis og framburði hans hér fyrir dómi, var lífshættuleg atlaga og réði hending því að ekki hlaust bani af. Við rannsókn lögreglu fannst aðeins einn brotinn flöskustútur á vettvangi og var hann alblóðugur. Stenst því ekki framburður ákærða um að kærandi hafi einnig verið vopnaður flöskubroti enda er það einnig í andstöðu við framburð vitna eins og áður sagði. Viðhlítandi sönnun er því komin fram fyrir því sem ákærða er gefið að sök í ákæruskjali. Samkvæmt 17. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 skal beita refsingu enda þótt brot hafi verið framið í ölæði. Ákærði þykir því hafa gerst sekur um tilraun til manndráps samkvæmt 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur ekki áður hlotið refsingu svo vitað sé. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Engar refsilækkandi ástæður þykja koma til greina hjá ákærða. Kærandi hefur gert bótakröfu í málinu sem sundurliðast þannig: Miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 750.000 krónur, þjáningabætur samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 11.788 krónur og útlagður kostnaður vegna sjúkraflutnings og komugjalda að fjárhæð 28.242 krónur eða samtals 790.030 krónur. Skilyrði eru til að dæma ákærða til að greiða kæranda miskabætur samkvæmt tilvitnuðu ákvæði skaðabótalaga og verður fallist á kröfuna eins og hún er fram sett. Jafnframt er fallist á að ákærði greiði útlagðan kostnað kæranda vegna brotsins. Loks er krafa um þjáningarbætur tekin til greina. Ber því að dæma ákærða til að greiða samtals 790.030 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. nóvember 2007 til 12. janúar 2008 en ákærða var kynnt krafan 12. desember 2007. Frá 12. janúar 2007 til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. lagannna. Í skýrslu sinni við aðalmeðaferð kvað ákærði afleiðingar brotsins m.a. vera þær að hann heyrði ekki lengur með vinstra eyra. Engin gögn eru hins vegar lögð fram um það í málinu og þessa er ekki getið í skaðabótakröfu kæranda. Kemur þetta atriði því ekki til frekari athugunar í málinu. Sakarkostnaður í málinu er 30.700 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ingimars Ingimarssonar hdl., ákvarðast 650.000 krónur að meðtöldum virðisaukskatti. Laun réttargæslumanns brotaþola, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., ákvarðast 170.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Sakarkostnaður er því samtals 850.700 krónur og samkvæmt framangreindum málalokum verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Ákærði, Robert Olaf Rihter, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði greiði A 790.030 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. nóvember 2007 til 12. janúar 2008 en frá þeim degi til til greiðsludags greiði ákærði dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. lagannna. Ákærið greiði allan kostnað sakarinnar að fjárhæð 850.700 krónur, þar af 650.000 krónur til skipaðs verjanda, Ingimars Ingimarssonar hdl., og 170.000 krónur til skipaðs réttargæslumanns, Gunnhildar Pétursdóttur hdl.