Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 99/2009
Kærumál Aðför Greiðsla
R kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu L um ógildingu fjárnáms, sem sýslumaðurinn í Borgarnesi hafði gert hjá henni á grundvelli dóms Hæstaréttar 4. október 2007 þar sem L og eiginmanni hennar var gert að greiða R óskipt tiltekna fjárhæð. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms, en þar er vísað til þess að í kjölfarið af hinum aðfararhæfa dómi hafi R tekið saman yfirlit yfir skuld L og eiginmanns hennar við R þar sem fram kom að skuld þeirra næmi 606.122 krónur. L hafi í framhaldinu greitt þá fjárhæð og lögmaður R gefið út yfirlýsingu þess efnis að greiðsla þessarar fjárhæðar hefði verið innt af hendi af hálfu hjónanna ásamt því að vísað var í umrætt yfirlit. R hefði því mátt vera ljóst að greiðslan hafi verið innt af hendi til lúkningar skuldinni. Hvorki bréfið frá lögmanni R, né önnur gögn málsins hafi borið með sér að umrædd greiðsla hafi verið móttekin með fyrirvara af hálfu R.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 9. febrúar 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fellt yrði úr gildi fjárnám, sem sýslumaðurinn í Borgarnesi gerði hjá honum 17. september 2008 í eignarhluta hans í jörðinni Kvíum, fyrir kröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði breytt og kröfu varnaraðila hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur, en til vara að fjárnáminu verði breytt á þann veg að einungis verði gert fjárnám til tryggingar kröfu að fjárhæð 314.428 krónur. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði tók sóknaraðili í framhaldi af dómi Hæstaréttar 4. október 2007 saman yfirlit um skuld varnaraðila og eiginmanns hennar við sóknaraðila þar sem fram kom að skuld þeirra við hann næmi 606.122 krónum. Varnaraðili greiddi sóknaraðila þessa fjárhæð. Lögmaður sóknaraðila gaf út yfirlýsingu 22. október 2007 um að greiðslan hafi verið innt af hendi til sóknaraðila vegnar skuldar hjónanna. Í yfirlýsingunni var vísað til áðurnefnds yfirlits. Sóknaraðila mátti vera ljóst að greiðslan var innt af hendi til lúkningar skuldinni. Hvorki bréfið né önnur gögn málsins bera með sér að umrædd greiðsla hafi verið móttekin með fyrirvara af hálfu sóknaraðila um að hann ætti frekari kröfu á hendur varnaraðila og eiginmanni hennar. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ragnar Ólafsson, greiði varnaraðila, Laufeyju Valsteinsdóttur, 100.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 496/1998
Vátrygging Bifreið
Bifreið í eigu M skemmdist í árekstri við aðra bifreið. M, sem var án ökuréttinda, var við stjórn bifreiðarinnar rétt áður en áreksturinn varð. Hafði lögregla þá afskipti af akstri hans, en hann sinnti ekki merki um að stöðva bifreiðina heldur ók mjög hratt af stað. Krafði M vátryggingafélagið SA um bætur úr húftryggingu bifreiðarinnar vegna skemmda á henni, en SA neitaði greiðslu. Talið var sannað á grundvelli framburðar vitna að M hefði ekið bifreiðinni er áreksturinn varð. Þá var fallist á með SA á grundvelli framburðar vitna og þegar litið var til skemmda á bifreiðinni og aðstæðna á slysstað, að M hefði valdið árekstrinum af stórkostlegu gáleysi. Samkvæmt vátryggingarskilmálum, sem giltu um húftryggingu bifreiðar M hjá SA, var undanþegið ábyrgð félagsins tjón, er rakið yrði til stórkostlegs gáleysis vátryggðs. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu SA af kröfum M staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 1998 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 822.196 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 770.600 krónum frá 12. september til 16. desember 1996 og af 822.196 krónum frá þeim degi til greiðsludags, svo og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Bifreiðaáreksturinn, sem málið er risið af, varð í Ármúla á móts við sund milli húsanna nr. 11 og 13. Var bifreið áfrýjanda, MJ 146, ekið á bifreiðina VJ 190 í sama mund og stjórnandi hennar beygði til vinstri, en hann hugðist aka niður húsasundið. Báðum bifreiðunum var ekið til austurs. Ágreiningslaust er að áfrýjandi, sem var án ökuréttinda, var við stjórn bifreiðar sinnar á gatnamótum Háaleitisbrautar og Safamýrar, er lögreglumenn gáfu honum merki um að stöðva, en hann sinnti því engu og ók mjög hratt af stað og reyndi að komast undan. Var þetta rétt áður en áreksturinn varð í Ármúla. Í héraðsdómi er lýst framburði vitnisins Jóns Gunnars Björnssonar þess efnis, að hann hafi eftir áreksturinn séð áfrýjanda fara úr bifreiðinni MJ 146 eftir að hafa sparkað upp hurð hennar þeim megin, sem bifreiðarstjórasætið var, en stúlku fara út úr bifreiðinni hægra megin. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, telst sannað að áfrýjandi hafi ekið bifreiðinni í umrætt sinn. Vitnið Sigurður Rúnarsson, sem stóð við glugga í Ármúla 9, skýrði svo frá, að hann hafi séð að bifreið áfrýjanda var ekið með ofsahraða austur Ármúla og síðan hafi áreksturinn orðið. Í lögregluskýrslu er honum lýst sem mjög hörðum. Uppdráttur, sem lögregla gerði samdægurs af vettvangi, ber með sér að við áreksturinn hafi bifreiðin VJ 190 kastast alllangt áfram, en bifreið áfrýjanda lenti út af akbrautinni og hafnaði á ljósastaur, sem bognaði við höggið. Mynd af bifreið áfrýjanda sýnir miklar skemmdir eftir áreksturinn. Lögleyfður hámarkshraði í götunni var 50 km á klst. Aðstæður á slysstað gerðu framúrakstur varhugaverðan, meðal annars vegna þess að vænta mátti umferðar að og frá nálægu hóteli. Þegar litið er til þessa er fallist á með stefnda, að áfrýjandi hafi valdið árekstrinum af stórkostlegu gáleysi. Hafi vátryggður valdið vátryggingaratburði af stórkostlegu gáleysi skal samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 úr því skorið, hvort greiða skuli bætur og hve háar, eftir því hversu mikil sökin er og eftir öðrum atvikum. Heimilt er að víkja frá þessu með ákvæði í vátryggingarsamningi, meðal annars með því að kveða svo á, að vátryggður missi allan rétt til vátryggingarbóta, ef atvik eru með þeim hætti, sem í lagaákvæðinu greinir. Með vátryggingarskilmálum þeim, er giltu um húftryggingu bifreiðar áfrýjanda hjá stefnda, var undanþegið ábyrgð félagsins tjón, sem rakið varð til stórkostlegs gáleysis vátryggðs. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Magnús Þór Bjarnason, greiði stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 1998. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 10. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Magnúsi Þór Bjarnasyni, kt. 160672-4209, Stóragerði 14, Reykjavík, gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík, með stefnu útgefinni og birtri 19. september 1997. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 822.196,- með hæstu dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 770.600,- frá 22. september 1996 til 16. desember 1996 og af kr. 822.196,- frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður og stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu, en til vara að stefnukröfur verði lækk­aðar og hvor aðili beri sinn hluta af málskostnaði. I. Atvik máls og ágreiningsefni. Málsatvik eru þau að lögreglan í Kópavogi veitti því athygli að stefnandi, sem er ökuréttindalaus, var að aka bifreið sinni MJ-146 á Digranesvegi sunnudaginn 22. september 1996 um kl. 21.05. Var stefnanda veitt eftirför á lögreglubifreiðinni LO-764. Er bifreið stefnanda var kyrrstæð á umferðarljósum við gatnamót Háaleitisbrautar og Safamýrar kvaðst lögreglan hafa ekið upp að hlið bifreiðar stefnanda og gefið ökumanni merki um að stöðva með bláum ljósum á lögreglubifreiðinni og með handarbendingu. Ökumaður sinnti því ekki og ók mjög hratt af stað á grænu ljósi og beygði til vinstri vestur Safamýri. Telur lögregla að bifreiðinni hafi verið ekið á ofsahraða. Var henni veitt eftirför, en móts við Framheimilið, Safamýri 26, var eftirför hætt og slökkt á bláu ljósunum á lögreglubifreiðinni. Skömmu síðar hafðist upp á bifreið stefnanda móts við Ármúla 13, sem þá hafði lent þar í árekstri við bifreiðina VJ-190. Þar var lögreglan í Reykjavík komin á vettvang. Bifreið stefnanda, sem er Nissan Sunny árgerð 1991, var kaskótryggð hjá stefnda á þessum tíma. Við áreksturinn skemmdist bifreiðin það mikið að viðgerð telst ekki svara kostnaði. Í máli þessu gerir stefnandi kröfu til þess að stefndi greiði honum á grundvelli kaskótryggingarinnar söluverð bifreiðarinnar og geymslukostnað. Stefndi hefur hafnað bótaskyldu á þeim forsendum að tjónsatburðurinn hafi gerst fyrir stórkostlegt gáleysi stefnanda, sem hafi verið ökumaður bifreiðarinnar, og að auki hafi hann verið ökuréttindalaus. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að í gildi hafi verið milli hans og stefnda vátryggingasamningur þar sem stefnandi hafi kaskótryggt bifreið sína, MJ-146 hjá stefnda. Engin þau atvik séu til staðar sem valdi því að greiðsluskylda stefnda falli niður. Stefnukrafan sé söluverð bifreiðarinnar miðað við staðgreiðslu að frádreginni sjálfsáhættu, kr. 777.600,-. Um þá fjárhæð sé ekki ágreiningur. Þá sé krafist geymslukostnaðar, kr. 44.596,- samkvæmt reikningi. Stefnandi mótmælir því að ökumaður bifreiðarinnar hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi og með því valdið tjónsatburðinum, en þar að auki hafi stefnandi ekki sjálfur valdið tjónsatburðinum og því eigi 2.6 í kaskóskilmálunum ekki við, sbr. hér 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Stefnandi mótmælir einnig þeirri mótbáru stefnda sem rangri að hann hafi verið ökumaður bifreiðarinnar við áreksturinn. Stefndi hafi ekkert annað við að styðjast en grunsemdir og rangar ályktanir lögreglunnar, enda hafi það farið svo að lögreglan hafi ekki treyst sér til að standa fast á slíku og stefnandi hafi eingöngu verið ákærður fyrir sviptingaakstur frá Hlíðarhjalla 41 í Kópavogi uns akstri lauk í Safamýri í Reykjavík, þar sem Anna María Gísladóttir hafi tekið við akstrinum. Í lögregluskýrslu sé því haldið fram að far eftir höfuð Önnu hafi verið á miðri rúðu og ljóst hár af henni í brotinu. Samkvæmt mynd sem stefnandi hafi tekið af framrúðu bifreiðarinnar sé brotið ökumannsmegin og því séu ályktanir lögreglu rangar að þessu leyti til. Anna María Gísladóttir hafi staðfest það hjá lögreglu að hún hefði verið ökumaður í umrætt skipti og einnig hafi stefnandi staðfest það sama. Samkvæmt framansögðu er á því byggt að skylda stefnda sé ótvíræð og beri því stefnda að greiða stefnanda tjón hans í samræmi við vátryggingasamninginn, en stefndi hafi ekki gert neinn ágreining um fjárhæð tjónsins. Vaxtakrafa stefnanda er reist á III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987. Málskostnaðarkrafan er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi með akstursmáta sínum, þegar hann var að stinga lögregluna af, m.a. með því að aka á ofsahraða fram úr bifreið sem var að beygja, sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, sem leitt hafi til þess slyss sem varð. Því hafi hann fyrirgert bótum úr kaskótryggingu bifreiðarinnar. Þessu til stuðnings er vísað til 18. gr. laga nr. 20/1954 og gildandi vátryggingarskilmála bifreiðarinnar, lið 2.6. Af gögnum málsins megi sjá að þegar slysið gerðist hafi stefnandi ekki haft gilt ökuskírteini, hann hafi verið sviptur ökuréttindum ævilangt. Samkvæmt skilmálum trygg­ingarinnar, lið 2.9, bæti félagið ekki tjón í slíkum tilvikum. Er einnig byggt á þessu ákvæði tryggingarinnar. Þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi ekki ekið bifreiðinni tiltekið sinn er mótmælt sem rangri. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi ekið bifreiðinni þegar slysið varð. Stefnandi hafi sönnunarbyrði um fullyrðingu sína. Bent er á að lögreglan hafi séð stefnanda undir stýri skömmu áður. Þá hafi ökumaður bifreiðarinnar sem ekið var á skýrt frá því að eftir að slysið varð hafi stefnandi komið út úr bifreiðinni ökumanns megin, en farþeginn farþega megin. Þá bendi og ummerki á bifreiðinni til þess að svo hafi verið, telja megi víst að brot á miðri framrúðu sé frá stúlkunni sem farþega. Ef talið verði að stefnandi hafi ekki verið ökumaður í umrætt sinn heldur stúlkan, þá er á því byggt að slysið verði rakið til stórkostlegs, sameiginlegs gáleysis þeirra beggja. Um hafi verið að ræða háskaakstur í þágu og að beiðni stefnanda í þeim tilgangi að koma honum undan lögreglunni. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið um sýknu er til vara krafist lækkunar. Ekki sé ágreiningur um söluandvirði bifreiðar stefnanda, en geymslukostnaði er mótmælt. IV. Niðurstaða. Fyrir liggur samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi að hann gerði sér grein fyrir því að lögreglan í Kópavogi var á eftir honum þegar bifreið hans MJ-146 var kyrrstæð við umferðarljós á gatnamótum Háleitisbrautar og Safamýrar tiltekið sinn. Hann ákvað að reyna að komast undan lögreglu og ók vestur Safamýri, nokkuð greitt að eigin sögn. Í skýrslu lögreglu segir að bifreið stefnanda hafi verið ekið mjög hratt af stað frá greindum gatnamótum og ekið á ofsahraða vestur Safamýri. Bifreiðinni var veitt eftirför af lögreglu, en eftirför hætt móts við Framheimilið, Safamýri 26, eins og fyrr greinir. Árekstur varð svo skömmu síðar milli bifreiðar stefnanda MJ-146 og bifreiðarinnar VJ-190 á móts við Ármúla 13. Stefnandi kvaðst ekki hafa verið ökumaður er áreksturinn varð, unnusta hans, Anna María Gísladóttir, hefði þá verið búin að taka við stjórn ökutækisins. Það hefði átt sér stað móts við skýli SVR í Ármúla. Hefur hún og lýst því yfir að hún hafi verið ökumaður bifreiðarinnar er áreksturinn varð. Fyrir dómi hefur vitnið Sigurður Rúnarsson skýrt frá því að hann hafi staðið við glugga innandyra á Hótel Íslandi, Ármúla 9, tiltekið sinn. Kvaðst hann hafa séð bifreið stefnanda ekið á ofsaferð austur Ármúla og vera að fara fram úr annarri bifreið. Síðan hafi hann heyrt mikla skruðninga og flýtt sér á vettvang. Þegar hann kom á vettvang voru allir komnir út úr bifreiðunum þannig að hann sá ekki hver var ökumaður bifreiðarinnar MJ-146. Fyrir dómi hefur vitnið Jón Gunnar Björnsson, ökumaður bifreiðarinnar VJ-190, skýrt frá því að hann hafi ekið austur Ármúla tiltekið sinn áleiðis að húsi Bifreiða- og landbúnaðarvéla við Suðurlandsbraut og hafi ætlað að stytta sér leið þangað með því að aka niður húsasund frá Ármúlanum. Kvaðst hann hafa gefið stefnumerki og ætlað að beygja, en áttað sig á því að hann væri að beygja of snemma og myndi lenda inn á planinu hjá Hótel Íslandi. Kvaðst hann hafa haldið áfram með stefnuljós á og beygt til vinstri og í því hafi árekstur orðið. Vitnið kvaðst áður hafa litið í spegla og til hliðar, en ekki orðið var við bifreið stefnanda fyrr en við áreksturinn. Eftir áreksturinn hafi hann farið að bifreið stefnanda. Þegar hann hafi komið að bifreiðinni þá hafi stúlka verið að stíga út úr bifreiðinni hægra megin en ökumaður, karlmaður, hafi verið að sparka upp hurðinni vinstra megin þar sem hann síðan steig út. Kvað vitnið engan vafa leika á þessu. Samkvæmt sérstakri skýrslu lögreglunnar í Reykjavík um persónuslys vegna árekstursins segir að Anna María Gísladóttir hafi hlotið meiðsl í andliti þegar höfuð hennar lenti í framrúðu bifreiðarinnar, sem brotnaði við höggið. Far eftir höfuð hennar var á miðri rúðunni og ljóst hár af henni í brotinu. Bifreiðin hafi kastast til vinstri við áreksturinn þannig að leiða megi líkur að því að hún hafi verið í hægra framsæti bifreiðarinnar og kastast fram og til vinstri við höggið. Þegar virt eru framangreind gögn málsins og aðdragandi árekstursins verður að telja ósannað að Anna María Gísladóttir hafi tekið við stjórn ökutækisins áður en slysið varð, þrátt fyrir fullyrðingar hennar og stefnanda þar um. Verður því við það miðað að stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar MJ-146 tiltekið sinn. Samkvæmt gögnum málsins þykir ljóst vera að bifreiðinni MJ-146 hafi verið ekið mjög hratt austur Ármúla tiltekið sinn, enda verður ráðið af ummerkjum að áreksturinn hafi verið mjög harður. Sýndi ökumaður MJ-146 af sér verulegt gáleysi er hann hugðist aka fram úr bifreiðinni VJ-190 móts við Ármúla 13, þar sem áreksturinn varð. Bifreiðin MJ-146 var tryggð kaskótryggingu hjá stefnda. Samkvæmt gr. 2.6 í vátryggingarskilmálum bætir félagið ekki tjón sem verður á ökutækinu þegar tjón verður sökum stórkostlegs gáleysis vátryggðs eða ökumanns, sbr. og 2. mgr. 18. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 20/1954. Verður fallist á það með stefnda að stefnandi hafi með akstursmáta sínum tiltekið sinn fyrirgert rétti sínum til bóta á grundvelli þessa ákvæðis skilmálanna. Samkvæmt gr. 2.9 í vátryggingarskilmálum bætir félagið heldur ekki tjón sem verður á ökutækinu þegar ökumaður hefur ekki gilt ökuskírteini fyrir ökutækið og notkun þess. Fyrir liggur að stefnandi var ökuréttindalaus. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en málskostnaður verður felldur niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Magnúsar Þórs Bjarnasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 258/2007
Kærumál Dánarbússkipti Frávísun frá héraðsdómi
Dánarbú A kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu þess um að B afhenti sér Kjarvalsmálverk og standklukku. Voru atvik þau að eignir dánarbúsins nægðu ekki til að efna skuldbindingar þess og fór því um búskiptin eftir reglum um gjaldþrotaskipti. Um heimild fyrir kröfunni vísaði dánarbúið til 3. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en samkvæmt því getur skiptastjóri í þrotabúi krafist þess að þrotamanni eða forráðamanni félags eða stofnunar, sem er til gjaldþrotaskipta, verði með dómsúrskurði meðal annars gert að afhenda sér eign þrotabús. Þar sem ákvæðið veitti ekki heimild til að beina kröfu sem þessari að öðrum en þeim, sem getið er í ákvæðinu, varð því ekki beitt gegn B. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. apríl 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að afhenda sér olíumálverk eftir Jóhannes S. Kjarval og standklukku. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að tekin verði til greina krafa hans um afhendingu framangreindra muna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurður og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins lést A 14. júní 2004 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 9. september 2005. Eignir dánarbúsins munu ekki nægja til að efna skuldbindingar þess og hefur því verið farið með það eftir reglum um gjaldþrotaskipti, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili telur sig eiga olíumálverk eftir Jóhannes S. Kjarval og standklukku, sem varnaraðili hafi í umráðum sínum. Óumdeilt er að munir, sem sóknaraðili auðkennir á þennan hátt, séu í vörslum varnaraðila, sem er dóttir A heitins og meðal erfingja eftir hann, en hún hefur andmælt því að þessir munir tilheyri sóknaraðila. Með beiðni til héraðsdóms 27. febrúar 2007 krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði gert að afhenda sér munina. Mál þetta var þingfest af því tilefni 16. mars 2007, en með hinum kærða úrskurði var kröfu sóknaraðila sem fyrr segir hafnað. Um heimild fyrir framangreindri kröfu vísar sóknaraðili til 3. mgr. 82. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt því ákvæði getur skiptastjóri í þrotabúi krafist þess að þrotamanni eða forráðamanni félags eða stofnunar, sem er til gjaldþrotaskipta, verði gert með dómsúrskurði að afhenda sér eign þrotabús, sem hann hefur í vörslum sínum, eða veita aðgang að húsnæði, þar sem ástæða er til að ætla að finna megi eignir eða gögn búsins. Ákvæði þetta geymir ekki heimild til að beina kröfu sem þessari að öðrum en þeim, sem hér var getið, og verður því af þeim sökum ekki beitt gagnvart varnaraðila. Verður því ekki komist hjá að vísa máli þessu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Rétt er að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 9/2004
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Sóknaraðili kærði til Hæstaréttar dóm Félagsdóms þar sem hann var dæmdur til að greiða varnaraðila févíti og vísaði um kæruheimild til 4. tl. 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 3. gr. laga nr. 20/2001. Málinu var vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti þar sem kæran barst Félagsdómi eftir að viku kærufrestur var liðinn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. desember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. janúar sl. Kærður er dómur Félagsdóms 22. desember 2003, þar sem Samherji hf. var dæmdur til að greiða varnaraðila févíti að fjárhæð 342.110 krónur. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 4. töluliðar 67. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur, sbr. 3. gr. laga nr. 20/2001. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu varnaraðila um greiðslu févítis, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði dómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Samkvæmt endurriti úr þingbók Félagsdóms var sótt þing af hálfu sóknaraðila við uppkvaðningu hins kærða dóms 22. desember sl. Kæra sóknaraðila 29. desember barst ekki Félagsdómi fyrr en 30. sama mánaðar. Var þá liðinn einnar viku frestur til að kæra dóminn samkvæmt 67. gr. laga nr. 80/1938. Samkvæmt því verður að vísa málinu frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Samtök atvinnulífsins fyrir hönd Landssambands íslenskra útvegsmanna fyrir hönd Útvegsmannafélags Norðurlands vegna Samherja hf., greiði varnaraðila, Vélstjórafélagi Íslands, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Dómur Félagsdóms 22. desember 2003. Mál þetta var dómtekið 25. nóvember síðastliðinn að afloknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er Vélstjórafélag Íslands, Borgartúni 18, Reykjavík Stefndi er Samtök atvinnulífsins, Borgartúni 35, Reykjavík, f.h. Landssambands íslenskra útvegsmanna, Borgartúni 35, Reykjavík, f.h. Útvegsmannafélags Norðurlands, Fiskitanga, Akureyri, vegna Samherja hf., Glerárgötu 30, Akureyri. Dómkröfur stefnanda: Að viðurkennt verði að Samherji hf. hafi brotið gegn ákvæði 1. mgr. gr. 5.12. í kjarasamningi milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands með því að tryggja ekki Kolbeini Sigmundssyni, kt. 031261-2369, Rituhöfða 13, Mosfellsbæ, Brynjari Sigurðssyni, kt. 250466-3159, Grundargerði 2f, Akureyri, og Sigurði G. Vilmundarsyni, kt. 060352-4459, Mávahlíð 5, Akureyri, félagsmönnum Vélstjórafélags Íslands, frí við löndun úr frystitogaranum Baldvin Þorsteinssyni, EA-10, skipaskrárnúmer 2212, miðvikudaginn 18. júní 2003. Að Samherja hf. verði gert að greiða stefnanda févíti að fjárhæð 342.110 krónur samkvæmt gr. 1.56. í kjarasamningi milli Landssambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands, sem renni í félagssjóð stefnanda, vegna brots á ákvæði gr. 5.12. í kjarasamningnum, með því að tryggja ekki vélstjórunum Kolbeini Sigmundssyni, kt. 031261-­2369, Rituhöfða 13, Mosfellsbæ, Brynjari Sigurðssyni, kt. 250466-3159, Grundargerði 2f, Akureyri, og Sigurði G. Vilmundarsyni, kt. 060352-4459, Mávahlíð 5, Akureyri, félagsmönnum Vélstjórafélags Íslands, frí við löndun úr frystitogaranum Baldvin Þorsteinssyni EA-10, skipaskrárnúmer 2212, miðvikudaginn 18. júní 2003. Að Samherja hf. verði gert að greiða dráttarvexti af 342.110 krónum frá 18. júní 2003 til greiðsludags. Að Samtök atvinnulífsins, fyrir hönd Landssambands íslenskra útvegsmanna, fyrir hönd Útvegsmannafélags Norðurlands vegna Samherja hf., verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefnda: Aðallega að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að stefnukrafa verði lækkuð. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Málavextir: Stefndi, Samherji hf., gerir út skipið Baldvin Þorsteinsson EA-10 sem er 2968 brúttórúmlesta frystitogari. Landað var úr skipinu 18. júní 2003 í Reykjavíkurhöfn 491 tonni af frystum karfa. Þann dag gegndi Kolbeinn Sigmundsson, Rituhöfða 13, Mosfellsbæ, stöðu yfirvélstjóra, Brynjar Sigurðsson, Grundargerði 2f, Akureyri, gegndi stöðu 1. vélstjóra og stöðu 2. vélstjóra gegndi Sigurður G. Vilmundarson. Allir eru mennirnir félagsmenn stefnanda. Stefnandi krafðist févítis úr hendi stefnda, Samherja hf., með bréfi 4. september 2003, auk dráttarvaxta og málskostnaðar, en kröfunni var hafnað. Hefur stefnandi því höfðað mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda: Samkvæmt ákvæði 1. mgr. gr. 5.12. í kjarasamningi milli stefnda, Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna, og stefnanda skuli vélstjórar á togurum eiga frí við löndun. Ákvæði þetta sé að finna í kafla 5.10. í kjarasamningnum en sá kafli beri fyrirsögnina „Togarar”. Í kafla 5.20. kjarasamningsins, sem beri fyrirsögnina „Frystitogarar”, sé ekki fjallað um skyldur vélstjóra til að landa afla úr frystitogurum. Baldvin Þorsteinsson EA-10 sé frystitogari en framangreint ákvæði um löndunarfrí vélstjóra taki einnig til hans enda segi svo í ákvæði gr. 5.25. í kjarasamningi aðila, sem beri yfirskriftina „Vinna vélstjóra og gildissvið”: „Þurfi vélstjórar að hafa eftirlit með skipum skal þeim greitt kaup samkvæmt launatöflu samningsaðila. - Að öðru leyti en því er hér greinir um frystitogara gilda ákvæði hinna almennu bátakjarasamninga eins og við á um togara”. Framangreint ákvæði sé afdráttarlaust og sé með því meðal annars vísað til ákvæðis 1. mgr. gr. 5.12. í kjarasamningnum um löndunarfrí vélstjóra. Þá sé annað sambærilegt ákvæði að finna í frystitogarakaflanum þar sem vísað sé til ákvæðanna í togarakaflanum, sbr. ákvæði 8. mgr. gr. 5.26., en þar segi: „Að öðru leyti gilda öll almenn ákvæði eins og við á um skip samsvarandi stærðar á togveiðum”. Framkvæmdastjóri stefnda, Landssambands íslenskra útvegsmanna, hafi haldið því fram að ekkert hafi verið athugavert við þær fyrirskipanir framkvæmdastjóra stefnda, Samherja hf., þann 18. júní 2003 að vélstjórar skipsins skyldu vera að vinnu er landað var úr skipinu. Í þeim efnum vísi framkvæmdastjórinn til ákvæðis gr. 13.04. í kjarasamningnum en þar segi: „Skipverjum skal ekki skylt að landa frystum afla, en geri þeir það skal það greitt sérstaklega”. Ákvæði gr. 13.04. sé að finna í XIII. kafla kjarasamningsins sem beri yfirskriftina „Uppsjávarveiðar þar sem afli er frystur um borð”. Síðan segi í ákvæði gr. 13.01. sem beri yfirskriftina „Gildissvið”: „Ákvæði þessa kafla eiga við um veiðar á uppsjávarfiski á Vilhelm Þorsteinssyni EA-11, skipaskrárnúmer 2410, þ.m.t. loðnu, síld, kolmunna og makríl, með nót- og flotvörpu þar sem afli er að hluta eða öllu leyti frystur um borð. Þegar veitt er eingöngu í bræðslu gilda ákvæði kjarasamningsins”. Eins og framangreind ákvæði beri skýrlega með sér þá sé um sérákvæði að ræða en sérákvæði beri ávallt að skýra þröngt. Gildissvið þessara sérákvæða sé eingöngu uppsjávarveiðar. Þau taki með öðrum orðum ekki til bolfiskveiða og þar með ekki til karfaveiða en sá afli, sem landað hafi verið úr Baldvini Þorsteinssyni EA-10 þann 18. júní 2003, hafi samanstaðið af djúpkarfa annars vegar og úthafskarfa hins vegar. Hingað til hafi karfi ekki verið talinn uppsjávarfiskur og djúpkarfinn alls ekki. Févítiskrafa stefnanda byggi á ákvæði gr. 1.56. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands en í ákvæðinu segi: „Kjarasamningsbrot varðar útgerðarmann févíti allt að kr. 342.110,00 er renni í félagssjóð Vélstjórafélags Íslands”. Líta verði til þess að fyrirsvarsmenn stefnda, Samherja hf., hafi brotið gegn áskilnaði ákvæðis gr. 5.12. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands af ásetningi og látið mótmæli talsmanna sjómannasamtakanna eins og vind um eyru þjóta. Krafist er að stefnda, Samherja hf., verði gert að greiða stefnanda dráttarvexti af 342.110 krónum frá 18. júní 2003 til greiðsludags en ætluð brot stefnda hafi átt sér stað þann dag. Málskostnaðarkrafa stefnanda sé byggð upp með þeim hætti sem Félagsdómur hafi þegar dæmt í máli nr. F-15/2001: Vélstjórafélag Íslands gegn Samtökum atvinnulífsins, fyrir hönd Landssambands íslenskra útvegsmanna, fyrir hönd Útvegsmannafélags Snæfellsness vegna Bervíkur ehf. Málsástæður og lagarök stefnda: Auk kröfu um að stefndi verði dæmdur til greiðslu févítis krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða dráttarvexti af févítinu frá 18. júní 2003 til greiðsludags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Ákvörðun um vexti á ekki undir valdsvið Félagsdóms eins og það er markað samkvæmt 44. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur með áorðnum breytingum. Ber því að vísa þessum þætti í kröfugerð stefnanda sjálfkrafa frá dómi. Að öðru leyti fellur sakarefnið undir valdsvið dómsins samkvæmt 2. tölul. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 80/1938. Í málinu er um það deilt hvort vinna tilgreindra félagsmanna stefnanda við þá löndun úr skipi stefnda, Samherja hf., Baldvin Þorsteinssyni EA-10, sem fram fór í Reykjavíkurhöfn 18. júní 2003, hafi falið í sér brot á því ákvæði kjarasamnings aðila sem kveður á um að vélstjórar skuli eiga frí við löndun. Stefnandi telur að svo sé og vísar til samningsákvæða þar að lútandi er séu skyldubundin og ófrávíkjanleg. Af hálfu stefnda er því á hinn bóginn haldið fram að engu broti á ákvæðum kjarasamnings hafi verið fyrir að fara enda hafi áhöfnin tekið að sér löndun gegn greiðslu samkvæmt eigin ákvörðun án fyrirmæla útgerðar þar um en það hafi skipverjum verið fyllilega heimilt. Þá hafi enginn félagsmanna stefnanda unnið við umrædda löndun. Það skip hins stefnda útgerðarfélags, sem hér um ræðir, er frystitogari og hafði verið á karfaveiðum. Umrætt sinn var landað úr skipinu frystum karfa, djúpkarfa og úthafskarfa og var um svonefnda „millilöndun” að ræða en í því tilviki rýfur löndun ekki veiðiferð. Fram er komið að um nýlundu var að ræða við löndunina þar sem áður hafði verið gengið frá aflanum á bretti í lest skipsins. Í 1. mgr. gr. 5.12. í kjarasamningi aðila er mælt svo fyrir að á togurum skuli vélstjórar hafa frí við löndun. Í þeim kafla kjarasamningsins (5.2.), sem fjallar um frystitogara, er ekki mælt sérstaklega fyrir um frí skipverja við löndun en í gr. 5.25., er um gildissvið eftirfarandi tekið fram: „Að öðru leyti en því er hér greinir um frystitogara gilda ákvæði hinna almennu bátakjarasamninga eins og við á um togara”. Samkvæmt þessu verður að telja að greint ákvæði gr. 5.12. um frí við löndun gildi í greindu tilviki og verður ekki séð að um það sé ágreiningur. Fram er komið í málinu að þegar löndunin fór fram var notaður skipskrani til að hífa bretti úr lest og þá voru lyftarar brúkaðir til að færa bretti til svo að unnt yrði að hífa þau. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þar sem það sé hluti af vinnuskyldu vélstjóra að sjá um að gera við bæði krana og lyftara, bili búnaður þeirra, hafi þátttaka þeirra í lönduninn verið rökbundin nauðsyn þess að hún gæti farið fram. Þykir verða að leggja til grundvallar að svo hafi verið og verður stefndi að bera hallann af því að hafa ekki sýnt fram á hið gagnstæða. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur. Málið dæma Helgi I. Jónsson, Gylfi Knudsen, Kristjana Jónsdóttir, Gunnar Sæmundsson og Valgeir Pálsson. Dómsorð: Stefndi, Samherji hf., braut gegn ákvæði 1. mgr. gr. 5.12. í kjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfélaga Landssambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands. Stefndi, Samherji hf. greiði 342.110 krónur í févíti, er renni í félagssjóð Vélstjórafélags Íslands, en kröfu um dráttarvexti er vísað sjálfkrafa frá dómi. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, fyrir hönd Landssambands íslenskra útvegsmanna, fyrir hönd Útvegsmannafélags Norðurlands vegna Samherja hf., greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað. Í kafla 5.20 í gildandi kjarasamningi stefnanda við stefnda Samtök atvinnulífsins vegna aðildarfélaga LÍÚ er fjallað um kjör vélstjóra á frystitogurum. Í grein 5.25 eru ákvæði um vinnu vélstjóra og gildissvið. Þar segir í 1. mgr. að vélstjórum skuli greitt kaup samkvæmt launatöflu samningsaðila þurfi þeir að hafa eftirlit með skipum. Í 2. mgr. sömu greinar kemur fram að öðru leyti en því sem greinir í þessum kafla um frystitogara “gilda ákvæði hinna almennu bátakjarasamninga eins og við á um togara.” Í grein 5.13 í kafla 5.10 í kjarasamningnum, sem á almennt við um togara, segir í 1. málslið 1. mgr. að við komu skips úr veiðiferð skuli vaktmaður úr landi taka við gæslu í vélarúmi. Í 3. mgr. þessarar sömu greinar segir að sú aðalregla skuli gilda að útgerðarmaður sjái um að vélstjórar þurfi ekki að hafa eftirlit með skipi, þegar hafnarfrí eru gefin. Framangreind ákvæði ber að hafa í huga, þegar metið er hvort Samherji hf. hafi brotið gegn 1. mgr. greinar 5.12 í kjarasamningnum, sbr. 2. mgr. greinar 5.25, með því að hafa ekki tryggt þremur tilgreindum vélstjórum frí við löndun úr frystitogaranum Baldvini Þorsteinssyni EA-10 þann 18. júní 2003. Einn vélstjóranna, Kolbeinn Sigmundsson, kom fyrir dóm. Hann bar að um svokallaða “millilöndun” hafi verið að ræða og í því hafi falist að skipið hafi komið til hafnar einungis í því skyni að landa afla úr skipinu og halda svo yfirstandandi veiðiferð áfram. Vélstjórarnir hafi unnið venjubundin störf um borð í skipinu meðan á löndun stóð. Í þeim efnum hafi engin breyting orðið á störfum þeirra frá því sem að jafnaði hefur tíðkast, þegar unnið er við löndun úr skipinu. Þeir hafi ekki tekið beinan þátt í sjálfri löndunarvinnunni. Eins og hér stóð á var því ekki um það að tefla að skipið hafi verið að koma úr veiðiferð og ekki heldur að hafnarfrí hafi verið gefið meðan á viðdvöl skipsins stóð í Reykjavíkurhöfn. Af málflutningi aðila verður ekki annað skilið en þetta sé ágreiningslaust með þeim. Sú staða var því ekki uppi umrætt sinn að vaktmaður úr landi skyldi taka við gæslu í vélarúmi eða útgerðarmaður hafi átt að sjá um að vélstjórar þyrftu ekki að hafa eftirlit með skipinu, sbr. 1. og 3. mgr. greinar 5.13. Ekkert liggur fyrir í málinu að ráðnir vélstjórar á Baldvini Þorsteinssyni EA í umræddri veiðiferð hafi meðan á lönduninni stóð sinnt öðrum störfum en venjulegu eftirliti með skipinu eins og þeir kunna að þurfa að sinna, sbr. m.a. 1. mgr. greinar 5.25. Ákvæði 1. mgr. greinar 5.12., um að á togurum skulu vélstjórar hafa frí við löndun, verður ekki skilið svo að við þessar aðstæður sé vélstjórum á frystitogurum gert ókleift að sinna störfum sínum um borð í skipinu jafnvel þótt samtímis sé unnið við löndun úr því. Þá eru ákvæði kjarasamningsins, sem hér eru til skoðunar, alls ekki svo skýr og afdráttarlaus að Samherja hf. verði gert að greiða févíti í félagssjóð stefnanda samkvæmt grein 1.56 í kjarasamningnum. Að framangreindu virtu verður að telja að ekki sé unnt að taka kröfur stefnanda til greina. Atkvæði mitt verður því að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og eftir atvikum sé rétt að stefnandi greiði stefnda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 670/2006
Kærumál Upplýsingaskylda Fjarskipti Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá
S krafðist þess að O ehf. og S hf. yrði gert skylt að upplýsa um öll símanúmer sem notað höfðu ákveðinn gsm sendi á tíu klukkustunda tímabili vegna rannsóknar á bruna í fiskimjölsverksmiðju. Talið var að þessi krafa gengi lengra en rúmaðist innan heimilda 86. gr. og 87. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og var henni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 22. desember 2006, sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 21. desember 2006, þar sem varnaraðilum var gert skylt að afhenda sóknaraðila „lista yfir þau símanúmer sem notuðu gsm-sendinn á Hánni í Vestmannaeyjum sem snýr í átt að Friðarhöfn og hefur einkennisnúmerið 21060 á tímabilinu frá kl. 12:00 laugardaginn 16. desember til kl. 22:00 þann sama dag.“ Með úrskurðinum var varnaraðilum einnig gert skylt „að afhenda lista um úr og í hvaða símanúmer var hringt á umræddum tíma og lista yfir sendar og mótteknar SMS sendingar.“ Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að honum verði afhentur listi yfir þau símanúmer sem notuðu umræddan gsm sendi á fyrrgreindu tímabili. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði rannsakar lögregla nú orsök bruna sem varð í fiskimjölsverksmiðju Ísfélags Vestmannaeyja hf. að kvöldi 16. desember 2006. Í greinargerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti segir að ekki liggi fyrir endanlegar niðurstöður tæknideildar um orsök brunans, en samkvæmt bráðabirgðaniðurstöðu sé nánast örugglega um íkveikju af ásetningi að ræða. Lögð er áhersla á að þeir listar sem krafan beinist að hafi að geyma töluverðan fjölda símanúmera sem hafi verið í notkun á umræddu svæði á fyrrgreindu tímabili. Ætlunin sé að bera listana saman við önnur gögn lögreglunnar og geti þeir því skipt miklu máli við rannsóknina. Vísað er til þess að upplýsingarnar sem óskað er eftir séu almenns eðlis og víðtækar, en friðhelgi einkalífs sé ekki stefnt í hættu með afhendingu þeirra. Telur sóknaraðili að uppfyllt séu skilyrði 86. gr. og 87. gr. laga nr. 19/1991 til að varnaraðilum verði gert skylt að veita umræddar upplýsingar. II. Samkvæmt b. lið 86. gr. og 87. gr. laga nr. 19/1991 getur lögregla krafist upplýsinga hjá síma- eða fjarskiptafyrirtækjum um símtöl eða fjarskipti við tiltekinn síma eða fjarskiptatæki að fengnum dómsúrskurði um skyldu þeirra til að veita slíkar upplýsingar, enda sé fullnægt skilyrðum 2. mgr. 87. gr. laganna. Skilyrði þess að greindum lagaákvæðum verði beitt er að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að tiltekinn sími eða fjarskiptatæki hafi verið notað í tengslum við refsivert brot, sbr. dóm Hæstaréttar í dómasafni 2001 blaðsíðu 1339. Í málinu er sú aðstaða ekki fyrir hendi og hefur því ekki verið haldið fram að notendur tiltekinna símtækja hjá varnaraðilum tengist þeim bruna sem til rannsóknar er. Beinist krafa sóknaraðila þvert á móti að því að veittar verði upplýsingar um öll þau símtæki sem notuðu umræddan gsm sendi á tíu klukkustunda tímabili. Við úrlausn málsins verður að leggja til grundvallar að heimildum til að beita rannsóknarúrræðum samkvæmt 86. gr. og 87. gr. laga nr. 19/1991 séu settar þröngar skorður vegna friðhelgi einkalífs manna, sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar. Krafa sóknaraðila gengur lengra en rúmast innan þessara heimilda og verður henni því hafnað. Varnaraðilum verður dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, sýslumannsins í Vestmannaeyjum, um að varnaraðilum, Og fjarskiptum ehf. og Símanum hf., verði gert skylt að afhenda lögreglunni í Vestmannaeyjum lista yfir öll þau símanúmer sem notuðu gsm sendinn á Hánni í Vestmannaeyjum sem snýr að Friðarhöfn og hefur einkennisnúmerið 21060 á tímabilinu frá klukkan 12 laugardaginn 16. desember til klukkan 22 sama dag. Jafnframt er hafnað kröfu um að varnaraðilum verði gert skylt að afhenda lista yfir símanúmer sem hringt var úr og í á umræddu tímabili og lista yfir SMS sendingar. Kærumálskostnaður varnaraðila, 100.000 krónur til hvors um sig, greiðist úr ríkissjóði
Mál nr. 20/2005
Umhverfismat Starfsleyfi Stjórnsýsla Aðild Áfrýjunarheimild Frávísun frá héraðsdómi að hluta Frávísun frá Hæstarétti að hluta Gjafsókn
Umhverfismat. Starfsleyfi. Stjórnsýsla. Aðild. Áfrýjunarheimild. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi. Frávísun máls að hluta frá Hæstarétti. Gjafsókn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 14. janúar 2005. Í aðalsök krefjast þeir sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra frá 15. apríl 2003, en þar staðfesti ráðherra ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 varðandi matsskyldu álvers í Reyðarfirði með allt að 322.000 tonna ársframleiðslu. Í gagnsök krefjast þeir aðallega frávísunar frá Hæstarétti á þeim kröfum gagnáfrýjanda sem sættu frávísun í héraði og staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um ákvörðun umhverfisráðherra frá 14. júlí 2003 um frávísun á kæru gagnáfrýjanda varðandi útgáfu starfsleyfis Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 fyrir álveri í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. Aðaláfrýjendur Alcoa á Íslandi ehf. og Fjarðaál sf. krefjast þess til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Aðaláfrýjendur krefjast allir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2005. Í aðalsök krefst hann staðfestingar héraðsdóms en í gagnsök að hrundið verði frávísun héraðsdóms á kröfum hans að því er varðar fjármálaráðuneytið, íslenska ríkið og Reyðarál ehf. Jafnframt verði hrundið frávísun héraðsdóms á kröfu gagnáfrýjanda um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir álver á iðnaðarsvæðinu við Hraun í Reyðarfirði og hún verði þess í stað ómerkt. Loks krefst hann þess að ómerkt verði ákvörðun umhverfisráðherra frá 14. júlí 2003, um að vísa frá kæru gagnáfrýjanda 28. mars 2003 á fyrrnefndri ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. sama mánaðar um útgáfu starfsleyfis fyrir álver í Reyðarfirði. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi. Gagnstefndi Reyðarál ehf. krefst aðallega að kröfum á hendur sér verði vísað frá Hæstarétti en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi gagnáfrýjanda. I. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið sérstaklega flutt um kröfu stefndu í gagnsök um frávísun frá réttinum á þeim kröfum gagnáfrýjanda sem sætt höfðu frávísun í héraðsdómi. Halda gagnstefndu því fram að þar sem frávísun dómkrafna gagnáfrýjanda var ekki kærð til Hæstaréttar komi þær ekki til álita. Gagnáfrýjandi hefur mótmælt þessu með þeim rökum að þetta fái ekki staðist þar sem ákvörðun um frávísun þessara þátta málsins hafi verið tekin með dómi en ekki úrskurði. Í héraðsdómi eru raktar ástæður þess að vísað var frá kröfum gagnáfrýjanda á hendur fjármálaráðherra, íslenska ríkinu og Reyðaráli ehf. og einnig fyrir frávísun kröfu gagnáfrýjanda um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir álveri á iðnaðarsvæðinu Hrauni í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. Þar eru einnig tíunduð rök fyrir því að vísa frá kröfu gagnáfrýjanda um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 14. mars 2002 þar sem staðfestur var úrskurður Skipulagsstofnunar 31. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum 1. og 2. áfanga álvers í Reyðarfirði með 420.000 tonna ársframleiðslu, en gagnáfrýjandi unir þessu síðastgreinda ákvæði héraðsdóms. Héraðsdómari vísaði framangreindum kröfum gagnáfrýjanda sjálfkrafa frá dómi og leysti jafnframt í sama dómi úr efni annarra krafna hans samkvæmt 4. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt bókun í þinghaldi 6. október 2004 virtist hann þó fyrir aðalflutning málsins hafa talið að hnökrar væru á málatilbúnaði gagnáfrýjanda sem kynnu að valda sjálfkrafa frávísun. Hefði honum verið rétt að taka þessi atriði málsins sérstaklega til meðferðar. Til þess að fá endurskoðun á fyrrnefndum frávísunarákvæðum héraðsdóms varð gagnáfrýjandi hins vegar að kæra þau til Hæstaréttar eftir reglum XXIV. kafla laga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar í dómasafni 1994, bls. 1293 og 2869, og 21. október 2004 í máli nr. 48/2004. Með því að þessa var ekki gætt geta þessi ákvæði héraðsdómsins ekki komið til álita fyrir Hæstarétti og verður að vísa frá réttinum kröfum áfrýjanda, sem að þeim snúa. Hefur þá engin afstaða verið tekin til réttmætis þessara ákvæða héraðsdómsins. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda. Þó getur enginn, sem um þau leitar úrskurðar, komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms. Að fenginni framangreindri niðurstöðu um frávísunarákvæði héraðsdóms stendur eftir að Hæstiréttur fjalli um það hvort umhverfisráðherra hafi 15. apríl 2003 farið að réttum lögum þegar hann úrskurðaði um kæru gagnáfrýjanda á ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 um matsskyldu álvers í Reyðarfirði með allt að 322.000 tonna ársframleiðslu. Jafnframt hvort sami ráðherra hafi 14. júlí 2003 fylgt réttum lagaákvæðum þegar hann vísaði frá kæru gagnáfrýjanda á ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir sama álver. Samkvæmt málflutningi gagnáfrýjanda ber að skilja kröfugerð hans svo að hann leiti ógildingar þessara úrskurða umhverfisráðherra. Samkvæmt upplýsingum aðaláfrýjenda er starfsleyfi fyrir umræddu álveri á hendi Alcoa á Íslandi ehf., en sótt hefur verið um að það færist yfir til Fjarðaáls sf. Verður að skilja aðila svo að ekki sé fyrir Hæstarétti ágreiningur um aðild málsins. II. Fyrra ágreiningsefni aðilanna varðar það hvort nauðsyn hafi borið til þess áður en veitt yrði starfsleyfi fyrir álveri í Reyðarfirði, sem framleiddi allt að 322.000 tonn á ári, að fram færi mat á umhverfisáhrifum, þótt fyrir lægi mat á umhverfisáhrifum 1. og 2. áfanga álvers með 422.000 tonna ársframleiðslu á sama stað. Heldur gagnáfrýjandi því fram að skylt hafi verið að líta á fyrirhugað álver sem nýja framkvæmd, óskylda þeirri fyrri, og því fortakslaust matsskylda samkvæmt 5. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Þetta staðfesti upplýsingar um verulega aukinn mengandi útblástur. Án sjálfstæðs mats á fyrirhugaðri framkvæmd verði ekki fullyrt hver séu áhrif einstakra mengunarþátta, sérstaklega þar sem um aðra tækni og mengunarvarnir sé að ræða. Aðaláfrýjendur halda því hins vegar fram að úrskurðurinn 15. apríl 2003 varði breytingar á framkvæmd, sem komið hafi verið að því að heimila þegar þáverandi framkvæmdaraðili féll frá henni. Mati á umhverfisáhrifum hennar hafi verið lokið. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, sbr. 13. lið 2. viðauka við lögin, skuli breytingar og viðbætur við framkvæmdir háðar mati á umhverfisáhrifum þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skuli framkvæmdaraðili tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaða framkvæmd og stofnunin taka ákvörðun um það hvort framkvæmdin skuli háð mati samkvæmt lögunum. Þetta hafi stofnunin gert meðal annars með því að leita umsagnar helstu sérfræðistofnana landsins á þessu sviði. Á grundvelli þessarar sérþekkingar hafi stofnunin tekið ákvörðun sína 20. desember 2002 um að ekki þyrfti til að koma nýtt umhverfismat. Þetta hafi umhverfisráðherra síðar staðfest með úrskurði 15. apríl 2003. Þessu lögbundna mati Skipulagsstofnunar og ráðherra hafi gagnáfrýjandi ekki hnekkt. Málsatvikum eru gerð ítarleg skil í héraðsdómi og eru þau að mestu óumdeild. Þar er greint frá fyrirætlunum um stórvirkjanir í jökulsám norðan Vatnajökuls og hugmyndir norska fyrirtækisins Hydro Aluminium AS, dótturfélags Norsk Hydro, um byggingu álvers í Reyðarfirði, sem Reyðarál hf. ræki. Jafnframt er frá því skýrt að norska fyrirtækið hafi fallið frá fyrirætlunum sínum og að samningar hafi verið gerðir við bandaríska fyrirtækið Alcoa um álverksmiðju. Í héraðsdómi greinir frá því að Skipulagsstofnun hafi 1. nóvember 2002 borist drög að tilkynningu um breytt álver á vegum Alcoa í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. Reyðarál ehf., nú Alcoa á Íslandi ehf., hafi síðan 22. sama mánaðar lagt fram fyrirspurn til stofnunarinnar um hvort breyting á fyrirætlunum félagsins um byggingu álvers í Reyðarfirði væri matsskyld. Fylgdi erindinu skýrsla þar sem borin voru saman umhverfisáhrif þess 420.000 tonna álvers, sem áður var ætlað að reisa í tveimur áföngum, og 322.000 tonna fyrirhugaðs álvers, sem byggja átti í einum áfanga. Í skýrslunni sagði að loftdreifingarútreikningum vegna síðarnefnda álversins væri ekki lokið, en unnið væri að þeim. Lýst var sex ólíkum kostum sem til greina kæmu við hreinsun útblásturs. Þá var sagt að þegar útreikningar lægju fyrir í desember 2002 og mögulegur hreinsibúnaður kannaður með tilliti til tæknilegra eiginleika og hagkvæmni, yrði lokaákvörðun tekin. Því var lýst yfir að markmið Alcoa væri að uppfylla að minnsta kosti þær kröfur, sem þegar hefðu verið settar með skilgreiningu þynningarsvæðis umhverfis áður fyrirhugað álver. Samkvæmt ákvæði 3.20 í reglugerð nr. 786/1999 um mengunarvarnaeftirlit er þynningarsvæði „sá hluti viðtaka þar sem þynning mengunar á sér stað og ákvæði starfsleyfis kveða á um að mengun megi vera yfir umhverfismörkum eða gæðamarkmiðum.“ Tillaga að þynningarsvæði fyrir fyrirhugaða fyrri framkvæmd hafði verið unnin í samráði við Hollustuvernd ríkisins og náði frá vesturmörkum friðlands við Hólmanes í austri að Hagalæk í vestri, 1-2 km frá byggðinni á Búðareyri við Reyðarfjörð. Samkvæmt útreikningum í samanburðarskýrslunni var árleg losun óhreinsaðs brennisteinstvíoxíðs (SO2) í andrúmsloftið ætluð 4.765 tonn og losun loftkennds flúoríðs (HF) 78,8 tonn. Ekki var að finna upplýsingar um losun hreinsaðs brennisteinstvíoxíðs líkt og í fyrri matsskýrslu fyrir 420.000 tonna álverið þar sem gert hafði verið ráð fyrir hreinsun útblásturs meðal annars með vothreinsivirki. Samkvæmt skýrslunni var árlegur útblástur óhreinsaðs brennisteinstvíoxíðs frá áður fyrirhuguðu álveri og rafskautaverksmiðju 6.785 tonn miðað við 420.000 tonna ársframleiðslu. Þessum útblæstri átti að ná niður með vothreinsivirki þannig að hann yrði eftir hreinsun 828 tonn. Útblástur loftkennds flúoríðs áður fyrirhugaðs álvers og rafskautaverksmiðju var ætlaður 55 tonn. Skipulagsstofnun mun hafa leitað umsagna alls 15 opinberra stofnana vegna framangreinds erindis Reyðaráls ehf., þar á meðal Veðurstofu Íslands, Heilbrigðiseftirlits Austurlands, Náttúruverndar ríkisins og Hollustuverndar ríkisins. Í bréfi framkvæmdaraðila 17. desember 2002, sem ritað mun í tilefni af umsögn Hollustuverndar ríkisins, kom fram að niðurstöður loftdreifingarútreikninga hefðu ekki legið fyrir fyrr en þá og verið kynntar Skipulagsstofnun, Hollustuvernd ríkisins og Veðurstofu Íslands sama dag. Í bréfinu sagði meðal annars að samkvæmt niðurstöðum þessara útreikninga falli 0,2 µg/m3 jafnstyrkslína loftkennds flúoríðs yfir gróðrartímabilið vel innan áður skilgreinds þynningarsvæðis. Um brennisteinstvíoxíð sagði að miðað væri við rafskaut með lágu brennisteinsinnihaldi (1,5%) og 78 m háa skorsteina við þurrhreinsivirki, en þetta sé einn þeirra kosta sem kynntir hafi verið í samanburðarskýrslu til þess að uppfylla umhverfismörk um styrkleika brennisteinstvíoxíðs utan áður skilgreinds þynningarsvæðis. Þá sagði að með þessu móti yrði heildarútblástur brennisteinstvíoxíðs nokkru minni en óhreinsaður útblástur samkvæmt samanburðarskýrslu eða 3.575 tonn á ári. Fram kom í bréfinu að skýrsla um loftdreifingarútreikninga myndi liggja fyrir í endanlegri mynd á athugasemdatíma starfsleyfisferils sem þá var hafinn. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 komst hún að þeirri niðurstöðu að fyrirhuguð breyting á áformum um byggingu álvers í Reyðarfirði væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi ekki háð umhverfismati samkvæmt 6. gr. laga nr. 106/2000. Í ákvörðuninni sagði að samkvæmt framlögðum gögnum framkvæmdaraðila fælust breytingar á áformum um byggingu álvers í Reyðarfirði meðal annars í því að ársframleiðsla þess ætti að verða 100.000 tonnum minni en fyrri áætlanir hefðu gert ráð fyrir. Rafskautaverksmiðja, sem fyrirhuguð hafi verið, yrði ekki byggð og drægi það úr útblæstri PAH efna. Kerbrotum yrði ekki fargað hérlendis heldur flutt út til endurvinnslu. Kerbrot yrðu geymd í allt að hálft ár og myndi sérstök aðgerðaáætlun gilda um söfnun og geymslu þeirra. Ekki væri gert ráð fyrir vothreinsun heldur notuð þurrhreinsun á útblæstri álversins. Þetta myndi draga verulega úr styrk mengandi efna í frárennsli frá álverinu. Með lægra innihaldi brennisteinstvíoxíðs í rafskautum og 78 m háum skorsteinum á þurrhreinsivirki hafi verið sýnt fram á að styrkur brennisteinstvíoxíðs yrði líklega undir umhverfismörkum alls staðar umhverfis álverið. Gagnáfrýjandi kærði þessa ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra 20. janúar 2003, sem úrskurðaði um kæru hans 15. apríl sama ár. Efni úrskurðarins er rakið í héraðsdómi. Niðurstaða hans var sú að einkum yrði að meta umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar með tilliti til mengunar enda væri með framkvæmdinni fyrst og fremst verið að breyta mengunarvarnarbúnaði. Umfang framkvæmdarinnar hafi ekki aukist og dregið hafi úr umhverfisáhrifum varðandi tiltekna þætti. Þá hafi hvorki þynningarsvæðið verið stækkað né myndi styrkur loftkenndra mengunarefna fara yfir umhverfismörk samkvæmt gildandi reglugerðum. Taldi ráðuneytið að fyrirhuguð breyting á áformum um byggingu álvers í Reyðarfirði væri ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og staðfesti því ákvörðun Skipulagsstofnunar. III. Í 1. gr. laga nr. 106/2000 kemur fram markmið laganna, en það er í fyrsta lagi að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd, sem kann vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgir, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum. Í öðru lagi að stuðla að samvinnu þeirra, sem hafa hagsmuna að gæta eða láta sig málið varða vegna framkvæmdar, sem áhrif hefur á umhverfið, og í þriðja lagi að kynna almenningi umhverfisáhrif framkvæmdar, sem kann að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, og mótvægisaðgerðir vegna þeirra og að almenningur komi að athugasemdum og upplýsingum, áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar er kveðinn upp. Í 5. gr. laganna er kveðið á um framkvæmdir, sem ávallt eru matsskyldar samkvæmt lögunum, en það eru þær framkvæmdir sem um ræðir í 1. viðauka við lögin. Óumdeilt er að álver eru ávallt matsskyld samkvæmt þessu ákvæði. Í 6. gr. laganna er fjallað um framkvæmdir, sem kunna að vera háðar mati á umhverfisáhrifum, og í 1. mgr. sagt að það séu þær, sem tilgreindar eru í 2. viðauka við lögin, þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Samkvæmt l. lið 3. gr. laganna eru umhverfisáhrif umtalsverð sé ekki hægt að fyrirbyggja eða bæta úr þeim með mótvægisaðgerðum. Samkvæmt 4. gr. sömu laga er það Skipulagsstofnun sem úrskurðar um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar og starfsemi er henni fylgir og tekur ákvörðun um hvort framkvæmd samkvæmt 6. gr. skuli háð umhverfismati. Skipulagsstofnun tók ákvörðun sína um fyrirhugað álver Alcoa á Íslandi ehf. í Reyðarfirði á grundvelli 6. gr., með vísun til 13. liðar 2. viðauka, en þar er sagt að matsskyldar séu allar breytingar og viðbætur við framkvæmdir samkvæmt 1. og 2. viðauka, sem þegar hafi verið leyfðar, framkvæmdar eða séu í framkvæmd og kunni að hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Að framan er því lýst að starfsleyfi hafði ekki verið gefið út fyrir álveri því sem reisa átti á vegum Reyðaráls hf., áður en fallið var frá þeim framkvæmdum. Mat á umhverfisáhrifum hafði þó farið fram og Hollustuvernd ríkisins, sem breytt var í Umhverfisstofnun með lögum nr. 164/2002, auglýst tillögu að starfsleyfi til athugasemda samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Athugasemdir höfðu því ekki verið afgreiddar og ákvörðun um útgáfu starfsleyfis ekki tekin samkvæmt 4. mgr. sömu greinar. Í starfsleyfi á samkvæmt 3. mgr. 5. gr. a. þessara laga, sbr. 4. gr. laga nr. 98/2002, að tilgreina rekstraraðila og staðsetningu starfsemi, tegund hennar og stærð, skilyrði, gildistíma og endurskoðun starfsleyfis, auk ákvæða um viðmiðunarmörk, orkunýtingu, meðferð úrgangs, mengunarvarnir, tilkynningarskyldu vegna óhappa eða slysa, innra eftirlit, vöktun, eftirlitsmælingar og rannsóknir, svo og rekstur og viðhald mengunarvarnabúnaðar, eftir því sem við á hverju sinni. Krefjast skal bestu fáanlegrar tækni við mengunarvarnir í þeim atvinnugreinum þar sem slíkt hefur verið skilgreint og skulu ákvæði um mengunarvarnir taka mið af því. Reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun, en hún var sett með heimild í lögum nr. 7/1998, hefur að geyma sambærileg ákvæði um efni starfsleyfis. Ljóst er að vinnuferli því, sem leitt gat til útgáfu starfsleyfis fyrir álveri Reyðaráls hf., var ekki lokið þegar fallið var frá framkvæmdunum. Verður ekki fram hjá því komist að álíta að afgreiðsla athugasemda við drög að starfsleyfi og útgáfa leyfisins sjálfs séu mikilvægur hluti leyfisferilsins. Þegar Skipulagsstofnun ákvað að ekki þyrfti að koma til nýs umhverfismats í skilningi laga nr. 106/2000 hafði starfsleyfi ekki verið gefið út fyrir áður fyrirhuguðu álveri. Voru því ekki skilyrði til að fara með erindi Reyðaráls ehf. eftir ákvæði 6. gr. laganna með stoð í 13. lið 2. viðauka við þau og breytir engu þótt undirbúningur að útgáfu starfsleyfisins hafi þá verið langt kominn. Þá var því lýst hér að framan að nota átti að einhverju leyti aðra tækni við framleiðslu í álveri Alcoa á Íslandi ehf. og taka átti með allt öðrum hætti á mengandi útblæstri frá verksmiðjunni, sem að auki var verulega ólík að útliti. Var því ekki unnt að líta á þetta sem sömu framkvæmd og umhverfismat hafði áður verið fengið um. Samkvæmt 5. lið 1. viðauka við lög nr. 106/2000 eru álver ávallt háð mati á umhverfisáhrifum, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Leiðir það til þess að nýtt umhverfismat þarf að fara fram. Þessi niðurstaða breytir því þó ekki að við það mat má nýta margt af því sem áður hafði verið unnið við umhverfismat fyrir ætlaða verksmiðju Reyðaráls hf. Fallist er því á niðurstöðu héraðsdóms um þennan þátt málsins og ógiltur úrskurður umhverfisráðherra frá 15. apríl 2003 varðandi matsskyldu álvers í landi Hrauns í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. IV. Með bréfi Reyðaráls ehf. 4. desember 2002 var óskað eftir því við Hollustuvernd ríkisins að gefið yrði út starfsleyfi til reksturs álvers í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. Í greinargerð sem fylgdi umsókninni var vísað til áðurgreindrar samanburðarskýrslu vegna umhverfismats. Eins og áður greinir kom þar fram að ekki lægju fyrir endanlegir loftdreifingarútreikningar en að framkvæmdaraðili hefði þá stefnu að ekkert frárennsli iðnaðarvatns yrði til sjávar. Tillaga Hollustuverndar ríkisins að starfsleyfi ásamt greinargerð, sbr. 3. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998, var gefin út 17. desember 2002 og auglýst í Lögbirtingablaði 18. sama mánaðar, eða tveimur dögum áður en Skipulagsstofnun tók ákvörðun um að nýtt umhverfismat þyrfti ekki til að koma. Í lið 1.8. í tillögunni kom fram að þynningarsvæði álversins vegna loftmengunar væri sýnt á uppdrætti í viðauka 1 við tillöguna, en utan þess svæðis skyldi uppfylla umhverfismörk til verndunar heilsu fólks og vistkerfa, sbr. reglugerð nr. 251/2002, sem varðar meðal annars brennisteinstvíoxíð, svo og umhverfismörk fyrir flúoríð. Þá sagði að umhverfismörk fyrir flúoríð væru sett 0,2 µg/m3 af loftkenndu flúoríði, sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert, í samræmi við niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum. Í lið 2.1.8 kom fram að skorsteinar yrðu að vera nægilega háir og útblásturshraði og hitastig útblásturs lofts nægileg til að tryggja að ákvæði um loftgæði og þynningarsvæði væru uppfyllt. Í gögnum málsins kemur fram að eftir að endanlegir loftdreifingarútreikningar lágu fyrir treysti framkvæmdaraðili sér ekki til að ná auglýstum umhverfismörkum fyrir flúoríð og í starfsleyfi Umhverfisstofnunar voru þau hækkuð verulega með samþykki Skipulagsstofnunar, en án þess að það væri sérstaklega auglýst eða vakin á því athygli þeirra sem athugasemdir höfðu gert við fyrirhugaðar framkvæmdir. Gagnáfrýjandi krafðist fyrir héraðsdómi ógildingar starfsleyfis Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 en þar var þeirri kröfu hans vísað frá, svo sem að framan greinir, og sætti það ákvæði héraðsdóms ekki kæru til Hæstaréttar. Gagnáfrýjandi hafði kært framangreinda ákvörðun Umhverfisstofnunar um starfsleyfið til umhverfisráðherra, sem vísaði þeirri kæru frá 14. júlí 2003. Í héraði gerði gagnáfrýjandi jafnframt kröfu um ógildingu frávísunarákvörðunar umhverfisráðherra, en héraðsdómur sýknaði aðaláfrýjandann íslenska ríkið af þeirri kröfu. Taldi dómurinn að gagnáfrýjandi gæti ekki átt aðild að því að kæra ákvörðunina til ráðherra samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrir Hæstarétti krefst gagnáfrýjandi endurskoðunar á þessu ákvæði héraðsdóms. Samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 má kæra ákvarðanir Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis samkvæmt 6. gr. laganna til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna. Í greininni er ekkert sagt til um hverjir megi kæra ákvarðanir um starfsleyfi. Verður að skýra ákvæðið með hliðsjón af reglum stjórnsýslulaga. Samkvæmt stjórnsýslurétti er almennt viðurkennt að aðilar máls séu þeir einir sem hafa verulegra og einstaklegra hagsmuna að gæta af stjórnvaldsákvörðun. Gagnáfrýjandi gerði athugasemdir við tillögu Umhverfisstofnunar um starfsleyfi fyrir álver Alcoa á Íslandi ehf. 17. febrúar 2003 og fullyrti að frekari kynning á framkvæmdinni, sem boðuð hefði verið með greinargerð að tillögunni, hefði aldrei farið fram. Þessu er ekki mótmælt. Loftdreifingarútreikningar, sem að framan er vitnað til, munu hafa borist Umhverfisstofnun í febrúar 2003 en aldrei verið lagðir fram formlega og kynntir umsagnaraðilum eða þeim sem athugasemdir höfðu gert. Gagnáfrýjanda var kynnt ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfisins 14. mars 2003 og ýmsum af þeim athugasemdum sem hann hafði gert var þá svarað. Jafnframt var honum bent á að kæra mætti ákvörðun stofnunarinnar til umhverfisráðherra í samræmi við 33. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Sú reglugerð hefur ekki að geyma frekari ákvæði um kæruaðild en lögin. Hins vegar er almenn heimild í 3. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 til að gera skriflegar athugasemdir við tillögur Umhverfisstofnunar um starfsleyfi. Engin takmörkun er þar gerð á því hverjir megi gera slíkar athugasemdir. Gagnáfrýjandi á að vísu heimilisfesti í Fjarðabyggð en heimili hans er langt frá fyrirhuguðu álveri og getur hann ekki reist aðild sína að stjórnsýsluákvörðun um álverið á grenndarrétti. Hann hefur ekki sýnt fram á að hann eigi annarra einstaklegra og verulegra hagsmuna að gæta um byggingu álversins. Verður hann ekki talinn hafa haft aðilastöðu að ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfisins þótt honum hafi samkvæmt framangreindum lagaákvæðum verið heimilt að koma að athugasemdum sínum. Niðurstaða héraðsdóms um ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003 um kæru gagnáfrýjanda á ákvörðun um starfsleyfi álversins er því staðfest. V. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest. Rétt er að hver aðili beri sinn áfrýjunarkostnað af máli þessu. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfum gagnáfrýjanda, Hjörleifs Guttormssonar, varðandi gagnstefndu fjármálaráðherra og Reyðarál ehf., svo og kröfu hans um ógildingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis álvers í landi Hrauns í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu. Ógiltur er úrskurður umhverfisráðherra 15. apríl 2003 varðandi ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 um að ekki þurfi umhverfismat fyrir álveri aðaláfrýjandans Alcoa á Íslandi ehf. í Reyðarfirði með allt að 322.000 tonna ársframleiðslu. Hafnað er kröfu gagnáfrýjanda um ógildingu ákvörðunar umhverfisráðherra 14. júlí 2003 um frávísun á kæru gagnáfrýjanda varðandi ákvörðun Umhverfisstofnunar um starfsleyfi til handa aðaláfrýjandanum Alcoa á Íslandi ehf. fyrir sama álveri. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 1.000.000 krónur. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 4. febrúar 2004, dómtekið 3. desember sl., endurupptekið miðvikudaginn 12. janúar sl. og dómtekið að nýju sama dag. Stefnandi er Hjörleifur Guttormsson, Mýrargötu 37, Neskaupstað. Stefndu eru Reyðarál ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf., kt. 690103-2570), Suðurlandsbraut 12, Reykjavík, Alcoa á Íslandi, ehf. (áður Reyðarál ehf., kt. 600100-2380), Suðurlandsbraut 12, Reykjavík, Fjarðaál sf., Egilsbraut 21, Neskaupstað, Geir H. Haarde fjármálaráðherra, Arnarhvoli, Reykjavík og Siv Friðleifsdóttir, umhverfisráðherra, Vonarstræti 4, Reykjavík. Þeim tveimur síðastnefndu er einnig stefnt fyrir hönd íslenska ríkisins. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þeir krefjast einnig málskostnaðar. Málsatvik Atvik málsins eru í meginatriðum ágreiningslaus. Í stefnu er lýst hugmyndum um stórvirkjanir í jökulsám norðan Vatnajökuls og stóriðju á Austurlandi og gerð grein fyrir viðræðum milli ríkisstjórnar Íslands, Landsvirkjunar og Hydro Aluminium AS í Noregi, dótturfyrirtækis Norsk Hydro, um byggingu álvers á Íslandi og síðan um staðsetningu þess í Reyðarfirði ásamt orkuöflun með vatnsaflsvirkjunum á Austurlandi. Í ágúst 1997 hafi komið fram hugmyndir um byggingu álvers í Reyðarfirði. Fyrrnefndir aðilar hafi undirritað svokallaða Noral-yfirlýsingu á Hallormsstað 29. júní 1999. Fallið hafi verið frá Fljótsdalsvirkjun í mars 2000, meðal annars vegna mikillar andstöðu almennings við uppistöðulón á Eyjabökkum. Í kjölfarið hafi verið undirrituð ný yfirlýsing um Noral-verkefnið 24. maí 2000 af fyrrnefndum aðilum, Hæfi hf. og Reyðaráli hf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) þar sem umfang og tímaáætlun verkefnisins var endurskoðuð. Kemur fram að sú breyting hafi orðið á áformum aðila að nú skyldi stefnt að tvöfalt stærri upphafsáfanga álvers en áður og undirbúningur hafinn af fullum krafti að því að virkja bæði Jökulsá í Fljótsdal og Jökulsá á Dal með Kárahnjúkavirkjun. Eins og nánar greinir síðar lagði Reyðarál hf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) fram matsskýrslu hjá Skipulagsstofnun 25. maí 2001 og féllst Skipulagsstofnun á framkvæmdina að undangengnu umhverfismati 31. ágúst sama árs. Hinn 23. mars 2002 var gefin út sameiginleg yfirlýsing aðstandenda Noral-verkefnisins um byggingu álvers á Austurlandi. Kom þar fram að Norsk Hydro hefði tilkynnt samstarfsaðilum sínum, ríkisstjórn Íslands og Landsvirkjun, að fyrirtækið væri ekki í aðstöðu til að taka endanlega ákvörðun um framhald verkefnisins fyrir 1. september 2002 eins og samið hafði verið um. Það væri því skilningur aðila að Landsvirkjun og ríkisstjórn Íslands hefðu rétt til að leita nýrra samstarfsaðila að verkefninu. Hinn 19. apríl 2002 var tilkynnt að fulltrúar Alcoa Inc. (hér eftir nefnt „Alcoa“), sem er með lögheimili í Pensilvaníu, Bandaríkjunum, hefðu komið til landsins til að kynna sér byggingu álvers í Reyðarfirði. Hinn 23. maí 2002 tilkynnti iðnaðarráðuneytið að náðst hefði samkomulag við Alcoa um viðræður um byggingu álvers sem keypti orku frá Kárahnjúkavirkjun. Hinn 19. júlí 2002 undirrituðu fulltrúar ríkisstjórnar Íslands, Landsvirkjunar og Alcoa viljayfirlýsingu um framhald viðræðna um mat og hugsanlega framkvæmd á stóriðjuverkefni vegna byggingar álvers í Reyðarfirði. Fram kemur að verkefnið taki til virkjunar sem byggð verði á vegum Landsvirkjunar við Kárahnjúka og álvers á Reyðarfirði á vegum Alcoa með um það bil 295 þúsund tonna árlegri framleiðslugetu og fleira. Enn fremur segir að Landsvirkjun stefni að því að leggja raforkusamning fyrir stjórn fyrirtækisins til samþykkis eigi síðar en í lok desember 2002 og að Alcoa stefni að því að leggja álverkefnið fyrir stjórn til samþykkis eigi síðar en í janúar 2003. Markmið aðila samkvæmt yfirlýsingunni var að ná fullnaðarsamningum fyrir marslok 2003. Með lögum nr. 12/2003, sem tóku gildi 12. mars, var iðnaðarráðherra veitt heimild til samninga um álverksmiðju í Reyðarfirði. Mat á umhverfisáhrifum 1. og 2. áfanga 420 þúsund tonna álvers og rafskautaverk­smiðju í Reyðarfirði Hinn 25. maí 2001 lagði Reyðarál hf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) inn matsskýrslu hjá Skipulagsstofnun til umhverfismats á 420 þúsund tonna álveri og 233 þúsund tonna rafskautaverksmiðju í Reyðarfirði. Stefnandi lagði fram athugasemdir sínar 25. júní 2001 og gerði margvíslegar athugasemdir við form og efni matsskýrslunnar. Skipulagsstofnun féllst á framkvæmdina með úrskurði 31. ágúst 2001. Í stefnu segir að margar kærur hafi borist umhverfisráðherra í kjölfarið og hafi stefnandi sent athugasemdir sínar með kæru Náttúruverndarsamtaka Austurlands. Af hálfu stefndu hefur þessari fullyrðingu verið mótmælt og á það bent að einungis tvær kærur hafi borist vegna málsins, önnur frá Náttúrverndarsamtökum Austurlands og hin frá Náttúrverndarsamtökum Íslands. Í janúar 2002 var auglýst tillaga að starfsleyfi fyrir umrætt álver Reyðaráls hf. Með úrskurði 14. mars 2002 staðfesti umhverfisráðherra framangreindan úrskurð Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Umsókn um starfsleyfi mun hafa verið dregin til baka eftir að Norsk Hydro hætti þátttöku í Noral-verkefninu sem áður greinir. Eins og málið liggur fyrir er ekki ástæða til að rekja efnislega úrskurð ráðherra. Ákvarðanir um matsskyldu 322.000 tonna álvers í Reyðarfirði Eins og áður segir kom Alcoa að svokölluðu Noral-verkefni vorið 2002. Samkvæmt gögnum málsins bárust Skipulagsstofnun 1. nóvember 2002 drög að tilkynningu breytts álvers á vegum Alcoa í Reyðarfirði með 322.000 tonna ársframleiðslu og er að finna afstöðu Skipulagsstofnunar til draganna í minnisblaði starfsmanns stofnunarinnar 12. sama mánaðar og fundargerð 19. sama mánaðar. Hinn 22. sama mánaðar lagði Reyðarál ehf. fram bréflega fyrirspurn til Skipulagsstofnunar um hvort breyting á fyrirætlun félagsins um byggingu á álveri í Reyðarfirði væri matsskyld. Samkvæmt bréfi félagsins, sem þá er auðkennt sem einkahlutafélag, eins og áður greinir, eignaðist Alcoa-samstæðan félagið í nóvember 2002. Eins og síðar greinir hefur nafni félagsins nú verið breytt í Alcoa á Íslandi ehf. sem er meðal stefndu málsins, en kennitala félagsins er enn sem fyrr 600100-2380. Með bréfi félagsins fylgdi samanburðarskýrsla þar sem borin eru saman umhverfisáhrif þess 420.000 tonna álvers sem áður var áætlað að byggja í tveimur áföngum og 322.000 tonna álvers sem nú voru áform um að byggja í einum áfanga. Í framangreindri samanburðarskýrslu kemur m.a. fram að loftdreifingar­reikningum vegna fyrirhugaðs álvers sé ólokið (kafli 4.3.1). Þá er lýst helstu loftbornu efnum frá álverinu og birtar áætlaðar tölur um útblástur þessara efna (kafli 4.3.2). Þá segir að sérfræðingar vinni nú að loftdreifingarreikningum sem notaðir verði við ákvarðanatöku um hvaða hreinsibúnað sé hagstæðast að nota vegna útblásturs brennisteinsdíoxíðs. Í skýrslunni er lýst sex ólíkum kostum sem til greina komi við hreinsun útblásturs og eru þar á meðal „rafskaut með lágu brennisteinsinnihaldi og hærri reykháfar til þess að bæta loftdreifingu“ og „vothreinsun með sjó ásamt sérstakri hreinsun PAH [skammstöfun á enska heitinu „polyaromatic hydrocarbons“, þýtt sem „fjölhringja kolefnissambönd“] úr frárennsli til að lágmarka streymi PAH-efna til sjávar“. Þá segir að þegar lofdreifingarreikningar liggi fyrir í desember 2002 og þegar mögulegur hreinsibúnaður hafi verið kannaður með tilliti til tæknilegra eiginleika og hagkvæmni muni Alcoa taka lokaákvörðun um hreinsibúnað með það að markmiði að lágmarka umhverfisáhrif álversins, en markmið Alcoa sé að uppfylla a.m.k. þær kröfur sem þegar hafi verið settar með skilgreiningu þynningar­svæðis umhverfis álver Reyðaráls. Samkvæmt útreikningum í skýrslunni er árleg losun „óhreinsaðs“ brennisteinsoxíðs í andrúmsloftið áætluð 4765 tonn og losun loftkennds flúoríðs (HF) 78,8 tonn. Ekki er að finna tölur um losun „hreinsaðs“ brennisteinsdíoxíðs líkt og í matskýrslu fyrir 420.000 tonna álverið þar sem gert hafði verið ráð fyrir hreinsun útblásturs með vothreinsivirki. Samkvæmt skýrslunni (kafli 4.1.2) var árlegur útblástur „óhreinsaðs“ brennisteinsdíoxíðs fyrra álvers og rafskautaverksmiðju á brennisteinsdíoxíði þannig 6785 tonn miðað við 420.000 tonna ársframleiðslu. Þessum útblástri skyldi hins vegar ná niður með vothreinsivirki þannig að „hreinsaður“ útblástur yrði 828 tonn. Úblástur loftborins flúoríðs fyrra álvers og rafskauta­verksmiðju var áætlaður 55 tonn. Skipulagsstofnun leitaði umsagna alls 15 opinberra aðila vegna framangreinds erindis Reyðaráls ehf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.), þar á meðal umsagna Veðurstofu Íslands, Heilbrigðiseftirlits Austurlands, Náttúruverndar ríkisins og Hollustuverndar ríkisins. Mun framkvæmdaraðilanum hafa verið gefinn kostur á að gera athugasemdir jafnharðan og umsagnir bárust, sbr. meðal annars bréf hans til Skipulagsstofnunar 6., 10. og 17. desember 2002 sem lögð hafa verið fram í málinu. Þá mun Skipulagsstofnun hafa haldið fund með fulltrúum framkvæmdaraðilans 17. desember 2002, þar sem þeir skýrðu sjónarmið sín. Í áðurgreindu bréfi 17. desember 2002, sem ritað er í tilefni af umsögn Hollustuverndar ríkisins, kemur fram að niðurstöður loftdreifingarútreikninga hafi ekki legið fyrir fyrr en þá og hafi þeir verið kynntir fyrir fulltrúum Skipulagsstofnunar, Hollustuverndar ríkisins og Veðurstofu Íslands sama dag. Í bréfinu segir meðal annars að samkvæmt niðurstöðum loftdreifingarreikninga falli 0,2 μg/m3 jafnstyrkslína loftkennds flúors yfir gróðratímabilið vel innan áður skilgreinds þynningarsvæðis. Um brennisteinsdíoxíð segir að miðað sé við rafskaut með lágu brennisteinsinnihaldi (1,5%) og 78 m háa skorsteina við þurrhreinsivirki, en þetta sé einn þeirra kosta sem kynntir hafi verið í samanburðarskýrslu til þess að uppfylla umhverfismörk um styrk brennisteinsdíoxíðs utan áður skilgreinds þynningarsvæðis. Þá segir að með þessu móti verði heildarútblástur brennisteinsdíoxíðs nokkru minni en „óhreinsaður“ útblástur samkvæmt samanburðarskýrslu eða 3.575 tonn. Fram kemur í bréfinu að skýrsla um loftdreifingarreikninga muni liggja fyrir í endanlegri mynd á athugasemdatímabili starfsleyfisferlis sem þá var hafin eins og síðar greinir. Í ákvörðun 20. desember 2002 komst Skipulagsstofnun að þeirri niður­stöðu að breytingar á áformum um byggingu fyrirhugaðs álvers í Reyðarfirði væru ekki líklegar til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldu ekki háðar umhverfismati samkvæmt 6. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar segir meðal annars: Samkvæmt framlögðum gögnum framkvæmdaraðila felast breytingar á áformum byggingar álvers í Reyðarfirði, Fjarðarbyggð meðal annars í því að ársframleiðsla álvers Alcoa- Reyðaráls verður 322 þúsund tonn samanborið við allt að 420 þúsund tonna framleiðslu álvers Reyðaráls eða um 100 þúsund tonnum minni en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Rafskautaverksmiðja verður ekki í Reyðarfirði sem dregur verulega úr útblæstri PAH efna. Kerbrotum verður ekki fargað á landi heldur verða þau flutt utan til endurvinnslu. Kerbrot verða geymd í allt að hálft ár og mun sérstök aðgerðaáætlun gilda um söfnun og geymslu þeirra. Ekki er gert ráð fyrir vothreinsun heldur verður notuð þurrhreinsun á útblástur úr álverinu. Það mun draga verulega úr styrk mengandi efna í frárennsli frá álverinu að ekki sé gert ráð fyrir förgun kerbrota og vothreinsun. Með lægra innihaldi brennisteinsdíoxíðs í rafskautum (1,5%) og 78 metra háum skorsteinum á þurr­hreinsivirki hefur verið sýnt fram á að styrkur brennisteinsdíoxíðs verði líklega undir umhverfismörkum alls staðar umhverfis álverið. Stefnandi kærði þessa ákvörðun Skipulagsstofnunar til stefnda umhverfis­ráðherra 20. janúar 2003 sem úrskurðaði um kæru hans 15. apríl 2003 án athugasemda við rétt hans til kæru. Eins og málið liggur fyrir er óhjá­kvæmi­legt að rekja forsendur úrskurðarins að mestu orðrétt: Kærandi telur að ekki sé um að ræða breytingu á framkvæmd í skilningi a. liðar 13. tölul. 2. viðauka laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum skulu fram­kvæmdir sem tilgreindar eru í 2. viðauka við lögin háðar mati á umhverfisáhrifum þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða staðsetningar. Í 2. viðauka eru síðan tilgreindar þær framkvæmdir sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og metið er í hverju tilviki með tilliti til eðlis, umfangs og staðsetningar hvort háðar skuli mati á umhverfisáhrifum sam­kvæmt lögunum, sbr. 3. viðauka laganna. Sú framkvæmd sem hér er til umfjöllunar er tilgreind í a. lið 13.tölul. 2. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum en þar segir: „Breytingar og viðbætur við framkvæmdir, sbr. 1. og 2. viðauka. a. Allar breytingar eða viðbætur við framkvæmdir skv. 1. eða 2. viðauka sem þegar hafa verið leyfðar, framkvæmdar eða eru í framkvæmd og kunna að hafa umtalsverð umhverfisáhrif...“ Í 1. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum eru markmið laganna tilgreind í þremur liðum. Í a. lið 1. gr. segir að markmið laganna sé „að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd, sem kann vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgir, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar“. Þegar metið er hvort um breytta framkvæmd er að ræða í skilningi a. liðar 13. tölul. 2. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum, ber að mati ráðuneytisins, með hliðsjón af markmiði laganna, fyrst og fremst að líta til þeirra umhverfisáhrifa sem af breytingunni leiða. Í úrskurði ráðuneytisins frá 20. desember 2001 vegna mats á umhverfis­áhrifum Kárahnjúkavirkjunar eru sett fram ákveðin viðmið um það hversu miklar breytingar megi vera á framkvæmd með hliðsjón af því mati á umhverfisáhrifum sem hefur farið fram en þar segir: „Þegar um er að ræða jafn umfangsmikla framkvæmd og þá, sem fjallað er um í úrskurði þessum kunna áform framkvæmdaraðila um einstaka verkþætti að taka breytingum á framkvæmdatíma. Þær mega þó ekki verða til þess að umfang og eðli framkvæmdarinnar breytist í ljósi þess mats á umhverfisáhrifum sem fram hefur farið og úrskurður þessi tekur til“. Eins og fram hefur komið liggur fyrir mat á umhverfisáhrifum 420 þúsund tonna álvers Reyðaráls hf. í Reyðarfirði en með ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 20. desember 2002 eru umhverfisáhrif allt að 420 þúsund tonna álvers borin saman við umhverfisáhrif breyttra áforma, þ.e. 322 þúsund tonna álver. Umhverfisáhrif stærri framkvæmdar lágu því fyrir en markmið með ákvörðun Skipulagsstofnunar var að leiða í ljós hvort breytingar á áformum um byggingu álvers í Reyðarfirði hefði í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Ef niðurstaða samanburðar umhverfisáhrifa ofangreindra framkvæmda er sú að hvorki umfang né eðli framkvæmdarinnar breytist miðað við það mat á umhverfisáhrifum sem hefur farið fram, telur ráðuneytið að ekki sé um nýja framkvæmd að ræða heldur breytingu á eldri framkvæmd. Gert er ráð fyrir að staðsetning fyrirhugaðrar framkvæmdar verði sú sama og áður. Eðli framkvæmdarinnar er hið sama og um er að ræða útblástur sömu mengunarefna. Mengunarvarnarbúnaður er annar þar sem ekki er gert ráð fyrir vothreinsun en í stað hennar er loftdreifing bætt með hærri skorsteinum á þurrhreinsivirki eða tveimur 78 metra háum skorsteinum og rafskautum með lægra innihaldi brennisteins. Einnig er gert ráð fyrir að ársframleiðsla áls verði 100 þúsund tonnum minni. Það er því niðurstaða ráðuneytisins samkvæmt framangreindu að fyrirhuguð framkvæmd sé breyting á áður fyrirhugaðri framkvæmd í skilningi a. liðar 13. tölul. 2. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum. Kærandi telur að Skipulagsstofnun hafi verið óheimilt að taka málið til efnislegrar meðferðar vegna þess skilyrðis sem fram kemur í a. liðar 13. tölul. 2. viðauka laga um mat á umhverfisáhrifum um að leyfi hafi verið veitt fyrir framkvæmd. Samkvæmt upplýsingum sem ráðuneytið hefur aflað sér frá Umhverfisstofnun höfðu tillögur að starfsleyfi fyrir álver allt að 420 þúsund tonn í Reyðarfirði verið auglýstar og starfsleyfi tilbúið til útgáfu þegar beiðni kom frá framkvæmdaraðila um frestun á útgáfu starfsleyfisins. Þar sem áform framkvæmdaraðila breyttust hafði það ekki lengur þýðingu fyrir framkvæmdaraðila að fá útgefið starfsleyfi fyrir framkvæmdinni og var leyfið því ekki gefið út af þeim sökum. Það voru hins vegar ekki annmarkar á því af hálfu Hollustuverndar ríkisins að gefa út starfsleyfi fyrir 420 þúsund tonna álver. Í 12. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993 segir að stjórnvald skuli því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem að er stefnt, verður ekki náð með öðru og vægara móti. Þess skuli gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn ber til. Stjórnsýslulög gilda um stjórnsýslu þegar stjórnvaldsákvörðun er tekin. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. stjórnsýslu­laga halda ákvæði annarra laga gildi sínu sem hafa að geyma strangari málsmeð­ferðarreglur en stjórnsýslulög. Að mati ráðu­neytisins gildir meðalhófsregla stjórnsýslulaga þegar teknar eru stjórnvalds­ákvarðanir eins og hér um ræðir. Eins og lýst var hér að framan fólst í hinni kærðu ákvörðun Skipulagsstofnunar að leiða í ljós hvort breytingar á áformum um byggingu álvers í Reyðarfirði kynnu að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum. Hefði niðurstaða Skipulagsstofnunar orðið sú að breytingin kynni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, hefði framkvæmdin verið matsskyld, sbr. 5. gr. laganna og farið í sjálfsætt mat á umhverfisáhrifum. Að mati ráðuneytisins fólst í ákvörðun Skipulagsstofnunar það markmið sem að var stefnt, þ.e. að meta umhverfisáhrif breytinga á fyrirhugaðri framkvæmd, til að kanna hvort þau væru umtalsverð, en mat á umhverfisáhrifum fyrri áforma lá fyrir. Að mati ráðuneytisins hefði mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar ekki leitt í ljós nýjar upplýsingar um umhverfisáhrif hennar. Það er álit ráðuneytisins að það sé íþyngjandi ákvörðun að krefjast þess að nýtt mat á umhverfisáhrifum færi fram þegar hægt var að leiða í ljós með öðru og vægara móti, hver umhverfisáhrif framkvæmdarinnar væru. Það hefur að mati ráðuneytisins ekki sjálfstæða þýðingu í máli þessu að leyfi hafi ekki verið gefið út fyrir framkvæmdinni, þar sem það var tilbúið til útgáfu, en ekki gefið út vegna breyttra forsendna framkvæmdaraðila. Ráðuneytið telur með hliðsjón af 12. gr. stjórnsýslulaga að Skipulagsstofnun hafi borið að taka málið til efnislegrar meðferðar á grundvelli 6. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, eins og stofnunin gerði. [...] Kærandi telur að án sjálfstæðs mats á fyrirhugaðri framkvæmd verði ekki fullyrt um hver séu áhrif einstakra mengunarþátta, sérstaklega þar sem um aðra tækni og mengunarvarnir sé að ræða. Í hinni kærðu ákvörðun eru umhverfisáhrif allt að 420 þúsund tonna álvers borin saman við umhverfisáhrif breyttra áforma, þ.e. 322 þúsund tonna álver. Ekki er ágreiningur í máli þessu um að ársframleiðsla fyrirhugaðs álvers verði 100 þúsund tonnum minni en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Þá er ekki gert ráð fyrir rafskautaverksmiðju í Reyðarfirði eins og áður stóð til sem dregur verulega úr losun PAH efna. Kerbrotum verður ekki fargað á landi heldur verða þau flutt utan til endurvinnslu. Ekki er gert ráð fyrir vothreinsun heldur verður notuð þurrhreinsun á útblástur frá álverinu. Í stað vothreinsunar er loftdreifing bætt með hærri skorsteinum á þurrhreinsivirki og rafskautum með lægra innihaldi brennisteins. Gengið hefur verið út frá þeim forsendum að fyrirhugaðrar breytingar á álveri í Reyðarfirði leiði ekki til stækkunar þynningarsvæðis álversins sem ákveðið var við mat á umhverfisáhrifum fyrri framkvæmdaáforma. Til að ná þeim markmiðum munu verða notuð rafskaut með lægra innihaldi brennisteins og hærri skorsteinum á þurrhreinsivirki. Draga mun verulega úr styrk mengandi efna í frárennsli frá álverinu við það að ekki sé gert ráð fyrir vothreinsun og förgun kerbrota. Samkvæmt grein 3.20 reglugerðar um mengunarvarnareftirlit, nr. 786/1999 er þynningarsvæði framkvæmdarinnar afmarkað út frá loftdreifingarspá en það er skilgreint sem sá hluti viðtaka þar sem þynning mengunar á sér stað og ákvæði starfleyfis kveða á um að mengun megi vera yfir umhverfismörkum eða gæðamarkmiðum. Umhverfismörk eru skilgreind í grein 15.3 sömu reglugerðar sem mörk sem óheimilt er að fara yfir í tilteknu umhverfi á tilteknum tíma og sett eru til að takmarka mengun umhverfis á grundvelli vísindalegrar þekkingar í því skyni að koma í veg fyrir eða draga úr skaðlegum áhrifum mengunar á heilsu manna og/eða umhverfið. Umhverfismörk geta verið sett til að vernda umhverfið í heild eða tiltekna þætti þess, svo sem heilsuverndarmörk og gróðurverndarmörk. Við meðferð Umhverfisstofnunar vegna útgáfu starfsleyfis barst stofnunni erindi framkvæmdaraðila frá 7. mars 2003 þar sem gerð var athugasemd við grein 1.8 í auglýstri starfsleyfistillögu að framkvæmdinni. Athugasemdirnar byggðust á nýjum útreikningum á loftdreifingu flúoríðs. Var þess óskað að umhverfismörk fyrir flúoríð yrðu hækkuð úr 0,2 mg/m3 í 0,3 mg/m3 innan skilgreinds þynningar­svæðis. Umhverfisstofnun óskaði eftir umsögn Skipulagsstofnunar um framgreint ákvæði í starfsleyfistillögunum í ljósi athugasemda framkvæmdaraðila. Í umsögn Skipulags­stofnunar frá 11. mars 2003 til Umhverfisstofnunar bendir stofnunin á að í hinni kærðu ákvörðun og í úrskurði stofnunarinnar frá 31. ágúst 2001 hafi komið fram að ásættanlegt væri að meðalstyrkur loftborins flúoríðs utan þynningarsvæðis sé alls staðar undir 0,3 mg/m3. Telur Skipulagsstofnun að endanleg skýrsla um loftdreifingarútreikninga m.a. fyrir flúoríð breyti ekki afstöðu stofnunarinnar til viðmiðunarmarka meðalstyrks loftborins flúoríðs yfir vaxtatíma gróðurs vegna fyrirhugaðrar framkvæmdar. Samkvæmt þessu er það mat Skipulagsstofnunar að það að miða mörk meðalstyrks vetnisflúoríðs í andrúmslofti við 0,33mg/m3 sé ásættanlegt út frá umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Í starfsleyfi framkvæmdarinnar frá 14. mars 2003 eru umhverfismörk utan þynningarsvæðis fyrir flúoríð sett 0,3 mg/m3 af vetnisflúoríði sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert. Gert er síðan ráð fyrir í starfsleyfinu að umhverfismörk fyrir vetnisflúoríðs utan þynningarsvæðis fari niður í 0,2 mg/m3 að gefnum ákveðnum forsendum. Þau mengunarefni sem losuð verða í loft vegna fyrirhugaðrar framkvæmdar eru einkum svifryk, gróðurhúsalofttegundir, fjölhringa arómatísk kolefnissamband (PAH efni), flúor og brennisteinsdíoxíð. Við ákvörðun um matsskyldu ber að fara eftir þeim viðmiðunum sem tilgreind eru í 3. viðauka laga um mat á umhverfis­áhrifum. Samkvæmt i. og v. lið 1. tölul. 3. viðauka laganna ber m.a. við það mat að taka mið af stærð og umfangi framkvæmdar og mengunar. Ráðuneytið telur að ekki sé ástæða til að ætla að áhrif svifryks verði veruleg vegna fyrirhugaðra breytinga á áformum álversins þá verður heildarlosun gróðurhúsalofttegunda minni samkvæmt gögnum framkvæmdaraðila. Eins og áður sagði verða áhrif PAH efna minni en áður var gert ráð fyrir. Í hinni kærðu ákvörðun kemur fram að sýnt hafi verið fram á að brennisteinsdíoxíð verði líklega alls staðar undir umhverfismörkum utan þynningarsvæðis. Umhverfisstofnun gerir ráð fyrir því í starfsleyfi stofnunarinnar fyrir framkvæmdinni frá 14. mars 2003 að styrkur brennisteinsdíoxíð í lofti sé alls staðar undir umhverfismörkum. Að mati Umhverfis­stofnunar mun þetta nást með breyttri tillögun sem framkvæmdaraðili leggur til þ.e. lægra innihaldi brennisteins í rafskautum og hærri skorsteinum á þurrhreinsivirki. Umhverfisstofnun gerir ekki athugasemdir við legu og stærð þynningarsvæðis sem fallist var á í úrskurði Skipulagsstofnunar og síðar ráðherra vegna fyrri framkvæmadáforma. Þá segir að ný tilhögun álvers leiði ekki af sér stækkun þynningarsvæðis eða breytingu á styrk loftborinna mengunarefna umfram það sem gildandi lög og reglugerðir segja til um. Það er niðurstaða stofnunarinnar að ný tilhögun hafi ekki úrslitaáhrif á mengun frá álverinu. Í starfsleyfi Umhverfisstofnunar er gert ráð fyrir að meðalstyrkur loftborins flúorðíðs utan þynningarsvæðis verði alls staðar undir umhverfismörkum eins gerð hefur verið grein fyrir. Fyrirhuguð framkvæmd er 100 þúsund tonnum minni en fyrri áætlanir gerðu ráð fyrir. Heildarlosun verður því minni vegna minni álframleiðslu auk þess sem fallið hefur verið frá áformum um rafskautaverksmiðju. Ráðuneytið telur með hliðsjón af framangreindu að breytingar sem verða á styrk mengunarefna leiði ekki til þess að breyting á áformum byggingar álversins kunni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif í skilningi laga um mat á umhverfisáhrifum. [...] Kærandi telur að háir skorsteinar feli í sér svo mikla útlitsbreytingu á framkvæmdinni að hún ein og sér gefi tilefni til sjálfstæðs mats á umhverfisáhrifum. Í fyrri framkvæmd var gert ráð fyrir einum 50 metra skorsteini við hlið stórrar byggingar, þ.e. rafskautaverksmiðju. Fyrirhuguð framkvæmd gerir hins vegar ráð fyrir tveimur skorsteinum 78 metra háum en engri rafskautaverksmiðju. Umhverfisáhrif eru áhrif framkvæmdar og starfsemi sem henni fylgir á umhverfið. Hugtakið „umhverfi“ er skilgreint svo í j-lið 3. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum „Samheiti fyrir menn, dýr, plöntur og annað í lífríkinu, jarðveg, jarðmyndanir, vatn, loft, veðurfar og landslag, samfélag, heilbrigði og menningu og menningarminjar, atvinnu og efnisleg verðmæti. Ráðuneytið telur að sú breyting sem verður á sjónrænum áhrifum framkvæmdarinnar leiði ekki til þess að breyting á áformum byggingar álversins kunni að hafa í för með umtalsverð umhverfisáhrif í skilningi laga um mat á umhverfisáhrifum. Þegar metin eru umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar verður einkum að meta umhverfisáhrif hennar með tilliti til mengunar enda er með framkvæmdinni einkum verið að breyta mengunarvarnabúnaði. Eins og rakið er hér að framan hefur umfang framkvæmdar­innar ekki aukist og dregið er úr umhverfisáhrifum varðandi tiltekna þætti. Þá hefur þynningarsvæði ekki verið stækkað né mun styrkur loftborinna mengunarefna fara yfir umhverfis­mörk samkvæmt gildandi reglugerðum. Með vísan til þess sem rakið hefur verið í þessum kafla, sbr. i og v. liður 1. tölul. 3. viðauka laga um mat á umhverfisárhrifum, telur ráðuneytið að fyrirhuguð breyting á áformum byggingar álvers í Reyðarfirði sé ekki líkleg til að hafa í för með sér umtalsverð umhverfis­áhrif. Útgáfa starfsleyfis fyrir 322.000 tonna álver í Reyðarfirði Eins og áður greinir var tillaga að starfsleyfi fyrir 420 þúsund tonna álver í Reyðarfirði auglýst í janúar 2002 án þess að leyfið hafi þó nokkurn tíma verið gefið út. Með bréfi Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 4. desember 2002 var óskað öðru sinni eftir því að Hollustuvernd ríkisins (sem breytt var í Umhverfis­stofnun með lögum nr. 164/2002 sem tóku gildi 1. janúar 2003) gæfi út starfsleyfi til handa Reyðaráli ehf. til reksturs álvers í Reyðarfirði, nú með 322 þúsund árstonna framleiðslu. Í greinargerð sem fylgdi umsókninni er vísað til þeirrar samanburðarskýrslu vegna umhverfismats sem áður er lýst. Kemur þar meðal annars fram að gerð mengunarvarnarbúnaðar muni taka mið af endanlegum loftdreifingarútreikningum, en þeir lágu þá ekki fyrir eins og áður greinir. Hins vegar kemur fram að Alcoa, þá orðið eigandi Reyðaráls ehf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.), hafi þá stefnu að ekkert frárennsli iðnaðarvatns verði til sjávar. Tillaga Hollustuverndar ríkisins að starfsleyfi ásamt greinargerð var gefin út 17. desember 2003 og var tillagan auglýst í Lögbirtingablaðinu hinn 18. desember 2002, það er tveimur dögum áður en Skipulagsstofnun tók ákvörðun um að breyting á framkvæmdunum þyrfti ekki að sæta mati á umhverfisáhrifum. Í lið 1.8. í tillögunni kemur fram að þynningarsvæði álversins vegna loftmengunar sé tilgreint á uppdrætti í viðauka 1 við tillöguna, en utan þess svæðis skuli uppfylla umhverfismörk til verndunar heilsu fólks og vistkerfa, sbr. reglugerð nr. 251/2002, og umhverfismörk fyrir flúoríð. Þá segir að umhverfismörk fyrir flúoríð séu sett 0,2μg/m3 af vetnisflúoríði (þ.e. loftkenndu flúoríði) sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert í samræmi við niðurstöður mats á umhverfisáhrifum. Í lið 2.1.8 kemur fram að skorsteinar þurfi að vera nægilega háir og útblásturshraði og hitastig útblásturslofts nægileg til að tryggja að ákvæði um loftgæði og þynningarsvæði séu uppfyllt. Er þetta skýrt svo að miðað við núverandi útfærslu þurfi skorsteinar að vera um 80 m háir, hraði útblásturs um 17 m/s og hitastig útblásturs 80°. Í greinargerð með tillögunni kemur fram að gert sér ráð fyrir því að endanleg skýrsla um dreifingu loftmengunar frá verksmiðjunni miðað við háa skorsteina og lágt brennisteinsinnihald í rafskautum liggi fyrir um miðjan janúar 2003. Stofnunin muni þá boða til almenns fundar þar sem þessar starfsleyfistillögur verði kynntar samhliða því að niðurstöður dreifireikninga verði kynntar á aðgengilegri hátt. Í greinargerðinni er einnig vísað til glæra með meginniðurstöðum loftdreifingarútreikninga sem ekki hafa verið lagðar fram í málinu. Í athugasemd við áðurgreindan lið 2.1.8 kemur fram að hér sé í fyrsta sinn hérlendis gert ráð fyrir háum skorsteinum með góðum útblásturshraða til að tryggja dreifingu loftmengunar. Endanleg útfærsla geti orðið önnur, þ.e. annað samspil skorsteinahæðar, útblásturshraða, hitastigs og brennisteins­losunar, en „nokkuð ljóst“ sé að hægt sé að tryggja að umhverfismörk séu virt alls staðar með aðferð sem þessari. Miðað við þessar forsendur sé styrkur flúoríðs að meðaltali undir 0,2μg/m3 alls staðar utan þynningarsvæðisins. Í athugasemdum við grein 2.2.1 kemur fram að ekki sé gert ráð fyrir vothreinsun. Frestur til að skila inn athugasemdum við hina auglýstu tillögu var til 18. febrúar 2003. Stefnandi gerði athugasemdir við tillöguna 17. febrúar 2003. Stefnandi fullyrðir að sú frekari kynning, sem boðuð var í greinargerð með starfsleyfistillögunni, hafi aldrei farið fram og hefur þeirri fullyrðingu ekki verið mótmælt af stefndu. Framangreindir loftdreifingarútreikningar, skýrslan „Assessment of Air Quality Impacts of Emissions from the Alcoa Aluminium Plant in Reydarfjordur, Iceland“, munu hafa borist Umhverfisstofnun í febrúar 2003. Stefnandi heldur því fram að þessi skýrsla hafi aldrei verið lögð formlega fram, kynnt umsagnaraðilum eða þeim sem höfðu gert athugasemdir við auglýsta tillögu að starfsleyfi. Með bréfi 7. mars 2003 óskaði lögmaður Reyðaráls ehf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) eftir því að viðmiði fyrir meðaltalsstyrk vetnisflúoríðs í andrúmslofti (loftkennt flúoríð), á tímabilinu 1. apríl til 30. september, yrði breytt úr 0,2μg/m3 í 0,3μg/m3 í starfsleyfinu. Í bréfinu er vísað til þess að endanlegir loftdreifingarútreikningar sýni niðurstöðu sem sé nokkuð önnur en fólst í þeim útreikningum sem lágu fyrir þegar tillaga að starfsleyfi var auglýst að því er varðar vetnisflúoríð (loftkennt flúoríð). Nú virðist sem styrkur vetnisflúoríðs fari nokkuð fram úr auglýstu viðmiði þótt hann verði innan þeirra marka, sem ráð hafi verið fyrir gert í fyrri starfsleyfistillögu (þ.e. starfsleyfistillögu vegna 420.000 tonna álvers). Þá eru í bréfinu rakin ýmis lagaleg sjónarmið til stuðnings því að umsækjanda starfsleyfisins sé heimilt að krefjast um­ræddrar breytingar, meðal annars þau að óheimilt sé að gera strangari kröfur til álvers umsækjanda en annarra íslenskra álvera að þessu leyti. Stefnandi hefur mótmælt þeirri fullyrðingu, sem fram kemur í bréfinu, að í fyrri starfsleyfistillögu sem auglýst var í janúar 2002 hafi verið gert ráð fyrir að meðaltalsstyrkur vetnisflúoríðs í andrúmslofti yrði 0,3μg/m3 og vísað til úrskurður Skipulagstofnunar 31. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum, en þar segir meðal annars undir lið 5.2.2.1: Í reglugerð um loftgæði er ekki að finna umhverfismörk fyrir flúoríðmengun í lofti. Í matsskýrslu kemur fram að Hollustuvernd ríkisins hefur tekið mið af norskum viðmiðunarmörkum fyrir mengun beitargróðurs, þ.e. 0,3μg/m3 fyrir loftborið flúoríð á vaxtartíma gróðurs. Fram kemur að í samráði við Hollustuvernd ríkisins hafi verið tekin ákvörðun um að taka mið af langtímaáhrifum flúors við skilgreiningu þynningarsvæðis þar sem þau skipta máli þegar vernda skal gróður fyrir flúorskemmdum, en ekki skammtímaáhrif á einum sólarhring. Hollustuvernd ríkisins hefur bent á að samkvæmt framlögðum gögnum séu loftgæðamörk fyrir beitardýr sett við 0,2μg/m3. Í úrskurði Skipulagsstofnunar um allt að 480.000 tonna álver í Reyðarfirði, dags. 10. desember 1999, var lagt til að tekið væri mið af 0,2μg/m3 gróðurverndarmörkum þar sem mosagróður, sem er viðkvæmur fyrir flúormengun, sé ríkjandi á svæðum umhverfis álverið. Í matsskýrslu eru sýndar niðurstöður loftdreifingarútreikninga miðað við 0,2μg/m3 og 0,3μg/m3. Af hálfu stefndu er því mótmælt að miðað hafi verið við að meðaltalsstyrkur vetnisflúoríðs í andrúmslofti yrði 0,2μg/m3 þegar mat á umhverfisáhrifum fyrir 420.000 álvers fór fram og aðallega vísað til röksemda sem fram koma í minnisblaði Hönnunar hf. 8. mars 2003. Framangreind ósk um breytingu á starfsleyfinu var kynnt Skipulagsstofnun, sbr. bréf Umhverfisstofnunar 9. mars 2003, en ekki var um opinbera kynningu á umsókninni, um breytingu eða tilkynningar til þeirra sem höfðu gert athugsemdir við starfsleyfistillöguna, að ræða. Umsögn Skipulagsstofnunar barst Umhverfisstofnun 11. mars 2003. Í niðurlagi umsagnarinnar segir orðrétt: Í minnisblöðum Hönnunar frá 7. og 8. mars s.l. kemur fram að í niðurstöðu og úrskurðarorðum úrskurðar um mat á umhverfisáhrifum álvers í Reyðarfirði frá 31. ágúst 2001 sé ekki kveðið á um að 0,2μg/m3 verði náð innan þynningarsvæðis álversins. Skipulagsstofnun ítrekar í þessu sambandi að í niðurstöðu úrskurðar stofnunarinnar frá 31. ágúst 2001 var talið ásættanlegt að meðalstyrkur loftborins flúoríðs yfir vaxtatíma gróðurs yrði alls staðar undir 0,3μg/m3 utan við skilgreint þynningarsvæði, en bent á að rétt væri að miða við 0,2μg/m3. Samkvæmt gögnum málsins mun Reyðaráli ehf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) hafa verið gefinn kostur á að tjá sig um umsögn Skipulagsstofnun og kemur afstaða félagsins fram í bréfi til Umhverfisstofnunar 11. mars 2003. Í bréfinu kemur fram að leitast verði við, í nánu samstarfi við Umhverfisstofnun, að verða við tilmælum Skipulags­stofnunar um að umrædd mörk sé 0,2μg/m3. Hins vegar treysti félagið sér ekki til að fullyrða hvort og hvenær þessum mörkum verði náð. Er ítrekuð fyrri ósk félagsins um breytingu á starfsleyfinu. Í bréfi Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 kemur fram afstaða stofnunarinnar til framangreindrar óskar um breytingu á starfsleyfi Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.). Í bréfinu kemur meðal annars fram að leitað hafi verið munnlegs álits Guðrúnar Jónsdóttur forstöðumanns Náttúrustofu Austurlands vegna þess gróðurs sem sé að finna utan fyrirhugaðs þynningarsvæðis auk þess sem verkfræðistofa hafi verið fengin til að vinna sérstakt kort af gróðurþekjunni með tilliti til dreifingar út­blásturs. Fram kemur það mat stofnunarinnar að það sé lögmætt og málefnalegt markmið að vernda mosa og fléttugróður fyrir mengun vegna uppsöfnunar flúoríðs meðal annars með tilliti til hreindýra sem sæki í Reyðarfjörð í beit á vetrum. Telur stofnunin að aðstæður í Reyðarfirði séu með öðrum hætti en við önnur álver á landinu. Þá er fjallað um það í bréfinu hvort nauðsynlegt sé að setja markið við 0,2μg/m3 frekar en 0,3μg/m3 til að ná framangreindu markmiði og vitnað til fyrrgreindrar umsagnar Skipulagsstofnunar. Þá segir orðrétt í bréfi Umhverfis­stofnunar: Í ljósi þessa og í samræmi við þá lagaskyldu sem á stofnuninni hvílir að taka fullt tillit til niðurstöðu mats á umhverfisáhrifum, sbr. 23. gr. reglugerðar nr. 785/1999, sbr. einnig 16. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum felst Umhverfisstofnun á að því lögmæta markmiði stofnunarinnar að vernda mosa- og fléttugróður verði náð með því að breyta meðalstyrk loftborins flúoríðs í 0,3μg/m3 í starfsleyfi fyrir starfsemina með vísan til meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga. Stofnunin telur jafnframt, með vísan til niðurstöðu Skipulagsstofnunar í umsögn sinni, að fram­kvæmdar­aðili skuli leitast við að draga enn frekar úr meðalstyrk loftborins flúoríðs með vísan til fyrrnefnds lögmæts markmiðs. Mun stofnunin því breyta frá starfsleyfistillögu fyrir verksmiðjuna í þeim tilgangi að því markmiði Umhverfisstofnunar, að verja mosa og fléttugróður fyrir mengun af völdum uppsöfnunar flúoríðs í honum, verði náð að teknu tilliti til hagsmuna umbjóðanda þíns. Skal meðalstyrkur loftborins flúoríðs yfir vaxtatíma gróðurs því alls staðar vera undir 0,3μg/m3 utan við skilgreint þynningarsvæði. Ef hins vegar í ljós kemur að vöktunargögn vegna loftgæða, sem safnast er samkvæmt grein 5.2 og 3.1 í starfsleyfinu, staðfesta niðurstöður dreifingarspár sem lögð er til grundvallar við ákvörðun um útgáfu starfsleyfis, skulu umhverfismörk utan þynningarsvæðis lækka sjálfkrafa í 0,25μg/m3. Jafnframt skal umbjóðandi þinn í samráði við Umhverfis­stofnun, stefna að því að ná ofangreindum umhverfismörkum niður í 0,2μg/m3. Að öðru leyti vísast til hjálagðs starfsleyfis. Sama dag, það er 14. mars 2003, var gefið út starfsleyfi til Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) fyrir starfsemi á iðnaðarsvæðinu við Hraun í Reyðarfirði. Leyfið er gefið út til Reyðaráls ehf., kt. 600100-2380. Samkvæmt lið 1.8 í starfsleyfinu eru umhverfismörk fyrir flúoríð sett 0,3μg/m3 af vetnisflúoríði sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert. Þá er að finna nánari ákvæði um hvernig skuli ná framangreindu markmiði um að ná mörkunum niður í 0,2μg/m3 sem ekki er ástæða til að rekja nánar. Stefnanda var tilkynnt um ákvörðun Umhverfisstofnunar með bréfi 14. mars 2003 og er þar svarað ýmsum athugasemdum stefnanda. í lok bréfsins segir að ákvörðun stofnunar­innar megi kæra til umhverfisráðherra í samræmi við ákvæði 33. gr. reglu­gerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Í framhaldi af tilkynningu Umhverfisstofnunar kveðst stefnandi hafa sent Umhverfis­stofnun tölvupóst 24. mars 2003 og óskað eftir aðgangi að gögnum varðandi undirbúning að útgáfu leyfisins með vísan til upplýsingalaga. Með bréfi dags. 25. mars 2003 hafi Umhverfisstofnun veitt stefnanda aðgang að tilteknum gögnum málsins. Við þessa gagnaöflun hafi stefnandi fyrst fengið vitneskju um bréf lögmanns Reyðaráls ehf. (nú Alcoa á Íslandi ehf.) 7. mars 2003 og eftirfarandi bréfaskipti. Jafnframt hafi stefnanda þá orðið ljóst að veitt starfsleyfi var byggt á allt öðrum forsendum en upphafleg og auglýst tillaga Umhverfisstofnunar að starfsleyfi gerði ráð fyrir. Að fengnum þessum upplýsingum hafi stefnandi sent stefnda umhverfis­ráðherra bréf 26. mars 2003 og borið fram tilteknar fyrirspurnir í tengslum við kæru á úrskurði Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 um matsskyldu álversins. Stefndi umhverfisráðherra hafi ekki svarað bréfinu. Úrskurður umhverfisráðherra 14. júlí 2003 Stefnandi kærði útgáfu Umhverfisstofnunar á framangreindu starfsleyfi með bréfi til stefnda umhverfisráðherra 28. mars 2003. Þar var krafist ómerkingar ákvörðunar stofnunarinnar, til vara heimvísunar og til þrautavara að útgáfa starfsleyfisins yrði felld úr gildi og synjað um útgáfuna. Í niðurlagi kærunnar skoraði stefnandi enn fremur á umhverfisráðuneytið að senda sér þegar í stað lista yfir öll gögn sem ráðuneytið kynni að hafa móttekið eða sent frá sér vegna kærumálsins. Hefur stefnandi vísað til efnis þessarar kæru sem hluta af málsástæðum sínum, en nánari grein er gerð fyrir málsástæðum stefnanda í II. kafla dómsins. Með bréfi umhverfisráðuneytisins 9. maí 2003 var stefnandi upplýstur um að kærur hefðu borist seint og að umsagnir hefðu ekki borist frá öllum umsagnaraðilum. Af þeim sökum gæti úrskurður ráðuneytisins ekki legið fyrir innan fjögurra vikna frests samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Var boðað í bréfinu að ráðuneytið úrskurðaði í málinu fyrir 23. maí 2003. Engar athugasemdir eða fyrirvarar voru gerðir á þessu stigi málsins við aðild stefnanda. Í svarbréfi stefnanda 20. maí 2003 var fyrri áskorun í kæru um afhendingu lista, skjalaskrár, yfir öll gögn málsins ítrekuð og jafnframt réttur til andmæla. Þessu bréfi stefnanda mun ekki hafa verið svarað af ráðuneytinu. Með bréfi umhverfisráðuneytisins 2. júní 2003 lýsti ráðuneytið þeirri afstöðu sinni að stefnandi ætti ekki aðild að kærumálinu. Var frávísun málsins boðuð og stefnanda gefinn kostur á að tjá sig um þá fyrirætlan. Þessum áformum mótmælti stefnandi og rökstuddi með bréfi 10. júní 2003. Stefndi umhverfisráðherra tók ákvörðun um að vísa kæru stefnanda frá með bréfi 14. júlí 2003. Var meðal annars vísað til kæruheimildar í 2. mgr. 32. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 7/1998 og bent á að þar væri ekki tekið fram hverjum væri heimilt að kæra útgáfu starfsleyfis og talið að um það færi eftir ákvæðum 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Komst ráðherra að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði ekki átt einstaklegra og verulegra fjárhagslegra eða persónulegra hagsmuna að gæta. Taldi ráðherra að aðild stefnanda væri ekki viðurkennd að stjórnsýslurétti hér á landi án sérstakrar lagaheimildar sem ekki væri að finna í lögum nr. 7/1998. Við upphaf aðalmeðferðar málsins var lagður fram, með samþykki málsaðila, listi umhverfis­ráðuneytisins yfir öll skjöl vegna vegna útgáfu framangreinds starfsleyfis. Ekki var um skýrslutökur að ræða við aðalmeðferð málsins. II. Málsástæður og lagarök stefnanda Málsástæður og lagarök stefnanda eru sem hér segir: Krafa um ómerkingu úrskurðar umhverfisráherra 14. mars 2002 og 15. apríl 2003 Stefnandi telur að í úrskurði Skipulagsstofnunar 14. mars 2002, sem staðfestur var með hinum umstefnda úrskurði, hafi verið óheimilt að meta sameiginlega umhverfisáhrif 420 þúsund tonna álvers og rafskautaverksmiðju, sbr. 2. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Einnig hafi bygging rafskautaverksmiðju þar verið rökstudd sem nauðsynleg vegna efnahagslegrar hagkvæmni sem eigi ekki að vera hluti af mati á umhverfis­áhrifum, sbr. úrskurð umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúka­virkjunar. Stefnandi telur að af matsskýrslu vegna 420 þúsund tonna álversins og rafskautaverksmiðju verði ekki ráðið með marktækum hætti hversu mikið af mengandi efnum hefði komið frá álverinu annars vegar og rafskautaverksmiðjunni hins vegar. Af þeim sökum hafi að mati Hollustuverndar ríkisins verið erfitt, ef ekki ómögulegt fyrir umsagnaraðila og almenning, að gera sér grein fyrir áhrifum þessarar starfsemi og þar með að bera saman fyrrnefnd áform og ný og gjörbreytt áform um að byggja álver með 322 þúsund tonna ársframleiðslu án rafskautaverksmiðju. Síðarnefnda álverið sé óskyld framkvæmd sem byggi á allt annarri tækni við framleiðslu og mengunarvarnir. Um sjálfstæða framkvæmd sé að ræða sem krefjist sjálfstæðs mats á umhverfisáhrifum. Starfsleyfi fyrir 420 þúsund tonna álver hafi aldrei verið gefið út. Með hliðsjón af því og með tilvísun til 1. mgr. 2. viðauka, sbr. tölulið 13. a. í 2. viðauka, laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum hafi ákvörðun Skipulagsstofnunar um að 322 þúsund tonna álver stefndu þyrfti ekki að sæta sjálfstæðu mati og staðfestingarúrskurður stefnda umhverfisráðherra frá 15. apríl 2003 ólögmæt. Stefnandi áréttar að ný og gjörbreytt framkvæmdaáform hafi hvorki sætt umhverfismati né hafi verið tekið lögbundið tillit til þess mats sem lá fyrir á 420.000 tonna álveri sem sé skilyrði fyrir útgáfu starfsleyfis. Jafnframt hafi tillaga Umhverfisstofnunar að starfsleyfi verið auglýst andstætt lögum áður en umhverfismat lá fyrir. Er sérstaklega byggt á því að verulega aukinn mengandi útblástur umfram auglýsta starfsleyfistillögu, bygging risaskorsteina 78 metra að hæð og að fallið skyldi frá vothreinsibúnaði sé í ósamræmi við fyrirliggjandi umhverfismat og hafi þetta kallað á sjálfstætt umhverfismat, eins og fyrr er rökstutt. Í starfsleyfi sé jafnframt heimiluð margföld aukning á heildarlosun brennisteinsdíoxíðs frá því sem áður var gert ráð fyrir í umhverfismati fyrir 420 þúsund tonna álver, sem byggði á tækni frá Norsk-Hydro sem sé önnur tækni en nú sé fyrirhugað að nota. Umhverfismat á nefndu 420 þúsund tonna álveri verði einfaldlega ekki heimfært uppá 322 þúsund tonna álverið sem starfsleyfið heimili, þar sem í 322 þúsund tonna álverinu sé, sem fyrr segir, gert ráð fyrir allt annarri og lakari tækni og mengunarvörnum. Þá hafi yfirvöld brugðist þeirri skyldu að koma á samþættum mengunarvörnum á grundvelli bestu fáanlegrar tækni, það er vothreinsun samhliða áformaðri þurrhreinsun eins og áður var gengið út frá, sbr. 1. tl., 1. mgr. 16. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Jafnframt hafi aðeins legið fyrir takmarkaðar upplýsingar um veðurfarsskilyrði í Reyðarfirði og dreifingu mengunarefna frá 322 þúsund tonna álveri stefndu, en mengun frá því álveri, meðal annars að því er brennisteinsdíoxíð varðar, sé langtum meiri en frá 420 þúsund tonna álverinu. Niðurstöður rannsókna Veðurstofu Íslands fram til maí 2003 sýni að dreifing slíkrar mengunar verði til muna óhagstæðari en gert var ráð fyrir í mati á umhverfis­áhrifum fyrir 420 þúsund tonna álverið og í auglýstu starfsleyfi fyrir það, sérstaklega að því er þéttbýlið á Reyðarfirði, Búðareyri, snerti. Þá hafi ekki verið gerðir módelútreikningar á loftdreifingu miðað við þær óhagstæðu veðurfarsaðstæður sem ríktu á svæðinu sumarið 2003 og mælingar liggja fyrir um. Með hliðsjón af framan­rituðu blasi það við að um nýja og matsskylda framkvæmd sé að ræða. Er byggt á því að mat á umhverfisáhrifum og starfsleyfið sé andstætt fyrirmælum laga nr. 106/2000 og 1. gr. og 3. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir um bestu fáanlega tækni. Þá fullnægi starfsleyfið ekki ákvæðum 5. gr., 14. gr, 15. gr., 16. gr., 22. gr., 23. gr. og 1. tl. III. viðauka reglugerðar nr. 785/1999, sbr. einnig reglugerðir nr. 787, 790 og 803/1999 og 251/2002. Gallar á umsókn um starfsleyfi og útgefnu starfsleyfi Stefnandi byggir á því að umsókn Reyðaráls ehf., frá 4. desember 2002, hafi ekki fullnægt skilyrðum 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999 og með tilliti til reglna um bestu fáanlegu tækni og fleiri þætti, sem hefði átt að leiða til frávísunar hennar skv. 11. gr. sömu reglugerðar. Fullnægjandi gögn hafi ekki fylgt umsókninni og hafi því borið að vísa henni frá. Jafnframt að Umhverfisstofnun hafi brugðist rannsóknarskyldu sinni skv. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og ekki gefið stefnanda kost á að tjá sig um öll gögn málsins. Krafa um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar byggi jafnframt á þeirri staðreynd að ekki liggi fyrir hver verði rekstraraðili álversins og hvort starfsleyfið sé gefið út til handa Reyðaráli ehf. eða Alcoa á Íslandi ehf. Þá séu félögin stofnuð af erlendu félagi og stjórn þeirra skipuð erlendum einstaklingum sem engin deili séu sögð á í hlutafélagaskrá. Starfsemi þessara félaga og tilgangur samkvæmt hlutafélaga­skrá sé auk þess einvörðungu bundinn við rekstur eignarhaldsfélaga sem reisi og reki álbræðslu í Fjarðabyggð og starfsemi sem af slíku eignarhaldi leiðir. Félögin muni sjálf hvorki reisa né reka álver í Reyðarfirði. Starfsleyfi Umhverfisstofnunar frá 14. mars 2003 sé veitt Reyðaráli ehf., en bundið við kennitölu Alcoa á Íslandi, ehf., kt. 600100-2380, sem rekstraraðila. Starfsleyfið heimili ekki framsal þess til þriðja aðila. Með tilkynningu til firmaskrár dags. 12. mars 2003 tveimur dögum fyrir útgáfu starfsleyfisins hafi hin stefndu einkahlutafélög stofnað sameignarfélagið Fjarðaál. Tilgangur sameignarfélagsins sé rekstur álverksmiðju í Reyðarfirði og undirbúningur þeirrar starfsemi, hverju nafni sem nefnist. Stefnda Fjarðaál sf., hafi ekki starfsleyfi. Megi ljóst vera að starfsleyfið sé haldið slíkum ágöllum að ekki verði hjá því komist að ómerkja það. Auglýsing tillögu að starfsleyfi: Stefnandi telur að samkvæmt 10. mgr. 15. gr. reglugerðar nr. 785/1999, eins og henni var breytt með reglugerð nr. 849/2000, hafi verið óheimilt að auglýsa tillögu að starfsleyfi fyrir álverið fyrr en ákvörðun lá fyrir um það hvort framkvæmdin var matsskyld. Ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu hafi verið kærð til umhverfis­­ráðherra. Tillaga að starfsleyfi hafi verið auglýst 18. desember 2002 en niður­staða umhverfismats á fyrra stjórnsýslustigi hafi ekki legið fyrir fyrr en 20. desember 2002 og úrskurður umhverfisráðherra á kærustigi hafi verið kveðinn upp 15. apríl 2003. Byggir stefnandi á því að óheimilt hafi verið að auglýsa tillöguna fyrr en eftir 15. apríl 2003, sbr. 22. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Stefnandi reisir kröfu sína einnig á því að óheimilt hafi verið samkvæmt 10. gr. sömu reglugerðar að auglýsa tillöguna áður en lokaskýrsla um dreifingu loft­mengunar­efna lá fyrir. Samkvæmt tillögu að starfsleyfi hafi verið gert ráð fyrir að hún lægi fyrir um miðjan janúar 2003. Hún hafi hins vegar aldrei verið lögð fram og aðilum ekki gefinn kostur á að tjá sig um hana. Stefnandi hafi ekki fengið vitneskju um þessa skýrslu og fleiri skjöl málsins fyrr en hálfum mánuði eftir að starfsleyfi hafði verið gefið út. Hafi stefnandi móttekið þessi gögn eftir að hann hafði krafist þeirra á grundvelli upplýsingalaga. Hafi borið að vísa umsókn um starfsleyfi frá samkvæmt 11. gr. sömu reglugerðar. Þar að auki megi ljóst vera, að gjörbreyttar forsendur umsækjanda starfsleyfis, sbr. bréf hans dags. 7. mars 2003, hafi kallað á nýja auglýsingu starfsleyfistillögu og nýtt umhverfismat. Þegar af þessum ástæðum beri að ómerkja úrskurð Umhverfisstofnunar. Auk þess beri öll meðferð málsins með sér að hún hafi verið til málamynda. Nýjar og gjörólíkar forsendur starfsleyfis Stefnandi telur að starfsleyfishafi hafi gjörbreytt framkvæmdaáformum sínum með tilliti til mengandi útblásturs og lofthreinsunar frá umræddu álveri sjö dögum fyrir útgáfu starfsleyfisins. Í umhverfismati og auglýstri tillögu að starfsleyfi hafi verið miðað við 0,2 ụg/m3 meðaltalsstyrk vetnisflúoríðs í andrúmslofti tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert, það er á vaxtartíma gróðurs. Leyfisumsækjandi hafi kollvarpað þessum grundvallarforsendum með bréfi dags. 7. mars 2003, eftir að athugasemdafresti var lokið, þar sem hann krafðist viðmiðunar við 0,3 ụg/m3 eða 50% aukningar. Þar með hafi brostið meginforsendur umsóknarinnar og mats á umhverfis­áhrifum og því hafi borið að auglýsa nýjar tillögur og kalla eftir umsögnum lögbundinna umsagnaraðila, sérfræðinga og eftir athugasemdum almennings. Þessar gjörbreyttu forsendur hafi hvorki verið auglýstar né hafi stefnanda eða öðrum sem gerðu athugasemdir í kjölfar auglýsingar Umhverfisstofnunar verið gefinn kostur á að tjá sig um þær. Þær hafi auk þess ekki sætt umhverfismati og Skipulagsstofnun hafi mælt gegn þeim í umsögn sinni. Stefnandi vísar til bréfs lögmanns Reyðaráls ehf. 7. mars 2003 sem áður hefur verið rakið í lýsingu málsatvika í I. kafla dómsins. Hann vekur athygli á því að í auglýstri starfsleyfistillögu Hollustuverndar (nú Umhverfisstofnun) segi orðrétt í grein 1.8: „Umhverfismörk fyrir flúoríð er sett 0,2 ụg/m3 af vetnisflúoríði sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30 (sic) september ár hvert í samræmi við niðurstöður mats á umhverfisáhrifum.“ Í útgefnu starfsleyfi segi hinsvegar: „Umhverfismörk fyrir flúoríð er sett 0,3 ụg/m3 af vetnisflúoríði sem meðaltal fyrir tímabilið 1. apríl til 30. september ár hvert.“ Hér hafi tilvísun í mat á umhverfisáhrifum verið felld niður enda sé leyfið ekki í samræmi við niðurstöður matsins. Það brjóti í bága við 23. gr. reglugerðar nr. 785/1999 þar sem tekið er fram að í starfsleyfistillögum og starfsleyfi skuli taka fullt tillit til mats á umhverfisáhrifum. Á það sé einnig að líta, að krafa leyfis­umsækjanda um breytingar hafi komið fram eftir að auglýstum athugasemda­fresti lauk og hafi því verið of seint fram komin. Fleiri framkvæmdaáformum hafi verið breytt, svo sem um byggingu risaskor­steina og horfið hafi verið frá vothreinsun samþættri við þurrhreinsun, sem sé besta fáanlegra tækni til að lágmarka mengun. Umhverfisstofnun hafi ákveðið að taka nýjar, eðlisólíkar og gjörbreyttar kröfur leyfisumsækjanda til greina út frá vanhugsuðum tilvísunum til stjórnsýslulaga sem séu andstæðar tilgangi þeirra. Um leið hafi stofnunin brotið alvarlega á upplýsinga- og andmælarétti og fleiri réttindum stefnanda samkvæmt sömu lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Þessi málsmeðferð ein sér varði ómerkingu. Samkvæmt framangreindu hafi Skipulagsstofnun borið að meta umhverfisáhrif þessa 322 þúsund tonna álvers sem sjálfstæða framkvæmd og Umhverfisstofnun borið að setja fram nýja tillögu að starfsleyfi eftir að niðurstaða var fengin í mati á umhverfisáhrifum, leita umsagna og auglýsa hana og gefa almenningi kost á andmælum lögum samkvæmt. Stefnandi áréttar að það álit sitt að hinar þýðingarmiklu breyttu forsendur og breytingar á framkvæmdaáformum varðandi lofthreinsun brjóti gegn reglum um bestu fáanlega tækni til að lágmarka mengun og myndun úrgangs, sbr. meðal annars 3. gr. laga nr. 7/1998, sbr. tilskipun 96/61EB, 13. gr. og 16. gr. reglugerðar nr. 785/1999, 5. gr., 21. gr. og 22. gr reglugerðar nr. 787/1999 um loftgæði og sambærileg ákvæði í reglugerðum nr. 790/1999, 803/1999 og 251/2002 og lög nr. 2/1993, inngang fskj. I um sjálfbæra þróun og varúðarregluna. Málsmeðferðarfrestir Stefnandi telur að Umhverfisstofnun hafi brotið gegn lögbundnum og auglýstum átta vikna fresti til athugasemda samkvæmt 3. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 og 2. mgr. 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999 með því að taka til efnismeðferðar of seint framkomnar kröfur og athugasemdir umsækjanda starfsleyfis um þýðingarmiklar og gjörbreyttar forsendur losunar mengandi úrgangsefna í andrúmsloftið. Bæði Umhverfisstofnun og starfsleyfisumsækjanda hafi auk þess verið fullkomlega ljóst af bréfi stofnunarinnar 17. desember 2002 að frestur til að gera athugasemdir við auglýsta tillögu hafi runnið út út 18. febrúar 2003. Umsækjanda starfsleyfisins hafi verið skylt og í lófa lagið að koma fram með kröfur sínar áður en Umhverfis­stofnun auglýsti starfsleyfistillöguna. Jafnframt hafi Umhverfisstofnun og umhverfis­ráð­herra virt að vettugi lögbundna fresti til að afgreiða athugasemdir og kæru stefnanda. Umhverfisstofnun hafi borið að taka ákvörðun fyrir 13. mars 2003. Kærufresti til umhverfisráðherra hafi lokið 28. mars 2003 og úrskurðarfrestur skuli samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 og 4. mgr. 33. gr. reglugerðar nr. 785/1999 aldrei vera lengri en átta vikur eða í þessu tilviki til 23. maí 2003. Ákvörðun umhverfisráðherra um frávísun hafi verið tekin 14. júlí 2003 eða rúmum 15 vikum eftir að kærufresti lauk. Rökstuðningi umhverfis­ráðuneytisins fyrir frestun á uppkvaðningu úrskurðarins er mótmælt sem röngum. Hann standist ekki, meðal annars í ljósi síðar tilkominnar afstöðu ráðuneytisins um að vísa kæru stefnanda frá. Slíka ákvörðun hafi umhverfis­ráðherra getað tekið strax í kjölfar kæru stefnanda. Málsmeðferð og frávísun umhverfisráðherra staðfesti rökþrot ráðherrans gagnvart málsástæðum stefnanda í stjórnsýslukæru hans. Þegar af þessum ástæðum beri að fallast á kröfur stefnanda. Jafnræði, andmæla- og upplýsingaréttur stefnanda Stefnandi telur telur að málsmeðferð Umhverfisstofnunar og umhverfisráðherra og ráðuneytis hans brjóti einnig í bága við grunnreglur stjórnsýsluréttar. Stefnandi hafi ekki notið jafnræðis við meðferð kærumálsins og andmæla- og upplýsingaréttur hans hafi verið brotinn í veigamiklum atriðum. Honum hafi ekki verið gefinn kostur á að fá í hendur og tjá sig um öll þau gögn sem lágu til grundvallar auglýstri tillögu að starfsleyfi og útgefnu starfsleyfi, til að mynda fylgiskjöl með starfsleyfisumsókn, umsagnir sem óskað var eftir og bréf og gögn frá umsækjanda starfsleyfisins um verulega aukna losun mengandi efna dags. 7. mars 2003 og tengd málsskjöl. Þeim hafi beinlínis verið haldið leyndum fyrir stefnanda. Það eigi eitt sér að leiða til ómerkingar starfsleyfisins. Umsækjanda starfsleyfisins hafi hins vegar verið gefinn kostur á að tjá sig um öll gögn málsins sem bárust Umhverfisstofnun, þar með taldar athugasemdir og greinargerðir stefnanda. Hafi jafnræðis með aðilum ekki verið gætt og stefnanda mismunað. Umhverfisráðherra hafi virt að vettugi með sama hætti kröfur stefnanda um aðgang að gögnum sem hann setti fram í stjórnsýslukæru sinni og ítrekaði með bréfi dags. 20. maí 2003 og bréflegri fyrirspurn hinn 26. mars 2003. Þessi málsmeðferð stangist bæði á við ákvæði og tilgang 6. gr. og 32. gr. laga nr. 7/1998, 24. gr. og 26. gr. reglugerðar nr. 785/1999, stjórnsýslulög nr. 37/1993, upplýsingalög nr. 50/1996 og lög nr. 21/1993 um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum um umhverfismál og ákvæði EB-tilskipana sem stefnandi vísar til. Stefnandi vekur sérstaka athygli á því hversu rík áhersla er lögð á andmæla- og upplýsingarétt í 6. gr. tilskipunar nr. 85/337 EBE og tilskipun 97/11 EB og í nýjum EB-tilskipunum. Stefnandi styður kröfur sínar einnig þeim rökum að Umhverfis­stofnun og umhverfisráðherra hafi í engu tekið afstöðu til aðal- og varakrafna hans og rökstuðnings. Heimild stefnanda til kæru útgáfu starfsleyfis til umhverfisráðherra Byggt er á því að niðurstaða umhverfisráðherra um að vísa kæru stefnanda frá vegna aðildarskorts brjóti með alvarlegum hætti gegn málsskotsrétti stefnanda samkvæmt 2. mgr. 32. gr., sbr. 6. gr. laga nr. 7/1998, 33. gr. reglugerðar nr. 785/1999, tilskipunum EB og tilgangi þessara réttarheimilda og löggjafarvilja. Ennfremur gegn stjórnsýslulögum, góðum stjórnsýsluháttum og réttarþróun hér á landi og á Evrópska efnahagssvæðinu sem endurspeglist í nýjum EB-tilskipunum. Af þessum ástæðum verði ekki komist hjá því að ómerkja ákvörðun umhverfisráðherra um frávísun á kæru stefnanda. Með frávísuninni sé með ólögmætum hætti komið í veg fyrir að stefnandi hafi getað nýtt sér rétt sinn til að kæra ákvörðun Umhverfisstofnunar. Stefnandi hafi verið ótvíræður aðili málsins á lægra stjórnsýslustigi án nokkurra athugasemda þar að lútandi. Honum hafi ennfremur verið leiðbeint af Umhverfisstofnun samkvæmt stjórn­sýslu­lögum um að hann ætti kærurétt til umhverfisráðherra. Að stjórnsýslulögum eigi aðili máls á lægra stjórnsýslustigi óskilyrtan rétt til aðildar á æðra stigi stjórnsýslu. Að öðrum kosti sé réttur almennings til athugasemda samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 og 33. gr. reglugerðar nr. 785/1999 markleysa, sbr. einnig 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Framangreindur réttur verði ekki véfengdur, meðal annars í ljósi þess að umhverfis­ráðherra virti aðild stefnanda í upphafi kærumeðferðar, sbr. bréf ráðuneytisins dags. 9. maí 2003. Umhverfisráðherra hafi einnig viðurkennt fulla aðild stefnanda að kærumálum varðandi mat á umhverfisáhrifum. Brjóti frávísunin ennfremur í bága við almenna framkvæmd í kærumálum. Þá sé ljóst að stefnandi eigi persónulegra hagsmuna að gæta sem íbúi Fjarðabyggðar og vegna afskipta af fjölmörgum þáttum er varði umhverfisvernd á Austurlandi í áratugi, eins og umhverfisráðherra hafi verið fullkunnugt um. Vísar stefnandi til þess að kjarni íslenskra laga, tilskipana EB og alþjóðasamninga um umhverfismál, mat á umhverfisáhrifum framkvæmda og starfsleyfi vegna framkvæmda sem valda umhverfismengun, sé að tryggja almenningi aðild, lýðræðislegan rétt hans, aðgang að upplýsingum, réttláta, gegnsæja, skjóta og skilvirka, ókeypis eða ódýra málsmeðferð jafnt fyrir stjórnvöldum sem dómstólum, sbr. meðal annars 5. og 6. gr. tilskipunar 85/337/EBE, inngang, 1. gr. til 4. gr. og 6. gr. tilskipunar 90/313/EBE, 6. tl. 8. tl. og 11. tl. tilskipunar 97/11/EB og inngangs og 3. gr. til 9. gr. Árósarsamningsins, sem undirritaður hafi verið fyrir Íslands hönd 25. júní 1998 og hafi verið innleiddur í EB-rétt með nýlegum tilskipunum. Ofangreind markmið séu auk þess kjarni Ríó-yfirlýsingarinnar sem ríkisstjórnin eigi aðild að. Með niðurstöðu umhverfisráðherra um aðild stefnanda hafi verið brotið alvarlega gegn þessum lýðræðislegu og lögbundnu grundvallarmannréttindum. Frávísun umhverfis­ráðherra verði að meta sem örþrifaráð og rökþrot gagnvart ítarlega rökstuddum málsástæðum stefnanda og verulegum ágöllum á málsmeðferð Umhverfis­stofnunar. Frávísun á kæru stefnanda hafi einnig þær afleiðingar að athugasemdir hans um breytt framkvæmdaáform, aukinn mengandi útblástur og fleiri röksemdir, sem tíundaðar eru í stefnu þessari, athugasemdum hans og kæru, hafi ekki fengið stjórnsýslulega efnismeðferð eins og lög um hollustuhætti og mengunarvarnir, stjórnsýslulög og tilskipanir EB og EFTA- réttur gera ráð fyrir. Stefnandi segir allar kröfur sínar og málsástæður studdar þeim rökum að ákvörðun Umhverfisstofnunar og úrskurðir umhverfisráðherra um mat á umhverfis­áhrifum og ákvörðun umhverfisráðherra um frávísun á kæru stefnanda vegna útgáfu starfsleyfis gangi gegn meginreglum íslensks réttar, tilskipunum EB og alþjóða­samningum um sjálfbæra þróun og varúðarreglunni. Í stefnu eru taldar upp fjölmargar réttarheimildir Evrópubandalagsins og þjóða­réttar á sviði umhverfisréttar, án þess að þær séu sérstaklega settar í samhengi við málsástæður stefnanda eða rökstutt með hvaða hætti þær styðja málatilbúnað stefnanda. Hefur stefnanda og láðst að tilgreina íslenskt heiti sumra þessara heimilda og látið sitja við tilgreiningu þeirra á ensku sem er andstætt 1. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991. Er ekki ástæða til endurtaka þessa upptalningu stefnanda hér. III. Málsástæður og lagarök stefndu Málsástæður og lagarök allra stefndu eru þær sömu, en stefndu Alcoa á Íslandi ehf., Reyðarál ehf. og Fjarðaál sf. vísa til greinargerðar meðstefndu um málsástæður og lagarök sín. Varðandi allar dómkröfur stefnanda telja stefndu að jafnvel þótt einhverjir annmarkar hafi verið á þeirri málsmeðferð sem leiddi til hinna umstefndu stjórnvalds­ákvarðana þá nægi þeir annmarkar ekki til ógildingar eða ómerkingar. Er um þetta vísað til þeirrar almennu reglu stjórnsýsluréttar að stjórnvaldsákvarðanir verði ekki felldar úr gildi nema að þær séu haldnar verulegum annmörkum, annað hvort að formi eða efni til. Þá verði og að hafa í huga þá hagsmuni sem raunverulegir aðilar hafi af umræddum stjórnvaldsákvörðunum til samanburðar við hagsmuni stefnanda sem séu fyrst og fremst huglægir, en hann hafi hvorki einstaklegra og/eða fjárhagslega hags­muna að gæta í málunum. Hugsanlegir annmarkar á hinum umstefndu stjórnvalds­ákvörðunum þurfi því að vera mjög miklir til þess að þeir leiði til ómerkingar, sérstaklega ef tekið er tillit til þeirra mörgu sem eigi beinna og óbeinna hagsmuna að gæta. Að öðru leyti gera stefndu grein fyrir málsástæðum og lagarökum sínum með hliðsjón af einstökum kröfum stefnanda, eins og nú greinir nánar. Úrskurður umhverfisráðherra 14. mars 2002 Stefndu krefjast í fyrsta lagi sýknu af kröfu stefnda um að ómerktur verði úrskurður umhverfisráherra frá 14. mars 2002, þar sem staðfestur er úrskurður Skipulagsstofnunar frá 31. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum 1. og 2. áfanga 420 þúsund tonna álvers í Reyðarfirði, með vísan til aðildarskorts stefnanda, sbr. 16. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Stefnandi hafi ekki kært úrskurð Skipulagsstofnunar frá 31. ágúst til ráðherra. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefnandi ekki stöðu aðila í því stjórnsýslumáli sem lauk með hinum umstefnda úrskurði. Stefnandi hafi ekki að öðru leyti sýnt fram á slíka lögvarða hagsmuni af stjórnsýslumáli þessu að þeir skapi honum lögvarinn rétt til aðildar. Í annan stað krefjast stefndu sýknu á þeim grundvelli að úrskurðurinn uppfylli öll form- og efnisskilyrði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefndu mótmæla því að brotið hafi verið í bága við 2. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 með því að meta sameiginlega 420 þús. tonna álver og rafskauta­verksmiðju, sbr. úrskurð Skipulagsstofnunar frá 31. ágúst 2001 og úrskurð stefnda frá 14. mars 2002. Einnig mótmæla þeir því að í úrskurðunum sé bygging rafskauta­verksmiðju sé rökstudd sem nauðsynleg vegna efnahagslegrar hagkvæmni. Stefndu benda á að samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum skuli þær framkvæmdir sem tilgreindar eru í 1. viðauka við lög nr. 106/2000, ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, en álver sé matsskyld framkvæmd samkvæmt 5. tölul. 1. viðauka. Í 2. mgr. 5. gr segi síðan: „Í þeim tilvikum þegar fleiri en ein matsskyld framkvæmd er fyrirhuguð á sama svæði getur ráðherra, að fenginni umsögn Skipulagsstofnunar og að höfðu samráði við viðkomandi framkvæmdaraðila, ákveðið að umhverfisáhrif þeirra skuli metin sameiginlega.“ Í athugasemdum við 5. gr. frumvarps til laga um mat á umhverfisáhrifum segi: „Í 2. mgr. er lagt til að ráðherra geti að höfðu samráði við viðkomandi framkvæmdaraðila ákveðið í þeim tilvikum þegar fleiri en ein matsskyld framkvæmd er fyrirhuguð á sama svæði að þær verði metnar sameiginlega. Þess háttar ákvæði er ekki að finna í gildandi lögum. Varðandi stærri framkvæmdir getur verið um að ræða nokkrar matsskyldar framkvæmdir sem eru háðar hver annarri en á vegum ólíkra aðila, svo sem verksmiðja, höfn, vegur og veitur. Æskilegt getur verið að kynna og fjalla um þessar framkvæmdir samtímis.“ Stefndu telja að við mat á því hvort afla þurfi leyfis ráðherra skv. 2. mgr. 5. gr. þurfi að ákveða hvort um eina eða fleiri framkvæmdir er að ræða. Eitt af því sem ráði miklu um þá niðurstöðu sé það hvort um einn og sama framkvæmdaraðila sé að ræða, en einnig tilhögun framkvæmdarinnar að öðru leyti. Að mati stefnda sé ekki rétt að skýra 2. mgr. 5. gr. þannig að ef skipta megi fyrirhugaðri framkvæmd upp í fleiri en eina matsskylda framkvæmd, þá beri að meta hvern hluta sérstaklega. Ákvæðið sé einkum hugsað þegar um sé að ræða framkvæmdir á vegum ólíkra aðila sem að jafnaði mundu ekki vinna mat á umhverfisáhrifum framkvæmda sameiginlega. Það sé einmitt talinn kostur að meta framkvæmdir saman þegar þær eru á sama framkvæmdasvæði og geti þannig valdið samverkandi áhrifum á umhverfið. Af matskýrslu Reyðaráls hf. megi ráða að fyrirhugað var að einn og sami framkvæmdaraðili byggði rafskautaverksmiðju og álver á sömu lóð og að rekstur þeirra yrði sameiginlegur. Þar komi einnig fram að framleiðsla rafskauta sé hluti af álframleiðslu­ferlinu og að álver af sambærilegri stærð framleiði yfirleitt rafskaut á staðnum. Fram komi í matsskýrslu að ýmis hagræðing, bæði tæknileg og fjárhagsleg, fengist með því byggja og reka álver og rafskautaverksmiðju sem eina heild. Hafi það verið niðurstaðan að hér væri um svo nátengda starfsemi að ræða að fallast yrði á að um eina framkvæmd væri að ræða þó að verksmiðjurnar yrðu tvær og því rétt að um hana væri fjallað í einu lagi í sömu matsskýrslu. Þó að í úrskurði Skipulagsstofnunar hafi verið vísað til umfjöllunar í matsskýrslu, þar sem m.a. komi fram að fjárhagsleg hagræðing væri af því að byggja og reka álver og rafskautaverksmiðju sem eina heild, sé ljóst að þetta tiltekna atriði hafi ekki ráðið þeirri niðurstöðu að um eina framkvæmd væri að ræða. Stefnandi vísar til þess að í matsskýrslu sé gerð grein fyrir magni mengunarefna í frárennsli og útblæstri frá álveri annars vegar og rafskautaverksmiðju hins vegar, en samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 skuli í matsskýrslu tilgreina þau áhrif, uppsöfnuð og samvirk, bein og óbein, sem fyrirhuguð framkvæmd og starfsemi sem henni fylgir kann að hafa á umhverfi og samspil einstakra þátta í umhverfinu. Þynningarsvæði verksmiðjanna sé afmarkað út frá heildarmagni mengunarefna og þannig metin uppsöfnuð og samvirk áhrif þeirra. Hafi það verið niðurstaðan að í matskýrslu Reyðaráls ehf. væri með fullnægjandi hætti gerð grein fyrir umhverfis­áhrifum álvers og rafskautaverksmiðju sbr. 9. gr. laga nr. 106/2000 og þar sem um eina og sömu framkvæmd væri að ræða skyldu þessir þættir metnir saman. Stefndi vísar að öðru leyti til úrskurðar stefnda umhverfisráðherra frá 14. mars 2002 og til þeirra sjónarmiða sem réðu niðurstöðu ráðherra. Úrskurður umhverfisráðherra 15. apríl 2003 Stefndu krefjast sýknu af þeirri dómkröfu stefnanda að ómerktur verði úrskurður umhverfisráðherra frá 15. apríl 2003, um að ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 20. desember 2002 um matsskyldu álvers í Reyðarfirði fyrir allt að 322 þúsund tonna ársframleiðslu skuli óbreytt standa, eins og áður segir. Telja stefndu að úrskurðurinn uppfylli allar form- og efniskröfur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 106/2000 um mat á umhverfis­áhrifum og séu því engin lagaskilyrði fyrir hendi til að ógilda úrskurðinn. Af hálfu stefndu er því ekki haldið fram að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni til að hafa uppi umrædda kröfu sína. Að því er varðar þá málsástæðu stefnanda að um nýja og matsskylda framkvæmd hafi verið að ræða þegar ákveðið var hætta við byggingu 420.000 álvers og rafskauta­verksmiðju og reisa 322.000 álver þess í stað vísa stefndu til þeirra sjónarmiða sem fram koma í úrskurði umhverfisráðherra 15. apríl 2003, en þar sé fjallað um þessar málsástæður stefnanda. Er ítarleg grein gerð fyrir forsendum úrskurðarins í lýsingu málsatvika í I. kafla dómsins hér að framan og vísast til þeirrar umfjöllunar um málsástæður og lagarök stefndu að þessu leyti. Stefndu vísa til þess að með bréfi 26. febrúar 2003 hafi stefnanda verið gefinn kostur á að koma athugasemdum sínum á framfæri vegna umsagna Skipulags­stofnunar, Umhverfisstofnunar, Fjarðabyggðar og Reyðaráls ehf. um framkomna kæru hans. Á þennan hátt hafi stefnanda verið veittur andmælaréttur um þessar umsagnir á grundvelli stjórnsýslulaga. Athugasemdir stefnanda hafi borist með bréfi 5. mars 2003. Í bréfi stefnanda frá 26. mars 2003, sem barst því eftir að hann hafði komið athugasemdum sínum á framfæri, sé bent á að stefnandi hafi aflað sér gagna sem gengið höfðu milli aðila í aðdraganda úrskurðar Skipulagsstofnunar frá 20. desember 2002 auk gagna frá Umhverfisstofnun varðandi undirbúning að útgáfu starfsleyfis sem gefið hafði verið út þann 14. mars 2003. Bendi stefnandi sérstaklega á bréfaskipti lögmanns Reyðaráls og Umhverfisstofnunar á tímabilinu 7. til 14. mars 2003 og fleiri gögn sem stefnandi tiltaki í bréfi þessu. Umhverfisráðherra hafi tekið til skoðunar öll þau gögn sem lágu til grundvallar eða voru til frekari skýringar á málinu áður en hann kvað upp úrskurð sinn þann 15. apríl 2003. Meðal þessara gagna hafi verið framan­greind gögn sem stefnandi tiltaki sérstaklega í bréfi sínu þann 26. mars 2003. Þá komi og fram hjá stefnanda í framangreindu bréfi að upplýsinga- og andmælaréttur hans hafi ekki verið virtur sem kæranda að framangreindum úrskurði Skipulagsstofnunar. Að mati stefndu er hér um órökstuddar fullyrðingar að ræða. Þá komi einnig fram í nefndu bréfi að andmæla- og upplýsingaréttur hans hafi ekki verið virtur varðandi undirbúning Umhverfisstofnunar að útgáfu starfsleyfis fyrir álverið í Reyðarfirði. Ákvörðun um útgáfu starfsleyfis hafi ekki verið til skoðunar í framangreindu kæru­máli og er vísað til umfjöllunar um þriðju dómkröfu stefnanda um meintan andmælarétt hans vegna útgáfu starfsleyfis. Stefndu telja ranga þá fullyrðingu stefnanda, að stefndi hafi virt að vettugi kröfur stefnanda um aðgang að gögnum, sbr. bréf hans frá 26. mars 2003, enda hafi engar slíkar kröfur settar fram í tilgreindu bréfi. Stefndu vekja athygli á að samantekt stefnanda um samanburð á 420 þúsund tonna álveri og 322 þúsund tonna álveri dagsett 5. febrúar 2004, sem stefnandi hefur vísað til í málinu, hafi ekki legið fyrir þegar stefndi úrskurðaði og ákvarðaði vegna þeirra framkvæmda sem hér séu til umfjöllunar. Ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 Stefndu byggja kröfu sína um sýknu í þessum þætti málsins annars vegar á því að afgreiðsla Umhverfisstofnunar á útgáfu starfsleyfis 14. mars 2003 hafi verið framkvæmd á grundvelli laga nr. 7/1998 og reglugerðar nr. 785/1999 og hvorki séu formlegar né efnislegar ógildingarástæður fyrir hendi. Hins vegar hafi stefnandi ekki verið aðili að því stjórnsýslumáli sem varðaði útgáfu starfsleyfisins. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af þessari dómkröfu stefnanda á grundvelli 16. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 vegna aðildarskorts stefnanda. Verður nú nánari grein gerð fyrir þessum sjónarmiðum stefndu. Stefndu lýsa því að þegar Umhverfisstofnun barst umsókn þann 4. september 2002 um starfsleyfi fyrir álver Reyðaráls ehf. í Reyðarfirði, allt að 322 þúsund tonnum, hafi þegar verið hafist handa við að móta tillögu að starfsleyfi í samræmi við reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Við þá vinnu hafi m.a. verið notuð loftdreifingarspá fyrir loftborið flúor (HF) frá framkvæmdaraðila sem fylgdi umsókninni. Hafi hún m.a. byggt á veðurgögnum sem Skipulagsstofnun studdist við í fyrra mati á umhverfisáhrifum 422.000 tonna álvers. Umhverfisráðherra hafi metið þessi gögn, og aðferðafræðina sem hún studdist við fullnægjandi í fyrri úrskurði sínum. Við spár á dreifingu mengunar­efna frá 322.000 tonna álveri hafi verið útbúið nákvæmt veðurlíkan af aðstæðum í öllum Reyðarfirði og nágrenni og niðurstöður þess notaðar til að spá fyrir um loftdreifingu frá álverinu. Skipulagsstofnun hafi engar athugasemdir gert við gæði veður­gagnanna í úrskurði sínum þann 20. desember 2002 en bent á, líkt og áður, að vegna óvissu væri nauðsynlegt að fylgjast vel með styrk mengunarefna í andrúmslofti innan og utan þynningarsvæðisins. Að mati Umhverfisstofnunar hafi það ekki verið í andstöðu við 10. gr. reglugerðar nr. 785/1999 að notast við þessa spá við starfsleyfisgerðina. Umhverfisstofnun hafi auglýst opinberlega tillögu að starfsleyfi 17. desember 2002, þremur dögum áður en úrskurður Skipulagsstofnunar lá endanlega fyrir. Að mati stefndu sé þessi annmarki smávægilegur og geti einn og sér tæplega leitt til ógildingar ákvörðunar stofnunarinnar. Umhverfisstofnun hafi við tillögugerð sína 17. desember 2002 bæði tekið tillit til úrskurðar Skipulagsstofnunar 31. ágúst 2001 og til úrskurðar umhverfisráðherra 14. mars 2002. Úrskurður Skipulagsstofnunar hafi legið formlega fyrir 20. desember 2002. Úrskurðurinn hafi engin áhrif haft á fyrri tillögur Umhverfisstofnunarinnar um starfsleyfi enda hafi úrskurðurinn kveðið á um að fyrri úrskurður Skipulagsstofnunar frá 31. ágúst 2001 skyldi gilda áfram að teknu tilliti til breytinga á framkvæmdaáformum. Forsendur fyrir starfsleyfi hafi því verið óbreyttar. Stefndu telja að tillaga að starfsleyfi sé eingöngu tillaga en ekki endanleg ákvörðun um útgáfu starfsleyfis. Búast megi við að tillaga geti breyst, ef fram koma rökstuddar athugasemdir sem Umhverfisstofnun telur sér skylt að taka tillit til á grundvelli málefnalegra- og lögmætra sjónarmiða. Breytingar á fyrirhuguðu starfs­leyfi geti því átt sér eðlilegar skýringar. Á Umhverfisstofnun hvíli sú skylda að afgreiða umsókn um starfsleyfi þegar fullnægjandi gögn liggi fyrir. Athugasemdir framkvæmdaraðila eða almennings við tillögu Umhverfisstofnunar að starfsleyfi leiði ekki til þess að stofnunin móti nýja tillögu að starfsleyfi eða vísi umsókn um starfsleyfi frá á grundvelli 11. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Málsmeðferðarreglur geri ekki ráð fyrir slíkri málsmeðferð. Umhverfisstofnun beri að gera tillögu að starfsleyfi, auglýsa hana, taka við athugasemdum frá almenningi og framkvæmdaraðila og taka síðan endanlega ákvörðun um útgáfu starfsleyfis. Í athugasemdum kunni að koma fram gögn og sjónarmið sem stofnuninni beri að taka tillit til við ákvarðanatöku um útgáfu starfsleyfis. Umhverfisstofnun hafi því ekki verið heimilt að auglýsa nýja starfsleyfistillögu vegna framkominna athugasemda framkvæmdaraðila. Stofnuninni hafi borið að taka athugasemdir hans til skoðunar í tengslum við ákvörðun um útgáfu starfsleyfis fyrir álver framkvæmdaraðila á þann hátt sem gert var. Framkvæmdaraðili hafi ekki lagt fram nýja loftdreifingarspá með erindi til Umhverfis­stofnunar 7. mars 2003 eins og stefnandi haldi fram í málatilbúnaði sínum. Hið rétta sé að framkvæmdaraðili hafi fyrst og fremst leiðrétt spá vegna villu í tölvuforriti sem hann hafði þá uppgötvað. Þessi villa í forriti hafi ekki verið séð fyrir. Eftir að ábendingin kom fram hafi Umhverfisstofnun borið að taka þessa ábendingu til athugunar og leggja mat á leiðrétta spá á grundvelli nýrra og réttari upplýsinga. Þá hafi stofnuninni borið að taka afstöðu til kröfu framkvæmdaraðila sem byggði á meðalhófs- og jafnræðisreglum stjórnsýsluréttarins, m.a. með tilvísun framkvæmdar­aðila til sambærilegra viðmiðunarreglna annarra álvera hér á landi. Í athugasemdum framkvæmdaraðila við tillögu að starfsleyfi, sem stofnuninni bárust 7. mars 2003, hafi því m.a. verið haldið fram að Skipulagsstofnun hefði í fyrri ákvörðunum sínum fallist á að mörk HF innan þynningarsvæðis álversins yrðu 0,3 μg/m3. Með vísan til meðalhófs- og jafnræðisreglu stjórnsýslulaga hafi þess verið krafist, að Umhverfisstofnun hækkaði mörk fyrir HF utan þynningarsvæðisins í 0,3 μg/m3 í samræmi við það. Framkvæmdaraðili hafi talið að viðmiðið 0,2 μg/m3 fyrir HF innan þynningarsvæðisins væri í ósamræmi við niðurstöðu mats á umhverfis­áhrifum framkvæmdarinnar og því væri réttara og eðlilegra að miða við 0,3 μg/m3. Hafi Umhverfisstofnun í ljósi þessa talið nauðsynlegt að leita álits Skipulagsstofnunar áður en endanleg ákvörðun yrði tekin um útgáfu starfsleyfis og jafnframt að gefa Skipulagsstofnun færi á að taka til athugunar hvort leiðrétt loftdreifingarspá leiddi til þess að nýtt mat á umhverfisáhrifum yrði að fara fram. Í svari Skipulagsstofnunar kom ekki fram krafa um að nýtt mat á umhverfisáhrifum færi fram og hafi niðurstaða Skipulagsstofnunar verið sú að 0,3 μg/m3 væri ásættanleg viðmiðun, en benti á að rétt væri að miða við 0,2 μg/m3. Umhverfisstofnun hafi tekið fullt tillit til niðurstöðu Skipulagsstofnunar í hinu endanlega starfsleyfi og hafi ákvæði starfsleyfisins varðandi HF verið byggt upp með þeim hætti að miða við 0,3 μg/m3 innan þynningarsvæðis og setja frekari kröfur um að starfsleyfishafinn leitaðist við að ná mörkum HF innan þynningarsvæðis niður í 0,2 μg/m3. Þannig skyldu mörkin lækka í 0,25 μg/m3 á fyrsta degi 27. mánaðar eftir að rekstur álversins hæfist, að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Skyldi framkvæmdar­aðili, í samráði við Umhverfisstofnun, jafnframt leitast við að minnka losun á HF enn frekar. Tækist honum það ættu mörkin að lækka í 0,2 μg/m3. Þá beri að geta þess að í starfsleyfi Norðuráls hf., dags 24. febrúar 2003, sé miðað við 0,3 μg/m3 innan þynningar­svæðis og miðað sé við sömu mörk í starfsleyfi álvers Alcan á Íslandi í Straumsvík. Varðandi umrædd umhverfismörk vetnisflúoríðs í andrúmslofti vísa stefndu Alcoa á Íslandi ehf., Reyðarál ehf. og Fjarðaál sf. sérstaklega til þess að viðmiðið 0,3 μg/m3 gildi fyrir önnur álver á Íslandi auk þess sem þessi mörk hafi verið sett í upphaflegu umhverfismati fyrir 420.000 álver. Er vísað til bréfs 11. mars 2003 til Umhverfisstofnunar og bréfs 29. apríl 2003 til umhverfisráðherra um nánari umfjöllun um þetta atriði. Stefndi leggur áherslu á að Umhverfisstofnun hafi verið skylt að byggja á ákvörðun Skipulagsstofnunar frá 20. desember 2002 við afgreiðslu á umsókn um starfsleyfi fyrir álver Reyðaráls ehf. og hafi því ekki verið heimilt að fresta ákvörðun um útgáfu starfsleyfis vegna kæru á ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfis­ráðherra. Stefndu benda á að þegar Reyðarál ehf. sendi inn umsókn um starfsleyfi 4. september 2002 hafi kennitala félagsins verið tilgreind 600100-2380. Auglýst tillaga að starfsleyfi hafi verið miðuð við þessa kennitölu sem og endanleg ákvörðun um útgáfu starfsleyfis 14. mars 2003. Stefndu vekja athygli á því að nafni Reyðaráls ehf. hafi verið breytt í „Alcoa á Íslandi ehf.“ og nafni Alcoa á Íslandi ehf. hafi verið breytt í „Reyðarál ehf.“, sbr. tilkynningar til hlutafélagaskrár 12. mars 2003. Kennitala þess félags sem beri nafnið Reyðarál ehf. í dag sé því kennitala þess félags sem áður hét Alcoa á Íslandi og öfugt. Ekki sé því um það að ræða að annar lögaðili hafi fengið starfsleyfið en sótti um það. Þá hafa stefndu upplýst að með bréfi 17. mars 2004 hafi verið sótt um að starfsleyfið, sem gefið var út 14. mars 2003 til Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.), kt. 600100-2380, verði fært yfir á nafn stefnda Fjarðaráls sf. Er vísað til 2. mgr. 27. gr. reglugerðar nr. 785/1999 til stuðnings kröfunni og tekið fram að engar breytingar verði á starfsleyfinu. Erindið sé nú til afgreiðslu hjá Umhverfis­stofnun og muni niðurstaðan væntanlega verða sú að yfirfæra starfsleyfið yfir á nýtt nafn og kennitölu með vísan til 2. mgr. 27. gr. reglugerðar nr. 785/1999. Hvorki stefndu né Umhverfisstofnun líti svo á að stefnandi hafi verið formlegur aðili að stjórnsýslumáli því sem fjallaði um ákvörðun um útgáfu starfsleyfis Reyðaráls ehf. Stefnandi hafi sent inn athugasemdir við tillöguna og Umhverfisstofnun kynnt honum ákvörðun stofnunarinnar um útgáfu starfsleyfis og vakið var athygli á kærurétti til umhverfisráðherra. Þessi málsmeðferð sé í samræmi við ákvæði 24. og 25. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Almenningi sé veittur réttur til að koma að athugasemdum við tillögu að starfsleyfi samkvæmt ofangreindri reglugerð. Það hafi verið gert við meðferð starfsleyfisumsóknar framkvæmdaraðila hjá Umhverfisstofnun. Hins vegar sé ekki gert ráð fyrir í reglugerðinni, né í öðrum réttarheimildum, svo sem í lögum nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, sem fjalla um útgáfu starfsleyfa Umhverfis­stofnunar, að almenningi sé veittur frekari réttur til andmæla, til dæmis vegna athugasemda sem stofnuninni berast við starfsleyfistillögun. Vera kunni að athugasemdir sem fram komi leiði til þess að stofnunin telji að leita þurfi frekar álits annarra. Það mat liggi hjá stofnuninni einni. Almenningur, sem geri athugasemdir við starfsleyfistillögu, hafi í slíkum tilfellum ekki sjálfstæðan andmælarétt. Í þessu máli hafi það verið mat Umhverfisstofnunar að ekki væri þörf á því við úrlausn málsins að leita eftir frekara áliti almennings eða annarra sem gerðu athugasemdir við auglýsta starfsleyfistillögu til að komast að efnislega réttri niðurstöðu. Hafa verði í huga að samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttarins skuli ekki leita álits nema það sé nauðsynlegt við úrslausn mála. Við það mat verði meðal annars að taka tillit til hagsmuna, framkvæmdaraðila í þessu tilviki Reyðaráls ehf., af því að fá starfsleyfi eins skjótt útgefið og unnt sé. Mat Umhverfisstofnunar hafi verið að ekki væri nauðsynlegt að leita frekara álits en gert var og að nægileg gögn hafi legið fyrir þegar endanleg ákvörðun um starfsleyfi var tekin. Samkvæmt framangreindu telja stefndu að Umhverfisstofnun hafi uppfyllt skilyrði reglugerðar nr. 785/1999 um rétt almennings og þar með virt rétt stefnanda til að senda inn athugasemdir við fyrirhugað starfsleyfi Reyðaráls ehf. Jafnframt er það afstaða stefndu að í þessum þætti málsins verði að gera skýran greinarmun á rétti almennings til að koma á framfæri athugasemdum vegna fyrirhugaðs starfsleyfis og þeim réttindum og skyldum sem fylgja aðilastöðu í stjórnsýslumáli. Af þessum ástæðum beri að sýkna af kröfu stefnanda um að ómerkt verði ákvörðun Umhverfis­stofnunar hinn 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir álver Reyðaráls ehf. Ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003 Stefndu krefjast sýknu af dómkröfu stefnanda um að ómerkt verði ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003 um að vísa frá kæru stefnanda 28. mars 2003 á ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir Reyðarál ehf. Sýknukrafan byggir í fyrsta lagi á aðildarskorti stefnanda, sbr. 16. gr. einkamálalaga nr. 91/1991, en stefndu telja að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að hann hafi haft stöðu aðila í málinu, né að öðru leyti átt lögmæta hagsmuni vegna ákvörðunar stefnda. Í annan stað er krafist sýknu á þeim grundvelli að úrskurðurinn uppfylli öll form- og efnisskilyrði stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefndu benda á að samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga um hollustuhætti og mengunar­varnir nr. 7/1998 megi kæra ákvarðanir Umhverfisstofnunar og heilbrigðis­nefnda um útgáfu starfsleyfis samkvæmt 6. gr. laganna, til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna frá ákvörðun Umhverfisstofnunar eða heilbrigðisnefnda. Í lögunum sé ekki tekið sérstaklega fram hverjum sé heimilt að kæra útgáfu starfsleyfis, en um það gildi almennar reglur stjórnsýsluréttarins. Í 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 segi að aðila máls sé heimilt að kæra stjórnvaldsákvörðun til æðra stjórnvalds til þess að fá hana fellda úr gildi eða henni breytt, nema annað leiði af lögum eða venju. Með „aðila máls“ í skilningi framangreinds ákvæðis sé átt við þann sem hefur lögmætra hagsmuna að gæta, þ.e. einstaklegra og verulegra hagsmuna, hvort sem þeir séu fjárhagslegir eða persónulegir. Þetta byggist á viðurkenndum sjónar­miðum í stjórnsýslurétti. Hugtakið hafi verið skýrt rúmt í umhverfisrétti þannig að ekki sé einungis átt við þá sem eiga beina aðild að máli, heldur geti einnig fallið undir þeir sem hafi óbeinna hagsmuna að gæta svo sem nágrannar starfsleyfisskyldrar starfsemi. Kæruaðild almennings án tillits til hagsmuna af úrlausn málsins („actio popularis“) sé ekki viðurkennd í stjórnsýslurétti hér á landi nema fyrir hendi sé sérstök lagaheimild Slíka lagaheimild sé ekki að finna í lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Að mati stefndu veiti réttur almennings til að gera athugasemdir við auglýst drög að starfsleyfi, sbr. 24. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnu­rekstur sem getur haft í för með sér mengun, þeim sem geri athugasemd ekki stöðu aðila stjórnsýslumáls. Stefndu telja því að ekki sé hægt að líta svo á að stefnandi hafi verið aðili máls við meðferð þess hjá Umhverfisstofnun, enda komi fram í umsögn stofnunarinnar, 9. maí 2003, að þar sé ekki litið á stefnanda sem aðila máls. Að mati stefndu skipti ekki máli þó að í bréfi Umhverfisstofnunar til stefnanda hafi hann verið upplýstur um kæruheimildir, enda sé ákvörðun um aðild að kærumáli í höndum þess stjórnvalds sem um kæruna fjallar. Stefndu mótmæla því sem fullyrt er í stefnu að aðild stefnanda hafi í upphafi málsins verið virt. Bréf það sem sent hafi verið stefnanda 9. maí 2003, þar sem honum var tilkynnt um framlengingu úrskurðarfrests, hafi ekki falið í sér neina viður­kenningu á aðild hans að málinu. Hins vegar hafi á því stigi ekki verið tekin ákvörðun um hvort viðurkenna skyldi aðild hans og hafi því þótt rétt að tilkynna honum um framlengingu frests eins og áskilið er í 3. mgr. 32. gr. laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Stefndu bendir á að samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum sé sérstaklega tekið fram að öllum sé heimilt að kæra til ráðherra ákvarðanir Skipulags­stofnunar um matsskyldu og úrskurð stofnunarinnar um mat á umhverfisáhrifum fram­kvæmda. Kæruaðild í þeim lögum byggist því á hinu svokallaða „actio popularis“ og hafi þessi framkvæmd á þessu sviði ekki þýðingu um kæru á útgáfu starfsleyfis. Stefndu mótmæla þeirri fullyrðingu í stefnu að frávísun kæru stefnanda hafi brotið í bága við almenna framkvæmd í kærumálum. Í þeim kærumálum vegna útgáfu starfsleyfa sem verið hafi til meðferðar í umhverfisráðuneytinu hafi kæruaðild ávallt byggst á beinum eða óbeinum hagsmunum viðkomandi kæranda. Í samræmi við almenn viðhorf í umhverfisrétti hafi kæruaðildin verið túlkuð nokkuð rúmt, en þó þannig að ávallt hafi verið um beina eða óbeina hagsmuni væri að ræða. Stefndu mótmæla því sérstaklega að niðurstaða úrskurðarnefndar sem starfaði á grundvelli þágildandi laga um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit nr. 81/1988, frá 18. desember 1995, bindi með einhverjum hætti hendur stefnda umhverfisráðherra við mat á aðild stefnanda, en þar hafi aðild stefnanda verið viðurkennd vegna útgáfu starfsleyfis ÍSAL. Í því tilviki hafi verið um annan úrskurðaraðila að ræða og eldri löggjöf og sem hafi ekki áhrif á túlkun ráðuneytisins á ákvæðum 2. mgr. 32. gr. núgildandi laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Stefnandi haldi því fram að hann eigi persónulegra hagsmuna að gæta sem íbúi Fjarðarbyggðar og vegna afskipta af fjölmörgum þáttum er varða umhverfisvernd á Austurlandi í áratugi. Stefndu vísa til þess að kæruaðild hafi verið viðurkennd í nokkrum nánar tilteknum málum þegar um mikla nálægð við leyfðar framkvæmdar var að ræða. Stefnandi sé búsettur í Neskaupsstað sem sé á þriðja tug kílómetra í beinni loftlínu frá fyrirhuguðu álveri við Reyðarfjörð og langt fyrir utan þynningar­svæði þess samkvæmt matsskýrslu. Strax í upphafi hafi því verið ljóst að mikill vafi lék á að stefnandi gæti byggt aðild sína á slíkum óbeinum hagsmunum. Í bréfi sínu 6. júní 2003 byggi stefnandi ekki á því að hann eigi hagsmuna að gæta sem nágranni og hafi ráðuneytið því talið ljóst að ekki væri um slíka óbeina hagsmuni að ræða. Aðild einstaklinga eða umhverfisverndarsamtaka sem unnið hafi að umhverfismálum og sýnt þeim sérstakan áhuga, hafi hingað til ekki verið viðurkennd af íslenskum dómstólum. Að mati stefndu verði slík aðild að byggja á sérstakri lagaheimild. Stefndu benda á að ákvæði Árósasamningsins um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum, hafi verið undirritaður af Íslands hálfu en ekki fullgiltur. Þar sé meðal annars kveðið á um kæruaðild tiltekinna umhverfisverndarsamtaka að málum vegna leyfisveitinga á sviði umhverfisréttar. Árósasamningurinn kveði hins vegar ekki á um kæruaðild einstaklinga að slíkum málum og gæti stefnandi því ekki byggt kæruaðild sína á ákvæðum þess samnings. Auk þess hafi samningurinn ekki verið fullgiltur af Íslands hálfu og hafi ákvæði hans ekki verið lögfest hér á landi. Hafi þau því enga þýðingu við skýringu núgildandi laga. Stefndu árétta, að ákvæði tilskipana nr. 2003/4/EB um almennan aðgang að upplýsingum um umhverfismál og 2003/35/EB um þátttöku almennings í ákvarðanatöku um umhverfismál hafi ekki verið innleidd í íslenskan rétt og hafi því ekkert gildi í máli þessu. Hvað varðar vísun stefnanda til tilskipana nr. 85/337, 97/11/EB og 90/313/EBE þá byggi lög nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og lög nr. 21/1993 um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum í umhverfismálum, á ákvæðum þeirra tilskipana. Í þeim lögum eða tilskipunum séu ekki ákvæði um kæruaðild einstaklinga eða félagasamtaka varðandi ákvarðanir stjórnvalda um útgáfu starfsleyfa á grundvelli laga um hollustuhætti og mengunarvarnir. Að því er varðar kröfur stefnanda um að fá sendar allar kærur og kærugögn og að honum gefist kostur á að tjá sig um öll gögn áður en endanleg afstaða yrði tekin til kæru hans benda stefndu á að í upphafi málsins hafi ekki legið önnur gögn fyrir í málinu en þær þrjár kærur sem borist höfðu auk nokkurra gagna um forsögu málsins sem fylgdu kæru stefnanda. Umhverfisráðuneytið hafi ekki séð ástæðu til að senda stefnanda kærur annarra kærenda enda fjölluðu þær um sömu málsástæður og fram komu í kæru stefnanda og því hafi ekki verið nauðsynlegt á grundvelli reglna um andmælarétt að gefa stefnanda kost á að gera athugasemdir við aðrar kærur. Í kæru sinni hafi stefnandi hvorki vísað til upplýsingalaga né til laga nr. 21/1993 um upplýsingamiðlun og fl. til stuðnings kröfum sinni. Ekki hafi verið litið svo á að krafa stefnanda byggðist á tilgreindum lögum. Hefði til þess komið að aðild stefnanda hefði verið viðurkennd og málið tekið til efnismeðferðar hefðu honum að sjálfsögðu verið send öll gögn málsins eins og ávallt sé gert í kærumálum sem eru til meðferðar í umhverfis­ráðuneytinu. Að því er varðar kröfur stefnanda undir meðferð kærumálsins um að fá senda lista yfir gögn málsins vísa stefndu til þess að á þeim lista hefðu, í upphafi málsins, aðeins verið þær þrjár kærur sem bárust. Að mati stefndu þjónaði það því engum tilgangi að senda stefnanda lista yfir gögn málsins í upphafi þess áður en gagnaöflun var hafin. Hefðu á þeim lista einungis verið þær þrjár kærur sem bárust. Hafi verið litið svo á að stefnandi hefði fyrst og fremst hagsmuni af að fá lista yfir gögn málsins þegar gagnaöflun væri lokið eða a.m.k. langt komin. Áður en til þess hafi komið hafi hins vegar verið tekin ákvörðun um það af hálfu stefnda umhverfisráðherra að vísa kæru stefnanda frá og einnig hinum tveimur kærunum sem borist höfðu. Þær umsagnir sem hafi borist hafi einungis fjallað um efnisþætti málsins og því hafi ekki verið talin ástæða til að gefa stefnanda kost á að gera athugasemdir við þær. Annarra gagna hafi ekki verið aflað þegar málinu var vísað frá. Hafi sérstaklega verið farið yfir það af hálfu stefnda hvort eitthvað í umsögnunum varðaði aðild stefnanda að málinu sem ástæða væri til að gefa honum kost á að gera athugasemdir við en það hafi verið mat stefnda umhverfisráðherra að svo væri ekki. Stefndu fallast ekki á að andmæla­réttur hafi verið brotinn á stefnanda. Leggja stefndu áherslu á að ekki hafi verið tekin efnisleg afstaða til kæru stefnanda og því ekki komið til þess að honum væri veittur andmælaréttur varðandi þann þátt málsins. Hvað varðar upplýsingarétt stefnanda hafi verið litið svo á að hálfu stefnda umhverfis­ráðherra að kröfur stefnanda byggðust fyrst og fremst á reglum um andmælarétt á meðan málið var til meðferðar hjá ráðuneyti stefnda. Sé sá skilningur studdur skýru orðalagi í kæru stefnanda 28. mars 2003 og bréfi hans 20. maí 2003, þar sem hann krefjist þess að fá að tjá sig um öll gögn sem ráðuneytinu berast og minnir á rétt sinn til andmæla. Eins og áður segi hafi stefnandi í kröfum sínum ekki vísað til upplýsinga­laga nr. 21/1993. Á þeim grundvelli hefði umhverfisráðuneytið hugsanlega átt að afhenda stefnanda kærur annarra kærenda í málinu og umsagnir sem borist höfðu. Slík krafa hafi ekki borist eftir að málinu hafi verið vísað frá og hafi því stefndi umhverfisráðherra verið í góðri trú um að kröfur kæranda hefðu byggst á reglum um andmælarétt. Stefndu benda á að þótt framangreind gögn hefðu verið send stefnanda þá hefði það engu breytt varðandi þá niðurstöðu stefnda að vísa málinu frá. Að því er varðar þá fullyrðingu stefnanda að virtir hafi verið að vettugi lögbundnir frestir til að afgreiða kæru stefnda 28. mars 2003 og að ráðherra hefði verið í lófa lagið að kveða upp úr um frávísunar kærunnar þegar í stað benda stefndu á samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 skuli ráðherra kveða upp úrskurð svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en fjórum vikum eftir að honum berst mál í hendur. Sé mál viðamikið og fyrirsjáanlegt að afgreiðsla taki lengri tíma skuli tilkynna hlutaðeigandi það og tiltaka afgreiðslufrest sem aldrei skuli þó vera lengri en átta vikur. Kæra stefnanda hafi borist 28. mars 2003, en einnig hafi borist tvær aðrar kærur vegna sömu ákvörðunar, þ.e. frá Náttúruverndarsamtökum Íslands annars vegar og fjórum einstak­lingum hins vegar. Auk stefnanda séu tveir af framangreindum kærendum búsettir á Austurlandi. Í umhverfisrétti sé oft vafamál hverja beri að telja hafa óbeinna hagsmuna að gæta þannig að aðild þeirra að stjórnsýslumáli sé viðurkennd. Hafi í nokkrum tilvikum verið viðurkennt aðild þeirra, sem búa í nágrenni við mengandi atvinnurekstur, sbr. úrskurði ráðuneytisins frá 16. september 2003 varðandi starfsleyfi svínabúsins að Brautarholti og frá 27. maí 2002 varðandi starfsleyfi alifuglabúsins Nesbús. Við mat á því hvort slíkir hagsmunir séu til staðar hjá kærendum þurfi oft að líta til þeirrar starfsemi sem viðkomandi starfsleyfi gildir um og t.d. umfangs þeirrar mengunar sem frá henni stafar. Í ljósi þess að þrír af kærendum voru búsettir á Austurlandi hafi ráðuneytið ákveðið að vísa ekki framangreindum kærum frá strax í upphafi heldur skoða þann þátt nánar. Vegna þess hve frestir til að úrskurða sam­kvæmt 32. gr. laga nr. 7/1998 séu stuttir hafi verið ákveðið að senda kærurnar 9. apríl 2003 til umsagnar Umhverfisstofnunar, Heilbrigðiseftirlits Austurlands, Fjarðar­byggðar, Skipulagsstofnunar og Reyðaráls. Einnig hafi verið til þess litið að hugsan­lega kæmu fram upplýsingar í þeim umsögnum sem gagnast gætu við ákvörðun á því hvort kærendur hefðu einstaklegra eða óbeinna hagsmuna að gæta í málinu. Hinn 9. maí 2003 hafi kærendum verið tilkynnt um að ekki yrði unnt að úrskurða innan fjögurra vikna frestsins, enda hafi þá umsagnir ekki verið komnar frá öllum umsagnar­aðilum. Hinn 14. maí 2003 hafi síðasta umsögnin í kærumálinu borist. Ekkert komi fram í umsögnum sem upplýst geti hvort kærendur ættu beinna eða óbeinna hagsmuna að gæta í málinu. Í umsögn Umhverfisstofnunar komi fram að stofnunin hafi ekki litið svo á að stefnandi væri aðili máls við útgáfu starfsleyfis Reyðaráls ehf. Hinn 2. júní 2003 hafi stefnanda og öðrum kærendum verið sent bréf, þar sem fram komi að gögn málsins bæru ekki með sér að þeir nytu stöðu aðila í máli vegna útgáfu starfsleyfisins eða hefðu annarra lögmætra hagsmuna að gæta sem kæruaðild þeirra gæti byggst á. Hafi kærendum í bréfinu verið gefinn kostur á að koma að athugasemdum sínum varðandi aðild þeirra að málinu. Hinn 10. júní 2003 hafi borist athugasemdir stefnanda með bréfi dags. 6. júní 2003, en aðrir kærendur hafi óskað eftir frekari fresti til að skila sínum athugasemdum sem bárust 26. júní 2003. Af þeim sökum hafi tafist nokkuð að hin endanlega ákvörðun í málinu lægi fyrir, en eins og fram hefur komið hafi hún verið tilkynnt stefnanda með bréfi dags. 14. júlí 2003. Samkvæmt framangreindu hafi ástæður þess að ákvörðun ráðherra lá ekki fyrir innan hins lögbundna úrskurðarfrests verið þær að umhverfisráðuneytið taldi rétt, meðal annars með vísan til rannsóknarreglu stjórnsýslulaganna, að nokkur gagnaöflun færi fram áður en tekin væri afstaða til aðildar stefnanda og annarra kærenda. Eftir að gagnaöflun hafi verið lokið, meðal annars með því að kærendum var gefinn kostur á andmælum, hafi ákvörðun verið tekin eins fljótt og unnt er. Málsmeðferðarreglur stjórnsýslu­laga hafi þannig leitt til þess að ekki hafi verið unnt að virða lögbundna fresti, en ákvörðun hafi legið fyrir eins fljótt og unnt var. IV. Niðurstaða um varnaraðild málsins Kröfur stefnanda í máli þessu beinast að þremur stjórnvaldsákvörðunum stefnda umhverfisráð­herra og einni ákvörðun Umhverfisstofnunar, eins og áður greinir. Tvær af framangreindum þremur ákvörðunum stefnda umhverfisráðherra fela í sér staðfestingu ráðherra, sem stjórnvalds á kærustigi, á tilteknum ákvörðunum Skipulagsstofnunar, en þriðja ákvörðunin frávísun stjórnsýslukæru stefnanda vegna ákvörðunar Umhverfis­stofnunar án þess að efnisleg afstaða hafi verið tekin til hinnar kærðu ákvörðunar í umrætt sinn. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 leiða varnir byggðar á aðildarskorti til sýknu, ef fallist er á þær. Samkvæmt þessu er það á forræði hvers stefnda fyrir sig hvort höfð er uppi sú vörn að kröfu sé ranglega beint að honum. Samkvæmt umræddri reglu laga nr. 91/1991 verður kröfum stefnanda gegn einstökum varnaraðilum málsins því almennt ekki vísað frá dómi með vísan til þess að þeir hafi ekki hagsmuni af úrslitum málsins, ef aðildarskorti hefur ekki verið haldið fram í málinu af þeirra hálfu. Á þetta í öllu falli ótvírætt við um stefndu Alcoa á Íslandi ehf., Reyðarál ehf. og Fjarðaál sf. sem allir standa utan hins opinbera stjórnkerfis. Hins vegar er óhjákvæmilegt að taka sjálfkrafa til skoðunar hvort varnaraðild hafi verið reifuð nægilega í stefnu með tilliti til dómkrafna og málsástæðna stefnanda svo að dómur verði lagður á málið að þessu leyti, sbr. einkum e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Að því er varðar aðild fjármálaráðherra er ljóst að stefnandi heldur því ekki fram að þessi ráðherra hafi komið að töku þeirra stjórnvaldsákvarðana sem krafist er að verði ómerktar. Í stefnu er í engu vikið að aðkomu þessa stjórnvalds að umræddum ákvörðunum eða aðild þess að málinu skýrð. Er aðild þessa stefnda að málinu því svo vanreifuð að ekki verður hjá því komist að vísa kröfum stefnanda að þessu leyti sjálfkrafa frá dómi. Að því er varðar aðild íslenska ríkisins virðist stefnandi byggja á því að aðkoma ríkisstjórnarinnar að byggingu álvers við Reyðarfjörð, meðal annars með gerð áður­greindra NORAL yfirlýsinga, réttlæti varnaraðild ríkisins að málinu. Venjulegt er að stefna íslenska ríkinu til að þola dóm þegar gerð er krafa um greiðslu fjár úr ríkissjóði, sbr. til hliðsjónar ráðagerð í athugasemdum 5. mgr. 17. gr. þess frumvarps sem varð að lögum nr. 91/1991. Eins og áður segir snýst mál þetta hins vegar um kröfu stefnanda um ómerkingu tiltekinna stjórnvaldsákvarðana og hefur stefnandi meðal annars stefnt umhverfisráðherra, sem tók þrjár af umræddum fjórum stjórnvalds­ákvörðunum, til að þola dóm þessa efnis. Umhverfisráðherra er sjálfstætt stjórnvald og réttilega stefnt til að þola dóm um ómerkingu eigin stjórnvaldsákvarðana. Enda þótt umhverfisráðherra sé einnig einn af fyrirsvarsmönnum íslenska ríkisins þegar um er að ræða ákvörðunarvald um þau málefni sem undir hann heyra – en hið sama má raunar segja um alla handhafa opinbers valds – hefur stefnandi með engum hætti útskýrt hvaða sjálfstæðu réttaráhrif kunni að vera bundin við það að íslenska ríkið þoli dóm um kröfur stefnanda auk umhverfisráðherra. Er málatilbúnaður stefnanda svo óljós um þetta atriði að ekki verður hjá því komist að vísa kröfum stefnanda að þessu leyti sjálfkrafa frá dómi. Að því er varðar aðild stefnda Reyðaráls ehf. (kt. 690103-2570, áður Alcoa á Íslandi ehf.) liggja fyrir gögn í málinu um að 12. mars 2003 hafi nafni Alcoa á Íslandi ehf. verið breytt í Reyðarál ehf. og nafni Reyðaráls ehf. verið breytt í Alcoa á Íslandi ehf. Kennitala stefnda Alcoa á Íslandi ehf. er því 600100-2380 og er óhætt að ganga út frá því að félagið hafi einnig haft þá kennitölu þegar það hét Reyðarál ehf. og sótti um starfsleyfið sem síðan var gefið út 14. mars 2003. Af umræddum gögnum verður þannig ráðið að það var stefnda Alcoa á Íslandi ehf. (kt. 600100-2380), sem fram til 12. mars 2003 bar nafnið Reyðarál ehf., sem sótti um og fékk útgefið til sín starfsleyfið 14. mars 2003. Stefnda Reyðarál ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf.) hefur hins vegar hvorki sótt um né fengið útgefið til sín umrætt starfsleyfi. Að mati dómara kölluðu þessar upplýsingar málsins, sem ekki hefur verið mótmælt af stefnanda, á útskýringar af hans hálfu. Þrátt fyrir þessar upplýsingar hefur stefnandi enga frekari grein gert fyrir því á hvaða grundvelli aðild stefnda Reyðaráls ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf.) að málinu byggist. Verður að telja aðild stefnda Reyðaráls ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf.) að málinu svo vanreifaða að ekki verði hjá því komist að vísa kröfum stefnanda gegn þessum stefnda sjálfkrafa frá dómi. Að því er varðar stefnda Fjarðaál sf. liggur fyrir í gögnum málsins að sótt hefur verið um að áðurgreint starfsleyfi verði fært yfir á nafn félagsins. Með hliðsjón af þessum atvikum gefur varnaraðild þessa aðila ekki tilefni til frekari umfjöllunar. Þá þykir aðild Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.) ekki gefa tilefni til sérstakrar umfjöllunar að þessu leyti. Eins og málið liggur fyrir þykir ekki heldur ástæða til að fjalla hér sérstaklega um aðild umhverfisráðherra, en í IX. kafla dómsins er tekin afstaða til þess hvort aðild ráðherrans að málinu sé nægileg til að dómur verði lagður á kröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis. Samkvæmt framangreindu verður öllum efniskröfum stefnanda gegn fjármála­ráðherra, íslenska ríkinu og Reyðaráli ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf.) sjálfkrafa vísað frá dómi og standa þá eftir kröfur hans gegn umhverfisráðherra, Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.) og Fjarðaáli sf. V. Almennar athugasemdir dómara um aðild stefnanda málsins Ekki verður dómur lagður á mál þetta nema sýnt sé að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af kröfum sínum. Er almennt viðurkennt að til þess að aðili teljist hafa lögvarða hagsmuni í þessum skilningi þurfi hann að hafa beina og einstaklingslega hagsmuni af úrlausnaratriði máls. Þegar um er að ræða kröfu um ógildingu stjórnvalds­ákvörðunar ber íslensk dómaframkvæmd þó skýrlega með sér að skilyrðið um „beina hagmuni“ verður ekki skýrt svo fortakslaust að ákvörðun þurfi að vera beint til aðila. Geta raunveruleg áhrif stjórnvaldsákvörðunar á hagsmuni manns, sem beint er til annars aðila, þannig verið grundvöllur þess að hann teljist eiga lögvarða hagsmuni fyrir dómstólum. Um lögvarða hagsmuni vegna kröfu um ógildingu ákvarðana stjórnvalda verður hins vegar eftir sem áður að gera þá kröfu að hagsmunir viðkomandi séu einstaklingslegir. Verður úrlausnaratriði þannig hafa verulega þýðingu fyrir málsaðila umfram það sem almennt gerist. Geta því atriði eins og ríkisfang, heimilisfesti eða dvalarstaður ekki nægt til að aðili teljist hafa lögvarða hagsmuni fyrir dómstólum þegar stjórnvaldsákvörðun hefur óveruleg áhrif á allan þorra manna á ákveðnu svæði eða landinu öllu. Myndi önnur niðurstaða fela í sér reglu um að „hver eigi sök sem vill“, þegar um er að ræða ákvarðanir stjórnvalda, sem fær ekki samræmst almennt viðurkenndum meginreglum íslensks réttarfars. Þegar um er að ræða stjórnvaldsákvörðun nýtur sá, sem af einhverjum ástæðum hefur átt aðild að máli fyrir stjórnvaldi, ótvíræðs réttar til að bera undir dómstóla hvort stjórnvöld hafi látið hann njóta laga við meðferð og úrlausn málsins. Með þessum hætti leiðir rýmkuð aðild að málum innan stjórnsýslunnar, á grundvelli sérstakra lagaheimilda, til þess að fleiri aðilar en ella geta borið stjórnvaldsákvörðun undir dómstóla, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar 12. júní 2002 í máli nr. 231/2002. Dómari telur hins vegar ástæðu til að árétta að reglum um aðild að dómsmálum hefur ekki verið breytt í tilefni af réttarþróun á sviði innlends og alþjóðlegs umhverfisréttar, sem m.a. stendur til þess að rýmkað sé um aðild almennings að ákvarðanatöku á sviði umhverfismála. Verður og að telja að lögskýringu í þá átt að slaka beri á kröfum til lögvarinna hagsmuna fyrir dómstólum með vísan til réttarþróunar á sviði umhverfismála hafi verið hafnað af Hæstarétti með framangreindum dómi 12. júní 2002. Hefur sú niðurstaða fordæmisgildi í máli þessu. Eins og áður greinir getur aðild að stjórnsýslumáli grundvallast á sérstökum ákvæðum laga, sem fela í sér rýmkun á aðild að tilteknum málaflokki innan stjórnsýslunnar eða veita almenningi takmörkuð réttindi við meðferð máls, til dæmis rétt til að gera athugasemdir við auglýstar tillögur eða áætlanir, eins og meðal annars greinir í 4. mgr. 10. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum og 4. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Sá sem aðild hefur átt að máli á grundvelli sérstakra lagaheimilda sem þessara nýtur ótvíræðs réttar til að bera undir dómstóla hvort stjórnvöld hafi látið hann njóta laga við meðferð og úrlausn málsins, til dæmis hvort honum hefur verið gefinn kostur á að gera athugasemdir með fullnægjandi hætti með tilliti til kynningar og upplýsingagjafar vegna fyrirhugaðrar ákvörðunar. Er jafnframt ljóst að brot á réttindum slíks aðila við meðferð máls geta verið þess eðlis að ógilding stjórnvaldsákvörðunar komi til greina. Með þessu er hins vegar ekki tekin afstaða til hvort einstaklingur eða lögaðili, sem gert hefur athugasemdir undir meðferð stjórnsýslumáls á grundvelli sérstakrar lagaheimildar, geti borið fyrir sig hvers konar annmarka á viðkomandi stjórnvaldsákvörðun, til dæmis annmarka sem lúta að endanlegu efni ákvörðunar. Athugast í því sambandi að einstaklingur eða lögaðili, sem gerir athugasemdir við fyrirhugaða stjórnvalds­ákvörðun á grundvelli sérstakrar lagaheimildar, telst almennt ekki við­takandi eða beinn þolandi ákvörðunar samkvæmt almennum reglum. Samkvæmt framangreindu kæmi til greina að telja aðila, sem gert hefur athugasemdir við stjórnvaldsákvörðun með þeim hætti sem áður greinir, aðeins geta byggt kröfu um ógildingu ákvörðunar á því að brotið hafi verið á þeim takmörkuðu réttindum sem hann naut undir meðferð málsins. Slíkur aðili gæti þannig ekki byggt kröfu um ógildingu á því að stjórnvaldsákvörðun væri haldin efnislegum annmörkum, til dæmis að hún væri ólögmæt eða byggð á ómálefnalegum sjónarmiðum. Dómari telur hins vegar að túlka verði forsendur dóms Hæstaréttar 22. janúar 2004 í máli nr. 280/2003 á þá leið að þar sé mögulegri lögskýringu í þessa veru hafnað, að minnsta kosti að því er varðar réttarstöðu þeirra sem gera athugasemdir við auglýsta skýrslu um mat á umhverfisáhrifum. Að því er varðar mat á umhverfisáhrifum verður þannig að telja að fyrir dómstólum geti aðilar, sem gert hafa athugasemdir við matsskýrslu, borið fyrir sig hvers konar annmarka á úrskurði Skipulagsstofnunar um þetta efni með sambærilegum hætti og þeir sem höfðu fulla aðildarstöðu við meðferð stjórnsýslu­málsins, meðal annars annmörkum sem lúta að ólögmæti ákvörðunar og ómálefna­legum sjónarmiðum að baki henni. VI. Niðurstaða um úrskurð umhverfisráðherra 14. mars 2002 Eins og áður greinir gerði stefnandi athugasemdir með bréfi 25. júní 2001 við skýrslu Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) um mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar byggingar 420.000 tonna álvers og 233.000 tonna rafskauta­verksmiðju þegar skýrslan var til meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Liggur þannig fyrir að stefnandi var með þessum hætti aðili að því stjórnsýslumáli sem lyktaði með úrskurði Skipulagsstofnunar 31. ágúst 2001, þar sem fallist var á umrædda framkvæmd með ákveðnum skilyrðum. Í máli þessu krefst stefnandi þó ekki ómerkingar á úrskurði Skipulagsstofnunar heldur ómerkingar á úrskurði umhverfis­ráðherra 14. mars 2002 sem kveðinn var upp í tilefni af kæru Náttúruverndarsamtaka Austurlands og Náttúrverndarsamtaka Íslands á áðurnefndum úrskurði Skipulags­stofnunar. Ágreiningslaust er að stefnandi var ekki meðal þeirra sem kærðu úrskurðinn til ráðherra. Að mati dómara getur það ekki haft þýðingu fyrir aðild stefnanda að umræddu stjórnsýslu­máli að athugasemdir hans fylgdu með stjórnsýslukæru Náttúrverndar­samtaka Austurlands til ráðherra. Samkvæmt þessu verður að ganga út frá að stefnandi hafi ekki verið aðili að því stjórnsýslumáli sem lyktaði með úrskurði umhverfisráðherra 14. mars 2002. Verður aðild hans í þessum þætti máls þessa því ekki reist á beinni aðild hans að framangreindu kærumáli. Við upphaf aðalmeðferðar málsins lagði stefnandi fram framsal Náttúruverndar­samtaka Austurlands dagsett 15. nóvember 2004, þar sem samtökin framselja honum öll réttindi og skyldur vegna framangreindrar kæru samtakanna til umhverfisráðherra. Er í framsalinu sérstaklega meðtalinn réttur samtakanna til höfðunar máls gegn stefndu máls þessa. Jafnvel þótt fallist væri á það með stefnanda að réttindi þau, sem hér um ræðir, séu framseljanleg, liggur fyrir að umrætt framsal fór ekki fram fyrr en eftir höfðun málsins. Gegn mótmælum stefndu getur stefnandi ekki grundvallað aðild sína nú á þeirri málsástæðu að nefnd samtök hafi framselt honum réttindi sín vegna umrædds stjórnsýslumáls, en framangreindu framsali hefur verið mótmælt sem þýðingar­lausu af stefndu. Kemur því til skoðunar hvort stefnandi eigi lögvarinna hagsmuna að gæta af úrskurði umhverfisráðherra 14. mars 2002 samkvæmt almennum reglum. Um lögvarða hagsmuni sína almennt hefur stefnandi vísað til þess að sem íbúi Fjarðar­­byggðar hafi hann persónulegra hagsmuna að gæta af umræddum úrskurði og þeirri framkvæmd sem hann fjalli um. Þannig sé land það þar sem umrætt álver eigi að rísa hluti landsvæðis, sem sé útivistarsvæði stefnanda, auk þess sem hann hafi fjallað um svæðið í ræðu og riti og sinnt þar leiðsögn ferðamanna. Dómari telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á með framlagningu gagna eða öðrum hætti að umræddur úrskurður hafi haft beina eða verulega þýðingu fyrir atvinnu­hagsmuni hans. Telur dómari að tengsl stefnanda við umræddan úrskurð umhverfis­ráðherra 14. mars 2002 leiði eingöngu af heimilisfesti og búsetu hans í því sveitar­félagi þar sem hinar matsskyldu framkvæmdir eru ráðgerðar. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi ríkari hagsmuna að gæta vegna úrskurðar umhverfisráðherra 14. mars 2002 en almennt gerist um íbúa þess landssvæðis sem hér um ræðir. Samkvæmt öllu framangreindu hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um kröfu um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 14. mars 2002. Verður þessari kröfu stefnanda því sjálfkrafa vísað frá dómi. VII. Athugasemdir dómara við málsástæður stefnanda vegna kröfu um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 15. apríl 2003 Eins og áður greinir um málsástæður og lagarök stefnanda byggir hann kröfu sína um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 15. apríl 2002, þar sem staðfest var ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002, um að nýtt álver með allt að 322.000 tonna framleiðslugetu þyrfti ekki að sæta umhverfismati, á því að sú breyting á áður metnum framkvæmdum hafi átt að sæta umhverfismati. Stefnandi hefur einkum vísað til þess að umrædd breyting hafi verið þess eðlis að skylt hafi verið að líta svo á að um nýja sjálfstæða framkvæmd væri að ræða sem hafi fortakslaust átt að sæta umhverfismati, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000. Telur stefnandi að úrskurður umhverfisráðherra 15. apríl 2003 hafi af þessum ástæðum verið andstæður lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Stefnandi kærði umrædda ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra 20. janúar 2003. Í samræmi við þau sjónarmið sem áður greinir í V. kafla dómsins hefur stefnandi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um hvort farið hefur verið að lögum við meðferð og úrlausn stjórnsýslukæru hans. Með vísan til þessara sjónarmiða verður fallist á að stefnandi geti krafist ómerkingar umrædds úrskurðar á þeim grundvelli sem áður greinir. Við munnlegan flutning málsins var því hreyft af stefnanda að málsmeðferð Skipulagsstofnunar, sem leiddi til ákvörðunar stofnunarinnar, hefði verið ábótavant í ýmsum atriðum. Þannig var bent á að í tilkynningu Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 22. nóvember 2002 um fyrirhugaðar breytingar á áður metnum framkvæmdum séu tilgreindir sex tæknilegir valkostir við hreinsun útblásturs, meðal annars á útblæstri brennisteinsdíoxíðs og loftkennds flúoríðs (HF), án þess að nokkur afstaða sé tekin til þess hvern af umræddum kostum framkvæmdaraðilinn hyggist nota. Hafi verið boðað í umsókninni að mögulegur hreinsibúnaður yrði kannaður með tilliti til tæknilegra eiginleika og hagkvæmni þegar niðurstöður loftdreifingarmælinga lægju fyrir í desember 2002. Hafi Skipulagsstofnun þannig tekið tilkynningu Reyðar­áls ehf. til efnislegrar umfjöllunar þótt alls ekki hafi legið fyrir hvernig framkvæmdaraðilinn hygðist standa að mengunarvörnum. Hafi í þessu sambandi verið látið sitja við almenna yfirlýsingu framkvæmdaraðilans um að uppfylla að minnsta kosti þær kröfur, sem þegar höfðu verið settar, með skilgreiningu þynningarsvæðis umhverfis það álver, sem áður hafði verið fyrirhugað, án þess að nákvæmlega hafi verið gerð grein fyrir því hvernig og með hvaða aðferðum þetta átti að gera eða mismunandi aðferðir, sem til greina komu, bornar saman. Í stefnu málsins kemur ekki fram að byggt sé á því að framangreindir annmarkar á málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi átt að leiða til þess að umhverfisráðherra ómerkti ákvörðun stofnunarinnar og legði fyrir hana að taka málið til meðferðar á nýjan leik. Í stjórnsýslu­kæru stefnanda á umræddri ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra 20. janúar 2003, sem er meðal framlagðra gagna málsins, er vakin athygli á því að umsókn stefnda Reyðaráls ehf. sé óljós að því er varðar mengunar­varnir. Engu að síður er þess ekki krafist í stjórnsýslukærunni að ráðherra ómerki meðferð Skipulagsstofnunar og leggi fyrir stofnunina að vísa henni frá eða taka hana að nýju til meðferðar, heldur er þess eingöngu krafist að umhverfisráðherra ákveði að hið nýja álver sæti sjálfstæðu mati á umhverfis­áhrifum. Samkvæmt framangreindu verður ekki talið að málsástæða um annmarka á málsmeðferð Skipulagsstofnunar komi fram í stefnu eða öðrum gögnum málsins. Gegn mótmælum stefndu kemst þessi málsástæða því ekki að í málinu. Kemur þar af leiðandi ekki til skoðunar hvaða þýðingu skortur á aðild Skipulagsstofnunar að málinu hafi að þessu leyti. Af málatilbúnaði stefnanda verður ekki ráðið að hann byggi á því að stefndi umhverfisráðherra hafi brotið reglur við þá málsmeðferð sem leiddi til úrskurðar hans 15. apríl 2003. Samkvæmt framangreindu eru hvorki málsmeðferð Skipulagsstofnunar né stefnda umhverfisráðherra til umfjöllunar í þessum þætti málsins. VIII. Niðurstaða um kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 15. apríl 2003 Samkvæmt lögum nr. 106/2000 eru framkvæmdir, sem sæta skulu mati á umhverfisáhrifum, annað hvort fortakslaust matsskyldar, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna, eða aðeins matsskyldar samkvæmt nánari ákvörðun Skipulagsstofnunar, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000, en auk þess getur ráðherra að ákveðnum skilyrðum uppfylltum mælt fyrir í reglugerð að enn aðrar framkvæmdir skulir háðar mati, sbr. 7. gr. laganna. Ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 er reist á þeim rökum að tilteknar framkvæmdir séu þess eðlis að þær hafi óhjákvæmilega umtalsverð umhverfisáhrif í skilningi laganna og sé því ekki rúm fyrir mat stjórnvalds að þessu leyti, sbr. einnig aðfaraorð tilskipunar nr. 85/337/EBE um mat á áhrifum sem tilteknar framkvæmdir á vegum hins opinbera eða einkaaðila kunna að hafa á umhverfið. Ágreiningslaust er að bygging álvers falli undir 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000, sbr. 5. tölulið 1. viðauka laganna. Er óhætt að ganga út frá því að meginástæða þess að málmbræðslur, þar á meðal álver, þurfi fortakslaust að sæta umhverfismati samkvæmt lögunum, sé fyrst og fremst losun ýmissa skaðlegra efna í umhverfið, sbr. meðal annars brennisteinsdíoxíð og loftkennt flúoríð (HF) þegar um er að ræða álver. Samkvæmt þessu er búnaður álvers til að lágmarka og hreinsa útblástur mengandi efna meðal þeirra atriða sem úrslitaþýðingu hefur fyrir áhrif álvers á umhverfið. Það leiðir því af hlutarins eðli að í skýrslu um mat á umhverfisáhrifum álvers verður ekki undir neinum kringumstæðum litið fram hjá búnaði álversins til að lágmarka og hreinsa útblástur mengandi efna, sbr. einnig nánari reglur um gerð matsskýrslu í e. lið 18. gr. reglugerðar nr. 671/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Andstætt ákvæði 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 byggist ákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna á því að þær framkvæmdir, sem þar er vísað til, kunni aðeins að hafa umtalsverð umhverfisáhrif áhrif og sé því nauðsynlegt að meta hverja og eina framkvæmd með tilliti til þess hvort ástæða sé til umhverfismats. Við skýringu 1. mgr. 6. gr. laganna ber að hafa í huga þann megintilgang laga nr. 106/2000 að með umhverfismati sé leitt í ljós, eftir því sem kostur er, hver raunveruleg áhrif framkvæmdar muni verða á umhverfið, áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmdum, sbr. athugasemdir við 1. gr. þess frumvarps sem varð að lögum nr. 106/2000 svo og einnig aðfaraorð áðurgreindrar tilskipunar nr. 85/337/EBE. Dómari leggur áherslu á að ekki þarf að liggja fyrir að framkvæmd „muni“ hafa umtalsverð umhverfisáhrif svo að skylt sé að framkvæmd sæti mati á umhverfisáhrifum samkvæmt ákvæði 1. mgr. 6. gr. laganna. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi ákvæðisins er nægilegt að framkvæmd „geti“ haft slík áhrif. Er því ljóst að umhverfismat „skal“ fara fram, ef vafi leikur á því hvort framkvæmd muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Er þessi lögskýring einnig í samræmi við þá varúðarreglu umhverfisréttar sem liggur til grundvallar lögum nr. 106/2000 og þeim tilskipunum Evrópska efnahagssvæðisins sem lögunum er ætlað að leiða í íslenskan rétt. Í 1. mgr. 6. gr. laganna er vísað til framkvæmda sem taldar eru upp í 2. viðauka laganna og eru þessar framkvæmdir aðeins háðar mati á umhverfisáhrifum þegar þær geta haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif vegna umfangs, eðlis eða stað­setningar, eins og áður greinir. Meðal þeirra framkvæmda sem taldar eru upp í 2. viðauka laganna eru allar breytingar og viðbætur við framkvæmdir samkvæmt 1. og 2. viðauka sem þegar hafa verið leyfðar, framkvæmdar eða eru í framkvæmd og kunna að hafa umtalsverð umhverfisáhrif. Í 3. viðauka laganna eru sett fram nánari viðmið um hvernig skuli staðið að mati á framkvæmdum samkvæmt 2. viðauka og þar með ákvörðun um hvort þær skuli sæta umhverfismati. Samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laganna er sú skylda lögð á framkvæmdaraðila að tilkynna Skipulagsstofnun um fyrirhugaðar framkvæmdir sem tilgreindar eru í 2. viðauka og ákveður stofnunin hvort framkvæmdin skuli háð mati samkvæmt lögunum samkvæmt málsmeðferð sem nánar er mælt fyrir um í málsgreininni. Í málinu er óumdeilt að fyrirhuguð bygging upphaflegs álvers og rafskauta­verksmiðju stefnda Reyðaráls hf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.), sem Skipulags­stofnun féllst á 31. ágúst 2001, féll undir 5. tölulið 1. viðauka laga nr. 106/2000 og var því fortakslaust háð mati á umhverfisáhrifum, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Er gildi þeirrar ákvörðunar Skipulagsstofnunar, sem staðfest var með úrskurði umhverfis­ráðherra 14. mars 2002, ekki frekar til umfjöllunar í málinu, eins áður greinir í VI. kafla dómsins. Reyðarál ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) tilkynnti Skipulagsstofnun um breytingu á umræddri framkvæmd með bréfi 22. nóvember 2002, en samstæðan „Alcoa“ var þá orðin eigandi félagsins að því er fram kemur í bréfinu. Að mati dómara getur breyting á eignarhaldi Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) ekki haft þýðingu um það atriði hvort skylt var að láta umrædda fram­kvæmd sæta umhverfismati. Þá gat það ekki haft þýðingu að þessu leyti að starfsleyfi hafði ekki verið gefið út vegna upphaflegu framkvæmdarinnar. Af umræddu bréfi Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) og meðfylgjandi samanburðarskýrslu félagsins, svo og gögnum málsins í heild, verður ráðið að hinn nýi eigandi félagsins hafi gengið inn í svokallað Noral-verkefni þegar Norsk Hydro taldi sig ekki geta staðið við gerðar tímaáætlanir verkefnisins. Liggur fyrir að ráðgert var að hin nýja verksmiðja framleiddi ál, líkt og sú verksmiðja sem áður hafði sætt umhverfismati, hún yrði á sama byggingarreit, styddist við sömu innviði - svo sem vegakerfi, hafnarmannvirki og raforkukerfi - og þjónaði sama efna­hags­lega og samfélagslega hlutverki. Þær meginbreytingar, sem koma fram í áðurnefndu bréfi Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) eru í fyrsta lagi þær að í stað álvers með árlega framleiðslugetu allt að 420.000 tonnum og rafskauta­verksmiðju er fyrirhugað að reisa eingöngu álver í einum áfanga með árlega framleiðslu­getu allt að 322.000 tonnum, en rafskaut verði flutt til landsins. Sú staðreynd að hætt var við að reisa rafskautaverksmiðju gat að mati dómara valdið erfiðleikum við samanburð eldri framkvæmdar og hins nýja fyrirhugaða álvers og þannig leitt til sérstakra krafna Skipulagsstofnunar til gagna- og upplýsingaöflunar framkvæmdaraðilans svo og nánari útskýringa hans. Hins vegar telur dómari að þetta atriði hafi ekki falið í sér að skylt hafi verið að líta á hið nýja álver sem sjálfstæða framkvæmd, óskylda þeirri fyrri, og því fortakslaust matskylda samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna. Þá telur dómari ekki að þessi breyting hafi, út af fyrir sig, verið til þess fallin að hafa umtalsverð umhverfisáhrif, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Sama niðurstaða á við um þá breytingu að minnka árlega framleiðslugetu áls úr 420.000 tonnum í 322.000 tonn. Í öðru lagi er sú meginbreyting boðuð í tilkynningu Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 22. nóvember 2002 og meðfylgjandi samanburðarskýrslu að framleiðslutækni verði önnur en áður hafði verið fyrirhuguð, enda þótt eftir sem áður eigi að nota rafgreiningu súráls við framleiðsluna. Einnig er gert ráð fyrir að við hreinsun útblásturs verði hugsanlega beitt annarri tækni en áður hafði verið ráðgert. Það er álit dómara að í þeim gögnum sem Reyðarál ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) lagði fram 22. nóvember 2002, til stuðnings umsókn sinni um að breytingar á umræddri framkvæmd þyrftu ekki að sæta umhverfismati, komi í raun engin efnisleg afstaða framkvæmdaraðila fram til þess atriðis hvaða aðferð eigi að beita við hreinsun útblásturs. Hins vegar eru ýmsir kostir nefndir til sögunnar án þess að þeir séu bornir saman með tilliti til mögulegra umhverfisáhrifa. Bera gögn málsins raunar með sér að á þessum tíma hafi framkvæmdaraðilinn talið slíkan samanburð ómögulegan vegna skorts á veðurfarslegum upplýsingum. Framkvæmdaraðilinn setti svo fram ítarlegri tillögur um hreinsun útblásturs tæpum mánuði síðar eða 17. desember 2002. Af þessum tillögum, sem settar voru fram aðeins þremur dögum áður en Skipulagsstofnun tók ákvörðun sína um matsskyldu, er ljóst að þær aðferðir, sem þá hafði verið ákveðið að beita við hreinsun útblástur, voru í meginatriðum ólíkar því sem áður hafði verið gert ráð fyrir, meðal annars með þeim afleiðingum að útblástur í andrúmsloft á flúoríði jókst verulega og útblástur á brennisteinsdíoxíði margfaldaðist. Jafnvel þótt miðað sé við heildarlosun mengandi efna (en ekki losun á hvert framleitt tonn) verður þannig ráðið af gögnum málsins að losun hins breytta álvers á brenni­steins­díoxíði í andrúmsloftið hafi að lokum verið áætluð 3864 árstonn í stað 828 árstonna áður (aðeins 190 tonna ef ekki er tekið tillit til útblásturs brennisteinsdíoxíðs frá áður ráðgerðri rafskautaverksmiðju) og losun flúoríðs áætluð 78,8 árstonn í stað 54,6 árstonna áður. Dómari telur rétt að rifja upp að meginástæða þess að málmbræðslur, líkt og álver, þurfa fortakslaust að sæta umhverfismati samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000 er sú losun skaðlegra efna í umhverfið sem þeim fylgir. Af tilkynningu Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 22. nóvember 2002 og upplýsingum sem félagið lagði síðar fram verður ekki annað ráðið en að öðrum og ólíkum aðferðum eigi að beita við hreinsun útblástur álversins samanborið við það álver sem áður hafði sætt mati á umhverfisáhrifum. Var hér um að ræða þátt í starfsemi álversins sem hafði úrslitaþýðingu um áhrif þess á umhverfið, eins og áður segir. Með hliðsjón af því að álver eru fortakslaust matsskyld samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 106/2000, einkum vegna útblásturs skaðlegra efna sem þeim fylgir, hlaut veruleg breyting á aðferðum og búnaði álversins til hreinsunar útblásturs að „geta“ haft umtalsverð áhrif á umhverfið í skilningi 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000. Verður þetta einnig ráðið af því að sú niðurstaða Skipulagsstofnunar, að láta umrædda breytingu á hinu fyrirhugaða álveri ekki sæta umhverfismati, fól í sér að fyrirhugaðar aðferðir álversins við hreinsun útblásturs voru ekki látnar sæta umhverfismati, en slík niðurstaða er í berlegu ósamræmi við tilgang laga nr. 106/2000 og áðurnefnd grunnrök 1. mgr. 5. gr. laganna sem hafa þýðingu við skýringu 1. mgr. 6. gr., eins og nú hefur verið gerð grein fyrir. Samkvæmt framangreindu er það álit dómara að ekki hafi verið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 106/2000 til þess að ákveða að sú breyting á framkvæmd Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.), sem tilkynnt var 22. nóvember 2002, þyrfti ekki að sæta sérstöku mati á umhverfisáhrifum. Er úrskurður umhverfisráðherra 15. apríl 2003, sem felur í sér staðfestingu á ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 um þetta atriði, því andstæður lögum. Verður og að telja umræddan efnisannmarka á stjórnvaldsákvörðun ráðherra verulegan. Ekki hafa verið lögð fram gögn um að sérstakir hagsmunir, svo sem framvinda umræddrar framkvæmdar, sé því til fyrirstöðu að fallist sé á kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðar ráðherra. Af þessum ástæðum verður því fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðarins. IX. Niðurstaða um ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 Eins og áður greinir gaf Umhverfisstofnun út starfsleyfi til Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 14. mars 2003. Stefnandi kærði ákvörðun Umhverfisstofnunar til umhverfisráðherra 28. mars 2003. Vísaði umhverfisráðherra kæru stefnanda frá með ákvörðun 14. júlí 2003. Stefnandi byggir kröfu sína um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar bæði á því að um hafi verið að ræða efnislega annmarka, svo sem að starfsleyfið brjóti gegn gildandi reglum um mengunarvarnir, og að brotið hafi verið gegn málsmeðferðarreglum í veigamiklum atriðum. Hafi Umhverfisstofnun þannig brugðist rannsóknarskyldu sinni og auk þess verið óheimilt að auglýsa tillögu að starfsleyfi áður en niðurstaða Skipulagsstofnunar lá fyrir um skyldu til að láta umhverfismat fara fram. Ekki heldur hafi verið uppfyllt skilyrði til að auglýsa tillöguna fyrr en Reyðarál ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) hafði lagt fram gögn um veðurrannsóknir, en á grundvelli þessara gagna setti félagið fram endanlegar hugmyndir sínar og útreikninga um hreinsun útblásturs, eins og áður er rakið. Þá vísar stefnandi einnig til þess, eins og áður segir, að Reyðarál ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) hafi breytt forsendum umsóknar sinnar eftir að tillaga um starfsleyfi var auglýst, og raunar eftir að frestur til að gera athugasemdir við tillöguna hafði runnið út, með því að óska eftir því að mörk mengunar loftkennds flúoríðs yrðu hækkuð helming, það er úr 0,2 μg/m3 í 0,3 μg/m3. Hafi Umhverfisstofnun verið skylt að auglýsa að nýju tillögu að starfsleyfi, eins og hún lá endanlega fyrir eftir breytingar, og gefa stefnanda og öðrum kost á því að gera athugasemdir lögum samkvæmt. Einnig byggir stefnandi á því að Umhverfisstofnun hafi virt að vettugi málsmeðferðarfresti og rétt stefnanda til upplýsinga. Í málinu liggur ekki fyrir að stefndi umhverfisráðherra hafi staðfest umrædda ákvörðun Umhverfisstofnunar með einum eða öðrum hætti. Þvert á móti er komið fram að stefndi umhverfisráðherra vísaði kæru stefnanda 28. mars 2002 frá án efnislegar umfjöllunar og tók þannig enga afstöðu til efnislegrar ákvörðunar eða málsmeðferðar Umhverfisstofnunar. Eins og áður greinir hefur stefnandi einnig uppi kröfu um ómerkingu þessarar ákvörðunar stefnda umhverfisráðherra og er nánar fjallað um kröfuna í X. kafla dómsins. Jafnvel þótt fallist væri á þessa kröfu stefnanda gæti það þó ekki leitt til þess að stefndi umhverfisráðherra teldist hafa staðfest ákvörðun Umhverfisstofnunar með þeim afleiðingum að nægilegt hafi verið að stefna umhverfisráðherra einum til að þola dóm um ómerkingu ákvörðunar stofnunarinnar 14. mars 2003. Samkvæmt framangreindu beinist krafa stefnanda í þessum þætti málsins að ákvörðun Umhverfisstofnunar sem ekki hefur verið staðfesti af stefnda umhverfis­ráðherra. Umhverfisstofnun hefur þrátt fyrir þetta ekki verið stefnt til að þola dóm í málinu. Af þessum sökum er óhjákvæmilegt að vísa framangreindri kröfu stefnanda sjálfkrafa frá dómi. X. Niðurstaða um ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003 Eins og áður greinir kærði stefnandi ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis 14. mars 2003 til umhverfisráðherra með bréfi dagsettu og mótteknu 28. sama mánaðar. Með bréfi ráðuneytisins 9. maí 2003 var stefnanda tilkynnt að úrskurður ráðuneytisins um stjórnsýslukæru hans gæti ekki legið fyrir innan fjögurra vikna, en áætlað væri að afgreiða málið fyrir 23. maí 2003. Með bréfi 2. júní 2003, eða rúmum níu vikum eftir móttöku kæru stefnanda, var frávísun kærunnar boðuð vegna skorts stefnanda á heimild til kærunnar og stefnanda gefinn kostur á andmælum. Með bréfi ráðuneytisins 14. júlí 2003 var stefnanda tilkynnt um ákvörðun ráðherra um að vísa kæru hans frá. Voru þá liðnar rúmar 15 vikur frá því ráðuneytið móttók stjórnsýslukæru stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir, eins og þeim var breytt með lögum nr. 164/2002, skal Umhverfisstofnun gefa út starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem haft getur í för með sér mengun og talinn er upp í fylgi­skjali með lögunum, en undir viðaukann fellur meðal annars rekstur álvera. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal Umhverfisstofnun vinna tillögur að starfsleyfi og auglýsa opinberlega hvers efnis þær eru og hvar megi nálgast þær. Heimilt er að gera skriflegar athugasemdir við tillögur Umhverfisstofnunar innan átta vikna frá auglýsingu. Samkvæmt 4. mgr. greinarinnar skal Umhverfisstofnun, innan fjögurra vikna frá því að frestur til að gera athugasemdir við tillögur að starfsleyfi rann út, taka ákvörðun um útgáfu starfsleyfis. Skal umsækjanda um starfsleyfi og þeim, sem athugasemdir hafa gert, tilkynnt um afgreiðsluna. Í 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 segir að kæra megi ákvarðanir Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfa samkvæmt 6. gr. til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna frá því stofnunin tekur þær. Samkvæmt 3. mgr. greinarinnar skal ráðherra kveða upp úrskurð svo fljótt sem auðið er og eigi síðar en fjórum vikum eftir að honum berst mál í hendur. Sé mál viðamikið og fyrirsjáanlegt að afgreiðsla taki lengri tíma skal tilkynna hlutaðeigandi það og tiltaka afgreiðslufrest sem aldrei skal þó vera lengri en átta vikur. Af orðalagi framangreindra ákvæða verður engin ályktun dregin um kæruheimild þeirra sem gert hafa athugasemdir við auglýsta tillögu að starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laga nr. 7/1998. Kemur því fyrst til skoðunar hvort leiðbeiningar um lögskýringu með hliðsjón af þessu álitaefni sé að finna í tiltækum lögskýringagögnum. Í því frumvarpi sem varð að lögum nr. 7/1998 var upphaflega gert ráð fyrir að heimilt væri að vísa ágreiningi um ákvörðun yfirvalda, annarra en umhverfisráðherra, til sérstakrar úrskurðarnefndar, sbr. 31. gr. frumvarpsins. Í athugasemdum við frum­varpið var ekki sérstaklega vikið að því hverjir gætu skotið málum til úrskurðar­nefndarinnar, en vísað til þess að greinin væri að mestu samhljóða 26. gr. þágildandi laga nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðishætti. Í tíð þeirra laga hafði tíðkast sú framkvæmd á grundvelli þágildandi stjórnvaldsfyrirmæla, sbr. einkum 2. mgr. 72. gr. og 65. gr. mengunarvarnareglugerðar nr. 48/1994, eins og þessum ákvæðum var breytt með reglugerð nr. 26/1997, að þeim sem gert hafði athugasemdir við auglýstar tillögur Hollustuverndar ríkisins um starfsleyfi var heimilt að kæra álit stjórnar stofnunarinnar til sérstakrar úrskurðarnefndar samkvæmt nefndri 26. gr. laganna. Við umfjöllun um það frumvarp sem varð að lögum nr. 7/1998 gerði meirihluti umhverfisnefndar Alþingis tillögu að þeirri breytingu á ákvæðum frumvarpsins um málsmeðferð og úrskurði, að í stað kæru til sérstakrar úrskurðarnefndar væri heimilt að kæra ákvarðanir um útgáfu starfsleyfa samkvæmt 6. gr. frumvarpsins til fullnaðarúrskurðar ráðherra innan tveggja vikna frá því ákvörðunin var tekin. Þessi breytingatillaga meirihluta nefndarinnar varð að lögum. Í áliti meirihluta umhverfisnefndar, sem fylgdi framangreindri breytingatillögu, segir að gert sé ráð fyrir að unnt verði að kæra ákvarðanir um útgáfu starfsleyfa, sbr. 6. gr. frumvarpsins, til ráðherra. Segir að nefndinni þyki þetta fyrirkomulag vera meira í samræmi við þróun þá sem orðið hafi í stjórnsýslunni undanfarin ár og þá meginreglu að mál sem snerti mikilvæga hagsmuni fái vandaða meðferð innan stjórnsýslunnar og að þar sé möguleiki á endurskoðun með stjórnsýslukæru. Einnig hafi verið bent á nauðsyn þess, á grundvelli jafnræðisreglu stjórnsýslulaganna, að allar stjórnsýslukærur, er varði sömu efnisreglur, séu kæranlegar til sama úrskurðaraðila. Í ræðum flutningsmanns frumvarpsins, Guðmundar Bjarnasonar þáverandi umhverfis­ráðherra, og fyrirsvarsmanns meirihlutaálits umhverfisnefndar, Ólafs Arnar Haralds­sonar, þáverandi formanns umhverfisnefndar, koma fram athugasemdir um mikilvægi þess að tryggja almenningi rétt til að gera athugasemdir við tillögur að starfsleyfi. Hins vegar kemur ekki fram í þessum gögnum afstaða þessara manna til þess hvort almenningur, sem gert hefur athugasemdir við auglýsta tillögu um starfsleyfi, skuli hafa rétt til stjórnsýslukæru til ráðherra og þá með hvaða hætti. Samkvæmt framangreindu skera lögskýringagögn ekki úr um hvernig skýra skuli 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 með tilliti til kæruheimildar þeirra aðila sem gert hafa athuga­semdir við auglýsta tillögu Umhverfisstofnunar um starfsleyfi samkvæmt 6. gr. laganna. Kemur næst til skoðunar hvort venja hafi myndast um heimild til stjórnsýslu­kæru til ráðherra að þessu leyti líkt og stefnandi málsins heldur fram. Í málinu hefur verið lagður fram úrskurður úrskurðarnefndar, sem starfaði samkvæmt áðurnefndri 26. gr. laga nr. 81/1988, þar sem fjallað var um stjórnsýslu­kæru stefnanda máls þessa vegna tiltekins úrskurðar stjórnar Hollustuverndar ríkisins. Þá hafa verið lagðir fram úrskurðir umhverfisráðherra í tveimur málum þar sem fjallað hefur verið efnislega um stjórnsýslukærur einstaklinga vegna útgáfu starfs­leyfis. Telur stefnandi umrædd gögn sýna að sú framkvæmd hafi lengi tíðkast að þeim, sem gert hafa athugasemdir við auglýsingu Umhverfisstofnunar um tillögu að starfsleyfi, hafi verið játuð heimild til stjórnsýslukæru til sérstakrar úrskurðarnefndar í tíð laga nr. 81/1988 og til umhverfisráðherra eftir gildistöku laga nr. 7/1998. Samkvæmt 2. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður sá sem ber fyrir sig venju að leiða tilvist og efni hennar í ljós. Eins og áður greinir var fyrirkomulagi laga um málsmeðferð og úrskurði vegna útgáfu starfsleyfa breytt með lögum nr. 7/1998. Í framhaldi af setningu laganna var þeim stjórnvaldsfyrirmælum einnig breytt sem þáverandi framkvæmd studdist við, sbr. nú reglugerð nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Hafa núgildandi stjórnvaldsfyrirmæli ekki að geyma ítarlegri ákvæði um kæruheimild en lög nr. 7/1998 andstætt ákvæðum reglugerðar nr. 26/1997 sem áður er getið um. Að mati dómara getur því sú framkvæmd sem tíðkaðist í tíð laga nr. 7/1988 þegar af þessum ástæðum ekki haft þýðingu við skýringu 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998. Þeir framlögðu úrskurðir umhverfisráðherra, þar sem fjallað hefur verið um kærur vegna útgáfu starfsleyfa eftir gildistöku laga nr. 7/1998, eru óljósir með tilliti til þess atriðis hvort kærendur höfðu lögvarða hagsmuni samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar vegna nábýlis við þá starfsemi sem til stóð að leyfa. Verður engin ályktun dregin af þessum úrskurðum um að heimild til stjórnsýslukæru samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 sé af umhverfisráðuneytinu talin rýmri en leiðir af almennum reglum. Samkvæmt þessu verður ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á stjórnsýsluvenju þess efnis að allir, sem gert hafi athugasemd við auglýsingu um starfsleyfi, njóti heimildar til stjórnsýslukæru samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998. Þegar af þessari ástæðu getur venja í þessa átt ekki haft þýðingu um skýringu á umræddu lagaákvæði. Við skýringu 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 getur Árósasamningurinn 30. október 2001, sem ekki hefur verið fullgiltur hér á landi, eða tilskipun nr. 2003/35/EB, sem ekki hefur verið tekin upp í samninginn um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. samnefnd lög nr. 2/1993, ekki haft þýðingu. Er það á valdi löggjafans að ákveða hvort og með hvaða hætti þessar réttarheimildir verða leiddar í íslenskan rétt. Þá telur dómari að þær réttarreglur EES-réttar, sem fjalla um mat á umhverfisáhrifum, hafi ekki þýðingu við skýringu þeirra reglna sem hér um ræðir. Sjónarmið stefnanda um að almennt beri að auka þátttöku almennings í ákvarðanatöku, sem lýtur að umhverfismálum, eru enn fremur ekki þess eðlis að þau geti haft áhrif á lagalega meðferð þeirra réttarheimilda sem hér eru til umfjöllunar. Samkvæmt framangreindu verður ekki hjá því komist að skýra 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 í samræmi við almennar reglur stjórnsýsluréttar um skilyrði fyrir stjórnsýslukæru. Samkvæmt þessu er aðeins aðila máls heimilt að kæra ákvörðun Umhverfisstofnunar um útgáfu starfsleyfis til umhverfisráðherra, sbr. 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Er almennt viðurkennt að aðilar stjórnsýslumáls séu þeir einir sem hafi verulegra einstaklingslegra hagsmuna að gæta af stjórnvaldsákvörðun. Samkvæmt þessu gera lög nr. 7/1998 ráð fyrir því að hver sem er geti gert athugasemdir við auglýsingu um tillögu að starfsleyfi, sbr. 3. mgr. 6. gr. laganna, án þess þó að þessum aðilum sé veitt fullkomin aðilastaða eða heimild til stjórnsýslu­kæru samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laganna. Í VI. kafla hér að framan eru rakin tengsl stefnanda við þá starfsemi, sem var andlag þess starfsleyfis, sem stefnandi kærði til umhverfisráðherra. Í samræmi við þau sjónarmið sem þar koma fram telur dómari stefnanda ekki hafa sýnt fram á að umrætt starfsleyfi hafi haft beina eða verulega þýðingu fyrir atvinnuhagsmuni hans eða aðra lögverndaða hagsmuni. Eru tengsl stefnanda við umrædda útgáfu starfsleyfis því eingöngu leidd af heimilisfesti og búsetu hans í því sveitarfélagi, þar sem starfsemin er ráðgerð. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann eigi ríkari hagsmuna að gæta vegna starfsleyfisins en almennt gerist um íbúa þess landssvæðis sem hér um ræðir. Samkvæmt þessu verður að telja að stefnandi hafi ekki haft stöðu aðila við meðferð og útgáfu Umhverfisstofnunar á starfsleyfi til Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) 14. mars 2003. Samkvæmt 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998 var stefnanda því ekki heimilt að kæra ákvörðun Umhverfisstofnunar til ráðherra. Dómari telur rétt að taka fram að með þessari niðurstöðu er ekki tekin afstaða til réttar stefnanda samkvæmt 60. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 til að bera undir dómstóla málsmeðferð og ákvarðanir Umhverfisstofnunar sem beindust sérstaklega að honum, en um slíkar kröfur er ekki að ræða í málinu, enda er Umhverfisstofnun ekki aðili að málinu líkt og áður greinir í IX. kafla dómsins. Í málinu liggur fyrir að stefnanda var ranglega leiðbeint um heimild til kæru af Umhverfisstofnun í bréfi 14. mars 2003 og um það efni vísað til 33. gr. reglugerðar nr. 785/1999 um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Þessi afstaða stofnunarinnar getur, ein og sér, ekki haggað réttri skýringu á 2. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998. Í málinu liggur einnig fyrir að umhverfisráðuneytið braut gegn ákvæðum 3. mgr. 32. gr. laganna við meðferð stjórnsýslukæru stefnanda, meðal annars með því að draga úr hófi að taka skýra afstöðu til kærunnar. Þessir annmarkar á málsmeðferð, hversu andstæðir góðum stjórnsýsluháttum sem þeir kunna að vera, geta þó ekki heldur leitt til þess að stefnandi teljist hafa heimild til kæru andstætt ákvæðum 3. mgr. 32. gr. laga nr. 7/1998. Aðrir ætlaðir annmarkar á málsmeðferð stefnda umhverfisráðherra, svo sem brot á upplýsingarétti eða andmælarétti stefnanda undir meðferð málsins, eru sömuleiðis ekki þess eðlis að þeir geti valdið ómerkingu þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem hér um ræðir, jafnvel þótt fallist væri á málsástæður stefnanda þar að lútandi. Samkvæmt framangreindu verður sýknað af kröfu stefnanda um ómerkingu á umræddri ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003. XI. Samantekt o.fl Samkvæmt framangreindu er kröfum stefnanda gegn stefndu fjármálaráðherra, íslenska ríkinu og Reyðaráli ehf. (áður Alcoa á Íslandi ehf.) sjálfkrafa vísað frá dómi vegna vanreifunar, eins og nánar greinir í IV. kafla dómsins. Kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðar umhverfisráðherra 14. mars 2002, þar sem staðfestur var úrskurður Skipulagsstofnunar 31. ágúst um mat á umhverfisáhrifum 420 þúsund tonna álvers og rafskautaverksmiðju í Reyðarfirði, er sjálfkrafa vísað frá dómi þar sem stefnanda skortir lögvarða hagsmuni til að hafa uppi kröfuna, eins og nánar greinir í V. og VI. kafla dómsins. Kröfu stefnanda um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 um útgáfu starfsleyfis fyrir álver Reyðaráls ehf. (nú stefnda Alcoa á Íslandi ehf.) í Reyðarfirði er sjálfkrafa vísað frá dómi þar sem Umhverfisstofnun hefur ekki verið stefnt til varnar í málinu og ekki liggur fyrir að stefndi umhverfisráðherra hafi með nokkrum hætti staðfest efnislega ákvörðunina, eins og nánar greinir í IX. kafla dómsins. Stefndu umhverfisráðherra, Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.) og Fjarðaál sf. eru dæmdir til að þola ómerkingu á úrskurði umhverfisráðherra 15. apríl 2003, þar sem staðfest var ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. desember 2002 um að álver fyrir allt að 322 þúsund tonna ársframleiðslu þyrfti ekki að sæta umhverfismati, eins og nánar greinir í VIII. kafla dómsins. Stefndu umhverfisráðherra, Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.) og Fjarðaál sf. eru sýknaðir af kröfu stefnanda um ómerkingu á ákvörðun umhverfisráðherra 14. júlí 2003, þar sem kæru stefnanda á ákvörðun Umhverfisstofnunar 14. mars 2003 var vísað frá, eins og nánar greinir í X. kafla dómsins. Eftir atvikum og úrslitum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn við meðferð málsins í héraði. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Atla Gíslasonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 1.400.000 krónur með hliðsjón af umfangi málsins og ítarlegri tímaskýrslu hans. Er þá ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Atli Gíslason hrl. Af hálfu stefndu fjármálaráðherra, umhverfisráðherra og íslenska ríkisins flutti málið Skarphéðinn Þórisson hrl. Af hálfu annarra stefndu flutti málið Hörður Felix Harðarson hrl. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Kröfum stefnanda, Hjörleifs Guttormssonar, er vísað frá dómi að því er varðar stefnda fjármálaráðherra, stefnda íslenska ríkið og stefnda Reyðarál ehf. (áðurAlcoa á Íslandi ehf.). Vísað er frá dómi kröfu stefnanda um ómerkingu úrskurðar umhverfis­ráðherra 14. mars 2002 sem og kröfu hans um ómerkingu ákvörðunar Umhverfisstofnunar 14. mars 2003. Úrskurður umhverfisráðherra 15. apríl 2003, þar sem staðfest var ákvörðun Skipulags­stofnunar 20. desember 2002 um að álver fyrir allt að 322 þúsund tonna ársframleiðslu þyrfti ekki að sæta umhverfismati, er ómerktur. Stefndi umhverfisráðherra, stefnda Alcoa á Íslandi ehf. (áður Reyðarál ehf.) og stefnda Fjarðaál sf. eru sýkn af kröfu stefnanda um ómerkingu ákvörðunar umhverfis­­ráðherra 14. júlí 2003. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hans, Atla Gíslasonar hrl., að fjárhæð 1.400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 182/2007
Umhverfismat Eignarréttur Atvinnufrelsi Jafnræðisregla Meðalhóf Stjórnarskrá Tómlæti
Félagið B hafði stundað vinnslu af hafsbotni frá árinu 1963. Árið 1990 veitti iðnaðarráðuneytið B leyfi til þrjátíu ára til vinnslu á hafsbotni á grundvelli laga nr. 73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Árið 2000 samþykkti Alþingi lög nr. 101/2000 um breytingar á lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins. Í 6. gr. breytingarlaganna, sem varð að ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990, var kveðið á um að þeir sem hefðu leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni, skyldu halda þeim í fimm ár frá gildistöku laganna. Með vísan til bráðabirgðaákvæðisins var B tilkynnt í september 2004 að leyfi hans frá 1990 myndi falla úr gildi í maí 2005. B tilkynnti þá til Skipulagsstofnunar að hann hygðist sækja um endurnýjun á leyfi sínu og í kjölfar þeirrar tilkynningar kunngerði stofnunin B að fyrirhuguð efnistaka hans skyldi háð mati á umhverfisáhrifum. B kærði ákvörðunina til umhverfisráðherra sem staðfesti niðurstöðu Skipulagsstofnunar. Höfðaði B mál til þess að fá ákvörðunina fellda úr gildi. Talið var að þær breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 101/2000 hafi verið almennar og málefnalegar og að ekki hafi verið sýnt fram á að þær hafi ekki stuðst við haldbær rök eða viðurkennd löggjafarsjónarmið. Var því ekki fallist á að ákvæði 72. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar stæðu því í vegi að mælt væri fyrir um stjórnun á nýtingu auðlinda á hafsbotni eins og gert var með lögum nr. 101/2000. Ekki var á það fallist að ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990 bryti í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar stæði því ekki í vegi að löggjafinn setti mismunandi lagareglur um ólíkar framkvæmdir, enda væri þar byggt á málefnanlegum sjónarmiðum. Ótiltekin opinber leyfi um framkvæmdir, sem gefin væru út á grundvelli annarra laga en laga nr. 73/1990, gætu ekki talist sambærileg þeim leyfum sem út væru gefin á grundvelli þeirra laga þannig að þau væru tæk til samanburðar við beitingu jafnræðisreglu. Með vísan til tilgangs ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990 og þess aðlögunartíma sem B naut þótti sýnt að meðalhófs hefði verið gætt við setningu laga nr. 101/2000. Ekki var talið að B hefði fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna bæri Í af kröfum B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi hefur stundað vinnslu malar og sands af hafsbotni frá árinu 1963 til framkvæmda í Reykjavík og nálægum sveitarfélögum. Á grundvelli umsóknar áfrýjanda og með vísun til 4. gr. laga nr. 73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins veitti iðnaðarráðherra honum 28. ágúst 1990 leyfi til efnistöku í Kollafirði, Hvalfirði og Faxaflóa, töku skeljasands í Faxaflóa og leitar að sandi og malarefnum á sjávarbotni á grunnsævi við Ísland utan netlaga. Þann 6. júní 2000 voru samþykkt lög nr. 101/2000 um breytingar á lögum nr. 73/1990. Í 6. gr. fyrrnefndu laganna, sem varð að ákvæði II til bráðbirgða í lögum nr. 73/1990, var kveðið á um að þeir sem hefðu leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni, skyldu halda þeim í fimm ár frá gildistöku laganna. Með bréfi iðnaðarráðuneytis 23. september 2004 var áfrýjanda tilkynnt með vísan til bráðbirgðaákvæðisins að leyfi hans 28. ágúst 1990 myndi falla úr gildi í maí 2005. Í kjölfar viðræðna og bréfaskrifta tilkynnti áfrýjandi Skipulagsstofnun 23. nóvember 2005 að hann hygðist sækja um endurnýjun leyfis til vinnslu á allt að 10.700.000 m³ af möl af hafsbotni í Kollafirði á árunum 2006 til 2016, en með bréfi til stofnunarinnar 30. desember 2005 mun hann hafa tilkynnt að vinnslan myndi fara niður í 6.000.000 m³. Þann 20. mars 2006 var áfrýjanda kunngerð sú ákvörðun Skipulagsstofnunar að fyrirhuguð efnistaka hans skyldi vera háð mati á umhverfisáhrifum. Áfrýjandi kærði þá ákvörðun 18. apríl 2006 til umhverfisráðherra, sem kvað upp úrskurð 15. nóvember sama ár. Ekki var fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að fyrirhuguð framkvæmd félli undir ákvæði I til bráðabirgða laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, meðal annars með vísan til þess að efnistaka við nýjar framkvæmdir, sem næmi 150.000 m³ eða meiru, væri ávallt háð mati samkvæmt 21. tölulið 1. viðauka við lögin. Iðnaðarráðherra veitti áfrýjanda 13. nóvember 2006 tímabundna og skilyrta framlengingu á leyfi hans og skyldi heimildin gilda til 1. september 2008, en þó aldrei lengur en þrjá mánuði eftir að fyrir lægi endanlegt álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Leyfið var bundið þeim skilyrðum að áfrýjandi hæfist þegar handa um að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar efnistöku í Kollafirði og öðrum nánar tilgreindum svæðum og að því ferli yrði hraðað svo sem kostur væri. II. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki fyrirgert rétti sínum vegna tómlætis, enda lýtur ágreiningur máls þessa að stjórnskipulegu gildi laga sem kunna að setja atvinnufrelsi og eignarrétti hans skorður. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því að leyfið sem honum var veitt 28. ágúst 1990 veiti sér eignarréttindi og atvinnuréttindi sem vernduð séu af 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar og meðan þau skilyrði, sem sett voru fyrir veitingu leyfisins séu uppfyllt, sé ekki unnt að svipta hann því. Með því að fella niður leyfið fimmtán árum áður en það átti að renna út hafi verið brotið gegn þessum réttindum áfrýjanda. Áfrýjandi byggir á því að skilyrði 1. mgr. 72. gr. stjórnarskrárinnar um að almenningsþörf krefjist þess að leyfið verði fellt niður hafi ekki verið fyrir hendi. Í lögskýringargögnum með frumvarpi til laga nr. 101/2000 sé á engan hátt gefið til kynna eða rökstutt að almenningsþörf krefjist slíkra breytinga, en ríkar kröfur verði að gera til löggjafans við mat á því hvort þetta skilyrði sé uppfyllt. Ekki liggi fyrir að almenningsþörf hafi verið fyrir hendi sem knúði á um að hann yrði sviptur leyfi sínu og enn síður hafi verið sýnt fram á að ekki hafi verið unnt að ná fram þeim markmiðum sem að var stefnt með öðrum og vægari hætti. Ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar taka til nýtingar opinbers leyfis til efnistöku á hafsbotni Íslands. Er fallist á með áfrýjanda að breytingar, sem gerðar voru á lögum, nr. 73/1990 með 3., 4. og 6. gr. laga nr. 101/2000, hafi verið íþyngjandi fyrir hann að því leyti að umrætt leyfi hans 28. ágúst 1990 féll niður rúmum fimmtán árum fyrr en ella hefði orðið, auk þess sem nýtt leyfi er bæði háð gjaldtöku og því að aflað sé mats á umhverfisáhrifum. Fólu þessi ákvæði í sér skerðingu á eignarréttindum og atvinnuréttindum sem njóta verndar 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Í athugasemdum við frumvarp er varð að lögum nr. 101/2000 kemur fram að tilgangur þeirra sé meðal annars sá að koma í veg fyrir ósamræmi og óeðlilega ásókn í þær auðlindir hafsbotnsins sem lögin ná til. Í 5. gr. laganna segir að í reglugerð skuli tilgreina helstu ákvæði sem fram skulu koma í leyfum sem veitt eru samkvæmt lögunum og þá meðal annars ákvæði um öryggis- og umhverfisráðstafanir. Segir í athugasemdum um 5. gr. að mikilvægt sé að þeim sem sækja um leyfi frá stjórnvöldum sé fyrir fram ljóst hvaða gögn þurfi að fylgja umsóknum og hver séu meginefnisatriði leyfisbréfa, en að slíkar upplýsingar séu grundvallaratriði til að unnt sé að fylgjast með að skilyrðum leyfis sé fylgt, meðal annars vegna umhverfissjónarmiða. Í ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990 er kveðið á um að þeir sem hafi leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni skuli halda þeim leyfum í fimm ár frá gildistöku laganna. Í athugasemdum með ákvæðinu kemur fram að við setningu laga nr. 73/1990 hafi fáir sóst eftir efnistöku af hafsbotni. Þetta hafi breyst hin síðari ár og hafi þá ýmsir annmarkar komið fram á eldri leyfum. Tilgangur ákvæðisins sé því meðal annars að leiðrétta þessa annmarka og samræma ákvæði leyfanna. Þegar Alþingi hafði frumvarp til laga nr. 101/2000 til meðferðar voru gerðar á því breytingar á þá leið að við 4. gr. þess var bætt nýrri málsgrein þess efnis að við veitingu leyfa skuli gætt ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum. Lögin tóku gildi 6. júní 2000. Sama dag tóku jafnframt gildi lög nr. 106/2000, en samkvæmt 2. gr þeirra taka þau meðal annars til allra framkvæmda sem kunna að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif í landhelgi Íslands. Árétting í 4. gr. laga nr. 73/1990, eins og þeim var breytt með lögum nr. 101/2000, um að við veitingu leyfa samkvæmt lögunum skuli gæta ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum var því ekki nauðsynleg. Með því að bæta þessu ákvæði í lögin allt að einu hefur löggjafinn lagt sérstaka áherslu á mikilvægi umhverfissjónarmiða þegar veitt er leyfi til efnistöku af hafsbotni. Í athugasemdum með frumvarpi er varð að lögum nr. 106/2000 kemur fram að Íslendingar hafa með aðild að ýmsum alþjóðsamningum skuldbundið sig til að meta áhrif tiltekinna framkvæmda sem líklegar séu til að hafa veruleg og skaðleg áhrif á umhverfið. Nauðsyn beri til að meta umhverfisáhrif framkvæmda þar sem hætta sé á óbætanlegum eða verulegum skaða á umhverfinu, sbr. meginreglur 73. gr. EES-samningsins. Í athugasemdum með 1. gr. frumvarpsins, sem fjallar um tilgang laganna, kemur fram að mat á umhverfisáhrifum sé mikilvægt tæki stjórnvalda til að ná fram markmiðum í umhverfismálum og stuðla að sjálfbærri þróun. Löggjafinn hefur metið það svo að almannaþörf hafi krafist þeirra breytinga sem fólust í lögum nr. 101/2000, en dómstólar hafa úrskurðarvald um hvort við það mat hafi verið gætt réttra og lögmætra sjónarmiða. Ríkir og augljósir almannahagsmunir eru bundnir við verndun og hagkvæma nýtingu á auðlindum hafsbotnsins. Krefjast almannahagsmunir þess að frelsi manna til að nýta þessar auðlindir í atvinnuskyni séu settar skorður. Ljóst er af því sem rakið hefur verið hér að framan að þær breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 101/2000 helguðust af auknum skuldbindingum íslenska ríkisins á alþjóðavettvangi og breyttum viðhorfum til verndar umhverfisins. Breytingarnar voru almennar og málefnalegar og er ekki sýnt fram á að þær hafi ekki stuðst við haldbær rök eða viðurkennd löggjafarsjónarmið. Standa ákvæði 72. gr. og 75. gr. stjórnarskrárinnar samkvæmt þessu því ekki í vegi að mælt sé fyrir um stjórnun á nýtingu auðlinda á hafsbotni eins og gert var með lögum nr. 101/2000. III. Áfrýjandi reisir kröfu sína einnig á því að löggjafinn hafi gengið of langt við að koma fram markmiðum sínum og ekki gætt meðalhófs við setningu laga nr. 101/2000. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna komi skýrt fram að markmiðið hafi einkum verið að heimila ráðherra gjaldtöku fyrir nýtingu auðlinda hafsbotnsins, annarra en lifandi vera. Nægilegt hafi því verið að setja lög sem heimiluðu gjaldtöku. Þegar leyst er úr hvort meðalhófs hafi verið gætt við setningu þessara laga verður að meta hvort það hafi verið virt við beitingu úrræða miðað við þá hagsmuni sem í húfi voru og hvort beitt hafi verið vægasta úrræði sem að gagni komi. Í lögskýringargögnum við ákvæði II til bráðabirgða, sem bætt var við lög nr. 73/1990, sagði að hin síðari ár hafi ýmsir annmarkar komið fram á eldri leyfum. Mikilvægt væri að leiðrétta þá og samræma ákvæði leyfanna og jafnframt að koma á gjaldtöku fyrir nýtingu auðlinda. Löggjafinn hefur metið það svo að til þess að ná þessum markmiðum sé nauðsynlegt að fella niður eldri leyfi. Samkvæmt frumvarpinu var aðlögunartími metinn hæfilegur tvö ár, en í meðförum Alþingis var sá tími lengdur í fimm ár. Þegar litið er til tilgangs bráðabirgðaákvæðisins og þess aðlögunartíma sem áfrýjandi naut er sýnt að meðalhófs var gætt við setningu laga nr. 101/2000. IV. Áfrýjandi heldur því fram kröfu sinni til stuðnings að jafnræðisregla 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin gagnvart honum með ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990. Ágreiningslaust er að áfrýjandi einn fékk leyfi til töku malar og sands af hafsbotni, sem gilti í 30 ár og var ekki bundið við magn eins og leyfi annarra. Að því leyti var leyfi áfrýjanda meira ívilnandi en annarra. Í fyrrnefndum lögskýringargögnum við ákvæði II til bráðabirgða með lögum nr. 73/1990 sagði að fáir hafi sóst eftir efnistöku af hafsbotni. Þetta hafi breyst hin síðari ár og ýmsir annmarkar þá komið fram á eldri leyfum eins og fyrr segir. Mikilvægt væri að leiðrétta þetta, samræma ákvæði leyfanna og koma á gjaldtöku fyrir nýtingu auðlinda. Bráðabirgðaákvæði þetta er almennt að efni til, þar sem það tekur til allra sem höfðu leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni, en þau skyldu þó halda gildi í fimm ár frá gildistöku laganna. Eftir lögfestingu ákvæðisins var lagður grundvöllur að því að unnt væri að koma á samræmi í stjórnsýsluframkvæmd um efni útgefinna leyfa og skilyrði er þau voru bundin. Verður samkvæmt framansögðu ekki fallist á að bráðabirgðaákvæðið fari í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá ber áfrýjandi fyrir sig að með því að fella brott leyfi hans til efnistöku og kveða á um matsskyldu framkvæmdar sem skilyrði fyrir nýju leyfi gildi ákvæði I til bráðabirgða við lög nr. 106/2000 ekki lengur um framkvæmd hans. Áfrýjandi bendir á að aðrir, sem þetta ákvæði gildi um og fengu leyfi fyrir 1. maí 1994 fyrir framkvæmdum sem hófust fyrir 2002, séu í betri stöðu en hann. Að því leyti sé réttur brotinn á honum þar sem leyfi hans en ekki annarra hafi verið fellt niður með lagaboði í stað þess að ákvæði I til bráðabirgða í lögum nr. 106/2000 yrði látið gilda um það. Ákvæði 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar standa því ekki í vegi að löggjafinn setji mismundandi lagareglur um ólíkar framkvæmdir, enda sé þar byggt á málefnalegum sjónarmiðum. Ótiltekin opinber leyfi um framkvæmdir, sem eru gefin út á grundvelli annarra laga en laga nr. 73/1990, geta ekki talist sambærileg þeim leyfum sem út eru gefin á grundvelli þeirra laga þannig að þau séu tæk til samanburðar við beitingu jafnræðisreglu. Þar sem samræmis var gætt varðandi öll sambærileg leyfi til töku malar og sands af sjávarbotni, sem féllu undir ákvæði II til bráðabirgða í lögum nr. 73/1990, verður ekki fallist á að það hafi farið í bága við 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Leyfi áfrýjanda 28. ágúst 1990 var því fallið niður þegar fimm ár voru liðin frá gildistöku ákvæðis II til bráðabirgða við lög nr. 73/1990. Á því bráðabirgðaákvæði I við lög nr. 106/2000 þegar af þeirri ástæðu ekki við um leyfið. V. Í erindi áfrýjanda til Skipulagsstofnunar 30. desember 2005 kom fram að fyrirhuguð efnistaka af hafsbotni í Kollafirði árin 2006 til 2016 skyldi miðast við 6.000.000 m³ af möl. Í ákvörðun Skipulagsstofnunar 20. mars 2006 sagði að hér væri um að ræða umfangsmestu efnistöku af hafsbotni sem áætlanir hafi verið gerðar um frá því að lög voru hér fyrst sett um mat á umhverfisáhrifum. Fyrirhuguð efnistaka er því margfalt meiri og tekur til stærra svæðis en kveðið er á um í 21. tölulið 1. viðauka laga nr. 106/2000, en þar eru taldar upp framkvæmdir sem eru ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Var því réttilega ákveðið að framkvæmdir áfrýjanda skyldu sæta mati á umhverfisáhrifum. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að sýkna beri stefnda af kröfum áfrýjanda svo og um málskostnað. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 15. desember 2006 og dómtekið 7. þ.m. Það sætir flýti­meðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi er Björgun ehf., Sævarhöfða 33, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Að úrskurður umhverfisráðherra frá 15. nóvember 2006, í máli nr. 06030148, um að efnistaka stefnanda af hafsbotni í Kollafirði, Faxaflóa, árin 2006-2016 skuli sæta mati á umhverfisáhrifum, verði felldur úr gildi. Jafnframt að viðurkennt verði að leyfi stefnanda, sem útgefið var af iðnaðar­ráðherra þann 28. ágúst 1990 samkvæmt lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, nr. 73/1990, sé enn í gildi. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Stefnandi hefur stundað vinnslu af hafsbotni frá árinu 1963 og verið mikil­vægur birgir malar og sands til framkvæmda í Reykjavík og nálægum sveitarfélögum. Árleg heildarvinnsla hefur aukist jafnt og þétt og nemur um 1,5 milljónum rúmmetra. Á grundvelli umsóknar stefnanda og með vísun til 3. og 4. gr. laga nr. 73/1990 um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins veitti iðnaðarráðuneytið stefnanda 28. ágúst 1990 leyfi til eftirfarandi: „A. Töku malar og sands af sjávarbotni á eftirtöldum svæðum utan netalaga: Kollafjörður – ásamt sundum. Hvalfjörður. Umhverfis Syðra Hraun í Faxaflóa. B. Töku skeljasands í Faxaflóa fyrir Sements­verk­smiðju ríkisins og almennan markað. C. Leitar að sandi og malarefnum á sjávarbotni á grunnsævi við Ísland utan netalaga.“ Tekið er fram að leyfið sé ekki einkaleyfi. Þá segir að það sé veitt til 30 ára og sé háð því að stefnandi geri nauðsynlegar ráðstafanir til að forðast mengun og spillingu á lífríki láðs og lagar vegna efnistökunnar. Ráðherra sé rétt að fella burt leyfi til efnistöku á tilteknu svæði, sé þessa ekki gætt eða brýnir almannahagsmunir komi til, svo og að setja frekari skilmála fyrir efnistökunni. Á 125. löggjafarþingi árið 2000 lagði iðnaðarráðherra fram frumvarp til laga um breytingar á lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins nr. 73 18. maí 1990. Um tilgang breytingalaganna segir í athugasemdum með frumvarpinu: „Tilgangur frumvarps þessa er að taka af öllu tvímæli um að iðnaðarráðherra sé heimilt að ákvarða eða semja um endurgjald fyrir töku eða nýtingu ólífrænna eða lífrænna auðlinda hafsbotnsins annarra en lifandi vera. . . .Hlýtur það að teljast eðlilegt að ríkisvaldið krefjist gjalds fyrir nýtingu þessara sameiginlegu auðlinda þjóðarinnar.“ Ákvæði um endurgjald var í 3. gr. frumvarpsins. Í 4. gr. var kveðið á um að í reglugerð skyldi tilgreina helstu ákvæði sem fram skuli koma í leyfunum og þau atriði sem umsækjandi skyldi tiltaka í umsókn um vinnsluleyfi. Samkvæmt 5. gr. skyldi við lögin bætast nýtt ákvæði til bráðabirgða um að þeir, sem hefðu leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni, skyldu halda þeim leyfum í tvö ár frá gildistöku laganna. Segir í athugasemd um 5. gr.: „Við setningu laga um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, nr. 73/1990, voru fáir aðilar sem sóttust eftir efnistöku af hafsbotni. Þetta hefur breyst hin síðari ár og hafa þá ýmsir annmarkar komið fram á hinum eldri leyfum. Mikilvægt er að leiðrétta þetta, samræma ákvæði leyfanna og koma á gjaldtöku fyrir nýtingu auðlindarinnar. Rétt þykir að þeir sem hafa leyfi við gildistöku laga þessara fái aðlögunartíma að nýrri skipan mála og er aðlögunartíminn metinn hæfilegur tvö ár.“ Stefnandi sendi iðnaðarráðuneytinu athugasemdir vegna frumvarpsins 14. apríl 2000. Þar er mótmælt áformum um niðurfellingu leyfa tveimur árum eftir gildistöku laganna og því lýst yfir að stefnandi muni krefjast fullra bóta fyrir allt það tjón sem fyrirtækið kunni að verða fyrir komi til þess að leyfið verði af því tekið. Iðnaðarnefnd Alþingis lagði til nokkrar breytingar á framangreindu frumvarpi, m.a. að við veitingu leyfa samkvæmt lögum nr. 73/1990 skyldi gætt ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum og að þeir, sem þegar hefðu leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafabotni, héldu þeim í fimm ár frá gildistöku breytingalaganna í stað tveggja eins og kveðið var á um í framvarpinu, enda þættu sanngirnisrök mæla með því. Í nefndarálitinu segir m.a.: „Nefndin bendir á að með ákvæðum framvarpsins er réttur þeirra sem nú hafa leyfi til leitar og hagnýtingar efna á, í eða undir hafsbotni ekki skertur að neinu leyti. Þeim aðilum er frjálst að sækja um leyfi á ný og eðlilegt að það verði veitt að uppfylltum þeim skilyrðum sem sett eru í frumvarpinu.“ Frumvarpið, með breytingum samkvæmt framansögðu, var samþykkt á Alþingi 9. maí 2000 sem lög nr. 101/2000 og tóku þau gildi 6. júní s.á. Reglugerð samkvæmt 4. gr. frumvarpsins, sem varð 5. gr. laga nr. 101/2000, hefur ekki verið gefin út. Lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 tóku gildi 6. júní 2000 og komu í stað laga um sama efni nr. 63/1993. Í ákvæði til bráðabirgða I segir að þrátt fyrir ákvæði III. kafla laganna (um matsskyldu) séu framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 ekki háðar mati á umhverfisáhrifum séu þær hafnar fyrir árslok 2002. Með bréfi iðnaðarráðuneytisins, dags. 23. september 2004, til stefnanda var vakin athygli á umtalsverðum breytingum sem samþykktar hefðu verið á Alþingi 9. maí 2000 á lögum nr. 73/1990 og mikilvægt væri að stefnandi kynnti sér vel. Sérstaklega var vísað til þess að leyfi stefnanda frá 28. ágúst 1990 félli úr gildi í maí 2005. Með svarbréfi stefnanda 13. október 2004 var óskað eftir viðræðum við ráðuneytið um námuleyfi hans og áttu fulltrúar aðila síðan nokkra fundi. Með bréfi 26. nóvember 2004 sneri stefnandi sér til Skipulagsstofnunar og óskaði umsagnar um það hvort malar- og sandnám sitt á grundvelli endurnýjaðra leyfa væru matsskyldar framkvæmdir samkvæmt lögum nr. 106/2000. Sérstaklega sé horft til þess að endurnýjun leyfis gæti e.t.v. fallið undir 2. tl. í 2. viðauka laga nr. 106/2006, sbr. einnig 13. tl. í sama viðauka. Í svarbréfi, dags. 18. desember 2004, segir að til þess að Skipulagsstofnun geti leiðbeint frekar um málsmeðferð samkvæmt 5. eða 6. gr. laga nr. 106/2000 vegna fyrirhugaðrar efnistöku úr einstökum námum á sjávarbotni þurfi að liggja fyrir hvort efnistökustaðurinn sé nýr eða verið sé að stækka eldri námu og upplýsingar um umfang fyrirhugaðrar efnistöku úr hverri námu, svo sem magn sem eigi að nema, mörk námunnar, flatarmál og staðsetningu. Með bréfi 23. nóvember 2005 tilkynnti stefnandi Skipulagsstofnun fyrirætlun sína að sækja um endurnýjun leyfis til efnistöku úr námum sem þegar væru í notkun í Kollafirði, allt að 10.700.000 rúmmetrum af möl á árunum 2006-2016. Þá er boðað að í næstu framtíð verði útbúin og lögð fram tilkynning varðandi efnistöku í námum í Hvalfirði og síðar í Faxaflóa. Í bréfi stefnanda 30. desember 2005 er gerð sú breyting á tilkynntri framkvæmd að hún skuli miðast við 6.000.000 rúmmetra af möl og megi búast við að flatarmál náma á svæðinu aukist um 60 – 120 hektara. Ákvörðun Skipulagsstofnunar um matsskyldu var kunngerð stefnanda 20. mars 2006. Niðurstaða var sú að fyrirhuguð efnistaka stefnanda af hafsbotni Kollafjarðar, Faxaflóa árin 2006 – 2016 kynni að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og skyldi því vera háð mati á umhverfisáhrifum. Á því var byggt að um væri að ræða mjög umfangsmikla framkvæmd og að takmarkaðar upplýsingar lægju fyrir um vistkerfi, jarðefni á fyrirhuguðum námuvinnslusvæðum, tilhögun námuvinnslunnar, samanburð á vinnslusvæðum og um áhrif á vistkerfi, hættu á strandrofi og hættu fyrir mannvirki svo og áhrif á skipulagsáætlanir. Þá er tekið fram að Skipulagsstofnun geri sér grein fyrir að rannsóknir á jarðlögum á sjávarbotni, vistkerfi, öldufari og strandrofi geti verið kostnaðarsamar og tímafrekar og að aðrir en framkvæmdaraðili kunni að þurfa að leggja fram upplýsingar um þessa þætti. Á það er að lokum bent að samkvæmt 14. gr. laga nr. 106/2000 megi kæra ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra. Stefnandi kærði ákvörðun Skipulagsstofnunar til umhverfisráðherra hinn 18. apríl 2006 og krafðist þess að úrskurðað yrði að fyrirhuguð efnistaka fyrirtækisins af hafsbotni Kollafjarðar árin 2006 – 2016 samkvæmt tilkynningu þess til Skipulagsstofnunar 23. nóvember 2005 með breytingu, dags. 30. desember 2005, væri ekki háð mati á umhverfisáhrifum. Í kærunni segir m.a. að því fari fjarri að tilgangur breytinga á lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins hafi verið að skerða með einhverjum hætti hagsmuni og réttindi stefnanda sem hafi verið eini aðilinn sem hafi haft leyfi til efnistöku á þeim tíma. Einnig er athygli vakin á efni ákvæðis til bráðabirgða I í lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Áhersla er lögð á að stefnandi hafi stundað námuvinnslu sína í Kollafirði í marga áratugi og ekkert sem máli skipti hafi komið fram á þeim tíma sem sýni fram á neikvæð umhverfisáhrif vegna hennar; fremur mætti segja að vinnsla efnanna á hafsbotni hafi komið í veg fyrir stórfelld umhverfisáhrif í landi því að ljóst væri að þess mundu sjást greinileg merki hefði allt það efni, sem tekið hafi verið á hafsbotni, verið tekið þess í stað á landi í nágrenni Reykjavíkur. Þá er vísað til þess að tilgangurinn með breytingum á lögum nr. 73/1990 hafi, auk gjaldtökunnar, verið sá að auka skyldur vinnsluaðila til upplýsingagjafar og eftirlits en í reglugerð, sem enn hafi ekki verið sett, eigi að tilgreina helstu skilyrði leyfisveitinga sem m.a. eigi að taka til þessara þátta. Úrskurður umhverfisráðuneytisins var kveðinn upp 15. nóvember 2006. Þar er m.a. vitnað til umsagna Skipulagsstofnunar, Umhverfisstofnunar, Siglingastofnunar, Hafrannsóknarstofnunar, Reykjavíkurborgar, iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, Orkustofnunar og Landbúnaðarstofnunar. Niðurstaða varðandi lagaskil var sú að ekki var fallist á þá málsástæðu kæranda að fyrirhuguð framkvæmd félli undir ákvæði til bráðabirgða I í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Vísað var til þess að efnistaka nýrra framkvæmda, sem nemi 150.000 rúmmetrum eða meiru eða áætluð efnistaka raski 50.000 fermetra svæði eða stærra, sé ávallt háð mati á umhverfisáhrifum samkvæmt 21. tl. 1. viðauka við lög um mat á umhverfisáhrifum. Sú efnistaka, sem um ræði í málinu, sé því veruleg að umfangi og magn efnis margfalt meira en það sem miðað sé við samkvæmt framansögðu. Um möguleg umhverfisáhrif framkvæmdar segir: „. . . . Að mati ráðuneytisins er fyrirhuguð efnistaka af hafsbotni í Kollafirði, Faxaflóa umfangsmikil framkvæmd sem getur haft veruleg áhrif á jarðfræði, lífríki, landslag og gerð botnsins á og umhverfis námasvæðin. Ráðuneytið telur að svo umfangsmikil framkvæmd kunni að hafa áhrif á landbrot á nálægum strandsvæðum og flutning efnis á sjávarbotninum. Ráðuneytið telur að mikill skortur sé á upplýsingum um lífríki í og á sand- og malarbotni á fyrirhuguðu framkvæmdasvæði og hugsanleg áhrif efnistöku á lífríkið. Upplýsingar vantar um tegundasamsetningu flóru og fánu svæðisins sem og líffræðilega fjölbreytni. Mikilvægt er að aflað verði gagna um botngerð og vistgerðir hafsbotnsins, einkum m.t.t. samfélaga lífvera sem þar finnast og meta hver áhrif dælingar og gryfjumyndunar á hafsbotninum verða á lífríki hafs­botnsins, flutning setlaga og landbrot.“ Í niðurlagi úrskurðarins segir: „Með vísan til umfangs fyrirhugaðrar framkvæmdar, mögulegra umhverfisáhrifa og að mat á umhverfisáhrifum kann að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum framkvæmdar telur ráðuneytið rétt að efnistaka af hafsbotni í Kollafirði, Faxaflóa árin 2006 – 2016 sæti mati á umhverfisáhrifum og er kröfu kæranda því hafnað. Ú r s k u r ð a r o r ð: Ákvörðun Skipulagsstofnunar, frá 20. mars 2006, um að efnistaka af hafsbotni í Kollafirði, Faxaflóa árin 2006 – 2016 skuli sæta mati á umhverfisáhrifum er staðfest.“ Í bréfi iðnaðarráðuneytisins, dags. 13. febrúar 2006, til stefnanda er vísað til erindis hans frá 24. maí 2005 þar sem sótt hafi verið um að leyfi til töku malar og sands af sjávarbotni utan netlaga í Kollafirði, Hvalfirði og umhverfis Syðra Hraun í Faxaflóa yrði framlengt í eitt ár. Fallist var á að veita stefnanda takmarkaða heimild til hagnýtingar jarðefna á afmörkuðum svæðum á hafsbotni. Starfsemin skyldi vera bundin við þær námur, sem þegar væru í notkun, og heimildin gilda til 6. júní 2006. Skilyrði, sem fram kæmu í leyfi stefnanda, sem fallið hafi úr gildi 6. júní 2005, skyldu gilda um starfsemina á gildistíma heimildarinnar. Hinn 13. nóvember 2006 varð iðnaðarráðherra við beiðni stefnanda um tímabundna og skilyrta framlengingu leyfis til töku malar og sands af sjávarbotni utan netlaga í Kollafirði, Hvalfirði og umhverfis Syðra Hraun í Faxaflóa. Leyfið var takmarkað við þær námur, sem þegar væru í notkun, að undanskildum skilgreindum námusvæðum við Kjalarnes, Þerney, Geldinganes, Gufunes og Laugarnes en athugsemdir hefðu verið gerðar við þessi svæði af umsagnaraðilum sem Skipulags­stofnun og umhverfisráðherra hafi leitað til í tengslum við meðferð á tilkynningu Skipu­lagsstofnunar og kæru stefnanda á þeirri ákvörðun til umhverfisráðherra. Heimildin skyldi gilda til 1. september 2008 en þó aldrei lengur en þrjá mánuði eftir að fyrir lægi endanlegt álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum. Leyfið væri bundið þeim skilyrðum að stefnandi hæfist þegar handa um að láta fara fram mat á umhverfisáhrifum vegna fyrirhugaðrar efnistöku og að því ferli yrði hraðað svo sem kostur væri. Skilyrði þau, sem fram kæmu í leyfi stefnanda sem fallið hefði úr gildi 6. júní 2005, skyldu gilda um starfsemina. II Stefnandi byggir á því að leyfið, sem honum var veitt 28. ágúst 1990, veiti sér atvinnuréttindi sem vernduð séu af eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og að ekki sé heimilt að svipta sig því á meðan þau skilyrði, sem sett voru fyrir veitingu leyfisins, séu uppfyllt. Með því að fella niður leyfi sitt fimmtán árum áður fyrir útrunninn gildistíma hafi verið brotið á atvinnuréttindum sínum sem varin séu af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandi byggir á því að löggjafinn hafi gengið of langt við að koma mark­miðum sínum í framkvæmd og ekki gætt meðalhófs við setningu laga nr. 101/2000 sem breyttu lögum nr. 73/1990. Í athugasemdum með frumvarpi sem leiddi til setningar laganna komi skýrt fram að markmiðið hafi einkum verið að heimila ráðherra gjaldtöku fyrir töku eða nýtingu ólífrænna eða lífrænna auðlinda hafsbotnsins, annarra en lifandi vera. Nægilegt hafi verið að setja lög sem heimiluðu gjaldtöku. Stefnandi byggir á því að úrskurður umhverfisráðherra um að framkvæmdir hans séu matsskyldar fái ekki staðist samkvæmt bráðabirgðaákvæði I í lögum um mat á umhverfisáhrifum þar sem leyfi hans hafi verið gefið út fyrir 1. maí 1994 og framkvæmdir verið hafnar fyrir árslok 2002. Þá byggir stefnandi á því að jafnræðisregla 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi verið brotin á sér með samþykkt bráðabirgðaákvæðis II í lögum nr. 101/2000. Þeir aðilar, aðrir en stefnandi, sem framangreint ákvæði taki til, séu í annarri stöðu en hann þar sem leyfi þeirra séu enn í gildi. Enn fremur er því haldið fram af hálfu stefnanda að með því að fella niður leyfi stefnanda sé lögum nr. 73/1990 með síðari breytingum veitt afturvirk áhrif. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 73/1990 með síðari breytingu, laga nr. 106/2000 og til 65. gr. 72. gr. og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 með síðari breytingum. Af hálfu stefnda er mótmælt öllum málsástæðum stefnanda jafnt sem kröfum hans. Því er m.a. mótmælt að lög nr. 101/2000 hafi að geyma íþyngjandi ákvæði fyrir stefnanda. Þá sé orðalaga ákvæðis til bráðabirgða skýrt og hafi leyfi stefnanda verið fellt niður með lögunnum. Að mati stefnda var úrskurður umhverfisráðuneytisins um að efnistaka stefnanda af hafsbotni í Kollafirði árin 2006 til 2016 skyldi sæta mati á umhverfis­áhrifum fyllilega lögmætur og málefnalegur og engin skilyrði séu til að hnekkja honum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnanda hafi sýnt af sér verulegt tómlæti með því að láta umræddar lagabreytingar sig engu varða fyrr en iðnaðar­ráðuneytið vakti athygli hans á þeim breytingum sem orðið hefðu með erindi dags. 23. september 2004. Að mati stefnda voru tilfærslur þær, sem urðu á leyfi stefnanda með framangreindum breytingum, málefnalegar og tóku jafnt til allra sem eins var ástatt um. Tilgangur hafi m.a. verið sá að rétta af þann mun sem verið hafi milli eldri og yngri leyfa og stuðla að samræmingu og jafnræði þeirra sem hafi hagsmuna að gæta af efnistöku í, á eða undir hafsbotni sem og á landi. Á því er byggt af hálfu stefnda að lagaákvæði sem feli í sér að framkvæmdir, sem geti haft í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, skuli vera háðar mati á umhverfisáhrifum séu almennar takmarkanir á eignarráðum og feli ekki í sér skerðingu á eignarráðum í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í kafla um lagarök í stefnu vísi stefnandi til 75. gr. stjórnarskrárinnar en tilvísun í hana sé ekki að finna í málsástæðnakafla stefnunnar. Til öryggis tekur stefndi fram að hann byggi á því hvorki hafi verið brotið gegn 72. né 75. gr. stjórnarskrárinnar og að almenningsþörf og almannahagsmunir hafi verið fyrir hendi. III Eigi er fallist á það með stefnda að við geti átt í málinu að stefnandi hafi glatað rétti vegna tómlætis. Lög nr. 101/2000 um breytingar á lögum um eignarrétt íslenska ríkisins að auðlindum hafsbotnsins, nr. 73/1990, voru íþyngjandi fyrir stefnanda með því að umrætt leyfi frá 28. ágúst 1990 féll niður rúmum fimmtán árum fyrr en ella hefði orðið auk þess sem nýtt leyfi er háð gjaldtöku og því að gætt skuli ákvæða laga um mat á umhverfisáhrifum. Í þessu er fólgin skerðing á atvinnu- og afnotaréttindum sem njóta verndar samkvæmt 1. mgr. 72. gr. og 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Með lagabreytingunum voru sett ný skilyrði fyrir nautn tiltekinna réttinda og er ekki fallist á að lög nr. 73/1990 með síðari breytingum hafi með því verið gerð afturvirk. Lögin taka jafn til allra sem eins er/verður ástatt um þannig að skerðingin brýtur ekki gegn 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er ekki fallist á að skerðingin brjóti gegn stjórnskipulegri meðalhófsreglu. Með þeirri staðhæfingu að nægilegt hefði verið að setja lög sem heimiluðu gjaldtöku er eingöngu litið til þess, sem segir í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 101/2000, en hins vegar horft fram hjá því að málið sætti breytingum í meðförum Alþingis. Löggjafinn hefur metið það svo að almannaþörf/almannaheill hafi krafist þeirra lagabreytinga sem hér um ræðir. Á engan hátt hefur verið sýnt fram á að það mat styðjist ekki við skynsamleg rök eða viðurkennd löggjafarsjónarmið. Þvert á móti benda gögn málsins til þess að löggjöfin hafi helgast af breyttum aðstæðum og viðhorfum í þjóðfélaginu. Með lögum nr. 101/2000 var leyfi stefnanda markaður nýr gildistími og féll það úr gildi 6. júní 2005. Stefnandi hefur því ekki leyfi til framkvæmda á grundvelli upphaflegs leyfis í skilningi ákvæðis I til bráðabirgða með lögum um mat á um­hverfisáhrifum, nr. 106/2000, sem undanþiggur frá matsskyldu þær framkvæmdir samkvæmt leyfum útgefnum fyrir 1. maí 1994 sem hafnar hafi verið fyrir árslok 2002. Í erindum stefnanda til Skipulagsstofnunar 27. nóvember og 30. desember 2005 kemur fram að fyrirhuguð efnistaka af hafsbotni í Kollafirði, Faxaflóa árin 2006-2016 skuli miðast við 6.000.000 rúmmetra af möl og að búast megi við að flatarmál náma á svæðinu vaxi um 60-120 ha. Hér er því um að ræða margfalt meira magn og stærra svæði en um ræðir í 21. tl. 1. viðauka laga nr. 106/2000 þar sem taldar eru upp framkvæmdir sem séu ávallt háðar mati á umhverfisáhrifum. Stefnandi hefur ekki borið fyrir sig að málsmeðferð umhverfisráðuneytisins hafi verið haldin ágöllum og er á það fallist með stefnda að ekkert hafi komið fram sem geti leitt til þess að umstefndur úrskurður umhverfisráðuneytisins frá 15. nóvember 2006 verði felldur úr gildi. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Björgunar ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 639/2015
Skaðabótamál Vinnuslys Líkamstjón Sakarskipting Gjafsókn
A slasaðist við vinnu sína hjá B ehf. árið 2013 en fyrirtækið var með frjálsa ábyrgðartryggingu atvinnurekenda hjá S hf. Með hliðsjón af atvikum málsins og að virtum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum var talið að B ehf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóni A. Hins vegar þótti A hafa með verklagi sínu umrætt sinn brotið gegn reglum B ehf. þrátt fyrir að honum hefði mátt vera ljóst að af því hefði getað stafað hætta. Var því talið að A hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þannig að rétt væri að hann bæri tjón sitt að þriðjungi. Við ákvörðun viðmiðunarlauna samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 var fallist á með A að miða ætti við þau laun sem hann hafði hjá B ehf. það rúma hálfa ár sem hann hafði starfað hjá B ehf. sem nemi í suðu, uppreiknuð til tólf mánaða. Samkvæmt framansögðu var B ehf. og S hf. gert að greiða A nánar tilgreinda fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og GretaBaldursdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. september 2015. Hann krefst þessað stefndu verði óskipt gert að greiða sér 33.377.380 krónur með 4,5% ársvöxtumaf nánar tilgreindum fjárhæðum frá 27. febrúar 2013 til 15. júní 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 24.júní 2014 að fjárhæð 3.906.093 krónur og 22. október 2015 að fjárhæð 2.135.439krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úrhendi stefndu, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. ISvo sem nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi slasaðist áfrýjandi 27.febrúar 2013 við vinnu hjá stefnda B ehf. á starfsstöð félagsins á […] en þaðvar með frjálsa ábyrgðartryggingu atvinnurekenda hjá stefnda Sjóvá-Almennumtryggingum hf. Var áfrýjandi ásamt tveimur samstarfsmönnum að undirbúasvokallaða kerskel til hífingar en samkvæmt gögnum málsins var hún á annan tugtonna að þyngd. Hvíldi kerskelin á vagni sem flutti hana inn á verkstæðið ogvar botn hennar kúptur. Var verið að vinna við að lagfæra kerskelina og þurftiað hífa hana af vagninum og koma henni fyrir í gryfju. Við hífinguna vorunotaðir tveir kranar sem voru staðsettir fyrir ofan hvorn enda kerskeljarinnarog voru samstarfsmenn áfrýjanda við hinn endann. Á krók hvors krana var hengtsvonefnt herðatré sem festa þurfti við kerskálina en það var sérstaklega útbúiðtil þessa verkefnis.Til að festa herðatréð við kerskelina þurfti að reka kólf í gegnum göt áhenni inn í mótlæg göt á herðatrénu beggja vegna. Kólfurinn sem var 60millimetrar í þvermál var fastur í þar til gerðum sleða við herðatréð meðhandfangi sem notað var til að ýta honum í gegnum götin. Annar endiherðatrésins hafði verið festur við kerskelina og var áfrýjandi að koma kólfinumfyrir á hinum enda herðatrésins þegar hann slasaðist. Til þess að reyna aðstilla götin saman þannig að kólfurinn kæmist í gegn hafði áfrýjandi sett hægriþumalfingur sinn í gatið á herðatrénu, sem var opið á þeim tíma sem slysiðvarð. Þegar hann hafði sett fingurinn í gatið kom hreyfing á kerskelina meðþeim afleiðingum að sá endi hennar sem áfrýjandi var að vinna við féll niður ogherðatréð sem fast var við hinn endann dróst upp og þumalfingur áfrýjandanánast klipptist af. Ekki liggja fyrir í málinu óyggjandi gögn um hvað varðþess valdandi að hreyfing kom á kerskelina.Í málinu er ekki ágreiningur um afleiðingar slyssins heldur deila aðilarum bótaskyldu stefnda B ehf. og eigin sök áfrýjanda. Ef bótaskylda telst verafyrir hendi er ágreiningur um við hvaða laun skuli miða í útreikningi bótavegna varanlegrar örorku.IIDaginn eftir slysið kannaði Vinnueftirlitið aðstæður á slysstað. Varniðurstaða rannsóknar Vinnueftirlitsins að rekja mætti orsök slyssins til þessað áfrýjandi hafi sett fingurinn í gat á herðatrénu og þegar hreyfing hafikomið á kerskelina hafi myndast „klippiátak á fingurinn vegna þess að kerskálinvar óstöðug, þar sem hún var ekki skorðuð.“ Var það mat Vinnueftirlitsins aðendurskoða þyrfti áhættumat stefnda B ehf. með tilliti til slyssins.Samkvæmt fyrirliggjandi teikningum af umræddri kerskel og vagninum semhún stóð á var botn hennar kúptur og sat hún því á miðju kúpunnar á vagninum ánþess að vera skorðuð. Í kjölfar slyssins gerði stefndi B ehf. úrbætur til aðtryggja stöðugleika kerskelja í flutningi þannig að þær væru alltaf skorðaðaráður en þær væru fluttar. Þá var tekin ákvörðun um að ekki yrði unnið samtímisbeggja vegna kerskeljarinnar við að koma herðatrjánum fyrir. Þetta staðfestivitnið C fyrir héraðsdómi, en hann var verkstjóri yfir verkinu sem áfrýjandivar að vinna við. Kom fram hjá vitninu að eftir slysið hefði verið lokað fyrirgötin þannig að ekki væri lengur hægt að setja fingur inn í þau auk þess semsettir hafi verið trébitar undir kerskelina á vagninum þannig að engin leið væritil að hún ruggaði. Kvað vitnið þessa aðgerð hafa verið mjög einfalda.Af því sem nú hefur verið rakið er ljóst að fyrirsvarsmenn stefnda B ehf.máttu reikna með því, miðað við lögun kerskeljarinnar, að hún gæti hreyfstþegar verið væri að koma umræddum herðatrjám fyrir á henni fyrir hífingu hennaraf vagninum. Þá liggur fyrir að hægt var að koma í veg fyrir að hún hreyfðistmeð einföldum hætti. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er verkstjóri fulltrúi atvinnurekanda ogsér um að búnaður allur sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á þeimvinnustað sem hann hefur umsjón með. Þá segir í 37. gr. laganna að vinnu skulihaga og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar oghollustuhátta og samkvæmt 42. gr. skal vinnustaður þannig úr garði gerður aðþar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Með því aðganga ekki tryggilega frá því að umrædd kerskel væri stöðug fór stefndi B ehf.ekki eftir framangreindum lagaákvæðum. Vegna þeirrar saknæmu vanrækslu sinnarber hann skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda.Eins og að framan er rakið var það niðurstaða Vinnueftirlitsins að orsökslyssins mætti, auk óstöðugleika kerskeljarinnar, rekja til þess að áfrýjandisetti fingurinn í umrætt gat. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi liggjafyrir í málinu skrifleg gögn um að starfsmenn stefnda B ehf. hafi verið hvattirtil að gæta fyllsta öryggis við vinnu sína og ein af þeim reglum sem ítrekaðkemur fyrir í gögnunum lýtur að því að við hífingar skuli starfsmenn gæta sín áþví að koma sér ekki í þrönga stöðu eða skotlínu með líkama eða hendur. Þá komfram í framburði fyrrnefnds verkstjóra að vinnubrögðin sem áfrýjandi beittihefðu ekki verið viðurkennd hjá fyrirtækinu, heldur hefði við verkið átt aðnota verkfæri. Fær það stoð í framburði þeirra starfsmanna sem unnu við verkiðmeð áfrýjanda. Auk framangreindra gagna liggur fyrir að ofan við handfangkólfsins sem áfrýjandi var að koma fyrir var áberandi þríhyrningur þar sem varaðvar við klemmuhættu. Verður að fallast á það með héraðsdómi að meginástæðareglna af þessu tagi við hífingar lúti að því að þungir hlutir sem verið er aðhífa geti sveiflast til, færst úr stað eða fallið niður af orsökum sem erfittgetur verið að sjá fyrir. Með þessuverklagi sínu braut áfrýjandi gegn reglum vinnuveitandans þótt honum hafi máttvera ljóst að af því gat stafað hætta. Sýndi hann af sér stórkostlegt gáleysiumrætt sinn þannig að rétt er að hann beri tjón sitt að þriðjungi.IIIEins og að framan greinir er hvorkiágreiningur um örorku áfrýjanda né útreikning tjóns hans nema að því er varðar bæturvegna varanlegrar örorku. Eru aðilar málsins sammála að árslaun til ákvörðunarbóta skuli metin sérstaklega samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993en þá greinir á um hver skuli vera viðmiðunarlaunin. Áfrýjandi miðar útreikningkröfu sinnar við laun þau sem hann hafði frá því að hann hóf störf hjá stefnda Behf. í september 2012 til febrúar 2013, uppreiknuð til tólf mánaða. Stefndu teljaá hinn bóginn réttara að miða við meðallaun verkamanna á slysárinu.Þegar áfrýjandi slasaðist hafði hann starfað hjá stefnda B ehf. í rúmt hálftár sem nemi í suðu en hann var þá tvítugur að aldri. Fyrir dómi kvaðst hannhafa hugsað sér að vera áfram í þessari vinnu og afla sér réttinda semsuðumaður. Liggur ekki fyrir í málinu hversu langt var í að hann fengi þessiréttindi eða hverju það hefði breytt varðandi laun hans en krafa hans tekur miðaf þeim launum sem hann hafði sem nemi. Við þessar aðstæður eru efni til aðfallast á þá viðmiðun um árslaun áfrýjanda sem hann byggir kröfu sína á.Samkvæmt framansögðu verður krafa áfrýjanda tekin til greina að 2/3hlutum. Frá bótafjárhæðinni dragast greiðslur sem áfrýjandi fékk annars vegar 24.júní 2014 úr slysatryggingu launþega frá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf.að fjárhæð 3.906.093 krónur og hins vegar greiðsla 22. október 2015 fráSjúkratryggingum Íslands að fjárhæð 2.135.439 krónur, sbr. 4. mgr. 5. gr.skaðabótalaga. Verða stefndu því dæmdir til að greiða áfrýjanda 18.223.899krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmdir til að greiða áfrýjanda málskostnaðí héraði eins og greinir í dómsorði. Þá verða þeir dæmdir til að greiðamálskostnað fyrir Hæstarétti sem rennur í ríkissjóð en um fjárhæð málskostnaðarog gjafsóknarkostnað áfrýjanda, sem greiðist allur úr ríkissjóði, fer samkvæmtþví sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndu, B ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf.,greiði óskipt áfrýjanda, A, 18.223.899 krónur með 4,5% ársvöxtum af3.282.424 krónum frá 27. febrúar 2013 til 27. nóvember sama ár og af 22.251.587krónum frá þeim degi til 15. júní 2014, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af síðastgreindri fjárhæð frá þeim degi til 24. sama mánaðar, af 19.647.525krónum frá þeim degi til 22. október 2015 og af 18.223.899 krónum frá þeim degitil greiðsludags.Stefndu greiði áfrýjanda óskipt 1.200.000 krónur ímálskostnað í héraði.Stefndu greiði óskipt í ríkissjóð 700.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úrríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 700.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. júlí 2015. Málþetta, sem var dómtekið föstudaginn 29. maí sl., er höfðað 27. október 2014.Stefnandi er A, […] en stefndu eru B ehf., […] og Sjóvá-Almennar tryggingarhf., Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefndu verði gert að greiða honum óskipt skaðabætur að fjárhæð33.377.380 krónur, með 4,5% ársvöxtum af 4.923.636 krónum frá 27. febrúar 2013til 27. nóvember sama ár og af 33.377.380 krónum frá þeim degi til 15. júní2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðbætur, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.906.093 krónumsem greiddar voru af stefnda Sjóvá-Almennra trygginga hf. úr slysatryggingulaunþega 24. júní 2014. Þá krefst stefnandi málskostnaðar óskipt úr hendistefndu. Stefndukrefjast sýknu og málskostnaðar. Málþetta er skaðabótamál sem rekja má til líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir erhann starfaði fyrir stefnda B ehf. (hér eftir nefnt […] til styttingar) ástarfsstöð félagsins að […]. Framangreindur stefndi er ábyrgðartryggður hjástefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. (hér eftir nefnt Sjóvá til styttingar). Lýturdeila aðila að því hvort slysið hafi borið að með þeim hætti að stefndi B eðamenn sem hann ber ábyrgð á hafi valdið því með saknæmum hætti eða hvort slysiðmegi rekja til gáleysislegrar hegðunar stefnanda sjálfs. Verði stefnandi talinneiga bótarétt byggja stefndu á því að stefnandi skuli bera hluta tjóns sínssjálfur vegna eigin sakar. Ekki er deilt um fjárhæð tjóns eða að skilyrði séutil að meta árslaun sérstaklega sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993,en deilt er um hvað sé rétt árslaunaviðmið í því sambandi. Þá er deilt umupphafsdag dráttarvaxta. Dómariog lögmenn gengu á vettvang og kynntu sér aðstæður á umræddum vinnustað og vorustefnandi og vitnið C með í för. Sá síðastnefndi var verkstjóri á vinnustaðnumer slysið varð. Við aðalmeðferð gáfu einnig skýrslu þeir tveir starfsmenn B semkomu að umræddu verki með stefnda í umrætt sinn.I StefndiB er vélaverkstæði sem m.a. veitir álveri Alcoa-Fjarðaáls hf. í Reyðarfirðitiltekna þjónustu. Það verkefni félagsins sem hér er til skoðunar lýtur aðlagfæringu á svokallaðri kerskel sem er málmkassi sem samkvæmt gögnum málsinser um 20 tonn að þyngd. Kerskelin er að innan með sléttum botni og fjórumhliðum, en opin að ofan. Þegar tími er kominn til viðhalds á hverri kerskel erhún losuð og hífð upp á flutningavagn sem síðan er dreginn að starfsstöðstefnda B sem er aflöng skemma með mikilli lofthæð. Vagninn er dreginn inn ískemmuna eftir ákveðinni akstursleið við hlið gryfju. Kerskelin er síðan hífðaf vagninum og látin síga niður í gryfjuna þar sem viðhaldsvinna við hana ferfram. Að lokinni þeirri vinnu er kerskelinni lyft aftur upp á vagn og hún flutttil baka að álverinu. Fram kemur í gögnum málsins að botn kerskeljarinnar semhvílir á vagninum er með lítilsháttar bananalagi þannig að skelin getur ruggaðá vagninum. Samkvæmt framburði vitnisins C var það ekki vitað þegar slysið áttisér stað að kerskelin gæti ruggað á vagninum. Tilhífinga eru notaðir tveir svokallaðir brúkranar. Hanga þeir hvor um sig ástálbita fyrir ofan vinnusvæði og hvílir bitinn á rennu þannig að færa má hanneftir lengd skemmunnar og eins er hægt að renna lyftibúnaðinum til hliðannaeftir stálbitanum. Á krók hvors krana er hengt svokallað herðatré, sérstaklegaútbúið til að lyfta kerskeljum. Er það látið síga niður að kerskelinni. Áhvorum enda herðatrésins er nokkurskonar gaffall sem ætlað er að falla aðtilteknum stað á kerskelinni og sitja þar. Gaffallinn er á öxli þannig að unnter að hreyfa hann lítillega til hliðanna en ekki fram og aftur. Þegar herðatréðhefur verið rétt staðsett á kerskelinni eru þar til gerðir kólfar reknir meðhandafli í gegnum þar til gerð göt á kerskelinni og áfram inn í mótlægt gat áherðatrénu, beggja vegna, en þegar það hefur verið gert er herðatréð fast ogunnt að hefja hífingu á skelinni. Hvor kólfur er 60 millimetrar í þvermál og erfastur í þar til gerðum sleða við herðatréð og með handfangi sem notað er tilað ýta honum í gegnum gatið. Hinum megin á herðatrénu var, á þeim tíma semslysið átti sér stað, opið gat. Fram kom við skýrslugjöf, sem og viðvettvangsgöngu, að þó að allt sé þetta hannað til að passa nákvæmlega saman þáþurfi oft að hreyfa til herðatréð með krananum til að stilla þetta af þannig aðgötin á herðatrénu og kerskelinni standist á og að kólfurinn komist í gegn. Stefnandivar ráðinn til starfa hjá stefnda B sem „nemi í suðu“ í ágúst 2012. Síðdegis27. febrúar 2013 var komið með kerskel til viðhalds í kersmiðju. Eftir því semnæst verður komist fóru þrír menn upp í kerskelina þar sem hún sat á palliflutningabifreiðarinnar til þess að koma herðatrjánum fyrir á henni. Fyrirliggur að ekki var föst regla á því hve margir starfsmenn áttu að sinna þessuverki. Í þessu tilviki sinnti stefnandi öðru herðatrénu en tveir vinnufélagarhans hinu. Stefnandi var með fjarstýringu fyrir brúkrana sem lyfti því herðatrésem hann var að vinna við. Búið var að festa annan enda herðatrésins viðkerskelina en stefnandi var að vinna við það einn að festa hinn endann. Stóðhann þeim megin sem festikólfurinn er. Lýsti hann því svo fyrir dómi að hannhefði lagt frá sér fjarstýringu kranans og hafi síðan þreifað með þumalfingri íopið gatið hinum megin á herðatrénu í því skyni að stilla gatið af til hliðar.Hafi hann svo ætlað að fara hinum megin við herðatréð með fjarstýringu kranansog láta hératréð síga niður í rétta hæð til að unnt væri að reka kólfinn ígegn. Hann hafi hins vegar ekki komist svo langt því að þegar hann hafi settþumalinn í gatið hafi heyrst hvellur og sá endi kerskeljarinnar sem hann hafiverið að vinna við hafi fallið niður og herðatréð, sem fast hafi verið í hinn endann,þá jafnframt dregist upp og við það hafi þumallinn nánast klippst af. Í skýrslusinni fyrir dómi kvaðst hann hafa losnað sjálfkrafa en í gögnum málsins er þvílýst að hann hafi þurft að nota kranann til að losa sig. Kvað hann aðspurður aðframangreind háttsemi hafi verið aðferð sem honum hafi verið bent á að værieinföld til að vinna þetta verk og kvað hann að verkstjóranum hafi að hans vitiverið kunnugt um að hann beiti þessu verklagi og aldrei hafi verið gerðarathugasemdir við það. Þá kvaðst hann hafa vitað vel af klemmuhættu við þessavinnu og hafa séð viðvörunarþríhyrning á herðatrénu sem varaði við því. Hannkvaðst hins vegar hafa tengt klemmuhættuna við hreyfingu kranans en hann hafitalið útilokað að kerskelin gæti hreyfst. Hann hafi verið með fjarstýringukranans og því verið sannfærður um að hann myndi ekki hreyfast. Í skýrslustefnanda kom einnig fram að hann hefði ekki veitt því sérstaka athygli hvaðstarfsmennirnir sem voru að vinna við hitt herðatréð hafi verið að gera. Tveirmenn, D og E voru á sama tíma að vinna við að festa hitt herðatréð. Lýstu þeirþví svo í skýrslum fyrir dómi að slysið hafi átt sér stað nánast samtímis þvíað þeir ráku festikólfana í og kváðust þeir ekki hafa verið komnir upp úr kerinu.Þeir hafi báðir snúið baki í stefnanda og hafi því ekki séð hvað gerðist. Gátuþeir ekki gert sér grein fyrir því hvað það hefði verið sem valdið hafi því aðkerið hreyfðist til. Aðspurðir könnuðust þeir ekki við að það vinnulag væriviðhaft að þreifa umrætt gat með fingrunum og tók E sérstaklega fram að bannaðværi að setja fingur í þetta gat og enginn annar en stefnandi hafi viðhaftslíkt verklag. Ckvað það ekki hafa verið viðurkennt verklag að setja fingur í umrætt gat. Hannhafi hins vegar séð það viðhaft og um það hafi verið rætt á vikulegumöryggisfundum. Stefnandivar þegar fluttur á sjúkrastofnun og í kjölfarið með sjúkraflugi tilReykjavíkur. Samkvæmt læknisvottorði þá hékk hægri þumall stefnanda á einni sinvið komu á slysadeild. Áverkinn hafði greinilega orðið við tog og kramningu þvíæðar og taugar lágu útdregnar út frá sári. Ekki var möguleiki á ágræðslu og varþví gerð bráðaaðgerð til að ganga frá stúfnum. Stefnandi var útskrifaður afLandspítalanum næsta dag eftir að hafa fengið áfallahjálp. Ímálinu liggur fyrir lögregluskýrsla þar sem aðdraganda slyssins og aðstæðum áslysstað er lýst í máli og myndum. Þá liggur einnig fyrir skýrslavinnueftirlitsins. Samkvæmt báðum þessum skýrslum voru aðstæður á slysstaðóbreyttar þegar skýrsluhöfundar skoðuðu þær. Ískýrslu vinnueftirlitsins er því lýst að kerskelin sé með kúptum botni ogdregin sú ályktun að hreyfing hafi komið á hana þegar tveir samstarfsmennstefnanda hafi yfirgefið hana. Niðurstaða skýrslunnar er dregin saman með þeimhætti að sagt er að orsök slyssins megi rekja til þess að við verkið hafistefnandi farið með fingur í gat á herðatrénu og þegar hreyfing hafi komið áskelina hafi myndast klippiátak á fingurinn vegna þess að kerskelin hafi veriðóstöðug, þar sem hún hafi ekki verið skorðuð. Ímálinu liggur fyrir skriflegt áhættumat stefnda B vegna vinnu við brúkrana semdagsett er 22. ágúst 2012. Þá liggur einnig fyrir skrifleg áhættugreining á„hífingu á skel af vagni í pytt og aftur í vagn“ sem dagsett er 23. mars 2013og unnin var í kjölfar slyssins. Þá liggja fyrir í málinu skriflegar skýrslur Bum atvik sem leitt hefðu getað til slyss en gerðu það ekki, auk skriflegrarskýrslu um það slys sem fjallað er um í málinu. Einnig liggja fyrir í málinufundargerðir og glærusýningar af öryggisfundum þar sem farið var yfirframangreind atvik með starfsmönnum, þ.á.m. stefnanda. Eftirslysið var verklagi við umrætt verk breytt í þremur atriðum. Búið er að lokagötum þannig að ekki er lengur unnt að setja fingur þar inn. Kerskeljar hvílanú á tréfleygum þannig að þær eiga ekki að geta ruggað. Þá er ekki lengur unniðvið nema annað herðatréð í einu þegar hífing á kerskel er undirbúin. Slysiðvar tilkynnt til stefndu Sjóvár 12. mars. 2013, en stefndi B var með frjálsaábyrgðartryggingu atvinnurekanda frá félaginu í gildi á slysdag. Málsaðilaröfluðu sameiginlega mats F bæklunarlæknis og G hrl. á afleiðingum slyssins oglá matsgerð þeirra fyrir 7. maí 2014. Niðurstöður matsgerðarinnar eru aðvaranlegur miski stefnanda vegna slyssins sé 23 stig og varanleg örorka 25%.Tímabundin óvinnufærni var 100% tímabilið 27.02.2013-27.11.2013. Tímabilþjáninga var það sama og tímabil óvinnufærni, þar af rúmlega í 2 daga.Heilsufar telst stöðugt þann 27. nóv. 2013. StefndaSjóvá hafnaði bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu en ákvað hins vegar með vísan tilaðstæðna allra, umfram skyldu og án viðurkenningar á bótarétti að greiðastefnanda óskertar bætur úr slysatryggingu launþega. Voru stefnanda þvígreiddar 3.906.093 krónur af stefnda Sjóvá 24. júní 2014 og hefur hann tekiðtillit til þeirrar greiðslu við framsetningu fjárkröfu sinnar. Einsog fyrr greinir er mál þetta höfðað 27. október 2014.II Stefnandi byggirá því að stefnda, B, beri skaðabótaábyrgð á slysi hans, m.a. á grundvellisakarreglu skaðabótaréttar og meginreglunnar um vinnuveitandaábyrgð. StefndaSjóvá beri hins vegar ábyrgð á slysinu sem vátryggingartaki B, en fyrir liggiað ábyrgðartrygging hafi verið í gildi hjá stefnda Sjóvá á slysdegi. Varðandiaðild beggja stefndu að málinu vísi stefnandi ennfremur til 44. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga. Áþví sé byggt að í lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, séu lagðar ríkar skyldur á vinnuveitendur og verkstjóra um aðtryggja öryggi starfsmanna á vinnustöðum. Samkvæmt 37. gr. laganna skuli hagavinnu og framkvæma þannig að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar oghollustuhátta. Fylgja skuli viðurkenndum stöðlum, ákvæðum laga og reglugerða,svo og fyrirmælum Vinnueftirlitsins, að því er varði aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi. Sambærilegar reglur sé að finna um aðstæður á vinnustað í 42. gr.laganna og um vélar og annan búnað í 46. gr. laganna. Nánarsé fjallað um skyldur atvinnurekanda til að tryggja viðunandi starfsskilyrðihvað varði tæki í reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Tæki samkvæmtreglugerðinni teljist vélar eða vélbúnaður, áhöld eða verkfæri eða þess háttarbúnaður sem notaður sé á vinnustöðum. Segi í 5. gr. reglugerðarinnar aðatvinnurekandi skuli gera nauðsynlegar ráðstafanir til að tryggja að tæki semstarfsmönnum séu látin í té innan fyrirtækisins henti til þeirra verka semvinna eigi eða séu hæfilega löguð að þeim, þannig að starfsmenn geti notað þauán þess að öryggi þeirra eða heilsu stafi hætta af. Þegar tæki séu valin tilnotkunar skuli atvinnurekandi hafa í huga þau sérstöku vinnuskilyrði, aðstæðurog þá áhættu gagnvart öryggi og heilsu starfsmanna sem fyrir hendi séu innanfyrirtækis. Einkum skuli hann hafa í huga áhættu á þeim stað þar sem vinnanfari fram og ennfremur aðra áhættu sem notkun viðkomandi tækis kunni að hafa íför með sér. ÍI. viðauka með reglugerð nr. 367/2006 sé að finna ítarleg ákvæði er varðinotkun ýmissa tækja á vinnustöðum. Í 2.6. gr. viðaukans segi að þegar öryggi ogheilbrigði manna krefjist þess skuli tryggja stöðugleika tækja eða hluta þeirrameð festingum eða á annan viðeigandi hátt. Í 3.2. gr. viðaukans sé ennfremurfjallað um lágmarkskröfur um tæki til að lyfta byrði. Þar sé tekið fram í3.2.3. gr. að varanlegur tækjabúnaður skuli vera þannig upp settur að byrðinskapi ekki slysahættu og renni ekki af stað eða falli niður. Stefnanditelji ljóst að þau tæki sem notuð hafi verið til verksins, brúkraninn ogherðatrén sem notuð hafi verið til að hífa kerskálarnar og flutningavagninn semkerskálin hafi hvílt á, teljist tvímælalaust til tækja í skilningi laganna ogreglugerðarinnar. Stefnanditelji að slys hans megi rekja til þess að stefndi B hafi vanrækt lögboðnarskyldur sínar, samkvæmt áðurtilvísuðum laga- og reglugerðarákvæðum, til aðtryggja aðstæður og öryggi á vinnusvæði hans. Hann telji ljóst af gögnummálsins að slys hans hafi orðið vegna þess að kerskelin sem hann hafi verið aðvinna við hafi ekki verið nægilega stöðug þegar unnið hafi verið við að festahana við lyftibúnað brúkrana við undirbúning að hífingu. Þessu til stuðningsvísi stefnandi til umsagnar vinnueftirlitsins um slysið þar sem tekið sé framað orsök slyssins megi rekja til þess að stefnandi hafi farið með fingur í gatá herðatrénu og þegar hreyfing hafi komið á skelina hafi myndast klippiátak áfingurinn vegna þess að kerskálin hafi verið óstöðug, þar sem hún hafi ekkiverið skorðuð. Mat vinnueftirlitsins hafi verið að endurskoða þyrfti áhættumatfyrirtækisins með tilliti til slyssins. Stefnanditelji að verkstjórum stefnda B hafi borið skylda til þess að tryggja öryggistarfsmanna við verkið, en það hafi ekki verið gert. Samkvæmt 21. gr. laga nr.46/1980 beri verkstjóra m.a. að sjá um að búnaður allur sé góður og öruggtskipulag sé ríkjandi á vinnustaðnum sem hann hafi umsjón með. Þá skuliverkstjóri, skv. 23. gr. sömu laga, beita sér fyrir að starfsskilyrði innanþess starfssviðs, sem hann stjórni, séu fullnægjandi að því er varði aðbúnað,hollustuhætti og öryggi. Hann skuli sjá um, að þeim ráðstöfunum, sem gerðar séutil þess að auka öryggi og bæta aðbúnað og hollustuhætti, sé framfylgt. Hann skuli einnig, verði hannvar við einhver þau atriði, sem leitt geti til hættu á slysum eða sjúkdómum,tryggja að hættunni sé afstýrt. Stefnandi telji ljóst með hliðsjón afatvikalýsingu að verkstjóri hafi ekki fylgt tilvitnuðum ákvæðum laganna umrættsinn. Hann telji að einfalt hefði verið að tryggja stöðugleika skálarinnar meðþví að koma fyrir betri undirstöðum á vagninum sem kerskálin hafi setið á þegarverkið var unnið en með því hefði verið hægt að fyrirbyggja slysið. Stefnda, B,beri því ábyrgð á tjóni stefnanda vegna þessa, á grundvelli meginregluskaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Stefnanditelji að ekki sé hægt að kenna óaðgæslu af hans hálfu um slysið. Hann hafiunnið verkið á þann hátt sem hann hafi talið öruggan og hafi ekki gert sér aðfullu grein fyrir þeirri hættu sem gæti skapast af óstöðugleika kerskálarinnar.Af hans hálfu sé vísað til 23. gr. a. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmtákvæðinu sé eingöngu heimilt að skerða bætur starfsmanns vegna líkamstjóns ívinnuslysi hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða ásetning. Stefnanditelji fullljóst með vísan til atvika málsins að hann hafi ekki sýnt af sérslíkt gáleysi eða ásetning að heimilt sé að skerða bætur hans eða fella þærniður samkvæmt ákvæðinu. Þessu til stuðnings kveðst stefnandi ennfremur vísatil fordæmis dóms Hæstaréttar 27. febrúar 2014 í máli nr. 626/2013 þar semrétturinn hafi ekki talið að forsendur væru til þess skerða bætur tilstarfsmanns sem orðið hafi fyrir líkamstjóni, enda hafi ekki verið sýnt fram áað hann hafi af stórkostlegu gáleysi átt þátt í að tjónsatburður varð. Meðhliðsjón af öllu ofansögðu telji stefnandi að stefndu beri fulla og óskiptaskaðabótaábyrgð á tjóni hans af völdum slyssins. Það megi fyrst og fremst rekjatil þess að stefnda B hafi ekki sinnt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 46/1980,sérstaklega með hliðsjón af reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Stefnandikveðst byggja á því að við útreikning á bótum fyrir varanlega örorku skuli metaárslaun hans sérstaklega í samræmi við 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993en ekki byggja á 1. mgr. sama ákvæðis. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. megi víkja frámeginreglu 1. mgr. ef það fyrir hendi séu óvenjulegar aðstæður á síðast liðnumþremur almanaksárum sem leiði til þess að laun tjónþola á tímabilinu séu ekkiréttur mælikvarði á líklegar framtíðartekjur hans. Stefnandi telur að aðstæðurhans séu þannig að viðkomandi regla eigi við. Þau tekjuár sem miða ættiútreikning á bótum fyrir varanlega örorku stefnanda við, samkvæmt 1. mgr. 7.gr. skaðabótalaga, gefi ekki raunhæfa mynd af tekjuöflunarhæfni stefnanda áslysdegi. Hann byggi ennfremur á því að samkvæmt lögskýringargögnum með 2. mgr.7. gr. skaðabótalaga sé ekki ætlast til að orðin „óvenjulegar aðstæður“ íákvæðinu séu túlkuð þröngt. Það sé t.d. nóg að um sé að ræða atvik sem hafa haftþau áhrif að tekjur tjónþola séu ekki þær sem hann hefði getað haft ef umræddatvik hefðu ekki orðið. Til dæmis um aðstæður sem teljist óvenjulegar samkvæmtdómaframkvæmd sé þegar tjónþoli sé einungis í hlutastarfi, þegar tjónþoli hafiverið í fæðingarorlofi eða þegar tjónþoli sé nýlega orðinn 18 ára gamall þegarslys verði og því með litla starfsreynslu. Áárunum 2010-2012 sem miða ætti við samkvæmt 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, hafistefnandi ýmist verið í námi eða starfi. Hann hafi verið á þessum tíma 17 til20 ára. Hann hafi verið við nám í tvo vetur í […], en hafi svo brugðið námi oghafi hafið störf við fiskverkun, en hafi ekki verið fastur starfsmaður þar. Íágúst 2012 hafi hann skipt um starfsvettvang og byrjað störf hjá stefnda, B.Hann hafi starfað þar þegar hann hafi lent í slysinu og hafi stefnt á að starfaá þeim vettvangi til framtíðar. Stefnandihafi óumdeilanlega verið ungur að árum þegar hann hafi lent í slysinu og hafiekki lagt grunn að sérstökum starfsréttindum. Hann hafi þó verið orðinn 20 áragamall. Hann telji að vegna ofangreindra sjónarmiða verði að beita 2. mgr. 7.gr. skaðabótalaga í máli hans í stað 1. mgr. sama ákvæðis. Aðstæður hafisannarlega verið óvenjulegar, þar sem þátttaka hans á vinnumarkaði hafi veriðtakmörkuð þangað til hann hafi ráðið sig í vinnu hjá stefnda. Þá hafi hannnýlega skipt um starfsvettvang þegar hann hafi lent í slysinu. Annar mælikvarðien meðaltekjur hans s.l. 3 ár fyrir slysið sé þ.a.l. réttari á líklegarframtíðartekjur hans. Stefnandi telji því að rétt tekjuviðmið séu tekjur hansfrá því að hann skipti um starf, frá september 2012 til febrúar 2013,uppreiknaðar til 12 mánaða. Samkvæmt útreikningum hans verði uppreiknaðarárstekjur hans því 5.829.198 krónur. Uppreiknaðar tekjur m.t.t. vísitölu aðviðbættu framlagi í lífeyrissjóð, nemi 6.755.400 krónum og taki bótakrafa hansmið af því. Vísi stefnandi máli sínu til stuðnings til dóms Hæstaréttar 6.október 2011 í máli nr. 664/2010 þar sem fallist hafi verið á kröfu tjónþola umað miða við tekjur hans árið fyrir slys þar sem hann hafi ekki nýtt starfsgetusína til fullnustu árin þar á undan. Krafastefnanda um skaðabætur byggi á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 ogniðurstöðum fyrirliggjandi matsgerðar. Stefnandi telji allar forsendur til aðleggja matsgerðina til grundvallar. Krafan sundurliðist á eftirfarandi hátt:.Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns skv. 2. gr. skbl. kr. 2.116.176,-2.Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. kr. 484.460,-3.Bætur vegna varanlegs miska skv. 4. gr. skbl. kr. 2.323.000,-4.Bætur vegna varanlegrar örorku skv. 5.-8. gr. skbl. kr. 28.453.744,-Samtals kr. 33.377.380,-Auk skaðabóta sé krafist vaxta og dráttarvaxta tilgreiðsludags og málskostnaðar líkt og í dómkröfum greinir. Kröfusína um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns kveðst stefnandi reisa á 2. gr.skaðabótalaga. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð F bæklunarlæknis og G hrl.,dags. 7.5.2014, telji matsmenn að stefnandi hafi verið óvinnufær frá slysdegi,27. febrúar 2013 til 27. nóvember sama ár. Meðallaunatekjur stefnanda, síðustusex mánuði fram að slysi, þ.e. frá september 2012 til febrúar 2013, hafisamkvæmt staðgreiðsluyfirlitum hans verið að meðaltali 485.767 krónur ((554.857+ 636.452 + 604.828 + 328.937+ 203.826 + 585.699)/6). Tekjur hans á tímabilióvinnufærni, sem hafi varað í 9 mánuði, hefðu því átt að vera samtals 4.371.899krónur (9 x 485.767). Samkvæmt staðgreiðsluyfirliti hafi tekjur stefnanda átímabili óvinnufærni þó aðeins verið samtals 1.283.812 krónur ogfrádráttarbærar bætur samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga, þ.e. frá stefnda Sjóvávegna slysatryggingar hafi verið 971.911 krónur. Samtals geri það 2.255.723 krónur.Af hálfu stefnanda sé gerð krafa um mismuninn þar á, þ.e. 2.116.176 krónur(4.371.899 -2.255.723). Krafaum þjáningabætur sé byggð á 3. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt fyrirliggjandimatsgerð, telji matsmenn að tímabil þjáninga samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga séþað sama og tímabil óvinnufærni, þ.e. frá 27. febrúar 2013 til 27. nóvembersama ár, en þar af hafi stefnandi verið rúmfastur í tvo daga. Stefnandi hafiþví verið veikur án þess að vera rúmfastur í 270 daga. Þjáningabætur nemi 1.770krónum á dag, sbr. 3. gr. skaðabótalaga, að viðbættri hækkun samkvæmtlánskjaravísitölu sbr. 15. gr. laganna, fyrir hvern dag er stefnandi hafi veriðveikur án þess að vera rúmfastur en 3.280 krónum þegar hann hafi veriðrúmfastur. Með vísan til framangreinds krefjist stefnandi bóta fyrir þjáningarsamtals 484.460 krónur ((270 x 1.770) +( 2 x 3.280)). Varðandikröfu um bætur vegna varanlegs miska vísi stefnandi til 4. gr. skaðabótalaga.Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð telji matsmenn að varanlegur miski stefnandaaf völdum slyssins samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga sé 23 stig. Vegna þessa þáttarsé því krafist 2.323.000 króna (10.100.000x 23 stig) með vísan til 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og aldurs stefnanda áslysdegi. Kröfuum bætur vegna varanlegrar örorku reisi stefnandi á 5. - 7. gr. skaðabótalaga.Matsmenn telji samkvæmt fyrirliggjandi matsgerð að varanleg örorka stefnandavegna slyssins samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga sé 25%. Með vísan til aldursstefnanda á þeim degi er heilsufar hans í kjölfar slyssins teljist orðiðstöðugt, sé margfeldisstuðull hans samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga 16,484.Varðandi tekjuviðmið, þá byggi stefnandi útreikning meðallauna á 2. mgr. 7. gr.skaðabótalaga og miði tekjur við laun sín frá því að hann hóf störf hjástefnda, B í september 2012 til febrúar 2013, uppreiknaðar til 12 mánaða.Samkvæmt þessum útreikningum séu árstekjur hans samtals 5.829.198 krónur.Meðaltekjur hans, leiðréttar samkvæmt launavísitölu, sbr. 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga, auk 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð verði þannigsamtals 6.755.400 krónur. Verði bætur fyrir varanlega örorku því samtals28.453.744 krónur (6.755.400 x 16,848 x 25%) og sé gerð krafa þar um. Varðandivaxtakröfu sína vísi stefnandi til 1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga. Krafa vegnatímabundins tekjutaps, þjáningabóta og varanlegs miska beri vexti frá tjónsdegisamkvæmt ákvæðinu en krafa vegna varanlegrar örorku frá upphafsdegi metinnarörorku. Varðandi kröfu um dráttarvexti sé vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Upphafstími dráttarvaxta miðist við þann dager mánuður hafi verið liðinn frá að stefnda hafi verið tilkynnt um kröfustefnanda og vísist að því leyti til 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Tilfrádráttar komi greiðslur úr launþegatryggingu 3.906.093 krónur sem stefndiSjóvá hafi greitt stefnanda 24. júní 2014. Stefnandikrefst þess að tekið verði tillit til skyldu til greiðslu virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun við ákvörðun málskostnaðar. Stefnandi kveðststyðja kröfur sínar við meginreglur skaðabótaréttar, einkum sakarregluna ogmeginregluna um vinnuveitandaábyrgð, lög nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhættiog öryggi á vinnustöðum, einkum 21. gr., 23. gr., 37. gr., 42. gr. og 46. gr.Hann kveðst og byggja á reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja, sérstaklega 5.gr. og 2.6. gr. og 3.2. gr. I. viðauka sömu reglugerðar. Þá byggi hann áákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 2.-7. gr., 15.-16. gr. og 23. gr. a.Um aðild vísist til III. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og til44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Um varnarþing vísist til 33.gr. og 42. gr. laga um meðferð einkamála og um málskostnað til 129. og 130. gr.sömu laga. Varðandi vaxtakröfu af skaðabótum vísist til 1. mgr. 16. gr. laganr. 50/1993. Um dráttarvexti sé vísað til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr.4. mgr. 5. gr. og 9. gr. sömu laga og um virðisaukaskatt til laga nr. 50/1988.III Sýknukröfusína byggja stefndu á því að ósannað sé að stefndi B hafi vanrækt lögboðnarskyldur sínar samkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi á vinnustöðum eða samkvæmt reglugerðum sem settar hafa verið með stoð íþeim lögum. Í því sambandi telji stefndu í fyrsta lagi ósannað að aðstæður eðaumbúnaður á slysstað hafi verið ófullnægjandi í umrætt sinn þannig að fellaskuli skaðabótaábyrgð á þá. Í öðru lagi byggi stefndu á því að ósannað sé aðverkstjórn stefnda B hafi verið ófullnægjandi eða í ósamræmi við ákvæði laganr. 46/1980 þegar slysið varð. Í þriðja lagi byggi stefndu á því að stefnandihafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar slysið varð sem telja verði einuorsök slyssins. Slík háttsemi heimili að bætur séu felldar niður að öllu leyti. Stefnandiberi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns og sé því mótmælt að hann hafi sannaðað tjónið megi rekja til atvika sem hið stefnda vélaverkstæði beriskaðabótaábyrgð á að lögum. Um ábyrgð stefnda B fari samkvæmt sakarregluskaðabótaréttar ásamt reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Stefndu byggi á því aðþað sé ósannað að slys stefnanda sé að rekja til atvika sem stefndi B eðastarfsmenn þess beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Þannigtelji stefndi ósannað að slys stefnanda verði rakið til ætlaðs vanbúnaðar ávinnuaðstöðu á starfsstöð stefnda eða brots á þeim skyldum sem á stefnda hvílisamkvæmt ákvæðum laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi ávinnustöðum, og reglum sem settar hafi verið með stoð í þeim lögum. Í fyrsta lagitelji stefndi ósannað að stefndi B hafi vanrækt þær skyldur sem lagðar séu ávinnuveitendur og verkstjóra í ákvæðum 37., 42. og 46. gr. laga nr. 46/1980eins og stefnandi haldi fram. Hafa umrædd ákvæði að geyma mjög almenna lýsinguá framkvæmd vinnu, aðbúnaði á vinnustaðnum og umbúnaði véla og tækja. Stefndumótmæli því að stefndi B verði talinn hafa brotið gegn umræddum ákvæðum þannigað hann skuli bera skaðabótaábyrgð á slysi stefnanda. Þámótmæli stefndu að stefndi B eða starfsmenn þess félags, hafi brotið gegn þeimkröfum sem settar séu með reglugerð nr. 367/2006 um notkun tækja. Stefndi Bhafi uppfyllt allar þær kröfur sem gerðar séu í reglugerðinni, s.s. um að tækiséu hæfilega löguð að starfsmönnum og þeir geti notað þau án þess að þeim stafihætta af. Allar öryggiskröfur taki einnig mið af þeirri áhættu sem fylgiviðkomandi starfi, notkun tækis og aðstæðum þar sem vinnan fari fram. Ístefnu sé því haldið fram að stefndi B hafi vanrækt lögboðnar skyldur með þvíað tryggja ekki að kerskel sú sem stefnandi hafi verið að vinna við þegarslysið varð, hafi verið nægjanlega stöðug þegar unnið hafi verið við að festahana við lyftibúnað, eða svokallað herðatré, við undirbúning að hífingu. Í þvísambandi sé meðal annars vísað til I. viðauka með reglugerð nr. 367/2006 umnotkun tækja, einkum 2.6. gr. viðaukans um að tryggja skuli stöðugleika tækjaeða hluta þeirra með festingum eða á annan viðeigandi hátt. Einnig vísi stefnditil 3.2. gr. viðaukans þar sem komi m.a. fram að varanlegur tækjabúnaður skuliþannig settur upp að byrðin skapi ekki slysahættu og renni ekki af stað eðafalli niður. Stefndu mótmæli því að stefndi B hafi vanrækt umræddar skyldur. Hérberi fyrst að nefna að stefndu telji að kerskel eða undirlag hennar umrætt sinngeti ekki fallið undir hugtakið „tæki“ eins og það sé skilgreint í reglugerðnr. 367/2006. Í 3. gr. reglugerðarinnar er hugtakið skilgreint sem vél eðavélbúnaður, áhöld, verkfæri eða þess háttar búnaður sem notaður sé ávinnustöðum. Það sé því ljóst að kerskelin eða undirlag hennar geti ekki talisttil tækis í skilningi reglugerðarinnar, enda hvorki um vélbúnað, áhald eðaverkfæri að ræða. Kröfur um að tryggja skuli stöðugleika tækja geti þannig ekkiátt við um kerskelina eða undirlag hennar. Slíkar kröfur gildi hins vegar umþann lyftibúnað sem notaður hafi verið umrætt sinn, þ.e. herðatréð. Ekkertannað liggi fyrir í málinu en að það tæki hafi verið stöðugt umrætt sinn einsog lög og reglur bjóði. Aðsama skapi mótmæli stefndu því að ákvæði 3.2. gr. viðauka við framangreindareglugerð verði talið eiga við um kerskelina eða undirlag hennar. Að matistefndu eigi þau atvik sem þar sé vísað til ekki við um það herðatré og þærbyrðar sem mál þetta snúi að. Ekkert liggi fyrir um að sú byrði sem felist íkerskelinni hafi runnið af stað eða fallið niður. Miðað við hvernig atvikum sélýst bæði í lögregluskýrslu og umsögn vinnueftirlitsins, þá sé umrædd kerskelkúpt þannig að hún geti hreyfst lítillega til án þess að hún færist úr stað. Séum að ræða staðreynd sem allir starfsmenn stefnda B sem vinni við kerskelina ogherðatréð þekki til og hafi verið upplýstir um. Stefndumótmæli einnig þeim skilningi stefnanda að ummæli í umsögn vinnueftirlitsinsbendi til þess að orsök slyss stefnanda megi rekja til þess að kerskelin hafiverið óstöðug þar sem hún hafi ekki verið skorðuð. Að mati stefndu hafi sústaðreynd að stefnandi setti fingur í gat á umræddu herðatré verið meginorsökslyssins. Hafi slík háttsemi farið gegn öllum starfsvenjum við framkvæmdstarfsins og gegn leiðbeiningum og varúðarreglum á vinnustað stefnda B. Þegarsvo hafi háttað til að fingurinn hafi verið í gati herðatrésins hafi síðanhreyfing kerskeljarinnar, sem starfsmenn hafi þekkt mætavel til, valdið sjálfumslysaatburðinum. Slysið hefði hins vegar aldrei komið til nema vegna hinnargáleysislegu háttsemi stefnanda. Að mati stefndu geti umsögn Vinnueftirlitsinsþví ekki stutt þá skoðun stefnanda að slysið hafi orsakast vegna þess að kröfurí reglugerð um notkun tækja hafi verið vanræktar. Þráttfyrir að umsögn Vinnueftirlitsins vísi til þess að endurskoða skuli áhættumatvegna slyssins, þá telji stefndu það ekki sönnun þess að saknæm háttsemi hafiátt sér stað af hálfu stefnda B sem leiði til skaðabótaábyrgðar á slysistefnanda. Þvert á móti sé alvanalegt og eðlilegt þegar vinnuslys beri aðhöndum að gerð sé krafa um að áhættumat skuli endurskoðað. Vinnuvernd og öryggiá vinnustöðum þurfi enda að vera í stöðugri endurskoðun og slys og atburðir semverði á vinnustöðum geti hjálpað til við að koma í veg fyrir önnur eða frekarislys og því leiti menn sífellt eftir því að bæta áhættumat sem gildi fyrirviðkomandi verk. Stefndi B hafi strax yfirfarið umrætt áhættumat og hafi gerttilteknar viðbætur til að hnykkja enn frekar á þeirri hættu sem geti skapastþegar unnið sé með kerskeljar og hífingu þeirra, ásamt því að ítreka aðlíkamshlutar, s.s. fingur, skuli ekki settir í þrönga stöðu við framkvæmdstarfans. Í öðru lagibyggi stefndu á því að ósannað sé að verkstjórn stefnda B hafi veriðófullnægjandi eða í ósamræmi við ákvæði laga nr. 46/1980 þegar slysið hafiorðið. Stefnandi vísi í stefnu til ákvæða 21. og 23. gr. laganna og telji aðverkstjóri stefnda B hafi ekki fylgt þeim reglum þegar slys stefnanda varð. Aðmati stefndu sé ekkert komið fram um að verkstjórn hafi verið ábótavant. Umrættverk hafi verið unnið í samræmi við viðurkennt verklag, að undanskilinni þeirrigáleysislegu háttsemi stefnanda sem falist hafi í því að setja fingurinn í gatherðatrésins. Hérþurfi að vekja athygli á því að umrætt verk sé ekki sérlega flókið og um„rútínuvinnu“ að ræða eins og komist sé að orði í umsögn vinnueftirlitsins.Ekki hafi því verið þörf sérstakrar verkstjórnar við framkvæmd þess verks semstefnandi vann umrætt sinn. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi margoft áður unniðsama verk. Afhálfu stefnda B hafi verið gætt þeirra fyrirbyggjandi aðgerða sem lög bjóði.Stefndi B haldi vikulega fundi þar sem farið sé yfir tiltekin öryggisatriði aukatburða eða slysa sem upp kunni að koma í starfseminni, eins og sjá megi ígögnum málsins. Hafi stefnandi sótt slíka fundi eins og aðrir starfsmennstefnda B. Á slíkum fundum sé einnig sérstaklega farið yfir algengöryggisatriði og öryggisreglur í starfseminni. Stefndu telji því að verkstjórnvið framkvæmd vinnunnar hafi verið fullnægjandi og í samræmi við þær kröfur semlög nr. 46/1980 og reglugerðir sem settar séu á grundvelli þeirra laga geri. Þásé rétt að fram komi að afar áberandi þríhyrningsmerki sé á herðatrénu við þápinna sem stefnandi hafi verið að vinna við umrætt sinn. Þríhyrningsmerkið varisérstaklega við klemmuhættunni sem stafi af því að setja hönd eða fingur inn ígatið. Stefndumótmæli því að einfalt hefði verið að tryggja stöðugleika skeljarinnar með þvíað koma fyrir betri undirstöðum á vagninum sem kerskelin hafi setið á þegarverkið var unnið eins og stefnandi haldi fram. Um sé að ræða kerskel sem sé áannan tug tonna að þyngd og því verulega takmarkað hvað hún geti hreyfst til.Þá sé því mótmælt að slíkt verði talið skortur á verkstjórn af hálfu stefnda Bvið verkið þannig að fari í bága við lög. Verði talið að við framkvæmd verksinshafi átt að koma fyrir betri undirstöðum undir umrædda kerskel, þá hafi þaðverið einfalt verk sem ekki þarfnist sérstakrar verkstjórnar af hálfu stefnda B.Stefnanda hafi sjálfum borið að tryggja slíkar undirstöður og verði það þvíekki talið til vanrækslu af hálfu verkstjóra stefnda B að gera það ekki. Þáskuli tekið fram að tilvitnuð ákvæði 21. og 23. gr. laga nr. 46/1980 verði ekkitalin bera með sér slíkar skyldur, enda sé þar annars vegar vísað til þess aðverkstjóri skuli sjá til þess að búnaður sé góður og öruggt skipulag ávinnustaðnum og hins vegar að starfsskilyrði séu fullnægjandi. Hér þurfi einnigað líta til þess að slys stefnanda hefði ekki orðið nema af því að hann settifingur inn í gat á herðatrénu í andstöðu við skýrar verklagsreglur ogaðvaranir. StefndiB hafi í hvívetna uppfyllt þær lagakröfur sem á honum hvíli sem vinnuveitanda,s.s. samkvæmt ákvæði 13. og 37. gr. laga nr. 46/1980 um ábyrgð á framkvæmdvinnu og að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar. Stefnandi líkt og aðrirstarfsmenn hafi hlotið alla þá fræðslu og þjálfun sem hvíli á stefnda B semvinnuveitanda, sbr. ákvæði laga nr. 46/1980 og reglugerð nr. 920/2006 umskipulag og framkvæmd vinnuverndarstarfs á vinnustöðum. Þá hafi stefnandiframkvæmt það áhættumat sem vísað sé til í ákvæði 65. gr. a laganna og 4. gr.reglugerðar nr. 367/2006 eins og liggi fyrir í gögnum málsins. Áhættumatiðuppfylli einnig þær kröfur sem raktar séu í framangreindri reglugerð nr.920/2006. Aðöllu framanrituðu virtu mótmæli stefndu öllum kröfum og málsástæðum stefnandasem röngum og ósönnuðum. Stefnandi hafi ekki fært fram fullnægjandi sönnun fyrirþví að líkamstjón hans megi rekja til atvika sem séu á ábyrgð stefnda B eðastarfsmanna hans. Skuli því þegar af þessari ástæðu sýkna stefndu. Íþriðja lagi byggi stefndu á því að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegtgáleysi þegar slys hans varð þann 27. febrúar 2013. Verði stefnandi því að berafulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Af gögnum málsins megi ráða aðorsök tjóns stefnanda hafi verið stórkostlegt gáleysi stefnanda sjálfs þegarhann setti þumalfingur hægri handar inn í gat herðatrésins, þrátt fyrir að íþví fælist skýrt brot á verklagsreglum, í trássi við viðvörunarmerki á umræddutæki og gegn betri vitund. Þegarslysið hafi orðið hafi stefnandi farið gegn skýrri viðvörun sem komi fram meðáberandi hætti á því tæki sem hann hafi unnið við umrætt sinn. Eins og sjá megií lögregluskýrslu og umsögn vinnueftirlitsins þá sé á umræddu herðatré mynd afstórum viðvörunarþríhyrningi þar sem varað sé við klemmuhættu. Stefnandi hafihins vegar kosið gegn betri vitund að fara gegn slíkri viðvörun og beitaverklagi sem ekki hafi verið viðurkennt við starfið. Stefnandihafi líkt og aðrir starfsmenn fengið ítarlega leiðsögn um það hvernig verkiðskyldi unnið. Þá hafi hann unnið það oft áður og hafi því þekkt til þess hverthafi verið rétt verklag og hvaða hættur kynnu að fylgja framkvæmdinni. Íáhættumati stefnda B sem í gildi hafi verið þegar slysið varð komi skýrt framað við hífingar á brúkrana sé klemmuhætta til staðar auk þess sem sérstaklegasé ítrekað að enginn eigi að vera í skotlínu eða í þröngri stöðu með hendur eðaaðra líkamshluta. Hafi stefnandi verið upplýstur með ítarlegum hætti um þessarvarúðarreglur. Þráttfyrir tiltölulegan ungan aldur stefnanda á slysdegi og þá staðreynd að hannhafði aðeins unnið hjá stefnda B í ríflega 6 mánuði, þá hafði hann oft unniðvið að festa herðatré við kerskel áður og var því vanur því verki. Hafði hannþví töluverða reynslu af verkinu og hvernig það skyldi unnið. Þáliggi fyrir að stefnandi hafði ítrekað gerst brotlegur við hátternisreglur íöðrum störfum innan hins stefnda vélaverkstæðis og hafi meðal annars þurft aðsæta tímabundnu banni við stjórn vinnuvéla. Af þeim sökum hafi verið brýntsérstaklega fyrir stefnanda um rétt verklag við framkvæmd vinnunnar í ljósislíkrar gáleysislegrar fyrri háttsemi. Þegarallt framangreint sé virt telji stefndu ljóst að sú háttsemi stefnanda að setjafingur í gat herðatrés hafi falið í sér stórkostlegt gáleysi sem leiða skulitil þess að stefnandi skuli bera tjón sitt að fullu sjálfur. Efekki verði fallist á aðalkröfu stefndu sé byggt á því til vara að þeir verðiaðeins taldir bera ábyrgð á tjóni stefnanda að hluta. Byggi stefndu á því aðtjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til stórkostlegs gáleysis hans sjálfsí umrætt sinn. Verði stefnandi því að bera tjón sitt að mestum hluta sjálfurvegna eigin sakar. Á stefnanda, líkt og öðrum starfsmönnum hins stefndavélaverkstæðis, hvíli að sýna tilhlýðilega aðgæslu og gæta ýtrustu varúðarþegar unnið sé við að hífa kerskeljar. Þá liggi fyrir að stefnandi hafi hunsaðskýrt viðvörunarmerki um klemmuhættu sem telja verði meginorsök fyrir slysinu. Stefndufallist á með stefnanda að aðstæður hans séu óvenjulegar og því skuli miðað við2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og meta árslaun sérstaklega. Stefndumótmæli hins vegar því árslaunaviðmiði sem stefnandi leggi til grundvallar ístefnu. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því hvaða annar mælikvarði skulivera réttari og telja stefndu að sú sönnun hafi ekki tekist. Að mati stefnduséu tekjur stefnanda hjá stefnda B fyrir vinnuslysið ekki réttur mælikvarði álíklegar framtíðartekjur hans. Í því sambandi sé vert að hafa í huga aðstefnandi búi ekki að neinum formlegum starfsréttindum og að starfsreynsla hansfram að slysinu sé bundin við störf ófaglærðra verkamanna. Stefnandi hafi hættnámi í fjölbrautaskóla eftir um tvo vetur og unnið við fiskverkun áður en hannhafi byrjað störf hjá stefnda B í ágúst árið 2012. Hann hafi því aðeins unniðhjá stefnda í rétt rúma sex mánuði þegar slysið hafi orðið. Ekkert liggi fyrirum að hann hafi stefnt á að starfa á sama vettvangi eins og haldið sé fram ístefnu. Telja stefndu því að réttara sé að miða laun við meðallaun verkamanna áslysárinu sem samkvæmt könnun Hagstofunnar hafi verið 428.000 krónur á mánuðiauk hefðbundins mótframlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð eða sem nemi 5.546.880krónur á ári. Vísastað öðru leyti eftir atvikum til umfjöllunar um aðalkröfu til stuðnings þess aðvarakrafa stefndu skuli ná fram að ganga. Upphafstíma dráttarvaxta frá fyrritíma en dómsuppsögudegi sé mótmælt. Stefndi skori á stefnanda að upplýsa umgreiðslur frá þriðja aðila sem dragast eigi frá bótum úr hendi stefnda, sbr. 2.mgr. 2. gr., 2. mgr. 3. gr., 4. mgr. 4. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Um lagarök vísistefndu einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði,gáleysi og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993 með síðaribreytingum. Einnig sé vísað til ákvæða laga nr. 46/1980, um aðbúnað,hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum og til þeirra reglna og reglugerða semsettar hafi verið með stoð í þeim. Krafa um upphafstíma dráttarvaxta styðst viðákvæði 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafastefndu sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IV Hérað framan er ítarleg grein gerð fyrir málatilbúnaði aðila málsins og tilvísanaþeirra til einstakra reglna laga nr. 46/1980 um aðbúnað hollustuhætti og öryggiá vinnustöðum og nánar tilgreindra reglna sem settar hafa verið með stoð í þeimlögum. Stefndi B ber ábyrgð á því að aðstæður á vinnustað séu í samræmi viðframangreindar reglur og einnig að starfsmenn fái viðeigandi leiðbeiningar ogverkstjórn. Það verk sem stefnandi slasaðist við var samkvæmt skýrsluvinnueftirlits venjubundið verk og stefnandi kvaðst sjálfur hafa unnið verkiðoft áður. Vitnið C, verkstjóri, bar með sama hætti. Einsog fyrr hefur verið minnst á lá á þessum tíma fyrir skriflegt áhættumat stefndaB fyrir vinnu á brúkrana. Kemur þar m.a. fram undir liðnum „Komið fyrirhífi-búnaði og hann festur við farg og aftengdur“ að í verkinu felistklemmuhætta og er áhættustig sagt 21. Samkvæmt meðfylgjandi töflu er 25 mestahættustig og áhættustig 20 til 25 telst mjög hátt. Í dálknum aðgerðir ogeftirfylgni er fjallað um hvaða varnir skuli nota gegn hættum. Segir þar aðnota eigi þykka leðurhanska ásamt því að stilla hífibúnað rétt, koma sér hvorkií þrönga stöðu, né skotlínu, með líkama eða hendur. Þá liggja fyrir í málinuendurrit glærusýninga af öryggisfundum þar sem farið er yfir atvik sem hefðugetað leitt til slysa, en gerðu það ekki, og er tilgangur þessara fundaaugljóslega að vekja starfsmenn til umhugsunar um öryggisþætti við vinnu sínaog setja þeim reglur í því sambandi. Í þeim skriflegu gögnum sem þannig liggjafyrir má sjá að starfsmenn, þar með talinn stefnandi, hafa verið hvattir til aðgæta fyllsta öryggis við vinnu sína og ein af þeim reglum sem kemur ítrekaðfram í gögnum lýtur að því að við hífingar skuli starfsmenn gæta sín á því að„koma sér ekki í þrönga stöðu, eða skotlínu, með líkama eða hendur.“ Fyrirliggur að á herðatré því sem stefandi var að vinna við er stórviðvörunarþríhyrningur sem varar við klemmuhættu og kannaðist stefnandi viðþetta. Verður að telja að meginástæða reglna af þessu tagi við hífingar hljótiað lúta að því að þungir hlutir sem er verið að hífa geta sveiflast til eðafærst úr stað eða fallið niður af orsökum sem erfitt getur verið að sjá fyrir.Verður í hverju tilviki að meta hvort stöðugleiki hefur verið nægilega tryggðurmeð tilliti til allra aðstæðna. Gatþað sem um ræðir er um 60 millimetrar í þvermál og getur það vart valdið vafaað mati dómsins að stefnandi setti þumalfingur sinni í mjög þrönga stöðu og„skotlínu“ er hann setti fingurinn í gatið og að lítið mátti útaf bera til aðhann slasaðist. Með framangreindri háttsemi vék stefnandi verulega fráöryggisreglum sem samkvæmt gögnum málsins giltu um hífingar á vinnustað hans ogfjallað hafði verið um á sérstökum öryggisfundum sem hann sat. Er ekki unnt,eins og hér stendur á, að líta svo á að sú hreyfing sem sannanlega varð áumræddu keri hafi verið umfram það sem búast má við við vinnu sem þessa ogframangreindum öryggisreglum er ætlað að mæta. Má hér einnig hafa í huga aðstefnanda var kunnugt um að kraninn sem hann stýrði var ekki eini kraninn sem ínotkun var við verkið, en samkvæmt framburði hans sjálfs hugaði hann lítt aðþví hvernig samstarfsmönnum hans miðaði við hitt herðatréð. Með hliðsjón aföllu því sem að framan greinir er því ekki unnt að fallast á með stefnanda aðslys hans hafi orsakast af því að umrædd kerskel hafi ekki verið skorðuð meðfullnægjandi hætti. Þáer og ósannað í málinu að verklag það sem stefnandi viðhafði hafi verið ísamræmi við það sem honum hafi verið kennt eða að verkstjóri hafi látið óátaliðað væri viðhaft. Bendir framburður vitna sem og gögn málsins til hinsgagnstæða. Meðvísan til þess er að framan greinir er að mati dómsins ósannað að slysstefnanda verið rakið til sakar stefnda B eða manna sem hann ber ábyrgð á.Verða stefndu þegar af þeirri ástæðu sýknaðir af kröfum stefnanda í máli þessu. Þráttfyrir framangreind málsúrslit þykir rétt að hver aðili beri sinn kostnað afmáli þessu. Afhálfu stefnanda flutti málið Kristján B. Thorlacius hrl. en af hálfu stefnduIngvi Snær Einarsson hdl. vegna Kristínar Edwald hrl. HalldórBjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en dómsuppsaga hefur dregist vegnaembættisanna dómara.DÓ M S O R Ð: StefnduB ehf. og Sjóvá-Almennar tryggingar hf. eru sýknaðir af kröfu stefnanda A ímáli þessu. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 165/2001
Sjómaður Ráðningarsamningur Uppsögn
S starfaði sem fyrsti vélstjóri á fiskiskipi í eigu J ehf. Eftir að skipið kom til hafnar vann S um borð eftir því sem þurfti, en skipið var skömmu síðar selt S hf. Í máli sem S höfðaði á hendur J ehf. krafðist hann sex vikna kaups frá þeim degi er skipið var afhent S hf., sbr. 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Hæstiréttur féllst á að S ætti rétt á kaupi í sex vikur á framangreindum grundvelli, en taldi að miða bæri upphaf umræddra sex vikna við tilkynningu S til J ehf. um að hann óskaði ekki eftir áframhaldandi ráðningu á skipið eftir eigendaskiptin. Var J ehf. gert að greiða það sem eftir stóð af launum S á því tímabili.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2001. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 473.599 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. júlí 2000 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi starfaði sem fyrsti vélstjóri á fiskiskipi stefnda, Arnarnúpi ÞH 272, sem gert var út frá Raufarhöfn. Óumdeilt er að stefndi gerði við hann ráðningarsamning, þar sem fram kom að um ráðningarkjör áfrýjanda færi samkvæmt kjarasamningum Vélstjórafélags Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Hann skyldi þó fá sérstök laun í formi tryggingar, sem greiddust í hlutfalli við fjölda vinnudaga um borð í skipinu að lágmarki 350.000 krónur. Í ráðningarsamningnum mun jafnframt hafa komið fram að þetta sérstaka kauptryggingarákvæði væri uppsegjanlegt með eins mánaðar fyrirvara. Arnarnúpur kom til Raufarhafnar að lokinni loðnuvertíð 23. mars 2000. Var skipinu þá lagt og ekki ráðgert að halda því aftur til veiða fyrr en á síldarvertíð þá um vorið eða sumarið. Við lok loðnuvertíðar hafði stefndi hafið tilraunir til að selja skipið. Þeim lauk að því ráðið verður um mánaðamót mars og apríl 2000 með því að það var selt SR-mjöli hf. Samkvæmt framburði framkvæmdastjóra stefnda, Margrétar Vilhelmsdóttur, var skipið afhent kaupandanum á Reyðarfirði 5. maí sama árs. Lýsti áfrýjandi skriflega yfir 14. apríl að hann óskaði ekki eftir áframhaldandi ráðningu á Arnarnúpi eftir eigendaskiptin. Í málinu leitar áfrýjandi eftir greiðslu skaðabóta vegna ráðningarslitanna. Vísar hann um rétt sinn til 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem fjalli um rétt sjómanna til að rifta skiprúmssamningi við sölu skips innanlands. Hinn eiginlegi riftunardagur hljóti að miðast við afhendingu skipsins í byrjun maí 2000 og samkvæmt lagagreininni séu bæturnar fast ákveðnar miðað við sex vikna kaup frá þeim degi. Kröfufjárhæð miðist við aflareynslu skipsins síðustu mánuðina fyrir eigendaskiptin. II. Eftir að Arnarnúpur kom til hafnar 23. mars 2000 vann áfrýjandi um borð eftir því sem þurfti. Fór hann einnig með skipinu 3. maí 2000 til Reyðarfjarðar, þar sem það var afhent kaupandanum tveim dögum síðar. Ákvæði 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga veitir sjómanni rétt til að krefjast lausnar úr skiprúmi ef skip er selt öðrum innlendum útgerðarmanni. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar á hann þá rétt á kaupi í sex vikur og er honum jafnframt skylt að vinna innan frestsins allt þar til skipið er afhent nýjum eiganda. Þennan rétt nýtti áfrýjandi sér 14. apríl 2000. Uppsögnin varð bindandi fyrir báða aðila þegar hún kom til vitundar forráðamanns stefnda, en ekki liggur annað fyrir en að það hafi verið sama dag. Á áfrýjandi samkvæmt því rétt á kaupi í sex vikur frá þeim degi, eins og nánar greinir hér á eftir. III. Fyrir dómi skýrði áfrýjandi svo frá að ef skipið hefði ekki verið selt hefði hann væntanlega haldið áfram störfum á því. Eftir loðnuvertíðina hafi orðið hefðbundið hlé á veiðum en framundan verið sumarvertíð, sem líklega byrjaði í júní eða júlí. Framkvæmdastjóri stefnda gat þess í skýrslu sinni að í samningaviðræðum við SR- mjöl hf. hafi komið til álita að stefndi myndi gera út skipið fyrir kaupandann og þá í maí, en fallið hafi verið frá þeim hugmyndum. Í málatilbúnaði sínum heldur stefndi fram að með óbreyttu eignarhaldi á skipinu hefði það ekki verið gert út fyrr en í lok maí eða í júní. Þegar áfrýjandi sagði upp skiprúmssamningi sínum var óvíst hvenær sumarsíldveiði hæfist. Sjálfur taldi hann ekki að hún hefði hafist fyrr en eftir lok þess sex vikna uppsagnarfrests, sem áður er getið. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hefði ekki getað vænst þess að skipinu yrði haldið til veiða á þeim tíma, sem hann átti rétt á kaupi eftir slit skiprúmssamningsins. Launaseðlar áfrýjanda fyrir apríl og maí 2000 eru meðal málsskjala. Hefur stefndi samkvæmt þeim greitt honum laun til loka maí. Við uppgjör fyrir apríl fékk áfrýjandi kauptryggingu samkvæmt kjarasamningi og jafnframt því sérákvæði í ráðningarsamningi, sem áður er getið um, fyrir þá daga, sem hann vann um borð. Sama aðferð var viðhöfð fyrir fimm fyrstu dagana í maí. Frá sjötta degi sama mánaðar til mánaðarloka fékk hann kauptryggingu samkvæmt kjarasamningi. Samkvæmt framanröktu hefur stefndi gert laun áfrýjanda réttilega upp fyrir þrjár fyrstu vikurnar af sex í uppsagnarfresti hans. Að því er varðar hinar þrjár verður litið til þess að áfrýjandi vann um borð í Arnarnúpi nærfellt allan janúarmánuð 2000 meðan undirbúningur loðnuvertíðar stóð yfir. Þykir ekki varhugavert að leggja til grundvallar að hið sama hefði að öllu óbreyttu einnig átt við um undirbúning síldarvertíðar í maí. Á áfrýjandi samkvæmt því rétt á kauptryggingu, alls 245.000 krónum samkvæmt sérákvæði í ráðningarsamningi hans, en ekkert er fram komið um að því hafi verið sagt upp sérstaklega, sem aðilum var þó heimilt. Til frádráttar koma greidd laun samkvæmt kauptryggingarákvæði kjarasamnings 6. – 31. maí, samtals 110.760 krónur. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndi skal greiða áfrýjanda 134.240 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Skal stefndi jafnframt greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Jökull ehf., greiði áfrýjanda, Svafari Ólafi Gestssyni, 134.240 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 6. júlí 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 16. febrúar 2001. Mál þetta, sem dómtekið var þann 19. janúar s.l., hefur Svafar Ólafur Gestsson, kt. 260655-4429, Steinagerði 2, Húsavík, höfðað hér fyrir dómi gegn Jökli ehf., kt. 521297-2639, Aðalbraut 4-6, Raufarhöfn, með stefnu þingfestri þann 7. september 2000. Stefnandi gerir þær dómkröfur, að stefnda verði dæmt til að greiða honum fjárhæð kr. 473.599,- auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 af þeirri fjárhæð frá 6. júlí 2000 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að teknu tilliti til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefnda gerir þær dómkröfur aðallega, að það verði sýknað af öllum kröfum stefnanda og að honum verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum reikningi. Til vara er þess krafist, að stefnukrafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Af hálfu stefnanda hefur málsatvikum verið lýst svo, að stefnandi hafi ráðist til starfa sem 1. vélstjóri á nótaskipið Arnarnúp ÞH-272, skipaskrárnúmer 1002, eign stefnda, þann 23. ágúst 1999. Við stefnanda hafi verið gerður sérsamningur um ráðningarkjör meðan hann gegndi stöðu yfirvélstjóra á Brimi ÞH-10, skipaskrárnúmer 2155, sem þá hafi verið í eigu stefnda. Skiprúmssamningur þessi hafi hljóðað á um kr. 300.000,- kauptryggingu á mánuði og aðrar þær greiðslur sem greini í kjarasamningi milli Vélstjórafélags Íslands og Landssambands íslenskra útvegsmanna. Þegar stefnandi hafi skipt um skiprúm, farið af Brimi ÞH yfir á Arnarnúp ÞH, hafi verið samið svo um að fyrrnefndur skiprúmssamningur yrði grundvöllur ráðningarkjara hans með þeirri viðbót að kauptryggingin hafi verið hækkuð í kr. 350.000,-. Stefnandi hafi ekki undir höndum eintak af skiprúmssamningi þessum, en hann sé samhljóða skiprúmssamningi 1. vélstjóra á Arnarnúpi ÞH, Gests Hanssonar, dags. 15. júlí 1998, sem lagður hafi verið fram í málinu. Stefnandi hafi fengið bréf frá útgerðarstjóra Útgerðarfélags Akureyringa hf. þann 10. apríl 2000 en bréfið hafi verið dags. 7. s.m. Í bréfinu segi m.a.: „Fyrirhugað er að Arnarnúpur ÞH-272 verði seldur til SR-mjöl. Skipið verður afhent nýjum eigendum 1. maí næstkomandi. – Nýir eigendur hafa samþykkt að bjóða þér áframhaldandi starf sem vélstjóri á skipinu. Það er ósk Útgerðarfélags Akureyringa að fá staðfest hið fyrsta hvort þú þiggir þetta boð. Þessvegna biðjum við þig vinsamlegast að útfylla viðlagt svarbréf og senda okkur fyrir 14. apríl.“ Bréf þetta hafi verið sent í umboði stefnda en samkvæmt yfirlýsingu, sem móttekin hafi verið til þinglýsingar þann 27. desember 1999 hafi Útgerðarfélag Akureyringa hf. og Jökull hf., kt. 631068-0149, runnið saman þann 1. september 1999. Um útgerð Arnarnúps ÞH hafi hins vegar verið stofnað nýtt félag, stefnda máls þessa, en stefnandi hafi verið ráðinn hjá stefnda. Stefnandi hafi svarað bréfi útgerðarstjórans með bréfi þann 14. apríl 2000 og hafi hann í bréfinu lýst því yfir að hann vildi ekki fylgja skipinu til hinna nýju eigenda. Hafi stefnandi unnið við skipið til 3. maí 2000, en þá hafi hinir nýju eigendur skipsins, fulltrúar SR-mjöls, mætt um borð og tekið við skipinu. Þeir hafi beðið stefnanda að sigla skipinu til Reyðarfjarðar þar sem erfitt hafi verið að fá vélstjóra til þess verks. Stefnandi hafi orðið við bón þeirra og siglt með skipinu, en til Reyðarfjarðar hafi það komið 5. maí 2000. Þann sama dag hafi stefnandi haldið til síns heima. Stefnanda hafi verið tilkynnt við starfslok hans hjá stefnda, að hann fengi greidda kauptryggingu á uppsagnarfresti. Um greiðslur til hans færi með öðrum orðum ekki samkvæmt umræddum sérsamningi. Við þetta hafi stefnandi ekki viljað una og hafi hann því leitað til lögmanns síns. Lögmaður stefnanda hafi ritað bréf til stefnda dags. 6. júní 2000 með kröfu um greiðslu bóta vegna ráðningarslita stefnanda þann 3. maí 2000. Lögmaður stefnda hafi svarað bréfi lögmanns stefnanda með bréfi dags. 4. júlí 2000 þar sem kröfum stefnanda hafi verið hafnað. Þar sem ekki hafi tekist að leysa ágreining aðila með samkomulagi hafi stefnandi höfðað mál þetta. Stefnda kveðst ekki gera séstakan ágreining um reifun stefnanda á málavöxtum en kveður rétt að leggja á það áherslu, að stefnandi hafi sagt upp starfi sínu hjá stefnda 14. apríl 2000, sbr. það er fram komi í stefnu og áðurnefndu svarbréfi stefnanda til útgerðarstjóra Útgerðarfélags Akureyringa hf. Þá kveður stefnda einnig rétt að benda á, að stefnandi hafi látið af störfum hjá stefnda 5. maí 2000 svo sem skýrt komi fram á framlögðu fylgiskjali með launaseðli fyrir maí þ.á. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985 en þar segi: „Sé skip selt öðrum innlendum útgerðarmanni er skipverja heimilt að krefjast lausnar úr skiprúmi en segja verður þá skipverji skiprúmi sínu lausu þegar eftir að hann fær vitneskju um þetta. - Eigi skipverji rétt á lausn úr skiprúmi af þessum sökum á hann rétt til kaups í sex vikur nema uppsagnarfrestur sé skemmri tími. Innan þess tíma ber skipverja að vinna venjuleg skipsstörf uns skipið er afhent hinum nýja eiganda. Ákvæði þessarar málsgreinar eiga því aðeins við að skipið sé afhent hinum nýja eiganda áður en ráðningu hefði lokið fyrir uppsögn.“ Framanrakið ákvæði fjalli um rétt sjómanna til að rifta ráðningu sinni við útgerðarmann við sölu eða leigu skips. Sjómanni beri að tilkynna eins fljótt og unnt sé hvort hann vilji nýta sér þessa heimild. Ákveði hann að hætta störfum beri honum að vinna fram að afhendingardegi skipsins, sem eðli málsins samkvæmt teljist vera hinn eiginlegi riftunardagur. Bæturnar séu fastákveðnar, miðað sé við sex vikna kaup nema uppsagnarfrestur sé skemmri tími. Hefði stefnanda verið sagt upp þremur mánuðum fyrir afhendingardag skipsins hefði réttur hans til bóta, miðað við sex vikna kaup, fallið niður samkvæmt orðum ákvæðisins. Ákvæði 22. gr. sjómannalaga byggi einnig fyrir að þau sjónarmið lögmanns stefnda komist að í málinu, að útgerðarmanni sé unnt að stytta lögbundinn uppsagnarfrest yfirmanna á skipi, sbr. 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga, úr þremur mánuðum í sex vikur, hyggist hann selja eða leigja skip sitt öðrum útgerðaraðila. Slíkar vangaveltur gangi ekki upp eðli málsins samkvæmt. Hvað launaviðmið varði kveður stefnandi, að miða verði við hvað staða viðkomandi skipverja hafi gefið af sér tekjulega fyrir ráðningarslit, en ekki hvað staðan hafi gefið af sér eftir ráðningarslitin. Stefnandi kveður að í 25. gr. sjómannalaga sé notast við orðalagið „á hann rétt á kaupi“ en ekki orðalagið „á hann rétt á bótum“, sem verði þó að telja eðlilegra. Ákvæði 25. gr. feli í sér riftunarreglu og riftun leiði af sér skaðabótarétt en ekki launarétt. Bæturnar beri því að ákvarða miðað við stöðu mála á riftunardegi, þ.e. aflareynslu undanfarinna mánaða en ekki aflareynslu á komandi mánuðum. Væri síðargreinda leiðin farin myndi það leiða til þess að útgerðarmaðurinn gæti lagt skipi sínu og greitt skipverjum tímakaup eða kauptryggingu í þrjá mánuði eða til þess tíma að hann væri laus undan skaðabótaskyldu sinni gagnvart hinum brottrekna skipverja. Kveður stefnandi engu breyta um niðurstöðu málsins hvort hann hafi hafið vinnu annars staðar eftir ráðningarslitin eða ekki. Stefnandi þurfi ekki að sæta frádrætti frá skaðabótunum vegna tekna hans annars staðar frá eftir riftun ráðningar, sbr. H. 1993:946. Við útreikning bóta kveðst stefnandi nota til viðmiðunar skiprúmssamning stefnanda við stefnda, sem hafi verið sambærilegur þeim skiprúmssamningi sem lagður hafi verið fram í málinu. Stefnandi kveður ráðningarslitin hafa átt sér stað þann 3. maí 2000 og hafi hann engar skyldur haft gagnvart skipi eða útgerð, hvorki hinni fyrri né seinni, eftir þann dag, sem hafi verið afhendingardagur skipsins til hins nýja eiganda. Um vinnu stefnanda 3.-5. maí 2000, þ.e. siglingu skipsins til Reyðarfjarðar, hafi gilt sérsamningur sem útgerð stefnda hafi aldrei getað haft nein áhrif á enda hafi stefnandi þá ekki lengur verið í starfsmaður þeirrar útgerðar. Kveður stefnandi að samkvæmt 15. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987 skuli skaðabótakröfur bera dráttarvexti að liðnum mánuði frá þeim degi er kröfuhafi hafi sannanlega lagt fram þær upplýsingar sem þörf var á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta. Með bréfi lögmanns stefnanda dags. 6. júní 2000 hafi kröfur stefnanda verið lagðar fyrir stefnda. Rétt þyki því að miða upphafstíma dráttarvaxta við 6. júlí 2000. Stefnandi kveðst aðallega byggja kröfur sínar á 5., 6., 9., 22. og 25. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985. Þá byggi stefnandi á kjarasamningi milli Landsambands íslenskra útvegsmanna og Vélstjórafélags Íslands sem tekið hafi gildi þann 27. mars 1998. Einnig byggi stefnandi á dómum Hæstaréttar Íslands, H. 1988:518, H. 1989:599, H. 1990:1246 og H. 1993:946. Um dráttarvexti vísist til 15. gr. vaxtalaga nr. 25, 1987. Um málskostnað til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 og um virðisaukaskatt til laga um virðisaukaskatt nr. 50, 1988. Stefnda kveðst byggja sýknukröfu sína á því, að þegar hafi verið gert upp við stefnanda að fullu. Í bréfi sem Sæmundur Friðriksson útgerðarstjóri Útgerðarfélags Akureyringa hf. ritaði í umboði stefnda, hafi stefnanda verið tilkynnt um fyrirhugaða sölu Arnarnúps ÞH til SR-mjöls. Fyrirhugað hafi verið að afhenda skipið 1. maí 2000. Í umræddu bréfi komi einnig fram, að stefnanda hafi staðið til boða starf hjá hinum nýja eiganda og hafi bréfið verið í samræmi við 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985. Stefnandi hafi kosið að þiggja ekki starf hjá hinum nýja eiganda og hafi hann því sagt starfi sínu lausu frá 14. apríl 2000 að telja, sbr. áður tilvitnaða reglu sjómannalaganna. Stefnda kveður að miða verði við 14. apríl 2000 sem þann dag, sem uppsagnarfrestur hafi tekið að líða, þ.e. þann dag sem uppsögn stefnanda hafi komið til stefnda. Ekki verði miðað við 5. maí 2000 líkt og stefnandi byggi á, en í sjómannalögum sé ekki að finna nein ákvæði sem kveði á um að í tilvikum sem þessu eigi að miða uppsagnarfrest við afhendingardag skips. Hafi verið ætlunin að uppsagnarfrestur tæki fyrst að líða við afhendingu skips hafi orðið að taka það fram í lögunum því almenna reglan sé ótvírætt sú að uppsögn öðlist gildi þegar hún komi til vitundar útgerðarmanns og byrji þá uppsagnarfresturinn að líða. Einnig virðist ljóst af orðalagi 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga, að uppsagnarfrestur taki að líða þegar uppsögn komi til vitundar útgerðarmanns. Með vísan til þessa telji stefnda að það hafi þegar greitt stefnanda laun út uppsagnarfrestinn. Kveðst stefnda helst ráða það af stefnu, að stefnandi sé í málinu að gera kröfu um skaðabætur. Kveður stefnda óljóst á hvaða forsendum sú krafa sé byggð. Í vinnurétti líkt og kröfurétti sé það forsenda skaðabóta, að um sé að ræða sök hjá þeim sem bótakröfu sé beint að. Stefnandi virðist líta svo á, að stefnda hafi rift á ólögmætan hátt þeim ráðningarsamningi, sem í gildi hafi verið milli aðila og þannig bakað sér skaðabótaskyldu. Kveður stefnda þetta rangt því það hafi verið stefnandi sem sagði samningnum upp en ekki stefnda. Ekkert hafi verið ólögmætt við uppsögn stefnanda. Hún hafi byggst á 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga og kveðst stefnda telja mjög langsótt að það geti hafa bakað sér bótaskyldu með sölu skipsins þar sem salan hafi leitt til þess að stefnandi sagði starfi sínu lausu. Stefnda kveður svo virðast sem stefnandi byggi kröfu sína um skaðabætur á 25. gr. sjómannalaga, en stefndi telji að hún eigi ekki við í málinu. Ef litið sé til þess, að 22. gr. sjómannalaga sé í 3. kafla laganna, sem fjalli um rétt skipverja til að krefjast lausnar úr skiprúmi og svo hins, að 25. gr. sé í 4. kafla laganna, sem fjalli um rétt skipstjóra til að víkja skipverja úr skiprúmi, þá hljóti að vera ljóst að í því tilviki sem hér sé til meðferðar eigi 25. gr. sjómannalaga ekki við. Títtnefnd 1. mgr. 25. gr. sjómannalaga eigi við þegar um ólögmæta riftun á ráðningarsamningi sé að ræða. Hún eigi alls ekki við ef skipverji kjósi að segja starfi sínu lausu. Þetta verði ráðið af skýringu ákvæðisins samkvæmt orðanna hljóðan. Fjárkrafa stefnanda sé byggð á því, að lagður sé til grundvallar skiprúmssamningur sem hafi verið í gildi milli aðila, en sé ekki að finna í gögnum málsins. Ekki sé ágreiningur um að skiprúmssamningur stefnanda við stefnda hafi verið efnislega samhljóða þeim samningi, sem stefnandi hefur lagt fram. Allt að einu þá mótmæli stefnda því að leggja eigi samninginn til grundvalla uppgjöri við stefnanda. Það segi skýrt í samningnum, að greiða eigi þau sérstöku laun sem samningurinn fjalli um í hlutfalli við vinnudaga um borð í skipinu. Ekki eigi því að greiða samkvæmt honum ef ekki sé unnið um borð. Samkvæmt framlögðum launaseðlum sé ljóst, að samningurinn hafi verið framkvæmdur á þennan hátt, því stefnandi fái greidda tryggingu þegar hann sé ekki að vinna við skipið. Þá kveður stefnda þá greiðslu, sem stefnandi hafi fengið frá stefnda fyrir að sigla skipinu til Reyðarfjarðar, að sjálfsögðu eiga að koma til frádráttar hugsanlegum kröfum stefnanda á hendur stefnda. Illskiljanleg sé sú fullyrðing stefnanda, að hann hafi ekki verið í vinnu hjá stefnda umrætt sinn, þó hann hafi fengið greidd laun fyrir það hjá stefnda. Hvað varakröfu stefnda varðar kveðst það til stuðnings henni vísa til málsástæðna, sem reifaðar hafi verið að framan. Skýrslur fyrir dómi gáfu, auk stefnanda, Gestur Hansson vélstjóri og Margrét Vilhjálmsdóttir framkvæmdastjóri stefnda. Ákvæði 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985 kveður á um rétt skipverja til að krefjast lausnar úr skiprúmi sé skip selt öðrum innlendum útgerðarmanni, en skipverji verður að segja skiprúmi sínu lausu þegar er hann fær vitneskju um þetta. Í 3. mgr. 22. gr. laganna segir síðan, að eigi skipverji rétt á lausn úr skiprúmi af þessum sökum eigi hann rétt til kaups í sex vikur nema uppsagnarfrestur sé skemmri tími. Innan þess tíma beri skipverja hins vegar að vinna venjuleg skipsstörf uns skipið er afhent hinum nýja eiganda. Í máli þessu hagar svo til, að stefnandi fékk vitneskju um fyrirhugaða sölu Arnarnúps ÞH til SR-mjöls með bréfi Útgerðarfélags Akureyringa hf. til hans dags. 7. apríl 2000. Ekki er í málinu ágreiningur um að bréf þetta hafi Útgerðarfélagið sent í umboði stefnda og hinna nýju eigenda. Var stefnanda í bréfinu boðin áframhaldandi staða vélstjóra á skipinu hjá hinum nýju eigendum og frá honum óskað svars um hvort hann þæði boðið. Stefnandi svaraði bréfi Útgerðarfélagsins með bréfi þann 14. apríl 2000 og kvaðst ekki óska eftir áframhaldandi ráðningu á skipið hjá SR-mjöli. Reglur 2. og 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985 komu fyrst inn í íslensk sjómannalög með umræddum lögum. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laganna sagði um ákvæði 2. mgr., að um væri að ræða nýmæli, sem ekki þarfnaðist skýringar. Um 3. mgr. sagði hins vegar, að ákvæðið væri nýmæli sem fæli í sér sérstaka reglu um greiðslu launa á uppsagnartíma, þó ekki lengur en 6 vikur og byggði reglan á gagnkvæmum sanngirnissjónarmiðum. Er stefnandi sendi svarbréf sitt til Útgerðarfélags Akureyringa hf. þann 14. apríl 2000 hafði sala Arnarnúps ÞH ekki átt sér stað. Stefnda hafði hins vegar ákveðið að selja skipið til SR-mjöls og var afstaða stefnanda sem fram kom í bréfinu, byggð á þeim áformum stefnda, sem síðar urðu að veruleika. Þykir að þessu athuguðu og að teknu tilliti til framanraktra ummæla í athugasemdum í greinargerð við 3. mgr. 22. gr. sjómannalaga, rétt að beita ákvæðum 2. og 3. mgr. 22. gr. laganna í málinu og slá því föstu, að stefnandi hafi, með svarbréfi sínu til Útgerðarfélagsins, sagt skiprúmi sínu lausu með sex vikna uppsagnarfresti. Í sjómannalögum nr. 35, 1985 eða framlögðum kjarasamningi, sem í gildi var milli aðila er stefnandi sagði starfi sínu lausu, eru engin ákvæði um hvenær uppsagnarfrestur skipverja taki að líða í kjölfar uppsagnar. Verður því um upphafstíma uppsagnarfrests að miða við almennar reglur samningaréttar um ákvaðir. Uppsagnarfrestur stefnanda tók því að líða er áðurnefnt svarbréf stefnanda til Útgerðarfélags Akureyringa hf. kom til vitundar félagsins, en aðila greinir ekki á um að það hafi verið 14. apríl 2000. Framangreindur sex vikna uppsagnarfrestur stefnanda var því liðinn 31. maí s.á. Ákvæði 25. gr. sjómannalaga nr. 35, 1985 á samkvæmt orðum sínum við í þeim tilvikum þegar skipverja er vikið úr skiprúmi áður en ráðningartími hans er liðinn og án þess að heimild sé til þess í 23. eða 24. gr. laganna. Eins og rakið hefur verið að framan neytti stefnandi þess réttar, sem honum er tryggður í 2. mgr. 22. gr. sjómannalaga, og lýsti því yfir að hann ætlaði ekki að fylgja Arnarnúpi ÞH yfir til hins nýja eiganda. Stefnanda var því ekki vikið úr starfi heldur sagði hann sjálfur starfi sínu lausu. Ákvæði 25. gr. sjómannalaganna á því ekki við í málinu. Málsaðila greinir ekki á um greiðslu launa til stefnanda frá 14. apríl 2000 til 2. maí s.á. Hins vegar deila þeir um hvernig ákvarða skuli launagreiðslur stefnda til stefnanda frá síðastgreindum degi og út uppsagnarfrestinn, til 31. maí 2000. Samkvæmt framlögðum launaseðlum stefnanda greiddi stefnda honum fyrir þá vinnu er hann innti af hendi við siglingu Arnarnúps ÞH frá Akureyri til Reyðarfjarðar, dagana 3.-5. maí 2000. Með vísan til þessa þykir stefnanda ekki hafa tekist að sanna, gegn andmælum stefnda, að hinir nýju eigendur skipsins hafi greitt laun hans umrædda daga. Við afhendingu Arnarnúps ÞH lauk útgerð skipsins af hálfu stefnda. Skipið var því ekki gert frekar út í þess þágu og aflaði þ.a.l. engra tekna fyrir stefnda. Samkvæmt framlögðum ráðningarsamningi, sem aðilar eru sammála um að sé efnislega eins og ráðningarsamningur stefnanda við stefnda, skyldi stefnandi njóta sérstakrar tryggingar í starfi sínu og skyldi sú trygging „greiðast til Gests (Svafars Ólafs) fyrir hvern mánuð í hlutfalli við vinnudaga um borð í skipinu að lámarki (sic) kr. 350.000,-“. Að mati dómsins verða orð ráðningarsamningsins ekki skilin á annan veg en þann, að hin sérstaka trygging skyldi greiðast í hlutfalli við vinnudaga um borð í skipinu og styðst þessi skýringarkostur við þá launaseðla stefnanda, sem lagðir hafa verið fram í málinu. Fyrir liggur að stefnandi vann ekkert við Arnarnúp ÞH í þágu stefnda frá 5. maí 2000 og til loka uppsagnarfrests hans þann 31. s.m. Stefnanda ber því einungis kauptrygging á umræddu tímabili samkvæmt gildandi kjarasamningi, en þá kauptryggingu hefur stefnda þegar greitt. Með vísan til alls þess sem rakið hefur verið þykir verða að sýkna stefnda alfarið af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Jökull ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Svafars Ólafs Gestssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 367/2010
Landamerki
Á og G, eigendur jarðarinnar H, og G og S, eigendur jarðarinnar M, deildu um hvar mörk jarðanna lægju. Af landamerkjabréfum mátti ráða að mörk jarðanna lægju frá Merkjárgljúfri til fjallsins Stóra-Dímonar í gegnum punkt þar sem sjá mátti foss í gljúfrinu með nánar tilgreindum hætti. Staðsetning punktsins kom ekki nánar fram í gögnum málsins en ljóst þótti að hann gæti ekki verið þar sem áin féll fram úr gljúfrinu heldur hlyti hann að vera í einhverri fjarlægð þaðan. Ekki var talið að uppdráttur sem fylgdi með niðurstöðu gerðardóms frá árinu 1969 skipti máli við afmörkun landamerkjanna, enda hafði gerðardóminum verið falið að taka afstöðu til annars álitaefnis. Aftur á móti taldi Hæstiréttur að landskiptagerðir þeirra jarða sem H og M höfðu áður tilheyrt tækju af tvímæli um að merki jarðanna skyldu fylgja Merkjá niður úr Merkjárgljúfri. Ekki var talið að samkomulag aðila um skiptingu lands M hefði falið í sér breytingar á mörkum jarðanna hvað þetta varðaði. Var því talið að farvegur Merkjár, og síðan farvegur Þverár eftir að árnar sameinuðust, réði mörkum jarðanna en eftir það bein lína frá Stóra-Dímon í fossinn í Merkjárgljúfri þaðan sem línan skæri Þverá. Vísað var til þess að staðhættir styddu jafnframt að Merkjá réði mörkum jarðanna, enda næðu tún, sem sýnilega væru gömul og óumdeilt væri að hefðu fylgt H, inn á svæðið sem deilt var um og allt annað land M lægi hinum megin árinnar sem samkvæmt heiti sínu réði merkjum. Í dóminum var vísað til þess að merkin fylgdu árfarveginum eins og hann væri nú, enda hefðu hvorugir aðila krafist þess að farið yrði í þessum efnum á einhvern nánar tiltekinn hátt eftir fyrirmælum 2.mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Samkvæmt gögnum málsins er Merkjá bergvatnsá, sem á upptök sín í Merkjárbotnum á Múlaheiði norðan Fljótshlíðar, og rennur hún þaðan til vesturs og suðurs uns hún fellur í átt til láglendis um Merkjárgil, en ekki er deilt um að á heiðum ráði hún mörkum milli Eyvindarmúlatorfu, sem jörð stefndu er úr, og Hlíðarendatorfu, sem jörð áfrýjenda er úr. Á láglendi rennur Merkjá eins og áður segir saman við Þverá, sem kemur úr austri, en í Þverá mun löngum hafa borist jökulvatn úr Markarfljóti þar til komið var í veg fyrir það með görðum, sem reistir voru fyrir miðja síðustu öld. Norðan við farveg Þverár gætir á þessu svæði nokkurs landrofs, sem ætla má að hlotist hafi af sveiflukenndu rennsli hennar á þeim tíma, sem jökulvatn barst enn í hana. Af gögnum málsins verður ekki slegið föstu í hvaða mæli Merkjá renni nú í gömlum farvegi frá Merkjárgili, en að henni hafa þegar sunnar dregur að nokkru verið ruddir garðar, líklega í tengslum við gerð brúa yfir hana fyrir eldri og yngri þjóðveg um Fljótshlíð. Af framlögðum loftljósmyndum, sem ná aftur til ársins 1945, virðist þó mega ráða að mót Merkjár og Þverár hafi legið nokkuð vestar en nú þar til fyrrnefndu ánni virðist hafa verið markaður farvegur í tengslum við gerð þjóðvegarins, sem nú er í notkun. II Í bréfi, sem gert var 10. maí 1886 um „landamerki og landamerkjastefnur jarðarinnar Hlíðarenda ... með hjáleigunum Hlíðarendakoti, Nikulásarhúsum og Hallskoti“, var á nánar tiltekinn hátt lýst merkjum Hlíðarendatorfu til vesturs og norðurs, en að því búnu sagði eftirfarandi: „Merkin og merkjastefnan í móts við Eyvindarmúlatorfuna er: Merkiárgljúfur, gil og farvegur hennar inneftir heiðinni allt til Merkiárbotna ... Aftur úr Merkiárgljúfri að neðanverðu ræður bein stefna á láglendinu þar sem tveir fossar eru opnir í gljúfrinu og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja, að ofan talið, og svo frameftir beina stefnu í fyrrnefnda norðurhamra Stóradímonar“. Þetta bréf var áritað í einu lagi um samþykki „fyrir hönd Eyvindarmúlans, ½ Árkvarnar, hálfs Háamúla og hálfrar Dúðu“, en ekki að því er virðist fyrir aðrar jarðir í Eyvindarmúlatorfu. Bréfið var fært í landamerkjabók og lesið á manntalsþingi 27. maí 1890. Þá var gert landamerkjabréf 1. júní 1891 fyrir „Eyvindarmúlaland, hina svo kölluðu Múlatorfu í Fljótshlíð sem er með býlunum Eyvindarmúla, Múlakoti, Sauðtúni, Árkvörn og Háamúla.“ Í þessu bréfi var meðal annars lýst merkjum „á móts við land Hlíðarendatorfunnar“, sem áttu að vera „Merkiárfarvegur niður heiðina, Merkiárgil og Merkiárgljúfur niður til láglendis, þaðan er merkjalínan á láglendinu og aurunum, að tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja (að ofan talið) fram í norðurhamra Stóra-Dímonar“. Bréfið var áritað meðal annars um samþykki eigenda jarða í Hlíðarendatorfu, fært í landamerkjabók og lesið á manntalsþingi 18. maí 1892. Eins og ráðið verður af framangreindu er í þessum tveimur heimildum að finna áþekka lýsingu á merkjum milli Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu. Þannig ber þessum heimildum saman um að „Merkiárgljúfur“ ráði merkjum að norðan á þessu svæði, en norðurhamrar Stóra-Dímonar að sunnan. Á milli þessara tveggja staða eru sem fyrr segir rúmir 5 km og er þar óskert sjónlína, þar sem greinilega má frá hvorum sjá til hins. Í stað þess að kveða á um að slík sjónhending réði merkjum, svo sem hæglega hefði mátt gera, var á hinn bóginn í báðum þessum heimildum farin sú leið að láta beina línu frá Stóra-Dímon ná til staðar, þar sem „tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja (að ofan talið)“, eins og komist var að orði í landamerkjabréfinu 1. júní 1891. Ekki liggur fyrir í gögnum málsins hvar sá staður er, þar sem slík sýn kann að opnast, en ljóst má vera að það er þó ekki þar sem Merkjá fellur fram úr gljúfrinu, heldur óhjákvæmilega á láglendi í einhverri fjarlægð þaðan. Að þessu virtu er ekki unnt að líta svo á að merkjabréf þessi feli í sér að mörkin milli Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu hafi að öllu leyti átt að ráðast af beinni línu frá Stóra-Dímon, sem að norðanverðu endi í gljúfrinu. Af þessum sökum getur niðurstaða um merkin milli jarða málsaðila á því svæði, sem þau deila um, ekki fengist með því einu að líta til orðalags þessara tveggja heimilda. Í málinu liggur fyrir að á árunum 1966 og 1968 gerðu eigendur jarða í Eyvindarmúlatorfu, Hlíðarendatorfu og Teigstorfu, svo og sex jarða í þáverandi Austur-Landeyjahreppi samninga um að fela gerðardómi að „skera úr um landamerki jarða okkar, að því er varðar markalínuna í Stóru Dímon“. Í úrlausn gerðardómsins 24. maí 1969 var kveðið á um að Hákollur á Stóra-Dímon væri „það kennileiti, sem miða skal við merki jarðanna“, og var tekið fram að „landamerkjalínur í Hákoll á Stóra-Dímon“ væru „dregnar á uppdrátt þann, er fylgir gerðardómi þessum ... og telst hluti af gerðardómnum.“ Á uppdrættinum, sem hér um ræðir, var meðal annars bein lína frá Hákolli að stað, sem auðkenndur var með heitinu Gluggafoss, til að greina að lönd Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu. Þótt merkin hafi þannig verið sýnd á uppdrættinum á sama hátt og stefndu gera kröfu um í málinu getur það engu breytt um niðurstöðu þess, enda var gerðardóminum einvörðungu falið að leysa úr ágreiningi fjölmargra jarðeigenda um sameiginlegt hornmark á Stóra-Dímon, en ekki að taka afstöðu til merkja þessara jarða að öðru leyti. Samkvæmt gögnum málsins hefur landi að mestu verið skipt milli jarða annars vegar í Hlíðarendatorfu á árunum 1974 og 1981 og hins vegar í Eyvindarmúlatorfu 1971 og 1976. Í landskiptagerð fyrir Hlíðarendatorfu 6. apríl 1974 kom til skipta „allt láglendið á aurunum“, sem var nánar afmarkað sunnan frá Hákolli á Stóra-Dímon annars vegar að vestan eftir merkjum Hlíðarendatorfu og Teigstorfu og hins vegar að austan eftir „Múlatorfumarki: Hákollur í Gluggafoss“. Að norðan réðist landsvæðið af línu á milli hornmarka, sem ákveðin voru á hvorri áðurnefndri landamerkjalínu, en á merkjalínunni til austurs var hornmarkið 600 m suður frá neðsta fossi í Merkjá, þar sem er að finna þann svokallaða rörhæl, sem vísað er til í dómkröfu áfrýjenda. Í landskiptagerðinni sagði jafnframt eftirfarandi: „Aurarnir frá umræddri skiptalínu að hlíðarfæti takmarkast að austanverðu af farvegi Merkiár en að vestan af Neðri Þverár landi ... Öll eru mörk þessi ágreiningslaus. Á aurunum ofan við skiptalínu voru áður slægjulönd, sem fljótið hefur nú brotið niður, og fylgja þau nú jörðunum svo sem áður var, þannig að hver jörð á landið niður af sínu landi“. Með landskiptunum kom í hlut Hlíðarendakots land, sem að austan náði í „Múlatorfumörk í Hákoll“, en við því var ekkert hreyft í síðari landskiptum Hlíðarendatorfu 30. mars 1981, þar sem meðal annars var tekið fram að „Hlíðarendakot á allt land suður af sínum túnum frá mörkum Múlakots II“. Fyrri áfangi landskipta fyrir Eyvindarmúlatorfu 8. maí 1971 sneri að „óskiptu landi á aurunum“ og voru útlínur þess sagðar meðal annars vera „landamerki milli Eyvindarmúlatorfu og Hlíðarendatorfu“ að vestan. Að norðan var landið, sem kom til skipta, afmarkað með línu á milli tveggja hornmarka, en að vestan var þar um að ræða sama hornmark og stuðst var við í áðurnefndum landskiptum Hlíðarendatorfu, 600 m fyrir sunnan neðsta foss í Merkjá. Við landskiptin kom meðal annars nánar tiltekið land í hlut Múlakots II og var sagt að það næði „að merkjalínunni milli Eyvindarmúlatorfu og Hlíðarendatorfu.“ Í landskiptagerðinni sagði jafnframt: „Samkomulag er milli eigenda og ábúenda að hver fái land fram af sínu túni suður að línu þeirri sem áður er lýst að takmarki skiptalandið að norðanverðu“. Síðari áfanginn í landskiptum fyrir Eyvindarmúlatorfu fór fram 9. júní 1976 og sagði meðal annars í landskiptagerðinni að samkomulag væri „um að takmörk skiptalandsins væru þessi: Að sunnan norðurmörk hins áður skipta lands á aurunum ... að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna“, en samkvæmt gögnum málsins munu Þrætutungur vera á heiðum uppi fyrir norðan Merkjárgil. Í skiptagerðinni sagði síðan eftirfarandi: „Fyrst var tekið til skipta láglendi neðan brekkuróta. Var ákveðið að láta samkomulag sbr. lsk. 8/5 1971 haldast“. Í framhaldi af síðastgreindum orðum, sem sýnilega varða fyrrgreint samkomulag í landskiptagerðinni 1971 um að hver jörð fengi land fram af túnum sínum suður að skiptalínu sem þá var miðað við, var lýst nánar tilteknum frávikum, en þau varða ekki ágreining aðilanna í máli þessu. Loks er þess að geta að í landskiptagerðinni sagði að „Múlakot II hlýtur sitt land vestast með Merkjaá“, svo og að „allar merkjalínur eru dregnar inná áðurnefnda loftmynd, sem fylgja mun skiptagjörðinni til sýslumanns.“ Á framlagðri loftmynd, sem óumdeilt er að sé sú sama og vísað var til í landskiptagerðinni, eru merki Múlakots II til vesturs látin fylgja farvegi Merkjár á því svæði, sem ágreiningur aðilanna stendur um. Af þessu öllu er ljóst að ekki var aðeins við landskiptin fyrir Hlíðarendatorfu gengið út frá því að austurmerki Hlíðarendakots ættu frá hornmarki 600 m fyrir sunnan foss í Merkjárgljúfri og „að hlíðarfæti“ að ráðast „af farvegi Merkiár“, heldur var einnig í landskiptunum fyrir Eyvindarmúlatorfu miðað við að henni tilheyrði land norður frá sama hornmarki, sem fylgdi „að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna“, en þessi vestasti hluti landsins kom í hlut Múlakots II. Þessi merki, sem færð voru inn á loftmynd, voru þannig viðurkennd af fyrri eiganda Múlakots II. Í málinu liggur fyrir að áfrýjendur og stefndu gerðu í sameiningu 29. apríl 2000 þáverandi eiganda Múlakots II tilboð um kaup á jörðinni, sem samþykkt var, og fengu þau afsal fyrir henni 23. nóvember sama ár. Málsaðilarnir gerðu síðan 25. mars 2003 samkomulag um að skipta landi Múlakots II á þann hátt að áfrýjendur fengju í samræmi við fjárframlög sín til kaupanna 1/22 hluta þess, sem yrði látinn svara til 46,7 hektara landspildu fyrir sunnan þjóðveg vestast á jörðinni móts við land Hlíðarendakots, auk þess sem áfrýjendur fengju „greiðslumark/búmark jarðarinnar“, en að öllu öðru leyti yrði hún eign stefndu. Í samkomulaginu var vísað til þess að „til staðfestingar á framangreindri skiptingu“ hafi verið færð á loftmynd „með hnitasetningum landamerki þeirrar spildu“, sem kæmi í hlut áfrýjenda, og teldist sú loftmynd „órjúfanlegur hluti af samkomulagi þessu“. Á þessari loftmynd, sem aðilarnir staðfestu með því að rita á hana upphafsstafi sína, er ferhyrningslöguð spildan sýnd með hnitasettum hornmerkjum og liggja norðurmörk hennar suður undir þjóðveg rétt ofan við Þverá, meðal annars þar sem Merkjá rennur saman við hana, en vesturmörkin fylgja beinni línu, sem sýnd er óslitin frá Gluggafossi í norðri í stefnu til suðurs, sem greinilega beinist að Hákolli á Stóra-Dímon. Ekki verður litið svo á að áfrýjendur hafi með þessu viðurkennt að landamerki Hlíðarendakots og Múlakots II færu eftir þessari beinu línu allt norður að Gluggafossi, en í því sambandi verður að gæta að því að óumdeilt hefur verið að fossinn réði stefnu nærri 5 km langrar línu fyrir sunnan Merkjá eða Þverá, sem merki jarðanna höfðu þá í áratugi fylgt, auk þess sem loftmynd þessi var eftir hljóðan samkomulags aðilanna gerð til þess eins að taka af tvímæli um merki spildunnar, sem áfrýjendur voru að fá og fylgdu þessari línu að vestan, en ekki til að ákveða á nýjan leik landamerki jarðanna. Samkvæmt því, sem að framan greinir, er ekki unnt að líta svo á að landamerkjabréf fyrir Hlíðarendatorfu og Eyvindarmúlatorfu frá 10. maí 1886 og 1. júní 1891 nægi ein út af fyrir sig til að kveða á um hvar merki jarða málsaðilanna liggi frá Þverá eða Merkjá norður að Merkjárgljúfri. Á hinn bóginn hafa eigendur Hlíðarendakots og Múlakots II hvorir fyrir sitt leyti tekið af tvímæli við landskiptagerðir á 8. og 9. áratug síðustu aldar um þann skilning sinn að merkin fylgi farvegi Merkjár á þessu svæði. Staðhættir styðja jafnframt eindregið þá niðurstöðu um merkin, meðal annars með því að tún, sem sýnilega eru gömul og óumdeilt er að hafi fylgt Hlíðarendakoti, ná að hluta inn á svæðið, sem aðilarnir deila um. Yrðu landamerkin ákveðin eftir því, sem stefndu krefjast, lægju þau yfir þessi tún, sem myndu þannig falla að hluta undir Múlakot II, en allt annað land þeirrar jarðar er handan ár, sem eftir heiti sínu ræður merkjum. Að þessu öllu virtu eru ekki efni til annars en að taka til greina kröfu áfrýjenda um að merki jarða aðilanna ráðist af farvegi Merkjár að þeim stað, sem hún rennur saman við Þverá. Óhjákvæmilegt er að Þverá verði látin ráða merkjunum þaðan til vesturs uns lína, sem dregin er frá Hákolli á Stóra-Dímon að Gluggafossi, sker ána, enda stendur engin haldbær heimild til þess að merkin taki mið af hornmarki samkvæmt landskiptauppdrætti, svo sem áfrýjendur hafa krafist. Í þessum efnum verður og að leggja til grundvallar að merki þessi fylgi árfarvegi eins og hann nú er, enda hafa hvorugir aðila krafist þess að farið verði í þessum efnum á einhvern nánar tiltekinn hátt eftir fyrirmælum 2. mgr. 3. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Um merkin frá þeim stað, sem síðast var greindur, er þess að gæta að hann er nú á vesturmörkum þeirrar 46,7 hektara landspildu, sem áfrýjendur eignuðust með fyrrgreindu samkomulagi 25. mars 2003, en fyrir liggur að með stofnskjali 13. mars 2007 varð hún sjálfstæð fasteign með heitinu Múlakot 2, Þveráraurar. Eins og aðilarnir hafa hagað orðalagi dómkrafna sinna verður að líta svo á að þau hafi öll gengið út frá því að þegar rætt sé um vesturmerki Múlakots II sé að hluta átt við merki Múlakots 2, Þveráraura, gagnvart Hlíðarendakoti. Að þessu athuguðu verða merki Hlíðarendakots og Múlakots II ákveðin á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Stefndu verður í sameiningu gert að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Landamerki milli jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II í Rangárþingi eystra skulu ráðast af farvegi Merkjár og síðan Þverár eftir að þær renna saman þar til þær skerast af beinni línu, sem dregin er frá Hákolli á Stóra-Dímon að Gluggafossi í Merkjá, og fylgi þeirri línu síðan að Hákolli. Stefndu, Guðjón Stefán Guðbergsson og Sigríður Hjartar, greiði í sameiningu áfrýjendum, Árna Jónssyni og Guðrúnu Stefánsdóttur, samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 12. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 15. janúar sl., er höfðað með stefnu birtri 24. apríl sl. Gagnsök var höfðuð með birtingu gagnstefnu 29. maí sl. Stefnendur eru Guðjón Stefán Guðbergsson, kt. 070743-2219 og Sigríður Hjartar, kt. 300143-3939, bæði til heimilis að Múlakoti II, 861 Hvolsvelli. Stefndu eru Árni Jónsson, kt. 150132-4959 og Guðrún Stefánsdóttir, kt. 020259-4509, bæði til heimilis að Hlíðarendakoti, 861 Hvolsvelli. Dómkröfur stefnenda eru þær í aðalsök að viðurkennt verði að landamerki jarðanna Múlakots II og Hlíðarendakots í Rangárþingi eystra liggi með eftirfarandi hætti: Frá Merkiárgljúfri niður til láglendis að punkti þar sem tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja með hnitin 455942;357818 og þaðan í hákollur í Stóra-Dímon með hnitin 453292;352759. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur stefndu eru þær í aðalsök að þau verði sýknuð af öllum dómkröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur gagnstefnenda eru þær að landamerki jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II, Rangárþingi eystra, verði ákvörðuð með eftirfarandi hætti: Frá Merkjárgljúfri til suðurs með árfarvegi Merkjárinnar allt að þeim stað þar sem farvegur Merkjár sker beina sjónlínu milli Merkjárfoss (Gluggafoss) og Hákolls Stóra-Dímons, þar sem er hornmark nr. 1 samkvæmt landskiptauppdrætti Jóhanns F. de Fonteney dagsettur 6. apríl 1974 (rörhæll rekinn niður), en frá þeim stað í beina stefnu til suðurs í Hákoll Stóra-Dímons miðað við sjónhendingu frá Gluggafossi í Hákoll Stóra-Dímons. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Gagnstefndu krefjast sýknu af kröfum gagnstefnenda og málskostnað að mati dómsins. Gengið var á vettvang 17. nóvember sl. Málavextir. Ágreiningur aðila máls þessa snýst um landamerki jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II í Fljótshlíð í Rangárþingi eystra. Er deilt um landamerki á milli jarðanna á láglendi eða um staðsetningu merkjapunkts þar sem „tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja (að ofan talið)“, en ekki er ágreiningur um önnur merki milli jarðanna. Telja stefnendur að línan eigi að vera bein í samræmi við landamerkjabréf og uppdrátt en stefndu telja að brot eigi að vera í línunni. Í landamerkjabréfi fyrir Eyvindarmúlaland frá 1. júní 1891, eða Múlatorfu í Fljótshlíð, sem var með býlunum Eyvindarmúla, Múlakoti, Sauðtúni, Árkvörn og Háamúla segir að landamerki á móts við land Hlíðarendatorfunnar séu þessi: „Úr Stóra-Hæringsfelli beint niður í miðgilið, upp af Merkiárbotnum, svo ræður það gil niður í Merkiárbotna, þá Merkiárfarvegur niður heiðina, Merkiárgil og Merkiárgljúfur niður til láglendis, þaðan er merkjalínan á láglendinu og aurunum, að tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja (að ofan talið) fram í norðurhamra Stóra-Dímonar, þar sem þeir eru vestast að bera á þessari leið, svo úr hömrunum upp í Hákoll á móts við land Stóradalstorfunnar í Stóra-Dímon.“ Landamerkjabréfið var þinglesið 18. maí 1892 og undirritað m.a. af þáverandi eigendum Múlakots og Hlíðarendakots. Í landamerkjabréfi fyrir Hlíðarenda ásamt hjáleigunum Hlíðarendakoti, Nikulásarhúsi og Hallskoti frá 10. maí 1886 segir m.a. að merkin liggi „aftur úr Merkiárgljúfri að neðanverðu ræður bein stefna á láglendinu, þar sem tveir fossar eru opnir í gljúfrinu og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja, að ofan talið, og svo fram eftir beina stefnu í fyrrnefnda norðurhamra Stóra-Dímonar, þar sem þeir eru vestast að bera á þeirri leið að sjá“. Landamerkjabréfið var þinglesið 27. maí 1890 og undirritað m.a. af eigendum Hlíðarenda. Með gerðardómi 24. maí 1969 var leyst úr ágreiningi eigenda jarða í Eyvindarmúla- Hlíðarenda- og Teigstorfum í Fljótshlíðarhreppi hinum forna um það hvar landamerki lægju í Stóra- Dímon. Í gerðardóminum er gerð grein fyrir þeim landamerkjabréfum sem fyrir liggja, m.a. þeim sem hér hafa verið rakin. Segir í dóminum að ljóst sé að þeim beri ekki saman um hvert sé hornmarkið í Stóra-Dímon. Bendi athugun á vettvangi eindregið til þess að þegar merkin hafi verið ákveðin hafi aðilar staðið á láglendinu (aurunum) og horft til Stóra-Dímons, eigi miðað frá fjallinu. Sé ástæða til að ætla að þetta sé m.a. orsök þess að staðarvísanir til Stóra-Dímons séu eigi hinar sömu í landamerkjabréfunum. Þar sem flest benti til þess að ætlunin hafi verið að merkjalínur allra jarðanna mættust í einum punkti í Stóra-Dímon var það niðurstaða dómsins að sameiginlegt mið allra þeirra jarða sem um ræddi verði í Hákoll á Stóra-Dímon. Segir í dóminum að merkjalínur þannig ákveðnar hafi verið dregnar á uppdrátt af Zophaníasi Pálssyni skipulagsstjóra og teljist uppdrátturinn hluti gerðardómsins. Samkvæmt uppdrættinum eru landamerkin milli Hlíðarendakots og Múlakots bein lína úr Hákolli í Stóra-Dímon og þaðan í Gluggafoss í Merkjá. Þann 1. maí 1971 var úrskurðað um landskipti milli jarðanna Háamúla, Árkvarnar, Eyvindarmúla og Múlakots I og II á óskiptu landi á aurunum. Voru mörkin sögð vera „að vestanverðu landamerki milli Eyvindarmúlatorfu og Hlíðarendatorfu, en að ofanverðu bein lína á aurunum fyrir neðan túnin, en hún ákvarðast þannig: endapunktur annar er á ofangreindri merkjalínu 600 m suður mælt frá þeim stað í hlíðinni þar sem neðsti fossinn í Merkjá er í hornréttri stefnu út frá línunni“. Á skjalinu er uppdráttur þar sem merkin eru dregin og þá virðist farvegur Merkiár dreginn upp og er það til skýringar á mörkum gagnvart Hlíðarendakoti að mati aðalstefnda. Þann 6. apríl 1974 var með landskiptagerð skipt öllu óskiptu landi Hlíðarendatorfu á aurunum og segir í skiptagerðinni að mörk þess séu „að utanverðu (vestan) nær landið að Teigsmarki þ.e. Hákollur í Dímon í Dýauga við Deild, nema þar sem Rauðuskriðuland er. Að innan eða austanverðu nær landið að Múlatorfumerki: Hákolur í Gluggafoss í Merkiá; en að norðan takmarkast landið af línu sem samkomulag var um að staðsetja þannig: bein lína sem frá Hornmarki no. 1 (en það er sama hornmark og gildir fyrir skiptalínu Múlatorfubæja) um hornmark no. 2 þartil línan sker markalínuna Hákollur Dýauga. Hornmark no. 2 er mark milli Neðri Þverár, Efri Þverár og Hlíðarendatorfu og er hornstaur í girðingu steyptur niður. Aurarnir frá umræddi skiptalínu að hlíðarfæti takmarkast að austanverðu af farvegi Merkiár en að vestan af ..... Öll eru mörk þessi ágreiningslaus. Á aurunum ofan við skiptalínu voru áður slægjulönd, sem fljótið hefur nú brotið niður og fylgja þau nú jörðunum svo sem áður var, þannig að hver jörð á landið niður af sínu landi og er merkt inn á uppdráttinn“. Samkvæmt uppdrættinum virðast mörkin milli Hlíðarendakots og Múlakots liggja um Merkiána frá norðurmörkum hins áður óskipta lands. Samkvæmt landskiptagerð frá 9. júní 1976 á heimalöndum jarða í Eyvindarmúlatorfu voru takmörk skiptalandsins sögð vera „að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna. Þaðan bein lína í Grjóthól sunnan Tómagils ....“. Árið 2000 keyptu málsaðilar í sameiningu jörðina Múlakot II, sbr. afsal dagsett 23. nóvember það ár. Þann 25. mars 2003 gerðu málsaðilar með sér samkomulag um skiptingu jarðarinnar. Var jörðinni skip í tvo misstóra hluta með hliðsjón af því að aðalstefnendur greiddu 21/22 hluta kaupverðsins en aðalstefndu 1/22 hluta. Í samkomulaginu kemur fram að aðalstefndu skuli eiga land sunnan Múlakotsvegar og vestan Dímonarvegar. Norðurmörk landsins takmörkuðust af línu sunnan Múlakotsvegar, austurmörk landsins voru við línu vestan Dímonarvegar, vesturmörk landsins voru mörk að landi Hlíðarendakots og suðurmörk landsins voru nánar afmörkuð á meðfylgjandi uppdrætti. Er tekið fram að uppdrátturinn sé órjúfanlegur hluti samkomulagsins. Aðalstefnendur segja uppdráttinn sýna hvernig land Múlakots II afmarkist til vesturs af landi Hlíðarendakots norðan Múlakotsvegar og sé uppdrátturinn í samræmi við merkjalínu þá sem Zóphanías Pálsson hafi dregið í tilefni af gerðardóminum frá 1969. Vorið 2007 reis ágreiningur milli aðila um eignarrétt að landsvæði vestan Merkiár og ofan Fljótshlíðarvegar. Héldu aðalstefndu því fram að Merkiá afmarkaði landamerki milli Múlakots II og Hlíðarendakots þar til hún sameinaðist Þverá og að land vestan árinnar tilheyrði Hlíðarendakoti. Mun þetta hafa komið aðalstefnendum í opna skjöldu enda hefðu þau aldrei heyrt landamerkjum lýst með þessum hætti. Málsástæður og lagarök stefnenda í aðalsök. Aðalstefnendur byggja á landamerkjalýsingum vegna Eyvindarmúlalands og Hlíðarenda frá 1886 og 1891 sem gerðar hafi verið á grundvelli þágildandi landamerkjalaga nr. 5/1882. Hafi lýsingarnar verið færðar í landamerkjabók lögum samkvæmt, þinglesnar og samþykktar vegna aðliggjandi jarða að því er varði þau mörk sem til úrlausnar séu hér. Ekki séu fyrir hendi neinar yfirlýsingar eða gerningar um merki milli jarðanna sem feli í sér breytingu á landamerkjum eins og þeim hafi verið lýst með lögformlegum hætti. Verði því að reisa dóm um merki jarðanna á lýsingu í umræddum landamerkjabréfum. Aðalstefnendur byggja á því að landamerkjalýsingunum beri saman um hvernig merki jarðanna liggi. Í landamerkjabréfum vegna beggja svæðanna sé miðað við að merki á milli jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II liggi úr Merkiárgljúfri niður til láglendis um sama punkt, en þaðan í Stóra-Dímon. Hafi upphafspunktur landamerkja milli jarðanna í norðri ætíð verið óumdeildur, svo og lega merkjanna að Merkiárgljúfri. Um hríð hafi verið ágreiningur um endapunkt línunnar í suðri en úr því hafi verið leyst með gerðardóminum 1969 þar sem ákveðið hafi verið að miða við Hákoll í Stóra-Dímon. Telja aðalstefnendur að samkvæmt þessu geti eingöngu verið ágreiningur um legu landamerkja milli Merkiárgljúfurs og Stóra-Dímons. Aðalstefnendur telja skýrt af orðalagi landamerkjalýsinganna að landamerkjalínan frá Merkiárgljúfri um láglendið um punkt þann sem merktur sé með hnitin 455942;357818 sé á „láglendinu og aurunum, að tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja (að ofan talið)“, sbr. landamerkjalýsingu Eyvindarmúlalands og einnig „á láglendinu, þar sem tveir fossar eru opnir í gljúfrinu og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja, að ofan talið“, sbr. landamerkjalýsingu Hlíðarenda. Sé ekki unnt að miða við annan punkt á láglendinu, enda eini staðurinn þar sem aðstæður komi heim og saman við framangreindar lýsingar. Þá sé eðlilegt að landamerki liggi um þennan punkt þar sem um beina landamerkjalínu sé að ræða frá upphafspunkti til endapunkts í Stóra-Dímon, en venja sé að landamerkjalínur milli ákveðinna punkta sé bein nema annað sé tekið fram, sbr. einnig lýsingar í landamerkjalýsingu fyrir Hlíðarenda þar sem talað sé um beina stefnu á láglendinu og beina stefnu í Stóra-Dímon. Aðalstefnendur vísa einnig til þeirrar meginreglu íslensks eignarréttar að landamerkjalýsingar samkvæmt formlega gildum og samþykktum landamerkjabréfum, sem gerðar hafi verið á grundvelli landamerkjalaga, teljist hafa sönnunargildi fyrir legu landamerkja samkvæmt efni sínu nema sýnt sé fram á annað með óyggjandi hætti. Beri aðalstefndu því sönnunarbyrðina fyrir því að landamerki séu með öðrum hætti en að framan greini. Aðalstefnendur byggja einnig á því að aðalstefndu hafi samþykkt að landamerki milli jarðanna séu með þeim hætti sem í dómkröfu greini. Á uppdrætti með samkomulagi málsaðila um skiptingu jarðarinnar megi glögglega sjá að landamerki liggi með þeim hætti sem aðalstefnendur byggi á. Þá hafi málsaðilar byggt á þeirri landamerkjalínu sem Zóphanías Pálsson hafi dregið vegna gerðardómsins frá 1969, en af þeim uppdrætti verði ráðið að landamerkin liggi eins og greini í kröfugerð aðalstefnenda. Telja aðalstefnendur að með því að leggja þessa uppdrætti athugasemdalaust til grundvallar samkomulagi aðila hafi aðalstefndu staðfest og samþykkt landamerkin með bindandi hætti. Geti þau ekki horfið frá þessu samþykki nú, enda engin tilvik til staðar sem leiði til þess að virða beri meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga að vettugi. Verði ekki fallist á að með þessu hafi aðalstefndu samþykkt legu landamerkja milli jarðanna með bindandi hætti, telja aðalstefnendur að sú staðreynd að umræddur uppdráttur hafi verið lagður til grundvallar samkomulagi aðila renni engu að síður stoðum undir dómkröfu þeirra. Aðalstefnendur mótmæla þeim sjónarmiðum aðalstefndu að Merkiá ráði landamerkjum milli jarðann á láglendi. Enga stoð sé að finna fyrir þessum skilningi í fyrirliggjandi heimildum um landamerki á svæðinu og þekkt sé meðal kunnugra á svæðinu að þegar Merkiá var komin niður á láglendið hafi hún áður fyrr sveiflast til á sand- og malarsvæði sem þarna hafi verið og því ótækt að miða landamerki á þessu svæði við hana. Þá mótmæla aðalstefnendur sjónarmiðum aðalstefndu um að þau hafi eignast einhvers konar eignarrétt að hinu umdeilda landi fyrir hefð, enda skilyrði hefðarlaga ekki uppfyllt. Aðalstefnendur byggja á meginreglum eignarréttar um landamerki, áðurgildandi lögum nr. 5/1882 um landamerki og lögum nr. 441/1919 um landamerki. Þá er vísað til meginreglu samningaréttar um skuldbindingargildi samninga. Málskostnaðarkrafa er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefndu í aðalsök. Aðalstefndu byggja á því að hið umdeilda landsvæði sé allt innan eignarlands jarðarinnar Hlíðarendakots. Er á því byggt að frá fornu fari hafi merki jarðanna (áður Hlíðarenda og Eyvindarstaða) miðast við farveg Merkjár allt niður á láglendi á aurunum. Þá beri heiti árinnar skýrlega með sér að hún hafi skipt löndum. Aðalstefndu vísa einkum til landamerkjabréfa Hlíðarenda og Eyvindarmúlalands þar sem merkin virðast miðuð við árfarveg Merkjár, sbr. orðalag landamerkjabréfs Hlíðarenda „...þá Merkiárfarvegur niður heiðina, Merkiárgil og Merkiárgljúfur niður til láglendis... “. Þá vísa aðalstefndu til landskiptagerða Hlíðarendatorfu frá 1974 þar sem mörkin á láglendi í Stóra-Dímon eru miðuð frá „hornmarki no.1“. Síðan segi: „Aurarnir frá umræddri skiptalínu að hlíðarfæti takmarkast að austanverðu af farvegi Merkiár“. Þá er vísað til landskiptagerðar Eyvindarmúlatorfu frá 1976 þar sem glögglega sé miðað við farveg Merkjár, þ.e. „að vestan Merkjaá að bug norðan Þrætutungna. Þaðan bein lína í Grjóthól sunnan Tómagils“. Telja aðalstefndu að verið sé að lýsa vesturmerkjum torfunnar gagnvart Hlíðarendalandi að sunnan með farvegi Merkjár til norðurs allt að þeim stað sem áin taki sveig til austurs norðan svokallaðra Þrætutungna sem liggi milli Tófugils og Tómagils. Aðalstefndu hafna þeirri ályktun aðalstefnenda að lesa megi út úr fyrrgreindum landamerkjabréfum að austurmerki Hlíðarenda hafi verið talin liggja í beinni línu úr Merkjárgljúfri í punkt í Stóra-Dímoni. Telja aðalstefndu að þetta orðalag verði ekki skilið svo að merki jarðanna hafi legið í beinni línu úr norðurhömrum Stóra-Dímons í Merkjárgljúfur, heldur feli lýsingin í sér tilvísun til punkta (sjónhendingar) til viðmiðunar við ákvörðun um legu hinnar beinu línu á aurunum, neðan Merkjár (Þverár). Verði að telja slíka tilvísun nauðsynlega til þess að ákvarða merkin á aurunum, ella væri fullkomlega óljóst hvar miða skyldi punkt í Stóra-Dímoni. Telja aðalstefndu að höfundar landamerkjabréfanna hafi við mat á legu línunnar á aurunum staðið neðan núverandi Fljótshlíðarvegar, u.þ.b. á þeim stað þar sem hornpunktur no. 1 liggur og miðað merkjalínuna í beinni línu miðað við ímyndaðan punkt í Merkjárgljúfri. Hafi gljúfrið því verið nýtt sem viðmiðun um legu línunnar að ósi Merkjár, þ.e.a.s. að norðurmörkum hins áður óskipta svæðis á aurunum. Aðalstefndu telja að skýra verð orðalag landamerkjabréfa með hliðsjón af öðrum rituðum heimildum. Hafi skilningur aðalstefndu m.a. verið staðfestur í landskiptagerðunum og þá hnígi öll rök til þess að merkin hafi verið talin liggja um Merkjá eins og nafn hennar beri með sér. Aðalstefndu hafna þeirri staðhæfingu aðalstefnenda að farvegur Merkjárinnar hafi verið breytilegur fyrir neðan fossa. Þótt farvegur árinnar (Þverár) á aurunum hafi sveiflast til og frá hafi farvegur árinnar á hinu umdeilda svæði verið sá sami. Hafi áin verið skýrt merki milli jarðanna, sem lýsi sér í því að óþarft hafi verið að setja niður merki milli jarðanna, sbr. m.a. 1. mgr. 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919, sbr. ákvæði 2. gr. áðurgildandi landamerkjalaga nr. 5/1882. Hafi þar verið kveðið á um að þar sem eigi væru glögg merki, svo sem ár eða lækir, en sjónhending ræður, skuli setja marksteina eða hlaða vörður á merkjum með hæfilegu millibili, svo merki séu auðséð, eða hlaða merkjagarð eða grafa merkjaskurð. Aðalstefndu vísa til uppdráttarins frá 6. apríl 1974 sem sýni glögglega að merkin hafi verið talin liggja um Merkjána allt frá norðurmörkum hins óskipta lands. Aðalstefndu hafna því alfarið að gerðardómurinn frá 1969 hafi nokkra þýðingu við mat á merkjum milli jarðanna norðan skiptalínu, heldur hafi úrskurðurinn eingöngu lotið að því við hvaða punkt í Stóra-Dímoni skyldi miða, þ.e. hvað hornmark jarðanna lægju þar. Aðalstefndu hafna því alfarið að þau hafi með bindandi hætti samþykkt merki milli jarðanna eins og þeim sé lýst í dómkröfum aðalstefnenda. Varði samkomulagið eingöngu skiptingu jarðarinnar Múlakots II þar sem aðalstefndu hafi fengið í sinn hlut tiltekið svæði á aurunum. Hafi uppdráttur sem fylgdi samkomulaginu því eingöngu þýðingu varðandi það landsvæði sem komið hafi í hlut aðalstefndu en með honum hafi ekki verið fallist á breytt landamerki milli jarðanna, enda ekki um það fjallað í samkomulagi aðila. Hafi áritun aðalstefndu á samkomulagið og uppdráttinn því ekki falið í sér nokkra viðurkenningu á merkjum milli jarðanna. Telja aðalstefndu að lína sú sem dregin sé í Merkjárgil hafi eingöngu verið til viðmiðunar og hafi samkomulagið því ekki falið í sér nokkurt afsal á landi aðalstefndu. Aðalstefndu vísa til þeirrar meginreglu eignarréttarins að menn geti ekki með eignayfirfærslugerningi öðlast betri og ríkari rétt en seljandi átti, en merki jarðanna hafi legið um Merkjár með þeim hætti sem lýst hafi verið frá aldaöðli. Aðalstefndu benda á að aðalstefnendum hafi við kaup jarðarinnar Múlakots II borið að kynna sér þau gögn og heimildir sem jörðina varði, t.d. landskiptagerð Eyvindarmúlatorfunnar frá 1976 ásamt uppdrætti sem sýni glögglega að merkin hafi legið um Merkjána en ekki í beinni stefnu úr Gluggafossi í Hákoll Stóra-Dímons. Þá benda aðalstefndu á gróður- og merkjakort frá 1981 og uppdráttar á landskiptagerð Eyvindarmúlatorfu frá 1971, en þar sé sérstaklega dreginn upp farvegur Merkjár til skýringar á mörkum gagnvart Hlíðarendakoti. Þá ítreka aðalstefndu að hið umdeilda landsvæði hafi ætíð verið nýtt af landeigendum Hlíðarendakots og hafi svo verið á þeim tíma sem aðalstefnendur keyptu jörðina. Hafi aðalstefnendum því mátt vera ljóst við skoðun að svæðið hafi tilheyrt Hlíðarendakoti. Aðalstefndu vísa sérstaklega til yfirlýsinga Oddgeirs Guðjónssonar fyrrverandi hreppstjóra Fljótsdalshlíðarhrepps og séra Sváfnis Sveinbjarnarsonar, þar komi skýrt fram að merkin hafi ætíð verið talin liggja um Merkjána og þá hafi svæðið vestan árinnar frá ómunatíð verið nýtt af hálfu Hlíðarendakots (áður Hlíðarendatorfunnar). Þá benda aðalstefndu á að merkjakrafa aðalstefnenda liggi þvert yfir ræktað land aðalstefndu. Aðalstefndu telja aðalstefnendur engar skjallegar heimildir hafa lagt fram sem rennt geti stoðum undir kröfugerð þeirra, en sönnunarbyrðin um að landamerkin séu með þeim hætti sem haldið sé fram af hálfu aðalstefnenda hvíli alfarið á þeim. Þá gefi staðhættir ekki tilefni til annars en að Merkjáin hafi ráðið merkjum eins og algengt hafi verið, enda hafi merki jarða almennt verið dregin um vatnsföll þar sem þeim hafi verið til að dreifa. Aðalstefndu vísa einkum til meginreglna eignarréttar, þ. á m. um afmörkun fasteigna, einkum laga nr. 5/1882 og 41/1919. Þá er vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar og byggt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not, sem og meginreglna um eignarrétt fasteignareigenda og almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Þá er vísað til ýmissa eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar. Krafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda. Gagnstefnendur byggja kröfur sínar í gagnsök á sömu málsástæðum og í aðalsök og vísast til umfjöllunar þar að lútandi hér að framan. Að auki byggja gagnstefnendur á því að verði ekki fallist á merki jarðanna í samræmi við kröfugerð þeirra á grundvelli fyrirliggjandi heimilda, hafi þau öðlast eignarrétt að hinu umdeilda svæði fyrir hefð, sbr. 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga um hefð nr. 46/1905. Hafi gagnstefnendur einir svo og fyrri eigendur Hlíðarendakots (áður Hlíðarendatorfu) nýtt hið umdeilda landsvæði og haft öll umráð þess frá öndverðu og ætíð verið í góðri trú um eignarhald svæðisins. Fullnægt sé skilyrðum hefðarlaga um óslitið eignarhald, virk umráð og huglæga afstöðu í fullan hefðartíma og verði því að telja að hefð hafi unnist með vísan til fyrrgreindra ákvæða hefðarlaga. Með vísan til alls framanritaðs telja gagnstefnendur ljóst að merki jarðanna Hlíðarendakots og Múlakots II hafi legið með þeim hætti sem í dómkröfum greini, þ.e. um Merkjá. Gagnstefnendur vísa til þeirra skjallegu heimilda sem raktar hafi verið í gagnstefnu, auk þess sem staðhættir gefi ekki tilefni til annars en að Merkjáin hafi ráðið þar merkjum eins og algengt hafi verið, enda merki jarða almennt dregin um vatnsföll þar sem þeim hafi verið til að dreifa. Tilvísun gagnstefnenda til lagaraka er með sama hætti og í aðalsök og þá er vísað til sömu lagaákvæða og þar greinir að því er málskostnað varðar. Málsástæður og lagarök gagnstefndu. Gagnstefndu mótmæla kröfugerð gagnstefnenda og telja hana ekki fá stoð í landamerkjabréfum eða öðrum heimildum sem varði landamerki á svæðinu. Sérstaklega er tekið fram að miðað sé við hornmark sem eigi rætur að rekja til landskiptauppdráttar fyrir Hlíðarendatorfu, dags. 6. apríl 1974, en landeigendur Múlakots hafi ekki átt aðild að þessari landskiptagerð og hafi aldrei samþykkt hana. Þá benda gagnstefndu á að óþarfi hafi verið að skipta hluta jarðarinnar Múlakots II eins og málsaðilar hafi gert 25. mars 2003 sé miðað við kröfu gagnstefnenda eins og hún sé sett fram. Sé ástæðan sú að ákveðinn hluti landsins hafi þegar verið í eigu gagnstefnenda sé miðað við lýsingu á landamerkjum í kröfugerð þeirra. Telja gagnstefndu þetta sýna að kröfur gagnstefnenda fái ekki staðist, enda hafi þau ekki þurft að kaupa land sem þau hafi talið sig eiga. Gagnstefndu mótmæla sérstaklega þeirri staðhæfingu að í landamerkjabréfi Eyvindarmúlalands frá 1. júní 1891 sé Merkiá sögð ráða merkjum á hinu umdeilda svæði, enda sé það í ósamræmi við orðalag landamerkjabréfsins eins og rakið hefur verið í málavaxtalýsingu hér að framan. Sé samsvarandi lýsingu að finna í landamerkjabréfi Hlíðarenda frá 10. maí 1886. Þá hafi með gerðardóminum frá 1969 því verið slegið föstu að suðurendi landamerkjalínunnar væri í Hákolli Stóra-Dímonar. Byggja gagnstefndu á því að þessari landamerkjalínu hafi aldrei verið hnikað eða breytt. Gagnstefndu byggja á því að eingöngu megi ráða af orðalagi landamerkjabréfanna að Merkiá ráði merkjum á heiðinni og niður til láglendis, en ekki sé ágreiningur um landamerki á því svæði. Telja gagnstefndu landamerkjalýsinguna alls ekki bera með sér að Merkiá ráði merkjum á hinu umdeilda svæði, heldur beri orðalagið þvert á móti með sér að á láglendi, þegar Merkiárgljúfri sleppi, liggi merkjalínan frá Hákolli Stóra-Dímons til brekkuróta með stefnunni að tveir fossar séu opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja. Gagnstefndu telja ljóst að Merkiá hafi alla tíð ráðið mörkum jarðanna niður að láglendi en ekki lengra. Sé þessi skilningur í samræmi við texta landamerkjabréfa og aðrar heimildir um landamerki á svæðinu. Þá hafi áin sveiflast umtalsvert á hinu umdeilda svæði og hafi því verið talið óheppilegt að miða landamerki á svæðinu við farveg hennar. Gagnstefndu vísa til loftmynda því til sönnunar. Gagnstefndu fallast á að heiti árinnar beri með sér að Merkiá hafi skipt löndum en telja að áin hafi markað landamerki niður að láglendi og útskýri það nafn hennar. Gagnstefndu telja að áin hafi verið illa hæf til að marka landamerki á svæðinu, enda vatnsmikil á sem sveiflaðist á ýmsa vegu. Telja gagnstefndu ljóst að það hafi fyrst verið í kjölfar þess að áin var brúuð árið 1940 sem áin hafi haldist í nokkuð stöðugum farvegi niður að brúnni. Þegar núverandi brú hafi verið byggð 1988 hafi verið gerðir varnargarðar til að halda ánni í farvegi og hafi hún í kjölfarið haldist í farvegi sínum niður fyrir núverandi brú. Að mati gagnstefndu styðja landamerkjabréf Hlíðarenda og Eyvindarmúla ekki að neinu leyti kröfur gagnstefnenda. Þvert á móti sé orðalag bréfanna að öllu leyti í samræmi við kröfur gagnstefndu í málinu. Hafi landamerkjabréfin sönnunargildi fyrir legu landamerkja milli jarðanna nema sýnt sé fram á annað með óyggjandi hætti. Hafi gagnstefnendum ekki tekist að sýna fram á slíkt en aðallega vísað til landskiptagerða sem varði ekki með beinum hætti hið umdeilda svæði. Gagnstefndu telja landskiptagerð Hlíðarendatorfu vera ágreiningi aðila óviðkomandi, enda varði hún eingöngu landskipti innan Hlíðarendatorfunnar og taki til skipta á landi sem sé neðan þess svæðis sem ágreiningur aðila lúti að. Hafi landeigendur Múlakots ekki átt aðild að skiptagerðinni og það orðalag sem þar greini geti ekki verið bindandi fyrir gagnstefndu. Gagnstefndu mótmæla tilvísun gagnstefnenda til uppdráttar sem fylgt hafi landskiptagerðinni. Hann hafi aldrei verið viðurkenndur eða samþykktur af eigendum Múlakots og geti ekki haft neina þýðingu við ákvörðun landamerkja á svæðinu. Að því er varðar landskiptagerð Eyvindarmúlatorfu telja gagnstefndu að hafa verði í huga að hún varði skipti á heiðinni, þ.e. ofan hins umdeilda svæðis og sé því ágreiningi aðila óviðkomandi. Þegar af þeirri ástæðu fái gagnstefndu ekki séð að skiptagerðin geti stutt kröfur gagnstefnenda eða haft þýðingu við mat á legu landamerkja á hinu umdeilda svæði. Vissulega sé rétt að vísað sé til Merkiárfarvegar í skiptagerðinni, en óumdeilt sé að merki miðist við árfarveginn á því svæði á heiðinni sem skiptagerðin taki til. Af þessari tilvísun til Merkiárfarvegar verði hins vegar ekkert ráðið um landamerki á hinu umdeilda svæði. Landskiptagerðin sé jafnframt óviðkomandi ágreiningi aðila þar sem hún varði land neðan hins umdeilda svæðis. Þá verði ekki séð að uppdráttur í gerðinni styðji kröfur gagnstefnenda að neinu leyti og því er harðlega mótmælt að farvegur Merkiár hafi verið sérstaklega dreginn upp til skýringar á mörkum gagnvart Hlíðarendakoti. Megi eitthvað ráða af landamerkjum milli Múlakots og Hlíðarendakots af uppdrættinum megi þvert á móti sjá að landamerkin ráðist ekki af Merkiá, enda fylgi uppdregin lína ekki farvegi árinnar. Gagnstefndu taka fram að ekki sé miðað við það í kröfugerð þeirra að merki jarðanna hafi legið í beinni línu úr norðurhömrum Stóra-Dímons í Merkiárgljúfur heldur sé við það miðað að landamerkin ráðist af línu sem liggi frá Hákolli Stóra-Dímons með stefnu „þar sem tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja“, og í brekkurótina. Eigi þessi kröfugerð sér beina stoð í landamerkjabréfum þar sem beinlínis sé tekið fram að merki liggi í beina stefnu í Stóra-Dímon. Gagnstefndu hafna hugleiðingum í gagnstefnu um að lýsingin feli í sér tilvísun til viðmiðunarpunkta við ákvörðun um legu hinnar beinu línu á aurunum, neðan Merkiár (Þverár). Gagnstefndu mótmæla þeirri fullyrðingu að farvegur Merkiár á láglendi hafi verið hinn sami um langan aldur og verið skýrt merki milli jarðanna. Hafi farvegur árinnar sveiflast verulega á hinu umdeilda svæði og sé tilvísun gagnstefnenda til ákvæða landamerkjalaga því þýðingarlaus. Gagnstefndu halda því fram að þrátt fyrir að samkomulag aðila frá 25. mars 2003 hafi eingöngu varðað skiptingu tiltekins svæðis, hafi gagnstefnendur undirritað uppdráttinn án athugasemda og þar með viðurkennt þau landamerki sem þar komi fram. Að því er skoðunarskyldu gagnstefndu við kaup jarðarinnar varðar taka þau fram að þau hafi skoðað öll skjöl sem máli hafi skipt varðandi landamerki milli jarðanna. Hafi gagnstefndu verið kunnugt um þær landskiptagerðir sem gagnstefnendur vísi til en ekki talið þær styðja kröfugerð þeirra. Gagnstefndu taka fram varðandi framkomnar yfirlýsingar þeirra Oddgeirs og Sváfnis að skilningur ákveðinna aðila á landamerkjum á svæðinu geti ekki ráðið úrslitum um raunveruleg landamerki, heldur verði slíkt að ráðast af landamerkjabréfum svo sem þau verði skýrð með hliðsjón af öðrum áreiðanlegum heimildum. Gagnstefndu mótmæla þeirri málsástæðu gagnstefnenda að þau hafi öðlast eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði fyrir hefð. Beri gagnstefnendur sönnunarbyrðina fyrir því að þau hafi ein haft óslitin umráð svæðisins í meira en tvo áratugi, sbr. 1. mgr. 2. gr. hefðarlaga. Engin sönnunargögn hafi verið lögð fram þessu til stuðnings og ekki hafi verið útskýrt hvers konar umráð hafi verið um að ræða, hvernig þau hafi nýtt það eða frá hvaða tímamarki slík umráð eigi að hafa átt sér stað. Það hafi ekki verið fyrr en í september 2008 sem gagnstefnendur hafi hafist handa um girðingarframkvæmdir í því skyni að ná utan um stærri hluta hins umdeilda svæðis gegn mótmælum gagnstefndu. Sé því ljóst að gagnstefnendur hafi ekki haft slík afnot af hinu nýgirta svæði sem útilokað hafi aðra frá afnotum þess. Tilvísun gagnstefndu til lagaraka er með sama hætti og í aðalsök og þá er vísað til sömu lagaákvæða og þar greinir að því er málskostnað varðar. Niðurstaða. Í landamerkjabréfinu frá 10. maí 1886 segir m.a. um hin umdeildu merki að þau liggi „aftur úr Merkiárgljúfri að neðanverðu ræður bein stefna á láglendinu, þar sem tveir fossar eru opnir í gljúfrinu og fuglsbringu að sjá í hinn þriðja, að ofan talið, og svo fram eftir beina stefnu í fyrrnefnda norðurhamra Stóra-Dímonar, þar sem þeir eru vestast að bera á þeirri leið að sjá“. Í landamerkjabréfinu 1. júní 1891 segir að landamerki á móts við land Hlíðarendatorfunnar séu þessi: „Úr Stóra-Hæringsfelli beint niður í miðgilið, upp af Merkiárbotnum, svo ræður það gil niður í Merkiárbotna, þá Merkiárfarvegur niður heiðina, Merkiárgil og Merkiárgljúfur niður til láglendis, þaðan er merkjalínan á láglendinu og aurunum, að tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja (að ofan talið) fram í norðurhamra Stóra-Dímonar, þar sem þeir eru vestast að bera á þessari leið, svo úr hömrunum upp í Hákoll á móts við land Stóradalstorfunnar í Stóra-Dímon.“ Óumdeilt er að Merkiá réð merkjum á heiðinni niður að Gluggafossi en aðilar deila um það hvort farvegur Merkiár ráði merkjum eftir það eða hvort miða skuli við beina línu úr Hákolli Stóra-Dímons í punkt þann í gljúfrinu sem lýst er í landamerkjabréfunum. Ekki verður fallist á að af landamerkjabréfunum megi ráða að Merkiá ráði merkjum neðan Gluggafoss og fær sá skilningur stoð í gerðardóminum frá 24. maí 1969 og uppdrætti sem fylgdi honum. Segir í gerðardóminum að landamerkjalínur séu dregnar á uppdráttinn og teljist hann hluti af dóminum. Á uppdrættinum er síðan dregin bein lína úr Hákolli Stóra-Dímons í Gluggafoss. Er kröfugerð aðalstefnenda því í samræmi við framangreind landamerkjabréf. Fallast ber á það með gagnstefndu að landskiptagerð Hlíðarendatorfu frá 1974 varði eingöngu landskipti innan Hlíðarendatorfunnar og hafi landeigendur Múlakots ekki átt aðild að skiptagerðinni. Verða kröfur gagnstefnenda því ekki byggðar á þeirri skiptagerð. Að því er landskiptagerð Eyvindarmúlatorfu varðar verður að hafa í huga að með henni var skipt óskiptu landi á aurunum og útlínur þess markaðar með tilteknum hætti. Verður ekki fallist á að með skiptagerðinni hafi orðið samkomulag um að Merkiá skyldi ráða merkjum milli málsaðila á hinu umdeilda svæði. Ekki verður fram hjá því litið að á uppdrætti þeim sem fylgdi samkomulagi aðila um skiptingu jarðarinnar Múlakots II og sagður var órjúfanlegur hluti af samkomulaginu var og sýndi landamerki þeirrar 46,7 ha spildu sem kom í hlut aðalstefndu voru landamerki milli jarðanna mörkuð með beinni línu í Gluggafoss en ekki eftir Merkiá. Uppdrátturinn er sérstaklega áritaður af málsaðilum og er ekki að sjá að aðalstefndu hafi gert neina athugasemdir við hann. Verður að telja að þetta styðji kröfur aðalstefnenda. Að mati dómsins hafa gagnstefnendur ekki rökstutt með nægjanlegum hætti hvernig þau hafi öðlast eignarrétt að hinu umdeilda svæði fyrir hefð. Verður því ekki fallist á þá málstæðu. Niðurstaðan verður því sú að fallist er á kröfur aðalstefnenda í aðalsök og af því leiðir að gagnstefndu eru sýkn af kröfum gagnstefnenda í gagnsök. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu endurflutnings ekki þörf. DÓMSORÐ: Viðurkennt er í aðalsök að landamerki jarðanna Múlakots II og Hlíðarendakots í Rangárþingi eystra liggi með eftirfarandi hætti: Frá Merkiárgljúfri niður til láglendis að punkti þar sem tveir fossar eru opnir í Merkiárgljúfri og fuglsbringur að sjá í hinn þriðja með hnitin 455942;357818 og þaðan í hákollur í Stóra-Dímon með hnitin 453292;352759. Gagnstefndu, Guðjón Stefán Guðbergsson og Sigríður Hjartar, eru sýkn af kröfum gagnstefnenda, Árna Jónssonar og Guðrúnar Stefánsdóttur í gagnsök. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 290/2005
Landskipti Sameign
Aðilar deildu um það í hvaða hlutföllum skyldi skipta landi, sem enn var óskipt milli jarðanna Leirár og Hávarsstaða í Leirársveit. Töldu eigendur Hávarsstaða rétt að byggja á hlutföllunum 60 á móti 40, sem lögð höfðu verið til grundvallar við skipti á 200 hektara spildu milli jarðanna árið 1965. Eigendur Leirár vísuðu aftur á móti til hlutfalla samkvæmt jarðamati 1861, sem gerði ráð fyrir að 80,9623% landsins skyldu falla til Leirár. Niðurstaða Hæstaréttar varð sú að ekki væri ástæða til að víkja frá þeim skiptahlutföllum, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 2. gr. laga 46/1941 um landskipti. Því bæri að fylgja jarðamati 1861 og skipta landinu þannig að 80,9623% þess félli til Leirár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. júní 2005 og krefjast aðallega sýknu af þeirri kröfu stefndu að við skipti á óskiptu landi jarðanna Leirár og Hávarsstaða í Borgarbyggð komi 80,9623% í hlut Leirár, en til vara að í hlut Leirár komi 60%. Þau krefjast einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Aðilar málsins deila um það í hvaða hlutföllum skuli skipta landi, sem enn er óskipt milli jarðanna Leirár og Hávarsstaða. Stefndu reisa málatilbúnað sinn á því að samkvæmt 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 skuli skipti fara eftir jarðamati frá árinu 1861. Er óumdeilt að skipti á þeim grundvelli leiddu til þeirrar niðurstöðu að 80,9623% landsins féllu til Leirár, en að öðru leyti kæmi það í hlut Hávarsstaða. Áfrýjendur telja hins vegar að við skipti eigi 60 hundraðshlutar að koma í hlut Leirár á móti 40 hundraðshlutum Hávarsstaða. Því til stuðnings vísa þau til 4. mgr. 2. gr. landskiptalaga. Í héraðsdómi er greint frá því að 2. júlí 1965 hafi komið til skipta milli jarðanna um 200 hektara landspilda og að þá hafi orðið samkomulag um skipti í þeim hlutföllum, sem áfrýjendur reisa varakröfu sína á. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram að þá hafi einungis verið skipt litlum hluta hins óskipta lands jarðanna. Er fallist á með héraðsdómi að þótt vikið hafi verið frá skiptahlutföllum samkvæmt jarðamati 1861 með sérstöku samkomulagi í umrætt sinn verði ekki talið að með því hafi verið breytt eignahlutföllum þess lands, sem enn var óskipt. Áfrýjendur byggja á því að munnlegt samkomulag hafi orðið milli fyrri eigenda jarðanna um að sömu hlutfallstölur og samið var um 1965 skyldu gilda um eignarrétt á landi, sem enn var óskipt, og séu stefndu bundin af því. Hin síðastnefndu mótmæla því að slíkt samkomulag hafi verið gert. Þessi staðhæfing áfrýjenda er ósönnuð og gegn mótmælum stefndu kemur hún ekki til álita. Þá hafa áfrýjendur lagt fyrir Hæstarétt ný gögn, en meðal þeirra eru forðagæsluskýrslur, sem aflað hefur verið frá Bændasamtökum Íslands, og sá hluti ritsins Byggðir Borgarfjarðar II, sem fjallar um Leirá og Hávarsstaði. Þessi gögn skipta ekki máli við úrlausn ágreinings aðilanna. Í héraði og fyrir Hæstarétti lögðu áfrýjendur einnig fram óstaðfesta arðskrá fyrir Veiðifélag Leirár í Leirársveit, sem mun hafa verið samþykkt á stofnfundi veiðifélagsins 2. mars 2004. Er óumdeilt að stefndi Ásgeir ritaði samþykki sitt við þeirri skiptingu arðs, sem skráin gerir ráð fyrir, en samkvæmt henni skyldi arðshlutdeild sameignarlandsins vera samtals 11%, þar sem Leirá taki 6,6% arðs en Hávarsstaðir 4,4%. Sú skýring var gefin við flutning málsins fyrir Hæstarétti að annar sameigenda Leirár hafi „í fljótræði“ ritað samþykki sitt við þessari skiptingu, en það samþykki verið dregið til baka. Án tillits til þess hvernig fari um arðskrárhlut jarðanna vegna hins óskipta lands getur þetta atriði eitt og sér ekki nægt til þess að sönnun teljist fram komin fyrir því að víkja beri reglu 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga til hliðar við skipti á óskiptu landi jarðanna, en láta þess í stað önnur eignarhlutföll ráða. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjendur verða dæmd til að greiða stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjendur, Guðmunda Lilja Grétarsdóttir og Grétar Jónsson, greiði óskipt stefndu, Ásgeiri Erni Kristinssyni og Önnu Leif Elídóttur, samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 29. mars 2005. Mál þetta var höfðað 25. október 2004 og dómtekið 22. mars 2005. Stefnendur eru Anna Leif Elídóttir og Ásgeir Kristinsson, bæði til heimilis að Leirá í Leirár- og Melahreppi, en stefndu eru Guðmunda Lilja Grétarsdóttir og Grétar Jónsson, bæði til heimilis að Hávarsstöðum í sama sveitarfélagi. Stefnendur gera þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að leggja skuli til grundvallar jarðamat frá árinu 1861 við skipti á óskiptu landi jarðanna Leirár og Hávarsstaða þannig að í hlut Leirár komi 80,9623% hins óskipta lands. Jafnframt er gerð sú krafa að felldur verði úr gildi úrskurður landskiptanefndar frá 22. apríl 2004 um skiptahlutföll við fyrirhuguð landskipti. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefndu. Stefndu krefjast þess að þau verði sýknuð af kröfu stefnenda um ofangreind skiptahlutföll við landskiptin, auk þess sem stefnendum verði gert að greiða þeim málskostnað. I. Stefnendur eru þinglýstir eigendur jarðarinnar Leirár sem er fornt höfuðból í Borgarfirði. Fyrr á tímum fylgdu jörðinni hjáleigurnar Melkot, Hávarsstaðir og Hrauntún. Stefndu eru hins vegar þinglýstir eigendur Hávarsstaða ásamt Hrauntúni. Jarðirnar eru samliggjandi en hluti af landinu er óskipt. Landamerkjabréf fyrir Leirá er frá 14. desember 1928 en landamerkjabréf fyrir Hávarsstaði er frá 21. maí 1929. Voru landamerkjabréf þessi þinglesin á manntalsþingi að Leirá 2. júlí 1929. Upphaflegt landamerkjabréf fyrir Leirártorfuna er frá 3. maí 1886 en það var þinglesið 20. mars 1923. Samkvæmt jarðamatinu frá árinu 1861 var jörðin Leirá metin að dýrleika 61,75 hundruð en jörðin Hávarsstaðir ásamt Hrauntúni var metin 14,52 hundruð. Í hundraðshlutum var matið á Leirá því 80,9623% en Hávarsstaðir ásamt Hrauntúni 19.0377%. Hinn 2. júlí 1965 fóru fram landskipti á 200 hektara spildu af óskiptu landi jarðanna en mörk spildunnar eru nánar afmörkuð í skiptagerðinni. Þar segir síðan svo um skiptahlutföllin: „Það skal fram tekið, að aðilar komu sér saman um, að við skipti þessi skuli skiptagrundvöllur vera: Að hlutur Leirár sé 60% og hlutdeild Hávarðsstaða 40% að jöfnu verðmætamati þessa lands, er til skipta er tekið nú, og að öll hlunnindi í þessu úrskipta landi haldist óskipt og að arður þeirra skiptist eftir sömu hlutföllum.“ Í niðurlagi skiptagerðarinnar segir svo: „Landskipti þessi breyta ekki hlutföllum gagnvart leiguliðaafnotum Leirár né hlutdeild í leiguliðaafnotum Hávarsstaða.“ Með bréfi 16. desember 1998 fól sýslumaðurinn í Borgarnesi landskiptanefnd að skipta öllu óskiptu landi jarðanna. Við skiptin kom upp ágreiningur um eignahlutföll óskipta landsins. Töldu stefnendur að miða ætti við jarðamatið frá árinu 1861 en stefndu töldu að miða ætti við hlutföll í skiptagerðinni frá árinu 1965. Með úrskurði landskiptanefndar 22. apríl 2004 var ákveðið að skiptin færu þannig fram að í hlut Leirár kæmi 60% af óskipta landinu en í hlut Hávarsstaða með Hrauntúni 40% af landinu. Með bréfi lögmanns stefnenda 2. maí 2004 var þess farið á leit við sýslumanninn í Borgarnesi að hann tilnefndi matsmenn í yfirmat til að endurskoða úrskurð landskiptanefndar um skiptagrundvöllinn. Þessu erindi svaraði sýslumaður með bréfi 14. sama mánaðar þar sem stefnendum var bent á að ágreiningur um skiptahlutföll ætti undir dómstóla, sbr. 3. mgr. 3. gr. laga um landskipti, nr. 46/1941. II. Stefnendur vísa til þess að ágreiningur um eignahlutföll óskipts lands eigi eingöngu undir dómstóla, sbr. 3. mgr. 3. gr. landskiptalaga, nr. 46/1941. Landskiptanefnd hafi því ekki verið bær til að úrskurða um eignahlutföllin. Því verði ekki hjá því komist að ómerkja úrskurð nefndarinnar frá 22. apríl 2004. Stefnendur benda á að skipta skuli óskiptu landi eftir jarðamati frá árinu 1861 þar sem því verði við komið, sbr. 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga. Telja stefnendur að jarðamatið eigi við um þessi skipti, enda hafi annað ekki verið ákveðið, hvorki með samningi né öðru. Mótmæla stefnendur því afdráttarlaust að önnur eignahlutföll en jarðamatið hafi gilt manna á meðal í 20 ár eða lengur og verið samþykkt af öllum eigendum, sbr. 3. mgr. 2. gr. landskiptalaga. Í því sambandi benda stefnendur á að hlutföll í landskiptagerð 2. júlí 1965 hafi eingöngu varðað skipti á því landi sem þá var skipt og í engu raskað eignahlutföllum óskipts lands að öðru leyti. Verði hvorki ráðið af landskiptagerðinni né öðrum gögnum að eigendur Leirár hafi fallist á að breyta eignahlutföllunum varanlega þannig að stefnendur sem núverandi eigendur jarðarinnar séu af því bundnir við frekari landskipti. III. Stefndu telja að jarðamatið frá árinu 1861 geti ekki átt við um skiptin. Þegar það mat hafi farið fram hafi jörðin Leirá verið vel húsuð með stór tún og miklar engjar, auk hlunninda af ýmsu tagi meðan Hávarsstaðir og Hrauntún hafi á þeim tíma verið í umsjá bláfátækra leiguliða, sem önnuðust viðhald húsa og jarða. Í stað jarðamatsins frá 1861 telja stefndu að leggja eigi til grundvallar skiptahlutföll sem ákveðin hafi verið við landskiptin 2. júlí 1965. Þar hafi verðmætasta hluta landsins verið skipt og því eigi sömu hlutföll enn frekar við um verðminna land. Þá benda stefndu á að beitarafnot óskipta landsins hafi verið svipuð frá jörðunum. IV. Samkvæmt 3. mgr. 3. gr. landskiptalaga, nr. 46/1941, verður eigi nema fyrir dómi skorið úr ágreiningi um eignahlutföll óskipts lands. Átti því ekki undir landskiptanefnd að leysa úr slíkum ágreining málsaðila, svo sem gert var með úrskurði nefndarinnar 22. apríl 2004. Verður því krafa stefnenda um að úrskurðurinn verði ógiltur tekin til greina. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga skal skipta eftir jarðamati frá árinu 1861, þar sem því verður við komið. Heimilt er þó að skipta eftir öðrum eignahlutföllum en jarðamatsbækur gefa upp ef þau hafa gilt manna á meðal í 20 ár eða lengur og allir eigendur samþykkja að eignahlutföllin skuli haldast, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Í skiptagerðinni frá 2. júlí 1965 er beinlínis tekið fram að við þau skipti hafi aðilar komið sér saman um að í hlut Leirár kæmi 60% en í hlut Hávarsstaða 40% af því landi sem þá kom til skipta. Um var að ræða 200 hektara landspildu en mörk hennar eru nánar afmörkuð í landskiptagerðinni. Þótt önnur skiptahlutföll en jarðamatið frá 1861 hafi verið lögð til grundvallar við þessi tilteknu skipti verður ekki talið að með því hafi verið breytt eignahlutföllum þess lands sem enn var óskipt. Verður heldur ekki ráðið af öðrum gögnum að stefnendur eða þeir sem þau leiða rétt sinn af hafi með bindandi hætti samþykkt breytt eignahlutföll óskipta landsins. Verður því fallist á kröfu stefnenda og viðurkennt að við skipti á óskiptu landi jarðanna Leirá og Hávarsstaða með Hrauntúni skuli koma 80,9623% landsins í hlut Leirár í samræmi við jarðamatið frá árinu 1861. Eftir þessum málsúrslitum verður stefndu gert að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Úrskurður landskiptanefndar frá 22. apríl 2004 um eignahlutföll við skipti á óskiptu landi jarðanna Leirár og Hávarsstaða með Hrauntúni er ógiltur. Fallist er á kröfu stefnenda, Önnu Leif Elídóttur og Ásgeirs Kristinssonar, um að við skipti á óskiptu landi jarðanna komi 80,9623% í hlut Leirár. Stefndu, Guðmunda Lilja Grétarsdóttir og Grétar Jónsson, greiði stefndu 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 687/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. desember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2008, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 15. janúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 28/2002
Ávana- og fíkniefni Sérálit
K var sakfelldur fyrir innflutning á 67.485 MDMA töflum (9,6 kg), sem fundust undir fölskum botni í ferðatösku hans á Keflavíkurflugvelli, en K var þar staddur vegna millilendingar á leið frá Amsterdam til New York. Var lagt til grundvallar að K hefði tekið að sér að flytja efnin til Bandaríkjanna fyrir aðra gegn þóknun og þótti sannað að hann hefði vitað að efnin voru ætluð til sölu og dreifingar. Þótti brot hans varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar K var litið til þess að ekki hefði annað verið leitt í ljós en að K hefði einungis verið flutningsmaður efnanna. Hins vegar þótti brot hans stórfellt, þar sem um mikið magn fíkniefna með mikla hættueiginleika var að ræða. Með hliðsjón af fyrri dómum Hæstaréttar og forsendum héraðsdóms að öðru leyti þótti refsing K hæfilega ákveðin fangelsi 9 ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var áfrýjað 17. janúar 2002 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og einnig að hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara, að refsing samkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Fram er komið að fíkniefnin, sem falin voru í ferðatösku ákærða og fundust við leit tollvarða á Keflavíkurflugvelli 27. september 2001, voru um 9,6 kg að þyngd, en taskan vóg 24,8 kg á voginni á Schipolflugvelli í Amsterdam. Auk fíkniefnanna voru föt ákærða í töskunni. Af framburði tollvarða er sýnt að ákærði vissi um falska botninn í töskunni og hlaut að vita að þarna voru fíkniefni geymd, en af frásögn hans verður ráðið að hann kærði sig kollóttan um hvaða efni það voru. Einnig er fram komið, að austurrískur ræðismaður er í Dóminíska lýðveldinu, þar sem ákærði kvaðst hafa búið og starfað, en hann sagðist allt að einu hafa farið heim til Austurríkis í þeim tilgangi aðallega að fá vegabréf sitt endurnýjað. Vegabréfið, sem hann bar á sér á Keflavíkurflugvelli, var gefið út í Vínarborg 6. september 2001 og talið ófalsað. Engir stimplar voru í því sem sýndu ferðalög hans, enda ónotað. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti var af hálfu ákæruvalds fallið frá því ákæruatriði að ákærði hafi sjálfur ætlað að selja fíkniefnin í Bandaríkjunum. Eins og málið liggur fyrir verður ekki á því byggt að ákærði hafi verið eigandi fíkniefnanna. Ferðasaga ákærða er öll með ólíkindum, en af hálfu ákæruvalds hafa þó engar athuganir verið gerðar sem gætu varpað á hana ljósi. Með vísan til þessa og forsendna héraðsdóms að öðru leyti ber að fallast á þá niðurstöðu hans að sannað sé að ákærði hafi haft fíkniefnin í vörslum sínum í því skyni að afhenda þau og vitað að þau voru ætluð til sölu og dreifingar, og er brot hans þar réttilega heimfært til refsiákvæða. Við ákvörðun refsingar ákærða verður að líta til þess að ekki hefur tekist að útiloka þann framburð hans að hann hafi ekki átt frumkvæði að þessum flutningum. Er ekki annað leitt í ljós en að hann hafi einungis verið flutningsmaður efnanna gegn 5000 dollara þóknun. Hins vegar er brot hans stórfellt, þar sem um mikið magn fíkniefna með mikla hættueiginleika var að ræða, og hann á sér engar málsbætur. Með hliðsjón af fyrri dómum Hæstaréttar og þess sem í forsendum héraðsdóms greinir að öðru leyti, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi 9 ár. Frá refsivist ákærða ber að draga með fullri dagatölu óslitið gæsluvarðhald hans frá 28. september 2001. Haraldur Henrysson og Pétur Kr. Hafstein telja, að fyrri dómar Hæstaréttar á þessu sviði og hið gífurlega magn hættulegra fíkniefna, sem á sér engin fordæmi í réttarframkvæmd hér á landi, geri það að verkum, að refsing ákærða eigi að vera 10 ára fangelsi. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Kurt Fellner, sæti fangelsi 9 ár. Til frádráttar refsivist ákærða komi gæsluvarðhald hans frá 28. september 2001. Ákvæði héraðsdóms um upptöku efna og sakarkostnað eru staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin laun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Vilhjálms Þórhallssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 14. janúar 2002. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 19. nóvember 2001, á hendur ákærða Kurt Fellner, kennitala 140365-0099, Velmerst. 34, Himberg bei Wien, Vínarborg, fyrir brot gegn almennum hegningarlögum, með því að hafa fimmtudaginn 27. september 2001, í biðsal flugstöðvar Keflavíkurflugvallar, haft í vörslum sínum í ferðatösku merktri ákærða samtals 67.485 töflur og 13,91 g af töflumulningi með fíkniefninu MDMA (3.4 metýlendíoxýmetamfetamíni), sem ákærði hugðist flytja til Bandaríkjanna og selja þar í ágóðaskyni. Telst þetta varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/ 1940, sbr. lög nr. 64/ 1974. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá er þess krafist að ofangreind fíkniefni verði gerð upptæk, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/ 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/ 2001. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara vægustu refsingar er lög leyfa. Verjandi ákærða krefst hæfilegra málsvarnarlauna. Málið var dómtekið 17. desember sl., en endurupptekið í dag með heimild í 131. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem nauðsynlegt þótti að leggja fram í málinu endurrit hljóðupptöku af fyrstu skýrslu ákærða fyrir dómi, er krafist var gæsluvarðhalds yfir honum. Endurrit þeirrar skýrslu lá ekki frammi í málinu við aðalmeðferð þess. I. Fimmtudaginn 27. september 2001 unnu tollverðir hjá tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli við að gegnumlýsa farangur úr flugvélinni FI-503 sem kom frá Amsterdam og lenti kl. 16:23, en farangur þessi átti að fara áfram sama dag með öðru flugi til New York. Tösku, sem merkt var farþeganum K. Fellner, var rennt í gegnum röntgenvél í tollgæslubifreið á flughlaði. Kom þá í ljós á skjá röntgenvélarinnar óþekktur massi, sem ákveðið var að skoða frekar. Var taskan flutt á öryggisleitarsvæði í flugstöðvarbyggingunni. Farþeginn Kurt Fellner, ákærði í máli þessu, var kallaður til aðstoðar á öryggisleitarsvæðið og hann beðinn um að bera kennsl á töskuna og opna lás á henni. Játaði ákærði að eiga töskuna og opnaði hann síðan talnalás hennar. Við leit í töskunni kom í ljós falskur botn. Var ákveðið að fjarlægja hann og komu þá í ljós töflur innpakkaðar í plast. Aðspurður kvaðst ákærði ekki vita hvað falið væri í töskunni. Eftir þetta var ákærði handtekinn og færður til yfirheyrslu hjá lögreglu. Við talningu og vigtun efna, sem fundust í áðurnefndri ferðatösku, reyndust vera samtals 67.485 töflur og 13,91 grömm af töflumulningi. Sýni úr pakkningunum, alls 140, voru send á Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði til rannsóknar. Samkvæmt matsgerð Jakobs Kristinssonar dósents við rannsóknarstofuna var staðfest að öll sýnin innhéldu MDMA-klóríð. II. Við aðalmeðferð málsins gáfu þrír starfsmenn tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli skýrslu. Þráinn L. Brynjólfsson, tollvörður, kvað ákærða hafa verið kallaðan upp eftir að í ljós kom óþekktur massi í tösku merktri honum. Ákærði hefði borið kennsl á töskuna og opnað talnalás hennar án nokkurs hiks. Eftir að fatnaður hafði verið tekinn upp úr töskunni hefði komið í ljós að ofarlega í henni var hólf. Ákærði hefði verið spurður um hvað væri í töskunni og hefði hann þá yppt öxlum og glott. Falski botninn á töskunni hefði verið rifinn upp í einu horni töskunnar og hefðu þá komið í ljós töflur innpakkaðar í plast. Ákærði hefði enn verið spurður um hvað væri í töskunni, hann litið til tollvarðanna, glott og yppt öxlum. Í framhaldi af því hefði hann verið handtekinn. Vitnið kvaðst sjálft hafa tekið föt upp úr töskunni. Hefði þar verið um að ræða gömul og notuð föt. Ákærði hefði hins vegar verið í glænýjum jakkafötum með verðmiða á og í nýjum skóm. Ákærði hefði beðið um að fá að fara í gömlu fötin í flugstöðinni. Vitnið kvað ákærða hefði horft á horn töskunnar sem rifið var upp og glott. Taskan hefði legið á gólfinu í litlum leitarklefa. Kári Gunnlaugsson, deildarstjóri bar í meginatriðum á sama veg um atvik og vitnið Þráinn L. Brynjólfsson. Kvað vitnið ákærða hafa borið kennsl á tösku sína og opnað talnalás hennar óhikað. Í ljós hefði komið falskur botn á töskunni. Ákærði hefði verið spurður hvað væri undir falska botninum, en hann aðeins yppt öxlum og glott. Vitnið fullyrti að ákærði hefði séð töflurnar í töskunni eftir að búið var að lyfta falska botninum upp. Þorsteinn Haraldsson yfirtollvörður kvaðst ekki hafa verið viðstaddur er taska ákærða var opnuð, en komið að málinu og tilkynnt ákærða að hann væri handtekinn. Vitnið kvaðst hafa séð tösku ákærða opna í leitarklefanum þar sem ákærði var og hefði ekki farið á milli mála hvað í töskunni var. Ekki hefði átt að geta farið framhjá ákærða að verið var að fara í gegnum farangur hans. Auk framangreindra vitna komu rannsóknarlögreglumennirnir Hrannar Þór Arason, Hrafn V. Ásgeirsson og Kristján Kristjánsson fyrir dóminn sem vitni. Þá var tekin símaskýrsla af vitninu Jakobi Kristinssyni dósent við Rannsóknarstofu Háskólans í lyfja- og eiturefnafræðum. III. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði ekki geta svarað því hvort hann hefði komið með til landsins í tösku þau fíkniefni sem í ákæru væru tilgreind. Hann vissi það ekki. Hann skýrði annars svo frá, að hann hefði farið frá Dóminíska lýðveldinu heim til Vínarborgar síðastliðið haust með viðkomu í Amsterdam, þar sem hann hefði þurft að dveljast daglangt. Þar hefði hann kynnst ungum manni, Marcial að nafni, sem hefði boðist til að hjálpa honum þar sem ákærði skildi ekki tungumálið í Hollandi. Þessi ungi maður hefði veitt honum aðstoð á ýmsa vegu, m.a. gengið frá farmiða hans. Sem gagngreiða hefði hann beðið ákærða að taka ferðatösku með sér til Bandaríkjanna er ákærði héldi aftur til Dóminíska lýðveldisins þar sem hann hafi aðsetur. Eftir dvöl í Vínarborg kvaðst ákærði hafa tekið lest til Amsterdam, en þar hefði hann átt að bíða í tvo daga. Í Amsterdam hefði ungi maðurinn farið með hann í íbúð þar sem hann hefði þurft að afhenda vegabréf sitt og farmiða. Ákærði kvaðst hafa orðið órólegur yfir þessu en honum hefði þá verið sagt að nauðsynlegt væri að fá vegabréf hans svo unnt yrði að umskrifa farseðil hans. Þennan sama dag hefði maður, sem var kallaður Primo, komið í íbúðina og sótt farmiða ákærða og vegabréf. Að kvöldi þessa dags hefði Primo þessi hringt og sagt að allt væri klárt og að ákærði ætti flug til New York á fimmtudag. Er ákærða var bent á að í skýrslum hans hjá lögreglu væri haft eftir honum að menn þessir hefðu keypt handa honum farseðil á flugvellinum í Amsterdam, gaf ákærði þá skýringu, að kunningi hans á ferðaskrifstofu í Dóminíska lýðveldinu hefði útvegað honum svokallaðan “last minute” farmiða. Sá miði hefði verið á nafni annars manns. Á þessum miða hefði hann komið frá Dóminíska lýðveldinu til Amsterdam. Aðeins hefði þurft að breyta nafninu á miðanum Hann hefði því látið manninn í Amsterdam hafa þennan miða og hann aftur látið ákærða hafa nýjan miða. Ákærði kvaðst hafa flogið með Martin Air frá Dómíníska Lýðveldinu til Amsterdam en síðan með Flugleiðum áleiðis til New York. Ákærði kvað annan mannanna í Amsterdam hafa afhent honum farmiðann og vegabréfið er þeir stigu upp í bifreið og héldu út á flugvöll í Amsterdam. Beint við innganginn í flugstöðina hefði honum verið afhent ferðataskan. Hann hefði spurt hvort hann mætti opna töskuna og setja úlpu sína í hana og jafnframt spurt hvað hann ætti að gera við töskuna. Honum hefði þá verið sagt að ekkert vandamál væri með töskuna. Hann tæki hana með sér í flugið til New York. Þar biði hans stór svertingi, sem hann ætti að afhenda töskuna. Hann myndi spyrja hvaðan ákærði væri að koma og ætti ákærði að svara: “ Frá Austurríki.” Þetta hefði átt að vera einhvers konar leyniorð. Hann hefði síðan átt að afhenda manni þessum töskuna og halda síðan áfram ferð sinni heim. Aðspurður hvort hann hefði átt að fá eitthvað greitt fyrir þetta kvað ákærði til tals hafa komið að honum yrði greiddur aukakostnaður sem hlytist af því að kaupa flugmiða frá New York til Dóminíska lýðveldisins. Honum yrði látið það fé í té. Ekki hefði verið beint talað um ákveðna upphæð og hefði hann því ekki vitað hve mikið hann átti að fá. Ákærða var bent á ósamræmi í framburðum sínum. Í skýrslum sínum hjá lögreglu hefði hann sagt að mennirnir í Amsterdam hefðu keypt farseðil fyrir hann og eins að hann ætti að fá 5000 dollara greidda. Þetta skýrði ákærði svo, að mennirnir hefðu rætt um 5000 dollara, en hann hefði ekki vitað hvort hann ætti að fá þá upphæð. Hann hefði átt að ræða þetta við manninn í New York, sem talaði spænsku. Í skýrslu, sem ákærði gaf fyrir dómi er fyrst var krafist gæsluvarðhalds yfir honum, sagði hann að hann myndi fá 5000 dollara kæmi hann töskunni til New York. Honum hefði þótt þetta undarlegt, en verið búinn að hugsa sér að með þessum peningum sem hann fengi fyrir flutninginn gæti hann fjármagnað orlof sem hann var að fara í og fleira sem hann þurfti að borga. Ákærði kvaðst hafa spurt mennina í Amsterdam hvort eiturlyf væru í töskunni og fengið þau svör að ekkert vandamál væri varðandi það sem í töskunni væri. Vegna þessa framburðar var ákærða bent á framburð sinn hjá lögreglu varðandi þetta atriði. Í skýrslu ákærða hjá lögreglu 1. október 2001 hefði honum verið bent á að í yfirheyrslu 28. september hefði hann sagst hafa vitað að eitthvað væri í töskunni sem hann væri að flytja á milli landa og hann spurður um það hvernig hann hefði vitað það. Ákærði hefði svarað lögreglu því til að hann hefði vitað þetta vegna þess að honum var sagt að þegar hann skilaði töskunni í New York þá fengi hann peninga. Það hlyti því eitthvað að hafa búið undir, því það borgi enginn flug og síðan peninga fyrir að flytja tösku til New York. Hann hefði spurt hvort eiturlyf væru í töskunni en honum verið sagt að hafa engar áhyggjur því svo væri ekki. Aðspurður hvað hefði komið til að hann spurði manninn hvort fíkniefni væru í töskunni svaraði ákærði lögreglu því til að hann hefði aldrei spurt beint um það. Hann hefði hins vegar spurt hvað væri í töskunni og honum verið sagt að það væru engin vandamál. Hann hefði aldrei tekið að sér að flytja töskuna hefði hann vitað að eiturlyf væru í henni. Í sömu yfirheyrslu kvaðst ákærði hafa grunað að eitthvað væri ólöglegt við flutninginn á töskunni þar sem mennirnir hefðu boðist til að borga flugið og borga á hann föt fyrir að flytja hana. Hann hefði alltaf fengið þau svör að þetta væri ekkert vandamál. Í sömu yfirheyrslu sagði ákærði að maðurinn í New York hefði átt að greiða honum 5000 dollara við afhendingu á töskunni. Fyrir dóminum kvaðst ákærði sennilega ekki hafa spurt hvort eiturlyf væru í töskunni heldur bara hvað væri í henni. Þá kvaðst ákærði hafa grunað að eitthvað ólöglegt væri í töskunni vegna greiðslunnar sem hann átti að fá. Hann hefði grunað að einhver skjöl kynnu að vera í töskunni eða eitthvað sem honum kæmi ekki við. Honum hefði alltaf verið sagt að þetta væri ekkert mál. Hann hefði því ekkert hugsað út í þetta og ekki grunað að um eiturlyf væri að ræða. Ákærði kvaðst hafa verið töskulaus og án alls farangurs er hann fór heim til Vínarborgar. Hann kvað glæný föt hafa verið í töskunni er hann opnaði hana á flugvellinum í Amsterdam til þess að setja úlpuna sína í hana. Þetta hefðu verið ýmis konar föt, t.d. gallabuxur, joggingföt, nærföt, sokkar, tvö pör af skóm og nærskyrtur. Ákærði kvaðst hafa opnað töskuna á flugvellinum í Keflavík, tollvörður tekið fötin úr henni og hefði taskan þá reynst vera tóm. Annar tollvarðanna hefði þá tekið hníf og sett hann niður með hlið töskunnar að innanverðu og kinkað kolli til félaga síns. Eftir það hefði ákærði verið settur í handjárn og leiddur í burtu. Hann hefði því ekki séð er falski botninn var tekinn úr töskunni. Honum hefði fyrst verið greint frá eiturlyfjunum um kvöldið þegar verjandi hans kom á lögreglustöðina. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt mennina sem hann hitti í Amsterdam fyrir. Hann kvaðst hafa fengið miða með nöfnum þeirra og símanúmerum, en þekkti þá ekki undir þeim nöfnum sem lögreglan hafði aflað upplýsinga um að væru skráð fyrir þessum símanúmerum. IV. Sannað telst í máli þessu, að fíkniefni þau er í ákæru greinir fundust við leit í ferðatösku, sem ákærði hafði meðferðis á leið sinni frá Amsterdam til New York. Fundust fíkniefnin undir fölskum botni töskunnar. Ákærði kannast hvorki við að hafa átt fíkniefnin né að hafa vitað að fíkniefni væru í ferðatöskunni. Ákærði hefur á hinn bóginn viðurkennt að hafa tekið að sér að flytja þessa tösku til New York fyrir tilgreinda aðila í Amsterdam gegn 5000 dollara þóknun. Þótt ákærði neiti vitneskju sinni um fíkniefnin kannast hann þó við að hafa grunað að ekki væri allt með felldu í ljósi þeirrar greiðslu sem hann átti að fá fyrir viðvikið. Í máli þessu hefur gætt ósamræmis í framburði ákærða í mörgum atriðum eins og vikið var að hér að framan. Þannig hefur ákærði ýmist haldið því fram að umsamið hafi verið að hann fengi 5000 dali fyrir flutninginn á töskunni eða að ekki hafi verið rætt um ákveðna upphæð. Þá hefur framburður ákærða um farseðil þann er hann kveðst hafa afhent mönnunum í Amsterdam verið ruglingslegur. Hið sama á við um eftirgrennslan ákærða um innihald töskunnar, en ákærði hefur ýmist borið að hann hafi spurt mennina í Amsterdam hvort fíkniefni væru í töskunni eða aðeins hvað væri í töskunni. Vitni hafa og borið að í tösku ákærða hafi verið notaður fatnaður en sjálfur hafi hann verið í glænýjum fötum er hann var handtekinn. Ákærði heldur því aftur á móti fram að í töskunni hafi verið talsvert af nýjum klæðnaði sem mennirnir í Amsterdam hafi látið í töskuna og hann hafi fyrst séð er hann opnaði töskuna í flugstöðinni í Amsterdam til þess að láta úlpu sína í hana. Þegar atvik málsins eru virt heildstætt og sérsatklega litið til framangreindra atriða, þykir ólíkindablær vera á frásögn ákærða sem varpar verulegri rýrð á sannleiksgildi hennar. Þykir ákærði ekki hafa getað gefið haldbærar skýringar á háttsemi sinni. Verður framburður hans metinn sem fyrirsláttur einn. Er það mat dómsins með vísan til framanritaðs að sannað þyki að ákærði hafi vitað að í farangri hans væri mikið magn MDMA fíkniefna sem flytja ætti til Bandaríkjanna og koma þar í sölu og dreifingu. Í 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna gegn ólöglegri verslun með fíkniefni og skynvilluefni frá 20. desember 1988, sem tók gildi gagnvart Íslandi 1. desember 1997, en Bandaríkjunum 11. nóvember 1990, er mælt fyrir um það, að hver aðili hans skuli meðal annars lýsa þá háttsemi refsiverða, sé hún framin af ásetningi, að flytja inn eða út ólögleg fíkniefni eða skynvilluefni eða hafa í vörslum sínum slík efni í ólögmætum tilgangi. Óumdeilt er í málinu, að dreifing og sala fíkniefnisins MDMA er refsiverð í Bandaríkjunum. Óumdeilt er einnig að verknaðarlýsing 2. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga tekur ekki einungis til fyrirhugaðrar sölu eða afhendingar ólöglegs fíkniefnis hér á landi heldur einnig í öðrum löndum, sem lýsa meðferð hættulegra ávana- og fíkniefna refsiverða, enda nær íslensk lögsaga samkvæmt 1. tl. 4. gr. almennra hegningarlaga jafnframt til brota, sem beinast að erlendum hagsmunum, sbr. dómur Hæstaréttar frá 8. febrúar 2001 í máli nr. 433/2000. Þeirri vörn ákærða, að ósannað sé, að allar 67.485 MDMA töflurnar, sem fundust í fórum hans, hafi að geyma fíkniefni, þar sem einungis 140 þeirra hafi verið teknar til rannsóknar, er hafnað með vísan til framangreinds hæstaréttardóms, en þar var sýnataka og rannsókn efna í sambærilegu máli talin hafa farið fram í samræmi við áralanga venju um könnun ætlaðra fíkniefna og hefðu íslenskir dómstólar lagt þá starfshætti til grundvallar dómum sínum. Samkvæmt framansögðu telst sannað að ákærði hafi gerst sekur um brot sem varðar við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 64/1974 og lög nr. 32/2001. Ákærði hefur eigi sætt refsingu svo kunnugt sé. Ákærði á sér engar málsbætur. Hæstiréttur hefur í mörgum dómum sínum á undanförnum árum ákveðið þung refsiviðurlög vegna meðferðar á fíkniefninu MDMA hér á landi, en það hefur verið álitið eitt hið hættulegasta á fíkniefnamarkaði, sbr. H. 1997:328. Hefur ekkert komið fram sem haggar því áliti. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar frá 8. febrúar 2001 var maður sakfelldur fyrir að hafa í vörslum sínum 14.292 töflur og 22,49 grömm af töflumulningi með fíkniefninu MDMA, sem hann ætlaði að flytja til Bandaríkjanna og selja þar í ágóðaskyni. Í héraði var refsing ákveðin 9 ára fangelsi, en á þeim tíma var hámarksrefsing fyrir slík brot 10 ára fangelsi. Segir í dómi Hæstaréttar að í málinu sé magn þessa fíkniefnis margfalt meira en áður hafi komið til kasta dómstóla. Séu því engin efni til þess að hnika refsiákvörðun héraðsdóms, sbr. og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Magn fíkniefna í því máli sem hér er til meðferðar er tæplega fimmfalt magn þeirra fíkniefna sem ákærði í framangreindu máli hafði í vörslum sínum. Þá er brot ákærða framið eftir gildistöku laga nr. 32/2001 um breytingu á 173, gr a almennra hegningarlaga þar sem hámarksrefsing var hækkuð úr 10 ára fangelsi í 12 ára fangelsi. Með vísan til framanritaðs og að teknu tilliti til þess að með dreifingu þeirra fíkniefna sem hér um ræðir hefði heilbrigði ótiltekins fjölda manna verið stefnt í voða, þykir eigi verða hjá því komist að dæma ákærða til að sæta hámarksrefsingu, fangelsi í 12 ár. Skiptir þá engu þótt leggja verði til grundvallar að ákærði hafi tekið að sér að flytja fíkniefnin til Bandaríkjanna fyrir aðra. Frá refsivist ákærða ber að draga með fullri dagatölu óslitna gæsluvarðhaldsvist hans frá 28. september 2001. Með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233/2001 skal gera upptækar 67.485 töflur af fikniefninu MDMA og 13,91 g af sama fíkniefni. Dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjarnar Jónssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Guðrúnu Sesselju Arnardóttur fulltrúa ríkissaksóknara. Finnbogi H. Alexandersson, Guðmundur L. Jóhannesson og Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómarar kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Kurt Fellner, sæti fangelsi í 12 ár. Til frádráttar refsivist ákærða skal koma gæsluvarðhaldsvist hans frá 28. september 2001 með fullri dagatölu. Ákærði skal þola upptöku á 67.485 töflum af fíkniefninu MDMA og 13,91 g af sama fíkniefni. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjarnar Jónssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur.
Mál nr. 658/2016
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Kröfulýsing Löggeymsla Málshöfðunarfrestur Lögjöfnun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna tvær kröfur sem A hafði lýst við slit S hf. Hvað varðaði aðra kröfuna, sem var til komin vegna þeirrar ráðstöfunar S hf. að leysa til sín innstæðu á handveðsettum innlánsreikningi A vegna uppgjörs aðilanna á samningum um afleiðuviðskipti, var talið að kröfulýsing A hefði verið svo óljós að henni bæri að hafna. Um hina kröfuna, sem reist var á því að S hf. hefði valdið A tjóni með óréttmætri löggeymslu í fasteign hans eftir að héraðsdómi í máli þeirra hefði verið áfrýjað til Hæstaréttar, sagði hins vegar að samkvæmt 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. mætti höfða sjálfstætt mál til heimtu skaðabóta samkvæmt 42. gr. laganna innan þriggja mánaða frá því þeim, sem bóta krefðist, hefði orðið kunnugt um niðurfellingu gerðar. Eðli máls samkvæmt yrði þessu ákvæði beitt með lögjöfnun þegar bú þess, sem fengið hefði fjármuni tryggða með gerð á borð við löggeymslu, væri tekið til gjaldþrotaskipta, enda væri aðstaða kröfuhafa í báðum tilvikum sambærileg. Þar sem A hefði ekki lýst kröfu um skaðabætur vegna löggeymslunnar innan þriggja mánaða frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar bæri einnig að hafna þeirri kröfu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson,Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16.september 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 30. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2016 þar sem því var hafnað aðtvær kröfur sóknaraðila, sem hann lýsti við slit varnaraðila, skyldu njótaréttar sem búskröfur samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. þeirra laga. Sóknaraðili krefst þess að fyrrgreindumkröfum hans, annars vegar að fjárhæð 27.774.094 krónur og hins vegar að fjárhæð25.610.744 krónur, verði skipað í réttindaröð við slit varnaraðila meðáðurnefndum hætti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IMálsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Viðslit varnaraðila gilda almennt sömu reglur um kröfur á hendur honum og viðgjaldþrotaskipti, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Samkvæmt 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991 skulukröfur, sem lýst er á hendur þrotabúi, tilteknar eins skýrt og verða má, svosem fjárhæð kröfu í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð.Í kröfulýsingu skal enn fremur greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggir réttsinn á hendur þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þarf að greina samhengisvegna. Þegar kröfulýsingarfresti er lokið skal skiptastjóri gera skrá um þærkröfur sem komið hafa fram, þar sem hann lætur í ljós sjálfstæða afstöðu sínatil þess hvort og þá hvernig hann telji að viðurkenna eigi hverja kröfu um sig,sbr. 1. mgr. 119. gr. laganna. Rísi ágreiningur um lýsta kröfu og ekki tekst aðjafna hann skal skiptastjóri beina honum til héraðsdóms eftir 171. gr. sömulaga. Skal héraðsdómari gefa kröfuhafa sem sóknaraðila málsins kost á að skilagreinargerð af sinni hálfu þar sem fram á að koma til fullnaðar hverjar kröfurhann hafi uppi fyrir dómi og á hverju þær séu byggðar, sbr. 1. mgr. 177. gr.laganna. Á sama hátt skal þrotabúinu sem varnaraðila gefinn kostur á að leggjafram greinargerð af sinni hendi, þar sem fram komi kröfur hans um formhlið ogefnishlið máls, sbr. 2. mgr. lagagreinarinnar. Af framangreindum ákvæðum leiðir að kröfulýsing áhendur þrotabúi skal vera ákveðin og ljós, einkum um fjárhæð kröfu sé umpeningakröfu að ræða. Einnig þarf að greina helstu málsástæður, sem búa að bakikröfunni, þar á meðal hvernig kröfufjárhæðin er reiknuð eða fundin út, en eftiratvikum má vísa um það til meðfylgjandi gagna, sbr. 3. mgr. 117. gr. laga nr.21/1991. Skiptastjóra er í fyrstu einungis ætlað að taka afstöðu til þess hvorthann telji rétt að viðurkenna kröfu og þá hvernig, svo sem hvort hún skuliviðurkennd að öllu leyti eða hluta og hvar henni skuli skipað í réttindaröð. Séágreiningi um lýsta kröfu beint til héraðsdóms á hvor aðili um sig rétt á aðskila greinargerð þar sem gert er ráð fyrir að þeir greini málsástæður sínar ogvísi til gagna, málstað sínum til stuðnings. Er þetta í fyrsta sinn semþrotabúinu gefst eftir lögunum kostur á að tefla fram málsástæðum af sinnihendi sem andsvör við kröfum og málsástæðum kröfuhafa í samræmi við meginregluréttarfars um jafnræði aðila fyrir dómi. Samkvæmt þessu var héraðsdómi rétt að lítatil þeirra málsástæðna, sem komu fram í greinargerð varnaraðila jafnt semsóknaraðila, við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar.IIÍ upphaflegri kröfulýsingu sóknaraðila áhendur varnaraðila 3. nóvember 2009 var lýst kröfu að höfuðstól 19.968.169krónur á grundvelli 109. gr. laga nr. 21/1991 og tekið fram að hún tæki tilinnstæðu sem væri sérgreind á tilteknum innlánsreikningi sóknaraðila hjá varnaraðila.Vísað var til meðfylgjandi yfirlits yfir stöðu reikningsins 9. september samaár þótt ljóst væri samkvæmt gögnum málsins að 6.000.000 krónur hafi veriðmillifærðar af honum til sóknaraðila þremur dögum síðar. Í kröfulýsingusóknaraðila 8. nóvember 2013, að gengnum dómi Hæstaréttar 24. janúar sama ár ímáli nr. 253/2012, var upphaflega kröfulýsingin uppfærð og krafist„endurgreiðslu á oftekinni tryggingarfjárhæð“ af sama innlánsreikningi aðhöfuðstól 27.151.571 króna á grundvelli 3. töluliðs 110. gr. laga nr. 21/1991. Ísamræmi við dóm Hæstaréttar var í hinni nýju kröfulýsingu gengið út frá því að8. október 2008 eða við lok svonefndra skiptasamninga, sem aðilar höfðu gertmeð sér, hafi varnaraðili eignast kröfu á hendur sóknaraðila að fjárhæð13.656.392 krónur vegna hækkunar á markaðsvirði nánar greindraríkisskuldabréfa, en inneign sóknaraðila á innlánsreikningnum verið nokkruhærri. Sóknaraðili hélt því jafnframt fram að svo hefði verið um samið millihans og varnaraðila að hann „héldi skortsölustöðu“ ríkisskuldabréfanna til 12.desember 2008 þegar þau voru á gjalddaga, en það hefði haft þau áhrif, eftir þvísem helst verður skilið af málatilbúnaði sóknaraðila, að krafa varnaraðilahefði þá átt að falla niður. Ekki var hins vegar að finna neina skýringu á þvíí kröfulýsingunni, sem sóknaraðili hefur ekki hvikað frá, hvers vegna varnaraðilihefði vegna þessa verið skylt að greiða, fyrir utan það að krafa hans félliniður, 13.656.392 krónur inn á umræddan innlánsreikning varnaraðila. Samkvæmtöllu framansögðu er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hafna beri fyrri kröfusóknaraðila vegna þess hversu óljós kröfulýsing hans var.Í 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. segir að höfða megi sjálfstætt mál til heimtuskaðabóta samkvæmt 42. gr. laganna innan þriggja mánaða frá því þeim, sem bótakrefst, varð kunnugt um höfnun beiðni um gerðina, um niðurstöðustaðfestingarmáls eða um niðurfellingu gerðar af öðrum sökum. Eðli málssamkvæmt verður þessu ákvæði beitt með lögjöfnun um það tilvik þegar bú þess,sem hefur fengið fjármuni tryggða með gerð á borð við löggeymslu, er tekið tilgjaldþrotaskipta, enda er aðstaða kröfuhafa í báðum tilvikum sambærileg, svosem sjá má af því að lýsing kröfu í þrotabú slítur fyrningu kröfuréttinda ásama hátt og málssókn, sbr. 1. mgr. 15. gr. og 2. mgr. 18. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt því bar sóknaraðila að lýsa kröfuum skaðabætur vegna löggeymslu, sem gerð var hjá honum að kröfu varnaraðila 7.maí 2012, innan þriggja mánaða frá uppkvaðningu fyrrgreinds dóms Hæstaréttar24. janúar 2013. Þar sem sóknaraðili gerði það ekki verður staðfest sú niðurstaðahéraðsdóms að þessi hluti af síðari kröfu hans á hendur varnaraðila skulihafnað.Að öðru leyti en að framan greinir verður hinnkærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Arnar Sigurðsson, greiði varnaraðila,SPB hf., 500.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2016I.Máli þessu, sem erágreiningsmál um slitameðferð varnaraðila, var beint til dómsins 24. mars 2014með bréfi slitastjórnar varnaraðila með vísan til 120. gr., sbr. 171. gr. laganr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Málið var tekið til úrskurðar 24. ágúst 2016.Sóknaraðili krefst þess að krafa hans í bú varnaraðila, auðkennd nr. 229 íkröfuskrá, eins og hún hefur verið uppfærð, samtals að höfuðstól 27.774.994krónur, verði viðurkennd sem búskrafa í búið,samkvæmt 110. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Auk þess krefstsóknaraðili viðurkenningar á kröfu til dráttarvaxta úr hendi varnaraðila,samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, af höfuðstólkröfunnar, frá 12. desember 2013 til greiðsludags og að hún njóti einnig stöðubúskröfu.Til varakrefst sóknaraðili viðurkenningar á því að krafa hans í bú varnaraðila,auðkennd nr. 229 í kröfuskrá, auk sömu dráttarvaxtakröfu og í aðalkröfugreinir, verði viðurkennd sem skaðabótakrafa á hendur varnaraðila er njótistöðu búskröfu samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991.Sóknaraðilikrefst þess enn fremur að krafa hans í bú varnaraðila, auðkennd nr. 251 íkröfuskrá, samtals að höfuðstól 25.610.744 krónur, verði viðurkennd sembúskrafa í búið, samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991. Loks krefst sóknaraðili málskostnaðarúr hendi varnaraðila samkvæmt málskostnaðarreikningi eða mati dómsins, að teknutilliti til virðisaukaskatts.Varnaraðili krefst þessaðallega að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað en til vara að kröfursóknaraðila verði lækkaðar verulega.Jafnframt er þess krafisttil vara að krafa sóknaraðila auðkennd nr. 229 í kröfuskrá varnaraðila njótistöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Þess er í öllumtilvikum krafist að sóknaraðili verði dæmdur til þess að greiða varnaraðila málskostnaðað skaðlausu, að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðumálskostnaðaryfirliti, að teknu tilliti til skyldu varnaraðila til greiðsluvirðisaukaskatts af málflutningsþóknun.II.Upphaf þessa máls márekja til þess að sóknaraðili gerði 13. júní 2008 tvo samninga við varnaraðilaum afleiðuviðskipti. Um var að ræða svonefnda skiptasamninga sem fólu í sér aðhvor aðili bar áhættu af þróun tiltekinna fjármálagerninga fram að ákveðnumuppgjörsdegi, 8. október sama ár. Annars vegar var miðað við ríkisskuldabréfaflokkinnRB 08 1212 og hins vegar skuldabréfaflokkinn EXIS 08 1008. Ábyrgð á hækkunmarkaðsverðs RB 08 1212 hvíldi á herðum sóknaraðila en varnaraðili barsamsvarandi ábyrgð á hækkun EXIS 08 1008. Til tryggingar áskuldbindingum sínum samkvæmt samningunum hafði sóknaraðili lagt að handveðiinnlánsreikning sinn hjá varnaraðila, sbr. tryggingarbréf dagsett 24. júní2007. Handveðréttur varnaraðila náði til allra skulda og skuldbindingasóknaraðila við varnaraðila, þ.m.t. vegna skiptasamninganna. Þá var öllinnstæða reikningsins, eins og hún var á hverjum tíma, lögð að handveði. Á uppgjörsdegisamninganna, 8. október 2008, lá fyrir að markaðsvirði RB 08 1212, hafði hækkaðum sem nam 13.656.392 kr. samkvæmt samningi aðila og var sú fjárhæð óumdeild. Aðilagreindi aftur á móti á um hvort sóknaraðili bæri jafnframt ábyrgð á lækkun EXIS08 1008 sem nam verulegri fjárhæð. Auk þess taldi sóknaraðili að varnaraðilihefði skuldbundið sig til að framlengja samning um svokallaða skortstöðusóknaraðila með RB 08 1212, út líftíma þeirra, þ.e. til 12. desember 2008. Ágrundvelli þágildandi 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki,sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, tók Fjármálaeftirlitið (FME) ákvörðun, dagsetta21. mars 2009, þar sem meðal annars var lagt fyrir varnaraðila að leitaheimildar til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr.21/1991 (gþl.), sbr. kafla XII A í lögum nr. 161/2002. Í kjölfarið sóttivarnaraðili um heimild til greiðslustöðvunar og var sú heimild veitt til 15.júní 2009 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2009. Þann 27. mars2009 var með sérstakri ákvörðun FME skipuð skilanefnd fyrir varnaraðila sem varfalið að fara með öll málefni félagsins, þ.m.t. að hrinda í framkvæmdákvörðunum FME, og hafa umsjón með allri meðferð eigna þess, svo og að annastrekstur félagsins að öðru leyti. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 19. maí 2009 var varnaraðila, að beiðni skilanefndar, skipuðslitastjórn samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr.44/2009 og 4.tl. ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Störfumskilanefndar lauk frá og með 1. janúar 2012 þegar verk hennar féllu tilslitastjórnar samkvæmt 3. ml. 3. tl. ákvæðis V til bráðabirgða við lög nr.161/2002.Sóknaraðili í máli þessulýsti upphaflega kröfu til slitastjórnar varnaraðila með bréfi, dags. 3.nóvember 2009, að fjárhæð 23.186.150 krónur. Þar af nam höfuðstóll kröfunnar19.968.169 kr., vextir 205.395 kr. en dráttarvextir 3.012.586 kr. Íkröfulýsingunni var vísað til 109. gr. laga nr. 21/1991, með vísan til þess aðkrafan tæki til innistæðu sem væri sérgreind á innlánsreikningi kröfuhafa nr.0229597ICEBIDISK00I. Forsendum að baki kröfulýsingunni var síðan lýst með eftirfarandihætti: Krafan byggir á því aðSparisjóðabanki Íslands hf. hafi neitað að afhenda kröfuhafa inneign afhandveðsettum reikning hans hjá bankanum, eftir að fyrir lá að kröfuhafiskuldaði bankanum ekki neitt eftir uppgjörsdag tveggja skiptasamninga semhandveðinu var ætlað að tryggja efndir á. Þvert á móti skuldi SparisjóðabankiÍslands hf. honum talsverða fjárhæð á grundvelli nefndra skiptasamninga (ekkier gerð sjálfstæð krafa um þá greiðslu vegna þess mats að útilokað sé að húnkomi til greiðslu úr búinu). Síðasta yfirlit semkröfuhafi fékk frá Sparisjóðabanka Íslands hf. um stöðu á reikningi sínum erdagsett þann 9. september 2009 en sýnir síðast stöðu reikningsins miðað við 19.ágúst það ár. Gerð er krafa um samningsvexti frá þeim tíma (sem byggjast á 1mánaðar REIBOR þar sem vaxtatafla bankans er ekki lengur aðgengileg og ekkihægt að staðreyna vexti bankans á þeim tíma) til 11. september 2008, þegarkröfuhafi krafðist afhendingar á inneigninni á reikningi sínum. Þá er krafistdráttarvaxta skv. ákvörðun Seðlabanka Íslands frá þeirri dagsetningu til 22.apríl 2009. Verði ekki fallist á aðkrafan heyri undir 109 gr. laga nr. 21/1991 er því til vara haldið fram að hún heyriundir 112. gr. sömu laga.Ekki náðist samkomulagmilli aðila um uppgjör þeirra skiptasamninga aðila sem raktir eru hér að framanog leysti varnaraðili því til sín framlagt handveð, innstæðu að fjárhæð15.593.711 kr., þann 17. desember 2009. Krafa varnaraðila vegna hækkunar RB 081212, að höfuðstól 13.656.392 kr., var þá að fjárhæð 17.414.161 kr. meðáföllnum vöxtum. Í kjölfarið höfðaði varnaraðili mál gegn sóknaraðila til aðknýja á um efndir sóknaraðila samkvæmt samningunum.Með tölvubréfi, dags. 13.janúar 2010, hafnaði slitastjórn varnaraðila þeirri kröfu sem sóknaraðili lýsti3. nóvember 2009. Sóknaraðili mótmælti höfnuninni samdægurs með tölvubréfi. Á jöfnunarfundi umkröfuna 24. febrúar 2010 breytti slitastjórn afstöðu sinni í höfnun að svostöddu og var ákveðið að bíða úrslita í dómsmáli SPB hf. gegn sóknaraðila semlaut að uppgjöri skiptasamninga, m.a. um réttmæti þess að skuldajafna inneignsóknaraðila á fyrrgreindum innlánsreikningi við skuld hans við varnaraðila. Áskiptafundinum var bókað að réttmæti kröfu 229 myndi ráðast af úrslitumdómsmálsins en í fundargerðinni sagði orðrétt: Ljóst er að efkröfulýsandi verður sýknaður af kröfu Sparisjóðabankans eða reynist krafanlægri en sem nemur tryggingunni, eignast kröfulýsandi búskröfu á hendurSparisjóðabankanum, sem nemur eftirstöðvum þeirrar tryggingar sem var ráðstafaðupp í kröfu Sparisjóðabankans.Með dómi HéraðsdómsReykjavíkur 10. febrúar 2012 var sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila57.486.958 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 8. október 2008 til greiðsludags. Með dómi Hæstaréttar frá24. janúar 2013 í máli nr. 253/2012 sýknaði Hæstiréttur hins vegar sóknaraðilaaf kröfum varnaraðila. Í forsendum dómsHæstaréttar kemur meðal annars fram að ljóst sé að sóknaraðili hafi í samningumaðila tekið á sig áhættu af hækkun, sem kynni að verða á markaðsvirðiríkisskuldabréfa fram til lokadags, og hið sama eigi við um varnaraðila að þvíer taki til hugsanlegrar hækkunar á virði víxla á hendurExistahf.Féllst Hæstiréttur á að samningana bæri að skýra svo að áhætta hvors um sighafi takmarkast við hækkun viðmiðunarbréfa hans en lækkun fallið þar utan við.Á lokadegi samninganna hafi jöfnuður þannig verið 13.656.392 krónur,varnaraðila í hag. Í dóminum segir síðan svo: Að framan var komist aðþeirri niðurstöðu að á grundvelli skiptasamninganna hafi skuld aðaláfrýjandavið gagnáfrýjanda numið 13.656.392 krónum 8. október 2008. Ekki liggur fyrirhvenær gagnáfrýjandi gekk að hinni veðsettu innstæðu aðaláfrýjanda hjá honum.Að gættri greiðslu á 6.000.000 krónum til aðaláfrýjanda 12. september 2008verður ráðið að inneign á umræddum reikningi hafi 8. október 2008 numið hærrifjárhæð en svaraði skuld hans vegna uppgjörs skiptasamninganna, engagnáfrýjanda hefði verið í lófa lagið að taka af tvímæli um þetta ef svo varekki. Verður því að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi þar með fengið kröfu sínaá hendur aðaláfrýjanda greidda. Að þessu virtu verður krafa aðaláfrýjanda umsýknu tekin til greina.Með bréfi, dags. 8.nóvember 2013, sendi sóknaraðili kröfulýsingu til slitastjórnar varnaraðila en íbréfinu kom fram að annars vegar væri um að ræða „uppfærða kröfulýsingu frá 3.nóvember 2009“ og hins vegar „nýja kröfu á grundvelli atvika sem orðið [hefðu]eftir að bú SPB hf. var tekið til slitameðferðar“. Um fyrra atriðið sagði svo íkröfulýsingunni: Þann 3. nóvember 2009lýsti [sóknaraðili] kröfu í slit SPB að fjárhæð 23.186.150. Var kröfunni lýst ágrundvelli 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Kröfu[sóknaraðila] var hafnað með tölvupósti frá slitastjórn SPB þann 13. janúar2010. Afstöðu slitastjórnarinnar var mótmælt með tölvupósti undirritaðs til slitastjórnarinnarþann sama dag. Í fundargerðágreiningsfundar aðila þann 24. febrúar 2010 segir m.a: „Upplýst var á fundinumað kröfulýsandi hefði tekið til varna gegn kröfu Sparisjóðabankans og mótmæltréttmæti kröfunnar. Það mál væri nú til meðferðar fyrir héraðsdómi Reykjavíkur.Ljóst er að úrslit þessa máls munu ráða úrslitum um réttmæti kröfu kröfulýsandaog því þykir slitastjórn rétt að fresta endanlegri afstöðu sinni þar til þauliggja fyrir. Slitastjórn breytir því afstöðu sinni til kröfunnar til „höfnunarað svo stöddu“. Ljóst er að ef kröfulýsandi verður sýknaður af kröfuSparisjóðabankans eða reynist krafan lægri en sem nemur tryggingunni, eignastkröfulýsandi búskröfu á hendur Sparisjóðabankanum, sem nemur eftirstöðvumþeirrar tryggingar sem var ráðstafað upp í kröfu Sparisjóðabankans. Þann 24. janúar 2013 kvaðHæstiréttur upp dóm í máli aðila vegna þess ágreinings sem að ofan greinir.Hafði SPB krafist þess að [sóknaraðili] greiddi sér aðallega kr. 175.429.497,til vara kr. 145.129.497 og til þrautavara kr. 91.184.826, allt aukdráttarvaxta að viðbættum málskostnaði í héraði og fyrir Hæstarétti. Varniðurstaða Hæstaréttar sú að sýkna [sóknaraðila] af öllum kröfum SPB og dæmaþann síðarnefnda til að greiða kr. 2 milljónir í málskostnað. Byggði niðurstaðaHæstaréttar á því að vegna markleysu og þversagnar í texta samninganna sem SPBbæri ábyrgð á, gæti [sóknaraðili] aldrei skuldað SPB hærri fjárhæð á grundvellihinna umþrættu skiptasamninga en sem næmi innistæðu þeirri er SPB hafði tiltryggingar frá [sóknaraðila] á gjalddaga skiptasamninganna – og sem SPBstaðfesti að hafa leyst til sín í málflutningi fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í dómiHæstaréttar liggur ekki fyrir hvenær SPB gekk að tryggingunum. Dómurinn virðisthins vegar leggja það til grundvallar að SPB hafi verið í lófa lagið þegar þann8. október 2008 að leysa tryggingarnar til sín og því sé það sú dagsetning semskipti máli hvað varðar stöðuna á milli aðila á grundvelli niðurstöðuskiptasamninganna, annars vegar og stöðu hins handveðsetta innlánsreiknings,hins vegar. Á þeim tíma nam inneign [sóknaraðila] á hinum veðsettainnlánsreikningi hærri fjárhæð en sem nam skuld hans samkvæmt skiptasamningunumeins og Hæstiréttur sló henni fastri. Það eina sem liggur fyrirum það hvenær gengið var að tryggingum [sóknaraðila] hjá SPB er að sú aðgerðvar um garð gengin þann 13. janúar 2010 þegar slitastjórn SPB hafnaði kröfu[sóknaraðila] í slit félagsins. Í ljósi samskipta SPB og [sóknaraðila] í árslok2008, þar sem því var lofað skriflega að ekki yrði gengið frá tryggingunum nemaað undangenginni dómkvaðningu matsmanns sem aldrei fór fram, verður að teljastfast að því öruggt að hafi verið sú slitastjórn sem tók við 22. apríl 2009 semtók ákvörðun um að leysa til sín tryggingarnar. Þannig er langlíklegast aðgengið hafi verið að tryggingunum á tímabilinu 22. apríl 2009 til 13. janúar2010. Því skal til haga haldiðað dómur Hæstaréttar fjallaði aðeins um niðurstöðu skiptasamninganna og stöðutrygginga, auk nettóniðurstöðu framangreindra tveggja þátta en ekki ummögulegar aðrar kröfur aðila hvors á hendur hinum. Þannig felast í dómiHæstaréttar engar málalyktir hvað varðar samning [sóknaraðila] og SB um aðskortsala þess fyrrnefnda á RIKB08 skyldi standa út líftíma bréfanna, þ.e. til12. desember 2008. Eðli máls samkvæmt var markaðsverð/-gengi þeirra skuldabréfaá gjalddaga 100, þegar þau voru að fullu greidd af ríkissjóði. Þann 12. desember 2008bar SPB að greiða [sóknaraðila] kr. 13.656.392 inn á hinn veðsettainnlánsreikning nr. 0229597ICEBIDISK001, vegna samnings aðila um að[sóknaraðili] héldi skortsölustöðu þeirra RIKB 08 1212 sem skiptasamningarnirvörðuðu frá 8. október 2008 til 12. desember 2008 . Fyrir liggur í tölvupóstsamskiptumaðila samningur um áðurnefnda skortsölu og engin gögn liggja fyrir sem skotiðgeta stoðum undir lausn SPB frá skyldu sinni að þessu leyti. Staða innlánsreikningsnr. 0229597ICEBIDISK001 var kr. 19.968.169 hinn 19. ágúst 2008, skv. yfirliti bankans. [Sóknaraðili] tók út afreikningnum kr. 6.000.000 þann 12. september 2010 (staða innlánsreiknings ánvaxta 13.968.169). Þann 8. október 2010eignaðist SPB mótkröfu að fjárhæð kr. 13.656.392, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu253/2012, án þess að leysa til sín tryggingar (staða innlánsreiknings án vaxtakr. 13.968.169). Þann 12. desember bar SPBað greiða inn á innlánsreikninginn kr. 13.656.392, vegna skortsölusamnings RIKB08 1212 (staða innlánsreiknings án vaxta kr. 27.624.561). Þar sem [sóknaraðili]hefur engin yfirlit fengið yfir stöðu reikningsins frá í ágúst 2008 getur hannekki annað en gengið út frá því að það hafi verið gert). Fyrir liggur að SPBleysti til sína alla innistæðu [sóknaraðila] á innlánsreikningi hans einhverntíma eftir þann 22. apríl 2009 þegar slitastjórn tók yfir rekstur bankans ogfyrir 13. janúar 2010 (staða á innlánsreikningi án vaxta kr. 0). Þar sem SPB átti kröfu á[sóknaraðila] að fjárhæð kr. 13.565.392 var félaginu óheimilt á nokkrumtímapunkti að leysa til sín hærri fjárhæð. Vextir á kröfurnar erureiknaðir þannig að óverðtryggðir innlánsvextir Seðlabanka Íslands erureiknaðir á innlánsfjárhæðina til 8. október 2008 þegar [sóknaraðili] átti réttað fá greiddan mismun innistæðu sinnar og kröfu SPB á grundvelli dóms Hæstaréttar(engin vaxtatafla frá SPB aðgengileg fyrir það tímabil) og dráttarvextirreiknaðir eftir það á þá inneign sem var/átti að vera á innlánsreikningum og[sóknaraðili] átti rétt á að fá greidda. Útreikningar kröfuþessarar koma nánar fram í EXCEL skjali sem fylgir kröfulýsingu þessari.Á grundvelli ofangreindslýsir [sóknaraðili] hér með kröfu skv. 3. tl. 110. gr. [laga] nr. 21/1991, umendurgreiðslu á oftekinni tryggingarfjárhæð af innlánsreikningi AS hjá SPB nr.0229597ICEBIDISK001. Nemur kröfufjárhæðin kr. 27.151.571, auk dráttarvaxta afkr. 24.617.640 til greiðsludags, verði hann eigi síðar en 12. desember 2013 ená þeim degi leggjast vextir undanfarinna 12 mánaða við höfuðstól. Í sömu kröfulýsingu sóknaraðila ereinnig lýst búskröfum á grundvelli 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991. Íkröfulýsingunni er vísað til þess að gerð hafi verið löggeymsla í fasteignsóknaraðila 7. maí 2012 að fjárhæð 100.069.104 krónur að kröfu varnaraðila. Varlöggeymslubeiðni [varnaraðila] byggð á dómsniðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur[...] sem Hæstiréttur sneri síðan við. [Sóknaraðili] bar löggeymsluna undirHéraðsdóm Reykjavíkur í málinu K-2/2012 þar sem hún var staðfest. Íkröfulýsingunni er vísað til 42. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbanno.fl. sem bótagrundvallar vegna tjóns sóknaraðila en um það atriði segir svo íkröfulýsingunni: Lögmannskostnaður nam1.019.100, auk VSK, sbr. málskostnaðaryfirliti sem lagt var fram sem dómskjal 5í máli K-2/2012, eða kr. 1.278.971. Annar lögmannskostnaðurvegna löggeymslumálsins nam kr. 130.350, auk VSK, eða kr. 163.589. Svo sem 42. gr. laga nr.31/1990 gefur til kynna kann að vera erfitt að festa hendur á fjártjóni vegnatilefnislausrar löggeymslu. Svo er í tilviki [sóknaraðila] sem varð fyrirmargvíslegu miska tjóni vegna löggeymslunnar á eignum hans. Hann varð þannig aftækifærum til að veðsetja eignina til þátttöku í viðskiptum, auk þess sem hannbeið af umræddri löggeymslu umtalsverðan álitshnekki svo eitthvað sé nefnt.Heldur [sóknaraðili] því fram að miski hans verði metinn til eigi lægrifjárhæðar en kr. 14.000.000. Hjálögð eru tölvupóstsamskipti þar sem fram kemurað AS átti í erfiðleikum með að útvega yfirdrátt sem nota mætti sem tryggingufyrir framvirkum samningnum, sem hann hefur atvinnu af að að gera, sem gagngertmá rekja til framangreindrar löggeymslu. Dró þetta verulega úr þeimhöfuðstólfjárhæðum sem [sóknaraðili] gat haft undir í slíkum samningum, en hannhefur (og getur sýnt fram á) ósjaldan notað veðrými fasteignar sinnar til aðútvega sér fé til slíkra samninga. Til að varpa skýrara ljósi á það fjártjónsem [sóknaraðili] varð fyrir af þessum sökum fylgir kröfu hans einn framvirkursamningur sem hann gerði á meðan löggeymslan hvíldi á fasteign hans. Umræddursamningur var aðeins til eins mánaðar og hefði Arnar haft tök á að veðsetjafasteign sína hefði höfuðstólsfjárhæðin geta verið margföld sú sem raun barvitni (tryggingarkrafa í samningum af þessu tagi er tiltölulega lágt hlutfallhöfuðstóls). Hagnaður þessa eina samnings var kr. 3.559.365. [Sóknaraðili]gerði marga aðra slíka samninga á löggeymslutímanum sem skiluðu honum hagnaðiog hefðu skilað honum mun meiri hagnaði hefði hann getað nýtt veðrýmifasteignar sinnar til að hækka höfuðstólinn.Heildarfjárhæð kröfu[sóknaraðila] vegna löggeymslunnar nemur þannig kr. 15.442.560. B. Lögmannskostnaður[sóknaraðila] vegna þeirra krafna sem [varnaraðili] hefur haft uppi á hendurhonum hefur numið verulegum fjárhæðum umfram tildæmdan málskostnað í héraði ogfyrir Hæstarétti. Lögmannskostnaður á dómsstigunum tveimur nam samtals kr.4.147.5000, auk VSK, eða kr. 5.205.113. Dæmdur málskostnaður nam kr. 2.000.000og eftir stendur því kostnaður að fjárhæð kr. 3.205.113 sem [sóknaraðili] gerirkröfu um. Þess ber að gæta að umrætt dómsmál tók ekki minna en tæp þrjú ár fráútgáfu stefnu til dóms í Hæstarétti, fyrst og fremst vegna ástæðna er varða[varnaraðila], með samsvarandi fjölda fyrirtekta o.s.frv.Lögmannskostnaður vegnagreiningar, samskipta við [varnaraðila] og eftirlitsaðila áður en dómsmál varhöfðað var einnig umtalsverður. Nemur sá kostnaður kr. 1.564.200, auk VSK, eðakr. 1.963.071. Ber þess að gæta að frá því að [varnaraðili] krafði[sóknaraðila] fyrst um greiðslu og þar til að dómsmál var höfðað liðu 16mánuðir, en á því tímabili voru bréfleg samskipti umfangsmikil, fundnir voruhaldir, en mestur tími fór þó í rannsóknir á staðreyndum málsins til að reynaað sjá gegnum þann vef ósanninda sem SPB hafði spunnið í kringum mál[sóknaraðila]. Heildarfjárhæð kröfu[sóknaraðila] vegna lögmannskostnaðar (umfram tildæmdan kostnað) nemur þannigkr. 5.168.184. C. Svo sem áður getiðátti allur málatilbúnaður [varnaraðila] gegn [sóknaraðila] rætur sínar íleynimakki, sviksamlegum afflutningi staðreynda og langsóttum lögfræðitúlkunumsem leiddu til þess að [sóknaraðili] mátti í fjögur og hálft ár búa við ótta umað öllum fjárhagsgrundvelli yrði kippt undan honum og stórri fjölskyldu hans.Jafnframt mátti hann sæta því að heilindi hans og áreiðanleiki í viðskiptumværu á þessum tíma dregin í efa, en fyrir aðila sem er fjárfestir að atvinnuhefur slíkt gríðarlegt tjón í för með sér. Slíka nagandi óvissu og álitshnekkier erfitt að meta til fjár, en AS myndi una við miskabætur að fjárhæð 5.000.000vegna þessa þáttar. D. [Sóknaraðili] gerirkröfu til þess að [varnaraðili] greiði sér lögmannskostnað vegna kröfulýsingarþessar og eftirfylgni hennar, eftir atvikum fyrir dómstólum. Heildarkröfur samkvæmtofangreindu nema kr. 52.598.726, auk vaxta til greiðsludags skv. ákvæðumvaxtalaga og kostnaðar við kröfulýsingu þessa.Af gögnum málsins verðurráðið að varnaraðili hafi hafnað kröfunni með tölvupósti 18. desember 2013. Íbréfi varnaraðila segir meðal annars svo um kröfu hans nr. 229:Skv. niðurstöðuHæstaréttar Íslands nr. 253/2012 er staðfest að skuld kröfulýsanda við SPB ágrundvelli skiptasamninga hafi numið kr. 13.656.392 þann 8. október 2008. Niðurstaða Hæstaréttargrundvallast á því að kröfulýsandi skuldi þann legg skiptasamningsins er lýturað RB 08 1212 á gjalddaga samningsins. Ekki var ágreiningur um þessa fjárhæð ámilli aðila samningsins fyrir dómi. Til viðbótar liggur fyrir að HæstirétturÍslands segir að gættri greiðslu á 6.000.000 krónum til kröfulýsanda hinn 12.september 2008 verði ráðið að inneign á umræddum reikningi hafi 8. október 2008numið hærri fjárhæð en svaraði skuld hans vegna uppgjörs skiptasamninganna ogaf þeim sökum var kröfulýsandi sýknaður af kröfum SPB. Framangreind skuldkröfulýsanda var ekki greidd á gjalddaga samningsins og SPB gekk ekki aðinnstæðu á reikningi kröfulýsanda fyrr en 17.12.2009. Var ástæða þess m.a. sáágreiningur sem grundvallaðist á afstöðu kröfulýsanda að hann skuldaði SPBekkert í kjölfar gjalddaga samningsins. Skuld kröfulýsanda gagnvart SPB var þvíá dráttarvöxtum frá 08.10.2008 til 17.12.2009 en þá fór fram innlausn áveðandlagi samkvæmt handveðssamningunum. Fór sú innlausn fram á grundvelliákvörðunar skilanefndar SPB hf. Þá nam skuld kröfulýsanda við SPB kr.17.414.161, þar af dráttarvextir kr. 3.757.769. Á sama tíma nam inneignkröfulýsanda á tryggingarreikningi kr. 15.593.711 að teknu tilliti tiláfallinna vaxta og fjármagnstekjuskatts. Skuld kröfulýsanda viðSPB þann 17. desember 2009 nam því kr. 1.820.450 og með áföllnum dráttarvöxtumtil dagsins í dag, 18. desember 2013, nemur skuld kröfulýsanda við SPB þann dagkr. 2.969.689. Að auki telur slitastjórnóheimilt að hækka upphæð umræddrar kröfulýsingar og að krafa um dráttarvextistandist ekki, m.a. þar sem upphafsdagur er ekki tilgreindur.Um kröfu 251: Skv. kröfulýsingunni er lýst ýmsumskaðabótakröfum vegna löggeymsluaðgerðar, lögmannskostnaðar og miska, samtalsað fjárhæð kr. 25.610.744. Auk þess er krafist lögmannskostnaðar vegnainnheimtu kröfunnar.Afstaða slitastjórnar SPB er sú að kröfunnier hafnað. Ekki hefur verið sýnt fram á neitttjón vegna tilgreindrar löggeymslugerðar. Þá er dómur Hæstaréttar í máli253/2012 endanlegur hvað varðar lögmannskostnað í tengslum við það mál. Ekkihefur verið sýnt fram á neinn miska og því er miskabótakröfu hafnað. Af þessuleiðir að lögmannskostnaði við innheimtu krafnanna er jafnframt hafnað. Haldnir vorujöfnunarfundir um kröfur sóknaraðila 23. janúar 2014 og 11. mars 2014. Ekkitókst að leysa úr ágreiningi aðila á fundinum og var honum í kjölfarið vísaðtil héraðsdóms með bréfi slitastjórnar, dags. 24. mars 2014. III. Málsástæður og lagarök aðilaMálsástæður sóknaraðila Krafa auðkennd 229 íkröfuskrá Sóknaraðili krefurvarnaraðila um endurgreiðslu á oftekinni tryggingarfjárhæð af innlánsreikningihans hjá varnaraðila nr. 0229597ICEBIDISK001 á grundvelli 3. tl. 110. gr.21/1991. Nemur kröfufjárhæðin 27.151.571 krónu, auk dráttarvaxta af 14.115.049krónum frá 12. desember 2008 til 11. desember 2009; af 17.130.062 krónum frá12. desember 2009 til 11.desember 2010; af 19.727.496 krónum frá 12. desember2010 til 11. desember 2011; af 21.952.515 krónum frá 12. desember 2011 til 11.desember 2012; af 24.617.640 krónum frá 12. desember 2012 til 11. desember 2013og af 27.774.994 krónum frá 12. desember 2013 til greiðsludags.Vextir á kröfurnar erureiknaðar þannig að óverðtryggðir innlánsvextir Seðlabanka Íslands, sbr. 4. gr.laga nr. 38/2001, eru reiknaðir á innlánsfjárhæðina til 8. október 2008, þegarsóknaraðili telur sig eiga rétt á að fá greiddan mismun innistæðu sinnar ogkröfu varnaraðila á grundvelli dóms Hæstaréttar (engin vaxtatafla frávarnaraðila aðgengileg fyrir það tímabil). Dráttarvextir, sbr. 5. gr. laga nr.38/2001, eru reiknaðir eftir það á þá inneign sem var/átti að vera á innlánsreikningnumog sóknaraðili átti rétt á að fá greidda. Sóknaraðili vísar tilþess að dómur Hæstaréttar í máli nr. 253/2012 þann 24. janúar 2013, hafi byggtá því að sóknaraðili skuldaði varnaraðila lægri fjárhæð á grundvelli þeirraskiptasamninga sem deilt var um í málinu, en sem nam þeirri innistæðu semvarnaraðili hafði til tryggingar frá sóknaraðila á gjalddaga skiptasamninganna.Varnaraðili hafi staðfest að hafa leyst tryggingarnar til sín í málflutningifyrir Hæstarétti.Af hálfu sóknaraðila erbyggt á að í dómi Hæstaréttar komi fram að ekki liggi fyrir hvenær varnaraðiligekk að tryggingunum. Sóknaraðili telur hins vegar að leggja beri tilgrundvallar að varnaraðila hefði verið í lófa lagið þegar þann 8. október 2008að leysa tryggingarnar til sín. Það sé því sú dagsetning sem skipti máli hvaðvarðar annars vegar nettóstöðuna á milli aðila vegna skiptasamninganna og hinsvegar stöðu hins handveðssetta innlánsreiknings. Á þeim tíma hafi inneignsóknaraðila á hinum veðsetta innlánsreikningi numið hærri fjárhæð en skuld hanssamkvæmt skiptasamningunum eins og Hæstiréttur sló henni fastri.Það eina sem liggi fyrirum það hvenær gengið var að tryggingum sóknaraðila hjá varnaraðila er að súaðgerð var um garð gengin þann 13. janúar 2010 þegar slitastjórn varnaraðilahafnaði kröfu sóknaraðila í slit félagsins. Í ljósi samskipta sóknaraðila ogvarnaraðila í árslok 2008, þar sem því var lofað skriflega að ekki yrði gengiðað tryggingunum nema að undangenginni dómkvaðningu matsmanns, sem aldrei fórfram, verði að teljast fast að því öruggt að það hafi verið sú slitastjórn semtók við 22. apríl 2009 sem tók ákvörðun um að leysa til sín tryggingarnar.Þannig sé líklegast að gengið hafi verið að tryggingunum á tímabilinu 22. apríl2009 til 13. janúar 2010. Sóknaraðili óskar eftirað halda því til haga að dómur Hæstaréttar fjallaði aðeins um niðurstöðuskiptasamninganna og stöðu trygginga, auk nettóniðurstöðu framangreindratveggja þátta, en ekki um mögulegar aðrar kröfur aðila hvors á hendur hinum.Þannig felast í dómi Hæstaréttar engar málalyktir hvað varðar samningsóknaraðila og varnaraðila um að skortsala þess fyrrnefnda á RIKB 08 1212skyldi standa út líftíma bréfanna, þ.e. til 12. desember 2008. Sóknaraðili telur að þann12. desember 2008 hafi varnaraðila borið að greiða sóknaraðila 13.656.392 kr.inn á hinn veðsetta innlánsreikning nr. 0229597ICEBIDISK001, vegna samningsaðila um að sóknaraðili héldi skortsölustöðu þeirra RIKB 08 1212 semskiptasamningarnir vörðuðu frá 8. október 2008 til 12. desember 2008. Ítölvupóstssamskiptum aðila liggi fyrir loforð varnaraðila um framlenginguumræddrar skortstöðu. Engin gögn liggi hins vegar fyrir sem skotið geta stoðumundir lausn varnaraðila frá skyldu sinni að þessu leyti. Sóknaraðili vísar tilþess að staða handveðsetts innlánsreiknings sóknaraðila hjá varnaraðila nr.0229597ICEBIDISK001var 19.968.169 kr. hinn 19. ágúst 2008, samkvæmt yfirlitibankans.Sóknaraðili bendir á aðhann hafi 12. september 2008 tekið 6.000.000 kr. út af reikningnum (staðainnlánsreiknings án vaxta 13.968.169). Þann 8. október 2008 hafi varnaraðilieignast mótkröfu að fjárhæð 13.656.392 kr.Sóknaraðili kveðurvarnaraðila hafa borið að greiða 13.656.392 kr. inn á innlánsreikninginn 12.desember 2008 vegna skortsölusamnings RIKB 08 1212 (staða innlánsreiknings ánvaxta 27.624.561 kr.). Þar sem sóknaraðili hafi engin yfirlit fengið yfir stöðureikningsins frá því í ágúst 2008 geti hann ekki annað en byggt á því að þaðhafi verið gert.Sóknaraðili telur aðfyrir liggi að varnaraðili leysti til sín alla innistæðu sóknaraðila áinnlánsreikningi hans einhvern tíma eftir þann 22. apríl 2009 þegar slitastjórntók yfir rekstur bankans og fyrir 13. janúar 2010 (staða á innlánsreikningi 0kr.). Telur sóknaraðili að þar sem varnaraðili átti kröfu á sóknaraðila aðfjárhæð 13.656.392 kr. hafi félaginu verið óheimilt á nokkru tímamarki að leysatil sín hærri fjárhæð. Varakröfu sína umskaðabætur er njóti stöðu búskröfu byggir sóknaraðili á því að varnaraðilihafi, með saknæmum hætti og gegn bindandi loforði um annað, leyst til sín þáfjármuni sóknaraðila sem voru á innlánsreikningi hans hjá varnaraðila og semhann hafði sett honum að handveði, auk þess að láta mögulega hjá líða að leggjaþann 12. desember 2008 inn á sama innlánsreikning hagnað sóknaraðila af þeirriskortstöðu sem varnaraðili hafði lofað að framlengja til þess dags. Með þeimhætti hafi hann svipt sóknaraðila þeirri ábyrgð á innistæðum sem leidd verði afákvæðum laga nr. 98/1999 og sérstakri yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands þar um,sem tryggt hefðu honum fullar endurheimtur fjármuna á innlánsreikningnum.2. Krafa nr. 251 í kröfuskráKrafa sóknaraðila um bætur vegnaóréttmætrar löggeymslu að fjárhæð kr. 15.442.560Að kröfu varnaraðila vargerð löggeymsla í fasteign sóknaraðila að Bergstaðastræti 84, Reykjavík, þann7. maí 2012 að fjárhæð 100.069.104 kr. Löggeymslubeiðni varnaraðila var byggð ádómsniðurstöðu Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 875/2010 sem Hæstiréttur snerisíðan við. Sóknaraðili bar löggeymsluna undir Héraðsdóm Reykjavíkur í málinuK-2/2012 þar sem hún var staðfest.Sóknaraðili vísar tilákvæðis 42. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., um aðgerðarbeiðandi skuli bæta þann miska og það fjártjón, þar á meðal spjöll álánstrausti og viðskiptahagsmunum, sem telja má að gerðin hafi valdið, þegarkyrrsetning, löggeymsla eða lögbann fellur niður vegna sýknu af þeirri kröfusem gerðinni var ætlað að tryggja. Þá sé heimilt að dæma skaðabætur eftirálitum ef ljóst þykir að fjárhagslegt tjón hafi orðið en ekki er unnt að sannafjárhæð þess.Sóknaraðili telur engumblöðum um það að fletta að hann hafi verið sýknaður að öllu leyti af þeirrikröfu varnaraðila sem löggeymslunni var ætlað að tryggja og geti því byggt réttá ákvæðinu eftir efni sínu. Sóknaraðili telur tjónsitt vegna löggeymslunnar hafa verið margháttað og umfangsmikið. Þannig hafilögmannskostnaður að meðtöldum virðisaukaskatti numið 1.278.971 kr. samkvæmtmálskostnaðaryfirliti sem lagt var fyrir í máli K-2/2012. Annarlögmannskostnaður vegna löggeymslumálsins hafi numið 163.589 kr. að meðtöldumvirðisaukaskatti. Sóknaraðili bendir á aðeins og 42. gr. laga nr. 31/1990 gefi til kynna, kunni að vera erfitt að festahendur á fjártjóni og miska sem verður vegna tilefnislausrar löggeymslu. Hannhafi hins vegar m.a. orðið af tækifærum til að nota hina löggeymdu fasteign semtryggingu fyrir þátttöku í viðskiptum, auk þess sem hann hafi beðiðumtalsverðan álitshnekki af umræddri löggeymslu. Heldur sóknaraðili því fram aðmiski hans verði metinn til eigi lægri fjárhæðar en 14.000.000 kr. Fyrir liggiað sóknaraðili átti í erfiðleikum með að útvega sér annars hefðbundinnyfirdrátt sem hann hugðist nota sem tryggingu fyrir framvirkum samningum semhann hefur atvinnu af að gera en þá erfiðleika megi gagngert rekja til framangreindrarlöggeymslu. Hefði sóknaraðili haft tök á að veðsetja fasteign sína hefðihöfuðstólsfjárhæðin getað verið margföld sú sem raun bar vitni, entryggingarkrafa í samningum af þessu tagi sé tiltölulega lágt hlutfallhöfuðstóls. Sóknaraðili vísar til þess að hann hafi hagnast um 3.559.365 kr. íeinum samningi á löggeymslutímanum, auk þess sem hann hafi hagnast á gerðannarra slíkra samninga, en þeir hefðu skilað honum mun meiri hagnaði hefðihann getað nýtt veðrými fasteignar sinnar til að hækka höfuðstólinn. Krafa sóknaraðila um lögmannskostnað,umfram tildæmdan kostnað málskostnað, að fjárhæð 5.168.184 kr.Sóknaraðili vísar tilþess að lögmannskostnaður hans vegna krafna sem varnaraðili hafi haft uppi áhendur honum hafi numið verulegum fjárhæðum umfram tildæmdan málskostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti. Þannig hafi lögmannskostnaður á dómsstigunumtveimur numið samtals 5.205.113 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Dæmdurmálskostnaður hafi hins vegar numið 2.000.000 kr. og eftir standi því kostnaðurað fjárhæð 3.205.113 kr. sem sóknaraðili gerir kröfu um.Sóknaraðili bendir ennfremur á að hann hafi borið umtalsverðan lögmannskostnað vegna greiningar,samskipta við varnaraðila og eftirlitsaðila, áður en dómsmál var höfðað. Nemisá kostnaður 1.963.071 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Ber þess að gæta aðfrá því að varnaraðili krafði sóknaraðila fyrst um greiðslu og þar til dómsmálvar höfðað liðu 16 mánuðir, en á því tímabili voru bréfleg samskiptiumfangsmikil, fundir voru haldnir. Mestur tími hafi þó farið í rannsóknir áatvikum málsins til að reyna að sjá í gegnum þann vef ósanninda sem varnaraðilihafði spunnið í kringum mál sóknaraðila.Krafa um miskabætur að fjárhæð5.000.000 kr.Sóknaraðili telur aðallur málatilbúnaður varnaraðila gegn honum eigi rætur sínar í leynimakki, sviksamlegum afflutningi staðreynda oglangsóttum lögfræðitúlkunum sem leiddu til þess að sóknaraðili hafi máttbúa við ótta um að öllum fjárhagsgrundvelli yrði kippt undan honum og stórrifjölskyldu hans í fjögur og hálft ár. Jafnframt hafi hann mátt sæta því aðheilindi hans og áreiðanleiki í viðskiptum væru um tíma dregin í efa, en fyriraðila sem er fjárfestir að atvinnu hafi slíkt gríðarlegt tjón í för með sér. Málsástæður varnaraðila. Krafa auðkennd nr. 229 í kröfuskráAlmennt um lögskipti að baki kröfusóknaraðilaMeð dómi Hæstaréttar 24.janúar 2013 í máli nr. 253/2012 var endanlega skorið úr um uppgjörskiptasamninganna. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að sóknaraðili bæriábyrgð á áðurnefndri hækkun RB 08 1212, og hafi við uppgjör samninganna 8.október 2008 skuldað varnaraðila 13.656.392 kr. Aftur á móti yrði varnaraðiliað bera hallann af óskýru orðalagi samninganna, að því er varðaði ábyrgð álækkun EXIS 08 1008, og var sú ábyrgð þess vegna ekki felld á sóknaraðila.Hæstiréttur taldi enn fremur að þar sem fyrir lægi að innstæða hinshandveðsetta reiknings hafi þann 8. október 2008 hrokkið fyrir skuldinni, yrðiað sýkna sóknaraðila af kröfum varnaraðila.Varnaraðili telur rétttil glöggvunar að hafa nokkur orð um þá breytingu sem varð á stöðu varnaraðilaog eðli starfsemi hans um hálfu ári eftir uppgjörsdag skiptasamninganna.Sóknaraðili hafi 3. nóvember 2009 lýst kröfu þeirri sem hér er til umfjöllunaren þann dag lauk framlengdum kröfulýsingarfresti við slit varnaraðila. Fjárhæðkröfunnar var 23.186.150 kr. að meðtöldum dráttarvöxtum. Krafðist sóknaraðiliþess að krafan nyti stöðu í réttindaröð samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991.Krafan var á því reist að varnaraðili hefði neitað að afhenda kröfuhafainnstæðu hins handveðsetta reiknings. Höfuðstóll kröfunnar miðaðist við yfirlitsem sóknaraðili hafði fengið í hendur og tók mið af stöðu reikningsins þann 19.ágúst 2008, þ.e. fyrir uppgjör skiptasamninganna. Enda taldi sóknaraðili þá aðmálum væri öfugt farið; varnaraðili skuldaði sér „umtalsverða fjárhæð ágrundvelli nefndra skiptasamninga ...“. Ekki væri þó gerð krafa um þá fjárhæðþar sem útilokað væri að hún „kæmi til greiðslu úr búinu“.Með tölvubréfi þann 13.janúar 2010 tilkynnti slitastjórn varnaraðila sóknaraðila að kröfu hans værihafnað. Jafnframt benti slitastjórn á að sóknaraðili hefði fengið 6 millj. kr.greiddar af reikningnum þann 12. september 2008. Sóknaraðili mótmælti afstöðuslitastjórnar.Varnaraðili boðaðisóknaraðila síðan á fund 21. janúar 2010 samkvæmt 120. gr. laga nr. 21/1991. Áfundinum lá fyrir að varnaraðili hafði höfðað framangreint dómsmál gegnsóknaraðila til uppgjörs á skiptasamningunum og sóknaraðili tekið til varna. Afþeim sökum þótti ljóst að úrslit málsins kynnu að ráðast af réttmæti kröfusóknaraðila og þótti slitastjórn rétt að fresta því að taka endanlega afstöðutil kröfu sóknaraðila. Jafnframt var bókað að ef kröfulýsandi yrði „sýknaður afkröfu Sparisjóðabankans eða [reyndist] krafa varnaraðila lægri en sem [næmi]tryggingunni, [eignaðist] kröfulýsandi búskröfu á hendur Sparisjóðabankanum,sem [næmi] eftirstöðvum þeirrar tryggingar sem var ráðstafað upp í kröfuSparisjóðabankans“. Í þessu sambandi áréttar varnaraðili að afstaða hans tókaðeins til handveðsettrar innstæðu sóknaraðila, ekki kröfu á grundvelli annarskonar uppgjörs skiptasamninganna, enda var slíkri kröfu ekki lýst. Jafnframteinskorðaðist afstaða varnaraðila við innlausn innstæðunnar 17. desember 2009en ekki fyrra tímamark.Eins og er komið framkvað Hæstiréttur upp dóm í máli aðila nr. 253/2012 þann 24. janúar 2013. Gekkvarnaraðili út frá því að með dóminum hefði Hæstiréttur með bindandi hættiskorið úr um uppgjör skiptasamninga aðila og að þeim lögskiptum væri lokiðfyrir utan að varnaraðili ætti kröfu fyrir því sem upp á vantaði við innlausn áhandveðsettri innstæðu þann 17. desember 2009. Sóknaraðili telur í þessusambandi mikilvægt að árétta að fjárhæð innstæðunnar var lægri heldur en súkrafa sem Hæstiréttur sló föstu að varnaraðili ætti á hendur sóknaraðila vegnahækkunar sem hafði orðið á samningstímanum á skuldabréfum RB 08 1212 og fram aðuppgjörsdegi 8. október 2008. Sóknaraðili átti þar af leiðandi enga kröfu áhendur varnaraðila.Með kröfulýsingu,móttekinni 12. nóvember 2013, lýsti sóknaraðili svokallaðri „uppfærðri“ kröfusem áður hafði hlotið auðkennið 229. Byggði sóknaraðili hina „uppfærðu“ kröfu áþví að í niðurstöðu Hæstaréttar hefði aðeins verið fjallað um „niðurstöðuskiptasamninganna og stöðu trygginga, auk nettóniðurstöðu framangreindratveggja þátta, en ekki um mögulegar aðrar kröfur aðila hvors á hendur hinum“.Þannig hefði dómur Hæstaréttar ekki tekið til ætlaðs samnings aðila, semsóknaraðili taldi hafa stofnast, um skortstöðu. Varnaraðili vekur athygli á þvíað í upphaflegri kröfulýsingu 3. nóvember 2009 tók sóknaraðili sérstaklega framað hann teldi varnaraðila standa í umtalsverðri skuld við sig vegna uppgjörssamninganna en hins vegar væri ekki gerð sjálfstæð krafa um greiðslu. Virðistþví sem sóknaraðila hafi snúist hugur um fjórum árum síðar og hann ákveðið aðlýsa slíkri kröfu í skjóli upphaflegrar kröfu. Kröfulýsing sóknaraðila var hinsvegar gott betur en „uppfærð“ kröfulýsing. Bæði byggðist hún á öðrum grundvelliog var að hærri fjárhæð.Að mati varnaraðila varútreikningur kröfunnar fremur ruglingslegur. Þannig hafi sóknaraðili miðað viðað staðan á handveðsetta reikningnum, án vaxta, hefði verið 13.968.169 kr. þann12. september 2010. Varnaraðili hefði síðan eignast kröfu að fjárhæð 13.656.293kr. þann „8. október 2010 [sic]“ samkvæmt dómi Hæstaréttar en ekki leyst tilsín tryggingar. Þann 12. desember, ótilgreint ár, hefði varnaraðili hins vegarátt að greiða nákvæmlega sömu fjárhæð inn á handveðsetta reikninginn. Samkvæmtútreikningum sóknaraðila átti hann kröfu á hendur varnaraðila að samtöluframangreindra fjárhæða, þ.e. að höfuðstólsfjárhæð 27.624.561 kr., sem skyldubera vexti samkvæmt 10. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001. Í stað þess aðkrefjast þess að krafan nyti stöðu sértökukröfu samkvæmt 109. gr. laga nr.21/1991 krafðist sóknaraðili þess að hún nyti stöðu búskröfu samkvæmt 110. gr.sömu laga á grundvelli sjónarmiða um endurgreiðslu oftekins fjár.Með tölvupóstislitastjórnar varnaraðila til sóknaraðila 18. desember 2013 var kröfunnihafnað. Vísaði slitastjórn til áðurgreinds dóms Hæstaréttar sem sló fastriskuld sóknaraðila við varnaraðila. Þá reifaði slitastjórn jafnframt atvik aðþví er varðaði innlausn innstæðunnar. Var afstaða slitastjórnar sú aðsóknaraðili skuldaði varnaraðila enn 1.820.450 kr. auk áfallinna dráttarvaxta.Enn fremur væri sóknaraðila ekki stætt á að hækka kröfu sína en jafnframt stæðistdráttarvaxtakrafa ekki.Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr.253/2012 var endanlegur og bindandi um ágreining aðila um uppgjörskiptasamningannaVarnaraðili byggir á þvíað dómur Hæstaréttar í máli nr. 253/2012 hafi verið endanlegur og bindandifyrir aðila að því er varðar uppgjör skiptasamninganna, þ.e. hafi haftsvokölluð res judicata áhrif. Um séað ræða sama sakarefni, þ.e. réttindi og skyldur samningsaðila samkvæmtskiptasamningunum. Hvað viðvíkur fjárhæðum áréttar varnaraðili að hinhandveðsetta innstæða var að lægri fjárhæð en sem nam kröfu varnaraðila en aðöðru leyti er vísað til fyrri umfjöllunar að því er fjárhæðir varðar.Jafnvel þótt sóknaraðilihafi uppi sjálfstæða kröfu á grundvelli meintrar skortstöðu í þessu máli, semekki var höfð uppi sem gagnkrafa til sjálfstæðs dóms eða skuldajafnaðar í Hrd.253/2012, byggði sóknaraðili eigi að síður sýknukröfu sína í fyrra máli á samaatriði. Nánar tiltekið hélt sóknaraðili því þar fram að skilyrðiskiptasamninganna hefði verið að jafnframt yrði gerður samningur um skortstöðu.Í forsendum niðurstöðu héraðsdóms var sú staðhæfing talin „með öllu ósönnuð“ ogHæstiréttur endurskoðaði ekki það mat héraðsdóms. Varnaraðili telurjafnframt að einu megi gilda þótt sóknaraðili hafi með matsbeiðni faliðmatsmanni að meta uppgjör á grundvelli niðurstöðu Hæstaréttar um „inntakskuldbindinga sóknaraðila“ og að „teknu tillit til vaxtamunar og hækkunar ámarkaðsvirði viðmiðunarbréfa“. Sakarefnið sé það sama; uppgjör skiptasamningaaðila og kröfur aðila á grundvelli þess uppgjörs. Krafa sóknaraðila í þessumáli verði þess vegna ekki borin undir dóm og ber að hafna með vísan til res judicata.Verði ekki fallist á aðdómurinn hafi haft þessi réttaráhrif byggir varnaraðili á því til vara aðdómurinn hafi afgerandi sönnunargildi um uppgjör skiptasamninganna, sbr. 4.mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Það leiði til þeirrar sömu niðurstöðu að hafnaberi öllum kröfum sóknaraðila. Hæstiréttur hafi slegið fastri skuldbindingusóknaraðila samkvæmt skiptasamningunum þann 8. október 2008. Sóknaraðili getiekki vikið sér undan þeirri skuldbindingu með því að miða við breyttarforsendur uppgjörs eða miða við önnur atriði en Hæstiréttur taldi að máliskiptu. Með því að taka til greina kröfur sóknaraðila væri gengið gegnniðurstöðu Hæstaréttar. Krafa of seint fram komin, fyrnd, ogbreyttur grundvöllur kröfuVarnaraðili telur einnigað í kröfulýsingu sem tekið var við 12. nóvember 2013, um kröfu auðkennda nr.229 í kröfuskrá, hafi falist ný krafa sem var of seint fram komin, sé fyrnd oghafi byggst á öðrum grundvelli en upphafleg krafa.Af hálfu varnaraðila ervísað til þess að í kröfulýsingu 3. nóvember 2009 hafi einungis verið gerðkrafa um að varnaraðili afhenti innstæðu á handveðsettum reikningi. Þá varbeinlínis tekið fram að ekki væri gerð sjálfstæð krafa um greiðslu vegnauppgjörs skiptasamninganna. Fjórum árum síðar kveði hins vegar við annan tón.Lýsti sóknaraðili þá sem áður segir „uppfærðri“ kröfu og hækkaði fjárhæð hennarum 10 millj. kr. að teknu tilliti til 6 millj. kr. úttektar sem sóknaraðilihafði þá viðurkennt. Telur varnaraðili að um sé að ræða nýja kröfu sem sé ofseint fram komin samkvæmt 1. mgr. 118. gr. laga nr. 21/1991, og beri að hafnasem slíkri. Ætluð krafa sóknaraðila njóti auk þess í besta falli stöðualmennrar kröfu samkvæmt 113. gr. laganna í réttindaröð, eins og vikið verði aðsíðar. Þá verði einnig að teljaað krafan sé fyrnd samkvæmt 3. gr., sbr. 1. mgr. 2. gr., laga nr. 150/2007, umfyrningu kröfuréttinda. Hin ætlaða krafa stofnaðist, ef á hana er fallist, þann12. desember 2008. Kröfunni hafi hins vegar ekki verið lýst fyrr en 12.nóvember 2013, eða tæplega fimm árum síðar. Ekki hafi verið gripið til neinnaathafna til að rjúfa fyrningu en að mati varnaraðila nægir ekki að fjallað hafiverið um samning um skortstöðu í Hrd. 253/2012. Krafa sóknaraðila er óskýr ogvanreifuðSamkvæmt athugasemdum við117. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 21/1991, um gjaldþrotaskiptio.fl., verða ákvæði greinarinnar skýrð svo að hún feli í sér sambærileganáskilnað og 80. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 gerir til stefnu íeinkamáli. Þannig verði kröfulýsing að geyma sambærileg atriði og verða að komafram í stefnu og með henni verða að fylgja gögn með sama hætti og ef verið væriað höfða einkamál um þá kröfu sem er höfð uppi.Í kröfulýsingunni 3.nóvember 2009 byggði sóknaraðili á því að hann ætti sérgreinda innstæðu inni áreikningi hjá varnaraðila. Í kröfulýsingunni 8. nóvember 2013 var krafasóknaraðila aftur á móti reist á því að hann ætti kröfu um endurgreiðslu á„oftekinni tryggingarfjárhæð“ þrátt fyrir að hluti kröfunnar væri augljóslegaekki til komin vegna slíkrar athafnar. Nánar tiltekið fólst í meintum skuldbindingumvarnaraðila vegna skortstöðu engin oftaka tryggingarfjár enda var það ekkifyrir hendi. Í greinargerð sóknaraðila byggir hann jafnframt til vara á því aðhann eigi bótakröfu á hendur varnaraðila sem nemi hinni nýju kröfufjárhæð, enslíkar viðbárur hafði varnaraðili ekki áður heyrt.Varnaraðili telur að þóttsvigrúm til leiðréttinga og breytinga á kröfulýsingu kunni að vera rýmra en ítilviki stefnu þýði það ekki að kröfuhafi geti breytt grundvelli kröfu sinnareins og sóknaraðili hefur leyft sér. Gerir það málatilbúnað sóknaraðila óskýranog varnaraðila erfiðara um vik að verjast kröfum hans. Er af þessari ástæðuómögulegt að taka kröfur sóknaraðila til greina.Fyrir utan að hafa breyttog aukið við grundvöll kröfu sinnar telur varnaraðili jafnframt, með vísan tilsömu ákvæða og nefnd eru hér að ofan, að krafa sóknaraðila uppfylli ekkilágmarkskröfur réttarfarslaga um skýrleika. Á varnaraðili þá einkum viðkröfufjárhæð sóknaraðila. Telur sóknaraðili ekki ganga upp að sóknaraðiliviðurkenni kröfu varnaraðila án þess að reikna með henni við útreikning kröfusinnar, sbr. 6. mgr. 2. bls. greinargerðar: „Þann 8. október [2008] eignaðistvarnaraðili mótkröfu að fjárhæð 13.656.392 kr.“ Virðist eins og ekkert tillitsé tekið til þessarar kröfu varnaraðila sem sóknaraðili þó viðurkennir. Leiðirþessi óskýrleiki í framsetningu á kröfu sóknaraðila til þess að vísa berkröfunni á bug.Samningur um skortstöðu stofnaðistekkiFari svo ólíklega aðhéraðsdómur telji sig ekki bundinn af niðurstöðu Hæstaréttar um uppgjör skiptasamningannaer á því byggt að enginn samningur um svokallaða skortstöðu með RB 08 1212 hafistofnast.Varnaraðili telur að tilþess að samningur stofnist þurfi að liggja fyrir samþykki óskilyrts tilboðs semekki sé háð neinum takmörkunum, viðbótum eða fyrirvörum. Óumdeilt sé aðstarfsmaður varnaraðila sendi sóknaraðila tölvupóst þann 21. júlí 2008 þar semsagði: „Þú munt halda shortinu út líftíma RKB081212. Við munum leysa þettaþannig að við gerum short samning út líftímann við þig þegar Exista díllinn erá gjalddaga. Ertu ekki sáttur við það?“ Þessari viljayfirlýsingu varnaraðilavar hins vegar aldrei svarað af hálfu sóknaraðila, hún féll niður og bakaðivarnaraðila þar af leiðandi engar skuldbindingar. Þar fyrir utan varframlenging skiptasamningsins eða frestun á uppgjöri háð því skilyrði aðundirliggjandi handveð nægðu til tryggingar á skuldbindingum sóknaraðila.Blasir við að svo var ekki þar sem handveðsett innstæða sóknaraðila dugði ekkifyrir skuldbindingum hans. Varnaraðili vísar í þessusambandi til umfjöllunar matsmanns um þetta atriði í svari við þriðjumatsspurningu. Annars vegar telji matsmaðurinn að skiptasamningur sé almenntekki framlengdur með beinum hætti heldur sé útbúinn nýr samningur sem taki viðaf hinum fyrri. Þá telur matsmaðurinn jafnframt að fjármálafyrirtæki horfi tiltryggingarstöðu viðskiptavinar þegar beiðni um framlengingu er lögð fram oghvort undirliggjandi eign stendur til boða. Telur varnaraðili að hvorugtskilyrði hafi verið fyrir hendi í tilviki aðila. Samkvæmt því sem hér er rakiðber að hafna dómkröfum sóknaraðila. Sóknaraðili getur engan rétt byggt ámatsgerð dómkvadds matsmannsMeð vísan til þess sem aðframan er rakið um bindandi niðurstöðu Hæstaréttar um uppgjör skiptasamningaaðila, breyttan kröfugrundvöll og vanreifaðan málatilbúnað, telur varnaraðiliað matsgerð dómkvadds matsmanns megi einu gilda.Komi hins vegar til þessað gerðinni verði veitt eitthvert vægi í málinu telur varnaraðili rétt aðárétta efnislegar ábendingar og athugasemdir sínar sem lagðar voru fyrirmatsmann með bréfi dagsettu 9. desember 2014. Varnaraðili telur jafnframt aðmatsgerðin auki enn á óskýrleika í málatilbúnaði sóknaraðila. Snúið sé út úrannars skýrum dómi Hæstaréttar og matsmanni fyrirskipað að fylgja forsendum ogfyrirvörum. Ítrekar varnaraðili þess vegna að líta ber fram hjá tilraunumsóknaraðila til undirbyggja kröfur sínar löngu eftir að atvik gerðust.Varakrafa Varnaraðili krefst þesstil vara að kröfur sóknaraðila verði lækkaðar verulega og að krafa auðkennd nr.229 í kröfuskrá varnaraðila njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laganr. 21/1991.Varakrafa varnaraðila, umverulega lækkun fjárhæðar kröfu nr. 229, er á því byggð að sóknaraðili hafi aðhámarki átt tilkall til mismunar á fjárhæð annars vegar handveðsettrarinnstæðu, 9.239.422 kr. auk áfallinna vaxta en að frádregnumfjármagnstekjuskatti, 5.196.174, og hins vegar kröfu varnaraðila á hendursóknaraðila að fjárhæð 13.656.392 kr. Mismunur þessi nemur 779.204 kr. Að öðruleyti vísar varnaraðili, til stuðnings þessari varakröfu, til framanrakinnamálsástæðna fyrir höfnun kröfunnar.Varnaraðili telurmikilvægt að halda til haga að staða handveðsetta reikningsins þann 8. októbervar 9.239.442 kr. án vaxta. Þann 3. október 2008 gerðu aðilar með sér samningum uppgjör skiptasamnings um bréf með auðkennið BGCA 07 1. Í 3. gr. samningsinsvar kveðið á um að sóknaraðili greiddi 4.728.747 kr. sem voru dregnar afhandveðsetta reikningnum þann 6. október 2008. Sóknaraðili miðar þess vegnakröfu sína við ranga fjárhæð innstæðunnar.Varnaraðili bendir á aðkröfu sóknaraðila sé lýst samkvæmt 3. tl. 110. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili telur hins vegar mjög skorta á að fullnægjandi grein sé gerð fyrirkröfu varnaraðila um stöðu kröfunnar í réttindaröð við slit varnaraðila. Ákvæði3. tl. 110. gr. fjalli um kröfur sem hafa orðið til á hendur þrotabúinu eftirúrskurðardag vegna athafna skiptastjóra en varnaraðili fær ekki séð hvaðaathafnir það eru sem þá eigi að hafa átt sér stað. Í þessu sambandi vísarvarnaraðili til þess að upphafsdagur kröfumeðferðar varnaraðila miðist viðgildistöku laga nr. 44/2009 og er 22. apríl 2009, sbr. nánar 1. mgr. og 2.málslið 3. mgr. 102.gr. laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Þá máeinnig nefna að varnaraðila var veitt heimild til greiðslustöðvunar samkvæmtúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. mars 2009. Atvik þau sem krafa nr. 229varðar gerðust fyrir hvorn tveggja þessara viðmiðunardaga. Meint krafasóknaraðila, sé hún yfirhöfuð yfir hendi, nýtur þess vegna ekki annarrar stöðuen almennrar kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili telur einnigmikilvægt að halda til haga að bókun í fundargerð frá 24. október 2010, umafleiðingar sýknudóms, var miðuð við innlausn varnaraðila á handveðsettriinnstæðu sóknaraðila þann 17. desember 2009. M.ö.o. ef í ljós kæmi aðslitastjórn varnaraðila hefði innleyst hærri fjárhæð en hún hafði heimild tileignaðist sóknaraðili búskröfu á hendur varnaraðila. Þetta hafi verið forsendabókunarinnar. Aftur á móti fólst ekki í bókuninni ótakmörkuð heimild til handasóknaraðila til að lýsa kröfum á grundvelli 110. gr. laga nr. 21/1991.Varnaraðili mótmælireinnig dráttarvaxtakröfu sóknaraðila en í öllu falli teljast dráttarvextir tileftirstæðra krafna samkvæmt 114. gr. laga nr. 21/1991.Krafa auðkennd nr. 251 í kröfuskráAlmennt Varnaraðili hafnar kröfunni þar semhún er of seint fram komin, sbr. 5. tl. 118. gr. laga nr. 21/1991, þar semhenni hafi ekki verið lýst „án ástæðulausra tafa“. Kröfu sóknaraðila var ekkilýst fyrr en um níu og hálfum mánuði frá því dómur Hæstaréttar í máli aðilagekk og sóknaraðila mátti í síðasta lagi vera meint tjón sitt ljóst. Er þaðlengri tími en öllum öðrum kröfuhöfum var settur samkvæmt framlengdumkröfulýsingarfresti. Telur varnaraðili augljóst í því sambandi að slíkurframgangur geti varla talist „án ástæðulausra tafa“ og því beri að hafnakröfunni. Varnaraðili telurjafnframt að krafan sé of seint fram komin samkvæmt 2. mgr. 43. gr. laga umkyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990. Í 1. mgr. 43. gr. sé kveðið á um aðhafa megi uppi bótakröfu í staðfestingarmáli til skuldajafnaðar eða sjálfstæðsdóms falli gerð niður með þeim hætti sem segir 1. mgr. 42 laganna. Í 2. mgr.43. gr. laganna er hins vegar tekið fram að sjálfstætt mál til heimtu bóta megihöfða innan þriggja mánaða frá því þeim sem bóta krefst varð kunnugt um aðgerðin væri niður fallin. Með Hrd. 253/2012 þann 24. janúar 2013 félllöggeymsla varnaraðila á fasteign sóknaraðila niður. Samkvæmtmálshöfðunarfresti 2. mgr. 43. gr. bar varnaraðila að lýsa bótakröfu fyrir 24.apríl s.á. til þess að geta byggt bótakröfu sína á ákvæðum VII. kafla laga nr.31/1990. Sá frestur sem sóknaraðili hafði til að gera kröfu á grundvelli 42.gr. var þess vegna liðinn þegar sóknaraðili lýsti kröfunni. Þessikröfugrundvöllur komi þar af leiðandi ekki til greina. Varnaraðili bendir á aðsóknaraðili byggi kröfu sína um bætur eingöngu á VII. kafla laga nr. 31/1990 enhins vegar ekki á t.d. grundvelli sakarreglunnar.Varnaraðili bendir einnigá að hvorki sé fyrir að fara ólögmætri né saknæmri háttsemi í málinu.Varnaraðili óskaði eftir löggeymslu af réttmætri ástæðu og á grundvellilögvarinnar kröfu á hendur sóknaraðila og var gerðin staðfest með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. K-2/2012. Löggeymslan fól ekki í sér aðsóknaraðili var sviptur eign sinni heldur einvörðungu almennum og tilteknumráðstöfunarrétti. Ekki hefur verið sýnt fram á að slitastjórn varnaraðila hafivaldið hinu meinta tjóni af ásetningi eða gáleysi eða að orsakatengsl séu milliþess og löggeymslunnar. Sóknaraðili ber sönnunarbyrðina fyrir þessum atriðum enþá byrði hefur hann ekki axlað. Krafa um bætur vegna löggeymsluAuk framangreinds telurvarnaraðili að meint ófjárhagslegt tjón sóknaraðila vegna löggeymslunnar séósannað og að svo virðist sem kröfufjárhæð sé úr lausu lofti gripin.Varnaraðili bendir á að þótt ákvæði 1. mgr. 42. gr. laga nr. 31/1990 − verði áannað borð byggt á því ákvæði −— heimili að dæmdar verði skaðabætur að álitumsé ekki unnt að sanna fjárhæð tjóns, veiti ákvæðið aftur á móti engan afsláttaf því grundvallarskilyrði skaðabótaábyrgðar að sýnt sé fram á tjón.Sóknaraðili hafi aftur á móti ekki einu sinni gert líklegt að hann hafi orðiðfyrir tjóni.Varnaraðili telur aðsóknaraðili hafi mátt gera sér grein fyrir því meðan á löggeymslunni stóð hvorthann teldi sig hafa orðið fyrir tjóni en að minnsta kosti um leið og Hrd.253/2012 gekk. Það gerði hann hins vegar ekki heldur byggði á því þegarmálshöfðunarfresturinn var löngu liðinn að hann hefði orðið fyrir miska, þ.e.ófjárhagslegu tjóni, sem byggist hins vegar á „margvíslegu öðru fjártjóni“.Virðist því sem sóknaraðili reyni að víkja sér undan sönnunarkröfum með því aðsetja meint fjártjón sitt í búning ófjárhagslegs tjóns. Miskabótakrafasóknaraðila vegna löggeymslunnar sé annars reist á nokkrum atriðum sem eruhvert öðru óljósara.Í fyrsta lagi haldisóknaraðili því fram að hann hafi ekki getað nýtt hina löggeymdu fasteign semtryggingu í viðskiptum og að hún hafi að öðru leyti staðið fjárfestingumsóknaraðila fyrir þrifum. Viðskipti þessi séu hvorki nánar tilgreind né fjallaðum það hvort sóknaraðili átti þess kost að leggja fasteignina fram semtryggingu né heldur að veðsetning hafi ekki verið takmörkuð með lögum, sbr.t.d. 60. gr. laga nr. 31/1993. Í öðru lagi byggisóknaraðili á því að það liggi fyrir að hann hafi ekki getað útvegað séryfirdrátt til fjárfestinga og hafi þess vegna orðið af fjárfestingartækifærum.Samkvæmt sömu atriðum og nefnd eru hér að framan sé þessi staðhæfing með ölluórökstudd og ósönnuð.Í þriðja lagi heldur sóknaraðiliþví fram að hann hafi beðið álitshnekki vegna löggeymslunnar. Þessu hafnarvarnaraðili sem ósönnuðu og órökstuddu. Ekki liggi fyrir hvert var eða eralmennt álit á stefnda eða hvernig það á að hafa beðið hnekki. Þá má gera ráðfyrir því að löggeymslan eða ummerki hennar hafi ekki komið fram annars staðaren í þinglýsingabókum sem illa verður séð að hafi verið grundvöllur álits ásóknaraðila eða á almannavitorði. Löggeymslan staðfesti að auki ekki annað enþað sem fyrir lá; að gengið hafði dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar2012, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila og enginnálitshnekkir fólst í. Krafa um lögmannskostnað umframtildæmdan málskostnaðVarnaraðili hafnarþessari kröfu sóknaraðila með þeim rökum að dómur Hæstaréttar í máli aðila hafiverið bindandi um málskostnað vegna þess máls og að varnaraðili verði ekkikrafinn um greiðslu frekari málskostnaðar. Samkvæmt 129. gr. laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, telst meðal annars til málskostnaðar kostnaður afflutningi máls og annar kostnaður sem stafar beinlínis af máli. Samkvæmtáðurgreindum reglum um res judicata,sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, er dómur bindandi um úrslit sakarefnismilli aðila um þær kröfur sem eru dæmdar þar að efni til. Enn fremur verðurkrafa sem hefur verið dæmd að efni til ekki borin aftur undir sama eðahliðsettan dómstól, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Á reglan jafnt við ummálskostnaðarkröfur sem aðrar kröfur. Til frekari rökstuðnings vísarvarnaraðili til Hrd. 291/1994 og Hrd. 495/2011, þar sem frekari málskostnaðivegna gerðar á grundvelli laga nr. 31/1990 var hafnað.Krafa um miskabætur að fjárhæð5.000.000 kr.Varnaraðili hafnarkröfunni sem vanreifaðri og þeim dylgjum sem á varnaraðila eru bornar semalgjörlega röngum og órökstuddum. Meintur miski sóknaraðila sé jafnframtósannaður en í öllu falli skortir alla sönnun fyrir því að varnaraðili hafisýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og að orsakasamband sé milli þeirrarháttsemi og meints tjóns varnaraðila. Að öðru leyti vísar varnaraðili til fyrriumfjöllunar að því er varðar meint ófjárhagslegt tjón sóknaraðila að breyttubreytanda. Varakrafa um lækkunVarnaraðili krefst þess til vara aðmiskabætur til sóknaraðila verði lækkaðar verulega. Krafa sóknaraðila um lækkuner reist á öllum sömu málsástæðum og fyrir höfnun kröfunnar að breyttubreytanda. Sérstök áhersla er þó lögð á að fjárhæð miskabótakröfunnar erlangtum hærri en gengur og gerist í réttarframkvæmd, þ.m.t. refsimálum, envarðar hins vegar fyrst og fremst meinta álitshnekki sóknaraðila.IV. Niðurstaða. Krafa nr. 229 íkröfuskrá varnaraðilaSóknaraðili krefst þessaðallega að krafa hans í bú varnaraðila, auðkennd nr. 229 í kröfuskrá, eins oghún hefur verið uppfærð, samtals að höfuðstól kr. 27.774.994 krónur, verðiviðurkennd sem búskrafa í búið, samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti.Auk þess krefst sóknaraðili viðurkenningar á kröfu til dráttarvaxta úr hendivarnaraðila samkvæmt 5. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, afhöfuðstól kröfunnar, frá 12. desember 2013 til greiðsludags og að hún njótieinnig stöðu búskröfu. Samkvæmt þeimmeginreglum, sem búa meðal annars að baki ákvæðum 116. gr. og 117. gr. laga nr.21/1991, hefur lýsing kröfu fyrir skiptastjóra við gjaldþrotaskipti,eftirfarandi meðferð hans á kröfunni og eftir atvikum úrlausn dómstóla umviðurkenningu hennar í máli samkvæmt 5. þætti laganna, samsvarandi áhrif og efeinkamál væri höfðað um kröfuna, það hlyti meðferð fyrir dómi og niðurstaðaværi þar fengin eftir almennum reglum, eftir atvikum með dómsúrlausn.Í 1. mgr. 117. gr. kemurfram að sá sem halda vill uppi kröfu á hendur þrotabúi skuli lýsa henni fyrirskiptastjóra. Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar skal kröfulýsing vera skrifleg ogtekið fram í hvers þágu hún sé gerð. Er og mælt fyrir um það í ákvæðinu að íkröfulýsingu skuli tiltaka kröfur svo skýrt sem verða má, fjárhæð kröfu ogvaxta og hverrar stöðu sé krafist að krafan njóti í skuldaröð, eða umafhendingu tiltekins hlutar, ákvörðunar á tilgreindum réttindum á hendurþrotabúinu, lausn undan tiltekinni skyldu við búið, skyldu til ákveðinnar athafnareða til að láta af henni, greiðslu kostnaðar af innheimtu kröfunnar eða gæsluhagsmuna af henni. Í kröfulýsingu skal enn fremur greina málsástæður semkröfuhafi byggir rétt sinn á gagnvart þrotabúinu og önnur atvik sem þarf aðgreina samhengis vegna.Af ákvæði 117. gr. verðurráðið að efni og forsendur kröfulýsingar sem beint er til þrotabús eðafjármálafyrirtækis í slitum verður að vera skýrt, í ljósi þess hversuveigamikil áhrif hún getur haft á réttarstöðu þeirra sem eiga í hlut. Í þessusambandi er enn fremur rétt að hafa í huga að í lögskýringargögnum með ákvæði2. mgr. 117. gr. er gengið út frá því aðkröfulýsingverði ímeginatriðum að vera gerð á þann hátt að hún geymi sambærileg atriði og verðaað koma fram í stefnu í einkamáli. Þá er þar jafnframt gengið út frá því aðgögn verði að fylgja kröfulýsingu með sama hætti og ef verið væri að höfðaeinkamál um þá kröfu sem er höfð uppi, sbr. 3. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Þó verður að leggjaáherslu á að þær kröfur sem gerðar eru til efnis kröfulýsingar samkvæmt 2. mgr.117. gr. laganna eru ríkari en gerðar eru til efnis stefnu samkvæmt 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að því leyti að í kröfulýsinguverður ávallt að tilgreina fjárhæð peningakröfu í krónum með sundurliðuðum útreikningihennar til fullnaðar. Ekki verður séð að súkröfulýsing sem sett var fram af hálfu sóknaraðila 8. nóvember 2013, en efnihennar er rakið í kafla II hér að framan, fullnægi þeim kröfum sem gerðar erutil kröfulýsingar samkvæmt ofangreindu. Þannig skortir alfarið á að íkröfulýsingunni sé gerð grein fyrir því hvernig fjárhæð kröfu hans nr. 229 íkröfuskrá sem nemur 27.151.571 kr. er fundin og hvaða útreikningar liggja hennitil grundvallar. Í kröfulýsingunni sem umræðir er að vísu tekið fram að útreikningar kröfunnar komi fram í Excel-skjalisem fylgi kröfulýsingunni. Ljóst er þó að ákvæði 117. gr. laga nr. 21/1991gerir ekki ráð fyrir, frekar en önnur ákvæði laganna, að unnt sé að setja framslíkar forsendur að baki fjárhæð kröfu annars staðar en í kröfulýsingu, eðaeftir atvikum í stefnu. Þar sem umrætt Excel-skjal hefur ekki verið lagt frammeðal málsgagna hefur dómurinn enn fremur engar forsendur til að taka afstöðutil þýðingar þess í þessu máli. Með vísan til þess sem aðframan er rakið, þar sem ekki er unnt að ráða forsendur kröfugerðarinnar aðöðru leyti af þeim málsástæðum og rökum sem teflt er fram í kröfulýsingunni,verður að telja að kröfulýsing sóknaraðila frá 8. nóvember 2013 fullnægi ekki,að svo miklu leyti sem hún tekur til kröfu nr. 229 í kröfuskrá varnaraðila,áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, um skýran og glöggan málatilbúnað.Er þessari kröfu sóknaraðila því hafnað þegar af þessari ástæðu. Að því er snertirvarakröfu sóknaraðila um að krafa hans nr. 229 í kröfuskrá varnaraðila verði,auk sömu dráttarvaxtakröfu og greinir í aðalkröfu, viðurkennd semskaðabótakrafa á hendur varnaraðila er njóti stöðu búskröfu, þá verður ekkiheldur séð að sú krafa hafi verið höfð uppi í kröfulýsingu með þeim hætti semfullnægir áskilnaði 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Varakrafa sóknaraðilarúmast því ekki innan þeirra krafna sem hann hafði uppi í kröfulýsingu og erhenni því hafnað þegar af þessum ástæðum. 2. Aðrar búskröfurÍ kröfulýsingusóknaraðila er einnig gerð krafa um skaðabætur alls að fjárhæð 15.442.560krónur á grundvelli 42. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Þágerði sóknaraðili þar einnig kröfu að fjárhæð 5.168.184 kr. vegnalögmannskostnaðar og 5.000.000 kr. vegna miska. Fjármálaeftirlitið neytti21. mars 2009 heimildar samkvæmt 100. gr. a í lögum nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir valdhluthafafundar í Sparisjóðabanka Íslands hf., sem nú ber heiti varnaraðila,víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Á grundvelli laga nr.44/2009, sem einnig breyttu ákvæðum laga nr. 161/2002 og tóku gildi 22. apríl2009, var varnaraðili tekinn til slita.Ágreiningslaust er aðkrafa sóknaraðila á hendur varnaraðila varð til eftir upphaf slitameðferðar ogtelst því búskrafa samkvæmt 3. tölul. 110. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti. Hún fellur því sem slík þar með einnig undir þær kröfur semtaldar eru í 5. tölul. 118. gr. sömu laga. Af hálfu varnaraðila erþví hins vegar haldið fram að krafan sé fallin niður vegna vanlýsingar þar semsóknaraðili hafi ekki gætt þess að lýsa henni „án ástæðulausra tafa“ ískilningi 5. tölul. 118. gr. Hefur varnaraðili þá vísað til þess að í 1. mgr.43. gr. laga nr. 31/1990 sé kveðið á um að hafa megi uppi bótakröfu í staðfestingarmálitil skuldajafnaðar eða sjálfstæðs dóms ef gerð fellur niður með þeim hætti semsegir í 1. mgr. 42. gr. laganna. Í 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 sé hinsvegar tekið fram að höfða megi sjálfstætt mál til heimtu bóta innan þriggjamánaða frá því að þeim sem bóta krefst var kunnugt um að gerðin væri niðurfallin. Varnaraðili telur að samkvæmt þessum málshöfðunarfresti hafisóknaraðila borið að lýsa bótakröfu sinni fyrir 24. apríl 2013 þar semlöggeymslan á fasteign varnaraðila hafi fallið niður með dómi Hæstaréttar 24.janúar 2013 í máli nr. 253/2012. Sóknaraðili hafi hins vegar ekki lýst kröfusinni fyrr en 8. nóvember 2013. Þegar tekin er afstaðatil þess hvort sóknaraðili hafi lýst bótakröfu sinni vegna löggeymslu án„ástæðulausra tafa“ samkvæmt 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 verður að hafaí huga þau sjónarmið sem lýst hefur verið hér að framan um markmið og áhrifkröfulýsingar samkvæmt ákvæðum laga nr. 21/1991, en þau svara að meginstefnutil þeirra áhrifa sem og ef einkamál væri höfðað um kröfu. Í ljósi þessa verður aðtelja eðlilegt að við afmörkun orðasambandsins „ástæðulausra tafa“ í skilningi5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 sé þá eftir atvikum litið til þeirra reglnasem við eiga um málshöfðunarfresti við höfðun einkamáls um sömu kröfu ágrundvelli sömu atvika og laga nr. 31/1990, enda myndi að öðrum kosti blasa viðsú sérkennilega staða að þeir sem eiga bótakröfu á hendur aðilum sem sætagjaldþrotameðferð samkvæmt ákvæðum lögum nr. 21/1991 væru betur settir en þeirsem sækja þurfa skaðabótakröfu til annarra aðila samkvæmt ákvæðum laga nr.31/1990. Ekki verður séð að slíkur aðstöðumunur eigi sér stoð í lögum. Með vísan tilframangreinds verður að leggja til grundvallar að sóknaraðili hefði að réttulagi átt að lýsa bótakröfu þeirra sem hann hefur sett fram samkvæmt ákvæðumlaga nr. 31/1990 fyrir 24. apríl 2013, enda rann þá út sá málshöfðunarfrestursem settur var fyrir höfðun einkamáls samkvæmt 2. mgr. 43. gr. laganna. Þar semákvæði 5. tölul. 118. gr. laga nr. 21/1991 verður að þessu leyti skýrt tilsamræmis við ákvæði 2. mgr. 43. gr. laga nr. 31/1990 er kröfu sóknaraðila ágrundvelli síðastnefndu laganna hafnað þar sem hún er of seint fram komin. Sóknaraðili hefur einnigbeint bótakröfu á hendur varnaraðila vegna fjártjóns sem hann rekur til þess aðreikningur lögmanns hans vegna fyrrgreinds dómsmáls, sem lauk með dómiHæstaréttar, hafi verið hærri en tildæmdur málskostnaður. Samkvæmt 129. gr. laganr. 91/1991, um meðferð einkamála, telst meðal annars til málskostnaðar kostnaðuraf flutningi máls og annar kostnaður sem stafar beinlínis af máli. Með dómiHæstaréttar frá 24. janúar 2013 í máli nr. 253/2012 var kveðið á um hvaðteldist hæfilegur málskostnaður úr hendi varnaraðila til sóknaraðila vegna þessmáls. Er sá dómur bindandi um úrslit þess sakarefnis samkvæmt 116. gr. nefndralaga og á áfrýjandi ekki frekari fjárkröfur á stefnda vegna þess, sbr. einnigdóm Hæstaréttar 1. febrúar 1996 í máli nr. 291/1994, sem birtist á bls. 284 ídómasafni 1996 og dóm Hæstaréttar frá 1. mars 2012 í máli nr. 495/2011. Að því er varðar þámálsástæðu sóknaraðila að umræddur kostnaður hafi fallið til vegnalögmannsaðstoðar sem hafi ekki beinlínis stafað af máli því sem dæmt var íHæstarétti, þá verður ekki séð að sóknaraðili hafi á nokkru stigi málsins lagtfyrir gögn um af hvaða tagi þessi aðstoð var og hvernig hún verði rakin tilmálshöfðunar varnaraðila á hendur honum, án þess þó að falla undir 1. mgr. 129.gr. laga nr. 91/1991. Rétt er að taka fram að reikningar sem sóknaraðili lagðifyrst fram við aðalmeðferð málsins, eftir að gagnaöflun var lýst lokið ogvarnaraðili mótmælti réttilega sem of seint fram komnum, hafa ekki heldur aðgeyma upplýsingar um hvers kyns sú lögmannsaðstoð var sem sóknaraðili krefst núbóta fyrir.Af framangreindum sökumverður að telja að krafan sé of vanreifuð til að unnt sé að taka hana tilefnislegrar úrlausnar. Er kröfunni því hafnað.Að því er snertir þámálsástæðu sóknaraðila að hann eigi rétt til skaðabóta á hendur varnaraðila þarsem upphaflegur málatilbúnaður varnaraðila á hendur honum hafi byggst á„leynimakki, sviksamlegum afflutningi staðreynda og langsóttumlögfræðitúlkunum“ þá er hvorki í kröfulýsingu hans né greinargerð hans tildómsins gerð grein fyrir þeim atvikum sem þessi málsástæða byggist á. Þá hefursóknaraðili ekki rökstutt á hvaða lagagrundvelli ætti að hafa stofnast rétturtil miskabóta honum til handa. Í ljósi þessarar vanreifunar og þegar horft tilþess að hafa sóknaraðili hefur ekki lagt fram nein gögn sem sýna fram á að þærávirðingar sem haldið er fram að þessu leyti eigi við rök að styðjast verðurekki fallist á að skilyrði séu til þess að fallast á kröfu hans um miskabætur Í ljósiframangreinds er öllum kröfum sóknaraðila í máli þessu hafnað. Með hliðsjón afþessum úrslitum málsins verður sóknaraðili úrskurðaður til að greiðavarnaraðila málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 1.100.000 krónur. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfumsóknaraðila í máli þessu er hafnað. Sóknaraðili greiðivarnaraðila 1.100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 242/2013
Börn Faðerni Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
A krafðist þess að viðurkennt yrði að M væri faðir sinn og að honum yrði gert að greiða einfalt meðlag með henni á mánuði til 18 ára aldurs. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við höfðun málsins hefði allur málatilbúnaður A verið reistur á því að fram færi mannerfðafræðileg rannsókn á grundvelli 15. gr. barnalaga nr. 76/2003 og að í því tilliti hefði málatilbúnaður A verið fullnægjandi. Með því að A hefði hins vegar ekki haldið þeirri kröfu til streitu skorti með öllu að málið væri reifað og stutt sönnunargögnum þannig að dómur yrði á það lagður á öðrum grundvelli. Var því talið óhjákvæmilegt að vísa málinu frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. apríl 2013. Hann krefst þess „að kröfum stefndu verði hafnað.“ Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti sem greiðist úr ríkissjóði. Stefnda krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti sem greiðist úr ríkissjóði. I Stefnda reisir kröfu sína um frávísun málsins frá Hæstarétti á því að málsvari áfrýjanda samkvæmt 13. gr. barnalaga nr. 76/2003 hafi ekki verið bær til að áfrýja héraðsdómi, enda komi fram í lögskýringargögnum að málsvari hafi ekki heimild til að skuldbinda þann sem hann gæti hagsmuna fyrir. Málsvari samkvæmt 13. gr. barnalaga hefur það hlutverk í máli til feðrunar barns að gæta hagsmuna stefnda, sem ekki sækir þar þing. Í því felst að hann getur haft uppi varnir og gert þær athugasemdir sem við eiga eftir atvikum hverju sinni. Með því að áfrýja héraðsdómi í þessu máli leitar áfrýjandi eftir því að verða leystur undan þeirri skuldbindingu sem í dóminum fólst, en sú ráðstöfun bakar honum engar skuldbindingar sem málsvari er ekki fær um að taka ákvörðun um. Í annan stað er krafa um frávísun reist á því að áfrýjandi hafi ekki sótt þing í héraði og því verði dómi ekki skotið til Hæstaréttar nema með gagnáfrýjun þegar stefnandi í héraði hafi áfrýjað fyrir sitt leyti, sbr. 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þess í stað hafi áfrýjanda verið kleift að krefjast endurupptöku málsins eftir reglum XXIII. kafla sömu laga. Eftir að héraðsdómur skipaði áfrýjanda málsvara samkvæmt 13. gr. barnalaga var sótt þing af hans hálfu og var dómur ekki felldur á málið í héraði eftir reglum 96. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði 4. mgr. þeirrar lagagreinar stóð því ekki áfrýjun dómsins í vegi. Samkvæmt framansögðu er hafnað kröfu stefndu um að máli þessu verði vísað frá Hæstarétti. II Samkvæmt gögnum málsins mun áfrýjandi vera pólskur ríkisborgari sem var um skeið búsettur hér á landi. Hann mun hafa flust héðan og er nú talinn búa í Póllandi. Ekki tókst að birta fyrir honum héraðsdómsstefnu þar í landi eftir reglum Haag-samnings um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum og var stefnan því birt í Lögbirtingablaði samkvæmt heimild í 89. gr. laga nr. 91/1991. Í héraðsdómsstefnu gerði stefnda þá kröfu að dómari úrskurðaði að málsaðilar og móðir stefndu gengjust öll undir blóðrannsókn og aðra sérfræðilega könnun, þar á meðal mannerfðafræðilegar rannsóknir, sbr. 15. gr. barnalaga. Frá þessu virðist stefnda á hinn bóginn hafa fallið. Samkvæmt 17. gr. barnalaga skal maður talinn faðir barns ef niðurstaða mannerfðafræðilegra rannsókna benda eindregið til þess. Af þessu verður þó ekki ályktað að maður verði því aðeins dæmdur faðir barns að slíkar rannsóknir liggi fyrir, enda getur niðurstaða faðernismáls byggst á öðrum sönnunargögnum eftir almennum reglum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 26. mars 2013 í máli nr. 618/2012. Að því verður hins vegar að gæta að við höfðun málsins var allur málatilbúnaður stefndu reistur á því að fram færi rannsókn á grundvelli 15. gr. barnalaga og í því tilliti var málatilbúnaðurinn fullnægjandi. Með því að stefnda hélt þeirri kröfu ekki til streitu skortir með öllu að málið sé reifað og stutt sönnunargögnum með því móti að dómur verði á það lagður á öðrum grundvelli. Samkvæmt þessu er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun málsvara áfrýjanda og lögmanns stefndu, sbr. 11. og 13. gr. barnalaga, sem ákveðin er í einu lagi handa hvorum um sig eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun málsvara áfrýjanda, M, 150.000 krónur, og lögmanns stefndu, A, 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 6. febrúar sl., var höfðað með stefnu birtri 5. nóvember 2012 í Lögbirtingablaði af B, kt. [...], [...], Reykjavík, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar, A, kt. [...], til heimilis á sama stað, á hendur M, kt. [...], [...], Póllandi. Stefnandi krefst þess að dæmt verði að stefndi sé faðir stefnanda, A. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða einfalt meðlag með stefnanda frá fæðingu til 18 ára aldurs stefnanda. Einnig er þess krafist að þóknun lögmanns stefnanda, sem og annar málskostnaður, verði greidd úr ríkissjóði. Stefndi sótti ekki þing við þingfestingu málsins 6. desember 2012. Aðstoðarmaður dómara boðaði til þinghalds 16. janúar sl. og var Hulda Rós Rúriksdóttir hrl. þá skipuð málsvari stefnda. Málinu var þá frestað til 6. febrúar sl. Það var tekið fyrir þann dag og upplýsti málsvari stefnda að ekki hefði tekist að ná sambandi við stefnda. Var málið að því búnu dómtekið. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum á þá leið að móðir hans og stefndi hafi verið í sambúð á getnaðartíma stefnanda en samband þeirra hafi varað í 1½ ár. Einum mánuði fyrir fæðingu stefnanda hafi stefndi flust af landi brott og búi nú í Póllandi. Hann hafi ekki reynst samvinnuþýður um skráningu faðernis hjá sýslumannsembættinu í Reykjavík. Enginn annar komi til greina sem faðir stefnanda en stefndi. Þar sem stefndi hafi ekki viðurkennt faðerni og stefnubirting í Póllandi hafi ekki borið árangur sé móður stefnanda og forsjáraðila nauðsynlegt að höfða þetta mál fyrir hennar hönd. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi rekur að málið sé höfðað á grundvelli II. kafla barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 2. mgr. 10. gr. barnalaga nr. 76/2003 skuli stefnt þeim mönnum eða manni sem séu taldir hafa haft samfarir við móður á getnaðartíma barns. Móðir stefnanda og stefndi hafi verið í föstu sambandi í 1½ ár. Þau hafi kynnst á vinnustað móðurinnar, en hún vinni hjá [...]. Brestir hafi komið í sambandið, m.a. vegna drykkju stefnda og hafi stefndi flutt aftur til heimalands síns. Móðir stefnanda fullyrði að enginn annar en stefndi komi til greina sem faðir stefnanda. Stefndi hafi ekki formlega viðurkennt faðerni sitt gagnvart stefnanda en ekkert samband hafi verið milli móður stefnanda og stefnda frá þeim tíma þegar stefndi hafi flutt af landi brott mánuði fyrir fæðingu stefnanda. Móðir stefnanda telji sig ekki eiga annarra kosta völ en að höfða faðernismál til að fá viðurkennt með dómi að stefndi sé faðir stefnanda. Reynt hafi verið að birta stefnu þessa fyrir stefnda í Póllandi samkvæmt reglum Haag-samnings um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum. Þar sem slík birting hafi ekki tekist sé stefnan birt í Lögbirtingablaði með vísan til 1. mgr. 89. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, enda eigi undanþáguákvæði 2. mgr. 15. gr. Haag-samningsins við í þessu tiltekna máli. Samkvæmt tilkynningu héraðsdómstólsins í [...] hafi ekki tekist að afhenda stefnda stefnuna þar sem hann hafi ekki sótt sendinguna þrátt fyrir ítrekanir í pósti. Tómlæti stefnda hafi því orðið til þess að ekki hafi tekist að birta stefnuna. Slíkt tómlæti ásamt framangreindum ákvæðum Haag-samningsins eigi ekki að fresta þeim réttaráhrifum sem réttilega framkvæmd stefnubirting eigi að hafa. Ákvæði 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991 eigi því við um birtingu þessarar stefnu og sé birting í Lögbirtingablaði fullnægjandi. Krafa um meðlag byggist á 6. mgr. 57. gr. barnalaga. Krafa um málskostnað sé reist á 11. gr. barnalaga. Málið sé höfðað á heimilisvarnarþingi stefnanda með vísan til 1. mgr. 9. gr. barnalaga. Niðurstaða Fyrir liggur að stefndi er búsettur á tilteknum stað í Póllandi. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að birta stefnu í Portúgal eftir lögum þess ríkis og þjóðréttarsamningi. Bæði Ísland og Pólland eru aðilar að Haag-samningi frá 15. nóvember 1965 um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum. Vottorð um birtingu í Póllandi, dagsett 3. október 2012, er meðal gagna málsins. Þar sem vottorð hefur borist eiga ákvæði 2. mgr. 15. gr. Haag-samningsins ekki við. Vottorðið er fyllt út á pólsku, en í framlögðu tölvuskeyti frá löggiltum skjalaþýðanda á pólsku kemur fram að í vottorðinu standi að ekki hafi tekist að afhenda bréfið þar sem viðkomandi hafi ekki sótt sendingu þrátt fyrir tvær ítrekanir frá póstinum. Er vottorðið í samræmi við seinni málslið 2. mgr. 6. gr. Haag-samningsins. Þar sem ekki hefur tekist að birta stefnu fyrir stefnda eftir reglum Haag-samningsins verður að telja að heimilt hafi verið að birta stefnu málsins í Lögbirtingablaði, sbr. b-lið 1. mgr. 89. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því sem fram kemur í stefnu áttu móðir stefnanda og stefndi í föstu sambandi í 1½ ár þangað til stefndi flutti af landi brott mánuði fyrir fæðingu stefnanda. Enginn annar komi til greina sem faðir stefnanda en stefndi. Af hálfu stefnanda var fallið frá kröfu um að aðilar málsins gengjust undir mannerfðafræðilegar rannsóknir til að staðreyna faðerni stefnanda. Með vísan til málatilbúnaðar stefnanda um að engir aðrir menn komi til greina sem faðir stefnanda verður krafa stefnanda um að stefndi sé faðir hans tekin til greina. Þess er krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða einfalt meðlag með stefnanda frá fæðingu hans til 18 ára aldurs stefnanda. Með vísan til 6., sbr. 3. mgr., 57. gr. barnalaga nr. 76/2003 ber að dæma stefnda til greiðslu einfalds meðlags með stefnanda. Samkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 57. gr. barnalaga verður meðlag þó ekki ákvarðað lengra aftur í tímann en eitt ár frá því að krafa var sett fram nema alveg sérstakar ástæður leiði til þess. Krafa um meðlag var sett fram með birtingu stefnu 5. nóvember 2012 og verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda meðlag frá 5. nóvember 2011. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 11. gr. barnalaga, þar á meðal málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Þyríar Steingrímsdóttur hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 250.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til skyldu stefnanda að greiða virðisaukaskatt. Í samræmi við 13. gr. barnalaga er þóknun málsvara stefnda, Huldu Rósar Rúriksdóttur hrl., ákveðin 50.000 krónur sem greiðist úr ríkissjóði. Ásbjörn Jónasson, aðstoðarmaður dómara, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, M, telst vera faðir stefnanda, A. Stefndi greiði einfalt meðlag með stefnanda frá 5. nóvember 2011 til fullnaðs 18 ára aldurs hennar. Málskostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns hennar, Þyríar Steingrímsdóttur hrl., 250.000 krónur. Þóknun málsvara stefnda, Huldu Rósar Rúriksdóttur, 50.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 177/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglan hefur krafist þess að kærða, Gauta Ólafssyni, kt. 100764-7769, Bárugötu 22, Reykjavík, verði með vísan til c og d liða 1. mgr. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í málum hans í Héraðsdómi Reykjavíkur, þó ekki lengur en til miðvikudagsins 9. júní nk. kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. apríl 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli ákæruvaldsins gegn honum, en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 9. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Kæru varnaraðila, sem hefur ekki að öðru leyti látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti, verður að skilja svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á það með héraðsdómara að skilyrðum c. og d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til þess að verða við kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 12/2005
Kærumál Samaðild Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
V krafði B ehf. um tiltekna greiðslu í félags- og sjóðagjöld vegna nafngreinds félagsmanns síns með vísan til 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda þar sem V taldi sig verða viðkomandi stéttarfélag í skilningi ákvæðisins. Hafði héraðsdómur vísað málinu frá dómi með vísan til þess að félagsmanninum og réttargæslustefnda E hafði ekki verið stefnt við hlið B ehf. í málinu. Fyrir lá að umræddur félagsmaður hafði um tíma unnið hjá B ehf. og fengið greitt samkvæmt kjarasamningi E og B ehf. greitt félags- og sjóðagjöld til þess. Taldi V að fyrrnefnt ákvæði mælti fyrir um beina greiðsluskyldu og B ehf. hefði borið að greiða fyrrnefnd gjöld til sín en ekki E en B ehf. væri ábyrgt fyrir því að það hefði greitt tilvitnuð gjöld til annars stéttarfélags. Í Hæstarétti var hvorki talin þörf á aðild starfsmannsins né beinni aðild réttargæslustefnda E. Var úrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2004, sem barst réttinum 10. janúar 2005. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2004 en þar var málinu vísað frá dómi að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili stefnir Eflingu-stéttarfélagi til réttargæslu. Fyrir Hæstarétti krefst félagið staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefur varnaraðila um greiðslu 60.134 króna í félags- og sjóðagjöld vegna nafngreinds félagsmanns síns með vísun til 1. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Félagsmaður þessi vann um tíma hjá varnaraðila og fékk greitt samkvæmt kjarasamningi réttargæslustefnda, Eflingar-stéttarfélags. Varnaraðili greiddi félags- og sjóðagjöld til réttargæslustefnda. Sóknaraðili telur sig hins vegar vera viðkomandi stéttarfélag, eins og segir í framangreindum lagaákvæðum, þótt unnið hafi verið samkvæmt kjarasamningi annars stéttarfélags og höfðaði því mál þetta. Varnaraðili krafðist frávísunar þar sem hann taldi bæði aðild viðkomandi starfsmanns og réttargæslustefnda nauðsynlega til að fá skorið úr ágreiningnum. Á þetta féllst héraðsdómur. Í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 55/1980 er mælt fyrir um skyldu atvinnurekenda til að halda eftir af launum starfsmanns iðgjaldi hans til viðkomandi stéttarfélags samkvæmt þeim reglum sem kjarasamningar greina. Sóknaraðili heldur því fram að hér sé mælt fyrir um beina greiðsluskyldu. Varnaraðila hafi því borið að greiða umrædd gjöld til sín en ekki Eflingar-stéttarfélags. Verður fallist á með sóknaraðila að ekki sé þörf á aðild starfsmannsins til að fá úrlausn um þá kröfu. Þá heldur sóknaraðili því fram að varnaraðili sé ábyrgur fyrir því að hann hafi greitt tilvitnuð gjöld til annars stéttarfélags. Verður ekki fallist á að nauðsyn sé á beinni aðild réttargæslustefnda til þess að skera úr um það atriði. Með vísun til framanritaðs er krafa sóknaraðila tekin til greina. Samkvæmt þessari niðurstöðu verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, Byggingafélag Gylfa og Gunnars ehf., greiði sóknaraðila, Vélstjórafélagi Íslands, 250.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 386/2003
Tollskrá Aðflutningsgjald
Samkvæmt ákvörðun tollstjóra voru aðflutningsgjöld 40 vörusendinga, sem M hafði flutt til landsins, endurákvörðuð þar sem varan hefði verið ranglega tollflokkuð við innflutning. Ríkistollanefnd staðfesti að allar sendingarnar hefðu verið ranglega tollflokkaðar en felldi niður endurákvörðun gjalda vegna 14 sendinga á grundvelli grandleysissjónarmiða. M stefndi þá Í og krafðist ógildingar úrskurðar nefndarinnar. Talið var að M hefði farið rangt að við tollflokkun allra sendinganna 26 og jafnframt að hann hafi ekki verið grandlaus um það vegna einu sendingarinnar þar af sem hlaut almenna tollmeðferð. Ákvæði 5. mgr. 99. gr. tollalaga um rafræna tollafgreiðslu þótti ekki verða túlkað öðruvísi en samkvæmt orðanna hljóðan og í samræmi við það var endurákvörðun gjaldanna talin heimil. Í var því sýknað af kröfum M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2003. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 1. desember 2003. Krefst hann þess aðallega að úrskurður ríkistollanefndar 28. febrúar 2002, í máli nr. 10/2001, verði felldur úr gildi og aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða sér hærri málskostnað en ákveðinn var í héraðsdómi, svo og málskostnað fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nafni gagnáfrýjanda var breytt 5. desember 2002 í MLGK hf. Málavextir eru ítarlega raktir í hinum áfrýjaða dómi, en eins og þar kemur fram skaut gagnáfrýjandi 12. október 2001 til ríkistollanefndar ákvörðun tollstjórans í Reykjavík 15. ágúst 2001 um að endurákvarða aðflutningsgjöld af 40 vörusendingum með nánar tilteknu byggingarefni er gagnáfrýjandi flutti til landsins á árunum 1996 til 2000. Taldi aðaláfrýjandi að varan hafi verið ranglega tollflokkuð við innflutning sem tilsniðin vara í mannvirki en hafi átt að vera tollflokkuð sem ósamsett vara í tilsvarandi tollnúmer. Með úrskurði ríkistollanefndar 28. febrúar 2002 var komist að þeirri niðurstöðu að allar umræddar vörusendingar hafi verið ranglega tollflokkaðar. Hins vegar var endurákvörðun tollstjóra felld niður vegna 14 vörusendinga þar sem þær munu hafa verið afgreiddar í almennri tollafgreiðslu án þess að gagnáfrýjandi hafi vitað eða mátt vita um rétta flokkun vörunnar í skilningi 2. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 26. gr. laga nr. 69/1996. Deila málsaðila stendur þannig um réttmæti staðfestingar ríkistollanefndar á endurákvörðun tollstjóra á 26 vörusendingum. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að umræddar byggingavörur voru ekki tilsniðið efni til notkunar í mannvirki, sem heimilt var að samtolla sem ósamsetta vöru samkvæmt tollflokki 7308.9009 og að gagnáfrýjandi hafi farið rangt að við tollflokkun allra umræddra 26 vörusendinga. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gerði aðaláfrýjandi ekki athugasemd við flokkun gagnáfrýjanda fyrr en með bréfi 27. mars 2000. Samkvæmt því bréfi var gagnáfrýjanda gert að breyta tollflokkun á tilgreindri vörusendingu í samræmi við þá athugasemd. Gagnáfrýjandi fór að tilmælum aðaláfrýjanda varðandi þessa einu vörusendingu en við tollflokkun síðari sambærilegra sendinga hélt hann uppteknum hætti og flokkaði í þann tollflokk sem hann áður hafði gert. Af þeim 26 vörusendingum sem um er fjallað í þessu máli voru sjö tollafgreiddar eftir 27. mars 2000, þar af ein í almennri tollmeðferð en sex með rafrænni tollmeðferð, svonefndri SMT. Hinar 19 vörusendingarnar voru allar afgreiddar í rafrænni tollmeðferð fyrir 27. mars 2000. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að gagnáfrýjandi hafi eftir 27. mars 2000 ekki verið grandlaus um rétta tollmeðferð vörunnar í skilningi 2. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga og hafi tollstjóra því verið heimilt að endurákvarða gjöld vegna þeirrar vörusendingar er hlaut almenna tollmeðferð eftir 27. mars 2000. Í hinum áfrýjaða dómi er tíundaður sá munur sem felst í almennri tollafgreiðslu og rafrænni og þau rök sem liggja að baki því að mismunandi skilyrði eru sett fyrir endurákvörðun aðflutningsgjalda eftir því hvorri tollmeðferðinni er beitt. Í 99. gr. tollalaga eru að finna ákvæði um hvenær tollstjóra er heimilt að endurákvarða aðflutningsgjöld, komi í ljós að þau hafi ekki verið rétt ákvörðuð við tollafgreiðslu. Í 2. mgr. greinarinnar segir að sé um að ræða almenna tollafgreiðslu skuli tollstjóri hafa lokið endurákvörðun aðflutningsgjalda innan 60 daga frá nánar tilgreindum tímamörkum. Samkvæmt 5. mgr. greinarinnar er þó í tilteknum tilvikum heimilt að endurákvarða aðflutningsgjöld sex ár aftur í tímann, talið frá tollafgreiðsludegi. Í fyrsta lagi ef framlögðum gögnum eða upplýsingum, sem látin voru í té við tollafgreiðslu, hafi verið áfátt, í öðru lagi ef innflytjandi vissi eða mátti vita um rétta tollmeðferð vöru og í þriðja lagi þegar um rafræna tollafgreiðslu er að tefla. Í tollalögum er ekki að finna annað ákvæði um tímamörk til handa tollstjóra til endurákvörðunar þegar um rafræna tollafgreiðslu er að ræða. Verður ekki heldur séð af athugasemdum með lögunum ráðagerð um að túlka skuli ákvæði þetta um rafræna tollafgreiðslu öðruvísi en eftir orðanna hljóðan. Samkvæmt þessu átti tollstjóri þess kost, óháð sjónarmiðum um grandsemi gagnáfrýjanda, að endurákvarða aðflutningsgjöld sex ár aftur í tímann vegna þeirra vörusendinga sem gagnáfrýjandi fékk tollafgreiddar með rafrænum hætti. Verður aðaláfrýjandi því samkvæmt framanrituðu sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda um ógildingu úrskurðar ríkistollanefndar. Rétt þykir að hvor aðili um sig beri kostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda MLGK hf. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 21. maí 2002, þingfest 28. sama mánaðar og dómtekið 4. júní 2003. Stefnandi er Íslenska verslunarfélagið hf., kt. 660169-0599, Safamýri 61, Reykjavík. Stefndi er íslenska ríkið og er fjármálaráðherra stefnt til fyrirsvars fyrir það. Stefnandi krefst þess aðallega að úrskurður ríkistollanefndar frá 28. febrúar 2002, í máli nr. 10/2001, verði felldur úr gildi að öllu leyti, en til vara að sú endurákvörðun aðflutningsgjalda, sem þar var ákveðin, verði aðeins látin ná til vörusendinga til stefnanda sem afgreiddar voru eftir 27. mars 2000. Einnig krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi. Stefnandi er innflutningsfyrirtæki og hefur um árabil flutt til landsins loftaklæðningar til húsbygginga. Mál þetta varðar 26 vörusendingar sem stefnandi flutti til landsins frá ágúst 1996 og fram í nóvember 2000. Um var að ræða innflutning á byggingarefni í svokölluð niðurhengd loft. Stefnandi tollflokkaði umrætt byggingarefni í tollskýrslum sem forsmíðuð loft í tollskrárnúmer 7608.9009, en undir þetta tollskrárnúmer falla meðal annars tilsniðnar vörur úr járni eða stáli í mannvirki. Á vörur sem undir þennan tollflokk falla er lagður virðisaukaskattur og 5% almennur tollur. Af þessum vörusendingum hlaut ein almenna tollmeðferð en 25 hlutu rafræna tollmeðferð (SMT) sem er einfaldari tollmeðferð. Af hálfu embættis tollstjórans í Reykjavík var 27. mars 2000 gerð athugasemd við tollflokkun stefnanda, samkvæmt tollskýrslu S HEG 22 030 NL RTM W007, og honum gert að breyta tollflokkuninni úr 7308.9009 í 6806.9009 loftaplötur og 7308.9009 festingar. Stefnandi breytti skýrslunni og greiddi aðflutningsgjöld af sendingunni í samræmi við þessa athugasemd. Svipaðar athugasemdir voru gerðar við tvær aðrar sendingar stefnanda 13. apríl 2000 og 21. febrúar 2001. Með bréfi 20. júní 2001 tilkynnti embætti tollstjórans í Reykjavík stefnanda að embættið hefði haft til skoðunar tilteknar 40 vörusendingar sem virtust hafa hlotið ranga tollmeðferð. Fram kom að stefnandi hefði ranglega flokkað vöruna undir tollskrárnúmer 7308.9009. Í stað þeirrar flokkunar skyldi nota tollskrárflokk nr. 6806.0009 fyrir innfluttar steinullarplötur sem á hvíldi virðisaukaskattur og 15% XC-vörugjald, flokk 7326.9019 fyrir festingar sem á hvíldi virðisaukaskattur og 10% almennur tollur, flokk 6216.0000 fyrir hanska sem á hvíldi virðisaukaskattur og 15% tollur og 2509.0000 fyrir kalk sem einungis hvíldi á virðisaukaskattur. Með vísan til 1. mgr. og 2. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga nr. 55/1987 taldi embættið koma til álita að endurákvarða aðflutningsgjöld af þessum vörusendingum, en samkvæmt 2. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga væri tollstjóra heimilt að endurákvarða aðflutningsgjöld af vörusendingum allt að sex ár aftur í tímann, talið frá tollafgreiðsludegi, hafi innflytjandi vitað eða mátt vita um rétta tollmeðferð vöru. Var stefnanda gefinn kostur á að gera grein fyrir sjónarmiðum sínum innan 15 daga frá póstlagningardegi bréfsins, en að þeim tíma liðnum tæki embættið ákvörðun um hvort gjöldin yrðu endurákvörðuð. Stefnandi hafði þegar samband við tollstjóraembættið og benti á að tiltekinn starfsmaður þess hefði áður verið hafður í ráðum um tollflokkun slíkra sendinga og þess vegna hefðu stjórnendur stefnanda ávallt verið í góðri trú um að enginn ágreiningur væri um tollflokkun á þessum varningi. Með bréfi tollstjóraembættisins 12. júlí 2001 var upplýst að viðkomandi starfsmaður embættisins væri í sumarleyfi og fór embættið þess á leit við stefnanda að hann sækti skriflega um frest innan 7 daga. Stefnandi sendi þá skriflega beiðni um frest. Með bréfi tollstjóraembættisins, dagsettu 15. ágúst 2001, var stefnanda tilkynnt um endurákvörðun umræddra aðflutningsgjalda. Sagði þar að umræddur starfsmaður væri kominn aftur til starfa og hafi farið yfir málin. Það hefði ekki leitt til breytinga á afstöðu eftirlitsdeildar tollstjóraembættisins, sem hefði komist að þeirri niðurstöðu að tollflokkun umræddra vörusendinga hefði verið röng. Vargreiðsla aðflutningsgjalda af umræddum 40 vörusendingum væri 7.785.856 krónur auk áfallinna dráttarvaxta að fjárhæð 4.599.471 krónu. Stefnandi kærði álagninguna til ríkistollanefndar samkvæmt heimild í 1. mgr. 101. gr. tollalaga nr. 55/1987 og krafðist þess að ákvörðun um álagninguna yrði felld úr gildi. Ríkistollanefnd felldi úrskurð í kærumálinu 28. febrúar 2002. var svohljóðandi: Með vísan til 101. gr. tollalaga nr. 55/1987, með síðari breytingum, og með vísan til almennra reglna um túlkun tollskrár, sbr. l. og 6., staðfesti ríkistollanefnd endurákvörðun tollstjórans í Reykjavík frá 15. ágúst 2001 að því er varðar 26 vörusendingar í hinni kærðu endurákvörðun tollstjórans í Reykjavík. Í forsendum úrskurðarins sagði m.a.: „Það er mat nefndarmanna að ekki sé hægt að fullyrða að kærandi hafi vitað eða mátt vita um rétta flokkun vörunnar í skilningi 2. tl. 2. mgr. (sic) 99. gr. tollalaga fyrir þann tíma sem athugasemd tollstjóra kemur fram, þ. e. 27. mars 2000. Á þeim grundvelli fellir ríkistollanefnd niður endurákvörðun af 14 eftirtöldum sendingum ... Þessar vörusendingar voru afgreiddar fyrir 27. mars 2000. Ein hinna 15 sendinga ... var afgreidd í almennri tollafgreiðslu eftir 27. mars 2000 og verða gjöld því endurákvörðuð af henni. Ríkistollanefnd staðfestir endurákvörðun 25 sendinga sem afgreiddar voru í ET (SMT) tollafgreiðslu með vísan til 2. mg.(sic) 3. tl. 99. gr. tollalaga." Málsástæður og lagarök aðila Af hálfu stefnanda er vísað til þess að úrskurður ríkistollanefndar sé, samkvæmt 7. mgr. 101. gr. tollalaga, fullnaðarúrskurður um ágreiningsefni sem þetta á stjórnsýslustigi, en í þessu lagaákvæði sé beinlínis ráðgert að aðili sem ekki vilji una niðurstöðunni geti borið hana undir dómstóla. Umrædd aðflutningsgjöld renni í ríkissjóð og því sé íslenska ríkinu stefnt í málinu þótt embætti tollstjórans í Reykjavík annist innheimtu gjaldanna og sé almennt í fyrirsvari fyrir ríkissjóð um álagningu þeirra. Stefnandi byggir kröfur sínar á málinu í fyrsta lagi á því að hin kærða ákvörðun sé byggð á rangri túlkun tollskrár. Umræddar vörusendingar hafi innihaldið loftaklæðningar sem séu fyrirfram tilsniðnar til uppsetningar í ákveðin mannvirki. Sendingarnar hafi innihaldið loftaplötur og nauðsynlegan búnað til að festa þær upp. Í þeim tilvikum sem stefnandi hafi flutt slíkar vörur inn til að eiga á lager, hafi hann flutt vöruna inn sem lagervöru og greitt af henni tilskilin gjöld. Stefnandi leggur á það áherslu, að þessar vörur hafi verið fluttar inn um langt árabil og starfsmönnum tollstjóraembættisins margsinnis verið gefnar allar þær skýringar sem þeir hafi beðið um eða talið sig þurfa að fá um þessar sendingar. Við meðferð málsins fyrir ríkistollanefnd hafi stefnandi sýnt fram á að vörusendingar þessar hafi verið pantaðar fyrir ákveðin mannvirki hverju sinni og því uppfyllt skilyrðið um að vera „forsniðin". Eðli málsins samkvæmt sé ekki hægt að flytja loftaklæðningar inn samsettar, heldur verði þær aðeins fluttar inn í sem eru fyrirfram ákveðnum einingum, þannig að hægt sé að hengja þær upp á byggingarstað, t. d. í skólum, sjúkrahúsum o. s. frv. Því er haldið fram að stefnandi hafi verið í góðri trú um að tollflokkun hans á umræddum vörusendingum væri rétt. Komist dómstólar að þeirri niðurstöðu að lagatúlkun hans um tollflokkun vörunnar hafi verið röng, sé fráleitt að endurákvarða gjöldin aftur í tímann með þeim hætti sem gert hafi verið í ákvörðun ríkistollstjóra, en þar sé komist að þeirri niðurstöðu að eftir 27. mars 2000 hafi stefnanda mátt vera það ljóst að tollflokkun hans væri ekki rétt. Stefnandi mótmælir því sérstaklega að aðfinnslur sem hann hafi fengið 27. mars 2000, við tollskýrslu auðkennda S HEG 22 030 NL RTM W007, hafi verið þess efnis að tilefni hafi verið fyrir hann til að óska eftir bindandi áliti um tollflokkun vörunnar samkvæmt heimild í 142. gr. tollalaga. Samskipti stefnanda og viðkomandi starfsmanns tollstjóra, þegar þetta hafi verið ákveðið, hafi ekki gefið stefnanda ástæðu til að ætla að hann væri á rangri braut með tollflokkun þessara vara. Þvert á móti hafi stefnandi talið að þarna hefðu starfsmenn tollstjóraembættisins verið að fjalla um einangrað tilvik og stefnandi ákveðið að standa ekki í neinu stappi út af því. Enginn hafi heldur vakið athygli hans á því þá, að rétt kynni að vera fyrir hann að afla sér álits samkvæmt 142. gr. tollalaga og starfsmönnum stefnanda hafi ekki hugkvæmst það. Stefnandi eigi því ekki að bera hallann af því að hafa ekki leitað eftir slíku áliti og eigi ekki að sæta endurákvörðun vegna vörusendinga sem hann flutti til landsins síðar. Fallist dómurinn ekki á þá röksemd stefnanda að hann hafi tollflokkað umræddar sendingar réttilega, er þess krafist að úrskurður ríkistollstjóra verði felldur úr gildi að hluta þannig að endurákvörðun aðflutningsgjalda samkvæmt úrskurðinum verði látin ná til færri vörusendinga en þar hafi verið ákveðið. Í úrskurði ríkistollanefndar hafi verið komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi verið í góðri trú um að tollflokkun á umræddum vörusendingum væri rétt, að minnsta kosti til 27. mars 2000. Engu að síður hafi endurákvörðunin verið látin ná til 17 (á að vera 19) vörusendinga sem afgreiddar hafi verið fyrir þennan dag í ET tollafgreiðslu, 7 (á að vera 6) sendinga sem afgreiddar hafi verið eftir þennan dag með sams konar tollafgreiðslu, og einnar vörusendingar sem afgreidd hafi verið í almennri tollafgreiðslu eftir þetta tímamark. Stefnandi telur það ekki fá staðist að niðurstaða um endurákvörðun aðflutningsgjalda geti verið mismunandi eftir því hvaða aðferð sé notuð um meðferð tollskýrslna, í tilviki eins og þessu. Bendir stefnandi á, að ákvæði tollalaga um endurákvörðun sé heimildarákvæði og því beri að beita af fyllstu réttsýni og taka þá tillit til allra málsatvika. Engin rök standi til þess að beita endurákvörðunarheimildinni með mismunandi hætti eftir því hvort tollafgreiðsla hafi farið fram með ET eða SMT-aðferðum, þegar svo standi á að viðurkennt sé að innflytjandinn var eða mátti vera í góðri trú um að tollflokkun hans væri rétt. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að við ákvörðun málskostnaðar beri meðal annars að líta til þess að andmælaréttur hans hafi ekki verið virtur af tollyfirvöldum. Stefnandi ber þessa málsástæðu ekki fyrir sig að öðru leyti. Af hálfu stefnda er byggt á því að rangt hafi verið af stefnanda að flokka vörur í umræddum vörusendingum í einn tollflokk en einnig er byggt á því að stefnandi hafi ekki flokkað vörurnar réttilega í tollflokka. Á því er byggt að stefnandi hafi átt að tollflokka byggingarefni til niðurhengdra lofta í þannig að steinullarplötur væru flokkaðar í tollskrárnúmer 6806.9009, festingar í 7326.9019 hanskar í 6216.0000 og kalk í 2509.0000 Af hálfu stefnda er byggt á því að almennar reglur um túlkun tollskrárinnar séu hluti tollskrárinnar í viðauka I við tollalög, sem hafi lagagildi, sbr. 4. gr. tollalaga nr. 55/1987. Tollskráin sé byggð á tollnafnaskrá Alþjóðatollasamvinnuráðsins, þ.m.t. almennu túlkunarreglur tollskrárinnar. Ísland eigi aðild að alþjóðlegum samningnum um samræmda vörulýsingar- og vörunúmeraskrá sem liggi til grundvallar tollnafnaskránni, sbr. auglýsingu nr. 25/1987 í C-deild Stjórnartíðinda og hafi þar með skuldbundið sig til þess að fara eftir alþjóðlegu tollnafnaskránni og almennum reglum um túlkun hennar, sbr. 3. gr. samningsins. Túlkunarreglurnar séu sex og skuli beita 1. reglunni fyrst og síðan þeim síðari í réttri númeraröð þegar ekki sé unnt að flokka vöru eftir fyrri reglum. Alþjóðatollasamvinnuráðið gefi út skýringarrit við alþjóðlegu tollnafnaskrána. Ríkistollanefnd hafi nokkrum sinnum vísað til þeirra í úrskurðum sínum. Þetta skýringarrit hafi verið lagt fram í málinu á ensku og í íslenskri þýðingu. Stefndi byggir á því að rétt sé að leita leiðbeininga og túlkana í skýringarrit Alþjóðatollasamvinnuráðsins enda séu íslensku reglurnar um túlkun tollskrár settar að nákvæmri fyrirmynd túlkunarreglna alþjóðlegu tollnafnaskrárinnar. Stefndi vísar til 1. og 6. túlkunarreglu við tollskrá þegar hann flokkar innfluttu vörurnar, sem um er deilt í máli þessu, í tollskrárnúmer í 25., 62., 68. og 73. kafla tollskrár. Af hálfu stefnanda er bent á að í skýringum Alþjóðatollasamvinnuráðsins við túlkunarreglurnar sé áréttað að fyrst beri að líta til orðalags vöruliða og athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla þegar komi að tollflokkun vöru. Túlkunarreglunum sem á eftir komi verði því aðeins beitt að þær brjóti ekki í bága við orðalag vöruliða eða athugasemda. Þær komi hins vegar til nánari leiðbeiningar um tollflokkun þegar 1. reglu sleppi. Af a-lið 2. túlkunarreglu leiði að vörur sem flokkist í ólíka vöruliði, á grundvelli l. túlkunarreglunnar, þegar þær eru virtar einar sér, verði aðeins flokkaðar saman í vörulið ef skilyrði þeirrar reglu séu uppfyllt. Til þess að flokkun stefnanda í vörulið nr. 7308, sem tilsniðnar vörur í mannvirki, úr járni eða stáli, geti talist rétt, verði ósamsetta varan, í þessu tilviki hið niðurhengda loft, að uppfylla skilyrði tilvitnaðs a-liðs túlkunarreglu 2 við tollskrá. Síðari málsliður a-liðs reglu 2 lúti að ósamsettum eða sundurteknum vörum. Ósamsettir eða sundurteknir hlutar vöru megi ekki fá aðra aðvinnslu eftir innflutning þeirra til landsins en samsetningu með t.d. nöglum, skrúfum, boltum, hnoði eða logsuðu, til þess að úr verði hin fullgerða vara, eigi þeir að tollflokkast sem fullgerða varan. Stefndi telur ljóst að nauðsynlegt sé að sníða hluta hinna niðurhengdu lofta til við veggi ef hinar stöðluðu stærðir gangi ekki upp í stærð lofts á byggingarstað. Af skýringum Alþjóðatollasamvinnuráðsins verði ráðið að hlutar til niðurhengdra lofta verði ekki taldir ein einstök vara í skilningi tollskrár þótt þeir hafi verið fluttir inn til uppsetningar í tilteknar byggingar. Af hálfu stefnda er vísað til ummæla stefnanda í greinargerð hans til ríkistollanefndar frá 14. janúar 2002 en þar segi: „Krítin fylgir vegna þess að klæðningin kemur í ákveðnum lit, en við uppsetningu verður nánast alltaf að skera þær plötur eitthvað til sem liggja með útveggjunum. Endanleg málsetning verður alltaf að ráðast af aðstæðum á byggingarstað, og þá þarf að bera lit í sárið þar sem skera þarf plöturnar til." Stefndi telur að slík aðvinnsla, þ.e. sníðavinna á byggingarstað, falli ekki innan ramma leyfilegrar aðvinnslu samkvæmt ofangreindum rökum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í þessu tilviki komi túlkunarregla 3 við tollskrá aðeins til skoðunar að uppfylltum skilyrðum túlkunarreglu 2, þ.e. hún komi til álita þegar flokka eigi eina vöru eða margar vörur sem heimilt sé að flokka sem eina með vísun til túlkunarreglu 2. Stefndi telur huglæga afstaða innflytjanda um notkun vörunnar ekkert vægi hafa þegar tollflokkun sé gerð. Það sé varan sjálf sem skipti máli en í þessu tilviki sé um að ræða vörur sem séu afgreiddar í stykkjatali og hlaupandi lengdum og ólíkum útfærslum af lager hjá hinum erlenda seljanda. Það hafi ekkert vægi þótt vara sé pöntuð í passandi magni fyrir ákveðin rými og pöntunum sé safnað saman af hagkvæmnisástæðum vegna smæðar íslenska markaðarins. Af hálfu stefnda er einkum vísað til 1. mgr. og 2. og 3. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga nr. 55/1987 og til þeirra lagaraka og sjónarmiða sem búið hafi að baki ákvörðun tollstjóra og úrskurði ríkistollanefndar. Á því er byggt að endurákvörðun hafi verið lögmæt og rétt að henni staðið að öllu leyti. Skilyrði endurákvörðunar hafi verið til staðar. Það hafi verið mat tollstjórans að stefnandi hafi vitað eða mátt vita um rétta tollmeðferð vöru. Það hafi hins vegar verið niðurstaða ríkistollanefndar að stefnanda hafi fyrst mátt vera ljóst að vafi léki á um rétta tollflokkun vöru þegar athugasemd hafi verið gerð við tollflokkun félagsins 27. mars 2000. Aðfinnslur þessar hafi verið þess efnis að tilefni hafi verið fyrir stefnanda að óska eftir bindandi áliti um tollflokkun vörunnar samkvæmt 142. gr. tollalaga en ákvörðun um tollflokkun samkvæmt greininni sé bindandi fyrir tollyfirvöld og fyrirspyrjanda. Á því er byggt af hálfu stefnda að endurákvörðun hafi verið lögmæt hvað varðar allar 25 sendingarnar sem afgreiddar hafi verið með rafrænni tollafgreiðslu, sbr. 3. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga og hvað varðar sendingu S HEG 05 04 0 NL RTM W024, sem afgreidd hafi verið almennri tollafgreiðslu eftir 27. mars 2000, sbr. 2. tl. 5.mgr. 99. gr. tollalaga. Þær 14 sendingar sem ríkistollanefnd hafi ekki talið tækt að beita endurákvörðun um hafi verið afgreiddar í almennri tollafgreiðslu fyrir 27. mars 2000. Af hálfu stefnda er byggt á því að skyldan til þess að gefa upp tollflokk innfluttrar vöru í aðflutningsskýrslu hvíli á innflytjanda hennar eða umboðsmanni hans, samkvæmt 15. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 2. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 228/1993, um tollskýrslur og fylgiskjöl þeirra. Innflytjandi, eða sá sem komi fram fyrir hans hönd, beri jafnframt ábyrgð á því að upplýsingar sem veittar séu við tollafgreiðslu séu réttar, sbr. 2. mgr. 16. gr. tollalaga. Stefndi bendir á, að stefnandi hafi haft innflutning á vörum til landsins að atvinnu um langt skeið og telur að stefnandi hafi mátt vita að vörurnar væru ekki rétt tollflokkaðar. Lítill vafi hafi verið um tollflokkun í þessu tilviki. Stefnandi hafi áður leitað bindandi álita tollstjórans í Reykjavík á árunum 1988, 1990 og 1991 vegna annarra vara og því ljóst að hann þekkti umrædd úrræði tollalaganna, sbr. bindandi álit tollstjórans nr. A 881027 (trefjaplötur og milliveggir), A 900724 (gólfplötur) og A 910817 (mannvirki). Það hafi ekki verið skylda tollstjóra að vekja athygli á þessu heldur á ábyrgð stefnanda að leita bindandi álits. Af hálfu stefnda er því mótmælt að tiltekinn starfsmaður tollstjóra hafi verið með í ráðum um tollflokkun umræddra sendinga og að embætti tollstjóra hafi fallist á umræddan afgreiðslumáta Því er haldið fram að athugasemdir sem umræddur starfsmaður hafi þrívegis gert við tollafgreiðslu fyrirtækisins hafi verið sambærilegar þeim athugasemdum sem eftirlitsdeild tollstjórans í Reykjavík geri nú. Stefndi kveður ástæðu þess að endurákvörðun sé heimil sex ár aftur í tímann, þegar um rafræna tollafgreiðslu (SMT) sé að ræða þá, að eftirliti verði ekki komið við í beinu framhaldi af slíkri tollafgreiðslu. Öll gögn, sem SMT-tollafgreiðsla sé byggð á, séu í vörslu innflytjenda og endurskoðun tollstjórans því nær eingöngu framkvæmd eftir á með úrtaksathugunum. Innflytjendur geti tryggt hagsmuni sína með því að leita eftir bindandi áliti um tollflokkun vöru. Þegar um hinar svokölluðu pappírsafgreiðslur sé að ræða geti tollstjóri eingöngu leiðrétt tollafgreiðslu í 60 daga frá tollafgreiðsludegi ef fullnægjandi gögn hafa verið lögð fram. Að öðrum kosti sé endurákvörðun heimil í sex ár aftur í tímann, þ.e. ef gögn hafi verið ófullnægjandi eða innflytjandi vissi eða mátti vita um rétta tollmeðferð vöru, sbr. 1. og 2. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga. Stefndi mótmælir því að þessi háttur geti ekki staðist. Lögin mæli fyrir um mismunandi heimildir eftir því hvort um SMT- eða hefðbundna tollmeðferð sé að ræða og ólík úrræði helgist af því að tollstjóri eigi ekki jafn greiðan aðgang að gögnum í SMT-tollmeðferð. Því er sérstaklega mótmælt að andmælaréttar stefnanda hafi ekki verið gætt við meðferð málsins í stjórnsýslunni og að ástæða sé að líta til þessa atriðis við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstaða Viðauki I við tollalög nr. 55/1987 hefur að geyma tollskrá en samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laganna hefur hún lagagildi. Í tollskránni er vörur flokkaðar í samræmi við tollnafnaskrá Alþjóðatollsamvinnuráðsins. Tollskráin mælir fyrir um hvaða tollar leggist á innfluttar vörur. Í máli þessu er deilt um tollflokkun vara í alls 26 vörusendingum sem stefnandi flutti til landsins á tímabilinu ágúst 1988 til nóvember 2000. Stefnandi flokkaði vörur í öllum sendingunum saman í tollflokk 7308.9009 og tilgreindi í tollskýrslu að um væri að ræða forsmíðuð eða forsniðin loft. Samkvæmt tollskrá falla undir tollflokk 7308 mannvirki (þó ekki forsmíðaðar byggingar í nr. 9406) og hlutar til mannvirkja (t.d. brýr og brúarhlutar, lokur (lock-gates), turnar, súlnagrindur, þök, þakgrindur, hurðir og gluggar og karmar til þeirra og þröskuldar fyrir hurðir, hlerar, handrið, stöplar og súlur), úr járni eða stáli; plötur, stengur, prófílar, leiðslur og þess háttar, tilsniðið til notkunar í mannvirki, úr járni eða stáli. Undirliðurinn 9009 er almennur liður sem aðeins er auðkenndur sem „Annars”. Af hálfu stefnda er á því byggt að Ísland eigi aðild að alþjóðlegum samningum um samræmda vörulýsingar- og vörunúmeraskrá, sem liggi til grundvallar tollnafnaskránni, sbr. auglýsingu nr. 25/1987 í C-deild Stjórnartíðinda og hafi þar með skuldbundið sig til að fara eftir alþjóðlegu tollnafnaskránni og almennum reglum um túlkun hennar. Þessar almennu túlkunarreglur hafa verið lagðar fram í málinu á ensku og í íslenskri þýðingu þýðingarmiðstöðvar utanríkisráðuneytisins. Fyrir liggur að starfsmenn embættis tollstjórans í Reykjavík fóru yfir þýðinguna og gerðu við hana athugasemdir. Af hálfu stefnanda því haldið fram að þessar reglur séu að engu hafandi þar sem þær hafi hvergi verið birtar. Þá telur stefnandi þýðinguna sérstaklega ótrúverðuga vegna þess hvernig að henni hafi verið staðið. Ekki verður fallist á með stefnanda að það geri þýðingu reglnanna ótrúverðuga að hún var unnin í samráði við tollyfirvöld. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að þýðingin sé röng í einstökum atriðum. Með vísan til þess að gildandi tollskrá hér á landi er byggð á tollnafnaskrá Alþjóðatollsamvinnuráðsins og að teknu tilliti til þess hvernig umræddar almennar reglur um túlkun tollskrárinnar eru til komnar þykir mega styðjast við þær við túlkun íslensku tollskrárinnar. Sem fyrr segir valdi stefnandi þá leið að láta samtolla ýmsar ólíkar vörur úr ýmsum efnum sem forsmíðuð- eða forsniðin loft og felldi þessar vörur undir almennan lið í tollflokki 7308. Samkvæmt almennri lýsingu tollskrár falla undir þennan tollflokk meðal annars tilsniðnar vörur, úr járni eða stáli, til notkunar í mannvirki. Fyrir liggur að nokkur hluti af því byggingarefni sem stefnandi flutti inn var úr málmi. Í greinargerð tollstjórans í Reykjavík til ríkistollanefndar er því haldið fram að meginuppistaðan í vörusendingunum hafi verið steinullarplötur og hefur því ekki verið mótmælt sérstaklega af hálfu stefnanda. Í úrskurði ríkistollanefndar var umræddum vörusendingum stefnanda lýst þannig: „Vara sú sem hér er deilt um flokkun á eru svonefnd niðurhengd loft. Plöturnar liggja ofan á grind sem fest er í loft byggingar. Sérstök aðalgrind hengist í loftið og festigrind fyrir plötur er sett í aðalgrind. Plöturnar eru ýmist framleiddar með falsi sem leggst á grind, brún sem sest á grind eða einfaldar plötur sem leggjast ofan á brún. Í sumum tilfellum, allt eftir hönnun platanna og burðargrindar, er hægt að fjarlægja/taka niður plötur úr loftinu. Ýmiss staðlaður aukabúnaður fæst við kanta/enda auk þess sem gert er ráð fyrir mishæðóttum loftum. Plöturnar er því mögulegt að aðlaga aðstæðum hverju sinni. Stærðir platanna og litir er staðlað. Loftið samanstendur því af grind úr málmi sem sett er saman þannig að plöturnar passa ofan í hana eða plötunum er rennt í grindina, stillanlegum upphengjum sem festast í loft byggingar og/eða bita og plötunum sjálfum. Um er að ræða nokkrar útfærslur af plötum sem viðkomandi grindur passa við. Plöturnar og grindur eru í stöðluðum stærðum þannig að nauðsynlegt er að sníða kanta við veggi ef hinar stöðluðu stærðir ganga ekki upp í stærð loftsins.” Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu þeir Kristmann Hjartarson, sem var framkvæmdastjóri stefnanda í 16 ár en hætti um síðustu áramót, og Magnús Jóhannsson framkvæmdastjóri stefnanda. Kristmann bar að kaupendum hér á landi hafi verið gerð tilboð á grundvelli lýsingar frá þeim. Málsetningar á loftum hafi ekki verið nákvæmar heldur hafi verið sniðið af einingum á byggingarstað og þær felldar saman. Efnið hafi þó nánast verið tilsniðið. Hann kvað hafa komið fyrir að teikning hefðu verið send með pöntun og unnið úr henni erlendis. Hann kvað hlutföll járns og platna hafa verið mismunandi í sendingum. Í sumum sendingum hafi eingöngu verið loftaplötur í tilteknum gámi en fylgihlutir þá í öðrum gámi. Magnús bar á svipaðan veg og Kristmann. Hann kvað hafa komið fyrir að einingar kæmu í nákvæmum lengdum, t.d. þegar um hefði verið að ræða loftaklæðningu í ganga. Báðir báru þeir að embætti tollstjóra hefði einungis tekið til endurskoðunar sendingar með loftaplötum úr steinull en sendingar með loftaplötum úr öðrum efnum svo sem áli, stáli og glerull hefðu fengið aðra tollmeðferð. Framburður framangreindra manna um byggingarefni það sem var í umræddum vörusendingum þykir í aðalatriðum í nokkuð góðu samræmi við framangreinda lýsingu á vörunni í úrskurði ríkistollanefndar. Ljóst þykir að umrædd vara er byggingarefni sem notað er við gerð niðurhengdra lofta og tiltölulega lítið þarf að sníða það til eða fullvinna eftir að það er flutt til landsins. Í málinu hafa hins vegar ekki verið lagðir fram teikningar eða önnur gögn sem benda til þess að umrætt byggingarefni hafi verið sérsmíðað eða tilsniðið af erlendum framleiðanda til uppsetningar í tilteknum mannvirkjum hér á landi. Af framlögðum gögnum verður þvert á móti ráðið að umrædd vara hafi verið framleidd í stöðluðum lengdum og stærðum. Á framlögðum reikningum hinna erlendu aðila er nákvæmlega tilgreindur einingafjöldi af hverri tegund eininga en varan ekki seld eftir stærð lofts. Að innflutningi var í meginatriðum staðið með þeim hætti að stefnandi tók við pöntunum frá íslenskum aðilum og pantað og flutti inn þann einingafjölda sem passaði í tiltekna stærð og gerð af lofti. Í hagræðingarskyni flutti stefnandi síðan saman í gámi fleiri eða færri sendingar eftir því sem á stóð. Jafnframt liggur fyrir að þegar varan var komin á byggingarstað þurfti að sníða einingar til út við veggi, í hornum og víðar. Samkvæmt framangreindu var um að ræða nánast fullunnið byggingarefni sem framleitt var í stöðluðum stærðum og einingum en ekki sérstaklega tilsniðið fyrir tiltekin mannvirki. Með vísan til framangreinds þykja vörur í umræddum vörusendingum ekki falla vel að hinni almennu skilgreiningu fyrir tollflokk 7308 eins og hún verður skilin eftir orðanna hljóðan. Með tilliti til þess að hluti af vörunum voru grindur úr málmi þykir þó rétt að taka til skoðunar hvort líta megi á vöruna sem ósamsetta vöru sem samtolla megi í tollflokk 7308. Túlkunarregla 1 í framangreindum almennu reglum um túlkun tollskrár þykir ekki veita aðra vísbendingu sem að gagni kemur við túlkun í þessu tilviki en að tollflokkun skuli byggð á orðalagi vöruliða, athugasemda við tilheyrandi flokka eða kafla en að fylgt skuli túlkunarreglunum ef það brjóti ekki í bága við orðalag vöruliða eða athugasemda. Í 2. málslið a-liðs 2. túlkunarreglu segir að þegar talað sé um tilteknar vörur í vörulið taki það til þessara vara fullgerðra eða heilla þegar þeim er framvísað ósamsettum eða sundurteknum. Í skýringum á túlkunarreglunni segir að „vörur sem er framvísað ósamsettum eða sundurteknum”, merki vörur þar sem setja eigi saman hluta, annað hvort með festingum (skrúfum, boltum, róm o.s.frv.) eða með því að hnoða saman eða logsjóða svo dæmi sé tekið að því tilskildu að einungis sé um aðgerðir til samsetningar að ræða. Ekkert tillit sé tekið til þess hversu flókin samsetningaraðferðin sé að því er þetta varði. Þó skuli hlutarnir ekki háðir frekari vinnslu til þess að varan geti talist fullgerð. Þar sem umræddar byggingarvörur voru framleiddar og fluttar til landsins í stöðluðum stærðum og einingum og sníða þurfti vöruna til á byggingarstað mælir framangreind túlkunarregla mjög gegn því að líta megi á umrædda vöru sem ósamsetta, tilsniðna hluti til mannvirkja. Í niðurlagi b-liðs 2. túlkunarreglunnar segir að um tollflokkun blandaðra og samsettra vara fari eftir meginreglum 3. túlkunarreglunnar. Í þessu tilviki virðist b-liður 3. túlkunarreglu eiga best við en þar segir að blöndur, samsettar vörur úr ýmsum efnivörum eða hlutum svo og vörusamstæður í smásöluumbúðum, sem eigi verði flokkaðar eftir a-lið 3. reglu, skuli flokka eftir þeirri efnivöru eða þeim hluta sem helst einkennir vörurnar, enda verði slíku mati komið við. Svo sem að framan er rakið þykir í ljós leitt að loftaplötur úr steinull sé sú efnivara sem einkenni helst þær vörusendingar sem hér um ræðir. Teldist skilyrði samtollunar fyrir hendi bæri að fella alla vörusendinguna undir tollflokk 6806.9009, sem steinullarplötur flokkast í. Ekki þykir skipta máli við úrslausn þessa máls þótt stefnandi kunni um árabil að hafa tollflokkað sendingar með loftaplötum úr áli, stáli og glerull í tollflokk 7308 án athugasemda tollyfirvalda. Þessar sendingar eru ekki til skoðunar í málinu og því verður ekki tekin afstaða til þess hvort þær teljist sambærilegar þeim vörusendingum sem hér er um fjallað. Samkvæmt framangreindu, framlögðum vörureikningum og öðrum fyrirliggjandi upplýsingum um vörur í þeim 26 vörusendingum sem um ræðir, verður að leggja til grundvallar að umræddar byggingarvörur hafi ekki verið tilsniðið efni til notkunar í mannvirki, sem heimilt hafi verið að samtolla sem ósamsetta vöru samkvæmt tollflokki 7308.9009. Verður því fallist á með stefnda að stefnandi hafi farið rangt að við tollflokkun allra 26 vörusendinganna. Fyrir liggur að embætti tollstjórans í Reykjavík gerði 27. mars 2000 athugasemd við tollflokkun á vörusendingu stefnanda. Athugasemd tollendurskoðandans var þess efnis að tollflokkunin væri röng og ætti að vera loftaplötur 6806.9009 og festingar í 7308.9009. Af athugasemdinni verður ráðið að um hafi verið að ræða sambærilega vörusendingu og þær sem um er fjallað í þessu máli. Stefnandi breytti þá tollskýrslu sinni til samræmis við athugasemdina og greiddi aðflutningsgjöld samkvæmt því. Kristmann Hjartarson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda, bar fyrir dómi að hann hefði ekki verið sammála túlkun tollstjóra í umræddu tilviki en ákveðið hafi verið að halda friðinn. Þrátt fyrir þessa skýru athugasemd hélt stefnandi áfram að tollflokka sambærilegar vörusendingar með sama hætti og áður. Aðfinnsla þessi þykir hafa verið þess efnis að tilefni hafi verið fyrir stefnanda að óska eftir bindandi áliti um tollflokkun vörunnar samkvæmt 142. gr. tollalaga nr. 55/1987 ef hann var enn í óvissu um rétta tollflokkun. Með vísan til framangreinds verður að fallast á með stefnda að líta beri svo á að stefnandi hafi frá þeim degi vitað eða mátt vita um rétta tollmeðferð slíkrar vöru. Af hálfu stefnda er á því byggt að rétt hafi verið að endurákvarða aðflutningsgjöld af vörusendingum stefnanda sex ár aftur í tímann á grundvelli 5. mgr. 99. gr. tollalaga. Umrætt ákvæði felur einungis í sér heimild til endurákvörðunar að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Dómstólar þykja bærir til að endurskoða mat tollayfirvalda á því hvort og hvernig sé rétt að beita þessari endurákvörðunarheimild. Þar sem ljóst þykir að stefnandi vissi eða mátti vita um rétta tollmeðferð vörunnar eftir 27. mars 2000 er skilyrði 2. tl. 5. mgr. 99. gr. fullnægt og þykja engin rök standa til annars en að fallast á með stefnda að endurákvörðun hafi verið heimil hvað varðar þær sjö vörusendingar sem stefnandi flutti inn eftir þann tíma. Með vísan til þess ber að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Af þeim 26 vörusendingum sem um er fjallað í þessu máli voru sjö tollafgreiddar eftir 27. mars 2000, þar af ein í almennri tollmeðferð en sex með rafrænni tollmeðferð. Hinar 19 vörusendingar sem mál þetta varðar voru allar afgreiddar í rafrænni tollmeðferð fyrir 27. mars 2000. Stefndi telur að heimilt hafi verið og rétt að endurákvarða aðflutningsgjöld af þeim á grundvelli 3. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga þar sem slíkt sé heimilt allt að sex ár aftur í tímann þegar um sé að ræða SMT-tollafgreiðslu, án tillits til þess hvað innflytjandi vissi eða mátti vita um rétta tollflokkun. Af hálfu stefnda er sem fyrr segir byggt á því að stefnandi hafi haft vitneskju um rétta tollflokkun umræddrar eftir að hann fékk athugasemd frá embætti tollstjórans í Reykjavík 27. mars 2000. Þótt ekki sé tekið mið af öðru en framlögðum almennum túlkunarreglum þykir ljóst að tollskráin getur verið villugjörn og reynst getur nokkuð flókið að komast að réttri niðurstöðu um tollflokkun í einstökum tilvikum. Þegar litið er til þeirra ákvæða í tollskrá sem hér er um fjallað verður ekki fallist á með stefnda að lítill vafi hafi verið um tollflokkun umræddra vörusendinga. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnandi hafi, frá því í nóvember 1996 og fram í nóvember 1998, fengið tollafgreiddar í almennri tollafgreiðslu 14 sambærilegar vörusendingar og fjallað er um í þessu máli. Um það leyti hafi hann tekið upp rafræna tollmeðferð en þó fengið eina vörusendingu afgreidda í almennri tollmeðferð síðar. Eins og fram er komið í málinu er verulegur munur á almennri tollafgreiðslu og rafrænni tollafgreiðslu og felst hann aðallega í því að við almenna tollafgreiðslu eru embætti tollstjóra sendir vörureikningar og önnur fylgiskjöl með tollskýrslu og þessi gögn því aðgengileg tollyfirvöldum til skoðunar áður en vara er tollafgreidd. Við rafræna tollmeðferð heldur innflytjandi öllum gögnum en eftirlit er framkvæmt eftirá t.d. með úrtaksathugunum. Þeim sem fá heimild til rafrænnar tollmeðferðar er því sýnt talsvert traust. Að framangreindu virtu þykja gild rök liggja því til grundvallar að mismunandi skilyrði séu sett fyrir endurákvörðun aðflutningsgjalda eftir því hvorri tollmeðferðinni er beitt. Fyrir liggur að stefnandi hafði um langan tíma tollflokkað sambærilega vöru með sama hætti. Fram á síðari hluta ársins 1998 höfðu umræddar vörusendingar sætt almennri tollmeðferð en eftir þann tíma að mestu rafrænni tollmeðferð. Ekki verður séð að mismunandi tollmeðferð hafi haft nokkur áhrif á tollflokkun stefnanda eða nokkru breytt í reynd varðandi eftirlit og endurskoðun stefnda. Hin sérstöku rök fyrir því að beita hinni ströngu endurákvörðunaraðferð samkvæmt 3. tl. 5. mgr. 99. gr. tollalaga, hvað varðar þær vörusendingar stefnanda sem sættu rafrænni tollmeðferð fyrir 27. mars 2000, þykja því ekki vera fyrir hendi í þessu tilviki. Með hliðsjón af úrslitum málsins þykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta Ragnar H. Hall hrl. en af hálfu stefnda Óskar Thorarensen hrl. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn. D ó m s o r ð Felldur er úr gildi úrskurður ríkistollanefndar, frá 28. febrúar 2002, í máli nr. 10/2001, að því er varðar staðfestingu á endurákvörðun tollstjórans í Reykjavík, frá 15. ágúst 2001, á aðflutningsgjöldum af þeim 19 vörusendingum stefnanda, Íslenska verslunarfélagsins hf., sem tollafgreiddar voru fyrir 27. mars 2000. Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 272/2011
Kærumál Greiðsluaðlögun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um staðfestingu nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagði m.a. að þótt ekki lægi fyrir hve háa fjárhæð A greiddi af framangreindu láni væri ómögulegt að horfa framhjá því að samhliða því að hann gerði tillögu um algjöra eftirgjöf samningskrafna kvæðist hann greiða reglulega af láni sem hann væri ekki sjálfur skuldari að svo séð yrði. Þrátt fyrir að reiknuð greiðslugeta hans væri fullnýtt til að greiða fasteignaveðkröfuhöfum og fasteignagjöld hefði honum borið að nýta þá greiðslugetu sem raunverulega væri umfram hina reiknuðu í þágu eigin kröfuhafa en ekki annarra. Yrði að fallast á með N hf. að ekki væri nægilega sýnt að A væri með öllu ófær um standa að einhverju leyti skil á samningskröfum og yrði um fyrirsjáanlega framtíð. Bæri því að synja um staðfestingu nauðasamningsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 8. apríl 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um staðfestingu nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að krafa hans um staðfestingu nauðasamnings til greiðsluaðlögunar verði tekin til greina og varnaraðila gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kæru­máls­kostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 27/2014
Kærumál Erfðaskrá Arfleiðsluhæfi
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem ógilt var erfðaskrá C á grundvelli 1. mgr. 45. gr. erfðalaga nr. 8/1962 sökum þess að C hefði skort hæfi til að gera hana, sbr. 2. mgr. 34. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. janúar 2014. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2013 þar sem ógilt var erfðaskrá C frá 26. janúar 2010. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fyrrgreind erfðaskrá „verði metin gild.“ Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerðu hjónin C, sem var fæddur [...], og D, fædd [...], með sér gagnkvæma erfðaskrá á árinu 1957. Samkvæmt erfðaskránni skyldi það langlífara erfa allar eigur hins skammlífara og hafa fullan ráðstöfunarrétt yfir eignunum eftir lát þess skammlífara. Þeim hjónum varð ekki barna auðið. D lést [...] 1996 og hinn 19. apríl sama ár gerði C erfðaskrá í viðurvist lögbókanda í Reykjavík. Með henni arfleiddi C varnaraðila, fósturdóttur fóstursonar síns, að öllum eigum sínum „hvort sem þær stafa frá D heitinni eða mér.“ C gerði á ný erfðaskrá í viðurvist lögbókanda í Reykjavík 26. janúar 2010 og með þeirri erfðaskrá arfleiddi hann sóknaraðila, bróðurdóttur sína, að öllum eigum sínum. C lést [...] 2012, á 94. aldursári. Dánarbú hans var tekið til opinberra skipta 28. september sama ár að kröfu varnaraðila vegna ágreinings um gildi erfðaskrárinnar 26. janúar 2010. Skiptastjóri beindi ágreiningnum til úrlausnar héraðsdóms 10. maí 2013 og var málið þingfest af því tilefni 7. júní sama ár og hinn kærði úrskurður kveðinn upp sem fyrr segir 18. desember 2013. Ágreiningur aðila lýtur að því hvort C hafi við gerð erfðaskrárinnar 26. janúar 2010 verið svo heill heilsu andlega að hann hafi verið fær um að ráðstafa eigum sínum á skynsamlegan hátt, sbr. 2. mgr. 34. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði vefengir varnaraðili að svo hafi verið. Meðal gagna málsins er vottorð heimilislæknis C um almennt heilsufar hans árin 2006 til 2012. Kemur þar fram að í upphafi þessa tímabils hafi minnisskerðing C ekki verið „sérlega áberandi“ en verið „áberandi vaxandi“ síðasta árið sem hann lifði. Læknirinn staðfesti vottorð sitt fyrir dómi og sagði aðspurður að engar sértækar rannsóknir hafi verið gerðar á minni C. Hann hafi ekki komið sér þannig fyrir sjónir að hann væri með alvarlega minnisskerðingu, en um áramótin 2011-2012 hafi „farið verulega að halla undan fæti“. Öðrum læknisfræðilegum gögnum sem máli skipta um andlega hagi C er ekki til að dreifa í málinu. Vottorð læknisins og vætti hans skera ekki úr um hvort C hafi sökum andlegrar vanheilsu verið ófær um að ráðstafa eigum sínum í janúar 2010. Á hinn bóginn liggur fyrir greinargóður og eindreginn vitnisburður tveggja vitna, E og F, sem ítarlega er rakinn í hinum kærða úrskurði. Kom fram í framburði þeirra beggja að þeir höfðu þekkt C mjög vel og umgengist hann sem vin um langt skeið allt fram að andláti hans. Báðir kváðu þeir C hafa rætt um að vilji hans stæði til að varnaraðili myndi erfa eignir þeirra hjóna að þeim látnum. Af framburði vitnanna verður ráðið að andlegri heilsu C hafi hrakað stöðugt frá því um eða upp úr 2005 og verið orðin afleit nokkrum árum áður en hann lést. Samkvæmt framansögðu er fallist á með héraðsdómi, sem skipaður var tveimur læknisfróðum meðdómsmönnum, að sannað sé að C hafi engan veginn verið andlega fær um að gera sér grein fyrir þýðingu erfðaskrárinnar, þegar hann undirritaði hana í janúar 2010, sbr. 1. mgr. 45. gr. erfðalaga. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 531/2005
Líkamsárás Hótanir Fíkniefnalagabrot Skilorðsrof
H var meðal annars ákærður fyrir vörslur á rúmlega 63 g af hassi, hættulega líkamsárás með hafnaboltakylfu og fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa hótað lögreglufulltrúa og fjölskyldu hans ofbeldi og lífláti. Var H sakfelldur fyrir vörslur fíkniefnanna, en var við ákvörðun refsingar látinn njóta vafa um nákvæmt magn, þar sem ekki þótti fram komin lögfull sönnun þess að magnið hafi verið svo mikið sem í ákæru greindi. H neitaði að hafa barið S með hafnaboltakylfu í höfuðið, en framburður hans hjá lögreglu og fyrir dómi var talinn ruglingslegur og mótsagnakenndur og því í heild ekki trúverðugur. Ummæli sem vitni höfðu eftir ákærða bæði um fyrirætlan hans fyrir atburðinn og um atburðinn sjálfan eftir hann, þóttu benda til sakar hans. Þá var sannað að hafnaboltakylfa hafði verið flutt á staðinn að ósk H. Þótti því ekki óvarlegt að telja sannað að H hafi slegið S högg í höfuðið með hafnaboltakylfu, sbr. 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála. Þá var jafnframt talið sannað að H hafi ítrekað sagst ætla að drepa tiltekinn lögreglufulltrúa og skaða fjölskyldu hans, en H hafði ummælin uppi í viðurvist vinnufélaga lögreglufulltrúans. Þótti því sannað að hann hafi brotið gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. nóvember 2005 að ósk ákærða og í samræmi við yfirlýsingu hans um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu. Jafnframt krefst ákæruvaldið þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta til S samkvæmt ákæru 15. febrúar 2005. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu af kröfu ákæruvalds, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu S verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð. I. Krafa ákærða um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er reist á þeirri forsendu að héraðsdómur hefði átt að vera fjölskipaður samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákvæðið felur í sér heimild til að ákveða að þrír héraðsdómarar skuli skipa dóm í máli ef sýnt þykir að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Nauðsyn þessa úrræðis ræðst af aðstæðum hverju sinni. Eins og sönnunargögnum í málinu er háttað verður mati héraðsdóms á þessu ekki haggað. Mat á sönnunarfærslu á hendur ákærða sætir hins vegar endurskoðun fyrir Hæstarétti, eftir því sem efni máls gefur tilefni til, þar með talið hvort munnleg sönnunarfærsla, eins og héraðsdómari hefur metið hana, fái nægilega stoð í öðrum gögnum. II. Með vísan til þeirra sjónarmiða sem fram koma í héraðsdómi er refsing ákærða ákveðin fangelsi í þrjú ár. Ákvæði héraðsdóms um bætur til handa S verða staðfest. Upptækt skal gera það fíkniefni sem hald var lagt á og ákæra 17. desember 2004 tekur til. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað eru staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Hákon Örn Atlason, sæti fangelsi í þrjú ár. Frá refsingunni dragist fjögurra daga gæsluvarðhald hans. Ákærði sæti upptöku á því hassi, sem hald var lagt á við rannsókn málsins. Ákvæði héraðsdóms um bætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 802.527 krónur þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 622.500 krónur, og réttargæslumanns brotaþola fyrir Hæstarétti, Bjarna Þórs Óskarssonar hæstaréttarlögmanns, 124.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var þann 22. september sl., er höfðað hér fyrir Héraðsdómi Norðurlands eystra, með fjórum ákæruskjölum lögreglustjórans á Akureyri og ríkissaksóknara á hendur Hákoni Erni Atlasyni, kt. 030379-5009, Aðalstræti 2, Akureyri. I. Með ákæruskjali lögreglustjórans á Akureyri útgefnu 17. desember 2004, „fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 20. júlí 2004, verið með í vörslum sínum 63,24 grömm af hassi, þegar lögreglan stöðvaði bifreiðina VM-167, sem hann var farþegi í á Norðurlandsvegi við bæinn Árholt í Torfulækjarhreppi, en efni þessi hafði ákærði tekið að sér að flytja frá Reykjavík til Akureyrar gegn greiðslu. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni, nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. lög nr. 13, 1985, sbr. lög nr. 10, 1997, sbr. lög nr. 82, 1998 og lög nr. 68, 2001 og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana og fíkniefna nr. 233, 2001. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku á 63,24 grömmum af hassi, sem lögreglan lagði hald á og tilgreint er í efnaskrá nr. 020-2004-10, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar nr. 233, 2001.“ II. Með ákæruskjali ríkissaksóknara útgefnu 15. febrúar 2005, „fyrir hættulega líkamsárás með því að hafa, aðfararnótt fimmtudagsins 5. ágúst 2004, á þjóðveginum í Öxnadal, slegið S, [...], eitt eða fleiri högg í höfuðið með hafnarboltakylfu svo að hann missti meðvitund og féll í jörðina. Við þetta hlaut S brot í gagnaugabein höfuðkúpu, mar og blæðingu í heila þar fyrir innan og við höfuðkúpubotn, kinnbeinsbrot og nefbrot, auk blæðingar undir hljóðhimnu í vinstra eyra sem leiddi til heyrnartaps. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 80, 1992 og 111. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Að hálfu S er krafist skaðabóta að fjárhæð 5.702.717 krónur, auk vaxta samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 5. ágúst 2004, en síðan dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. vaxtalaga.“ III. Með ákæruskjali lögreglustjórans á Akureyri útgefnu 20. júní 2005, „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfararnótt sunnudagsins 31. október 2004, á veitinga- og skemmtistaðnum Kaffi Akureyri, að Strandgötu 7 á Akureyri, slegið Æ, [...] í andlitið þannig að hann féll í gólfið og síðan sparkað í andlitið á honum þar sem hann lá liggjandi í gólfinu, með þeim afleiðingum að hann hlaut áverka á andliti og tönn nr. 21 brotnaði cervical og eyðilagðist. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Æ, [...], [...], Akureyri, bótakröfu á hendur ákærða að fjárhæð kr. 649.000-, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 30. október 2004 til 2.07.2005 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags.“ IV. Með ákæruskjali ríkissaksóknara útgefnu 22. júní 2005, „fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa í ríkisfangelsinu á Akureyri, mánudaginn 9. ágúst 2004, hótað Daníel Snorrasyni lögreglufulltrúa ofbeldi og lífláti og miðvikudaginn 11. og föstudaginn 13. sama mánaðar, hótað Daníel og fjölskyldu hans ofbeldi og lífláti, vegna afskipta Daníels af ákærði í starfi sínu sem lögreglufulltrúi, en hótanirnar viðhafði ákærði í viðurvist lögreglumanna og fangavarða. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 101, 1976 og 32. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Verjandi ákærða krefst þess aðallega, fyrir hönd ákærða, að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Til vara gerir hann þá kröfu að ákærði hljóti vægustu refsingu sem lög leyfa, sem verði skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta til. Þá krefst hann þess að gæsluvarðhald ákærða frá 9. til 13. ágúst 2004 komi til frádráttar refsingu. Verjandi krefst þess einnig að bótakröfum S og Æ verði vísað frá dómi en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Loks er þess krafist að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun. I. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum var lögreglan á Blönduósi við eftirlit á þjóðveginum þann 20. júlí 2004 og stöðvaði bifreiðina VM-167 kl. 09.33. Þegar lögreglumaður kom að bifreiðinni lagði út úr henni lykt sem hann taldi vera hassreykingalykt. Var í framhaldinu ákveðið að handtaka ökumann og farþega, sem reyndist vera ákærði í máli þessu, og voru þeir fluttir til Blönduóss. Ákærði framvísaði pakka innpökkuðum í plast með ætluðu hassi og kvaðst hafa verið beðinn um að flytja efnið frá Reykjavík til Akureyrar gegn greiðslu. Samþykkti ákærði að afsala sér ætluðu hassi og hnúajárni sem fannst í tösku hans. Samkvæmt efnaskýrslu tæknideildar lögreglustjórans í Reykjavík innhélt pakkinn sem ákærði framvísaði 63,24 grömm af hassi. 2. Ákærði kveðst fyrir dómi hafa verið í bifreið sem stöðvuð var af lögreglu umrætt sinn og hafa framvísað fíkniefnum. Hann hafi hins vegar ekki verið með svo mikið eins og greinir í ákæru. Hann hafi aðeins verið með um eitt til eitt og hálft gramm af hassi. Aðspurður um það sem fram kemur í skýrslu hans að hann hafi vísað á pakka í svartri tösku kveður hann það vera rétt. Þá segir hann það einnig rétt eftir sér haft í skýrslu að hann hafi verið beðinn að flytja efnið frá Reykjavík til Akureyrar og að hann hafi sagst gera ráð fyrir að um hass væri að ræða. Aðspurður um ummæli ákærða við yfirheyrslur þess efnis að hafa átt að fá 5% efnisins fyrir flutninginn segir hann þau vera rétt. Vitnið A kveðst hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn. Hún kveðst tvívegis hafa spurt ákærða hvort hann hefði fíkniefni meðferðis áður en þau lögðu af stað frá Reykjavík og hann neitað í bæði skiptin. Þegar lögreglan hafi stöðvað bifreið hennar hafi hann hins upplýst að hann hefði meðferðis efni sem hann gæti ekki falið. Hann hafi ekki upplýst hvers konar efni væri um að ræða eða magn þess. Vitnið B kveðst hafa verið farþegi í bifreiðinni VM-167 umrætt sinn. Hún hafi verið hálfsofandi þegar lögreglan stöðvaði hana. Hún kveðst ekki hafa verið með fíkniefni og ekki orðið vör við að A hefði neitt slíkt. Hún kveðst heldur ekki hafa vitað af því að ákærði væri með fíkniefni og ekki hafa heyrt hann minnast á það í bifreiðinni. Vitnið Kristjana Sigríður Skúladóttir lögreglumaður kveðst hafa stöðvað bifreiðina umrætt sinn ásamt öðrum lögreglumönnum. Ákærði hafi setið í aftursæti bifreiðarinnar. Þegar ákærði hafi verið spurður um hvort hann hefði eitthvað sem hann vildi vísa á, áður en leitað yrði í bifreiðinni, hafi hann upplýst um fíkniefni í tösku sinni. Vitnið kveður efnunum hafa verið pakkað inn í plast og ákærði hafi þegar afhent efnin. Hann hafi sagst vera á leið frá Reykjavík og hafa tekið að sér að flytja efnin þaðan til Akureyrar. Vitnið Vilhjálmur Stefánsson lögreglumaður kveðst hafa stöðvað bifreið sunnan við Blönduós og í kjölfarið hafi verið ákveðið að færa þá sem í bifreiðinni voru á lögreglustöðina á Blönduósi. Þar hafi ákærði framvísað fíkniefnum sem voru í tösku í aftursæti bifreiðarinnar. Aðspurt segir vitnið þetta hafa verið stóran pakka, um 60 grömm. Það hafi ekki getað verið 1 gramm, þetta hafi verið kubbur. Vitnið kveðst þó ekki hafa vigtað efnin, þau hafi verið send til rannsóknar í Reykjavík. Vitnið segir efni í slíkum málum geymd í lokaðri hirslu þar til lögreglumaður fari með efnin til rannsóknardeildar lögreglunnar í Reykjavík. Vitnið er spurt um beiðni sem fylgdi efnunum til rannsóknardeildarinnar. Þar sé gert ráð fyrir undirskrift vegna móttöku efnanna en hana sé ekki að finna á umræddu blaði. Vitnið segir starfsmenn rannsóknardeildarinnar aðeins kvitta undir rannsóknina en ekki beiðnina. Ef starfsmenn rannsóknardeildar séu ekki við þegar komið er með efnin taki varðstjóri við þeim en opni ekki umslagið. Því sé ekki kvittað um móttöku á beiðnina. 3. Ákærði hefur fyrir dómi haldið því fram að hann hafi umrætt sinn einungis haft í fórum sínum eitt til eitt og hálft gramm af hassi. Engu að síður hefur hann staðfest þann framburð sinn að hafa verið beðinn um að flytja efnin frá Reykjavík til Akureyrar og átt að fá 5% efnisins í sinn hlut fyrir það. Við skýrslugjöf hjá lögreglu kvaðst hann hafa átt að koma efnunum fyrir í ruslatunnu við Kaupvang á Akureyri. Í ljósi þessa verður framburður ákærða um magn efnisins að teljast verulega ótrúverðugur. Vitnið Vilhjálmur Stefánsson lögreglumaður segir útilokað að um aðeins eitt til eitt og hálft gramm hafi verið að ræða. Undirritaði vitnið rannsóknarbeiðni til tæknideildar þar sem fram kemur málsnúmer. Er því þar lýst að efnin hafi fundist í fórum ákærða, í tösku í aftursæti bifreiðar, eins og ákærði hefur einnig staðfest. Í efnaskýrslu tæknideildar lögreglustjórans í Reykjavík er vísað til sama málsnúmers og fram kemur á ofangreindri rannsóknarbeiðni. Telur dómurinn, gegn ótrúverðugum framburði ákærða, að leggja megi til grundvallar niðurstöðu rannsóknardeildarinnar og framburð vitnisins Vilhjálms Stefánssonar um magn efnisins. Verður ákærði því sakfelldur fyrir brot samkvæmt þessari ákæru og varðar það við tilgreind ákvæði. II. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum hafði starfsmaður Neyðarlínunnar 112 samband við lögregluna á Akureyri kl. 02.17 aðfararnótt 5. ágúst 2004. Hafði stúlka hringt í neyðarlínuna úr GSM síma en samband við hana verið óskýrt og slitnað. Þó hafði komið fram að hún væri stödd í Öxnadal og mátti ráða að eitthvað hafði komið fyrir. Voru lögreglumenn sendir af stað til að kanna málið og einnig sjúkrabifreið. Á leið þangað fengu lögreglumennirnir upplýsingar um að aftur hefði verið hringt vegna málsins og talað um að einhver hefði verið laminn og væri meðvitundarlaus. Var samband þó enn verið slitrótt og tilkynning því ónákvæm. Stuttu síðar barst tilkynning um að ráðist hefði verið á S, brotaþola í máli þessu, skammt neðan við Bakkaselsbrekkuna og að einhverjir fleiri væru á vettvangi. Samkvæmt endurriti af símtölum til neyðarlínunnar barst tilkynning um meðvitundarlausan mann í Öxnadal. Var tilkynnandi spurður um hvort maðurinn væri veikur eða hvort þau hefðu lent í slysi. Sagði tilkynnandi þá: „Bara eitthvað vesen, slagsmál og vesen.“ Önnur kona tók við símanum og sagði aðspurð um hvort maðurinn hefði verið laminn: „Já, hann var laminn eða eitthvað þess háttar sko, ég get ekki alveg útskýrt það.“ Í síðara samtali var kona spurð á ný hvort maðurinn hefði verið kýldur eða sparkað í hann. Þá sagði hún: „Ja, ég sko veit, ég get ekkert sagt um það sko, ég bara þú veist, vinur minn var að keyra hann og hann var með... og það voru börn í bílnum og alveg rosalega... (skruðningar) og hann datt í götuna...“ Þegar lögregla kom á vettvang stóð bifreiðin TV-510 í vegarkanti vestan megin og sat ákærði í farþegasæti hennar. Við austari kant vegarins stóð C og gaf lögreglu merki um að stöðva. Benti hún lögreglumönnum á brotaþola þar sem hann lá á jörðinni um tvo metra austan vegarins. Var gras þar þýft og óslegið og bælt í kringum brotaþola. Hafði brotaþoli greinilegan áverka á höfði en virtist ekki meðvitaður um hvað gerst hafði. Virtist hann vera undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna og var mjög uppstökkur. Aðrir voru ekki á vettvangi. Brotaþoli var fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild FSA til rannsóknar og fylgdi lögreglumaður honum í sjúkrabílnum þar sem hann var nokkuð uppstökkur. Hann virtist ekkert eða lítið muna hvað hafði gerst en spurði „hver barði mig?“ og talaði um það í sjúkrabifreiðinni að hann hefði verið laminn. Að öðru leyti gat hann lítið tjáð sig um hvað gerst hefði. Brotaþoli var lagður inn á FSA vegna sprungu við gagnauga og lögreglumaður settur þar á vakt vegna ástands hans. Ákærði og C, sem voru á vettvangi þegar lögregla kom að, skýrðu svo frá að brotaþoli hefði hlotið meiðslin við að detta illa á götuna. Hafði lögregla samband við D og E þá um nóttina og staðfestu þær framburð ákærða og C. Taldi lögregla því að um óhapp hefði verið að ræða. Seinnipart dagsins 5. ágúst höfðu ættingjar brotaþola samband við lögreglu og upplýstu að líklega hefði ákærði valdið áverkunum á brotaþola með því að berja hann með kylfu. Var D þá boðuð til skýrslutöku vegna málsins að morgni 6. ágúst. Mætti hún nokkuð seint og kvaðst þá helst ekki vilja gefa skýrslu af ótta við hefnd ákærða. Ákærði handtekinn 7. ágúst kl. 14.11 og færður til yfirheyrslu. Þann 9. ágúst kvað héraðsdómur Norðurlands eystra upp úrskurð um að ákærði skyldi sæta gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar málsins á grundvelli a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þann 9. ágúst kl. 10.30 gerði lögregla rannsókn á vettvangi. Var vettvangur ljósmyndaður og skoðaður með tilliti til þess að finna skarpar brúnir, staksteina eða annað sem gæti stutt það að áverkar brotaþola hefðu hlotist af falli á þjóðveginn eða utan hans. Leiddi rannsókn í ljós að engar skarpar brúnir væru á þjóðveginum, að jarðvegur í vegkanti væri fín möl og þykkur gróður næði upp í vegkant beggja vegna. Voru þá engir staksteinar eða aðrir harðir hlutir í 50 metra radíus frá vettvangi. Við skýrslugjöf hjá lögreglu þann 11. ágúst sagði C að kylfa sem verið hefði á vettvangi væri undir dekkjum í geymsluskýli bak við hús hjá henni. Kvaðst hún sjálf hafa komið kylfunni þar fyrir og vísaði hún lögreglu á hana. Var kylfan rannsökuð af tæknideild lögreglunnar í Reykjavík. Voru engin ummerki um blóð eða aðra líkamsvessa á kylfunni. Umrædd kylfa liggur frammi í málinu. 2. Ákærði kveðst fyrir dómi hafa sótt brotaþola, vitnið D og börn þeirra í sumarbústað og ætlað að aka þeim til Akureyrar. Hann kveðst hafa ekið, D hafi setið við hlið hans, brotaþoli hafi verið fyrir aftan ákærða, F í miðjunni og litla stúlkan aftur í hægra megin. Ákærði kveðst ekki muna nákvæm orðaskipti en stimpingar hafi verið milli brotaþola og D. Þá hafi brotaþoli verið búinn að lemja hana einu sinni í gólfið fyrir framan börnin áður en lagt hafi verið af stað. Ákærði kveðst fyrst hafa ekið af stað með D og börnin en svo ekki kunnað við að skilja brotaþola, sem hann hafi þekkt í mörg ár, eftir. Hann hafi því snúið við og tekið brotaþola með gegn því að þau töluðu helst ekki saman á leiðinni. Það hafi þó ekki gengið eftir og strax hafist orðaskak þeirra í milli. Kveðst ákærði aðallega hafa reynt að fá D til að hætta að svara brotaþola því hann hafi verið trítilóður. Ákærði segir annað hvort þeirra, líklega brotaþola, hafa sagst hafa vakið í 8 sólarhringa þegar þarna var komið og drukkið mikið. Kveður hann brotaþola hafa verið búinn að kasta bjórdós í framrúðu bílsins og hafa látið öllum illum látum svo að drengurinn grét. Ákærði kveðst þá hafa hringt í E eða C og beðið þær að koma á annarri bifreið til að stía brotaþola og D í sundur. Ákærði kveður ekki hafa verið gott á milli brotaþola og C og þegar hún hafi komið hafi brotaþoli strax rifið í hár hennar. Aðspurður um hvort brotaþoli hefði þá verið kominn út úr bílnum kveðst ákærði ekki muna það og vísar til skýrslu sinnar um þetta. Aðspurður segir ákærði kylfu hafa verið á vettvangi. Hún hafi verið í öðrum hvorum bílnum, hann geti ekki tjáð sig um það. Aðspurður kveðst ákærði ekki kannast við að rætt hafi verið um að hafa kylfu til sjálfsvarnar. Þegar vísað er til ummæla hans þess efnis í lögregluskýrslu kveðst hann ekki muna eftir því. Beðinn um að lýsa skiptum hans, C og brotaþola við bílinn kveðst ákærði ekki vita nákvæmlega hvað gerðist, það hafi verið kolniðamyrkur. Hann kveðst ekki kannast við að C hafi verið með kylfu. Þegar ummæli ákærða í lögregluskýrslu, þess efnis að hann hafi slegið kylfu úr höndum C og tekið hana upp, eru borin undir hann segir hann þau rétt. Ákærði kveðst hafa staðið við bifreið C og E þegar hann hafi séð brotaþola, sem enn hafi setið í bílnum, rífa í hár C. Hann hafi þá farið þangað til að stoppa brotaþola. Segir ákærði brotaþola þá hafa komið út úr bifreiðinni og fallið sökum ofurölvunar. Hann kveðst ekki geta lýst því hvernig S datt, en það hafi verið harkalegt fall, heyrst hafi dynkur. Ákærði segir ekkert hafa farið á milli mála að S hefði meiðst, hann þó ekki misst meðvitund heldur verið hálftrylltur. Ákærði segir þau fyrst hafa reynt að fá brotaþola inn í bíl svo hægt væri að aka honum strax af stað en það hafi ekki gengið og því hafi þau lagt hann út í kant. Þar hafi þau C setið yfir honum. E hafi þá verið farin með C og börnin til Akureyrar. Undir ákærða eru borin ummæli í lögregluskýrslu þess efnis að hann neiti að hafa slegið S með kylfunni en þræti ekki fyrir að það gæti verið af hans völdum að S féll í götuna. Segist ákærði hafa verið að reyna að stöðva S í að lúskra á C og hann þræti ekki fyrir það. Ákærði kveðst ekki muna til þess að hafa hringt og beðið C að hafa með sér hafnaboltakylfu. Aðspurður um það þegar honum var sýnd kylfa hjá lögreglu kveðst ákærði ekki muna hvort þar var um að ræða sömu kylfu og var á vettvangi. Hann kveður kylfuna ekki hafa verið í sinni eigu. Vitnið S ber fyrir dómi að hann og D hafi verið í sumarhúsi á Hólum með börn sín þessa nótt. Ákærði kveðst hafa verið ölvaður og þau D farið að rífast. Hann hafi viljað fara til Akureyrar og hringt í ákærða til að biðja hann að sækja þau þar sem hann hafi verið með bíl þeirra. Ákærði hafi komið og þau pakkað niður og lagt af stað til Akureyrar. Vitnið kveðst hafa setið aftur í bifreiðinni ásamt börnum sínum, ákærði hafi ekið og D setið við hlið hans. Vitnið segir þau hafa rifist á leiðinni en hann muni það óglöggt. Vitnið kveðst muna að þau hafi stoppað þegar þau mættu annarri bifreið. Þaðan hafi komið tvær stúlkur. Ákærði hafi hlaupið til þeirra og önnur stúlknanna fari aftur í bifreiðina til dóttur hans. Hin stúlkan, C, hafi reynt að toga sig út úr bílnum. Honum hafi gengið illa að komast út þar sem hann hafi verið að reyna að ná bakpoka með víni sem hann hafi haft milli fóta sér. Vitnið segir ákærða hafa potað eitthvað í sig með hafnarboltakylfu. Hann hafi spurt ákærða hvað hann væri eiginlega að gera og staðið upp. Þá hafi ákærði lamið sig. Eftir það kveðst hann ekki muna meira fyrr en eftir að hann var kominn af gjörgæsludeild. Vitnið kveðst í fyrstu ekkert hafa munað en atvik hafi rifjast upp smám saman og sé það í samræmi við það sem læknar hafi sagt. Hann kveðst muna að ákærði hafi verið með kylfuna og C hafi horft á þegar hann var laminn. Aðspurður um afleiðingar atviksins kveðst vitnið ekki hafa heyrn á vinstra eyra, þá hafi skemmdir á eyranu valdið skaða á jafnvægisskyni hans. Vitnið kveðst vera mikið hjá læknum vegna afleiðinganna, verið sé að reyna ný lyf, m.a. vegna stöðugs suðs í eyrum. Aðspurt kveðst vitnið ekki hafa haft samband við ákærða eftir þetta, Daníel Snorrason lögreglufulltrúi hafi ráðlagt sér að gera það ekki. Vitnið kveðst þó hafa fengið SMS-skilaboð frá ákærða en ekki svarað þeim. Í skilaboðunum segir vitnið ákærða hafa forvitnast um líðan hans, tjáð sér hvað hefði verið erfitt að sitja í gæsluvarðhaldi og að honum liði illa yfir atvikum. Aðspurt segist vitnið hafa rætt atburðinn við D. Hann hafi spurt hana hvers vegna hún hefði skilið hann eftir þarna og hún tjáð sér að hún hefði verið í uppnámi en dauðsæi eftir því. Aðspurt um lögregluskýrslu þar sem vitnið kveðst ekkert muna eftir atburðum kveðst hann ekkert hafa munað í fyrstu en atburðir hafi síðar rifjast upp og þá hafi hann gefið nýja skýrslu. Aðspurt kveðst vitnið hafa hlotið 75% varanlega örorku samkvæmt áliti Tryggingastofnunar. Hann hafi verið 30% öryrki fyrir vegna vinnuslyss á sjó. Hann hafi þó getað haldið áfram sjómennsku eftir það. Hann ber að sér hafi verið ráðlagt að byrja ekki að vinna. Hann hafi ekkert jafnvægi og hafi suð í eyrum og sé oft rúmliggjandi vegna stöðugra höfuðverkja. Vitnið kveðst hafa verið hættur á sjó fyrir umrætt atvik en ekkert verið því til fyrirstöðu að hann hæfi sjómennsku á ný. Aðspurt kveðst vitnið hafa verið búið að neyta áfengis og eiturlyfja þegar atvik urðu. Hann muni lítið aftur í tímann og geti því ekki svarað með vissu hve lengi hann hafði þá vakað fyrir umræddan atburð. Aðspurt kveðst vitnið ekki muna hvar atvik urðu, hann hafi þó lesið í blöðunum að það hafi verið uppi á Öxnadalsheiði. Vitninu er sýnd kylfa sem liggur frammi í málinu. Hann kveðst ekki geta dæmt um hvort það sé sama kylfa og hann var laminn með, hann hafi ekki séð hana vel. Vitnið D kveðst hafa verið í sumarbústað á Hólum ásamt brotaþola og börnum þeirra tveimur umrædda nótt. Aðspurð segir hún þau hafa drukkið áfengi yfir daginn og upp hafi komið ósætti milli þeirra. Þá hafi brotaþoli ákveðið að ganga til Akureyrar. Hún hafi orðið eftir ein og hringt í ákærða og beðið hann að sækja sig. Það hafi hann ekki viljað og hún hafi þá hringt í brotaþola sem aftur hafi hringt í ákærða. Vitnið kveðst hafa farið að leggja sig með börnunum og litla dóttir hennar hafi sofnað. Hún hafi einnig sofnað en vaknað við komu ákærða og brotaþola. Þau brotaþoli hafi haldið áfram að rífast en loks hafi þau öll farið út í bíl og ekið af stað. Vitnið kveðst hafa setið í framsæti bifreiðarinnar, ákærði hafi ekið, F setið í miðjunni aftur í, brotaþoli fyrir aftan ákærða og G hinum megin við F. Brotaþoli hafi verið með mikil læti og ætlað að vera eftir. Þau hafi í fyrstu ekið af stað án hans en svo snúið við og sótt hann. Vitnið kveður brotaþola hafa verið mjög ölvaðan þegar hér var komið sögu og hafi þau rifist harkalega. Hann hafi farið að segja F, syni þeirra, frá eiturlyfjaneyslu sinni og að hann ætlaði að láta drepa ýmsa, til dæmis vitnið og ákærða. Vitnið kveðst hafa reiðst brotaþola mjög og einnig ákærði sem hafi reglulega bremsað og sagt þeim að þegja. Vitnið segir að í eitt skipti þegar bifreiðin var stöðvuð hafi þau farið út. Til einhverra handalögmála hafi komið milli hennar og brotaþola, sem hafi hent sér út í skurð. Ákærði hafi þá reiðist og tekist á við brotaþola með þeim afleiðingum að gleraugu ákærða skemmdust. Við það hafi ákærði brjálast. Vitnið segir þau þó hafa lagt af stað á ný en ákærði hafi hringt og beðið einhvern að koma á móti sér á öðrum bíl. Hún telur að hann hafi hringt tvisvar og ber að hann hafi beðið viðmælandann um að koma með kylfuna með sér. Ákærði hafi sagt sér að hann fengi kylfu og ætli hann að ganga frá brotaþola. Hún skyldi halda fyrir augu barnanna svo þau sjái ekkert. Vitnið segir þó ekki hafa hvarflað að sér að af þessu yrði. Vitnið ber að á leið niður brekku hafi þau mætt bifreið sem hafi blikkað ljósunum og hafi ákærði þá stöðvað bifreiðina. Ákærði hafi síðan stokkið út úr bílnum og C og E komið úr hinum bílnum. Þær hafi sagt henni að koma yfir í þeirra bíl en hún hafi heldur viljað að brotaþoli fari yfir í þeirra bíl þar sem litla stúlkan hafi verið sofandi.. Vitnið segir að sér hafi fundist þetta allt frekar skrýtið, svo mikill æsingur hafi verið. Brotaþoli hafi ætlað út úr bílnum en það hafi tekið nokkurn tíma þar sem hann hafi verið að reyna að ná töskunni sinni. Ákærði og C hafi djöflast í brotaþola og reynt að ná honum út úr bílnum. Hann hafi reynt að verjast og kýli í F í atganginum. Vitnið segist hafa séð ákærða með kylfuna þegar þetta var. E hafi verið hinum megin við bílinn, hjá dóttur hennar. Vitnið kveður þau hafa náð brotaþola út, F hafi verið grátandi og hún reynt að hlúa að honum. Hún segir ákærða hafa hrint brotaþola, eða hann dottið við. Brotaþoli hafi sagt eitthvað sem ákærði reiddist yfir síðan hafi hún heyrt einhver öskur. Hún hafi þá farið út úr bílnum og hlaupið aftur fyrir hann og þar hafi brotaþoli legið meðvitundarlaus en ákærði staðið með kylfuna og baðað út höndum. Ákærði hafi verið brjálaður og sagt eitthvað á þá leið: „ég var búinn að segja þér að ég ætlaði að gera þetta“. Vitnið kveðst hafa orðið mjög hrædd og ekki haft vit á að athuga púls brotaþola eða neitt slíkt. Hann hafi verið meðvitundarlaus og kveðst vitnið bara farið að hágráta í hræðslukasti. F hafi séð pabba sinn og haldið að hann væri dáinn. Vitnið kveðst ekki muna nein orðaskipti nema að ákærði hafi talað um að hringja þyrfti í neyðarlínuna. Vitnið kveðst hafa reynt að hringja þangað en C hafi rifið af henni símann. Þá hafi hún munað eftir að hún hafði á sér síma F. Hún hafi sótt hann og hringt á meðan ákærði og C hafi reynt að reisa brotaþola við og koma honum til meðvitundar. Vitnið kveðst svo hafa farið af vettvangi í sínum bíl, E hafi ekið. Hún kveðst ekki muna af hverju hún fór en líklega hafi það verið vegna barnanna. F hafi verið í mjög slæmu ástandi og hún sjálf reyndar líka. Aðspurð um kylfuna segir vitnið þetta hafa verið létta hafnaboltakylfu. Hún viti það því ákærði hafa sett hana í hennar bíl og hún síðan tekið hana þaðan. Hana minni að kylfan hafi verið silfurlituð. Þegar vitninu er sýnd svört kylfa sem liggur frammi í málinu kveðst hún ekki viss um hvort þetta sé kylfan. Hún hafi á sínum tíma falið kylfuna hjá varadekkinu í farangursgeymslu bifreiðarinnar, að hún heldur til að varðveita hana sem sönnunargagn. Um nóttina hafi ákærði komið til hennar. Hann hafi talað um að þau segðu að brotaþoli hefði dottið. Hann eigi nóg með hassmál sem hann sé lentur í og megi ekki við meiru. Á meðan ákærði hafi setið hjá henni hafi lögreglan hringt og hafi hún þá svarað eins og ákærði óskaði. Ákærði spyrji svo eftir kylfunni og hún þori ekki annað en að vísa honum á hana. Ákærði hafi tekið kylfuna því með sér. Vitnið segir ákærða hafa haft samband nokkrum dögum síðar og spurt eftir líðan brotaþola. Eftir að hún hafi farið í yfirheyrslu hafi hann einnig sent henni SMS-skilaboð og verið reiður, líklega af því að hún hafi skýrt rétt frá umræddum atburði. Hún kveðst því hafa gist hjá móður sinni í nokkra daga þar til hún hafi farið úr bænum. Aðspurt kveðst vitnið vera dauðhrætt við ákærða. Hún hafi ekki mikið umgengist hann en hún hafi heyrt af því hvað hann gerði fólki. Aðspurt um framburð vitnisins fyrir lögreglu á þann veg að hafa ekki séð ákærða halda á kylfunni segist hún þá ekki hafa verið í góðu ástandi. Eftir að hafa verið edrú í nokkra mánuði hafi hlutirnir rifjast upp og hugsunin skýrist. Vitnið Sigurður Lárus Sigurðsson var á vakt í sjúkrabifreið sem kölluð var á vettvang umrædds atburðar. Hann ber að óljós tilkynning hafi borist og staðsetningin ekki verið skýr en tilkynnt hafi verið að slagsmál hefðu orðið og einn lægi óvígur eftir. Kveður hann stefnuna hafa verið tekna á Öxnadal á sjúkrabílnum ásamt lögreglu. Þeir hafi komið að kyrrstæðum bíl þar sem á móti þeim tók stúlka og vísaði þeim á hinn slasaða. Hann hafi legið utan vegar, meðvitundarlaus með mikinn áverka á höfði og frekar veikan púls. Kveðst vitnið hafa talið að flytja þyrfti hinn slasaða með hraði á sjúkrahús á Akureyri og því hafi verið ekinn neyðarakstur þangað og hafi lögreglumaður verið með í bílnum. Aðspurt kveðst vitnið hafa séð bifreið á vettvangi og að þar var einhver inni, auk stúlkunnar sem vísaði þeim á hinn slasaða. Hins vegar hafi verið svartamyrkur og hann ekki séð hver þar var. Vitnið kveður stúlkuna ekki hafa gefið skýr svör um atburði. Hann kveðst hafa spurt hana um slagsmál því þau hafi verið nefnd í tilkynningu til neyðarlínunnar, en stúlkan hafi ekkert gefið út á það. Aðspurður um áverka segir vitnið greinilegt að maðurinn hefði fengið mjög þungt högg á höfuðið. Hann hafi verið mjög bólginn á gagnaugasvæðinu og þar hafi verið lítill skurður sem blætt hafi úr. Sárið hafi verið hreint og áverkasvæðið mjög hreint og því ekkert þurft að þrífa það. Aðspurður um líkur á því að þetta hafi getað hlotist af falli í götuna telur vitnið svo ekki geta verið. Þá hefði áverkasvæðið verið mun óhreinna. Vitnið kveðst ekki hafa gert sérstaka vettvangskönnun en kveikt hafi verið á ljósum sjúkrabifreiðarinnar og vinnuljósum og vegurinn hafi verið alveg auður. Aðspurt kveðst vitnið hafa starfað við sjúkraflutninga í 18 ár áður en atvik urðu. Vitnið ber að hinn slasaði hafi komist til meðvitundar á leið á sjúkrahúsið og orðið mjög órólegur og æstur. Í bílnum hafi verið flennibirta og hinn slasaði greinilega mjög illa áttaður. Hann hafi ekkert vitað hvar hann var og þráspurt vitnið og viðstaddan lögregluþjón hvort þeir hefðu lamið hann. Þurft hafi að reyra öryggisólar fast að honum til að halda honum kyrrum. Vitnið C segir ákærða hafa keyrt brotaþola og D í sumarbústað. Hann hafi svo komið aftur og beðið eftir því að þau hringdu til að láta ná í sig. Svo hafi liðið smá tími þar til hann hafi farið að sækja þau. Hún telur að hann hafi heyrt, þegar þau hringdu, að þar voru einhver læti, og því hafi hann beðið hana að vera tilbúna að koma á móti þeim ef þörf krefði. Vitnið kveðst hafa sagt að það væri ekkert mál. Hún hafi beðið og verið farin að halda að ekkert yrði úr þessu en hann hafi loks hringt og hún farið af stað ásamt E. Aðspurt segir vitnið ákærða hafa beðið hana um að koma með kylfuna með sér. Vitnið segir að þegar þau hafi mæst hafi hún stöðvað bílinn. Hún hafi séð að brotaþoli var með mikil læti og þar sem hún hafi vitað að börn voru í bílnum hafi hún farið rakleiðis að hurðinni þar sem brotaþoli sat til að athuga með börnin. Segir hún brotaþola hafa þá ráðist að sér og ákærði komið og dregið brotaþola út úr bílnum. Kveðst vitnið hafa farið hinum megin við bílinn til að hlúa að börnunum. Aðspurt segir vitnið kylfuna þá hafa verið í hennar bíl, á gólfinu fyrir aftan bílstjórasætið. Hún kveðst ekki muna eftir orðaskiptum um kylfuna þarna. Vitnið kveðst ekki hafa verið með kylfuna í höndunum þarna á staðnum. Hún kveðst hins vegar hafa séð ákærða með hana. Þá hafi ákærði og brotaþoli báðir staðið utan bifreiðarinnar og átt einhver orðaskipti. Vitnið kveðst ekki hafa séð brotaþola sleginn en hafa séð hann liggjandi í jörðinni. Þá hafi ákærði staðið yfir brotaþola með kylfuna í höndunum. Aðspurt um hvort viðstaddir hafi komið sér saman um hvað skyldi segja lögreglu segist vitnið ekki hafa átt að segja að brotaþoli hefði verið laminn með kylfunni. Vitnið segir engan vafa leika á því í sínum huga að ákærði hafi slegið brotaþola með kylfunni þó að hún hafi ekki séð það. Aðspurt segir vitnið kylfuna hafa verið á heimili sínu. Ákærði hafi þá búið þar með henni. Vitninu er sýnd kylfa sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins. Hún kveðst ekki geta staðfest að um sé að ræða þá sömu kylfu og var á vettvangi umrætt sinn. Vitnið E kveður ákærða hafa hringt í sig og C og beðið þær að koma til móts við sig. Þær hafi gert það og komið að þeim þar sem bifreið þeirra var kyrrstæð út í vegarkanti. Brotaþoli hafi verið með læti og þær hafi farið að reyna að róa fólkið. Hún kveðst hafa farið að hlúa að börnunum og næst hafi hún séð brotaþola detta í götuna. Vitnið kveðst ekki geta lýst því nákvæmlega, hann hafi bara fallið. Vitnið segir ákærða hafa staðið sömu megin við bifreiðina og brotaþoli en C verið að tala við D sem setið hafi í farþegasætinu frammí. Vitnið segir C hafa tekið hafnaboltakylfu með og telur að ákærði hafi beðið hana um það. Aðspurt segir vitnið C fyrst hafa verið með kylfuna, ákærði hafi slegið hana úr höndum hennar og tekið hana upp sjálfur. Vitnið segir brotaþola hafa gripið í hár C á meðan hann var enn inni í bifreiðinni. Hún og ákærði hafi reynt að fá hann til að sleppa henni, svo hafi þau ræðst aðeins við en C svo farið hinum megin við bifreiðina til að ræða við D. Þá hafi ákærði og brotaþoli verið að ræða saman. Aðspurt kveðst vitnið ekki muna hvort ákærði hafi þá verið með kylfuna í höndunum. Vitnið kveðst ekki hafa skýringu á því af hverju hún bar í upphafi fyrir lögreglu á þann veg að engin kylfa hefði verið á staðnum. Aðspurt kveðst vitnið minna að kylfan sem var á vettvangi hafi verið blágrá. Vitnið er beðið að lýsa á ný hvernig brotaþoli féll. Kveðst hún hafa staðið vinstra megin við bifreiðina ásamt C en ákærði og brotaþoli hafi verið hægra megin. Brotaþoli hafi fallið aftur fyrir sig meðfram bifreiðinni. Aðspurt kveðst vitnið ekki hafa séð ákærða slá brotaþola með kylfunni. Vitnið F gaf skýrslu fyrir lögreglu að viðstöddum starfsmanni fjölskyldudeildar Akureyrarbæjar. Eru sækjandi og verjandi sammála um að leiða hann ekki fyrir dóminn og lýsir verjandi ákærða því yfir að hann taki skýrslu hans hjá lögreglu gilda. Vitnið segir að tvær konur hafi komið á móti þeim á bíl. Þær hafi komið og haldið honum til að hann sæi ekki hvað gerðist. Pabbi hans hafi verið rifinn út úr bílnum og „hinn kallinn“ hafi haldið á hafnaboltakylfu. Vitnið kveðst hafa séð hvernig pabbi hans lenti á hnakkanum. Aðspurt um hvort hann hafi verið búinn að sjá kylfuna áður kveðst vitnið hafa séð hana aðeins í höndum annarrar konunnar. Hún hafi örugglega rétt manninum hana. Aðspurt segir vitnið ákærða og aðra konuna hafa dregið pabba hans út úr bifreiðinni. Hin konan, sú sem ekki ók, hafi haldið vitninu en því hafi svo tekist að losa sig og séð pabba sinn liggjandi í götunni. Hann hafi legið á hnakkanum á miðri götunni. Þeirra bifreið hafi verið í vegarkantinum, hin á móti og pabbi hans liggjandi á miðri götu. Aðspurt um orðaskipti segir vitnið pabba sinn hafa ýtt í aðra konuna og þá hafi ákærði sagst drepa hann ef hann snerti hana. Vitnið kveður mömmu sína hafa verið inni í bifreiðinni til að hringja á Neyðarlínuna. Vitnið kveðst hafa verið mjög hrætt og mamma sína einnig. Vitnið segir ákærða og aðra konuna hafa reynt að koma pabba hans inn í bíl en hann hafi neitað því. Hann hafi hlaupið aðeins og kveðst vitnið halda að hann hafi dottið. Þá hafi þau farið af vettvangi. Vitnið segir að fyrir þetta hafi pabbi hans og mamma verið að rífast í bifreiðinni og að ákærði hafi verið að reyna að stöðva rifrildið. Hann hafi nokkrum sinnum orðið að stöðva bifreiðina. Pabbi hans hafi ýtt í ákærða svo þau myndu fara af veginum og þá hafi ákærði stöðvað bifreiðina. Vitnið segir ákærða hafa farið út úr bifreiðinni þegar gleraugu hans brotnuðu á leiðinni. Hann hafi gengið yfir á hinn vegarkantinn og hringt. Vitnið kveðst ekki hafa heyrt þegar ákærði bað konurnar að koma. Vitnið segir þær hafa komið með kylfuna. Aðspurt kveðst vitnið hafa séð ákærða með kylfuna, hún hafi verið svört með járnhandfangi. Þetta hafi verið hafnaboltakylfa, hann viti það því hann eigi eina slíka. Ákærði hafi haldið á kylfunni þegar pabbi hans lá á götunni. Vitnið segir að í bílnum á leiðinni hafi ákærði sagt: „ef þú heldur þessu áfram þá drep ég þig“. H gaf skýrslu hjá lögreglu en mætti ekki í dóminn. Voru sækjandi og verjandi sammála um að taka málið til dóms þrátt fyrir það og verður skýrslan metin í því ljósi. Samkvæmt lögregluskýrslu kom ákærði til H ásamt I. Bar H að þar sem þeir sátu saman tveir, H og ákærði, hefði ákærði misst út úr sér það sem gerðist í Öxnadal nóttina áður. Ákærði hafi sagst hafa farið vestur að Hólum í Hjaltadal að sækja brotaþola, D og börn þeirra tvö. D og brotaþoli hafi farið að rífast og ákærði orðið verulega pirraður á þeim. Hann hafi hringt í E og C og fengið þær til að koma á móti þeim og hafa með sér hafnaboltakylfu. Þegar bílarnir mættust hafi þeir stöðvað, ákærði sótt hafnaboltakylfuna og slegið brotaþola eitt högg á höfuðið þegar hann kom út úr bílnum. Hafði vitnið eftir ákærða að hann hefði orðið skíthræddur því hann hafi haldið að hann hefði drepið brotaþola. Sagði vitnið einnig að ákærði hefði sagst hafa öll vitnin í sínu bandi. Vitnið segir að þarna um nóttina hafi þyrla flogið yfir og þá hafi ákærði orðið stressaður og spurt hvort þyrlan kæmi ekki til að flytja alvarlega slasaða menn til Reykjavíkur. Í lögregluskýrslunni er talað um að samtal H og ákærða hafi átt sér stað aðfararnótt föstudagsins 7. ágúst en þeir hafi rætt um það sem gerðist nóttina fyrir. Verður því að telja að samtalið hafi átt sér stað aðfararnótt föstudagsins 6. ágúst. Vitnið Haraldur Hauksson, sérfræðingur í almennum skurðlækningum og æðaskurðlækningum tók saman vottorð um áverka brotaþola sem liggur fyrir í málinu. Segir vitnið að af brotalegu á höfuðkúpunni megi telja tvennt koma til greina sem gæti valdið slíkum áverka; fall á stein eða annan hlut eða högg frá einhvers konar barefli eða hlut sem lendi á höfðinu. Aðspurt um hvort um eitt högg eða fleiri hafi verið að ræða segir vitnið það ekki alveg ljóst, en eitt aðalhögg hafi valdið þessum tiltekna áverka. Vitnið kveður slíkt högg geta leitt til dauða eða örkumlunar. Í tilfelli brotaþola hafi verið um að ræða litlar blæðingar innan höfuðkúpunnar. Ef þær hefðu orðið meiri og ákafari hefði það getað leitt til dauða. Vitnið kveðst hafa annast sjúklinginn þegar hann lá inni á deild hans eftir slysið en hann hafi síðan farið í endurhæfingu á Kristnesi. Vitnið segir sér kunnugt um að brotaþoli hafi misst heyrn en viti ekki hvort eða að hve miklu leyti hann hafi fengið hana aftur. Þá hafi verið erfitt að eiga við suð í höfðinu. Merki hafi verið um áverka í innra eyra sem þýði að líklega hafi eitthvert þrotakerfi náð í gegnum höfuðkúpubotninn og hugsanlega hafi blætt á innra eyrað. Samkvæmt vottorði Höllu Bjarkar Reynisdóttur flugumferðarstjóra á Akureyrarflugvelli lenti þyrlan LHG 29 TF-LIF frá Reykjavík á Akureyrarflugvelli kl. 03.47 aðfararnótt 6. ágúst og fór aftur í loftið kl. 04.15 til Reykjavíkur. 3. Fyrir dómi kannast ákærði ekki við að hafa beðið C um að koma með kylfu á vettvang. Hann kannast við að kylfa hafi verið á staðnum en man ekki eftir því að rætt hafi verið um að nota hana til sjálfsvarnar. Í lögregluskýrslu játaði ákærði að hafa beðið C að koma með kylfuna og sagði það hafa verið af öryggisástæðum. Fyrir dómi kveðst ákærði ekki kannast við að C hafi verið með kylfu en þegar undir hann eru borin ummæli í lögregluskýrslu um að hann hafi slegið kylfu úr höndum hennar og tekið hana upp sjálfur segir hann þau vera rétt. Vitnin D, C og E segja allar að ákærði hafi beðið C að koma með hafnaboltakylfu á vettvang. Vitnið D ber að ákærði hafi sagt henni að hann ætlaði að ganga frá brotaþola og hún skyldi halda fyrir augu barnanna. Vitnin F og E segja að C hafi haldið á kylfunni og segir E að ákærði hafi slegið kylfuna úr höndum C og tekið hana upp sjálfur. Vitnið C kveðst hafa séð ákærða með kylfuna í höndum áður en brotaþoli féll í götuna. Brotaþoli segir ákærða hafa potað í sig með hafnaboltakylfu og svo lamið hann þegar hann stóð upp. Eftir það muni hann ekki meira fyrr en hann var kominn af gjörgæsludeild. Vitnin C og F bera að ákærði hafi staðið með kylfuna yfir brotaþola þar sem hann lá slasaður á götunni og ber vitnið D að hann hafi staðið yfir brotaþola með kylfuna, baðað út öngum og sagt: „ég var búin að segja þér að ég ætlaði að gera þetta“. Í fyrstu tilkynningu til neyðarlínunnar sögðu vitnin D og C að brotaþoli hafi verið laminn. Í síðara símtali var því svo haldið fram að hann hefði dottið. Vitnin D og C segja að sammælst hafi verið um að segja ekki frá því að brotaþoli hafi verið barinn með kylfu. Segir D að ákærði hafi sagt að hann mætti ekki við meiru því hann hefði lent í einhverju hassmáli og væri á skilorði. Fyrir lögreglu kvaðst E hafa tekið þátt í umræðum við ákærða og C um að segja skyldi að S hefði dottið en segja ekki frá því sem raunverulega gerðist. Hafi þetta verið rætt strax á vettvangi. Í læknisvottorði kemur fram að brotaþoli hafði greinilegan áverka á vinstri höfuðhelmingi í kringum gagnauga og stórt mar. Á því miðju var sár sem leit út eins og húðin hefði sprungið upp við áverka en ekki um beinan skurðáverka að ræða. Var sárið hreint og þurfti ekki að hreinsa neina möl eða óhreinindi úr því. Samkvæmt vottorðinu sögðu röntgenlæknar um staðbundinn áverka vera að ræða sem gæti passað við högg frá barefli eða fall á stein eða einhvern annan hlut. Töldu þeir ólíklegt að áverkinn stafaði af falli á slétt undirlag. Lýsti vitnið Haraldur Hauksson læknir einnig þessari afstöðu fyrir dómi. Vitnið Sigurður Lárus Sigurðsson sagði að áverkasvæðið hefði verið mjög hreint og ekkert hafi þurft að þrífa það. Af 18 ára reynslu við sjúkraflutninga kvaðst vitnið ekki telja áverkann hafa komið við fall á götuna, þá hefði áverkasvæðið verið mun óhreinna. Ákærði og vitnið E hafa fyrir dómi haldið því fram að brotaþoli hafi dottið á veginn og slasast við það. Fyrir dómi kveðst ákærði ekki geta lýst því hvernig brotaþoli datt, en segir það hafa verið harkalegt fall og að dynkur hafi heyrst. Við yfirheyrslur hjá lögreglu sagði ákærði: „Hann bara nánast þegar hann kemur út úr bílnum við vinstri afturhurð þá fellur hann í götuna án þess að ná að bera hendurnar fyrir sig gjörsamlega kylliflatur.“ Þegar ákærða var, hjá lögreglu, kynnt álit lækna á áverkum brotaþola, m.a. um að sárið hafi verið alveg hreint, sagði ákærði brotaþola hafi fallið á miðri götunni. Fyrir dómi segir vitnið E hann hafa fallið aftur fyrir sig meðfram bifreiðinni. Fyrir lögreglu sagði hún að brotaþoli hafi staðið rétt við vinstri afturhurð bifreiðarinnar og snúið andliti fram með bifreiðinni. Svo hafi hann dottið aftur fyrir sig og á hægri hliðina. Vitnið F kveðst hafa séð pabba sinn liggja á götunni, frá bifreiðinni út á miðja götu, með fætur að bifreiðinni, og segir ítrekað að hann hafi legið á hnakkanum. Vitnið Sigurður Lárus Sigurðsson kvaðst ekki hafa gert sérstaka vettvangskönnun en sagði að kveikt hafi verið á ljósum sjúkrabifreiðarinnar og vinnuljósum hennar og vegurinn hafi verið alveg auður. Samkvæmt framlögðum ljósmyndum er vegurinn þarna með þeim hætti að það hefði að líkindum vakið athygli ef steinn eða annar hlutur hefði legið á veginum. Í framburði ákærða og vitnisins E um fall brotaþola, fyrir lögreglu og fyrir dómi, minnast þau þó aldrei á að hann hafi fallið á stein eða annan hlut, heldur aðeins að hann hafi fallið á götuna eða veginn. Svo sem að framan er rakið er framburður vitna þeirra er á vettvangi voru nokkuð á reiki og ber ekkert þeirra að hafa beinlínis séð ákærða berja brotaþola með hafnarboltakylfunni að undanskildum brotaþola sjálfum, sem ber að svo hafi verið. Er framburður brotaþola að þessu leyti í samræmi við það er hann sagði í sjúkrabifreiðinni á leið á sjúkrahúsið. Af framburði annarra vitna verður þó ráðið að ákærði hafði hönd á hafnarboltakylfunni áður en brotaþoli féll á veginn og eftir fall brotaþola stóð hann yfir honum með kylfuna í hendi sér. Þá verður af framburði vitna ráðið að a.m.k. sum þeirra töldu að ákærði hefði barið brotaþola og að rætt var um að leyna því og skýra svo frá að um slys hefði verið að ræða. Tilkynningar til neyðarlínunnar styðja framangreint. Að mati læknis var áverki á höfði brotaþola þess eðlis að högg á höfuð eða fall á hlut var líklegasta orsök hans. Vitni eru sammála um að atburðurinn átti sér stað á miðjum veginum og engin gögn benda til þess að þar hafi verið steinn eða annar hlutur, sem brotaþoli gat fallið á. Styður þetta þá ályktun að um högg hafi verið að ræða. Þetta var þó ekki rannsakað sérstaklega. Svo sem greint er frá í vottorði læknis var áverkin við gagnauga á vinstri höfuðhelmingi en ráða má af framburði vitna að brotaþoli hafi fallið afturfyrir sig á hnakkann og síðan legið þannig. Dregur þessi staðreynd enn úr líkum á því að áverkinn verði rakinn til falls brotaþola. Framburður ákærða hjá lögreglu og hér fyrir dómi er ruglingslegur og mótsagnakenndur og því í heild ekki trúverðugur. En ummæli sem vitni hafa eftir ákærða bæði um fyrirætlan sína og fyrir atburðinn og um atburðinn sjálfan eftir hann þykja benda til sakar hans. Þá er með framburði vitna sannað að hafnarboltakylfa var flutt á staðinn að ósk ákærða. Þegar allt ofangreint er metið heildstætt þykir ekki óvarlegt að telja sannað að ákærði hafi slegið brotaþola högg í höfuðið með hafnaboltakylfu, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vottorði læknisins Haraldar Haukssonar, framburði hans fyrir dómi og læknabréfum Hilmis Jóhannssonar læknis sem réttargæslumaður brotaþola hefur lagt fram í málinu þykir og sannað að árás ákærða hafi haft þær afleiðingar er í ákæru greinir. Er brotið í ákæru réttilega heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. III. 1. Samkvæmt gögnum málsins var hringt á lögreglustöðina á Akureyri aðfararnótt 31. október 2004 kl. 03.54 frá Kaffi Akureyri og aðstoðar óskað. Þegar lögregla kom á staðinn lá Æ, brotaþoli í máli þessu, rænulítill á eldhúsgólfi staðarins. Var óskað eftir sjúkrabifreið á staðinn og flutti hún brotaþola á slysadeild FSA. Vitni báru að ákærði hefði verið á dansgólfi staðarins er brotaþoli kom þar að til að dansa. Brotaþoli hafi sagt eitthvað við ákærða sem hafi þá slegið brotaþola í andlit þannig að hann datt aftur fyrir sig. Þá hefði ákærði sparkað í andlit brotaþola og við það hefði tönn brotnað. Að sögn dyravarða hafði ákærði yfirgefið staðinn og fannst hann ekki í miðbæ Akureyrar. 2. Ákærði skýrir svo frá að vel geta verið að hann hafi verið á Kaffi Akureyri þetta kvöld. Hann kveðst ekki kannast við brotaþola í málinu og ekki kannast við nein atvik sem gætu tengst því sem honum er gefið að sök samkvæmt ofangreindri ákæru. Vitnið Æ kveðst hafa verið á Kaffi Akureyri. Hann hafi farið á dansgólf staðarins, verið sleginn og dottið á gólfið. Þá hafi verið sparkað í andlit hans. Vitnið kveðst ekki hafa séð hver sparkaði í hann en honum hafi verið sagt daginn eftir að ákærði hefði verið þar að verki. Vitnið kveðst ekki þekkja ákærða og þegar honum er bent á ákærða í réttinum kveðst vitnið ekkert kannast við hann. Vitnið segir mágkonu sína hafa sagt sér frá þessu, hún hafi ekki verið á staðnum en frétt þetta af afspurn. Vitnið kveðst hafa misst eina tönn við þetta og að önnur hafi skaddast. Þær séu nú báðar dottnar úr. Þá hafi hann verið með sprungna vör og marinn á eyra. Aðspurt segir vitnið þessar sömu tennur hafa losnað við áverka 10 árum fyrr en þá hafi tekist að festa þær aftur. Aðspurt kveðst vitnið hafa verið búið að drekka nokkra bjóra þegar þetta gerðist. Það hafi þó ekki verið sökum ölvunar sem hann hafi ekki séð árásarmanninn heldur vegna þess hve hratt atvik urðu. Hann kveðst ekki vita hver sagði mágkonu hans frá því að ákærði hafi ráðist á hann. Vitnið Þ kveðst hafa verið á dansgólfi Kaffi Akureyrar í greint sinn. Drengur hafi komið að ákærða og þeir fari að tala saman. Kveðst vitnið hafa snúið baki á þá en snúið sér við þegar drengurinn hafi fallið í gólfið. Svo hafi hann séð ákærða koma og sparka í andlit drengsins. Vitnið kveðst hafa verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn en muna atvik þó greinilega. Aðspurt kveðst vitnið hafa vitað hver ákærði var og kannast við hann í réttinum. Hann kveðst hins vegar ekki þekkja brotaþola. Vitnið kveðst hafa beygt sig niður að drengnum til að hjálpa honum á fætur og þá séð ákærða koma að drengnum og sparka í hann. Ákærði hafi staðið 2-3 metra frá. Vitnið Þórarinn Jóhannesson aðstoðarvarðstjóri kveðst hafa komið á Kaffi Akureyri bakatil og hitt vitni. Brotaþoli hafi verið fluttur burt í sjúkrabíl. Vitnið kveðst muna eftir tveimur sem sögðust hafa orðið vitni að árásinni. Vitnið segir bæði vitnin hafa nefnt ákærða með nafni. Vitnið kveðst ekki hafa rætt við dyraverði staðarins, aðrir lögreglumenn hafi annast það. Vitnið Garðar Sigurðsson tannlæknir segir að vinstri framtönn hafi brotnað og verið dæmd ónýt. Hún hafi þó enn ekki verið tekin úr, hún sé spelkuð á sinn stað, brotin við tannholdsrót. Aðspurt um áhrif fyrra tjóns á áverka vegna þessa atviks segir vitnið að tönnin hefði ekki brotnað nema við áverka en þó hafi ekki verið um fullheilbrigða tönn að ræða. Aðspurt um tönnina við hliðina segir vitnið hana hafa skemmst við fyrri áverkann en hún hafi brotnað við læknismeðferð vegna síðari áverkans. Brotna tönnin hafi verið fest við hana og hún ekki þolað það. Aðspurt um yfirlit um kostnað við læknismeðferð segir vitnið um áætlun sé að ræða vegna þess sem þurfi að gera. 3. Vitnið Þ er eina vitnið sem ber að ákærði hafi valdið áverkum brotaþola með því að sparka í hann. Brotaþoli sjálfur sá ekki hver var þar að verki og kannast ekki við ákærða í réttinum. Gegn eindreginni neitun ákærða þykir ekki komin fram lögfull sönnun um að hann hafi gerst sekur um þann verknað sem í ákæru greinir. Verður ákærði því sýknaður af þessari ákæru, sbr. 45. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. IV. 1. Þann 9. ágúst 2004 kvað Héraðsdómur Norðurlands eystra upp úrskurð um að ákærði skyldi sæta gæsluvarðhaldi í eina viku á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991. Var hann þá þegar í haldi lögreglu í ríkisfangelsinu á Akureyri og fóru lögreglumaður og fangavörður til hans til að kynna honum úrskurðinn. Brást ákærði mjög illa við úrskurðinum, henti frá sér afriti því sem honum var afhent, rauk til og sparkaði í klefahurð. Sagði hann svo að þegar hann yrði laus myndi hann fara í næstu holu og finna sér vopn og ganga frá Daníel Snorrasyni lögreglufulltrúa. Hann vonaðist bara til að hann ætti nógu marga ættingja sem myndu sakna hans. Þessar hótanir margítrekaði ákærði og í símtali við verjanda sinn, Sigmund Guðmundsson hdl., las hann honum svipaðar hótanir. Þann 11. ágúst 2004 um kl. 20.00 var fangavörður að sinna ákærða. Sagði ákærði þá að Daníel Snorrason, lögreglufulltrúi, ætti eftir að iðrast þess að vera að eyðileggja líf hans með stöðugum ofsóknum. Benti fangavörður ákærða á að honum bæri að tilkynna hótanir hans í garð lögreglumanna. Róaðist ákærði þá og skipti um umræðuefni. Nokkru síðar hélt ákærði þó áfram að ræða um það hvernig hann myndi ná sér niðri á Daníel, annað hvort með því að „drepa hann“ eða einhvern náinn ættingja hans og svo sjálfan sig á eftir. Engu skipti þó Daníel „raðaði lífvörðum kringum húsið“, hann væri búinn að hugsa þetta og taka ákvörðun. Þann 13. ágúst 2004 um kl. 15.30 var ákærða tilkynnt að gæsluvarðhaldsvist hans væri lokið en hann myndi hefja afplánun 17 daga vararefsingar í beinu framhaldi. Brást ákærði mjög reiður við og beindist reiði hans gegn Daníel Snorrasyni lögreglufulltrúa. Sagðist ákærði eiga eftir að „ná sér niðri á honum“ og að hann skyldi „sko fá að finna fyrir því“. Fór ákærði mörgum stórum orðum um að hann myndi hefna sín á Daníel og fjölskyldu hans. 2. Ákærði skýrir svo frá að hann muni ekki eftir að hafa viðhaft þau orð sem honum eru gefin að sök, hann hafi verið í gæsluvarðhaldi og undir áhrifum lyfja. Segir ákærði að ef hann hafi látið þessi orð falla hafi það verið í meiningarlausri reiði. Vitnið Þorsteinn Pétursson lögreglumaður kveðst hafa farið, ásamt Gesti Davíðssyni fangaverði, til ákærða þar sem hann var vistaður í fangaklefa, til að kynna honum úrskurð um gæsluvarðhald. Hann segir ákærða hafa legið fyrir og hafa brugðist mjög illa við með reiðilátum sem breyst hafi í hótanir. Vitnið kveðst ekki geta munað orðalag hótananna en vísar til upplýsingaskýrslu sem hann gerði þegar atvikið var honum í fersku minni. Kveður hann hótanirnar helst hafa beinst að Daníel Snorrasyni sem stjórnað hafi rannsókn í máli ákærða. Vitnið segir að sér hafi þótt nokkuð gróft þegar ákærði hafi verið farinn að sjá fyrir sér syrgjendur Daníels og á þeim tímapunkti þótt ástæða til að óttast. Aðspurt segir vitnið ákærða hafa talað við verjanda sinn í kjölfarið og lesið honum svipaðan pistil. Aðspurt um af hverju þeir hafi verið viðstaddir símtal ákærða við verjanda hans segir hann að ekki hafi verið ástæða til að víkja frá í það skipti. Aðspurt kveðst vitnið ekki geta svarað því hvort ákærði var á lyfjum umrætt sinn. Vitnið Gestur Davíðsson fangavörður kveðst hafa farið til ákærða til að kynna honum úrskurð um gæsluvarðhald, ásamt Þorsteini Péturssyni lögreglumanni. Vitnið kveður ákærða ekki hafa verið sáttan við úrskurðinn og segir ákærða hafa haft uppi hótanir í garð manna. Vitnið segir ákærða líklega hafa sagst ætla að drepa lögfræðing sinn og Daníel Snorrason eins og menn geri stundum í þessari aðstöðu. Vitnið segist ekki hafa séð ástæðu til að óttast vegna þessara ummæla. Aðspurt um ástæðu þess að hann og Þorsteinn hafi hlustað á símtal ákærða við verjanda hans kveður vitnið það ekki venju og ekki geta svarað því hvernig á því stóð í þetta sinn. Vitnið Gígja Hjaltadóttir fangavörður segir ákærða hafa verið verulega æstan og reiðan þar sem honum var neitað um að hitta unnustu sína þar sem hann var í gæsluvarðhaldi og einangrun. Vitnið kveðst hafa bent ákærða á að ef hann héldi áfram hótunum bæri henni skylda til að tilkynna um það. Þá hafi ákærði róast. Vitnið segir hótanirnar hafa snúið að Daníel Snorrasyni sem annaðast hafi rannsókn málsins. Þær hafi verið eitthvað á þá leið að hann vildi drepa Daníel eða hans nánustu og ef til vill sjálfan sig á eftir. Aðspurt um hvort vitnið hafi talið ástæðu til að óttast vegna ummæla ákærða segir vitnið að þegar ákærði hélt þessum hugleiðingum áfram þrátt fyrir að vera orðinn rólegur hafi henni fundist það. Vitnið Karl Kristjánsson fyrrverandi lögreglumaður kveðst hafa farið ásamt Óttari Ingasyni fangaverði til að birta ákærða ákvörðun um að hann skyldi hefja afplánun vararefsingar. Segir hann ákærða ekki hafa tekið ákvörðuninni sérlega fagnandi. Vitnið kveðst ekki muna hvaða orð voru látin falla en ákærði hafi kennt Daníel Snorrasyni um þessa framvindu og haft orð á því að hann skyldi ná sér niðri á honum. Aðspurt kveður vitnið ákærða einnig hafa nefnt fjölskyldu Daníels í þessu sambandi, hann og hans fólk skyldi finna fyrir því. Vitnið kveðst aldrei hafa tekið hótanir sem þessar alvarlega. Vitnið Óttar Ingason fangavörður kveðst hafa komið í fangageymslu ásamt Karli Kristjánssyni lögreglumanni til að tilkynna ákærða ákvörðun um afplánun vararefsingar. Ákærði hafi ekki verið mjög ánægður með þessa ákvörðun. Hann hafi bölvað og ragnað eins og menn geri við þessar aðstæður. Vitnið segir ákærða hafa bölvað Daníel Snorrasyni og hans fjölskyldu. Vitnið kveðst ekki hafa tekið þessar hótanir alvarlega. Aðspurt um misræmi í upplýsingaskýrslu vitnisins og skýrslu þess fyrir lögreglu kveðst vitnið hafa átt við að ákærði hefði sagst ætla að drepa Daníel og fjölskyldu en ekki farið út í hvernig það skyldi gert. Vitnið Daníel Snorrason lögreglumaður segir ummælin hafa komið til sinnar vitundar í kjölfar þeirra. Samstarfsmenn hans hafi gert honum grein fyrir þessu en ákærði hafi ekki beint ummælunum til hans. Vitnið segir að samstarfsfélögum hans hafi þótt rétt að láta vita af þessu þar sem nokkuð langt hafi verið gengið og hótanirnar ákveðnari en gerist og gengur. Aðspurt um afstöðu vitnisins til hótananna kveðst hann ekki hafa kært og hafa litið á slíkt sem hluta starfsins. Vitnið segir það þó ekki eiga við um fjölskyldu hans. Aðspurður um hvort hann hafi fundið til ótta vegna hótananna segir vitnið að á þessum tíma og í því ástandi sem ákærði var þá hafi mátt reikna með að hann væri til alls líklegur. Hann segir að gripið hafi verið til vissra varúðarráðstafana á heimili hans vegna þessa, settar hafi verið upp aukalæsingar og annað þess háttar. Vitnið segir sín kynni af ákærða þannig að þegar hann sé í neyslu eigi hann erfitt með skap sitt og sé allt að því ofsafenginn.. Hann hafi haft nokkur afskipti af ákærða í gegnum tíðina og telji ákærða hafa verið illa haldinn þegar atvik urðu. 3. Samkvæmt ofangreindum vitnisburði þykir sannað að ákærði hafi ítrekað sagst ætla að drepa Daníel Snorrason og skaða fjölskyldu hans með einhverjum hætti. Ákærði hafði ummælin uppi í viðurvist vinnufélaga Daníels og upplýstu þeir hann um þau. Í 233. gr. hegningarlaga nr. 19/1940 segir að það varði refsingu að hafa í frammi hótun um að fremja refsiverðan verknað ef hún er til þess fallin að vekja hjá öðrum manni ótta um líf, heilbrigði eða velferð sína eða annarra. Verður að telja að þessi verknaðarlýsing eigi einnig við um hótun í 1. mgr. 106. gr. sömu laga. Samkvæmt orðanna hljóðan er ekki skilyrði að hótunin sé höfð uppi beint við þann sem hún beinist gegn heldur getur hún borist honum frá þriðja manni. Vitnið Þorsteinn bar fyrir dómi að honum hefði þótt ástæða til að óttast þegar ákærði var farinn að sjá fyrir sér syrgjendur Daníels og vitninu Gígju fannst það einnig þegar ákærði hélt áfram vangaveltum sínum í þessa veru þrátt fyrir að vera rólegur. Framangreindar öryggisráðstafanir á heimili Daníels Snorrasonar bera þess vott að hótanir ákærða vöktu ótta hjá Daníel um velferð sína og fjölskyldu sinnar. Með vísan til þess sem að framan er rakið þykir sannað að ákærði hafi með háttsemi sinni brotið gegn ákvæði 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. V. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins hefur ákærði 12 sinnum verið dæmdur til refsingar frá árinu 1998 fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, umferðarlögum, vopnalögum og almennum hegningarlögum. Þann 15. maí 2000 var ákærði dæmdur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þann 14. júní 2001 var hann dæmdur í 5 mánaða fangelsi skilorðsbundið til þriggja ára fyrir fíkniefnalagabrot. Þann 11. desember 2002 var ákærði dæmdur í 10 mánaða fangelsi, þar af voru 7 mánuðir skilorðsbundnir til þriggja ára, fyrir fíkniefnalagabrot og var dómurinn frá 14. júní 2001 tekinn upp og dæmdur með. Með brotum þeim sem hér er fjallað um hefur ákærði rofið skilorð dómsins frá 11. desember 2002 og ber að taka skilorðshluta þess dóms upp og dæma hann með nú, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar ber einkum að líta til þess, auk sakarferils ákærða, að árás hans á S var hrottaleg og fyrirfram undirbúin með því að ákærði lét færa sér kylfu til framkvæmdar þess. Þá hlaut brotaþoli alvarlegt heilsutjón og samkvæmt vottorði Haraldar Haukssonar læknis gátu afleiðingar áverkans leitt til dauða og virðist hending ein hafa ráðið að svo fór ekki. Þykir ákærði ekki eiga sér neinar málsbætur. Þykir refsing ákærða, með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði en frá þeirri refsingu ber að draga frá gæsluvarðhaldstíma ákærða svo sem í dómsorði greinir. Dæma ber ákærða til að sæta upptöku á 63,24 grömmum af hassi svo sem nánar greinir í dómsorði. VI. Í málinu gerir brotaþoli S bótakröfu á hendur ákærða. Sundurliðast krafan þannig: Samkvæmt ofangreindri niðurstöðu um sekt ákærða ber hann skaðabótaábyrgð á því tjóni er rekja má til hinnar refsiverðu háttsemi. Brotaþoli krefst þjáningarbóta fyrir 7 daga sem hann hafi verið rúmfastur og 182 daga sem hann hafi verið veikur án þess að vera rúmliggjandi, sbr. 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 2. gr. laga nr. 37/1999, alls að fjárhæð kr. 175.560. Í framlögðum læknisvottorðum kemur ekki fram hve lengi brotaþoli hafi verið rúmfastur og ekki nýtur heldur læknisfræðilegra gagna um að hvaða marki hann hafi á umræddu tímaskeiði verið veikur í merkingu 3. gr. skaðabótalaga. Þykir krafa brotaþola um þjáningarbætur því ekki nægilega rökstudd og verður henni vísað frá dómi. Brotaþoli krefst einnig miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Árás ákærða var ófyrirleitin og hafði alvarlegar afleiðingar sem brotaþoli á enn við að etja. Er ljóst af gögnum málsins að árásin hefur valdið brotaþola verulegum þjáningum og hefur hún að öllum líkindum varanlegar afleiðingar á heilsu brotaþola. Þykja miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1993, hæfilega ákveðnar kr. 1.000.000. Samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 3. laga nr. 37/1993, skal varanlegur miski miðaður við heilsufar tjónþola eins og það er þegar það er orðið stöðugt. Með vísan til þess að heilsufar brotaþola er enn ekki orðið stöðugt er kröfu um bætur vegna varanlegs miska vísað frá dómi. Til stuðnings kröfu um bætur vegna tímabundins atvinnutjóns hafa verið lögð fram skattframtöl síðustu 5 ára. Í málinu er fram komið að brotaþoli var ekki í vinnu þegar hann varð fyrir ofangreindri árás. Þykir krafan því ekki nógu rökstudd til að dæmt verði um hana nú. Ber því að vísa þessari kröfu frá dómi. Krafa um útlagðan kostnað að fjárhæð kr. 10.000 er studd reikningi og verður hún tekin til greina. Samtals verður ákærði samkvæmt framanskráðu dæmdur til að greiða S kr. 1.010.000- ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Í málinu gerir brotaþoli Æ einnig bótakröfu á hendur ákærða. Með vísan til sýknu ákærða af broti gegn Æ er kröfu hans vísað frá dómi, sbr. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með vísan til úrslita málsins verður ákærða gert að greiða allan kostnað sakarinnar annan en þóknun réttargæslumanns Æ, eða kr. 959.242, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Hilmars Ingimundarsonar hrl. kr. 465.755 að virðisaukaskatti meðtöldum og þóknun réttargæslumanns brotaþola S, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin kr. 150.000-og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Þóknun réttargæslumanns Æ, Árna Pálssonar hrl. ákveðst kr. 80.000- og er virðisaukaskattur innifalinn og greiðist hún úr ríkissjóði. Uppkvaðning dómsins hefur dregist lítillega vegna starfsanna dómara. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson, dómstjóri. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Hákon Örn Atlason, sæti fangelsi í 18 mánuði, að frádregnum 4 dögum, 9. til 13. ágúst 2004, sem ákærði sat í gæsluvarðhaldi. Ákærði sæti upptöku á 63,24 grömmum af hassi samkvæmt efnaskrá lögreglu nr. 020-2004-10. Ákærði greiði S kr. 1.010.000- ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38, 2001 frá 5. ágúst 2004 til 11. febrúar 2005 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. s.l. frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði kr. 959.242- í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans Hilmars Ingimundarsonar hrl. kr. 465.755, og er virðisaukaskattur innifalinn, og þóknun réttargæslumanns S, Ólafs Rúnars Ólafssonar hdl. kr. 150.000- og er þá virðisaukaskattur innifalinn. Þóknun réttargæslumanns Æ, Árna Pálssonar hrl. kr. 80.000-, og er þá virðisaukaskattur innifalinn, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 262/2008
Brot gegn valdstjórninni Skilorð
A var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa slegið til lögreglumanns með krepptum hnefa og með því að hafa hótað tveimur lögreglumönnum lífláti. A var hins vegar sýknaður af því að hafa reynt að skalla annan lögreglumanninn í andlitið. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að A hafði áður verið sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. hegningarlaga, en dómurinn, sem var skilorðsbundinn, hafði ekki verið birtur ákærða þegar hann framdi brotin í þessu máli. Var refsing vegna þess brots tekin upp, samkvæmt 60. gr. hegningarlaga, og A gerð refsing í einu lagi. Var hún ákveðin 5 mánaða skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl 2008 af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði var ekki staddur á dómþingi 6. mars 2008 þegar hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp og var dómurinn birtur fyrir honum 9. apríl sama ár. Ákærði lýsti því þá yfir að hann vildi una dómi. Framangreindar dómkröfur hans komast því ekki að fyrir Hæstarétti að öðru leyti en leiðir af ákvæði 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með áorðnum breytingum. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum með því að hafa aðfaranótt 19. apríl 2007 á veitingahúsinu Broadway við Ármúla í Reykjavík ráðist með ofbeldi og hótunum um ofbeldi á lögreglumennina Kjartan Ægi Kristinsson og Hauk Bent Sigmarssonar, þar sem þeir hafi gegnt skyldustörfum. Þetta hafi ákærði gert með því í fyrsta lagi að slá með krepptum hnefa til Kjartans Ægis, sem hafi komið sér undan högginu, í öðru lagi að hóta báðum lögreglumönnunum lífláti með þeim orðum að hann gæti látið drepa þá, í þriðja lagi að hóta Hauki Bent lífláti með því að segja að hann myndi deyja og loks í fjórða lagi að reyna að skalla þann síðastnefnda í andlitið. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa slegið til Kjartans Ægis, svo sem lýst er í 1. lið ákæru. Í lögregluskýrslu, sem Kjartan Ægir gerði um atvik málsins 19. apríl 2007, voru tilgreind innan tilvitnanamerkja ummæli, sem hann kvað ákærða hafa látið falla við þá Hauk Bent í veitingahúsinu og utan við það þá um nóttina, og eru fyrrgreindar sakargiftir í ákæru um hótanir studdar við þá skýrslu. Fyrir dómi báru báðir lögreglumennirnir efnislega um þessi ummæli. Gegn neitun ákærða verður að fallast á með héraðsdómi að sannað sé að hann hafi látið orð falla á þann veg, sem greinir í ákæru. Ekki eru efni til annars en að líta svo á að þessi orð hafi falið í sér hótun um ofbeldi í skilningi 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga og ber því að sakfella ákærða fyrir þau brot, sem honum eru gefin að sök í 2. og 3. lið ákæru. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sýknu ákærða af þeim sökum, sem hann er borinn í 4. lið ákæru. Ákærði, sem er fæddur 1988, gekkst á árunum 2006 og 2007 tvívegis undir sekt fyrir umferðarlagabrot og eignaspjöll. Með dómi 12. apríl 2007 var hann sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga og gert að sæta fangelsi í 30 daga, en fullnustu þeirrar refsingar var frestað skilorðsbundið í þrjú ár. Sá dómur hafði ekki verið birtur ákærða þegar hann framdi þau brot, sem mál þetta varðar, og fólu þau því ekki í sér rof á skilorði. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga verður á hinn bóginn að taka þann dóm upp og ákveða í einu lagi refsingu vegna beggja málanna samkvæmt 77. gr. sömu laga. Hún er hæfilega ákveðin fangelsi í fimm mánuði, en rétt er að binda hana skilorði eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins verður allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur á ákærða, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, sem ákveðin eru í einu lagi að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærði, Andri Már Engilbertsson, sæti fangelsi í 5 mánuði, en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og hún falla niður að liðnum 3 árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, 448.568 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Ólafs Arnar Svanssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 435.750 krónur. Málið, sem dómtekið var 27. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 12. desember 2007 á hendur „Andra Má Engilbertssyni, kennitala 210488-2519, Garðastræti 4, Reykjavík, fyrir brot gegn valdstjórninni, með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 19. apríl 2007, á veitingahúsinu Broadway við Ármúla, Reykjavík, ráðist með ofbeldi og hótunum um ofbeldi á lögreglumennina Kjartan Ægi Kristinsson og Hauk Bent Sigmarsson, sem þar voru að gegna skyldustörfum, eins og hér greinir: 1. Slegið til Kjartans Ægis með krepptum hnefa en Kjartani Ægi tókst að koma sér undan högginu. 2. Hótað Kjartani Ægi og Hauki Bent lífláti en ákærði lét meðal annars þau orð falla að hann gæti látið drepa lögreglumennina. 3. Hótað Hauki Bent lífláti en ákærði lét meðal annars þau orð falla að Haukur Bent myndi deyja. 4. Reynt að skalla Hauk Bent í andlitið. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 101/1976, 82/1998 og 25/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Ákærði neitar sök og krefst sýknu en til vara vægustu refsingar. Hann krefst þess að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun verjanda hans, verði greiddur úr ríkissjóði. Tildrög málsins eru þau, samkvæmt skýrslu Kjartans Ægis Kristinssonar lögreglumanns, að framangreindir lögreglumenn voru við eftirlit á skemmtistaðnum Broadway aðfaranótt fimmtudagsins 19. apríl 2007. Þeir veittu ákærða athygli inni á salerni og þar sem þeim fannst hann undarlegur í háttum kynntu þeir sig sem lögreglumenn og óskuðu eftir að fá að leita á honum. Síðan segir í skýrslunni: „Andri var strax við leitina með fúkyrði í garð lögreglumanna. Tókum við strax eftir því að Andri var til alls líklegur og vissum við til þess að Andri hafði áður hótað lögreglumönnum um líkamsmeiðingar. Eftir að lögreglumenn höfðu lokið leitinni sló Andri með krepptum hnefa að mér KÆK-0204 en náði ég að verja mig með höndum og koma mér undan högginu. Ekkert saknæmt fannst á við leit á Andra. Tókum við Andra Má strax lögreglutökum og streittist hann á móti. Andri var færður strax í handjárn. Reyndum við að róa hann niður en Andri byrjaði þá að hóta lögreglumönnum lífláti. Sagði hann meðal annars „Þið vitið ekki hver ég er og hvað ég er tengdur við, ég gæti látið drepa ykkur og fjölskyldur ykkar.“ Mátum við á vettvangi að Andri væri hættulegur sjálfum sér og öðrum þar sem hann lét öllum illum látum og var með hótanir um líkamsmeiðingar og líflát í garð lögreglumanna. Andri var færður út af skemmtistaðnum þar sem beðið var eftir bíl til þess að flytja Andra á lögreglustöð. Þegar við vorum komnir með Andra út hélt hann áfram með fúkyrði og hótanir um líkamsmeiðingar og líflát. Þá sagði hann meðal annars við lögreglumann 0422 „Þú veist ekki hvað þú ert að fara út í og munt þú deyja.“ Þá var hann með ógeðfelldar athugasemdir í garð lögreglumanna og fjölskyldna þeirra. Jafnframt reyndi hann ítrekað að ögra okkur með ýmsum mismunandi athugasemdum. Tók Andri upp á því að berja höfði sínu í stálhurð sem honum var haldið upp við og þegar það gerðist var SE-LH01 viðstaddur og tók hann eftir því að Andri barði höfði sínu í hurðina. Þrátt fyrir að Andri væri í handjárnum þá gerði hann tilburði til þess að skalla lögreglumann 0422 þrívegis í andlitið. Andri var það æstur að það þurfti að halda honum allan tímann á meðan beðið var eftir lögreglubifreiðinni. Andri var fluttur á lögreglustöð í handjárnum.“ Við lögreglurannsókn málsins var haft tal af lögreglumönnum sem fluttu ákærða á lögreglustöðina, en enginn þeirra gat borið um hótanir eða tilburði til árása af hans hálfu. Ákærði bar að hann hafi verið á skemmtistaðnum umrædda nótt. Hann hafi verið nýkominn af starfsmannaskemmtun og farið beint á salernið. Er hann hafi lokið sér þar af og ætlað að ganga á brott hafi komið til hans tveir menn sem hafi byrjað að tala við hann og taka í hann. Hann hafi ekki áttað sig á að þetta væru lögreglumenn, enda hafi þeir verið óeinkennisklæddir og ekki kynnt sig sem lögreglumenn. Það hafi fyrst verið síðar sem þeir hafi sýnt lögregluskilríki, eftir að hann hafði verið handtekinn. Ákærði kvaðst hafa haldið að þetta væru strákar að abbast upp á hann og hafi myndað sig til slá til þeirra svona í gríni en þá hafi hann verið tekinn tökum og dreginn út. Þegar hann gerði þetta hafi hann ekki vitað að um lögreglumenn væri að ræða. Ákærði kvaðst, nánar aðspurður, hafa slegið til lögreglumanns, en ekki hafa haft uppi hótanir þær sem í ákæru greinir og ekki reynt að skalla annan þeirra. Hann kvaðst ekki muna til þess að hafa leyft þeim að leita á sér. Nánar spurður kvaðst ákærði ekki hafa verið undir áhrifum áfengis eða fíkniefna. Hann kvaðst hafa slegið til annars mannsins en ekki hafi verið ætlun hans að hitta hann, enda hafi hann ekki gert það. Ákærði kvaðst ekki muna hvað hann sagði við þá. Hann neitaði að hafa viðhaft þau ummæli sem tilgreind eru í ákærunni. Ákærði kvað mennina ekki hafa kynnt sig sem lögreglumenn en ekki mundi hann frekari orðaskipti. Mennirnir hafi tekið í sig, en ekki harkalega. Haukur Bent Sigmarsson rannsóknalögreglumaður bar að hann hafi verið ásamt Kjartani Ægi Kristinssyni við fíkniefnaeftirlit á dansleik á Broadway. Þeir hafi verið inni á salerni og haft afskipt af ákærða. Þeir hafi verið óeinkennisklæddir en með lögregluskilríki hangandi utan á sér í keðju. Haukur Bent kvað þá hafa kynnt sig fyrir ákærða sem lögreglumenn og sýnt honum skilríkin. Hann hafi brugðist illa við og reynt að reiða til höggs með krepptum hnefa en þeir hafi brugðist við og hann þá hætt við að slá. Ákærði hafi ekki fullframið höggið með snertingu, eins og Haukur Bent orðaði það, og ákærði hafi sjálfur hætt við, þetta hafi meira verið eins og ógnun. Í framhaldinu hafi hann verið handtekinn og færður í handjárn. Ákærði hafi síðan verið fluttur að neyðarútgangi hússins og meðan á þessu stóð hafi ákærði hótað sér og hinum lögreglumanninum. Meðan beðið var eftir lögreglubíl hafi ákærða verið haldið upp við vegg og hafi hann þá reynt að „dangla“ höfðinu á sér í sig, slegið því til hliðar. Haukur Bent kvað ákærða hafa verið ölvaðan og hafi lögreglumennirnir, sem voru í fíkniefnaeftirliti, talið sig hafa ástæðu til að hafa afskipti af honum. Ákærði hljóti að hafa heimilað leit, ella hefði ekki verið leitað á honum. Hótanir ákærða hafi allar verið í þeim dúr að drepa lögreglumennina. Þessu hafi ákærði hótað eftir að hann var handtekinn og lögreglumennirnir voru með hann í tökum. Kjartan Ægir Kristinsson rannsóknarlögreglumaður bar að hann og Haukur Bent hafi haft afskipti af ákærða inni á salerni og hafi hann heimilað leit á sér. Þeir hafi kynnt honum að þeir væru lögreglumenn og sýnt honum skilríki. Að lokinni leit hafi ákærði reynt að slá sig með hnefahöggi, það er slegið til sín og það hafi verið ástæða þess að ákærði var handtekinn og settur í handjárn. Hann hafi síðan verið færður í herbergi á skemmtistaðnum sem lögreglan hafði til afnota og þaðan færður út og í lögreglubifreið. Meðan á þessu stóð hafi ákærði hótað Hauki Bent og fjölskyldu hans lífláti en ekki mundi vitnið hvernig ákærði hafi orðað hótanirnar. Kjartan vísaði í skýrslu sína um það sem ákærði sagði, en hann staðfesti skýrsluna. Þegar út var komið hafi ákærði slegið höfði sínu í stálhurð sem honum var haldið upp við. Þegar þetta var hafi ákærði verið í handjárnum og auk þess hafi þeir haldið honum í tökum. Ákærði hafi slegið höfðinu til hliðar og í átt að Hauki Bent. Ákærði hefur viðurkennt að hafa slegið til Kjartans Ægis lögreglumanns eins og hann er ákærður fyrir. Framburður lögreglumannanna styður þessa játningu ákærða eins og rakið var. Lögreglumennirnir voru óeinkennisklæddir við fíkniefnaeftirlit á veitingahúsinu þegar þeir sáu ástæðu til þess að hafa afskipti af ákærða og óska eftir að leita á honum. Þeir hafa báðir borið að þeir hafi sýnt honum lögregluskilríki áður en leit hófst og ákærði hafi heimilað hana. Það styður framburð lögreglumannanna að ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að þeir hafi leitað á ákærða átölulaust af hans hálfu og það hafi fyrst verið eftir að leitinni var lokið sem hann sló til lögreglumannsins. Með vísun til þessa telur dómurinn sannað að ákærða hafi verið ljóst að um lögreglumenn var að ræða þegar hann sló til Kjartans Ægis. Með þessu hefur hann því brotið gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Eftir að ákærði reyndi að slá til Kjartans Ægis var hann handtekinn og færður í handjárn. Að því búnu færðu lögreglumennirnir hann eftir veitingastaðnum inn í herbergi sem þeir höfðu í húsinu og þaðan út og síðar inn í lögreglubifreið er flutti hann í fangageymslu. Meðan á þessu stóð lét ákærði ýmis orð fall í garð lögreglumannanna en fyrir dómi gátu þeir ekki borið nákvæmlega um hver þau voru, en almennt fólu þau í sér hótanir um líflát lögreglumannanna og fjölskyldna þeirra. Í 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga er meðal annars lögð refsing við því að ráðast með hótunum um ofbeldi á opinberan starfsmann þegar hann er að gegna skyldustarfi sínu. Hér stóð þannig á að lögreglumennirnir höfðu handtekið ákærða og fært í járn. Þeir tóku hann síðan og færðu út af veitingastaðnum. Ummælin sem ákært er fyrir munu hafa fallið þegar lögreglumennirnir höfðu ákærða alfarið á valdi sínu og bera fremur vott um reiði manns sem einskis má sín frekar en hótanir í skilningi lagagreinarinnar. Verður ákærði því sýknaður af 2. og 3 lið ákærunnar. Þegar út úr húsinu var komið lét ákærði ófriðlega og sló höfðinu meðal annars til og frá en lögreglumennirnir voru þá með hann í tökum. Haukur Bent bar að ákærði hefði reynt að „dangla“ höfði sínu í sig og Kjartan Ægir bar að ákærði hefði slegið höfðinu til hliðar og í átt að Hauki Bent. Ákærði hefur neitað því að hafa reynt að skalla lögreglumanninn. Framburður lögreglumannanna bendir til þess að atferli ákærði hafi frekar borið vitni um hið sama og ummæli hans, það er að hér hafi handtekinn maður verið að brjótast um en ekki verið að ráðast á lögreglumenn með ofbeldi í skilningi framangreindrar lagagreinar. Verður ákærði því sýknaður af því sem á hann er borið í 4. lið ákærunnar. Ákærði var dæmdur í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í 3 ár, 12. apríl 2007 fyrir brot gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga. Dómurinn var birtur honum 18. júní sama ár og hefur ákærði því ekki rofið skilorðið með verknaði þeim sem hann er nú sakfelldur fyrir. Áður en hann var dæmdur hafði hann tvisvar verið sektaður, í fyrra skiptið fyrir umferðarlagabrot og í hið síðara fyrir skemmdarverk. Skilorðsdómurinn verður nú tekinn upp og dæmdur með þessu máli, sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Er refsing ákærða hæfileg 3 mánaða fangelsi en skilyrði eru til að skilorðsbinda hana og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins fyrir ákærða, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Málsvarnarlaun verjanda ákærða, Ólafs Arnar Svanssonar hrl., ákveðast 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og samkvæmt framangreindum málsúrslitum verður ákærði dæmdur til að greiða þau að hálfu en að hálfu skulu þau greidd úr ríkissjóði. Annan kostnað leiddi ekki að rekstri málsins. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Andri Már Engilbertsson, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins fyrir honum, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Ólafs Arnar Svanssonar hrl., 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, að hálfu en að hálfu skulu þau greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 619/2016
Útboð Verksamningur Skaðabætur Matsgerð
S auglýsti eftir þátttakendum í lokuðu útboði um akstur almenningsvagna. Skiptist útboðið í fjóra verkhluta og var heimilt að gera tilboð í þá alla eða tiltekna fléttu þeirra. A ehf. var meðal þeirra sem bauð í aksturinn og myndaði tilboð félagsins í fléttu verkhluta 1 ásamt tilboði T ehf. í verkhluta 2, 3, og 4 næst hagstæðustu samsetningu tilboða, á eftir tilboðum H hf. og K ehf. Að útboðinu loknu gekk S til samninga við H hf. og K ehf. um aksturinn. Höfðaði A ehf. í kjölfarið mál á hendur S og krafðist greiðslu skaðabóta úr hendi S vegna missis hagnaðar sem hann hefði notið ef tilboði hans hefði ekki verið hafnað. Hafði áður verið komist að þeirri niðurstöðu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 485/2016 sem T ehf. höfðaði á hendur S að síðargreinda félagið hefði við umrætt útboð brotið gegn meginreglunni um jafnræði bjóðenda og gagnsæi við innkaupin, sbr. 1. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 84/2007 um opinber innkaup. Hefði S frá upphafi vitað að einungis örfáir vagnar H hf. uppfylltu skilyrði útboðsins og hefði S því ekki átt að gefa fyrirtækinu kost á að gera tilboð í aðra verkhluta en það hafði vagnkost fyrir. Hefði því verið saknæmt og ólögmætt að taka tilboði H hf. Talið var að orsakatengsl væru milli þeirrar saknæmu og ólögmætu háttsemi S, að gefa H hf. kost á að bjóða í verkhluta 1 og fléttu með þeim verkhluta, og þess að tilboði A ehf. hefði verið hafnað svo og að A ehf. hefði orðið fyrir fjártjóni sem væri sennileg afleiðing háttseminnar. Var því talið að A ehf. ætti rétt á greiðslu skaðabóta úr hendi S. Í málinu hafði verið aflað tveggja matsgerða og einnar yfirmatsgerðar um tjón A ehf. af þessum völdum. Myndaði yfirmatsgerðin grunninn að niðurstöðu sérfróðs héraðsdóms sem ákvað bætur til handa A ehf. að álitum. Var sú niðurstaða staðfest af Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 8. september 2016. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda,en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómifyrir sitt leyti 9. nóvember 2016. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandaverði gert að greiða sér 530.680.761 krónu, en til vara skaðabætur að álitum. Íbáðum tilvikum krefst hann aðallega vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. mars 2010 til 2. október 2010 en dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til varakrefst gagnáfrýjandi vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24.júní 2010 til 2. október 2010 en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara krefst hann vaxta samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. mars 2010 til 4. febrúar 2012 en dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnukrefst gagnáfrýjandi vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24.júní 2010 til 4. febrúar 2012 en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti. Heiti gagnáfrýjanda hefur verið breyttúr Iceland Excursions Allrahanda ehf. í Allrahanda GL ehf. IEins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómiauglýsti aðaláfrýjandi í desember 2009 eftir þátttakendum í forvali vegnalokaðs útboðs á akstri almenningsvagna á 15 leiðum á höfuðborgarsvæðinu.Umsóknum átti að skila eigi síðar en 21. janúar 2010 en akstur átti að hefjast22. ágúst sama ár. Fram kom í auglýsingunni að umsóknum skyldi fylgja lýsing áboðnum strætisvögnum og að hæfni umsækjenda yrði metin á grundvelli þeirraupplýsinga sem skilað væri með þeim. Framboðnir vagnar skyldu að lágmarkiuppfylla þær kröfur sem fram kæmu í forvalinu. Í febrúar 2010 birti aðaláfrýjandiútboðslýsingu vegna verksins en þar kom fram að það næði til akstursalmenningsvagna á 13 leiðum á höfuðborgarsvæðinu. Var sjö fyrirtækjum boðið aðtaka þátt í útboðinu í samræmi við undangengið forval og var gagnáfrýjandi þará meðal. Fram kom í útboðslýsingunni að verkinu væri skipt upp í fjóraverkhluta og að fyrirtækjum væri boðið að gera tilboð í ákveðna verkhluta eðanánar tilgreindar fléttur af verkhlutum. Var gagnáfrýjanda boðið að gera tilboðí alla verkhluta og verkfléttur. Í útboðslýsingunni var vísað til þess að íforvalinu hefðu komið fram lágmarkskröfur til strætisvagna og að bjóðendurhefðu verið metnir með tilliti til gæða vagnanna. Þá kom þar fram að bjóðendurskyldu nota þá vagna sem metnir hefðu verið í forvalinu, en óheimilt væri aðnota aðra vagna nema að fengnu samþykki aðaláfrýjanda.Á fundi með bjóðendum 10. mars 2010 voru tilboð íverkið opnuð. Kom þar fram að tilboð Hagvagna hf. í verkfléttu 1, 2 og 3 ogtilboð Kynnisferða ehf. í verkhluta 4 mynduðu hagstæðustu samsetningu tilboðaað fjárhæð 987.379.574 krónur. Að því frátöldu var tilboð gagnáfrýjanda íverkhluta 1 og Teits Jónssonar ehf. í verkhluta 2, 3 og 4 hagstæðastasamsetning tilboða að fjárhæð 1.137.946.604 krónur. Með bréfi 18. mars 2010tilkynnti innkaupaskrifstofa Reykjavíkurborgar, sem hafði umsjón með útboðinu,að aðaláfrýjandi hefði samþykkt að ganga að fyrstgreindu tilboðunum. Með bréfi innkaupaskrifstofunnartil gagnáfrýjanda 29. mars 2010 var tilkynnt að kominn væri á bindandisamningur um verkið við Hagvagna hf. og Kynnisferðir ehf. Hinn 24. júní 2010gerði aðaláfrýjandi samkomulag við Hagvagna hf. um að síðargreinda félagiðfengi afhenta tiltekna strætisvagna sem voru í eigu aðaláfrýjanda til þess aðnýta við umræddan akstur gegn því að félagið afhenti aðaláfrýjanda aðra vagna íþeirra stað. Gagnáfrýjandi byggir á því að aðaláfrýjandi hafivið útboðið brotið gegn meginreglunni um jafnræði bjóðenda og gagnsæi viðinnkaupin, sbr. 1. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 84/2007 um opinber innkaup,með því að semja við Hagvagna hf. um aksturinn þar sem vagnar félagsins hafiekki uppfyllt kröfur forvals- og útboðsgagna sem og með því að afhenda félaginuvagna til þess að það gæti staðið við skuldbindingar sínar eftir aðsamningurinn var gerður. Með dómi Hæstaréttar 1. júní 2017 í máli nr. 485/2016,máli sem Teitur Jónasson ehf. höfðaði á hendur aðaláfrýjanda, var komist aðþeirri niðurstöðu að aðaláfrýjandi hefði brotið gegn framangreindri meginregluvið umrætt útboð. Var því viðurkenndur réttur Teits Jónssonar ehf. tilskaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notiðhefði tilboði hans í verkhluta 2, 3 og 4 vegna útboðsins ekki verið hafnað. Með matsbeiðni 29. maí 2012 óskaði gagnáfrýjandieftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta tjón hans vegna ætlaðrar ólögmætrarháttsemi aðaláfrýjanda. Hann skilaði matsgerðinni 29. október 2012 og þar varkomist að þeirri niðurstöðu að hagnaðarmissir gagnáfrýjanda hefði numið529.956.375 krónum. Þá kom fram í matsgerðinni að gagnáfrýjandi hefði átthagstæðasta tilboðið í verkhluta 1 að undanskildu tilboði Hagvagna hf. Í kjölfarþessa höfðaði gagnáfrýjandi mál þetta 14. desember 2012. Með matsbeiðni 14.febrúar 2014 óskaði gagnáfrýjandi að nýju eftir dómkvaðningu matsmanns ogskilaði hann matsgerð sinni 23. júní 2014. Var það niðurstaða hans að hagnaðarmissirgagnáfrýjanda hefði verið að fjárhæð 534.725.942 krónur. Óskaði aðaláfrýjandiyfirmats með beiðni 24. nóvember 2014 og var henni skilað 9. mars 2015. Tölduyfirmatsmenn að missir hagnaðar gagnáfrýjanda á samningstímabilinu hefði numið289.296.815 krónum.Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstaréttivar því lýst yfir af hálfu gagnáfrýjanda að fallið væri frá kröfu um skaðabæturvegna kostnaðar við þátttöku í útboðinu.II Meðtilvitnuðum dómi í máli nr. 485/2016 var komist að þeirri niðurstöðu aðaðaláfrýjandi hefði við umrætt útboð brotið gegn meginreglunni um jafnræðibjóðenda og gagnsæi við innkaupin, sbr. 1. mgr. 14. gr. þágildandi laga nr.84/2007. Var jafnframt talið saknæmt og ólögmætt af hálfu aðaláfrýjanda að takatilboði Hagvagna hf. í fléttu verkhluta 1, 2 og 3 þar sem fyrirtækið bauð ekkifram vagnkost sem fullnægði áskilnaði forvals og útboðs.Fyrir Hæstarétti byggir aðaláfrýjandiá þeirri málsástæðu að vagnar þeir sem gagnáfrýjandi hafi boðið fram íforvalinu hafi ekki fullnægt þeim áskilnaði forvalsgagna að stærð palls fyrirbarnavagna og hjólastóla skyldi ekki vera styttri en 140 cm í svokallaðalengdarstefnu í hverfisvögnum. Af þeim sökum hefði þátttakendum ekki veriðmismunað við mat á skilyrðum sem lágu til grundvallar heimild til þátttöku ogumræddur ágalli ekki verið látinn varða ógildi tilboðs gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandivék að þessu atriði í greinargerð til héraðsdóms og þá í því samhengi aðágallar þeir sem reyndust vera á framboðnum vögnum Hagvagna hf. fælu í sérminni háttar frávik í skilningi forvalslýsingar með sama hætti og pallastærðframboðinna vagna gagnáfrýjanda. Aðilar deila um það hvort á framangreindrimálsástæðu hafi verið byggt undir rekstri málsins í héraði með sama hætti oghún er nú fram sett fyrir Hæstarétti. Þess sér hvorki stað í hinum áfrýjaðadómi né var bókað um hana í þingbók. Umrædd málsástæða var því ekki grundvölluðmeð þeim hætti sem áskilið er samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Þess utan á hún sér ekki efnislega stoð, enda sagði íbréfi innkaupaskrifstofu Reykjavíkur 2. febrúar 2010, þar sem gagnáfrýjanda vartilkynnt að hann uppfyllti kröfur til þátttöku í útboðinu, að gert væri ráðfyrir að krafa aðaláfrýjanda um stærð palla fyrir barnavagna og hjólastóla yrðiuppfyllt við smíði strætisvagnanna. Að þessu leyti var því ekki slegið af þeimkröfum sem gerðar voru til gagnáfrýjanda. Að framangreindu gættu og að virtum dómiHæstaréttar í máli nr. 485/2016, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms, verður staðfest sú niðurstaða hans að gagnáfrýjandi eigi rétttil skaðabóta úr hendi aðaláfrýjanda vegna missis hagnaðar sem hann hefði notiðhefði aðaláfrýjandi ekki ákveðið að hafna tilboði hans í framangreindu útboði. Ímálinu hefur gagnáfrýjandi svo sem fyrr greinir aflað tveggja matsgerða í þvískyni að færa sönnur á skaðabótakröfu sína vegna missis hagnaðar vegnaframangreindrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi aðaláfrýjanda. Þá aflaði aðaláfrýjandiyfirmatsgerðar af sama tilefni. Er grein gerð fyrir forsendum og niðurstöðummatsgerðanna í hinum áfrýjaða dómi. Myndar yfirmatsgerðin grunninn aðniðurstöðu dómsins með nokkrum frávikum, en bætur voru dæmdar að álitum. Gagnáfrýjandigerir annars vegar við það athugasemd að yfirmatsgerð hafi upphaflega veriðskilað með augljósri villu í útreikningum og í stað þess að laga þá villu hafimatsmenn breytt forsendum sínum og aðferðafræði í lokagerð matsgerðar sem eftirsem áður hafi skilað sömu tölulegu niðurstöðu. Þá gerir gagnáfrýjandiathugasemdir, bæði við þær forsendur sem yfirmatsmenn leggja til grundvallarsem og þær forsendur sem lagðar voru til grundvallar í hinum áfrýjaða dómi. Byggirgagnáfrýjandi á því að vegna þeirra ágalla beri að leggja undirmatsgerð frá 23.júní 2014 til grundvallar niðurstöðu um tjón gagnáfrýjanda vegna missishagnaðar.Í forsendum hins áfrýjaða dóms fyrirniðurstöðu um fjárhæð bóta til handa gagnáfrýjanda kemur meðal annars fram aðlíta beri á verkefnið sem heildstætt fjárfestingarverkefni. Því beri að færafjárfestingu í vögnunum og fjármagnskostnað að fullu til gjalda áverktímabilinu og gera ráð fyrir að fjármögnunarsamningur hefði verið greiddurupp að fullu á þeim tíma. Samkvæmt þeirri aðferð hefði væntur hagnaður gagnáfrýjandanumið um 100.000.000 króna sem svaraði til um 2,7% af tekjum af verkefninu semgæti talist eðlilegt hagnaðarhlutfall að teknu tilliti til eðlis og áhættu þess.Þessum forsendum hins fjölskipaða og sérfróða héraðsdóms hefur gagnáfrýjandi ekkihnekkt. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um fjárhæð skaðabóta tilhanda gagnáfrýjanda. Ísamræmi við fyrirmæli 1. málsliðs 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 verðuraðaláfrýjandi dæmdur til þess að greiða vexti samkvæmt þeirri grein frá því aðhið bótaskylda atvik átti sér stað sem var 29. mars 2010 þegar innkaupaskrifstofaReykjavíkur tilkynnti gagnáfrýjanda bréflega að kominn væri á bindandisamningur á grundvelli útboðsgagna og tilboðs Hagvagna hf. og Kynnisferða ehf.Niðurstaða hins áfrýjaða dóms um álagningu dráttarvaxta frá 14. janúar 2013 eðamánuði eftir þingfestingu málsins verður staðfest með vísan til forsendna þarað lútandi. Ákvæði hins áfrýjaða dómsum málskostnað er staðfest. Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð:Aðaláfrýjandi,Strætó bs., greiði gagnáfrýjanda, Allrahanda GL ehf., 100.000.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. mars 2010 til 14. janúar 2013,en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga tilgreiðsludags.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 16. júní 2016.Mál þetta var höfðað 14. desember 2012 af IcelandExcursions Allrahanda ehf., Hafnarstræti 20, 101 Reykjavík á hendur Strætó bs.,Þönglabakka 4, 109 Reykjavík. Málið var dómtekið eftir aðalmeðferð sem fram fór3. maí 2016. Aðalkrafastefnanda er að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 530.680.761 krónu,en til vara er krafist skaðabóta að mati héraðsdóms.Íbáðum tilfellum er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða vextisamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr.38/2001:Aðallegasamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. mars 2010 til 2. október 2010 endráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.Tilvara samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 24. júní 2010 til 2. október 2010 enmeð dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi tilgreiðsludags.Tilþrautavara samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. mars 2010 til 4. febrúar2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi tilgreiðsludags.Til þrautaþrautavara samkvæmt 8. gr. laga nr.38/2001 frá 24. júní 2010 til 4. febrúar 2012 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9.gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandikrefst málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt mati dómsins bæði í aðal – ogvarakröfu.Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verðilækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu. Stefndikrafðist í fyrstu frávísunar á málinu vegna vanreifunar en þeirri kröfu varhafnað með úrskurði dómsins 13. desember 2013.I.Upphaf málsins verður rakiðtil þess að stefndi ákvað að bjóða út akstur á þrettán leiðum almenningsvagna áhöfuðborgarsvæðinu. Auglýsing um þessi áform var birt í desember 2009 um lokaðútboð og í kjölfarið forvalslýsingu vegna forvals nr. 12369, „Strætó bs. –Útboð á akstri“. Áhugasömum var veittur frestur til að skila inn umsókn umþátttöku til 21. janúar 2010. Með umsókn skyldi fylgja lýsing á þeimstrætisvögnum sem bjóðandi hugðist nýta til aksturs. Samkvæmt forvalslýsingu yrðihæfni umsækjenda metin á grundvelli þeirra upplýsinga sem skilað væri meðumsóknum og það skilyrði sett að vagnarnir yrðu að lágmarki að uppfylla þærkröfur sem gerðar væru í forvalinu. Í febrúar 2010 birti stefndi svoútboðslýsingu vegna útboðsins. Samningstímabil skyldi vera frá 22. ágúst 2010til 23. ágúst 2014.Verkefninu var skipt upp ífjóra verkhluta og var þátttakendum, sem voru sjö talsins þ.m.t. stefnandi,boðið að gera tilboð í ákveðna verkhluta. Stefnanda var heimilt að bjóða í allaverkhluta og verkfléttur. Fram kom í útboðslýsingu aðí forvalsferlinu hefði verið gerð grein fyrir lágmarkskröfum sem gerðar værutil strætisvagnanna og bjóðendur m.a. metnir með tilliti til gæða þeirra vagnasem boðnir voru fram. Jafnframt kom fram að ekki yrðu breytingar síðar ávagnkosti nema með fengnu samþykki stefnda. Stefnandi telur að kröfurtil vagnanna hafi verið að danskri fyrirmynd sem hafi takmarkað bjóðendurnokkuð en stefndi mótmælir því með öllu. Kröfur hafi lotið að því aðinnréttingar og útbúnaður í vögnunum mættu kröfum stefnda. Vagnarnir skyldutilbúnir til ráðstöfunar, eins og það var orðað, einum mánuði fyrir upphafaksturs, en akstur skyldi hefjast að morgni 22. ágúst 2010.InnkaupaskrifstofaReykjavíkurborgar var umsjónaraðili útboðsins. Á opnunarfundi í RáðhúsiReykjavíkur, sem haldinn var 10. mars 2010, var bókuð athugasemd stefnanda þessefnis að með svo stuttum fyrirvara gæfist bjóðendum ekki kostur á að útvegahagkvæmustu kjör á bílum. Með bréfi 18. mars 2010 tilkynnti innkaupaskrifstofanþátttakendum, að stefndi hefði samþykkt að ganga að tilboði Hagvagna hf. íverkfléttu 1, 2 og 3 og að tilboði Kynnisferða ehf. í verkhluta 4, og 29. mars2010. Í kjölfarið var tilkynnt að þessi tilboð hefðu verið endanlega staðfestog því væri kominn á bindandi samningur samkvæmt 2. mgr. 76. gr. laga umopinber innkaup nr. 84/2007. Stefndi gerði samning við Hagvagna ehf. 12. apríl2010 á grundvelli útboðsgagna og rúmum tveimur mánuðum síðar, eða 24. júní2010, gerði stefndi samkomulag við félagið um skipti á strætisvögnum en segirþað óviðkomandi útboðinu og heyri ekki undir lög um opinber innkaup. Stefnandi kveðst þann 5. ágúst 2010 hafafengið vitneskju um að Hagvagnar hf. hefðu ekki uppfyllt skilyrðiútboðslýsingar og/eða forvalsgagna hvað vagnakost áhrærði og stefndi vegna þessskipt við félagið á vögnum, svo félaginu tækist að uppfylla skilyrðiútboðslýsingar. Þessu mótmælti forsvarsmaður stefnanda með tölvuskeyti sama dagog óskaði eftir fundi með stefnda sem taldi sjálfsagt að halda fund eftir að stjórnhefði fjallað um málið, en ekki varð þó af fundi. Málinuvar skotið til kærunefndar útboðsmála 2. september 2010, en málinu var vísaðfrá nefndinni 25. febrúar 2011 þar sem kærufrestur var liðinn við kæru.Undirrekstri málsins fyrir kærunefndinni hafði þó staðið nokkur styr um skyldustefnda til afhendingar gagna. Vegna höfnunar stefnda á því að leggja framtiltekin gögn þrátt fyrir skriflegar áskoranir stefnanda, var leitað atbeinaúrskurðarnefndar um upplýsingamál með kæru 21. janúar 2011. Nefndin kvað ekkiupp úrskurð í málinu fyrr en 25. nóvember 2011 þar sem stefnda var gert aðafhenda stefnanda umbeðin gögn, sem hann og gerði 19. desember 2011.Þarsem stefnandi taldi gögnin staðfesta að Hagvagnar hf. hefðu hvorki uppfylltkröfur forvals né útboðslýsingar gerði hann kröfu um skaðabætur á hendurstefnda. Stefnandi fullyrðir að stefndi hafi hafnað öllum kröfum stefnanda umskaðabætur og sáttaviðræður. Þessu mótmælir stefndi og kveðst engar fjárkröfurhafa séð frá stefnanda fyrr en í stefnu málsins. Óskað var dómkvadds matsmannsmeð matsbeiðni 29. maí 2012, til þess að meta tjón stefnanda vegnaframangreindra ákvarðana stefnda. Guðmundur Jens Þorvarðarson, löggilturendurskoðandi og dómkvaddur matsmaður skilaði matsgerð sinni 29. október 2012.Taldi matsmaðurinn hagnaðarmissi stefnanda 529.956.375 krónur og kostnað viðgerð tilboðs og þátttöku í útboði 724.386 krónur. Einnig staðfesti hann aðstefnandi hefði átt hagstæðasta tilboðið í verkhluta 1 að frágengnu tilboðiHagvagna ehf.Stefnandi óskaði aftur eftirdómkvaðningu matsmanns með beiðni 14. febrúar 2014. Guðjón Norðfjörðviðskiptafræðingur og dómkvaddur matsmaður skilaði matsgerð sinni 23. júní2014. Hann taldi hagnaðarmissi stefnanda 534.725.942 krónur og kostnað við gerðtilboðs og þátttöku í útboði 724.386 krónur. Einnig staðfesti hann að stefnandihefði átt hagstæðasta tilboðið í verkhluta 1 að frágengnu tilboði Hagvagna ehf.Stefndi óskaði yfirmats meðbeiðni sem lögð var fram í dómnum 24. nóvember 2014. Aðilarkomu sér saman um að dómkvaddir yrðu til verksins Einar Steinþórssonrekstrartæknifræðingur og Jón Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi.Niðurstöður yfirmats frá 9. mars 2015 voru að rekstrartekjur stefnanda fyrirsamningstímabilið hefðu orðið 3.733.420.039 krónur, rekstrarkostnaður2.334.274.265 krónur og hagnaður numið 289.296.815 krónum. Við mat á hagnaðitöldu matsmenn réttara að horfa til fjárhagslegs ávinnings sem yfirmatsþolihefði orðið af í stað þess að horfa til hagnaðar eins og hann væri skilgreindurí reikningsskilum.Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu, Þórir Garðarsson, forsvarsmaður stefnanda, Hafliði RichardJónsson, hjá VSÓ Ráðgjöf ehf., sem ráðgjafi stefnda við útboðið, GuðjónNorðfjörð viðskiptafræðingur, undirmatsmaður, Guðmundur Jens Þorvarðarson,löggiltur endurskoðandi, undirmatsmaður, og yfirmatsmennirnir Sturla Jónsson ogEinar Steinþórsson. II.Stefnandikveðst byggja á því að stefndi hafi með háttsemi sinni, annars vegar að takatilboði Hagvagna hf. í útboðinu, og þar með hafna tilboði stefnanda, og hins vegarað semja við Hagvagna um skipti á vögnum, brotið gegn lögum um opinber innkaupog meginreglum útboðsréttar og beri sökum þess skaðabótaábyrgð gagnvartstefnanda.Stefnanditelur að stefnda hafi verið óheimilt að taka tilboði Hagvagna hf. Félagið hafihvorki uppfyllt skilyrði forvalsgagna né útboðslýsingar og þá hafi tilboðfélagsins verið óeðlilega lágt í skilningi laga um opinber innkaup. Þaðskilyrði hafi verið sett í forvalslýsingu að strætisvagnar sem boðnir yrðu framskyldu uppfylla þær nákvæmu og ítarlegu kröfur sem þar voru gerðar.Strætisvagnakostur umsækjenda hafi þurft að uppfylla tiltekin lágmarksskilyrðisem metin voru í tvennu lagi. Annars vegar skyldi hver strætisvagn metinnm.t.t. tiltekinna atriða og hins vegar skyldi strætisvagnakostur að lágmarkihljóta 40 stig við mat á vögnum og búnaði. Þá var það skilyrði sett aðvagnarnir skyldu vera tilbúnir til ráðstöfunar einum mánuði fyrir upphafaksturs.Tekiðhafi verið fram að ef þau skilyrði sköpuðust að loknu útboði, að bjóðandi teldiþörf á að afla sér strætisvagnakosts á annan hátt en gert var ráð fyrir áforvals- og útboðsstigi, gæti hann leitað samþykkis á því hjá verkkaupa.Verkkaupi myndi þó ekki veita slíkt samþykki nema strætisvagnakostur bjóðandauppfyllti skilyrði forvals- og útboðsgagna. Vagnarsem uppfylltu kröfur forvalsgagnanna með lítils háttar frávikum hafi hlotiðfærri stig en þeir vagnar sem uppfylltu kröfur að öllu leyti. Veruleg frávikfrá kröfum áttu að leiða til þess að vögnum væri vísað frá. Meðforvalsumsóknum bar umsækjendum að skila útfylltu ítarlegu eyðublaði og gögnumm.a. ljósmyndum frá mörgum sjónarhornum, um hvern og einn vagn. Ef myndirfylgdu ekki einhverjum strætisvagni skyldi sá vagn fá 0 stig og þar með veravísað frá. Þvíhafi legið fyrir nákvæmar upplýsingar um hvern og einn vagn. Allir vagnarHagvagna hf. sem boðnir voru fram hafi verið teknir út og skoðaðir afInnkaupaskrifstofu Reykjavíkur.Afgögnum málsins megi ráða að stór hluti vagnaflota Hagvagna hf. var haldinnverulegum frávikum frá kröfum forvals- og útboðslýsingar og hefði með réttu áttað vísa þeim vögnum frá. Þessi frávik hafi verið kunn áður en Hagvögnum hf. varveitt heimild til þátttöku í hinu lokaða útboði. Jafnvel 13 nýir strætisvagnarsem Hagvagnar ehf. festi kaup á í desember 2010, hafi ekki uppfyllt skilyrði forvals-og útboðslýsingar um að allir nýir vagnar á samningstíma skyldu uppfylla svokallaðanEURO V staðal, en nýju vagnarnir hafi verið samkvæmt EUROIV staðli og hafi því borið að hafna þeim. Með vísan til framangreindshafi stefnda verið óheimilt að heimila Hagvögnum hf. þátttöku í hinu lokaðaútboði, sbr. 5. mgr. 56. gr. laga um opinber innkaup, og jafnframt óheimilt aðtaka tilboði Hagvagna hf. í útboðinu, sbr. 71. gr. laga um opinber innkaup. Stefndi hafi með þessueinnig brotið gegn 3. mgr. 76. gr. laga um opinber innkaup með því að raskasamkeppni og mismuna bjóðendum við gerð samnings á grundvelli útboðs. Þó ástundum geti verið ástæða til þess að gera einhverjar breytingar frá því semkveðið var á um í útboðsskilmálum megi slíkar breytingar þó aldrei vera þess eðlis að það kynni að hafabreytt niðurstöðu útboðs ef þær hefðu komið fram í útboðsgögnum. Þærströngu kröfur um gæði og skamman afhendingartíma, sem gerðar voru í forvals-og útboðslýsingu, höfðu þau áhrif að stefnandi þurfti að hækka tilboð sittumtalsvert. Allur afsláttur stefnda af kröfum til vagnaflota og afhendingartímahefði getað breytt niðurstöðu útboðsins. Með samningi við Hagvagna hf. hafi þvístefndi brotið gegn 3. mgr. 76. gr. sem og 1. mgr. 14. gr. laga um opinberinnkaup sem kveði á um jafnræði bjóðenda og gagnsæi við opinber innkaup. Ef litið verður svo á að stefnda hafiverið heimilt að veita Hagvögnum hf. þátttökurétt í hinu lokaða útboði og aðtaka tilboði Hagvagna hf. á þeim grundvelli að vagnakost Hagvagna mætti lagfæraáður en akstur hæfist, kveðst stefnandi byggja á því að tilboð Hagvagna hf.hafi verið óeðlilega lágt í skilningi 73. gr. laga um opinber innkaup og aðstefnda hafi verið óheimilt að taka tilboðinu af þeim sökum. Það liggi fyrir að Hagvagnar hf. hafiætlað sér að kaupa nýja vagna erlendis frá og jafnframt sé ljóst af gögnum semHagvagnar hf. skiluðu inn með forvalsumsókn sinni að stefnda hafi verið kunnugtum að ráðast þyrfti í heilmiklar framkvæmdir á vögnum í eigu Hagvagna hf. tilþess að þeir ættu nokkra möguleika á að uppfylla skilyrði útboðslýsingar áðuren akstur hæfist. Stefndi hafi enda gjörþekkt ástand vagnaflota Hagvagna hf.,en félagið hefði sinnt verktöku fyrir stefnda undanfarna tvo áratugi, og máttisjá að tilboð félagsins væri óraunhæft í ljósi þess að ráðast yrði í miklarframkvæmdir á vögnunum. Stefnandi kveðst vísa til þess að 12 afvögnum Hagvagna hf. sem boðnir voru fram og taldir uppfylla skilyrðiforvalslýsingar myndu fara yfir aldursskilyrði útboðslýsingar ásamningstímabilinu, sem var 12 ár og 14 ár fyrir varavagna. Af fundargerð frá opnunarfundi tilboðamegi sjá að tilboð Hagvagna hf. hafi verið 27,2% lægra en tilboð stefnanda íverkhluta 1, 2 og 3. Þá hafi tilboð félagins verið 57,8% lægra en tilboð Bílaog fólks ehf. í verkfléttu 1, 2 og 3 og 32,9% lægra en tilboð Teits Jónassonarehf. ef lögð eru saman tilboð hans í verkhluta 1 annars vegar og verkhluta 2 og3 hins vegar.Stefnda mátti því vera fullljóst aðtilboð Hagvagna hf. var óeðlilega lágt miðað við kröfur útboðslýsingar, ástandvagnanna og áform félagsins.Stefnandi telur að með hliðsjón af þvíhversu óeðlilega lágt tilboð Hagvagna hf. var hafi stefnda borið að óskaskriflega eftir nánari upplýsingum um grundvöll tilboðsins og ganga úr skuggaum að forsendur þess hefðu fullnægt þeim skilyrðum sem sett voru íútboðslýsingu, sbr. 2. mgr. 73. gr. laganna. Stefndi hafi ekki sinnt þeirrilagaskyldu, enda hefði hann gert það hefði honum orðið það ljóst að tilboðHagvagna hf. hefði þurft að hækka umtalsvert til þess að það endurspeglaði meðraunhæfum hætti skilyrði útboðslýsingar. Þá kveðst stefnandi byggja á því aðstefnda hafi verið óheimilt að afhenda Hagvögnum hf. strætisvagna sem uppfylltuskilyrði útboðslýsingar í skiptum fyrir aðra sem gerðu það ekki. Með því hafistefnandi brotið gróflega gegn 1. mgr. 14. gr. laga um opinber innkaup ogmeginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda. Eins og framlögð gögn staðfestihafi stefnda orðið það ljóst innan gildistíma tilboða bjóðenda að Hagvagnar hf.ætluðu sér ekki að fullnægja skilyrðum útboðslýsingar fyrir upphaf akstursinnan tilboðsfjárhæðar sinnar. Lögfræðiálit sem stefndi aflaði innan gildistímatilboða staðfesti að tilboð félagins uppfyllti ekki þær tækni- og gæðakröfur sem gerðar voru í útboðsgögnum. Frávik fráumræddum kröfum væru jafnframt til þess fallin að draga mætti í efa að jafnræðisbjóðenda væri gætt enda þá gerðar verulega aðrar kröfur til samningshafa enannarra bjóðenda. Þá var stefnda bent á að samningaviðræður milli hans ogHagvagna hf. um frávik frá kröfum útboðslýsingar væru til þess fallnar aðbrjóta á jafnræði þeirra aðila sem þátt tóku í útboðinu. Aðrar ábendingar hafieinnig gefið stefnda tilefni til að hugsa málið upp á nýtt. Þrátt fyrir ráðleggingarlögmanna sinna hafi stefndi afhent félaginu þá vagna sem það vantaði og tók í staðinn þá vagna sem boðnir höfðu veriðen uppfylltu ekki kröfur útboðslýsingar.Þar sem bjóðandi gat ekkistaðið við tilboð sitt hafi stefndi átt að rifta samningi sínum við hann ogtaka tilboði þess aðila er átti næst lægsta tilboðið, eða fara í annað útboð. Ef stefnandi hefði notið sömuhagstæðu kjara og Hagvagnar hf. hefði hann getað lækkað tilboð sitt til muna. Þótt opinberum aðilum sé jafnvel ætlaðeitthvert svigrúm til þess að semja við verksala þegar samningur þeirra erkominn á sé slíkt svigrúm takmarkað með hliðsjón af jafnræðisregluútboðsréttarins og á alls ekki við þegar grundvallaratriðum samningsins erbreytt, s.s. um afhendingartíma og forsendur fyrir kostnaðarliðum þess útboðssem liggur að baki samningnum. Með framangreindri háttsemi sinni hafistefndi þannig gerst brotlegur við 1. mgr. 14. gr. laga um opinber innkaup ogmeginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda.Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. lagaum opinber innkaup sé kaupandi skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem brot álögunum og reglum settum samkvæmt þeim hefur í för með sér fyrir fyrirtæki.Fyrirtæki þurfi einungis að sanna að það hafi átt raunhæfa möguleika á að verðavalið af kaupanda og möguleikar þess hafi skerst við brotið. Byggi stefnandi áþví að framangreind skilyrði 1. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup séu uppfylltí þessu máli.Stefnandi hafi átt næst lægstatilboðið í verkhluta 1 í umræddu útboði, sem hefði gefið hagstæðustusamsetningu tilboða með tilboði annars bjóðanda í verkhluta 2, 3 og 4 og hafiþví átt raunhæfa möguleika á að verða valinn af stefnda hefði ekki komið til brotastefnda á lögum um opinber innkaup. Stefndi telji 1. mgr. 101. gr.laga um opinber innkaup fela í sér að sönnunarbyrði sé snúið við. Það sé þvístefnda að sanna að brot hans hafi ekki valdiðstefnanda tjóni. Þrátt fyrir sönnunarstöðuna vísi stefnandi til niðurstöðumatsmanns um að kostnaður stefnanda við gerð tilboðs og þátttöku í útboði nr. 12369hafi verið 724.386 krónur en þann kostnað beri stefnda að bæta stefnanda. Íannan stað kveðst stefnandi byggja á því að stefndi beri skaðabótaskyldu gagnvarthonum vegna þess missis hagnaðar sem stefnandi varð fyrir sökum hinnar ólögmætuháttsemi stefnda sem að framan greinir. Krafa stefnanda um skaðabætur úr hendistefnda vegna missis hagnaðar byggi á almennum reglum, sbr. 2. mgr. 101. gr.laga um opinber innkaup. Hér sé því byggt á almennum reglum um skaðabætur innansamninga. Sama niðurstaða og sömu sjónarmið eigi við sé litið svo á að umskaðabætur utan samninga sé að ræða.Stefnandihafi misst af samningi við stefnda og orðið fyrir tjóni sökum ólögmætrarháttsemi stefnda, sem hann viðhafði af ásetningi. Það sé sennileg afleiðing afslíkri ólögmætri háttsemi stefnda að þeir bjóðendur sem gengið var fram hjá meðólögmætum hætti yrðu fyrir fjárhagslegu tjóni.Tilboðstefnanda hafi verið fullkomlega raunhæft í ljósi umfangs verkefnisins. Ljóstsé að bjóðendur muni ávallt miða tilboð sín við að einhver hagnaður verði afverkefninu sem boðið er í, enda væri annars lítill hvati fyrir aðila að takaþátt í útboði.Stefnandikveðst byggja á því með vísan til atvika málsins að stefndi beri sönnunarbyrðifyrir því að ólögmæt háttsemi hans hafi ekki haft íför með sér tjón fyrir stefnanda í formi missis hagnaðar. Verði ekkifallist á öfuga sönnunarbyrði kveðst stefnandi vísa til niðurstöðu matsgerðamálsins. Tilvara sé krafist skaðabóta úr hendi stefnda að álitum. Stefnandi kveðst krefjast, bæði vegna aðalkröfu ogvarakröfu, vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 og dráttarvaxta samkvæmt 9.gr. sömu laga.Mismunandi kröfur stefnanda um vexti og dráttarvextimiðist við tvær mismunandi upphafsdagsetningar vaxta annars vegar ogdráttarvaxta hins vegar.Aðallega geri stefnandi þá kröfu að upphafsdagur vaxtaverði miðaður við 18. mars 2010, sem sé sá dagur sem stefndi tók tilboði Hagvagnahf. í útboði nr. 12369, enda sé ljóst að um bótaskyltatvik hafi verið að ræða, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001. Þá geristefnandi þá kröfu aðallega að upphafsdagur dráttarvaxta miðist við 2. október2010, en þann dag var liðinn mánuður frá kæru stefnanda til kærunefndarútboðsmála, þar sem stefnandi lagði fram þær upplýsingar sem þörf var á til aðmeta tjón hans, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001.Tilvara geri stefnandi þá kröfu að upphafsdagur vaxta verði miðaður við 24. júní2010, sem sé sá dagur er stefndi gekk til samninga við Hagvagna hf. umvagnaskipti. Dráttarvaxta er þá krafist frá 4. febrúar 2012, en þann dag varliðinn mánuður frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu skaðabóta. Stefnandikveðst byggja kröfur sínar á lögum um opinber innkaup nr. 84/2007, meginreglumútboðsréttar, almennum reglum um skaðabætur innan samninga ellegar almennuskaðabótareglunni. Þá sé almenntaf hálfu stefnanda byggt á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2004/18/EB frá31. mars 2004 um samræmingu reglna um útboð og gerð opinberraverksamninga, vörusamninga og þjónustusamninga.Kröfuum málskostnað styðji stefnandi við 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. lagaum meðferð einkamála nr. 91/1991.III.Stefndi kveðst til stuðnings sýknukröfu vísa til þess að hann hafi ekkigerst brotlegur við ákvæði laga um opinber innkaup nr. 87/2007 eða brotiðmeginreglur útboðsréttar við framkvæmd og í kjölfar útboðs nr. 12369. Stefndahafi verið heimilt að taka tilboði Hagvagna hf. sem uppfylltu skilyrði forvals-og útboðslýsingar og á engan hátt sé unnt að telja að tilboð Hagvagna hafiverið óeðlilega lágt í skilningi laga um opinber innkaup. Samkomulag viðHagvagna um kaup og sölu á strætisvögnum hafi verið sjálfstæður samningur semtil hafi komið eftir að umræddu útboði var lokið. Sé því fráleitt að slíksamningsgerð geti leitt til skaðabótaskyldu gagnvart stefnda. Sé því skilyrðum101. gr. laga um opinber innkaup ekki fullnægt í máli þessu. Enn fremur vísistefndi til þess að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að almenn skilyrði umskaðabótaskyldu, þar með talið tilvist tjóns, orsakasamband og sennilegaafleiðingu, séu uppfyllt í málinu. Stefndi telji að honum hafi verið heimilt og skylt að taka lægsta boðiþátttakenda í útboðinu, þ.e. tilboði Hagvagna. Geti því val á tilboði þessuekki hafa falið í sér brot á ákvæðum laga um opinber innkaup né meginreglumútboðsréttar. Stefndi telji rangt og ósannað að Hagvagnar hafi ekki uppfyllt skilyrðiforvals- og útboðslýsingar. Hagvagnar hafi boðið fram 17 innanbæjarvagna, 16hverfisvagna I og þrjá hverfisvagna II sem voru í eigu Hagvagna á þeim tíma oghugðist félagið einnig fjárfesta í nýjum vögnum af tegundinni Irisbus Crosswayog Irisbus Cetelis EEV. Af þeim vögnum, sem voru í eigu félagsins, hafi þrírinnanbæjarvagnar og tveir hverfisvagnar II ekki verið taldir uppfylla kröfurforvals. Þó svo að örfáir boðnir vagnar Hagvagna hafi ekki uppfylltforvalslýsingu að öllu leyti við opnun þátttökutilkynninga, hafi það ekki komiðað sök þar sem ekki var gerð krafa um að vagnar uppfylltu kröfurforvalslýsingar á þeim tímapunkti heldur skyldu allir vagnar uppfylla þærkröfur sem gerðar voru í gögnunum við upphaf aksturs. Þannig hafði t.d.stefnandi sjálfur ekki yfirráð yfir neinum af þeim vögnum sem hann bauð tilverksins á tilboðsdegi. Jafnvel þó svo að fimm af boðnum strætisvögnum Hagvagna hafi verið vísaðfrá var það ekki ástæða, að mati stefnda, til þess að útiloka félagið fráþátttöku í útboðinu, sbr. kafla 1.2 í forvalsgögnum. Þar segi að ef einhver afboðnum strætisvögnum umsækjenda uppfylli ekki kröfur forvals, verði þeim strætisvagnivísað frá og eingöngu ef eftir standi of fáir strætisvagnar hjá umsækjandafyrir ákveðna verkhluta, verði þeim umsækjanda ekki boðið að gera verðtilboð íþá verkhluta. Ekki hafi á neinn hátt verið hægt að líta svo á að of fáir boðnirstrætisvagnar hafi staðið eftir hjá Hagvögnum þar sem í tilboðinu fólst að tilviðbótar þeim vögnum sem félagið átti til, sem uppfylltu skilyrði forvalsgagna,myndi félagið festa kaup á tilteknum vögnum sem uppfylltu umræddar kröfurstefnda. Ranglega segi í stefnu að fram komi í úttekt VSÓ Ráðgjafar ehf. og bréfistefnda til forsvarsmanns Hagvagna að stór hluti vagnaflota Hagvagna hafi veriðhaldinn frávikum sem ekki geti talist minni háttar og því hefði átt að vísavögnunum frá. Þvert á móti hafi komið fram sú tillaga að umræddir vagnar yrðusamþykktir með vísan til undanþáguheimilda í forvalsgögnum er lutu að lítilsháttar frávikum, í samræmi við undanþáguheimild í kafla 1.12.3 í forvalslýsinguum að í slíkum tilvikum skuli væntanlegur verktaki bæta úr öllum fráviksatriðumað fullu, til samræmis við lágmarkskröfur fyrir upphaf aksturs samkvæmtsamningi. Frávikin sem um ræði hafi lotið að hæð í tröppu upp að sætaröð semteljist vera lítils háttar frávik.Stefndi kveðst mótmæla þeim staðhæfingum í stefnu að strætisvagnar semHagvagnar hafi keypt nýja í desember 2010 hafi einungis uppfyllt kröfur EURO IVstaðalsins. Vagnarnir uppfylltu EURO V staðal líkt og krafist var í kafla 3.1 íforvalslýsingu. Kafli 1.12 í forvalslýsingu hafi og sérstaklega tiltekið svigrúm sem bjóðandihefði í kjölfar útboðs, þ.e. að unnt væri að afla sér strætisvagnakosts á annanhátt en gert var ráð fyrir í forvals- og útboðsstigi, að fengnu samþykkistefnanda.Stefndi byggi á því að tilboð Hagvagna hafi verið langlægsta tilboðbjóðenda, eða 128.338.310 krónum lægra en boð stefnanda í verkhlutann. Því hafihonum ekki einungis verið heimilt heldur skylt samkvæmt almannahagsmunum aðtaka tilboðinu. Vegna sjónarmiða í stefnu, telji stefndi, að sú staðreynd að Hagvagnar hafiskilað inn hagstæðara tilboði en aðrir þátttakendur útboðsins leiði ekkisjálfkrafa til þess að tilboð félagins teljist óeðlilega lágt í skilningi lagaum opinber innkaup. Stefndi hafi eftir yfirferð á tilboði Hagvagna í samræmivið ákvæði 2. mgr. 73. gr. laganna ekki haft nokkra ástæðu til að ætla aðtilboðið hafi verið óeðlilega lágt. Vegna sjónarmiða í stefnu, um kostnað Hagvagna við breytingar á vögnunum ítilboðinu, bendi stefndi á að honum sé óviðkomandi hvernig Hagvagnarfyrirhuguðu að standa við samningsskuldbindingar sínar ef til samnings kæmi.Hafi hann réttilega litið svo á að kostnaður vegna breytinga og viðgerða ávögnunum væri á ábyrgð Hagvagna, sem hafi tekið tillit til þessa í tilboðisínu, enda hafi ekkert komið fram í málinu er bendi til annars.Stefndi hafnar því sem ósönnuðu að frestur þátttakenda í útboðinu til aðútvega vagna sem uppfylltu kröfur hafi verið of skammur, og það hafi leitt tilhækkunar. Stefndi telji að samkomulag sem hann gerði við Hagvagna 24. júní 2010, umskipti á strætisvögnum, hafi verið óskylt þeim bindandi samningi sem gerður varrúmum tveimur mánuðum fyrr við Hagvagna á grundvelli útboðsgagna hinn 12. apríl2010. Því geti slíkt samkomulag ekki hafa falið í sér brot gegn 1. mgr. 14. gr.laga um opinber innkaup og meginreglu útboðsréttar um jafnræði bjóðenda.Samkvæmt 76. gr. laga um opinber innkaup skuli samþykkja tilboð endanlegameð skriflegum hætti innan gildistíma þess og sé þá kominn á bindandi samningurá grundvelli útboðsgagna og tilboðs bjóðanda í skilningi samningaréttar. Eftirslíkan samning taki því ákvæði laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga og meginreglur samningaréttar við af útboðsrétti. Engu breyti þóttráðgjafar hafi hugsanlega ráðið stefnda frá því að gera slíkt samkomulag. Þátelur stefndi ósannað að sambærilegt samkomulag hefði ekki staðið öðrumþátttakendum til boða. Stefndi árétti að með útboðinu hafi í raun verið leitastvið að efla samkeppni á milli bjóðenda með því að skipta verkefninu upp í fjóraverkhluta og útiloka þá stöðu að gerður yrði samningur við einn verktaka umalla verkhluta. Jafnræði bjóðenda hafi á engan hátt verið raskað í útboðinu. Stefndi kveðst hafna því að framlagðar undirmatsgerðir hafi nokkurtsönnunargildi í málinu, sökum augljósra annmarka á þeim. Stefndi vísi tilyfirmatsbeiðni sinnar í málinu þar sem hann fari ítarlega yfir einkum síðaraundirmat og gagnrýni það lið fyrir lið.Í fyrra undirmati svari matsmaður ekki spurningum 1 og 2 í matsbeiðni erlúti að því að meta tjón stefnanda sem svari til missis hagnaðar félagsins,heldur bregði á það ráð að miða mat sitt við að „reyna að nálgast hugsanleganhagnað“ en slík nálgun sé ekki í neinu samræmi við matsbeiðni stefnanda. Þá sé ljóst að undirmatsmenn framkvæmi ekkert mat vegna matsspurninga 3 og4, um kostnað stefnanda af þátttöku í útboðinu, heldur vísi í matsgerð til þessað fyrir liggi upplýsingar frá stefnanda um kostnað sem hann telur að hafifarið í tilboðsgerðina. Stefndi telur að verði fallist á bótaskyldu í málinu beri að leggja fremurtil grundvallar bótafjárhæð, yfirmatsgerð í málinu sem er leiðrétt, frá 9.apríl 2015. Þar hafi enda yfirmatsmenn tekið undir gagnrýni stefnda í þá veruað óeðlilegt hafi verið af undirmatsmanni að leggja til grundvallar aðeinstakir kostnaðarliðir væru ákveðið hlutfall af tekjum. Rekstrartekjur afverkinu séu grundvallaðar á tilboði stefnanda. Því sé óraunhæft að ætla aðkostnaður sé fast hlutfall af þeim tekjum þegar í verkið er farið. Stefndi kveðst alfarið hafna því að bera skaðabótaábyrgð gagnvart stefnandavegna kostnaðar af gerð tilboðs og þátttöku í útboðinu sem og vegna missishagnaðar þar sem skilyrði skaðabótaskyldu séu ekki fyrir hendi í málinu. Til að fallist sé á vangildisbætur samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga umopinber innkaup, verði nokkur atriði að vera uppfyllt, en slíku sé ekki aðheilsa í málinu. Þannig telur stefndi í fyrsta lagi rangt og ósannað í málinu að hann hafibrotið gegn lögum um opinber innkaup og meginreglum útboðsgagna. Í öðru lagihafi stefnandi ekki sýnt fram á það tjón, sem meint brot á lögum um opinberinnkaup hafi þá haft í för með sér en fyrir því beri hann sönnunarbyrði.Stefndi árétti að stefnandi geti einungis gert bótakröfu vegna kostnaðar afgerð tilboðs og þátttöku í verkhluta 1. Í þriðja lagi hafi stefnandi ekki sýnt fram á raunhæfa möguleika sína á þvíað verða valinn af stefnda til samningsgerðar að frágengnum Hagvögnum, þar semtilboð félagsins hafi verið miklum mun hærra en tilboð Hagvagna í verkhluta 1,eða rúmum 128.000.000 kr. hærra. Stefndi telji að ef ekki hefði verið fyrirtilboð Hagvagna þá hefði öllum fram komnum tilboðum verið hafnað, sbr. kaflaA.4.5 í útboðsgögnum. Því hafi möguleikar stefnanda ekki skerst við meint brotstefnda og því ljóst að skilyrðum 1. mgr. 101. gr. laga um opinber innkaup séekki fullnægt. Stefndi kveðst byggja á því að stefnandi beri ótvírætt sönnunarbyrði fyrirþví að skilyrðum til skaðabóta, samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga um opinberinnkaup, um missi hagnaðar sé fullnægt en sú krafa þurfi að uppfylla almennarreglur kröfu- og skaðabótaréttar. Það sé alrangt hjá stefnanda að stefndi eigiað bera sönnunarbyrði fyrir því að meint ólögmæt háttsemi hans hafi ekki haft íför með sér tjón fyrir stefnanda í formi missis hagnaðar. Stefndi hafi þannig ekki brotið gegn ákvæðum laga um opinber innkaup némeginreglum útboðsréttar enda hafi stefnandi ekki sýnt fram á að meintréttarbrot hafi haft þýðingu í innkaupaferlinu. Þá sé, eins og fyrr greinir,ósannað að samið hefði verið við stefnanda ef meint réttarbrot stefnda hefðiekki komið til. Að auki sé tjón stefnanda ósannað samanber framangreint. Stefndi kveðst og vísa til þess að stefnandi hafi ekki leitast við aðtakmarka tjón sitt með neinum hætti, líkt og honum sé skylt skv. reglumskaðabótaréttar, og sé afleiðing þess sú að stefnandi glati bótarétti sínum. Þáséu ósönnuð orsakatengsl á milli hinnar meintu bótaskyldu háttsemi og meintstjóns stefnanda, eða að tjónið sé sennileg afleiðing af meintri saknæmriháttsemi stefnda. Til stuðnings varakröfu sinni um verulega lækkun dómkrafna vísi stefndi tilsömu málsástæðna og vegna aðalkröfu, enda sé meint tjón stefnanda ósannað. Kröfum stefnanda um vexti og dráttarvexti sé mótmælt, einkum upphafstímaþeirra, verði á það fallist að stefnandi hafi sýnt fram á tjón eða að skilyrðireynist til greiðslu bóta. Fjárhæð meints tjóns og bóta sé óljós og dráttarvaxtakrafastefnanda því í raun vanreifuð. Ef til þess kæmi að fallist yrði á dráttarvextiværi ókleift að miða við annan upphafstíma en í fyrsta lagi dómsuppkvaðningu,eftir atvikum í héraði eða fyrir Hæstarétti. Stefndi kveðst byggja kröfur sínar á ákvæðumlaga um meðferð einkamála nr. 91/1991, einkum ákvæði 80. gr., lögum um opinberinnkaup nr. 84/2007, meginreglum útboðsréttar og almennum reglumskaðabótaréttar og kröfuréttar. Kröfu um málskostnað styður hann við 3. mgr.129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.IV.Í 1.gr. laga um opinber innkaup nr. 84/2007 er tilgangi þeirra lýst en hann er að tryggja jafnræði fyrirtækja viðopinber innkaup, stuðla að hagkvæmni í opinberum rekstri með virkri samkeppniog efla nýsköpun og þróun við innkaup hins opinbera á vörum, verkum ogþjónustu. Í 1. málslið 14. gr. laganna segir að gæta skuli jafnræðis oggagnsæis við opinber innkaup. Ágreiningslaust er í málinu að lögin gildi umframkvæmd forvals stefnda og í kjölfarið útboðs nr. 12369. Viðframkvæmd á lokuðu útboði, eins og því sem hér um ræðir og um er deilt, máljóst vera að þegar fram komin boð eru metin hlýtur sá mælikvarði að bjóðendurfullnægi skilyrðum útboðslýsingar að vera mjög mikilvægur. Að boð þeirra séu aðlangmestu leyti í samræmi við þær kröfur sem til væntanlegra viðsemjenda erugerðar. Að öðrum kosti er dregið mjög úr skilvirkni þessa úrræðis við leit afhagstæðasta kostinum og framangreindum markmiðum laga um opinber innkaup ogmeginreglum verktakaréttar stefnt í hættu. Augljóst er þannig að jafnræði erbrotið á bjóðendum ef einn þeirra eða fleiri komast upp með að halda því opnuvið gerð tilboðs hvernig og jafnvel hvort þeir muni uppfylla skilyrðiútboðslýsingar fyrir gerð samnings. Það hefur þannig verið stutt rökum í þessumáli að skilyrði sem sett voru í forvals- og útboðsgögnum hafi þýtt aðbjóðendur, þar með talinn stefnandi, hafi þurft að finna dýrari lausnir en ellaog því þurft að bjóða hærra. Af dómum Hæstaréttar verður ráðið að ef skilyrðieru sett um tiltekna hluti í útboðslýsingu og lýsingin þannig úr garði gerð aðhægt eigi að vera, út frá tilboði, að leggja mat á það þá þegar hvort skilyrðiútboðslýsingar eru uppfyllt, teljist tilboð ógilt ef það fullnægir ekki slíkumskilyrðum. Með öðrum orðum dugi þá ekki, undir slíkum kringumstæðum, fyrirbjóðanda að lýsa því yfir að hann muni síðar uppfylla skilyrði útboðsins, þ.e.væntanlega þá fyrir upphaf samningstíma, heldur verði hann að gera það þáþegar, við opnun tilboða. Tilþess að öðlast rétt til þátttöku í útboði nr. 12369, þurftu bjóðendur og þeirstrætis­vagnar sem þeir buðu fram að standast kröfur forvals. Í forvalslýsingufrá desember 2009, sagði í yfirliti um verkefnið á bls. 6: „Vakin er athygli áþví að ef einhver af boðuðum strætisvögnum umsækjenda uppfyllir ekki kröfurforvals, verður þeim strætisvagni vísað frá og ef eftir standa of fáirstrætisvagnar hjá umsækjanda, fyrir ákveðna verkhluta, verðum þeim umsækjandaekki boðið að gera verktilboð í þá verkhluta.“ Síðar segir í forvalsgögnum ábls. 11: „Ef þau skilyrði skapast að loknu útboði, að bjóðandi telur þörf á aðafla sér strætisvagnakosts á annan hátt en gert var ráð fyrir á forvals- ogútboðsstigi, getur hann leitað samþykkis á því hjá verkkaupa. Verkkaupi mun þóekki veita slíkt samþykki nema strætisvagnakostur bjóðanda uppfylli skilyrðiforvals- og útboðsgagna.“Þvíer svo lýst mjög ítarlega í þessum gögnum hvaða kröfur vagnar skuli uppfylla ogm.a. gert að skilyrði að fylla skuli út sérstakt eyðublað fyrir hvern og einnvagn sem boðinn er fram og láta fylgja með honum skráningarskírteini ogljósmyndir. Þá voru settar reglur um einkunnagjöf sem gæfi til kynna hvortviðkomandi vagn fullnægði kröfum stefnda. Þó var, sbr. bls. 12 í forvalsgögnum,tekið fram að ef einstakir strætisvagnar uppfylltu kröfur forvals með lítilsháttar frávikum þá skyldi væntanlegur verktaki bæta úr öllum slíkum atriðum aðfullu, til samræmi við lágmarkskröfur, áður en akstur hæfist samkvæmt samningi.Lítils háttar frávik voru svo skilgreind sem atriði er tengdust skorti á búnaðisem auðvelt væri að bæta úr fyrir upphaf aksturs. Íútboðslýsingu virðist á bls. 3 vissulega opnað fyrir þann möguleika aðverkkaupi samþykki eftir á að bjóðandi nýti aðra vagna en boðnir voru fram íforvali. Hins vegar er tekið skýrt fram að bjóðendur skuli nýta þá vagna semboðnir voru í forvali og sé annað óheimilt nema með samþykki verkkaupa. Opnaðvirðist fyrir hið sama ef bjóðandi telur þörf á því að afla sérstrætisvagnakosts á annan hátt en gert var ráð fyrir í forvals- ogútboðsgögnum. Slíka breytingu verði verkkaupi að samþykkja og hún verði ekkisamþykkt nema vagnar sem komi í staðinn uppfylli skilyrði forvals- ogútboðsgagna. Þaðer niðurstaða dómsins, að þeir sem tóku þátt í útboðinu hafi með réttu máttætla af forvals- og útboðslýsingu að leggja skyldi fram ítarlegar ogfullnægjandi upplýsingar um vagnakost þann sem boðinn yrði fram, þannig aðuppfyllti sett skilyrði, og þær upplýsingar lægju fyrir við opnun tilboða. Þeirsem ekki sinntu þeirri skyldu hafi því haft forskot á aðra bjóðendur ogjafnræði því brotið. Ef hafna hefði átt fram boðnum vögnum í einstaka tilvikumhefði viðkomandi bjóðandi átt að eiga þess kost að fylla upp í það skarð eðagera bragarbót á viðkomandi vagni. Ella hefði átt að hafna slíkum bjóðanda íkjölfar forvals og meina honum þátttöku í útboðinu sjálfu.-------Fyrirdómnum hefur nýlega verið rekið sambærilegt mál þar sem annar þátttakandi ísama útboði, Teitur Jónasson ehf., höfðaði mál á hendur stefnda þar sem hannkrafðist viðurkenningar á því að stefndi hefði bakað sér bótaskyldu gagnvartþví fyrirtæki vegna þess hvernig staðið var að verki í forvali og við val á til­boðumí útboði nr. 12369. Fallist var á viðurkenningarkröfu stefnanda. Í þeim dómivar fjallað nokkuð ítarlega um þær kröfur sem gerðar voru til þeirrastrætisvagna sem fram boru boðnir og verður sú lýsing að mestu tekin óbreyttupp í þennan dóm, eins og þurfa þykir, enda lýsir hún staðreyndum út frá gögnummálsins að mati dómsins. Gerðarvoru nákvæmar kröfur til smíði og búnaðar þeirra vagna sem þátttakendur íforvali skyldu bjóða fram til þess að umsækjendur gætu öðlast rétt til þátttökuí útboðinu, þrátt fyrir að heimiluð væru lítils háttar frávik frá skráðumkröfum ef auðvelt væri að lagfæra slík, skyldu frávik sem vörðuðu grunn­smíðiframboðins vagns, varða því að vísa skyldi þeim vagni frá. Hann teld­ist þvíekki meðal fram boðinna vagna umsækj­anda í for­vali. Vegna nokk­urra atriðasem tilheyrðu grunnsmíði vagns var þó tekið fram að væri vagn í þjón­ustustefnda mætti samþykkja hann þótt hann upp­fyllti ekki skráðar kröfur. Samkvæmtupplýsingum sem Hag­vagnar veittu með umsókn sinni í forvalið uppfylltu fjöldamargirvagnar þeirra ekki skráðar kröfur um grunnsmíði jafnvel ekki þótt litið væritil allra skráðra undan­þágu­heimilda. Engu að síður mat ráðgjafi stefnda, VSÓRáðgjöf, fyrirtækið Hagvagna hæft til þess að taka þátt í útboði. Aðmati dómsins þarf ekki tæknimenntun til að bera upplýsingar bjóð­enda á þar tilgerðum eyðublöðum um smíði og búnað vagna saman við skilyrði for­vals­gagn­anna.Það gefur augaleið að boðinn vagn uppfyllir ekki skil­yrði um inn­stigs­hæðþegar bjóð­andi fyllir út í þar til gerðan reit á eyðublaðinu, að innstigshæðboð­ins vagns (án hneig­ingar) sé 35 cm en skilyrðið samkvæmt gr. 2.3.1 íforvals­gögnum er í mesta lagi 32 cm. Jafnframt gefur augaleið að lofthæðboðins vagns upp­fyllir ekki skil­yrði loft­hæðar í aftari hluta vagns þegarbjóðandi tilgreinir 167 cm en skil­yrðið sam­kvæmt gr. 2.6.4 er minnst 185 cm.Þá er augljóst þegar bjóðandi til­greinir að hæð tröppu að sætaröð sé hærri en20 cm að hún uppfyllir ekki það skil­yrði gr. 2.6.3 í for­vals­gögnum að veraekki hærri en 20 cm.Útfrá þeim upplýsingum sem Hagvagnar veittu sjálfir uppfyllti stór hluti þeirravagna sem þeir buðu fram ekki skilyrði forvalsgagna um hæð tröppu upp að sæta­röð.Litið verður svo á að stefndi hafi ekki fært fram neinar haldbærar skýr­ingar áþví hvers vegna talið var fært að líta fram hjá þessu skilyrði þegar mat var, áfor­vals­stigi, lagt á smíði og búnað þeirra vagna sem Hagvagnar buðu fram.Þessi krafa var sett fram í forvalsgögnum og hvergi skráð svo séð verði, aðheim­ilt væri að víkja frá henni.Tilþess að hægt sé að byggja á því að hin óskráða undanþága hafi gengið jafnt yfiralla hefði þurft að tilkynna hana skrif­lega öllum þátt­tak­endunum í for­val­inuum leið og forvalsgögnin voru afhent þeim, enda höfðu þátt­tak­endurnir ein­ungismánuð til und­ir­búnings því forvalsgögn eru dag­sett 17. des­em­ber 2009 enafhenda átti umsókn í síð­asta lagi 21. janúar 2010. Þvert á móti var sá hátturhafður á, að átta dögum áður en þátttakendur í forvali áttu að afhenda umsóknirsínar, svar­aði Innkaupaskrifstofa Reykja­víkur­borgar því til 13. janúar 2010í einu af svarbréfum sínum, vegna fyrirspurna sem bárust frá umsækjendum íforvalinu, að ekki yrði veitt und­an­þága frá þeim kröfum sem skil­greindarværu í for­vals­gögnum. Þessi bréf skrif­stof­unnar teljast viðaukar viðforvalsgögn og voru send öllum þeim sem höfðu fengið gögn fyrir forval nr.12369. Þeim hafði því verið tilkynnt skýrt og skil­merki­lega að það þýddi ekkiað reyna að komast fram hjá skilyrðunum. Ennfremur þykir mega líta til texta í bréfi sem VSÓ Ráðgjöf, Inn­kaupa­skrif­stofaReykjavíkurborgar og stefndi rituðu Hagvögnum 11. maí 2010. Þar segir:„Samkvæmt lögum um opinber innkaup nr. 84/2007 er það meginregla að gæta berijafn­ræðis bjóðenda við opinber innkaup. Í því skyni ber að tilgreina í útboðs­gögnumallar nauð­syn­legar upplýsingar til þess að bjóðanda sé unnt að gera tilboð.Tækni­for­skriftir skulu koma fram í útboðsgögnum og vera þannig úr garðigerðar að bjóð­endum séu veitt jöfn tæki­færi. Þá mega tækniforskriftir ekkileiða til ómál­efna­legra hindr­ana á samkeppni við opin­ber innkaup.“Dómurinntelur af gögnum málsins ljóst að hefði verið farið að kröfum forvals- og útboðs­gagnaundanbragðalaust, eins og boðað var í bréfi Innkaupaskrifstofu Reykja­víkur­borgar13. janúar 2010, hefði þurft að vísa flestum og jafnvel öllum innan­bæjar­vögnumHag­vagna frá. Í þeim vögnum þar sem tröppuhæð upp að sætaröð uppfylltiskilyrði gr. 2.6.3, uppfyllti hæð inn­stigs og/eða útstigs ekki skilyrði gr.2.3.1 eða þá að lofthæð í aftari hluta vagns upp­fyllti ekki skil­yrði gr.2.6.4. Þeir vagnar sem ráðgert var að kaupa hvort sem þeir voru notaðir eðanýsmíðaðir uppfylltu hvorki skil­yrði um bil milli sæta, né breidd mið­gangseða stærð palls fyrir barnavagna og hjóla­stóla, sumir í lengd­ar­stefnu enaðrir í þver­stefnu. Svo margir vagnar Hagvagna upp­fylltu ekki skilyrði for­vals­gagnaum smíði og búnað að hvorki mátti bjóða fyrirtækinu að taka þátt í útboði íverk­hluta 1, né fléttu þar sem verkhluti 1 var hluti af fléttunni, sbr.niðurlag 5. mgr. 56. gr. laga nr. 84/2007.Einsog fyrr segir hefðu rétt viðbrögð umsjónarmanna útboðsins væntanlega verið þauað vekja athygli Hagvagna ehf. á því sem upp á skorti og eftir atvikum annarrabjóðenda, þannig að þeim gæfist kostur á því að betrumbæta tilboð um vagna semþeir buðu fram. Ef bjóðendur hefðu ekki brugðist við slíkri áskorun hefði áttað vísa þeim frá. Meðþví að líta fram hjá fortakslausum skilyrðum forvals- og útboðs um grunn­smíðivagna og gefa Hagvögnum kost á að taka þátt í öllum verkhlutum og fléttum verk­hlutaþykir stefndi því hafa brotið gegn meginreglunni um jafnræði bjóð­enda svo ogmeg­in­reglu um gagnsæi innkaupaferilsins og gagnsæi valforsendna, sbr. 1. mgr.14. gr. laga nr. 84/2007. Sú háttsemi stefnda, að gefa Hagvögnum kost á aðbjóða og ganga í kjölfarið til samninga við félagið, var saknæm og ólögmæt aðmati dómsins, enda var stefndi grandsamur og í raun fullmeðvitaður um þauatriði er upp á vantaði hjá viðkomandi bjóðanda. -------Þóttþað sé ekki nauðsynlegt til að komast að niðurstöðu í málinu, er óhjákvæmilegtað horfa til þess, að eftir að Hagvagnar hf. fengu athugasemdir við vagnkostinnsem félagið bauð fram, í kjölfar þess að þeir voru teknir út eftir undirritunsamnings félagsins við stefnda um aksturinn, neitaði félagið í bréfi 10. maí2010, að mestu leyti sök og kvaðst ekki myndi gera endurbætur á vögnunum nemaað mjög litlu leyti. Jafnframt var gerð sú skýlausa krafa, eins og það varorðað, að stefndi yrði sjálfur að bera meginhluta kostnaðar af veigameiriúrbótum ef kröfum yrði haldið til streitu. Þáverður einnig litið til þess samnings sem gerður var á milli stefnda ogHagvagna hf. um skipti á strætisvögnum. Sá gerningur var að mati stefndaóhagstæður honum þannig að hljóp á milljónum króna. Í minnisblaði þriggjayfirstjórnenda stefnda til stjórnar frá 1. júní 2010, segir m.a. umfyrirhugaðan samning: „Á hinn bóginn má e.t.v. réttlæta slíkan gerning verðihann til þess að Hagvagnar geti uppfyllt samningsskyldur sínar og að Strætóþurfi ekki að grípa til neyðarúrræða með mögulegum kostnaði og þjónustutöfum,með heildarhagsmuni í heiðri. a. Til grundvallar liggja umtalsverðar líkur þessað án þessa gernings geti Hagvagnar ekki uppfyllt samningsskyldur sínar (sbr.bréf þeirra frá 10. maí sl.). b. Því skal engum dyljast að gerningurinn yrðigerður í þeim tilgangi einum að auðvelda Hagvögnum að uppfylla skyldur sínarsamkvæmt gildandi samningi og því væri litið svo á að stjórn Strætó væri aðfórna minni hagsmunum fyrir meiri og hefði heildarhagsmuni að leiðarljósi.“ Burtséðfrá því hvort þessi samningur sem kláraður var 24. júní 2010, sé metinn semhluti af útboðsferlinu eður ei, verður a.m.k. ekki betur séð en að þessisamskipti og lausn málsins, staðfesti með óyggjandi hætti að lægstbjóðandi ogviðsemjandi stefnda, Hagvagnar hf. uppfyllti aldrei þau skilyrði sem sett voruí forvals- og útboðsgögnum. Það gerði hann reyndar heldur ekki síðar, og þurftiað lokum aðkomu stefnda sjálfs að því að uppfylla eigin skilyrði. Þessiatvik undirstrika eindregið að bjóðendur í útboði 12369, sátu ekki við samaborð og var jafnræðisregla brotin á þeim.-------Stefnandibyggir á því að þegar litið sé fram hjá tilboði Hagvagna í verk­hluta 1, þ.e.hefði Hag­vögnum réttilega ekki verið gefinn kostur á að taka þátt í verk­hluta1, hafi tilboð stefnanda í verk­hluta 1 verið hagstæðast stefnda. Stefndibyggir hins vegar á því að hann hefði, að tilboði Hagvagna frágengnu, hafnaðtilboði stefnanda sem og öllum hærri tilboðum með heimild í gr. A.4.5 í útboðs­gögnum.Íþessari grein útboðsgagna segir að verkkaupi, stefndi, áskilji sér rétt tilþess að hafna öllum fram komnum tilboðum séu þau töluvert hærri enkostnaðaráætlun hans. Eftir því sem næst verður komist gerði stefndi ekki neinakostnaðaráætlun fyrir verkið. Af þeim sökum er ekkert viðmið til um það hvorttilboð í verkið voru tölu­vert hærri en áætlun hans eða ekki, a.m.k. hefurslíkt ekki verið upplýst í málinu. Fundargerðopnunarfundar vegna lokaðs útboðs Strætós bs. 10. mars 2010 sýnir að tilboðTeits Jónassonar ehf. í fléttu verkhluta 2, 3 og 4 myndaði ásamt tilboðistefnanda í verkhluta 1 hagstæðustu samsetningu tilboða í verkið sé litið framhjá tilboði Hag­vagna. Þetta styðja og framlagðar undirmatsgerðir í málinu ogyfirmatsgerð, en í fundargerð yfirmats kom fram að ekki var ágreiningur umþetta atriði með málsaðilum. Við mat á því hvort raunhæft hafi verið aðstefnandi fengi verkið verður einnig litið til þess að önnur tilboð í verkhluta1 að frágengnu tilboði Hagvagna voru umtalsvert hærri en boð stefnanda sem bendireindregið til þess að boð hans hafi ekki verið of hátt þannig að því hefðiverið hafnað. Ígr. A.4.5 í útboðsgögnum segir að sú samsetning tilboða (stakra verkhlutaog/eða fléttur verkhluta) sem gefi lægsta heildarverð fyrir alla fjóraverkhlutana ráði vali á samningsaðilum. Það var jafnframt áréttað í svaristefnda við tölvupósti 17. febrúar 2010 þar sem spurt var út í útboðið, aðtexti í útboðsgögnum gilti um val á samningsaðilum, en þetta kemur fram í bréfiInnkaupaskrifstofu Reykjavíkurborgar til handhafa útboðsgagna 22. febrúar 2010.Þá verður ekki annað séð en að stefnandi hafi uppfyllt kröfur samkvæmt forvals-og útboðs­gögnum og raunar ekki gerður ágreiningur um það, a.m.k. var honumekki frekar en öðrum, þá gert viðvart um slíka annmarka.Dómurinntelur stefnda því ekki hafa fært nein haldbær rök fyrir því að hann hefði ekkitekið tilboði stefnanda í fléttu verkhluta 1. Því hafi stefnandi færtfullnægjandi sönnur á orsakatengsl milli þeirra sak­næmu og ólögmætuvinnubragða stefnda, að gefa Hagvögnum kost á að bjóða í verk­hluta 1 og fléttumeð þeim verkhluta, og þess að stefndi hafnaði tilboði stefn­anda. Þaðverður því lagt til grundvallar að stefnandi hafi átt raunhæfan möguleika á aðverða val­inn af kaupanda og að sá möguleiki hafi skerst við brot kaupanda gegnlögum nr. 84/2007. Þvíer það niðurstaða dómsins með vísan til framangreinds, að stefndi hafi, með þvíað horfa fram hjá frá­vikum í grunnsmíði vagna Hag­vagna og skilgreina þau semlítils háttar frávik án þess að fyrir því lægi skráð heimild í forvals- ogútboðsgögnum, veitt Hag­vögnum á ólög­mætan hátt afslátt af kröfum útboðsins.Það er einnig niðurstaðan að með því að gefa Hag­vögnum á grund­velli þessamats kost á því að bjóða í verkþátt 1 og allar fléttur með þeim verk­þætti hafistefndi mis­munað þátttakendunum bæði í for­vali og útboði á sak­næman ogólögmætan hátt. Það er einnig niðurstaðan að orsaka­tengsl séu á milli þess­arasaknæmu og ólögmætu vinnubragða og þess að tilboði stefn­anda var hafnað svo ogað hann hafi orðið fyrir fjártjóni sem sé sennileg afleiðing af hinni sak­næmuog ólög­mætu mismunun þátttakenda í forvali og útboði nr. 12369. Því beri honumá grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar, sbr. 2. mgr. 101. gr. laga nr.84/2007, bætur úr hendi stefnda vegna missis hagnaðar. Aðþessari niðurstöðu fenginni telur dómurinn ekki þörf á að taka afstöðu tilþeirra málsástæðna að tilboð Hagvagna hafi verið óeðlilega lágt í skilningi 1.mgr. 73. gr. laga nr. 84/2007.-------Í málinu liggja fyrir þrjár matsgerðir þar semlagt er mat á hvaða hagnað stefnandi hefði haft af verkinu, hefði hann fengiðþað. Fyrsta matsgerðin var unnin að beiðni stefnanda í sérstöku matsmáli ogskilaði matsmaður, Guðmundur Jens Þorvarðarson, löggiltur endurskoðandi,matsgerð sinni 29. október 2012. Önnur matsgerðin var unnin að beiðni stefnandaundir rekstri málsins og skilaði matsmaður, Guðjón Norðfjörðviðskiptafræðingur, matsgerð sinni 23. júní 2014. Þriðja matsgerðin var yfirmatunnið að beiðni stefnda og skiluðu yfirmatsmenn, Einar Steinþórssonrekstrartæknifræðingur og Jón Sturla Jónsson, löggiltur endurskoðandi, matsgerðsinni 9. mars 2015.Í fyrstu matsgerðinni tiltekur matsmaður að ekkisé hægt að meta hver hefði orðið raunverulegur hagnaður stefnanda. Þess í staðreyndi hann að nálgast hugsanlegan hagnað, með því að leggja til grundvallarupphæðir sem fram komu í tilboðsgerðinni og beita á þær þeim vísitölum semkunnar voru frá því að tilboðið var gert og fram til matsgerðar. Miðað er viðfjármögnunarleigusamning um vagna til sjö ára og gert ráð fyrir að leigan takitil 25 vagna. Niðurstaða matsins var sú að samkvæmt rekstrarreikningnum semmatsmaður setti upp fyrir samningstímann hefði hagnaður stefnanda numið529.956.375 krónum. Niðurstöður annarrar matsgerðarinnar eru byggðará sömu aðferð í grunninn, þ.e. notast er við tilboð stefnanda. Tekjur erureiknaðar með hliðsjón af þeim verðbótarreglum sem kveðið var á um íútboðsgögnum. Telja verður þann framreikning nákvæmari en samkvæmt fyrstumatsgerð. Kostnaður af verkefninu er metinn þannig að hliðsjón er höfð afkostnaðarhlutföllum hjá stefnanda og stefnda sem og hlutfallinu í tilboðinusjálfu. Þegar lítill munur var á hlutfallinu í tilboðinu og hinum raunverulegu,úr reikningum aðila, þá var framreikningur á viðkomandi kostnaðarlið miðaðurvið tilboðsfjárhæðir. Það á við um laun og launatengdan kostnað,bifreiðakostnað, húsnæðiskostnað, ýmsan kostnað og ábyrgðartryggingu.Smávægilegar breytingar til hækkunar á kostnaði í tilboði voru gerðar áeinkennisfatnaði og öðrum starfsmannakostnaði sem og símakostnaði og öðrumskrifstofukostnaði. Kostnaður af leigugreiðslum fyrir vagnana miðastvið upphafskostnað á verðlagi í mars 2010. Leiga á verðlagi þá var 698.131króna fyrir hvern vagn, en þeir voru samtals 25. Þannig reiknast leigan fyrirdesember 2010 á eftirfarandi hátt og stemmir það við töflu í matsgerð fyrir þaðár: 25 x 698.131 x 366,7 (desember vísitala) / 362,9 (mars vísitala) =17.636.032 krónur. Í lok ágúst 2014 mat matsmaður það svo að skuld samkvæmtþessum forsendum á verðlagi í mars 2010 næmi samtals 556,8 milljónum króna, semsamsvarar 649,2 milljónum á verðlagi í ágústlok 2014 þegar verklok vorusamkvæmt tilboðssamningi. Við það tímamark voru 36 greiðslur eftir affjármögnunarsamningnum sem var til sjö ára. Engin afstaða er tekin í matinu tilþess hvort huga þurfi að verðmæti vagnanna að frádregnum áhvílandi skuldum ílok ágúst 2014. Niðurstaðan matsins var að hagnaður stefnanda ásamningstímabilinu hefði numið 534.725.942 krónum.Í yfirmatsgerð eru hugsanlegar tekjur stefnandaaf verkinu miðaðar við raunaksturstíma fremur en áætlaðan aksturstíma. Samtalsvar áætlun í útboðsgögnum fyrir akstri 278,8 þúsund tímar, en reyndin varð309,9 þúsund tímar eða 11% hækkun. Tekjur eru því reiknaðar út frá þessumrauntíma miðað við þá reiknireglu sem kveðið er á um í útboðsgögnum. Miðað ervið að aksturstímar í heild skiptist jafnt eftir mánuðum. Fundin eru þrjúgrunnverð fyrir kostnaðarþætti. Kostnaður tengdur vagnstjórum er þannig talinn3.901 króna á klukkustund, annar kostnaður 3.178 krónur á klukkustund ogvagnakostnaður 895.429 krónur á hvern vagn. Þessar fjárhæðir taka síðanbreytingum miðað við samsetta vísitölu og gilda í þrjá mánuði í senn. Ekki er óeðlilegt að byggja áætlun á hagnaðistefnda á áætlun sem fram kemur í útboðsgögnum ef betri upplýsingar liggja ekkifyrir þegar mat er sett fram. Hins vegar liggur fyrir raunverulegt umfangrekstrar og verðlagstölur fyrir allt rekstrartímabilið og telur dómurinn réttað miða áætlaðan hagnað stefnanda af verkinu við þær upplýsingar og því myndaryfirmatsgerð grunninn að niðurstöðu dómsins. Dómurinn gerir ekki athugasemdir við þærforsendur sem búa að baki útreikningi á heildartekjum en þær miðast annarsvegar við verð tengd vagnstjórum og verð tengd öðrum breytilegum kostnaðimargfaldað með raunaksturstímum og hins vegar við verð tengt vögnum margfaldaðmeð fjölda vagna. Þessi verð tóku breytingum á þriggja mánaða fresti samkvæmtsérstakri vísitölu. Samtals nema tekjur fyrir rekstrartímabilið, miðað viðraunakstur, 3.733 milljónum króna á verðlagi hvers tíma sem svarar til þess aðþær hafi verið um 10% hærri en áætlaðar tekjur.Hið sama gildir um beina kostnaðarliði; dómurinngerir ekki athugasemdir við útreikning þess kostnaðar í yfirmati. Laun oglaunatengd gjöld eru frá 3% til 7% hærri en í undirmatsgerðum, verð er hærra áhvern aksturstíma og þeir eru fleiri en í upphaflegu áætlunum. Samtals nemurlaunakostnaðurinn 1.169 milljónum króna á verðlagi hvers tíma fyrirrekstrartímabilið. Þá hækkar yfirmat á öðrum breytilegum kostnaði nokkuð þarsem forsendum til útreiknings á rekstrarkostnaði vagnanna var breytt. Dómurinngerir ekki athugasemdir við þessar breytingar en kostnaðurinn reiknaðist veraum 1.166 milljónir króna sem svarar til um 35% hækkunar frá undirmatsgerðum ogmunar þar mest um hækkun á kostnaði vegna olíu og viðhalds vagna. Samkvæmt þessu nemur framlegð, reiknuð á þennanhátt, um 1.399 milljónum króna en þá hefur ekki verið tekið tillit tilkostnaðar af fjárfestingu í vögnum og fjármögnun hennar. Í yfirmati er það gertá eftirfarandi hátt: Fjárfesting í 23 vögnum hefði numið um 1.035 milljónumkróna og er þá miðað við að verð á vagn samsvari 45 milljónum kr. Á þessafjárhæð eru reiknaðar áfallnar verðbætur og eftirstöðvar höfuðstóls hverjusinni og frá dregnar verðbættar afborganir. Vextir reiknast frá 8,02% í byrjuntil 6,75% í lok leigutímans. Samtals er í yfirmati miðað við að vextir ogverðbætur hafi numið 387 milljónum króna á verðlagi hvers árs en afborganir(hér sama sem afskriftir) hafi numið 723 milljónum kr. Samtals hafi því vextirog afskriftir numið 1.110 milljónum króna og hreinn hagnaður samkvæmt því veriðum 289 milljónir. Dómurinn gerir þá athugasemd við útreikning fjármagnsgjalda íyfirmatsgerð að verðbætur eru í reynd tvífærðar til gjalda, annars vegar sem áfallnarverðbætur en hins vegar sem verðbætt afborgun. Aukinheldur er útreikningur álækkun höfuðstóls ekki rétt reiknaður. Því er ekki hægt að byggja á því mati áfjármagnskostnaði, þ.e. vöxtum og afskriftum, sem sett er fram í yfirmatsgerð. Ekki er ástæða til að huga að meintum hagnaði,eða tapi, af sölu vagnanna, eins og þeir hefðu verið seldir í lokrekstrartímans, enda vart tæk sú niðurstaða að reikna tekjur eða gjöld tilhækkunar eða lækkunar á meintum hagnaðarmissi af viðskiptum sem ekki fóru fram. Að mati dómsins þykir rétt að líta á verkefniðsem heildstætt fjárfestingarverkefni. Fjárfesting í vögnum var forsenda þess aðstefnandi hefði getað tekið verkið að sér og því þarf að líta á fjárfestingunasem hluta af kostnaði af verkinu. Með hliðsjón af þessu þykir við hæfi að færafjárfestingu í vögnunum og fjármagnskostnað vegna hennar að fullu til gjalda áverktímabilinu og gera ráð fyrir að fjármögnunarsamningur hefði verið greiddurupp að fullu á þeim tíma. Þetta þýðir að verðbættir vextir nema um 168milljónum króna og verðbættar afborganir um 1.130 milljónum króna eða alls1.298 milljónir króna. Samkvæmt þessu hefði hagnaður stefnanda verið um 100milljónir króna, þ.e. framlegð að fjárhæð 1.399 milljónir króna að frádregnumfjármagnskostnaði alls að fjárhæð 1.298 milljónir króna. Þannig áætlaðurhagnaður nemur um 2,7% af tekjum af verkefninu sem að mati dómsins getur talisteðlilegt hagnaðarhlutfall að teknu tilliti til eðlis og áhættu verkefnisins. Aðálitum þykir því rétt að miða við að tjón stefnda í formi missis hagnaðar hafinumið 100 milljónum króna.Ekki er fallist á það með stefnda að stefnandiskuli sæta niðurfellingu eða lækkunar bóta á grundvelli þeirrar reglu aðtjónþola beri eftir föngum að takmarka sitt tjón. Litið er til þess að félageins og stefnandi á tiltölulega auðvelt með að draga úr starfsemi sinni eðaauka, selja bifreiðar eða hætta við fjárfestingu, segja upp fólki eða ráðaekki, og svo framvegis. Þannig standa líkur til þess að stefnandi hefði getaðsinnt þjónustu samkvæmt samningi við stefnda samhliða og í raun óháð öðrumverkum. Því er lagt til grundvallar að tjón stefnanda, vegna missis hagnaðar afverkinu, samsvari þeirri framlegð sem það hefði skilað til rekstursins að teknutilliti til fjármagnskostnaðar. Í ljósi framangreinds verður því ekki gerð súkrafa að stefnanda hafi borið að grípa til einhverra sérstakra aðgerða til aðtakmarka tjón sitt með því að takast á hendur önnur verkefni, samanbersjónarmið í til að mynda dómum Hæstaréttar í málunum nr. 132/2005 og 416/2011.Samkvæmt þessu er niðurstaðan sú að stefnandiverður talinn hafa orðið af 100 milljónum króna í hagnað á samningstímabilinufrá 22. ágúst 2010 til 23. ágúst 2014. Stefndi verður því dæmdur til að greiðastefnanda þá fjárhæð sem skaðabætur vegna missis hagnaðar. Þar sem stefnandaeru dæmdar skaðabætur með vísan til almennra reglna, samanber 2. mgr. 101. gr.laga nr. 84/2007, þykja ekki efni til þess, að stefnanda verði bættur kostnaðarvið þátttöku í útboðinu og undirbúningi tilboðs að fjárhæð 724.386 krónur endahefði hann borið þann kostnað með hagnaðarmissinum ef verkefnið hefði falliðhonum í skaut. Litiðverður svo á að tjónsatburður í málinu sé það tímamark þegar samningur stefndaog Hagvagna hf. lá fyrir þótt ákvörðun um að heimila félaginu þátttöku hafiverið tekin fyrr. Í samræmi við almennar reglur og ákvæði A.1.5 íútboðsskilmálum telst samningur hafa komist á þegar stefndi tilkynnti Hagvögnumskriflega að tilboði hans hefði verið tekið þann 18. mars 2010. Á hinn bóginnverður að líta til þess að hagnaður stefnda afverkinu hefði fallið til á verktímabilinu sem var fjögur ár. Tjón stefnda íformi missis hagnaðar átti sér því stað á fjögurra ára tímabili, frá 22. ágúst2010 til 23. ágúst 2014, og gerir dómurinn ráð fyrir að fjórðungur hagnaðar hefðifallið til á hverju ári. Stefndi verður því dæmdur til að greiða stefnandavexti samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af uppsöfnuðutjóni hvers árs, 25 milljónir króna ár hvert, frá lokum hvers árs, tilupphafstíma dráttarvaxta, eins og nánar greinir í dómsorði.Ekki er hægt að líta svo á að kæra stefnanda tilkærunefndar útboðsmála hafi skapað honum rétt til að krefja stefnda umdráttarvexti mánuði síðar, enda lá engin matsgerð fyrir í málinu á þeim tímaeða önnur gögn er gáfu ótvírætt til kynna hvert hugsanlegt tjón stefnanda væri.Ekki eru í málinu gögn um að matsgerð Guðmundar Jens Þorvarðarsonar hafi veriðkynnt stefnda strax og hún lá fyrir 29. október 2012 eða fyrir málshöfðun. Þvíverður að líta svo á að það hafi verið fyrst við höfðun málsins 14. desember2012 sem stefnandi gaf stefnda sannanlega færi á því að kynna sér upplýsingarsem hann þurfti til að meta fjárhæð kröfunnar og bregðast við kröfugerðstefnanda. Því verður upphafstími dráttarvaxta ákveðinn mánuði síðar eða 14.janúar 2013, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð sem þá hafðiraungerst og svo framvegis, sbr. nánar dómsorð.Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til aðgreiða stefnanda málskostnað. Að teknu tilliti til þess að málið var fyrstflutt um kröfu stefnda um vísun þess frá dómi, kostnaðar við matsgerðir, fjöldaþinghalda í málinu og umfangs þess þykir málflutningsþóknun, hæfi­lega ákveðin7.500.000 krónur.Af hálfu stefnanda flutti málið ÁslaugBjörgvinsdóttir héraðsdómslögmaður og af hálfu stefnda flutti málið GuðmundurSiemsen héraðsdómslögmaður. Dómsformanni var úthlutað málinu 15. september2015 og hafði þá ekkert komið að rekstri þess fram að því. Meðdómsmenn tókusæti í dómnum við upphaf aðalmeðferðar. Dómsuppkvaðning hefur dregistfram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Dómendur og aðilar töldu ekki þörf á endurflutningi málsins.Dómur þessi er kveðinnupp af Lárentsínusi Kristjánssyni héraðsdómara, dómsformanni, og meðdómurunum Hersi Sigurgeirsyni, dósent við viðskiptafræðideildHáskóla Íslands og Stefáni Svavarssyni, löggiltum endurskoðanda.D Ó M s o r ðStefndi, Strætó bs., greiði stefnanda, IcelandExcursions Allrahanda ehf., alls 100.000.000 króna, auk vaxta, samkvæmt 8. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 25.000.000 króna, frá 22. ágúst2011 til 22. ágúst 2012, en af 50.000.000 króna frá þeim degi til 14. janúar2013 en með dráttarvöxtum, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeimdegi til 22. ágúst 2013, en frá þeim degi af 75.000.000 króna til 22. ágúst2014, en frá þeim degi af 100.000.000 króna til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 7.500.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 328/2010
Gjaldþrotaskipti Riftun Óvenjulegur greiðslueyrir Kröfugerð
A ehf. og T ehf., sem áður hét M ehf., voru í reikningsviðskiptum um langt skeið og hinn 10. apríl 2008 afsalaði M ehf. til A ehf. tveimur íbúðum til greiðslu á viðskiptaskuld. T ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 30. júlí 2008. Þb. T ehf. höfðaði mál þetta gegn A ehf. til riftunar á framangreindri greiðslu með vísan til 1. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fyrir Hæstarétti láðist þb. T ehf. að gera einnig kröfu um greiðslu fjárhæðar samhliða kröfu um riftun, eins og gert var í héraði. Hæstiréttur taldi þb. T ehf. allt að einu hafa lögvarða hagsmuni af að fá leyst úr kröfu um riftun, þótt henni fylgdi ekki krafa um greiðslu úr hendi A ehf. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að sá sem hag hefði af riftanlegri ráðstöfun eftir 134. gr. laga nr. 21/1991 skyldi greiða þrotabúi fjárhæð sem svari til þess sem greiðsla þrotamanns hefði orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem næmi tjóni þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna. Þótt viðskipti félaganna hefðu haldið áfram eftir að greiðslan var innt af hendi gætu ákvæði 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að slík viðskipti kæmu í veg fyrir að krafa þb. T ehf. um riftun næði fram að ganga á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganna og breytti þá engu hvort þau yllu því að skuldastaða hækkaði eða lækkaði. Var krafa þb. T ehf. um riftun á greiðslu til handa A ehf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2010. Hann krefst þess að rift verði greiðslu á viðskiptaskuld hans við stefnda, samtals að fjárhæð 83.600.000 krónur, sem fram fór með afsölum dagsettum 10. apríl 2008 á tveimur íbúðum að Grandahvarfi 3 í Kópavogi með fastanúmer 229-3999 og 229-4000, en greiðslurnar hafi verið færðar í bókhaldi áfrýjanda 30. apríl 2008. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi var bú Tækja, tóla og byggingavara ehf., sem áður hét Mest ehf., tekið til gjaldþrotaskipta 30. júlí 2008. Áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur stefnda 19. mars 2009 og krafðist riftunar á greiðslu eins og að framan greinir, en jafnframt að stefnda yrði gert að greiða sér 83.600.000 krónur með dráttarvöxtum frá 10. apríl sama ár til greiðsludags og málskostnað. Stefndi var sýknaður af þessum kröfum með hinum áfrýjaða dómi. Í áfrýjunarstefnu og greinargerð fyrir Hæstarétti gerði áfrýjandi þær kröfur, sem áður er getið, en ekki kröfu um greiðslu eins og gerð var í héraði. Ekki verður fallist á með áfrýjanda að hann geti komið þeirri kröfu aftur að í málinu, svo sem hann leitaðist við að gera við munnlegan flutning þess fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur allt að einu lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr kröfu um riftun, þótt henni fylgi ekki krafa um greiðslu úr hendi stefnda, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 30. apríl 1998 í máli nr. 309/1997. Um kröfu sína hefur áfrýjandi vísað aðallega til 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en til vara til 141. gr. sömu laga. Óumdeilt er að stefndi og Mest ehf. voru í reikningsviðskiptum um langt skeið eins og rakið er í héraðsdómi. Hinn 10. apríl 2008 seldi og afsalaði félagið til stefnda framangreindum tveimur íbúðum og var kaupverð þeirra sagt vera samtals 83.600.000 krónur. Afsölum var þinglýst 6. maí sama ár. Frestdagur við gjaldþrotaskipti áfrýjanda er 29. júlí 2008. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á með áfrýjanda að afsöl á þessum tveimur íbúðum hafi verið greiðsla á skuld með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 og að fyrir lægi að greiðslan hafi farið fram innan sex mánaða fyrir frestdag, eða 10. apríl 2008. Á hinn bóginn hafi viðskipti þessara tveggja félaga haldið áfram eftir þann tíma og samkvæmt framlögðum yfirlitum um viðskiptin hafi skuld Mest ehf. við stefnda vegna vöruúttekta á tímabilinu frá 10. apríl 2008 og fram að úrskurði um gjaldþrotaskipti á félaginu numið 99.509.054 krónum, þegar tekið hafi verið tillit til úttekta stefnda á vörum hjá því. Þar sem síðar tilkomin skuld félagsins við stefnda hafi numið hærri fjárhæð en kaupverð íbúðanna komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að ekki væri unnt að fallast á kröfu áfrýjanda um riftun, enda yrði það í andstöðu við meginsjónarmið 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Þá taldi héraðsdómur að ákvæði 141. gr. sömu laga breyttu engu um þessa niðurstöðu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að greiðsla á skuld Mest ehf. við stefnda með afsali fyrir umræddum íbúðum sé riftanleg eftir ákvæðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. Eftir undirstöðurökum 140. gr. laga nr. 21/1991 verður að miða við að greiðslan hafi farið fram 6. maí 2008, er afsölum var þinglýst. Samkvæmt bókhaldsgögnum beggja félaganna nam skuld Mest ehf. við stefnda á þeim degi hærri fjárhæð en söluverði umræddra íbúða, eða rúmlega 110.000.000 krónum þegar tekið er tillit til víxla, sem félagið hafði samþykkt til greiðslu og stefndi leysti til sín frá viðskiptabanka í lok maí 2008. Sá sem hag hefur af riftanlegri ráðstöfun eftir 134. gr. laga nr. 21/1991 skal greiða þrotabúi fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum, þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna. Þótt viðskipti félaganna hafi haldið áfram eftir að greiðslan var innt af hendi geta ákvæði 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að slík viðskipti komi í veg fyrir að krafa áfrýjanda um riftun nái fram að ganga á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laganna og breytir þá engu hvort þau valdi því að skuldastaða hækki eða lækki. Samkvæmt framansögðu verður fallist á kröfu áfrýjanda fyrir Hæstarétti um riftun á afsölum Mest ehf. 10. apríl 2008 til stefnda fyrir umræddum tveimur íbúðum að Grandahvarfi 3 í Kópavogi. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er afsölum Mest ehf. 10. apríl 2008 til stefnda, Alexanders Ólafssonar ehf., fyrir tveimur íbúðum að Grandahvarfi 3 í Kópavogi með fastanúmer 229-3999 og 229-4000. Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf., samtals 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 9. mars 2010. I. Mál þetta, sem upphaflega var dómtekið 21. janúar sl. en endurupptekið 18. febrúar sl. með heimild í 104. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og dómtekið að nýju 2. mars sl., var höfðað fyrir dómþinginu af þrotabúi Tækja, tóla og byggingavara ehf., Reykjavík, gegn Alexander Ólafssyni ehf., Grandatröð 4, Hafnarfirði, með stefnu birtri 19. mars 2009. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: Með afsali íbúðar að Grandahvarfi 3, Kópavogi, fastanúmer 229-3999-kr.40.800.000. Með afsali íbúðar að Grandahvarfi 3, Kópavogi, fastanúmer 229-4000-kr. 42.800.000. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Bæði í aðal- og varakröfu krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málkostnað að skaðlausu. II. Stefnandi kveður helstu málavexti vera þá að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 30. júlí 2008 hafi bú Tækja, tóla og byggingavara ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu stjórnar félagsins og Steinunn Guðbjartsdóttir hrl. verið skipuð skiptastjóri búsins. Innköllun til kröfuhafa var gefin út 5. ágúst 2008 og birtist í fyrsta sinn í Lögbirtingablaði 6. ágúst 2008 og kröfulýsingarfresti lauk 6. október sama ár. Frestdagur við skiptin er 29. júlí 2008 en við munnlegan málflutning leiðrétti lögmaður stefnanda tilgreiningu á frestdegi í stefnu sem var ranglega sögð vera 28. júlí 2008. Tæki, tól og byggingavörur ehf. hét áður Mest samsteypan ehf. og var tilgangur félagsins rekstur steypustöðva, vinnsla jarðefna, inn- og útflutningur, lánastarfsemi og annar skyldur rekstur. Félagið rak meðal annars steypustöð að Malarhöfða og verslun að Norðlingabraut 12 í Reykjavík. Félagið var rekið með stórfelldu tapi árið 2008 og í kröfu stjórnar félagsins um gjaldþrotaskipti kemur fram að eigið fé félagsins samkvæmt milliuppgjöri fyrstu fjóra mánuði ársins 2008 hafi verið neikvætt um 1.548.155,427 krónur. Fyrsti skiptafundur var haldinn 30. október 2008 en samtals námu lýstar kröfur í búið 3.368.257,240 krónum. Að mati skiptastjóra er líklegt að forgangskröfur greiðist að öllu eða mestu leyti en engin eða óveruleg úthlutun verði upp í almennar kröfur. Í stefnu kemur fram að stefnandi átti kröfu á JB byggingafélag ehf. að fjárhæð 88.268.953 krónur og greiddi JB byggingafélag ehf. félaginu kröfuna með afsali íbúða að Grandahvarfi 3 og eru fastanúmer íbúðanna 229-3999 og 229-4000. Samkvæmt afsölum var umsamið verð íbúðanna samtals 83.600.000 krónur. Stefnandi afsalaði íbúðunum til stefnda með afsölum dagsettum 10. apríl 2008 og nam tilgreint verð þeirra samtals 83.600.000 krónur. Óumdeilt er að aðilar málsins höfðu átt í viðskiptum um árabil. Kemur fram í greinargerð stefnda að stefndi hafi selt stefnanda jarðefni til nota við framleiðslu á steypu til byggingaframkvæmda og hellugerðar. Samkvæmt bókhaldi búsins var krafa stefnda gerð upp 10. apríl 2008 og fór uppgjörið fram þannig að stefnandi afsalaði til stefnda framangreindum tveimur íbúðum að Grandahvarfi 3 í Kópavogi með afsölum dagsettum þann sama dag. Með afsali dagsettu 16. maí 2008 seldi stefndi íbúðina með fastanúmeri 229-4000 á 41.000.000 krónur en íbúðina með fastanúmeri 229-3999 seldi stefndi með afsali dagsettu 4. júní sama ár og nam söluverðið 42.000.000 krónum. Með bréfi dagsettu 10. mars 2009 tilkynnti skiptastjóri þrotabús Tækja, tóla og byggingavara ehf. um riftun á framangreindum greiðslum og gerði jafnframt kröfu um endurgreiðslu. Lögmaður stefnda ritaði skiptastjóra bréf dagsett 16. mars 2009 og óskaði eftir gögnum sem riftunarkrafan væri byggð á. Stefna í þessu máli var gefin út 17. sama mánaðar og birt 19. sama mánaðar. Í greinargerð stefnda er rakið að stefnandi hafi ekki safnað upp birgðum af þeim jarðefnum, sem hann keypti af stefnda, heldur hafi hann á hverjum tíma aðeins verið með efni til framleiðslu á steypu í einn eða tvo daga. Þá hafi afhending efnanna til stefnanda ætíð farið fram eftir þörfum félagsins sem hefði getað reitt sig á örugga afhendingu hvenær sem var. Þá segir í greinargerð stefnda að stefnandi hafi um árabil selt stefnda ýmsa þjónustu vegna rannsóknar á jarðefnum sem stefndi framleiðir og selur, steypu, hellur og bretti til byggingastarfsemi stefnda, tæki, svo sem rafstöðvar, hjólaskóflu o.fl. sem stefndi noti í námustarfsemi sinni og til endursölu. Viðskipti félaganna hafi að mestu verið í reikning og gegn gjaldfresti og tilhögunin ætíð verið sú að viðskiptaskuld stefnda á hverjum tíma væri skuldajafnað á móti viðskiptaskuld stefnanda við stefnda eins og framlagðir hreyfingalistar félagsins í bókhaldi stefnda beri með sér. Að öðru leyti hafi stefnandi greitt viðskiptaskuld sína við stefnda ýmist með peningum eða víxlum. Stefndi kveður kaup stefnanda af stefnda hafa verið margfalt meiri en kaup stefnda af fyrirtækinu og hefði stefnandi því jafnan staðið í mikilli skuld við stefnda. Hvorki fyrr né á þeim tíma sem stefnandi ráðstafaði umræddum íbúðum til stefnda, hefði stefnda verið kunnugt um að fyrirtækið gæti ekki þá eða innan skamms greitt skuld sína við stefnda í peningum. Forsvarsmenn stefnanda hefðu fullvissað stefnda um að engin fjárhagsvandræði eða vöntun á peningum stæðu því í vegi að fyrirtækið gæti greitt skuld sína við stefnda með peningum að öðru leyti en því sem hún var og skyldi greidd með umsömdum skuldajöfnuði. Í febrúar 2008 hefðu forsvarsmenn aðila hist til að fara yfir stöðu viðskiptasambands þeirra. Hefði stefnandi þá óskað eftir að stefndi tæki tvær íbúðir af sér sem fyrirframgreiðslu upp í efniskaup fyrirtækisins hjá stefnda næstu mánuði en á þessum tíma hefði stefnandi selt mikið af steypu. Ástæða þessarar óskar forstjóra stefnanda hefði verið sú að honum hefði borist beiðni þess efnis frá JB byggingafélagi ehf. um að stefnandi tæki tvær íbúðir sem greiðslu vegna skulda byggingafélagsins við stefnanda. Forstjóri stefnanda hefði tjáð framkvæmdastjóra stefnda að hann væri í erfiðri stöðu og kvaðst ekki taka við þessari greiðslu nema hann gæti ráðstafað henni áfram til stefnda. Stefndi hefði samþykkt að taka íbúðirnar sem fyrirframgreiðslu vegna úttekta stefnanda hjá stefnda næstu mánuði á verði, sem miðað var við markaðsverð íbúðanna á þeim tíma að mati fasteignasölunnar Kletts ehf. Ástæður þessa samkomulags hefðu einkum verið þær að með því hefði stefnanda verið fært að fá skuld JB byggingafélags ehf. greidda án þess að það skapaði fordæmi, auk þess sem fyrirtækið gæti haldið áfram sölu á steypu til byggingarfélagsins. Þá myndi samningurinn auka sölu stefnda til stefnanda á jarðefnum í steypu. Hefði komist á bindandi samkomulag milli stefnda og stefnanda í febrúar 2008 um heimild stefnanda til að taka í framhaldi af því út jarðefni hjá stefnda sem næmi andvirði íbúðanna. Eins og áður myndi stefndi skuldajafna úttektum sínum hjá stefnanda upp í viðskiptaskuld hans við stefnda og fyrirtækið greiða viðskipaskuld sína að öðru leyti með peningum. Stefndi hefði hins vegar einnig fallist á að taka við íbúðunum vegna hagnaðarvonar. Úttektir stefnanda hjá stefnda á grundvelli framangreinds samkomulags hafi frá og með 16. febrúar 2008 verið eftirfarandi: Af hálfu stefnda voru eftir endurupptöku málsins 18. febrúar sl. lagðir fram frekari útreikningar vegna varakröfu hans. Samkvæmt þeirri samantekt nam skuld stefnanda við stefnda þann 10. apríl 2008 38.767.655 krónum. Þá virðist sem stefnandi hafi, á tímabilinu frá 10. apríl 2008 fram að gjaldþroti fyrirtækisins, tekið út vörur hjá stefnda fyrir 99.509.054 krónur eftir að frá eru dregnar úttektir stefnda hjá stefnanda. III. Stefnandi byggir riftunarkröfu sína aðallega á ákvæðum 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., og endurgreiðslukröfu á 142. gr. sömu laga. Samkvæmt 134. gr. gjaldþrotalaga sé heimiluð riftun á greiðslu skuldar ef greitt er með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða greidd var fjárhæð sem úrslitum réð um gjaldfærni þrotamanns, nema greiðslan hafi virst eðlileg eftir atvikum. Skilyrðin séu sjálfstæð þannig að það nægi að einu þeirra sé fullnægt. Þá sé reglan hlutlæg og sett til að skapa greiða leið til að rifta greiðslum á skuldum sem inntar séu af hendi með þeim hætti að almennt megi ætla að eitthvað sé athugavert við ráðstöfunina og ætla megi að hún hefði ekki verið gerð, a.m.k. ekki með þessum hætti, ef fjárhagur skuldara hefði verið eðlilegur. Hlutlægum skilyrðum ákvæðis 134. gr. gjaldþrotalaga sé fullnægt í þessu máli. Um sé að ræða greiðslu skuldar með óvenjulegum greiðslueyri á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Greiðslan hafi farið fram með afsali á tveimur íbúðum að Grandahvarfi 3 í Kópavogi sem teljist í báðum tilvikum vera óvenjulegur greiðslueyrir. Greiðslan hafi verið innt af hendi á þennan hátt þar sem aðrir kostir hafi ekki verið til staðar vegna bágs fjárhags stefnanda. Ljóst sé að tilgangurinn með ráðstöfuninni hafi verið sá að greiða skuld hins gjaldþrota félags en stefndi hafi fengið skuldina greidda umfram aðra kröfuhafa stefnanda með riftanlegum hætti. Stefnandi vísar til þess að greiðslan hafi ekki verið venjuleg eftir atvikum. Engin venja hefði ríkt í viðskiptum aðila þess efnis að greiða skyldi skuldir á þennan hátt. Þá styður stefnandi riftunarkröfu sína jafnframt á því að greiðslan hafi á ótilhlýðilegan hátt orðið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og sé riftanleg með vísan til 1. mgr. 141. gr. gjaldþrotalaga. Einnig er á því byggt að greiðslan sé óheimil með vísan til fyrrnefndra lagaákvæða. Þegar í óefni var komið, hefði verið gripið til þess ráðs að greiða stefnda skuldina á framangreindan hátt en ráðstöfunin hafi verið brot á jafnræðisreglum skuldaskilaréttar. Greiðsla skuldarinnar hefði átt sér stað á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag og verið ívilnandi fyrir stefnda á kostnað annarra kröfuhafa. Ekki sé ástæða til að ætla að samið hefði verið um greiðslu skuldarinnar með þessum hætti, áður en til hennar var stofnað. Stefnandi kveðst byggja fjárkröfu sína á 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga að því leyti sem riftunarkrafan byggist á 131. – 138. gr. sömu laga en á 2. mgr. 142. gr. laganna að því leyti sem riftunarkrafan er reist á 141. gr. laganna. Um lagarök vísar stefnandi að því er varðar riftunarkröfurnar og kröfur um endurgreiðslu til m.a. 134., 136. og 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 142. gr. sömu laga. Kröfu um dráttarvexti og vaxtavexti styður stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 og málskostnaðarkröfu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að almenn skilyrði gjaldþrotaréttar til riftunar umræddrar ráðstöfunar íbúðanna séu ekki uppfyllt. Stefnandi hafi verið gjaldfær á þeim tíma. Hafi stefnandi verið kominn í slíka fjárhagsörðugleika í febrúar til apríl 2008, sem byggt sé á af hálfu stefnanda, hafi stefnandi haft lögverndað svigrúm til þess að gera allar heiðarlegar og eðlilegar ráðstafanir til að rétta af rekstur sinn og freista þess að bjarga sér frá gjaldþroti. Við mat á því hvort riftunarreglur gjaldþrotalaga geti komið til álita í málinu, verði að taka fullt tillit til grundvallarreglunnar um frelsi manna og fyrirtækja til þess að ráðstafahagsmunum sínum með löggerningum. Byggir stefndi á því að umrædd ráðstöfun íbúðanna gegn áframhaldandi úttektum hjá stefnda, og einnig þótt talið verði að um greiðslu skuldar, sem þegar hafi verið til staðar, hafi verið að ræða, falli hér undir og hafi orðið til þess eða verið til þess fallin að auka gjaldfærni stefnanda og forða því frá enn meira tjóni en ella hefði orðið, teljist ráðstöfunin á annað borð hafa haft tjón í för með sér í þeim skilningi sem hér skiptir máli, en því sé mótmælt sem ósönnuðu. Þegar af þessum ástæðum sé útilokað að fallast á riftunarkröfu stefnanda á grundvelli riftunarreglna gjaldþrotalaga. Þá byggir stefndi á því að í umræddu tilviki hafi stefnandi ekki afhent stefnda verðmæti á kostnað annarra kröfuhafa sinna. Á þessum tíma hefði staðið yfir hagræðing og endurskipulagning á starfsemi félagsins og fjárhag þess. Fyrirsvarsmönnum stefnanda hefði á þessum tíma þótt þessi ráðstöfun hagstæð í alla staði og tryggt hagsmuni sína og lausafjárstöðu með því að taka íbúðirnar sem greiðslu frá JB byggingafélagi ehf. sem þá hefði átt í fjárhagsvandræðum. Í sama tilgangi hefði íbúðunum síðan verið ráðstafað áfram til stefnda í sjálfstæðum viðskiptum sem fyrirframgreiðslu upp í frekari efniskaup. Slæm fjárhagsstaða JB byggingafélags ehf. hefði ráðið ákvörðun stefnanda um að taka við íbúðunum sem greiðslu en fjárhagsstaða stefnanda hefði engu ráðið um ráðstöfun íbúðanna til stefnda. Stefndi hefði ekki haft vitneskju um að fjárhagsstaða stefnanda væri slæm. Af hálfu stefnda er því mótmælt að með ráðstöfun íbúðanna til sín hefði stefnandi greitt skuld, sem þá hefði þegar verið til staðar, þar sem aðrir kostir hefðu ekki verið í boði vegna bágs fjárhags stefnanda eða að slíkt hefði verið tilgangur ráðstöfunarinnar. Þvert á móti hefði verið um að ræða þátt í eðlilegum viðskiptum milli aðila. Stefnandi hefði þurft að fá greiðslur frá JB byggingafélagi ehf. og orðið að taka við greiðslunni í umræddu formi frá félaginu án þess að hafa þörf fyrir íbúðirnar. Um hefði verið að ræða eðlilegan þátt í starfsemi stefnanda og stefnda og eðlilega viðskiptahætti án þvingunar eða þrýstings frá stefnda. Viðskipti aðila hefðu haldið áfram með líkum hætti og áður en þó mjög aukin og skuld stefnanda við stefnda hefði aldrei verið greidd upp og því enn verið veruleg þegar félagið varð gjaldþrota. Verði ekki fallist á að íbúðunum hafi verið ráðstafað til stefnda sem fyrirframgreiðslu, byggir stefndi á því að í ráðstöfuninni hafi ekki verið fólgin greiðsla skuldar með óvenjulegum greiðslueyri heldur hafi greiðslan virst venjuleg eftir atvikum, sbr. 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga og þegar litið sé heildstætt til allra aðstæðna og atvika. Greiðsla með öðru en peningum og skuldajöfnuði hefði verið algeng og venjuleg í viðskiptum málsaðila. Þá hefði verðmæti íbúðanna ekki verið ákvarðað jafnt viðskiptaskuld stefnanda heldur hefði það verið miðað við markaðsverð. Þá hafi stefnandi tekið við íbúðunum sem greiðslu upp í viðskiptaskuld og sama greiðsla gengið áfram til stefnda. Ráðstöfun greiðslunnar í sama formi og á sama verði sé ekki greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri heldur í alla staði venjuleg og eðlileg eftir atvikum og auk þess hagstæð fyrir stefnanda. Það hafi ekki verið tilgangur málsaðila að greiða stefnda skuld með óvenjulegum greiðslueyri en hvorugur þeirra hefði haft sérstaka þörf fyrir íbúðirnar. Þá séu fasteignir algengur og venjulegur greiðslueyrir milli aðila sem tengjast byggingamarkaði fasteigna og aldrei eins og í þenslu síðustu ára. Einnig byggir stefndi á því að í viðskiptum aðila hafi lengi tíðkast uppgjör með skuldajöfnuði eins og hér hafi verið lýst. Uppgjör með skuldajöfnuði hefðu verið almennur og venjulegur greiðslumáti. Viðskiptin með íbúðirnar hefðu verið sama eðlis og lengi hefði tíðkast að því undanskildu að ekki hefðu áður komið þar við sögu fasteignir. Stefndi hefði ekki alltaf haft sérstaka þörf fyrir viðkomandi hluti sem hann keypti af stefnanda allt fram í júlí 2008. Slæm fjárhagsstaða stefnanda hefði hér engin áhrif haft og allar standi þær greiðslur óhaggaðar og viðurkenndar af stefnanda. Sé þannig viðurkennt af stefnanda að uppgjör í viðskiptum málsaðila færi fram með skuldajöfnuði eins og þörf var á á hverjum tíma. Stefndi byggir á því að fjárhagsvandræði stefnanda hafi enga þýðingu haft að þessu leyti og að greiðslan hefði farið fram allt að einu. Hér virðist eingöngu hafa komið til fjárhagsvandræði JB byggingafélags ehf. og sá hagstæði kostur stefnanda og skilyrði fyrir móttöku greiðslunnar að ráðstafa henni beint áfram til stefnda. Mótmælir stefndi því að með þessari ráðstöfun hafi stefnandi ívilnað stefnda á kostnað annarra kröfuhafa eða gengið það til. Hafi svo verið, hafi stefnda verið það ókunnugt og ekkert slíkt vakað fyrir stefnda. Engin ástæða sé til að ætla að framangreind greiðsla sé varhugaverð og ósannað að hún verði rakin til fjárhagsvandræða stefnanda enda hafi stefnandi greitt stefnda verulegar fjárhæðir í reiðufé á sama tíma og einnig síðar. Mótmælir stefndi því að ákvæði 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi hér við. Stefndi hafi hvorki vitað né mátt vita um ógjaldfærni stefnanda á þeim tíma eða um aðstæður sem gætu leitt til þeirrar niðurstöðu að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Loks byggir stefndi á því að verði ráðstöfun íbúðanna til hans talin greiðsla skuldar hafi í henni verið fólgið uppgjör að sama marki með skuldajöfnuði sem uppfylli öll gildisskilyrði 1. mgr. 100. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Í málinu hafi stefnandi ekki uppi kröfu um riftun umræddrar ráðstöfunar sem skuldajafnaðar og þá séu skilyrði 136. gr. til þess ekki uppfyllt. Enginn grundvöllur sé til þess að rifta ráðstöfuninni á þeim grundvelli sem stefnandi krefst og dæma til greiðslu fjárkröfu til stefnanda, enda eignist stefndi þá samsvarandi fjárkröfu á hendur þrotabúinu, sbr. niðurlagsákvæði 143. gr. gjaldþrotaskiptalaga með rétti til skuldajafnaðar að sama marki. Verði fallist á riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga byggir stefndi á því að stefnandi eigi aðeins rétt á endurgreiðslu samkvæmt auðgunarreglu 1. mgr. 141. gr. sömu laga og við mat á tjóni stefnanda verði aðeins horft til þess hvort Glitnir banki hf. hafi orðið fyrir tjóni vegna hennar, þar sem allir vörureikningar stefnanda hafi verið veðsettir bankanum. Byggir stefndi á því að bankinn hafi ekki orðið fyrir tjóni vegna ráðstöfunarinnar heldur þvert á móti hafi hún reynst hagstæð fyrir hann vegna þeirra veðtrygginga, sem hann hafi notið í steypuþætti rekstrar stefnanda. Stefndi hafi ekki auðgast á nokkurn hátt þegar tillit sé tekið til áframhaldandi úttekta stefnanda hjá honum alls að fjárhæð 139.810.740 krónur og kröfu stefnda í þrotabúið að fjárhæð 21.277.582 sem taka beri fullt tillit til í þessu mati og einnig þess kostnaðar og tjóns sem móttaka íbúðanna hafði í för með sér. Til frádráttar fjárkröfu stefnanda krefjist stefndi 1.858.785 króna vegna kostnaðar við endursölu íbúðanna, 2.000.000 króna vegna lægra söluverðs bifreiðar sem stefndi hafi tekið sem greiðslu á söluverði íbúðar, sem merkt er FMR 229-3999, og 600.000 króna vegna lægra söluverðs íbúðanna og í að minnsta kosti 21.277.582 vegna viðskipta aðila eftir ráðstöfunina. Samkvæmt 1. mgr. 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga verði stefnandi að sanna tjón það, sem hin riftanlega ráðstöfun olli honum. Sé því haldið fram að stefnandi hafi hvorki sannað að hún hafi leitt til slíks tjóns, sem lagagreinin byggir á, né heldur að tjón hans í umræddum skilningi nemi stefnufjárhæðinni. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega, þ.m.t. vaxtafæti og upphafstíma vaxta. Dráttarvextir verði ekki dæmdir frá fyrra tímamarki en uppkvaðningu héraðsdóms, einkum vegna þess að stefndi hafi ekki átt þess kost, fyrir útgáfu stefnu, að svara riftunar- og kröfubréfi skiptastjóra. Málskostnaðarkrafa stefnda auk álags á málskostnað sé byggð á sömu ástæðum og því að sá, sem tapi máli í öllu verulegu, skuli að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum málskostnað. Stefnandi hafi höfðað mál þetta að tilefnis- og þarflausu og haft uppi kröfur og staðhæfingar sem hann hafi vitað eða mátt vita að væru rangar eða haldlausar. Þá sé málskostnaðarkrafan einnig reist á því að stefnandi hafi vanrækt að uppfylla þá lagaskyldu 7. gr. innheimtulaga nr. 95/2008 að senda stefnda þar greinda viðvörun og gefa stefnda kost á skýringum af sinni hálfu fyrir útgáfu stefnu. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna gjaldþrota- og skuldaskilaréttar og 100. gr., 134. gr., 136., 141. og 142. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991. Þá er vísað til innheimtulaga nr. 95/2008, einkum 7. gr. og 6. gr. reglugerðar um hámarksfjárhæð innheimtukostnaðar o.fl. nr. 37/2009. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr., 1. mgr. 130. gr., a- og c- liðum 1. mgr. og 2. mgr. 131. gr. V. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu Ellert Alexandersson, framkvæmdastjóri stefnda, Hjalti Már Bjarnason, fyrrverandi forstjóri Mest ehf., Kai Westphal, gæðastjóri Mest ehf., Jón Óskar Þórhallsson, fyrrverandi fjármálastjóri Mest ehf., Kári Steinar Lúthersson, fyrrverandi framkvæmdastjóri sölusviðs Mest ehf. og Pétur Guðmundsson, fyrrverandi stjórnarformaður Mest ehf. Í forflutningi við upphaf aðalmeðferðar málsins gerði lögmaður stefnda grein fyrir nýrri málsástæðu stefnda sem laut að því að skiptastjóri í búi stefnanda sæti í skilanefnd Glitnis og væri því vanhæfur til að fara með ákvörðun um riftun sem og málið sjálft sem forsvarsmaður stefnanda, einkum þar sem niðurstaða málsins varðaði hagsmuni sem skilanefndin færi með. Lögmaður stefnanda mótmælti hinni nýju málsástæðu sem of seint fram kominni og benti jafnframt á að skipastjóri í búi stefnanda ætti sæti í slitastjórn Glitnis auk þess sem krafa í þessu máli hefði verið flutt yfir í nýja bankann ásamt málefnum hins gjaldþrota félags í heild sinni. Gegn mótmælum stefnanda verður hin nýja málsástæða stefnda ekki tekin til greina, sbr. ákvæði 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Fyrir liggur að bú Tækja, tóla og byggingarvara ehf., sem áður hét Mest samsteypan ehf., var tekið til gjaldþrotaskipta 30. júlí 2008 en frestdagur við skiptin er 29. júlí sama ár. Samkvæmt gjaldþrotaskiptabeiðni stjórnar félagsins var umtalsvert tap á rekstri þess á fyrstu fjórum mánuðum ársins 2008 og eigið fé neikvætt um 1.548.155.427 krónur. Þá kom fram hjá þeim Hjalta Má Bjarnasyni, fyrrverandi forstjóra Mest ehf., Jóni Óskari Þórhallssyni, fyrrverandi fjármálastjóra Mest ehf., og Pétri Guðmundssyni, fyrrverandi stjórnarformanni Mest ehf., að undirbúningur endurskipulagningar fyrirtækisins hefði verið hafinn í byrjun árs 2008. Kvað Pétur endurskipulagninguna hafa átt að felast í hlutafjáraukningu og síðan, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, frekari lánafyrirgreiðslu. Þeir Hjalti Már og Jón Óskar kváðu félagið hafa verið fært um að greiða kröfu stefnda með peningum en það hefði þýtt að þá hefði ekki verið hægt að greiða einhverjum öðrum kröfuhöfum sínar kröfur, þ.e. að þá yrði að forgangsraða. Óumdeilt er að aðilar þessa máls höfðu átt viðskipti um langt skeið og keypti stefnandi af stefnda efni til steypuframleiðslu en stefndi tók út hjá stefnanda vörur og þjónustu sem hann gat notað í starfsemi sinni. Þá kom fram í framburði Ellerts Alexanderssonar, framkvæmdastjóra stefnda, hér fyrir dóminum að yfirleitt hefði verið skuldajafnað vegna viðskipta aðila í gegnum viðskiptamannareikning. Er óumdeilt að stefnandi stóð í skuld við stefnda í apríl 2008. Þann 10. apríl sama ár afsalaði JB byggingafélag ehf. tveimur íbúðum við Grandahvarf 3 í Kópavogi, fastanúmer 229-3999 og 229-4000, að umsömdu kaupverði samtals 83.600.000 krónur, til stefnanda og er óumdeilt og sýnt fram á með gögnum að þeim íbúðum afsalaði stefnandi síðan til stefnda á sama verði með afsölum dagsettum sama dag. Verður að miða dagsetningu umþrættrar greiðslu stefnanda til stefnda við það tímamark og er það í samræmi við það, sem fram kemur í stefnu, um að samkvæmt bókhaldi þrotabús stefnanda hafi krafa stefnda verið gerð upp 10. apríl 2008 með afsali framangreindra íbúða til stefnda. Ljóst er af gögnum og framburði þeirra Ellerts Alexanderssonar, framkvæmdastjóra stefnda, og Hjalta Más Bjarnasonar, fyrrverandi forstjóra stefnanda, fyrir dómi að það tíðkaðist ekki í viðskiptum aðila að greiða með íbúðum. Þá var ekki upphaflega samið um að greiðslur þeirra í milli væru í þessu formi. Jafnframt er komið fram að sala fasteigna var ekki hluti af daglegum rekstri stefnanda en stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir slíkri venju. Engin gögn styðja því þá fullyrðingu að íbúðirnar hafi verið venjulegur greiðslueyrir. Verður því að fallast á með stefnanda að framangreind greiðsla með afsali á áðurnefndum tveimur íbúðum hafi verið greiðsla til stefnda með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991 en fyrir liggur að greiðslan fór fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Í málinu liggja fyrir yfirlit um viðskipti aðila eftir afsal á framangreindum íbúðum frá stefnanda til stefnda. Af þeim má ráða að skuld stefnanda við stefnda vegna vöruúttekta á tímabilinu frá 10. apríl 2008 fram að gjaldþroti stefnanda hafi numið 99.509.054 krónum þegar tillit hefur verið tekið til þess, sem stefndi tók út af vörum hjá stefnanda. Hefur þeim útreikningi ekki verið haggað og þá hefur stefnandi ekki mótmælt honum með öðrum hætti en þeim, að kröfugerð stefnda í varakröfu sé óskiljanleg og vanreifuð. Það er því mat dómsins að miða þurfi við framlögð gögn að þessu leyti. Þegar litið er til þess að framangreind skuld stefnanda við stefnda nemur samkvæmt framlögðum gögnum hærri fjárhæð en stefnandi greiddi stefnda með framangreindum tveimur íbúðum, þykir ekki unnt að fallast á kröfu stefnanda um riftun enda væri það í andstöðu við þau meginsjónarmið, sem fram koma í ákvæðum 1. mgr. 142. gr. gjaldþrotaskiptalaga um að sá sem hefur hag að riftanlegri ráðstöfun skuli ekki greiða þrotabúinu hærri fjárhæð en sem nemur tjóni búsins. Verður stefndi því, þegar af þeirri ástæðu, sýknaður af öllum kröfum stefnanda og því óþarft að fjalla um málsástæður stefnanda sem byggja á ákvæðum 1. mgr. 141. gr. gjaldþrotalaga sem og aðrar málsástæður stefnda. Með vísan til niðurstöðu málsins og meginreglunnar í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Alexander Ólafsson ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, þrotabús Tækja, tóla og byggingarvara ehf. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 778/2015
Kynferðisbrot Skaðabætur Frávísunarkröfu hafnað
V var sakfelldur fyrir brot gegn 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa, í kjölfar þess að hann bauð A bílfar, ekið með hana á nánar tilgreint bílastæði og áreitt hana þar kynferðislega. Við ákvörðun refsingar V var litið til þess að hann hefði brotið freklega gegn ungri stúlku, sem hann hefði að fyrra bragði boðist til að aka heim, en í stað þess ekið með hana á afvikinn stað þar sem hann viðhafði þá háttsemi sem hann væri sakfelldur fyrir. Á hinn bóginn var litið til þess að V hafði ekki áður hlotið refsidóm og að óhæfilegur dráttur hafði orðið á útgáfu ákæru í málinu. Var refsing V ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var honum gert að greiða A 400.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 19. október 2015 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en tilvara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og einkaréttarkröfu vísaðfrá dómi.Brotaþoli, A, krefst þess aðallega að ákærða verði gert að greiða sér800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði, en til vara að ákvæðihéraðsdóms um einkaréttarkröfu sína verði staðfest.Kröfu sína um frávísun málsins frá héraðsdómi reisir ákærði á því „að viðfrumrannsókn og skýrslutöku af ákærða liggi ekki fyrir kæra, frásögn eðaskýrsla af brotaþola.“ Ákærði er sakaður um brot gegn 199. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 með síðari breytingum, sem fellur undir XXII. kaflalaganna um kynferðisbrot. Rannsókn á þeim brotum má hefja þótt ekki liggi fyrirkrafa brotaþola. Samkvæmt 2. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaskal lögregla hvenær sem þess er þörf hefja rannsókn út af vitneskju eða grunum að refsivert brot hafi verið framið hvort sem henni hafi borist kæra eðaekki. Aðkoma lögreglu á vettvangi er akstur ákærða var stöðvaður gaf fullttilefni til að hafin yrði rannsókn á ætluðu kynferðisbroti hans. Samkvæmt þvíog þar sem engir slíkir gallar voru á undirbúningi málshöfðunar eru ekki nokkurefni til að fallast á kröfu ákærða um frávísun málsins frá héraðsdómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans umsakfellingu ákærða. Við ákvörðun refsingar hans verður litið til þess að hannbraut freklega gegn ungri stúlku, sem hann hafði að fyrra bragði boðist til aðaka heim, en í stað þess ók hann með hana á afvikinn stað þar sem hann viðhafðiþá háttsemi sem hann hefur verið sakfelldur fyrir. Rannsókn lögreglu lauk ídesember 2013 og barst málið ríkissaksóknara í mars 2014, en ákæra var ekkigefin út fyrr en um ári síðar. Vegna þessa dráttar við meðferð málsins kemurekki til álita að þyngja refsingu ákærða. Þá hefur ákærði ekki áður hlotiðrefsidóm. Að þessu gættu er staðfest niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða. Þáverða ákvæði dómsins um einkaréttarkröfu og sakarkostnað staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðineru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Ákærði, Valdimar Garðar Guðmundsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins,samtals 773.506 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, KristjánsStefánssonar hæstaréttarlögmanns, 434.000 krónur, og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hæstaréttarlögmanns, 186.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 25. september 2015.IMál þetta, sem dómtekið var 8. septembersíðastliðinn, var höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 4. marssíðastliðinn, á hendur ValdimarGarðari Guðmundssyni, kennitala [...], Þórsgötu 23, Reykjavík, „fyrir kynferðislegaáreitni gegn A, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 6. október 2013, íkjölfar þess að ákærði bauð A bílfar við Laugaveg, í Reykjavík, áreitt hanakynferðislega í bifreið hans á meðan bílferðinni stóð. Ákærði ók með brotaþolaað heimili hans í Rauðagerði 59, Reykjavík, og þaðan að bílastæði Fiskikóngsinsvið Sogaveg, Reykjavík, þar sem ákærði kyssti A, káfaði á lærum hennar ogkynfærum utanklæða, káfaði á brjóstum hennar innanklæða og girti niður buxursínar, lét hana taka um getnaðarlim sinn og ýtti höfði hennar niður í átt aðgetnaðarlimi hans. Telst háttsemi ákærða varða við 199. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkröfur:Margrét Gunnlaugsdóttir hrl., gerir kröfufyrir hönd A, kt. [...], um greiðslu miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr.800.000, auk vaxta, skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá6. október 2013 og þar til mánuður er liðinn frá birtingardegi bótakröfuþessarar, en með dráttarvöxtum, skv. 9. gr. s.l. frá þeim degi tilgreiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnaðað mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, aðviðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Gerð er krafa um aðdráttarvextir leggist við höfuðstól miskabóta á 12 mánaða fresti í fyrsta sinn12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001.“ Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Hannkrefst þess aðallega að bótakröfunni verði vísað frá dómi en til vara að húnverði lækkuð. Þá er þess krafist að sakarkostnaður, þar með talinmálsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. IIMálavextir eru þeir að lögreglumenn stöðvuðubifreið ákærða snemma morguns 6. október 2013 í miðborg í Reykjavíkur.Brotaþoli var farþegi í bifreiðinni og sat í framsæti. Samkvæmt skýrslunni varákærði með óhnepptar buxur er hann steig út úr bifreiðinni og sást í bert hold,enda virtist svo sem hann væri ekki í nærbuxum. Hann var spurður um brotaþolameðan hann sat enn í bifreiðinni og kvað hann hana vera frænku sína er hannværi að aka heim. Brotaþoli var sjáanlega ölvuð og hafði verið að gráta. Ískýrslunni segir að hún hafi snúið sér að farþegahurðinni án þess að yrða álögreglumenn. Eftir að ákærði steig út úr bifreiðinni kvað hann brotaþola veravinkonu sína en þá kvaðst brotaþoli ekkert þekkja til ákærða og byrjaði afturað gráta. Ákærði hefði þá kallað hana „ástina sína“ og „elskuna sína“ en síðanvar hann færður í lögreglubifreið. Eftir það hefði brotaþoli sagt að hennihefði létt við að lögreglan kom. Segir í skýrslunni að hún hafi verið sjáanlegamjög hrædd. Brotaþoli skýrði lögreglu á vettvangi svofrá að hún hefði orðið viðskila við vinkonu sína og hitt ákærða á Laugaveginum.Hann hefði sagst vera leigubílstjóri og boðist til að skutla henni heim. Húnkvað hann hafa verið viðkunnanlegan og sagt að hún væri falleg. Eins hefði hannspurt hver væri uppáhaldsmatur hennar og er hún hefði svarað að það væri sláturhefði hann lagt bifreiðinni og sagt „þú getur borðað mitt slátur“. Kvaðst húnhafa skilið það svo að hún ætti að totta hann. Hún kvað hann hafa tekið íhnakka hennar og ýtt höfðinu í átt að kynfærum sínum. Einnig hefði hann tekiðum hönd hennar og sett hana á beran lim sinn. Þá hefði hann og snert á hennilærin innanverð og brjóstin innanklæða. Loks hefði hann farið tvisvar inn áhana og snert á henni kynfærin. Brotaþoli kvaðst ítrekað hafa sagt honum að húnvildi þetta ekki og að hún vildi fara heim. Þá sagði brotaþoli að ákærði hefðitalað við hana eins og hún væri unnusta hans og kallað hana elskuna sína ogástina sína. Ákærði var handtekinn og færður álögreglustöð. Þar var hann vistaður og tekin af honum skýrsla sama dag. Hannkannaðist við að hafa hitt brotaþola og ekið henni að bifreiðastæði sem nefnter í ákæru. Þar hefði hann byrjað að láta vel að henni en þegar hún hefði ekkiviljað það hefði hann hætt og ekið niður í bæ þar sem lögreglan hefði stöðvaðbifreiðina. Nánar spurður um viðskipti hans og brotaþola kvaðst ákærði hafaspurt hana hvort hann mætti snerta hana. Hann hefði spurt meðan þau hafi veriðað kyssast og þegar hún svaraði ekki hafi hann þreifað á lærum hennar, kysst áhenni brjóstin og þreifað á kynfærum hennar yfir nærbuxunum. Á þessum tíma hafihann verið búinn að hneppa frá sér og losa um beltið á buxum sínum. Hann hafitekið liminn út, en hann hafi verið með fullri reisn, og leitt hönd brotaþolaað honum eins og hann orðaði það. Í næsta kafla verður rakinn framburður ákærðavið aðalmeðferð og þykir þar af leiðandi ekki ástæða til að rekja nánar efnilögregluyfirheyrslunnar.Meðal gagna málsins er vottorð sálfræðingsum brotaþola. Í því segir að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri misnotkun oghafi það markað hana mikið. Hún sé með áfallastreituröskun, kvíða og eigierfitt með svefn. Þá sé sjálfsmat hennar neikvætt, hún sé uppfull af skömm ogtelji sig einskis virði. Hún sé óörugg í samskiptum við fólk og eigi erfitt meðað treysta því. Þess vegna hafi hún dregið sig inn í skel sem erfitt sé að náhenni úr og hún sé uppfull af einmanaleika. Loks er þess getið að eftir áfalliðhafi hún glímt við þunglyndi.IIIVið aðalmeðferð bar ákærði að hann hefðihitt brotaþola umrædda nótt á Laugaveginum og hefði hún verið kjökrandi. Hannkvaðst hafa snúið sér að henni og boðist til að hjálpa henni. Hún hefði sagtsér að hún hefði lent í veseni með strák fyrr um kvöldið og nú vildi hún barafara heim. Ákærði kvaðst hafa boðist til að skutla henni heim, en hann hefðiekki sagst vera leigubílstjóri. Þau hefðu nú gengið að bifreið hans er var hjáHafnarhúsinu og rætt saman á leiðinni. Er þangað kom hefðu þau kyssts áður enþau settust inn í bifreiðina. Ákærði kvaðst svo hafa ekið af stað og hefðu þauverið að spjalla saman. Hann kvaðst hafa verið orðinn hrifinn af brotaþola ogkvaðst hann ekki hafa gætt þess að fara nægilega hægt í hlutina eins og hannorðaði það. Hann kvaðst nú hafa ekið að heimili sínu og viljað fá hana með sérinn en það hefði hún ekki viljað. Þá hefði hann ekið til baka og á leiðinnihefðu þau haldið áfram að spjalla saman og hefði hann meðal annars spurt hanahver væri uppáhaldsmatur hennar og hefði hún svarað að það væri slátur. Hannhefði túlkað þetta sem svo að hún vildi kela við hann og því hefði hann lagt ábifreiðastæðinu sem nefnt er í ákæru. Þar hefðu þau farið að kela en hannkvaðst hafa fundið að hún væri eins og hikandi en hann hefði leitt hana til síneins og hann orðaði það. Ákærði tók fram að hann hefði ekki ýtt á brotaþola ogekki beitt hana þvingun á nokkurn hátt. Hann hefði fengið á tilfinninguna aðbrotaþoli væri kynferðislega virk og vildi kynnast honum betur, enda hefði húnengu mótmælt. Hann hefði hins vegar komist að því að hún vildi ekki þessi atlothans og því ákveðið að skutla henni heim, en hún hefði sagst eiga heima í [...].Hann hefði svo ekið um þar til lögreglan stöðvaði aksturinn við Alþingishúsið.Þá hefði brotaþoli verið orðin mjög þreytt og alveg búin á því eins og hannorðaði það, en það hefði ekki tengst því að hann hefði brotið gegn henni. Ákærði var nú nánar spurður um hvað hefðigerst á bifreiðastæðinu. Hann kvaðst hafa haldið að hún væri í leikjum við sigþegar hún svaraði því til hver væri uppáhaldsmatur hennar. Kvaðst hann hafaskilið þetta þannig að hana langaði í slátur og taldi hann hana eiga við limhans. Hún myndi vilja sýna honum hvað hún kynni. Þau hefðu byrjað að kyssast ogþá hefði sér risið hold. Hann hefði svo viljað sýna henni liminn á sér og hefðihún ekki hryllt sig við því heldur hefði hún bara horft á sig. Ákærði kvaðst núhafa tekið um hönd brotaþola og fært hana utan um liminn á sér og hefðibrotaþoli ekki streist á móti. Í framhaldinu kvaðst ákærði hafa haldið að húnvildi eitthvað meira og tekið utan um öxl hennar án þess að hún sýndi mótþróa.Hann kvaðst hafa beint líkama brotaþola að lim sínum og hefði þá höfuðið stefntað limnum. Áður en þetta gerðist kvaðst ákærði hafa strokið læri brotaþola,kynfæri hennar utan klæða, það er utan á nærbuxum, og brjóstum innanklæða. Þákvaðst hann og hafa losað um buxurnar á sér. Meðan á ökuferðinni stóð kvaðstákærði hugsanlega hafa tekið vinalega um læri brotaþola en neitaði að hafa sýnthenni kynferðislega áreitni meðan á ökuferðinni stóð. Ákærði kvað það vel getaverið að hann hafi spurt brotaþola á bifreiðastæðinu hvort hann mætti snertahana og hefði hún jánkað því, að öðrum kosti hefði hann ekki snert hana. Hannkvað brotaþola ekki hafa verið mótfallna því sem hann hafi verið að gera, enhann hefði hætt strax og honum varð ljóst að hún vildi þetta ekki. Hann kvaðþau hafa verið um einn og hálfan til tvo tíma í bifreiðinni.Brotaþoli bar að hún hefði orðið viðskilavið vinkonu sína umrædda nótt og auk þess hefði síminn hennar verið óvirkur.Hún kvaðst hafa verið að leita að leigubifreið til að aka sér heim þegar ákærðihefði komið að sér á Laugaveginum og sagst geta ekið henni heim þar eð hannværi leigubifreiðastjóri. Hún kvaðst hafa farið með honum að bifreið hans, oggeti vel verið að hún hafi verið við Hafnarhúsið, og sagt honum að aka sérheim. Fljótlega hafi svo runnið upp fyrir henni að hann var ekkileigubifreiðastjóri. Ákærði hefði nú farið að aka um með hana og sagt hlutieins og „að örlögin hefðu leitt þau saman“. Þá hefði hann og farið að snertahana og kyssa. Meðan á því stóð hefði hann stöðvað bifreiðina. Hún kvaðst hafasagt að hún vildi þetta ekki en hann haldið áfram. Ákærði hefði stansað fyrirutan hús og sagst eiga þar heima. Vildi hann að hún kæmi með sér inn en húnkvaðst ekki hafa viljað það, hún vildi bara fara heim. Hann hefði haldið áframað suða í henni, kyssa hana og snerta. Hún kvaðst hafa verið alveg stjörf ogekki vitað hvað hún ætti að gera en hann hefði ekið áfram, allt þar tillögreglan stöðvaði aksturinn. Brotaþoli var spurð nánar um samskiptihennar við ákærða. Hún kvað ákærða hafa kysst sig blautum kossum sem hún hafiekki svarað heldur verið alveg stjörf. Hún hefði margoft sagt ákærða að húnvildi fara heim. Brotaþoli kvaðst muna óljóst hvar og hvernig ákærði hefðisnert hana en hann hefði káfað á lærum hennar og kynfærum. Eins hefði hannkáfað á brjóstum hennar en ekki mundi hún hvort það hefði verið innan- eðautanklæða. Þetta hefði gerst þegar bifreiðin var kyrrstæð, en ákærði hefðistansað aksturinn oftar en einu sinni. Hún kvaðst ekki hafa þekkt borgina vel áþessum tíma og ekki vita hvar bifreiðastæðið væri sem ákærði hefði stöðvað á.Brotaþoli kvað ákærða hafa viljað að hún fróaði honum og haldið hendi hennar áþann hátt. Eins hefði hann tekið um höfuð hennar og viljað að hún veitti honummunnmök en hún hefði getað komið í veg fyrir það. Áður hefði ákærði gyrt niðurum sig og verið þá með liminn nakinn. Þegar hér var komið sögu kvaðst brotaþolihafa verið grátandi og ítrekað að hún vildi fara heim en hann svarað því til aðþetta væru örlögin, þeim væri ætlað að vera saman. Brotaþoli kvaðst hafa verið lítillega ölvuðþessa nótt en ekki geta sagt til um ölvunarástand ákærða. Hún kvað þetta hafahaft áhrif á sig, hún eigi erfitt með að treysta fólki og eins fái húninnilokunarkennd. Hún hafi gengið til sálfræðings vegna þessa. Hún kvaðst hafagengið til sálfræðings áður vegna þunglyndis. Móðirbrotaþola bar að hún hefði reynt að ná símasambandi við dóttur sína þessa nótten ekki tekist. Um klukkan átta um morguninn hefði brotaþoli hringt hágrátandiog sagt að maður hefði reynt að misnota sig. Brotaþoli sagði að hún hefði veriðað leita að leigubifreið er maður hefði komið og sagst vera með leigubifreið oghefði hún farið með honum. Fljótlega hefði maðurinn farið að áreita hana ogsagt að þeim hefði verið ætlað að hittast. Hann hefði viljað fá hana með sérinn í hús en hún hefði bara sagt að hún vildi fara heim. Þá sagði hún einnig aðmaðurinn hefði káfað á henni og látið hana káfa á sér. Brotaþoli hefði ekkiviljað fara á sjúkrahús heldur viljað fara að sofa og helst gleyma þessu.Skömmu síðar hefði svo verið tekin ákvörðun um að kæra. Eftir þetta hefðibrotaþola liðið illa og meðal annars ekki þorað að svara í síma ef um ókunnugtnúmer væri að ræða. Þá kvað hún hana vera orðna miklu kvíðnari, en hún hafiverið með kvíða áður. Þá sé hún hrædd og vilji lítið um þetta ræða. Vinkona brotaþola, sem hafði verið með henniþessa nótt, bar að þær hefðu farið saman að skemmta sér, en síðan orðiðviðskila. Brotaþoli hafi verið undir áhrifum áfengis en ekki ofurölvi. Daginneftir hefði brotaþoli komið til sín og greinilega liðið mjög illa. Hún hefðibrotnað saman og sagt sér að hún hefði hitt mann er hefði sagst veraleigubifreiðastjóri og gæti ekið henni heim. Brotaþoli hefði þegið það en áleiðinni hefði maðurinn sagt að þau væru sálufélagar og þeim væri ætlað að verasaman. Maðurinn hefði hneppt frá sér buxunum, reynt að kyssa hana og reynt aðþvinga hana til munnmaka. Þetta hefði endað með því að lögreglan hefði stöðvaðbifreiðina og hefði hún þá verið orðin stjörf af hræðslu og ekki getað sagtlögreglumönnum frá hvað hefði gerst fyrr en þeir höfðu handtekið ákærða. Lögregluvarðstjóri, er handtók ákærða ogritar frumskýrslu málsins, staðfesti hana. Hann kvað bifreið ákærða hafa veriðstöðvaða í venjubundnu eftirliti og hafi hann strax verið grunaður um að veraað aka undir áhrifum. Kona hafi verið farþegi og hafi verið eins og hún hefðiekki viljað ræða við lögreglumenn heldur snúið sér að hurðinni sín megin íbifreiðinni. Varðstjórinn kvað ákærða ekki hafa verið fullgyrtan og hafi sést íhold í gegnum buxnaklauf. Hann hafi verið spurður hver væri með honum og hafihann svarað að það væri frænka sín og síðan hafi hann farið út úr bifreiðinni.Í því hefði konan farið út úr bifreiðinni og beðið um að ákærða yrði haldið frásér enda þekkti hún hann ekki neitt. Þá hefði ákærði haldið því fram að húnværi kærasta sín og kallað hana elskuna sína og ástina sína. Síðar hefði komiðfram að hann hefði verið að áreita hana og hún væri nauðug í bifreið ákærða. Lögreglukona, er vann að málinu meðvarðstjóranum, kvaðst hafa rætt við brotaþola eftir að lögreglumenn stöðvuðuför ákærða. Hún bar að stúlka hefði setið í framsæti bifreiðar ákærða og hefðihún virst vera í miklu uppnámi. Þá vakti það einnig athygli að ákærði gat ekkigert grein fyrir hver hún væri, ýmist sagt hana systur sína eða frænku. Húnkvað brotaþola hafa verið grátandi og „inni í sér“. Hún hefði helst viljað faraheim en verið flutt á lögreglustöð þar sem rætt hafi verið við hana. Sagabrotaþola var að hún hefði verið að skemmta sér með vinkonum sínum en orðiðviðskila við þær og þá hitt ákærða er hefði boðið henni far heim þar eð hannværi leigubifreiðastjóri. Hann hefði sagt henni að örlögin hefðu leitt þausaman og hún væri falleg. Þá hefði hann áreitt hana kynferðislega, snert áhenni brjóstin og sett hendi sína á kynfæri hennar. Eins hefði hann farið inn áhana en ekki sett fingur í leggöng hennar. Þá hefði hann strokið henni um lærininnanverð. Meðan brotaþoli var að segja frá þessu hafi hún grátið og sagstvilja fara heim. Rannsóknarlögreglumaður, sem ræddi viðbrotaþola á lögreglustöð, bar að brotaþoli hafi verið í uppnámi og hún hafigrátið þegar hún var að segja frá því sem gerðist. Brotaþoli kvaðst hafa orðiðviðskila við vinkonu sína og hitt ákærða í framhaldinu er hafði sagst veraleigubifreiðastjóri. Hann hefði ætlað að aka henni heim en hann hefði talað viðhana eins og þau væru par og einnig hefði hún skýrt frá því að hann hefði káfaðá kynfærum hennar. Sálfræðingur, sem brotaþoli hefur gengið tilog ritar framangreint vottorð, staðfesti það. Sálfræðingurinn kvað brotaþolahafa verið veika fyrir vegna atvika á fyrri skeiðum lífs hennar, en slíkumeinstaklingum sé einmitt hætt við að verða fórnarlömb ofbeldismanna. Brotaþolihafi verið mjög óttaslegin og hafi átt erfitt með að skýra frá því sem hafðigerst. Hún hafi verið haldin miklum kvíða og átt erfitt með að fara út á meðalfólks vegna mikillar skammar sem hún hefði upplifað. IVÁður en aðalmeðferðhófst krafðist ákærði þess að ákærunni yrði vísað frá dómi vegna þess aðrannsókn málsins væri ábótavant. Nánar tiltekið kvað hann lögreglu hafa tekiðmálið til rannsóknar á „grundvelli hugboðs án þess að fyrir lægi kæra, skýrslaeða frásögn ætlaðs brotaþola.“ Málið var flutt um þessa kröfu og síðan varhenni hafnað eftir að dómsformaður hafði gert munnlega grein fyrir röksemdumdómsins með vísun til 3. mgr. 181. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 25. gr. laga nr.78/2015. Röksemdir dómsins byggðu á 52. gr. nefndra laga, einkum 2. mgr.hennar.Ákærða er í fyrstalagi gefið að sök að hafa áreitt brotaþola kynferðislega meðan á bílferðinnistóð. Því er ekki lýst nánar í hverju áreitnin á að hafa falist eins og gert ervarðandi ætlaða áreitni hans á bílastæðinu. Í c-lið 1. mgr. 152. gr.sakamálalaga segir að í ákæru skuli meðal annars greina hver sú háttsemi sé semákært er út af. Með því að ekki er lýst í ákærunni hvernig ákærði á að hafaáreitt brotaþola meðan á bílferðinni stóð, fullnægir ákæran að þessu leyti ekkiáskilnaði nefnds ákvæðis. Það er því óhjákvæmilegt að vísa þessu atriðiákærunnar frá dómi.Eins og rakið var íkaflanum hér að framan ber ákærða og brotaþola í aðalatriðum saman um hvaðgerðist í samskiptum þeirra þessa nótt, þar á meðal að ákærði hafi ætlað að akabrotaþola heim til hennar. Einnig ber þeim saman um að ákærði hafi viljað fábrotaþola með sér inn á heimili sitt en það hafi hún ekki viljað. Þá hefurákærði viðurkennt að hafa haft í frammi þær athafnir gagnvart brotaþola ábílastæðinu sem hann er ákærður fyrir. Af framburði ákærða má ljóst vera aðhann var að „reyna við“ brotaþola kynferðislega, en hann kvaðst ekki hafa fariðnægilega hægt í hlutina eins og hann orðaði það. Brotaþoli hefur á hinn bóginnstaðfastlega borið, allt frá því lögreglan hafði afskipti af henni og ákærða,að hún hafi aðeins viljað að ákærði æki sér heim eins og rakið var. Hún hefðiekki viljað áleitni hans og margsagt honum að hún vildi bara fara heim. Það er niðurstaðadómsins að brotaþoli sé trúverðug í framburði sínum fyrir dómi. Framburðurhennar styðst við framburð vitna, lögreglumanna á vettvangi og lögreglustöð,móður hennar og vinkonu, auk sálfræðings, en framburður allra þessara vitna varrakinn í kaflanum hér að framan. Þá styðst framburður hennar og við framburðákærða að hluta til eins og rakið var. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsinsað ákærða hefði ekki átt að geta dulist að brotaþoli var mótfallin því að hafavið hann kynferðisleg samskipti. Þetta átti honum að verða ljóst eigi síðar enþegar hún vildi ekki fara með honum inn á heimili hans. Engu að síður ók hannað nefndu bílastæði og áreitti brotaþola þar eins og rakið var. Með þessugerðist hann sekur um kynferðislega áreitni gagnvart brotaþola og braut þar meðgegn henni eins og honum er gefið að sök í ákæru. Brot ákærða er rétt fært tilrefsiákvæðis í ákærunni.Ákærði hefur ekkiáður gerst sekur um hegningarlagabrot og er refsing hans hæfilega ákveðin 3mánaða fangelsi sem bundin skal skilorði eins og í dómsorði segir. Með framferði sínuolli ákærði brotaþola miska sem hún á rétt á að fá bættan. Bætur til hennar eruhæfilega ákveðnar 400.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Þaðathugast að ekki verður séð að ákærða hafi verið birt bótakrafan fyrr en viðþingfestingu og miðast upphafsdagur dráttarvaxta við það er 30 dagar voruliðnir frá þeim degi.Loks verður ákærðidæmdur til að greiða sakarkostnað, það er ferðakostnað brotaþola og móðurhennar vegna aðalmeðferðar, málsvarnarlaun verjanda síns og þóknunréttargæslumanns brotaþola, hvort tveggja að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóminn kváðu upphéraðsdómararnir Arngrímur Ísberg, dómsformaður, og Kjartan BjarniBjörgvinsson, og Ingiríður Lúðvíksdóttir settur héraðsdómari.D ó m s o r ð : Framangreinduákæruatriði er vísað frá dómi. Ákærði,Valdimar Garðar Guðmundsson, sæti fangelsi í 3 mánuði, en fresta skal fullnusturefsingarinnar og falli hún niður að liðnum 2 árum frá deginum í dag að telja,haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærðigreiði A 400.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá6. október 2013 til 26. apríl 2015 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærðigreiði 105.560 krónur í sakarkostnað, málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Kristjáns Stefánssonar hrl., 613.800 krónur og þóknun réttargæslumannsbrotaþola, Margrétar Gunnlaugsdóttur hrl., 347.820 krónur.
Mál nr. 49/2017
Fasteignakaup Galli Skipting sakarefnis Kröfugerð Skaðabætur
Ö, R og V höfðuðu mál á hendur E og kröfðust aðallega riftunar á kaupsamningi þeirra um tiltekna fasteign, en til vara skaðabóta að tilgreindri fjárhæð vegna galla á eigninni. Í héraði var sakarefni málsins skipt og fyrst dæmt um riftunarkröfu Ö, R og V og viðurkenningu á skaðabótaskyldu E án fjárkröfu. Héraðsdómur taldi að skilyrði riftunar væru ekki uppfyllt og að Ö, R og V hefðu sakir tómlætis glatað rétti til að bera fyrir sig galla á eigninni. Var E því sýknaður af kröfum þeirra. Fyrir Hæstarétti féllu Ö, R og V frá riftunarkröfu sinni en kröfðust viðurkenningar á bótaskyldu E vegna „leyndra galla“ á eigninni. Hæstiréttur tók fram að leggja yrði þann skilning í kröfugerð Ö, R og V að hún væri í raun sú sama og þau hefðu haft uppi í héraði og lyti að viðurkenningu á skaðabótaskyldu E vegna galla á fasteigninni, sem rekja mætti til skemmda á þaki og sigs á gólfplötu. Samkvæmt matsgerð þeirri sem Ö, R og V höfðu stutt varakröfu sína um skaðabætur við, hefði fjárhæð hennar hins vegar aðeins tekið til kostnaðar af því að bæta úr galla vegna sigs hússins. Hefði því aldrei verið gerð krafa um skaðabætur vegna galla á þaki þess. Gætu Ö, R og V þegar af þeirri ástæðu ekki komið slíkri kröfu að í málinu þótt hún tæki aðeins til viðurkenningar á skaðabótaskyldu E en ekki greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í bætur. Að því gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms var hann staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Valtýr Sigurðsson fyrrverandiríkissaksóknari.Áfrýjendur skutu málinu tilHæstaréttar 25. janúar 2017. Þau krefjast „viðurkenningar á bótaskyldu seljandasbr. kaupsamningur dags. 24. október, 2011 vegna leyndra galla á fasteigninniGoðatún 32 í Garðabæ“. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdómsog málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og fram kemur í hinum áfrýjaðadómi gerðu áfrýjendur aðallega þá kröfu í héraðsdómsstefnu að rift yrðikaupsamningi þeirra við stefnda frá 24. október 2011 um fasteignina Goðatún 32 íGarðabæ og hann dæmdur til að endurgreiða þeim kaupverð hennar, 37.000.000krónur, með nánar tilgreindum vöxtum frá 20. apríl 2015 til greiðsludags. Tilvara kröfðust áfrýjendur þess að stefnda yrði gert að greiða þeim 25.715.400krónur með vöxtum eins og að framan greinir. Sú krafa, sem var studd viðmatsgerð dómkvaddra manna frá 20. apríl 2015, var um skaðabætur vegna ætlaðragalla á fasteigninni. Í þinghaldi í héraði 11. maí 2016 var fært í þingbók aðdómari hafi ákveðið samkvæmt beiðni stefnda að skipta sakarefni í málinu þannigað fyrst yrði „fjallað um ætlaðan rétt stefnenda til riftunar á kaupsamningi24. október 2011 um eignina Goðatún 32 og endurgreiðslu kaupverðs, eðaskaðabótaskyldu stefnda á tjóni af völdum galla á þaki og sigs á gólfplötu.“ Íhinum áfrýjaða dómi var leyst úr kröfum áfrýjenda þessu til samræmis og stefndisýknaður. Fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendurfallið frá aðalkröfu sinni um riftun kaupa og endurgreiðslu og stendur þvíeftir varakrafa þeirra að teknu tilliti til skiptingar sakarefnisins. Dómkrafaáfrýjenda fyrir Hæstarétti er víðtækari en varakrafa þeirra var í héraði, en aðauki er krafa um viðurkenningu á skaðabótaskyldu „vegna leyndra galla“ ánnánari tilgreiningar svo óákveðin að dómur yrði ekki felldur á hana. Verður aðþessu virtu að leggja þann skilning í kröfu áfrýjenda hér fyrir dómi að hún séí raun sú sama og höfð var uppi í héraði og lúti að því að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda vegna galla á húsinu að Goðatúni 32, sem raktir verðiannars vegar til skemmda á þaki og hins vegar til sigs á gólfplötu.IIÁfrýjendur öfluðu fyrrnefndrar matsgerðaráður en mál þetta var höfðað. Í beiðni þeirra 8. október 2014 um dómkvaðningumatsmanna voru matsþolar sagðir vera Garðabær og stefndi, en tilefni hennar varlýst á þann veg að áfrýjendur teldu að „sig á íbúðarhúsnæði þeirra, Goðatúni32, sé vegna vegaframkvæmda og lagningar holræsis sem fram fóru árið 2008“ ogað „Garðabær beri ábyrgð á þeirri framkvæmd og að skemmdir á veggjum og gólfi áíbúðarhúsnæði þeirra sem komið hafa fram vegna sigs á húsi megi rekja beint tilþeirra vegaframkvæmda og lagningar holræsis“. Þá sagði að stefnda væri „einniggert að þola mat“ sökum þess að áfrýjendur teldu „að skemmdir á fasteign veragalla í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup.“ Í beiðninni vorutilgreind í átta liðum þau atriði, sem leitað var matsgerðar um, og sneru þau öllað sigi á húsinu, þar á meðal hvort húsið væri ónýtt af þessum sökum og hverkostnaður yrði af framkvæmdum til að bæta úr þessum annmarka á því. Til þessara atriða var tekin afstaða ímatsgerðinni 20. apríl 2015 og meðal annars komist að þeirri niðurstöðu að„húsið í sjálfu sér sé ekki ónýtt, þ.e.a.s. kostnaður við lagfæringar er minnien kostnaður við nýbyggingu“, en heildarkostnaður af úrbótum var talinn nema25.715.400 krónum. Þess er að geta að í matsgerðinni var lýst staðháttum ávettvangi með tilliti til skoðunar matsmanna 15. janúar 2015 og sagði í þvísambandi meðal annars: „Við skoðun á þaki hússins kom í ljós að burðarvirkiþess er mikið skemmt af fúa og myglu. Fyrir miðju húsi er burðarvirki þaksinsnánast fallið saman og niður vegna fúa.“ Um þetta var ekkert fjallað frekar í matsgerðinniog náði mat á kostnaði af úrbótum á húsinu ekki til þessa atriðis. Þá er þesseinnig að geta að skömmu eftir að matsmenn voru dómkvaddir gekk í Hæstaréttidómur 27. nóvember 2014 í máli nr. 93/2014, þar sem Garðabær var sýknaður afkröfu eiganda annarrar fasteignar við Goðatún um skaðabætur vegna skemmda áhúsi af völdum sigs, sem haldið var fram að rekja mætti að hluta til þeirraframkvæmda sem greint var frá í matsbeiðni áfrýjenda. Af þessu tilefni vartekið fram í matsgerðinni að á matsfundi 8. janúar 2015 hafi áfrýjendur lýstyfir að nú væri lögð „meiri áhersla á ábyrgð fyrri eiganda“.Í héraðsdómsstefnu var aðalkrafaáfrýjenda, sem þar kom fram um riftun á kaupunum, reist á því að meðmatsgerðinni 20. apríl 2015 hafi verið leiddir í ljós verulegir gallar á húsinuað Goðatúni 32, sem einkum tengdust sigi á því en einnig að þak væri „í slæmuásigkomulagi og burðarvirki þess mikið skemmt af fúa og myglu“. Mætti ætla aðstefnda hafi verið kunnugt um ástand þaksins, enda hafi hann klætt þakkant ámeðan hann átti fasteignina, en við skoðun hennar fyrir kaupin hafi hann aðauki tjáð áfrýjendum að „þakið væri nýuppgert“. Meðal annars með þessu hafistefndi vanrækt að veita mikilvægar upplýsingar og gefið jafnframt rangarupplýsingar um ástand hússins, sbr. 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002. Írökstuðningi fyrir varakröfu áfrýjenda um skaðabætur voru þessi sömu atriðiítrekuð, en jafnframt lögð áhersla á galla, sem raktir yrðu til sigs á húsinu.Þrátt fyrir framangreindanmálatilbúnað í héraðsdómsstefnu verður að gæta að því að varakrafa áfrýjendavar um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 25.715.400 krónur og var vísað um hana tilmatsgerðarinnar. Fjárhæð þessi tók samkvæmt matsgerðinni eingöngu til kostnaðaraf því að bæta úr galla vegna sigs á húsinu að Goðatúni 32. Í málinu hefur þannigaldrei verið gerð krafa um skaðabætur vegna galla á þaki hússins og getur í þvísambandi engu breytt misvísandi orðalag að því er þetta varðar í fyrrgreindribókun í þingbók 11. maí 2016 um skiptingu sakarefnis. Þegar af þessari ástæðugeta áfrýjendur ekki komið slíkri kröfu að í málinu þótt hún taki aðeins til viðurkenningará skaðabótaskyldu stefnda en ekki greiðslu tiltekinnar fjárhæðar í bætur. Afþessum sökum getur heldur engu breytt fyrir niðurstöðu málsins matsgerð dómkvaddsmanns 18. apríl 2017 um kostnað af úrbótum á ætluðum göllum á þaki hússins, semáfrýjendur lögðu fyrir Hæstarétt 9. maí sama ár, degi áður en frestur tilgagnaöflunar hér fyrir dómi var á enda.Að gættu því, sem að framan segir,verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans.Áfrýjendum verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, Össur Pétur Valdimarsson,Redy Svandís Valdimarsson og Valdimar Ísak Össurarson, greiði óskipt stefnda,Elíasi Abdelali Eliamouni, 1.200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. október 2016.Mál þetta, semdómtekið var 29. september síðastliðinn, var höfðað 26. febrúar 2016 af ÖssuriPétri Valdimarssyni, Redy Svandísi Valdimarsson og Valdimar Ísak Össurarsyni,Goðatúni 32, Garðabæ, á hendur Elíasi Abdelali Eliamouni, Köldukinn 23,Hafnarfirði. Stefnendurkrefjast þess aðallega að kaupsamningi 24. október 2011 um fasteignina Goðatún32 í Garðabæ, fastanúmer 207-0249, verði rift og stefnda gert að endurgreiðastefnendum 37.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 20. apríl 2015 til 20. maí 2015, en dráttarvöxtumsamkvæmt 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjaststefnendur þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda á tjóni vegna gallaá þaki fasteignarinnar og sigs á gólfplötu. Í báðum tilvikum krefjaststefnendur málskostnaðar. Stefndi krefstsýknu og málskostnaðar. Í upphafi gerðustefnendur þá kröfu aðallega að kaupsamningi um fasteignina yrði rift og aðstefnda yrði gert að endurgreiða stefnendum 37.000.000 króna, auk vaxta, en tilvara að stefndi yrði dæmdur til að greiða þeim óskipt 25.715.400 krónur ískaðabætur, auk vaxta. Við meðferð málsins kom fram krafa af hálfu stefnda umað sakarefni málsins yrði skipt upp þannig að fyrst yrði fjallað um réttstefnenda til riftunar og endurgreiðslu eða skaðabóta en síðar, eftir atvikum,fjallað um gagnkröfu stefnda um lækkun á endurgreiðslukröfu stefnenda vegnaleigugreiðslna eða fjárhæð skaðabóta. Sætti það ekki mótmælum af hálfustefnenda. Með ákvörðun dómara 11. maí síðastliðinn var sakarefni málsins skiptmeð framangreindum hætti með vísan til 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Í þessum þætti málsins reynir því einvörðungu á rétt stefnenda tilriftunar á kaupsamningi aðila um fasteignina, og endurgreiðslu á kaupverðinu,og kröfu um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda. I Með kaupsamningi 24. október 2011keyptu stefnendur af stefnda íbúðarhúsið að Goðatúni 32 í Garðabæ. Um er aðræða einbýlishús, byggt árið 1955. Umsamið kaupverð var 37.000.000 krónur ogvar lokagreiðsla innt af hendi 16. maí 2012 og afsal gefið út sama dag.Stefnendur telja húsið haldið göllum þar sem gólfplata þess sé sigin auk þesssem burðarvirki þaks sé mikið skemmt af fúa og myglu. Í stefnu kemur fram aðíbúðarhúsið að Goðatúni 32 standi í mýrlendi á svokölluðum Silfurtúnsreit íGarðabæ. Eftir að byggð hafi farið að þéttast á svæðinu á sjöunda áratug síðustu aldar hafi farið aðbera á sigi og skekkju í húsum. Á árinu 2008 hafi Garðabær ráðist íumfangsmiklar jarðvegsframkvæmdir og hafi margir íbúar í hverfinu í kjölfariðorðið varir við sig á fasteignum sínum. Telja stefnendur það einnig hafa áttvið um stefnda sem hafi ákveðið að flota gólf í eigninni eftir framkvæmdirnar.Í söluyfirliti hafi fasteigninni verið lýst sem vel skipulögðu og mikiðendurnýjuðu einbýlishúsi á einni hæð. Hafi stefnendum ennfremur verið tjáð aðþak hússins væri nýuppgert og hafi það litið vel út við skoðun enda þakkanturnýlega verið klæddur. Hafi stefnendur ekki tekið eftir göllum á eigninni viðskoðun og ekki verið vakin athygli þeirra á göllum við skoðun eða viðsölumeðferðina. Stefnendur fengufasteignina afhenta 1. desember 2011 og fluttu í húsnæðið í kjölfarið. Meðtölvubréfum stefnanda Össurar til Ingólfs Geirs Gissurarsonar fasteignasala,sem umsjón hafði með sölunni, á tímabilinu 20. mars til 16. maí 2012, kvörtuðustefnendur yfir ýmsum göllum á eigninni. Fyrir liggur að stefndi kom ítrekað ífasteignina fyrsta árið eftir afhendingu, og eftir atvikum iðnaðarmenn á hansvegum, til að lagfæra það sem stefnendur höfðu við fasteignina að athuga. Áþetta við um lagfæringar sem gera þurfti á rafmagni, aðgangi að hitavatnsgrindá baðherbergi, hurðum sem voru skakkar í hurðarkarmi, flísum og niðurfalsröri.Í tölvubréfum til fasteignasalans 6., 8. og 9. maí 2012 lýstu stefnendur yfirgalla á þaki en þá höfðu þau orðið vör við að spýtur í þaki væru fúnar og aðþakið gæfi eftir þegar gengið væri á því. Í síðastgreinda bréfi, sem má ráða aðhafi verið sent í kjölfar samskipta stefnanda Össurar við fasteignasalann,kemur fram að stefnendur væru sátt ef stefndi gæfi 300.000 krónur í afslátt „ísárabætur og vegna óþæginda út af fyrirsjáanlegum viðgerðum á þaki“. Komiðhefur fram að á árinu 2013 fengu stefnendur trésmiði til að skoða þakið. Íágúst 2013 áttu stefnendur vegna þessa á ný í samskiptum við fasteignasalannvegna ástands á þakinu og áætlaðan kostnað við lagfæringar sem þau töldu þánema 800.000 krónum fyrir utan vinnu. Gaf hann stefnendum þau svör að ekkertværi fyrir þau að gera að svo komnu. Í aðilaskýrslu stefnanda Össurar fyrirdómi kom fram að ekki hafi verið haft samband við stefnda af þessu tilefni eðagerðar kröfur á hendur honum. Fyrir liggur aðvið flutninga í desember 2011 hafi stefnendur orðið vör við lægðir í parketi ístofu. Í aðilaskýrslu stefnanda Redy fyrir dóminum kom fram að farið hafi aðbera meira á halla á gólfi hússins í desember 2013. Þá kvaðst stefnandi Össurekki minnast þess að stefnda hafi verið tilkynnt um gólfsig í eigninni en þóhafi honum verið sagt munnlega að það væri ekki í lagi með gólfið. Í stefnukemur fram að stefnendur hafi talið að hallann á gólfinu mætti mögulega rekjatil áðurgreindra jarðvegsframkvæmda við Silfurtún og þar sem eigendur Goðatúns34 hefðu þá borið ágreining við Garðabæ undir dóm hafi þau talið rétt að bíðaeftir niðurstöðu í því máli. Með dómi Hæstaréttar Íslands 27. nóvember 2014 ímáli nr. 93/2014 hafi legið fyrir að Garðabær bæri ekki ábyrgð á göllunum. Með beiðni tilhéraðsdóms 8. október 2014 óskuðu stefnendur eftir dóm-kvaðningu matsmanna íþví skyni að láta meta tjón vegna sigs á húsinu, en auk stefnda var Garðabærmatsþoli. Í fyrsta lagi tók matsbeiðnin til þess að metið yrði hvort hallarværu á flötum hússins, þar með talið á gólfum og þaki, og þá hvort sá halliteldist eðlilegt frávik frá láréttu plani samkvæmt almennum reglum og viðmiðum.Í annarri og þriðju matsspurningu var þess óskað að lagt yrði mat á af hverjuhalli hússins stafaði og hvort enn væru hreyfingar á húsinu eða hætta á að þaðhreyfðist eða skekktist frekar í framtíðinni. Með fjórðu spurningu var óskaðeftir mati á ástæðum fyrir öðrum sjáanlegum göllum sem matsmenn yrðu varir við,til dæmis loftsigi, að ekki væri hægt að loka hurðum og fyrir gólfhalla íherbergjum hússins. Var sérstaklega spurt um það hvort að vegaframkvæmdum áárinu 2008 á Silfurtúni væri um að kenna. Þá snéru matspurningar fimm til áttaað mati á því til hvaða aðgerða grípa þyrfti til til að lagfæra húsið og kostnaðivið þær framkvæmdir. Á dómþingihéraðsdóms 24. nóvember 2014 var Jórunni Halldórsdóttur byggingarverkfræðingiog Auðunni Elíssyni, byggingarfræðingi og húsasmíða­meistara, falið aðframkvæma hið umbeðna mat. Lá matsgerð þeirra fyrir 20. apríl 2015. Í umfjöllunmatsmanna er því lýst að húsið sé staðsett í Hofstaðamýri. Sig mannvirkja ímýri yrði einkum af völdum lækkunar grunnvatns eða aukins álags auk þess aðsömu áhrifa gæti með tímanum vegna rotnunar trefja sem finnast þar. Á þeim tímasem Goðatún 32 hafi verið hannað og byggt hafi ekki verið komin frambyggingarreglugerð en byggingarsamþykkt Reykjavíkur frá 1945 hafi að öllu jöfnuverið höfð til hliðsjónar þar sem það átti við. Í matsgerðinni kemur fram aðekki sé samræmi í skekkju í gólfi og lofti Goðatúns 32, hvort tveggja innanherbergja eða í húsinu í heild sinni. Meðal annars sýni mælingar að gólf fyrirmiðju húsi sé 10-40 mm neðar en núll punktur við suðvestur horn hússins en loft80-90 mm neðar en núll punktur. Óveruleg skekkja sé á útveggjum en töluverðskekkja á milliveggjum bæði á flötum og í hurðargötum. Þá sé verulegur munur áskekkju milli tveggja hurða á sama vegg þó ekki hafi verið að merkja rifur áveggjum eða við loft. Í matsgerðinni kemur ennfremur fram að við skoðun á þakihússins hafi komið í ljós að burðarvirki þess væri mikið skemmt af fúa og mygluog fyrir miðju húsi væri burðarvirki þaksins nánast fallið saman og niður vegnafúa. Í niðurstöðumatsmanna um fyrstu matsspurninguna segir þannig að umtalsverð skekkja sé ágólfi, lofti og milliveggjum hússins sem ekki sé eðlileg og hvorki í samræmivið reglur og viðmið þess tíma þegar húsið var byggt né dagsins í dag. Þá kemurfram í niðurstöðum matsmanna að engar álagsbreytingar hafi orðið á húsinu, semværi létt, frá því það var byggt, og því þætti ekki um aðra ástæðu fyrir sigihússins að ræða en að það væri tilkomið vegna lækkunar grunnvatnsborðs ásvæðinu. Töldu matsmenn ennfremur mega ætla að við breytingar á grunnvatnshæðog öðrum ytri áhrifum kæmi húsið til með að skekkjast enn frekar. Í niðurstöðumatsmanna segir þá svo um fjórðu matsspurninguna samkvæmt áðursögðu: „Er það mat matsmanna að sig á Goðatúni 32 sétilkomið vegna grundunar þess auk afleiðinga vegna lækkunar grunnvatnsborðs.Grundað er á mýrkenndum jarðvegi sem er ekki burðarhæfur sem slíkur. [...]Ljóst er að ýmsar breytingar hafa orðið á nánasta umhverfi frá því húsið varbyggt sem hefur haft áhrif á jarðvatnsstöðu og er það mat matsmanna að hlutiskekkju sé tilkomin vegna þeirra langtímaáhrifa. Er það mat matsmanna aðframkvæmdin við Silfurtún hafi haft umtalsverð áhrif á grunnvatnsstöðu sem hafileitt til breytinga á jarðvegi í nánasta umhverfi og þar með Goðatún 32.“ Aðþví er viðkemur lagfæringum á húsinu mátu matsmenn það svo að hægt væri aðlagfæra húsið með því að grunda það á súlum og setja nýjar undirstöður undirmiðju húsi. Er heildarkostnaður framkvæmda metinn 25.715.400 krónur meðvirðisaukaskatti og er sá kostnaður nánar sundurliðaður. Framkvæmdatími varáætlaður sex mánuðir og þar af væri ekki unnt að dvelja í eigninni í fjóramánuði. Þar sem í þessum þætti málsins reynir ekki á bótafjárhæðir verðaforsendur þess mats ekki raktar nánar. Fyrir liggur aðmeð bréfi lögmanns stefnenda 24. ágúst 2015 var gerð skaðabótakrafa á hendurstefnda á grundvelli matsgerðarinnar. Var þeirri kröfu hafnað með bréfilögmanns stefnda 7. október sama ár. Þá lýstu stefnendur auk þess yfir riftunmeð bréfi lögmanns þeirra 23. september 2015, sem barst lögmanni stefnda 30.október sama ár, og var þess krafist að stefndi endurgreiddi stefnendumkaupverð fasteignarinnar. Með tölvupósti lögmanns stefnda sama dag var riftunhafnað. Höfða stefnendur höfðað til að fá staðfestingu á riftuninni. Við aðalmeðferðmálsins gengu dómendur á vettvang ásamt lögmönnum aðila.IIStefnendur byggjaheimild sína til riftun á kaupsamningi aðila á 42. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Byggja stefnendur á því að stefndi hafi ekki uppfylltupplýsingaskyldu sína auk þess sem hann hafi gefið þeim rangar upplýsingar umástand eignarinnar og því sé eignin gölluð samkvæmt 26. og 27. gr. laga umfasteignakaup. Megi gera auknar kröfur til stefnda í þessum efnum þar sem hannhafi átt eignina í þrjú ár fyrir sölu og haldið þar heimili auk þess að hafaverið kunnugt um sögu Silfurtúnsreitsins, enda hafi hann fengið aðrar ogítarlegri upplýsingar um ástand fasteignarinnar við kaup á árinu 2007. Byggjastefnendur í fyrsta lagi á því að stefndi hafi ekki upplýst þau um að þakfasteignarinnar væri gallað. Í öðru lagi hafi stefndi ekki upplýst um þærjarðvegsframkvæmdir sem átt hefðu sér stað í nágrenninu, en honum hafi boriðvegna eðlis þeirra að upplýsa um þær við sölu eignarinnar. Í þriðja lagi hafistefndi ekki upplýst um að gólfplata hússins væri sigin en um sé að ræðaleyndan galla sem gat haft veruleg áhrif á verðmæti eignarinnar. Að síðustuhafi fasteigninni verið lýst sem mikið endurnýjaðri í söluyfirliti fyrireignina en í því felist ábyrgðaryfirlýsing á tilteknum eiginleikum og ástandieignarinnar. Samkvæmt matsgerð sé eignin nánast óíbúðarhæð og ráðast þurfi íkostnaðarsamar framkvæmdir til að bæta úr göllum. Fasteignin hafi því ekkiverið í umsömdu ástandi á afhendingardegi. Telji stefnendur gallana leyndaþannig að þeim hafi ekki mátt vera þeir ljósir við venjulega skoðun. Hafistefnda aftur á móti mátt vera gallarnir ljósir, enda gert lagfæringar á þakinuog haft vitneskju um að gólfplata hússins væri sigin. Byggjastefnendur á því að skilyrðið um verulega vanefnd teljist uppfyllt þar semgallar á fasteigninni séu miklir og um sé að ræða veruleg frávik frá þeirriskyldu sem átti að efna, en þau hafi staðið í þeirri trú að um væri að ræðamikið endurnýjaða eign. Hafi gallarnir verið staðreyndir með matsgerð sem ekkihafi verið hnekkt og þá sé orsakasamband á milli skerðingar á hagsmunum þeirraog vanefndarinnar. Samkvæmt mati dómkvaddra matsmanna sé heildarkostnaður afviðgerðum áætlaður 25.715.400 krónur, með virðisaukaskatti, eða um 75% afkaupverði fasteignarinnar. Í ljósi þess sé eðlilegra og viðurhlutaminna aðrifta kaupunum, og að stefndi endurgreiði það kaupverð sem stefnendur hafiþegar innt af hendi, sbr. 1. málslið 2. mgr. 33. gr. laga nr. 40/2002, en aðbeita öðrum vanefndarúrræðum. Þá byggja stefnendur á því aðstefndi geti ekki borið fyrir sig 1. mgr. 48. gr. laga um fasteignakaup. Hafihonum verið tilkynnt um gallana strax í ársbyrjun 2012 og sáttaviðræður hafistþá þegar. Samskipti og viðræður hafi haldið áfram allt árið 2012 og ekki lokiðfyrr en með sáttafundi í ágúst 2013. Háð sé mati á atvikum öllum hvað teljaberi sanngjarnan frest samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laganna. Vísa stefnendur tilþess að þegar þau hafi orðið vör við halla á gólfi hafi nágrannar þeirra hafisthanda við málshöfðun á hendur Garðabæ. Eðlilegt og forsvaranlegt hafi verið aðstefnendur hinkruðu eftir niðurstöðu í því máli enda kynni hún að hafa áhrif áréttarstöðu þeirra. Þegar þeim hafi orðið ljóst að skemmdirnar kynnu að veravanefnd í skilningi laga um fasteignakaup hafi þau strax hafist handa við aðtilkynna stefnda um það með matsbeiðni 8. október 2014. Öðrum þræði verði sýknaekki byggð á 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 þar sem stefndi hafi sýnt af sérstórkostlegt gáleysi með því að veita rangar og villandi upplýsingar um ástandeignarinnar eða hið minnsta stangist sú háttsemi hans á við kröfur umheiðarlega framkomu og góða trú samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis. Þá verði ekkibyggt á 1. mgr. 48. gr. laganna þar sem stefndi hafi ekki, er honum vartilkynnt um vanefndir með símtölum og viðræðum á árinu 2012 og 2013, boriðfyrir sig að tilkynnt hafi verið of seint né haft uppi mótmæli við erindistefnenda. Verði ekki fallist áriftunarkröfu fara stefnendur fram á skaðabætur samkvæmt 26. gr. og 27. gr.,sbr. 2. mgr. 43. gr. laga nr. 40/2002. Hafi stefndi veitt þeim rangar ogvillandi upplýsingar um ástand eignarinnar. Stefnendum hafi verið tjáð að þakiðværi nýuppgert en síðar hafi komið í ljós að stefndi hafði eingöngu klættþakkantinn með bárujárni en ekki gert við þakið sjálft. Samkvæmt matsgerðdómkvaddra matsmanna séu miklar skemmdir á þaki eignarinnar og burðarvirki þessskemmt af fúa og myglu og fyrir miðju húsi sé burðarvirki þess nánast falliðsaman og niður vegna fúa. Einnig leiði matsgerð í ljós mikla skekkju ágólffleti eignarinnar. Hafi stefndi haft vitneskju um að gólfplata hússins værisigin og borið að veita stefnendum þær upplýsingar. Teljist saknæmisskilyrði 2.mgr. 43. gr. laga nr. 40/2002 því uppfyllt. Að öðrum kosti byggja stefnendurkröfu um skaðabætur á 1. mgr. 43. gr. laganna. Um kröfuna vísa stefnendur aðöðru leyti til matsgerðar. Kröfu sína um riftun styðjastefnendur við lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 26., 27., 42. og 48.gr., auk meginreglna samninga- og kröfuréttar, en kröfu um skaðbætur við 26.,27. og 43. gr. fyrrnefndra laga, auk sakarreglu skaðabótaréttar. III Stefndi byggir kröfu um sýknu ífyrsta lagi á því að meintar kröfur stefnenda séu fallnar niður vegna tómlætissamkvæmt 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Geti kaupandi ekki dregiðþað umfram fáeina mánuði að senda seljanda tilkynningu samkvæmt ákvæðinu.Byggir stefndi á því að miða verði upphaf frestsins við ársbyrjun 2012 þar semstefnendur viðurkenni í stefnu að hafa haft vitneskju um gallana á þeimtímapunkti. Stefndi mótmælir því á hinn bóginn að stefnendur hafi tilkynnthonum um gallana í ársbyrjun 2012. Vísar stefndi til þess að í tölvupóstumstefnanda Össurar, sem sendir hafi verið á árunum 2012 og 2013, þar sem rætthafi verið um galla sem stefnendur hafi talið eignina haldna, hafi gólfsigi ogafleiðingum þess ekki verið haldið á lofti. Þá komi fram í tölvupóstum í maí2012 að stefnendur hafi sætt sig við bætur vegna meintra galla á þaki aðfjárhæð 300.000 krónur vegna óþæginda og fyrirsjáanlegra viðgerða á þaki. Ítölvupósti 13. ágúst 2013 hafi fyrst komið fram að stefnendur teldu það kosta800.000 krónur auk vinnu að laga þakið. Af sama tölvupósti megi jafnframt ráðaað stefnendur hafi talið ábyrgð á hinum meinta galla á þakinu vera hjá þeim enekki stefnda. Stefndi byggir áþví að honum hafi hvorki verið tilkynnt um eðli eða umfang þeirra galla semkröfur stefnenda byggi á, né að stefnendur hafi tilkynnt um að þau ætluðu aðbera þá fyrir sig, fyrr en með matsbeiðni 8. október 2014. Stefndi byggir á þvíað stefnendum hafi borið skýr skylda til að tilkynnta honum umsvifalaust um aðtil greina kæmi að krefjast bóta vegna sigs á húsinu. Engin slík tilkynninghafi borist og geti stefnendur ekki réttlætt aðgerðarleysi sitt með því að vísaí bið eftir því að dómur félli í Hæstarétti Íslands í dómsmáli nágrannannaþeirra gegn Garðabæ. Búi þau rök að baki umræddri reglu að koma í veg fyrirsíðbúnar kröfur og eigi seljendur að geta talið sig lausa allra mála efkaupendur gera ekki kröfur innan sanngjarns frests.Stefndi mótmælir því að 3. mgr. 48. gr. lagaum fasteignakaup eigi við í málinu. Í fyrsta lagi hafi eignin ekki verið haldinþeim göllum sem stefnendur beri fyrir sig á þeim tíma sem hún var seld eða íhið minnsta sé það ósannað. Sá sönnunarskortur sé á ábyrgð stefnenda sem hafiákveðið að bíða með að láta meta gallana í mörg ár frá kaupunum. Í öðru lagihafi ekki verið sýnt fram á það af hálfu stefnenda að upplýsingar ísöluyfirliti eða kaupsamningi hafi verið rangar. Vísar stefndi í því sambanditil úrskurðar Úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum nr. 393/2015. Um háttsemistefnda við söluna vísar stefndi að öðru leyti til umfjöllunar um meintanefnislegan rétt stefnenda til riftunar og skaðabóta. Stefndi mótmælir þvíennfremur að hafa munnlega fyrirgert rétti til að bera fyrir sig 1. mgr. 48.gr. laga nr. 40/2002. Þá vísar stefndi jafnframt til þess að réttur stefnendatil að krefjast riftunar sé niður fallinn samkvæmt 2. mgr. 42. gr. laga nr.40/2002. Komi ákvæðið til viðbótar 1. mgr. 48. gr. og sýni fram á mikilvægiþess að kaupendur beri fyrir sig riftun og önnur vanefndaúrræði án ástæðulaussdráttar. Stefndi byggirað auki á því að krafa stefnenda sé fyrnd samkvæmt 9. gr. laga nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda. Byggir stefndi á því að skýra beri sönnunarskort um þaðhvenær stefnendur fengu nauðsynlegar upplýsingar um tjónið og þann sem ábyrgðber á því, eða hafi borið að afla sér slíkra upplýsinga, stefnendum í óhag þarsem þeim sé um að kenna sú gríðarlega töf sem orðið hafi á málshöfðun. Vísarstefndi í því sambandi til bréfs lögmanns stefnanda 24. ágúst 2015 þar sem þvísé haldið fram að stefnendur hafi orðið vör við umrædda galla fljótlega eftirafhendingu 1. desember 2011 og að sama skapi sé í stefnu gefið til kynna að þauhafi orðið gallanna vör í byrjun árs 2012. Beri því að líta svo á aðfyrningarfrestur hafi byrjað að líða í janúar 2012. Krafa stefnenda hafi þvíverið fyrnd við birtingu stefnu 26. febrúar 2016. Stefndi byggir áþví að hvað sem öðru líði séu ekki skilyrði til að kaupsamningi aðila verðirift. Riftun eigi að gera aðila eins setta og ef samningur hafi ekki veriðgerður og því sé mikilvægt að hún fari fram eins fljótt og auðið er eftir gerðkaupsamnings. Samkvæmt 1. málslið 3. mgr. 32. gr. laga nr. 40/2002 sé þaðskilyrði riftunar að fasteignin hafi ekki rýrnað, skemmst eða eyðilagst meðankaupandi bar áhættu af henni. Á þeim rúmu fjórum árum sem liðið hafi fráafhendingu hafi eignin rýrnað og skemmst mikið frá því sem var árið 2011 eflitið sé til niðurstaðna matsgerðar. Færi riftun fram fengi stefndi fasteigninaþví ekki í sama ástandi og þegar hún hafi verið afhent á árinu 2011. Geri þaðriftun óframkvæmanlega. Þá byggir stefndi á því að ósannað sé að við afhendingufasteignarinnar hafi hún verið haldin slíkum göllum að teljist veruleg vanefnd samkvæmt 1. mgr. 42. gr. laga nr.40/2002. Hafi eignin verið í góðu ásandi við söluna og í samræmi við þærupplýsingar og yfirlýsingar sem fram komu í auglýsingum og söluyfirliti. Því sémótmælt að stefndi hafi veitt rangar eða ófullnægjandi upplýsingar við söluna.Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laganna flytjist áhætta af seldri fasteign tilkaupanda við afhendingu og eftir það haldist skylda hans til að greiðakaupverðið þótt eignin rýrni, skemmist eða farist af ástæðum sem seljanda séekki um að kenna. Beri stefnendur sönnunarbyrði fyrir því að eignin hafi árið2011 verið haldin þeim meintu göllum sem matsmenn lýsi fjórum árum síðar.Ennfremur byggir stefndi á því að stefnandi Össur hafi þekkt fasteignina veláður en hann ákvað að festa kaup á henni og geti því ekki borið fyrir sig gallaá fasteigninni samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Vísar stefndi tilþess að stefnandinn hafi dvalið töluverðan tíma í fasteigninni fyrir kaupin ogmargsinnis gist í henni á tveggja til þriggja mánaða tímabili árlega fyrirkaupin. Stefndi byggir kröfu um sýknu afvarakröfu stefnenda á öllum sömu sjónarmiðum og um eiga við um riftunarkröfuhans. Stefndi byggir á því að engin saknæm háttsemi hafi verið viðhöfð af hanshálfu. Engin tilraun hafi verið gerð til að lýsa hinni saknæmu háttsemi að þvífrátöldu að vísa til þess að í kaupsamningi, dagsettum 13. september 2007,þegar stefndi festi kaup á eigninni, hafi verið tekið fram að gólfplata hennarværi sigin og að eignin þarfnast ýmissa lagfæringa. Bendir stefndi á að hannhafi talið sig hafa framkvæmt allar þær lagfæringar sem þörf hafi verið á ogkomið eigninni í mjög gott ástand. Þar á meðal hafi hann flotað gólf og sett áný gólfefni og hafi gólfplatan því ekkert verið sigin við söluna. Þessarlagfæringar hefðu dugað og staðist vel að mati stefnda. Þá byggir stefndi á þvíað jafnvel þó það yrði talið honum til sakar að hafa ekki upplýst um aðgólfplatan hafi áður verið lítillega sigin, þá geti hið óheyrilega tjón semstefnendur krefjist að fá bætt ekki talist sennileg afleiðing af framangreindri háttsemi hans. Kröfur sínar byggir stefndi álögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, meðal annars 48., 42., 12. og 32. gr.,reglum kröfuréttar og ólögfestum reglum skaðabótaréttar. Þá vísar stefndi tillaga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda.IVÍ máli þessuhafa stefnendur svo sem fram er komið uppi kröfur vegna galla á íbúðarhúsnæðinuað Goðatúni 32 í Garðabæ sem þau festu kaup á með kaupsamningi málsaðila 24.október 2011. Byggja stefnendur gallakröfurnar á því að stefndi hafi ekkifullnægt upplýsingaskyldu sinni auk þess sem hann hafi gefið þeim rangarupplýsingar um ástand eignarinnar, samkvæmt 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002 umfasteignakaup. Samkvæmtframburði stefnanda Össurar fyrir dómi, sem fær stuðning í tölvupóstum semliggja fyrir í málinu, urðu stefnendur vör við fúa í þaki í kjölfar þess aðÖssur fór upp á þak til að lagfæra sjónvarpsloftnet í maí 2012. Af tölvubréfummilli stefnenda og þess fasteignasala sem sá um kaupin frá því í mars 2012 ogfram til loka maí sama ár, og greint er frá fjölmörgum göllum sem stefnendurtöldu fasteignina haldna, verður lagt til grundvallar að stefnendur hafi ekki,þrátt fyrir að hafa orðið vör við lægðir í parketi á gólfi, gert sér greinfyrir sigi á gólfplötu hússins fyrr en í fyrsta lagi eftir að þeimtölvubréfasamskiptum líkur í maí 2012. Í málinu eru engin efni til að miða upphaffyrningarfrests við fyrra tímamark en af þessu leiðir, en stefndi byggir á þvíað stefnendur hafi í stefnu viðurkennt að hafa haft vitneskju um gallana þegarí ársbyrjun 2012. Af málatilbúnaði stefnenda, og gögnum málsins, verður lagttil grundvallar að það eigi ekki við um þá galla sem mál þetta varðar ogteljast stefnendur ekki hafa ráðstafað sakarefni málsins með öðrum hætti. Kemursamkvæmt þessu ekki til álita að kröfur stefnenda hafi verið fyrndar að nokkruleyti við höfðun málsins 26. febrúar 2016. Stefndi hefurreist andmæli sín við kröfum stefnenda á því að ósannað sé að fasteignin hafiverið haldin göllum við afhendingu í desember 2011 og mótmælir því að hafahaldið eftir upplýsingum eða gefið rangar upplýsingar með þeim hætti að brotiðhafi verið gegn 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002. Þá byggir stefndi kröfu umsýknu af riftunarkröfu stefnenda sérstaklega á því að samningi aðila verði ekkirift þar sem fasteignin hafi skemmst mikið frá því afhending átti sér stað,sbr. 1. málslið 3. mgr. 32. gr. laga nr. 40/2002, auk þess sem gallar, efstaðreyndir verða, teljist ekki veruleg vanefnd samkvæmt 1. mgr. 42. gr.laganna. Þá byggir stefndi á því að kröfur stefnenda séu hvað sem öðru líðurniður fallnar vegna tómlætis stefnenda.Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteigngölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissieða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildir þó aðeins ef skortur á upplýsingum hefur haft áhrif á gerð eðaefni kaupsamnings, sbr. 26. gr. laganna. Hefur þessariskyldu seljanda verið lýst á þann veg að hann eigi að hafa það viðhorf að betrasé að segja of mikið en of lítið, jafnvel þótt í því felist orðræða umsjálfsagða hluti. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign jafnframt vera gölluð ef hún er ekki í samræmi viðupplýsingar sem seljandi, eða þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veittkaupanda, m.a. í söluyfirliti. Eins og áður á þetta þó aðeins við efupplýsingarnar hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings, sbr. 27. gr.laganna. Þá getur kaupandi ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hannþekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningurinn var gerður, sbr. 1.mgr. 29. gr. laganna.Stefnendurstyðja kröfur í málinu við matsgerð dómkvaddra matsmanna, en gerð er greinfyrir niðurstöðum þeirra í kafla I hér að framan. Með matsgerðinni ogvitnisburði matsmanna fyrir dómi er í ljós leitt að rekja má sig á gólfplötufasteignarinnar til grundunar hennar og lækkunar grunnvatnsborðs sem átt hefursér stað frá byggingu hússins. Þó hluti skekkju þess sé þannig tilkomin vegnalangtímaáhrifa hafa framkvæmdir við Silfurtún á árinu 2008 haft umtalsverðáhrif vegna lækkunar grunnvatnborðs sem af þeim leiddi. Fyrir dómi gátumatsmenn á hinn bóginn ekki sagt til um hvort eða að hve miklu leyti lækkungrunnvatnsborðs vegna fyrrgreindra framkvæmda hefði leitt af sér sig ágólfplötu hússins fyrir eða eftir 2011. Fyrir liggur að á þeim tíma sem stefndi festi kaup á húsinu meðkaupsamningi 13. september 2007 var gólfplata hússins sigin og var stefndiupplýstur um það í kaupsamningi. Með matsgerð dómkvaddra matsmanna er í ljósleitt að það sig sem var á húsinu við kaup stefnda hafi stafað aflangtímaáhrifum af breytingum á grunnvatnsstöðu í mýrlendinu undir húsinu frábygginu þess. Þá liggur fyrir að frá þeim tíma sem stefndi keypti húsið, unshann seldi það aftur á árinu 2011, voru framkvæmdar ýmsar endurbætur á því enþar á meðal voru gólf í tveimur herbergum og í stofu flotuð, í því skyni aðlagfæra halla á gólfunum, og lagt parket yfir. Nákvæm tímasetning þeirraframkvæmda liggur ekki fyrir. Dómendur hafa skoðað húsið og af þeirri skoðun,líkt og framlögð matsgerð lýsir, er ljóst að gólfsig hússins er verulegt. Viðskoðun á húsinu blasir halli þess í reynd svo við að leggja verður tilgrundvallar að gólfsig hafi aukist umtalsvert frá því stefnendur keyptu húsið.Er það jafnframt í samræmi við það sem fram kom við aðilaskýrslu stefnanda Redyvið meðferð málsins. Þá má álykta af þeim tölvubréfum sem send voru á árinu2012 og aftur í ágúst 2013, þar sem stefnendur kvarta yfir hinum ýmsu göllum áhúsinu, að stefnendur hafi á þeim tíma ekki enn gert sér grein fyrir því aðhúsið væri að síga. Með vísan til þessa, og eins og atvikum er að öðru leytiháttað, telst ósannað í málinu að við sölu hússins 24. október 2011 hafistefndi vitað eða mátt vita að þær lagfæringar sem gerðar voru vegna halla ágólfum þess hafi ekki verið fullnægjandi. Þá telst með sama hætti ósannað aðstefndi hafi á eignartíma sínum gert sér grein fyrir því eða mátt gera sérgrein fyrir að framkvæmdir á Silfurtúni leiddu af sér sig á gólfplötu hússins,svo að honum hafi borið að upplýsa stefnendur við kaupin um að þær framkvæmdirhefðu átt sér stað á árum áður. Samkvæmt framansögðu verður stefnda ekki taliðtil sakar að hafa ekki veitt framangreindar upplýsingar við söluna. Stefnendur haldaþví fram að fasteignin hafi jafnframt verið haldin galla þar sem stefndi hafiekki upplýst þau um fúa og skemmdir í innviðum þaksins. Stefnendur byggjasönnun um ástand á þaki hússins á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Með matsbeiðnistefnenda til héraðsdóms var sem áður segir óskað dómkvaðningar matsmanna í þvískyni að láta meta tjón vegna gólfsigs. Hinir dómkvöddu matsmenn framkvæmdu þvíekki sérstakt mat á ástandi þaksins. Í matsgerðinni er allt að einu tekið framí almennri umfjöllun um vettvangsskoðanir, að við skoðun á þaki hússins „kom íljós að burðarvirki þess er mikið skemmt af fúa og myglu. Fyrir miðju húsi erburðarvirki þaksins nánast fallið saman og niður vegna fúa.“ Í skýrslumatsmanna fyrir dómi kom fram að aðeins annar matsmanna hafði litið undir þakiðí gegn um lúgu á lofti húsnæðisins en ekki hafi farið fram sérstakt mat á þaki,enda ekki verið um það beðið í matsbeiðninni. Í framburði matsmanna kom fram aðskemmdir á þakinu hafi myndast á löngum tíma. Að mati dómsins getur matsgerðhinna dómkvöddu matsmanna ekki talist sönnun um ástand á þaki hússins við söluþess til stefnenda á árinu 2011 en stefnendur öfluðu sér ekki matsgerðar í þvískyni að sannreyna ætlaða galla á þakinu. Við vettvangsgöngu skoðuðu sérfróðirdómendur allt að einu ástand þaksins í gegn um aðgengilega lúgu á loftihússins, sem blasir við hverjum þeim sem gengur um húsið. Þegar horft var uppum lúguna sáust greinilega nýlegar lagnir sem væntanlega stafa af endurbótumstefnda. Þá var fúinn í þakviðnum augljós. Því er óhjákvæmilegt að álykta semsvo að stefnda hafi verið kunnugt um ástand þaksins, enda við það miðað aðskemmdirnar hafi ekki myndast nema á löngum tíma, eins og dómkvaddir matsmennhafa bent á, og séu ekki tilkomnar eftir eigendaskipti eignarinnar.Fyrir liggur aðstefndi málaði þak hússins auk þess að setja á þakið nýjan þakkant. Íaðilaskýrslu fyrir dóminum lýsti stefndi því að sá maður sem selt hafi fyrirhann fasteignina hafi sagt honum að þakið héldi í 7 til 10 ár í viðbót og aðekki þyrfti að skipta um það. Í ljósi alls framangreinds verður lagt tilgrundvallar að stefnda hafi verið kunnugt um að ástand þaksins væri bágborið ogborið skylda samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup til að skýrastefnendum frá þeirri vitneskju sinni. Úr því að hann gerði það ekki var um aðræða galla á hinni seldu fasteign samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002, enda eruekki efni til ætla að gallinn hefði ekki haft þýðingu þegar kaupverð varákveðið. Stefnendur hafabyggt á því að fasteignin hafi ennfremur verið gölluð þar sem henni hafi veriðlýst sem mikið endurnýjaðri í söluyfirliti auk þess sem þeim hafi verið tjáðvið skoðun að þakið væri nýuppgert. Fyrir liggur að frá þeim tíma sem stefndi keypti húsið og seldi það aftur á árinu 2011voru gerðar ýmsar endurbætur á húsinu, þar á meðal endurnýjaðarinnréttingar í eldhúsi og baðherbergi og flísar í anddyri, og útveggir klæddirmeð báraðri málmklæðningu. Þá hafði stefndi lagfært gólfhalla og lagt nýgólfefni auk þess að mála þak og klæða þakkant, eins og áður segir. Verður efnisöluyfirlits fyrir eignina ekki túlkuð sem ábyrgðaryfirlýsing á sérstökumeiginleikum eignarinnar umfram þetta. Þá telst ósannað gegn andmælum stefnda aðstefnendum hafi við kaupin verið sagt að þak hússins væri nýuppgert enda má ætlaað slíkt hefði þá komið fram af þeirra hálfu í tölvubréfum þar sem þau kvartayfir ástandi á þaki í maí 2012. Samkvæmt því semnú hefur verið rakið verður hafnað ábyrgð stefnda á sigi á gólfplötufasteignarinnar vegna skorts á upplýsingum samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002eða að rangar upplýsingar hafi verið veittar samkvæmt 27. gr. laganna, enstefnendur hafa ekki byggt á því að fasteignin hafi verið haldin galla hvað þaðvarðar á öðrum grundvelli. Á hinn bóginn telst sannaður galli á þakifasteignarinnar þar sem stefndi lét hjá líða að upplýsa stefnendur um ástandþess.Stefndi byggir áþví að riftunarkröfu stefnenda verði ekki við komið samkvæmt 1. málslið 3. mgr.32. gr. laga nr. 40/2002 þar sem fasteignin hafi rýrnað og skemmst mikið á þeimtíma sem liðinn er frá afhendingu og því fengi hann fasteignina ekki í samaástandi og hún hafi verið afhent í á árinu 2011. Frá því skilyrði að riftunverði við svo búið ekki fram komið, er vikið í 2. málslið 3. mgr. 32. gr. laganna, sé sá skaði sem orðið hefur á eigninnivegna tilviljunarkenndra atburða eða annarra ástæðna sem kaupandi ber ekkiábyrgð. Þær skemmdir sem orðið hafa á eigninni er að rekja tiljarðvegsframkvæmda í Silfurtúni á árinu 2008. Er því ekki fyrir það girt aðriftun nái fram að ganga af þessum sökum. Verður því að meta hvort önnurskilyrði riftunar teljist uppfyllt.Samkvæmt 1. mgr.42. gr. laga nr. 40/2002 verður kaupsamningi aðeins rift ef galli telst verulegvanefnd. Eins og komið er fram er ekki lagt mat á galla á þaki, né metinnkostnaður við lagfæringar á því, í þeirri matsgerð sem stefnendur öfluðu. Þá ervið úrlausn á riftunarkröfu stefnenda jafnframt til þess að líta að þegarstefnendur lýstu yfir riftun á kaupsamningi aðila með bréfi 23. september 2015 voru liðin tæp fjögurár frá gerð kaupsamnings um eignarinnar og afhendingu hennar. Riftun erviðurhlutamikið vanefndaúrræði og því mikilvægt að hún komi fram eins fljótt ogtilefni verður til en jafnframt innan eðlilegs tíma frá samningsgerð, meðhliðsjón af hagsmunum beggja aðila. Í ljósi þess tíma sem liðinn er frálögskiptum aðila og þess að ósannað er að umræddur galli á þaki getitalist veruleg vanefnd á samningi aðila, verður riftun ekki komið við gagnvart stefnda eins og mál þettaliggur fyrir. Við úrlausn á varakröfu stefnenda um viðurkenningu á skaðabótaskyldustefnda vegna gallans ber að líta til þess að samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga umfasteignakaup glatar kaupandi fasteignar rétti til að bera fyrir sig vanefnd efhann tilkynnir seljanda ekki innan sanngjarns frests, eftir að hann varð eðamátti verða hennar var, um eðli og umfang hennar og að hann ætli að bera hanafyrir sig. Samkvæmt 3. mgr. sama ákvæðis getur seljandi þó ekki borið fyrir sigað tilkynning hafi verið send of seint ef hann hefur sýnt af sér stórkostlegtgáleysi eða framferði hans stríðir með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðritrú. Fyrir liggur aðstefnendur urðu vör við bágborið ástand á þaki fasteignarinnar í maí 2012, eðaum fimm mánuðum eftir að þau fengu umráð hennar, en í kjölfarið áttu aðilar íviðræðum um afslátt af kaupverði fyrir milligöngu fasteignasala. Þó svo að ekkiliggi fyrir samkvæmt uppgjöri aðila, sem fór fram við útgáfu afsals 16. maí2012, að gefin hafi verið afsláttur við það tilefni, verður allt að einu lagttil grundvallar að stefnendum hafi verið veittur afsláttur af kaupverði aðfjárhæð 300.000 krónur vegna fyrirsjáanlegra viðgerða á þaki, enda hafastefnendur sjálfir lagt slíkt til grundvallar í málatilbúnaði sínum. Fram erkomið að eftir að stefnendur fengu mat byggingarfróðra aðila á ástandi þaksinsáttu þau í samskiptum við fasteignasala í ágúst 2013. Engin krafa var þó gerð áhendur stefnda í kjölfarið. Þá getur matsbeiðni 8. október 2014 ekki talisttilkynning í skilningi áðurgreinds ákvæðis enda snéri sú beiðni ekki að meintumgöllum á þaki fasteignarinnar. Fyrir liggur að með bréfi lögmanns stefnanda 24.ágúst 2015 voru hafðar uppi kröfur á hendur stefnda á grundvelli þeirrarmatsbeiðni sem þá lá fyrir. Stefnendur hafa kosið að leggja ekki fram umrættbréf við meðferð málsins né hefur verið gerð grein fyrir efni þess og telst þvíósannað að um hafi verið að ræða tilkynningu um að stefnendur hygðust berafyrir sig galla á þaki sem uppfyllir þann áskilnað sem gerður er tiltilkynninga í tilvitnuðu lagaákvæði. Í bréfi lögmanns stefnenda 23. september 2015, þar sem riftun var lýstyfir, er ekki gerð grein fyrir umfangi og eðli þeirra galla sem stefnendurbyggi riftun á. Í ljósi þessa telst krafa á hendur stefnda vegna galla á þakifasteignarinnar fyrst hafa komið fram við höfðun máls þessa 26. febrúar 2016.Voru þá liðin tæp fjögur ár frá því stefnendur urðu gallans vör og sömdu aukþess um afslátt vegna fyrirsjáanlegra viðgerða á þaki. Eins og atvikum öllum erháttað verður talið að stefnendur hafi með tómlæti af sinni hálfu glatað réttitil að bera umræddan galla fyrir sig. Eru ekki efni til þess að víkjatil hliðar meginreglum um tilkynningarskyldu kaupenda vegna háttsemi stefnda.Þá verður ekki fallist á það að stefndi hafi beint eða með aðgerðum sínumfyrirgert rétti til að bera tómlæti fyrir sig. Samkvæmtframanröktu verður stefndi sýknaður af aðal- og varakröfu stefnenda í málinu. Með hliðsjón af þeim málsúrlitum og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður stefnendum gert aðgreiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.000.000 króna aðmeðtöldum virðisaukaskatti.Jón Höskuldssonhéraðsdómari dæmir mál þetta ásamt meðdómsmönnunum Hjalta Sigmundssyni, byggingartæknifræðingi og húsasmíðameistara, og Vífli Oddssynibyggingarverkfræðingi. D ó m s o r ð: Stefndi, Elías AbdelaliEliamouni, er sýkn af kröfum stefnenda, Össurar Péturs Valdimarssonar, RedySvandísar Valdimarsson og Valdimars Ísaks Össurarsonar. Stefnendur greiðistefnda 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 808/2017
Kærumál Dánarbú Opinber skipti
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu B um að dánarbú C yrði tekið til opinberra skipta. Hafði C ásamt eiginmanni sínum arfleitt A að nánar tilgreindum eignum en A og B voru bæði lögerfingjar C. Fyrir lá í málinu að A hafði verið veitt leyfi til einkaskipta á búinu á grundvelli erfðaskrárinnar. Talið var að af gögnum málsins um framvindu skiptanna yrði ráðið að einkaskiptum á búinu væri ekki lokið. Þá gæti vafi eða ágreiningur um arfstilkall samkvæmt erfðaskránni ekki girt fyrir heimild erfingja til að krefjast opinberra skipta á dánarbúi arfleiðanda á grundvelli 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÓlafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Karl Axelsson.Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2017, en kærumálsgögn bárustréttinum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.desember 2017 þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dánarbú C yrðitekið til opinberra skipta. Kæruheimild var í 133. gr. laga nr. 20/1991 umskipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður falli niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Ekki verður séð að C hafi setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn D, enþau voru bæði barnlaus. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfesturmeð vísan til forsendna hans.Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins ogí dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 6. desember 2017Mál þetta barst dóminum með beiðni 13. mars 2017 og var þingfest 19. maí 2017.Sóknaraðili er B, til heimilis í [...], en varnaraðili er A, [...], [...].Sóknaraðili krefstþess að fram fari opinber skipti á dánarbúi C, kt. [...], sem síðast var skráðmeð lögheimili að [...] í [...] og lést þann[...]. nóvember 2016. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmtmati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts.Varnaraðili krefstþess að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendisóknaraðila samkvæmt mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Verðiekki fallist á málskostnaðarkröfu varnaraðila krefst hún þess að hvor aðiliberi sinn kostnað af málinu.Málið var tekið tilúrskurðar að lokinni aðalmeðferð þess 9. nóvember sl.IMálavextirMálsaðilar eru bræðrabörn C sem var fædd[...] 1920 og lést [...] 2016. Hún var síðast með lögheimili að [...] í [...]en síðasta dvalarstað að [...] í [...]. C sat í óskiptu búi eftir eiginmannsinn D, kt. [...], sem lést [...] 2011. Helstu eignir búsinsmunu vera sumarbústaður í [...] í [...], óbyggð lóð í [...], annað land í [...]og eyðijörðin [...] í sama hreppi. Búið mun ekki vera með neinar skuldir enfjármunir bundnir í verðbréfum og á bankareikningum.C og D gerðu með sérerfðaskrá 2. mars 2000. Með henni arfleiddu þau varnaraðila, bróðurdóttur C, aðsumarbústaðnum „[...]“ í landi [...] í [...], ásamt tveimur geymslum og 25% afóskiptri jörðinni [...] sem nánar er lýst í erfðaskránni. Þá sagði að það værieinlægur vilji arfleiðanda að eignir þessar héldust í eign ættar C. Erfðaskráiner undirrituð af þeim hjónum og undir arfleiðsluvottorð rita tveirvitundarvottar, lögmaður varnaraðila og E, kt. [...].Hinn 15. mars 2003gerðu þau með sér aðra erfðaskrá sem fól í sér breytingu á þeirri fyrri semféll úr gildi í heild sinni. Með hinni nýju erfðaskrá skyldi varnaraðili, auksumarbústaðarins og 25% af óskiptri jörðinni [...] í [...], nú einnig erfafasteign að [...] í [...], þ.e. 97,7 fermetra íbúð á 2. hæð auk 27,9% í lóð aukbílskúrs. Einnig skyldi hún erfa bifreiðina [...], [...] auk alls innbús,peninga og verðbréfa. Þá sagði að allt sem varnaraðili erfði samkvæmt erfðaskránniskyldi vera séreign hennar og utan hjúskapareignar hennar. Á sama hátt skyldiandvirði það sem kæmi í stað arfs sem háður væri framangreindum skilyrðumeinnig vera séreign viðkomandi niðja. Erfðaskráin er undirrituð af þeim hjónumog undir arfleiðsluvottorð rita áðurnefndir tveir vitundarvottar.Orðin„peninga/verðbr.“ eru handskrifuð inn á erfðaskrána og við þá breytingu eruupphafsstafir þeirra hjóna, auk vitundarvottanna tveggja. C og D gerðu viðaukavið erfðaskrána frá 15. október 2003 þann 29. ágúst 2008. Þar sagði að erfingjaþeirra hjóna, þ.e. varnaraðila, væri „óheimilt að ráðstafa (þ. á m. lána– leigja – afsala - selja eða gefa), þeim eignum sem hún erfir eftir okkur nemameð skriflegu samþykki dætra sinna“ sem þar eru svo nafngreindar. Arfleiðendurundirrita viðaukann og vitundarvottar eru þeir sömu og áður.Varnaraðili óskaðieftir leyfi til einkaskipta hjá sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu og afhentijafnframt erfðafjárskýrslu sem hún hafði útbúið. Var beiðnin móttekin var afsýslumanni 12. janúar 2017. Sýslumaður staðfesti útgáfu leyfis til einkaskiptatil handa varnaraðila [...]. febrúar 2017. Sýslumaður mun áhinn bóginn hafa gert athugasemdir við innsenda erfðafjárskýrslu þar sem ekkihefði verið gerð grein fyrir söluhagnaði vegna sölu á fasteign að [...],sumarbústað með fastanúmer [...] auk þess sem ekki höfðu verið lögð framyfirlit um stöðu bankareikninga á dánardegi hinnar látnu. Lögmaður varnaraðilasendi sýslumanni skýringar sínar með bréfi 27. mars 2017. Í tölvubréfi starfsmanns sýslumannsembættisins kemur framað hún hafi farið yfir gögnin og skýrslu sem lögð hafi verið fram sem drög. Húngeti hins vegar ekki leiðrétt upphaflegu skýrsluna svona mikið og því sé óskaðeftir að lögð verði fram undirrituð skýrsla sem sé eins og drögin. Í tölvubréfilögmanns varnaraðila segir að hann muni hlutast til um að ganga frá skiptumf.h. varnaraðila á grundvelli erfðafjárskýrslunnar sem embættinu hafi veriðsend og að hann fengi „að vera í sambandi við þig varðandi staðfestingu erfðafjárskýrslunnarog skiptalok“.Í málinu liggjafyrir drög að leiðréttri erfðafjárskýrslu sem dagsett er 4. apríl 2017 en húner ekki með móttökustimpil sýslumannsembættisins.Í beðni sóknaraðilakemur fram að hann telji verulegan vafa vera um gildi erfðaskrárinnar frá 2003.Hafi hann reynt að ná samkomulagi við varnaraðila um skipti á dánarbúinu en þærtilraunir hafi reynst árangurslausar. Sýslumaður hafi veitt varnaraðila leyfitil einkaskipta 27. febrúar 2017 á grundvelli erfðaskrárinnar og viðaukans viðhana. Skiptum á búinu sé hins vegar ekki lokið. Varnaraðili hafi hafnað beiðnisóknaraðila um skiptingu á arfi úr dánarbúi C og sóknaraðila sé því nauðugur sákostur að krefjast opinberra skipta samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991um opinber skipti á dánarbúum o.fl. IIMálsástæður og lagarök sóknaraðilaFram kemur í beiðni sóknaraðila til dómsinsað eftir andlát C hafi komið í ljós að hún og D höfðu skilið eftir sigerfðaskrár, eina frá árinu 2000, aðra frá árinu 2003 auk viðauka við þá síðarifrá árinu 2008. Með þessum gerningum hafi varnaraðili erft allar eigur þeirrahjóna. Sóknaraðili dregur gildi þessara gerninga í efa.Sóknaraðili byggirkröfu sína á 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991. Samkvæmt ákvæðinu sé erfingjummæltur skilyrðislaus réttur til að krefjast opinberra skipta svo lengi semskiptum hefur ekki þegar verið lokið vegna eignaleysis dánarbúsins eða meðveitingu leyfis til setu í óskiptu búi. Sóknaraðili og varnaraðili séu bæðilögerfingjar C og fyrir liggi ósamkomulag þeirra í milli. Sóknaraðili telur aðþau réttindi sem varnaraðila voru fengin samkvæmt einkaskiptaleyfinu séuvefengjanleg. Ljóst sé að sóknaraðila sé játuð heimild til að krefjastopinberra skipta á dánarbúi C samkvæmt áðurnefndu ákvæði óháð því hvortvarnaraðila hafi verið veitt leyfi til einkaskipta.Í fyrsta lagi kveðstsóknaraðili byggja á því að erfðaskráin sem hafi verið grundvöllur þess aðvarnaraðila var veitt leyfi til einkaskipta sé ógild þar sem C hafi vegnaelliglapa ekki skilið hvað hún var að skrifa undir. Samkvæmt 38. gr. erfðalaganr. 8/1962 sé erfðaskrá ógild starfi erfðaskrárákvæði af misskilningiarfleiðanda. Sterkar vísbendingar séu um að erfðaskráin hafi ekki að geymaréttan vilja C. Því til stuðnings bendir sóknaraðili á að það hafi ætíð veriðeinlæg og skýr krafa C að jörðin [...] í [...] skyldi vera í eign ættar C eftirhennar dag og komi sú krafa skýrlega fram í erfðaskránni frá 2000. Íerfðaskránni frá 2003 og viðaukanum frá 2008 hafi verið búið að taka út þessaeinlægu ósk hennar. Þeir sem þekktu til C vissu að hún hefði aldrei skrifaðundir slíkan gjörning nema að tryggt væri að jörðin væri áfram í eigu ættarhennar. Það megi færa fyrir því sterk rök að C hafi vegna elliglapa ekki gertsér grein fyrir hvað hún var að skrifa undir á þessum tíma. Sé erfðaskráin þvíógild samkvæmt 38. gr. erfðalaga. Við þetta megi einnig bæta að D, eiginmaðurC, var orðinn nær alveg heyrnarlaus og blindur á þeim tíma er erfðaskráin ogviðaukar við hana voru gerðir. Veki það upp miklar efasemdir um að hann hafigetað skrifað undir erfðaskrána og viðauka við hana. Undirskrift hans undirerfðaskrána beri það með sér að hún kunni að vera afrituð. Þessi atriðiþarfnist skoðunar rithandarsérfræðings svo gangi megi úr skugga um aðundirskrift D sé rétt.Í öðru lagi séhandskrifuð viðbót inn á erfðaskrána ekki nægileg heimild til handa varnaraðilaum að erfa allt reiðufé og bankainnistæður C. Það sé rótgróin meginreglaerfðaréttar að erfðaskrá geti ekki talist bindandi nema hún beri með sér að umfullnaðarákvörðun sé að ræða. Handskrifaður texti geti á engan hátt talist beraþað með sér að það hafi verið skýr vilji C og D að arfleiða varnaraðila bæði aðöllu reiðufé og bankainnistæðum. Í því samhengi skuli það tekið fram aðskilningur manna á hugtakinu „peningur“ sé misjafn. Til að mynda séu margir afkynslóð C og D þeirrar skoðunar að hugtakið „peningur“ sé mynt eðapeningaseðill. Það sé því vel hugsanlegt að þeirra vilji hafi verið aðvarnaraðili skyldi erfa það skotsilfur og reiðufé sem til var við andlátþeirra, en bankainnistæðum skyldi verða skipt með jöfnum hætti milli erfingja.Hafi erfðaskráin átt að ná yfir bankainnistæður hefði þurft að tilgreina þaðmeð skýrum hætti og tilgreina hvert og eitt reikningsnúmer. Slíkt komi ekkifram í erfðaskránni eða viðaukum við hana. Við þetta megi bæta að handskrifaðaviðbótin uppfyllir ekki formskilyrði 40. og 42. gr. erfðalaga. Enga dagsetningusé að finna hjá viðbótinni og því ómögulegt að sjá hvenær C og D undirrituðuhana, sbr. 3. mgr. 42. gr. erfðalaga. Þá sé ekki að finna neitt um að þau hafiritað undir þetta heil heilsu andlega, sbr. 2. mgr. áðurnefndrar lagagreinar.Því geti þessi handskrifaða viðbót ekki verið nægileg heimild til handavarnaraðila um að erfa allt reiðufé og bankainnistæður C. Sé því nauðsynlegt aðtaka dánarbúið til opinberra skipta svo tryggt sé að bankainnistæðum verðiskipt jafnt.Af framangreindu séljóst að sóknaraðili hafi ríka ástæðu til að ætla að gengið verði fram hjáréttindum hans verði dánarbúið ekki tekið til opinberra skipta. Mikilvægt sé aðskiptastjóri verði skipaður sem fyrst. Djúpstæður ágreiningur sé nú þegar tilstaðar og borin von að einkaskipti geti farið fram í sátt. Um lagarök vísarsóknaraðili til laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og erfðalaga nr.8/1962. Krafan um málskostnað byggist á 129. gr., 1. mgr. 130. gr. og 131. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafaum virðisaukaskatt á málskostnað er byggð á lögum nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. IIIMálsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðilaverði hafnað. Er á því byggt að skiptum á dánarbúi C hafi lokið áður envarnaraðila var kunnugt um fram komna beiðni/kröfu sóknaraðila um opinberskipti. Varnaraðili hafi upphaflega skilað erfðafjárskýrslu til sýslumanns 12.janúar 2017. Hún hafi fengið staðfestingu á útgáfu leyfis til einkaskipta 27.febrúar 2017 jafnframt því að fá frest til 27. mars 2017 til þess að skilaskriflegum skýringum vegna athugasemda sýslumanns. Lögmaður varnaraðila hafiskilað sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu staðfestri erfðafjárskýrslu 4. apríl2017, þ.e. um mánuði áður en varnaraðili fékk boðun um fyrirtöku í héraðsdómi4. maí 2017. Með öðrum orðum skiptum í dánarbúinu lauk áður en varnaraðili fékkvitneskju um beiðni/kröfu sóknaraðila um opinber skipti á búinu í maí 2017.Skilyrði 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 til þess að krefjast opinberra skiptaséu því ekki fyrir hendi í málinu og því beri að hafna kröfunni þegar af þeirriástæðu.Verði ekki á þettafallist er á því byggt að við skipti á dánarbúi beri að leggja erfðaskrá C og Dfrá 15. október 2003 og viðauka við hana frá 29. ágúst 2008 til grundvallar viðskiptin og hafna kröfu sóknaraðila um opinber skipti.Hvað málatilbúnaðsóknaraðila varðar tekur varnaraðili fram að hann slái fram staðhæfingum um„elliglöp“ C og að D hafi verið „nær heyrnarlaus og blindur“ og fullyrðingum ánfrekari rökstuðnings og gagna til þess að staðreyna þær. Sóknaraðili leggi ekkifram nein læknisfræðileg gögn í málinu um heilsufar þeirra C og D til þess aðrenna einhverjum stoðum undir fullyrðingar sínar. Þá veitist lögmaðursóknaraðila ómaklega að lögmanni varnaraðila þar sem gefið sé í skyn að D hafiverið „nær heyrnarlaus og blindur“ er erfðaskráin var gerð og að undirskrifthans beri með sér að hún sé „afrituð eða fölsuð“ eða afritun á undirritun Dhafi átt sér stað. Þessu haldi lögmaðurinn fram þrátt fyrir skýringar lögmannsvarnaraðila. Þessar aðdróttanir séu ósmekklegar og tilhæfulausar með öllu ogbrjóti gegn meginreglum í siðareglum lögmanna. Þá sé vakin athygli á því að lögmaðursóknaraðila hafi ekki aflað rithandarrannsókna til þess að staðreyna þessaraðdróttanir sínar. Sé hugleiðingum lögmanns sóknaraðila um undirritun votta aðerfðaskrá mótmælt sem röngum og tilhæfulausum. Erfðagerningarnirberi með sér að lögmaður varnaraðila hafi samið texta þeirra í samræmi viðeindregnar óskir þeirra. Þau hafi komið á skrifstofu lögmannsins til þess aðundirrita erfðaskrána 2. mars 2000 en erfðaskráin frá 2003 og viðaukinn frá 29.ágúst 2008 hafi verið undirrituð að heimili þeirra að [...] í [...]. Lögmaðurvarnaraðila og ritari hans hafi verið arfleiðsluvottar að þessumerfðagerningum. Lögmaður varnaraðilahafi útskýrt í bréfi til lögmanns varnaraðila að þau C og D hafi leitað tilhans um gerð erfðaskrár. Þau kváðu bæði að erfðaskrár geymdu hinsta vilja sinn.Þau hafi gert það heil heilsu, andlega og líkamlega, allsgáð og af fúsum ogfrjálsum vilja eftir að texti viðkomandi erfðaskrár hafði verið lesinn uppháttfyrir þau. Hvorki verði á þaðfallist að vafi sé á gildi erfðaskrárinnar frá 15. október 2003 né að einlægurog skýr arfleiðsluvilji þeirra hjóna kunni að ganga á svig við sanngirnis- ogréttlætissjónarmið. Erfðaskrána og viðauka við hana beri að leggja tilgrundvallar við skipti á dánarbúi C og D. Um lagarök vísarvarnaraðili til laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. og til erfðalaganr. 8/1962, einkum 38 gr. þeirra. Krafan um málskostnað byggist á 129. gr. og1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um álag á málskostnað byggist á 131.gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskattá málskostnað er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IVNiðurstaðaÍ máli þessu hefur sóknaraðili krafistopinberra skipta á búi C sem lést [...] 2016 en hún sat í óskiptu búi eftireiginmann sinn, D sem lést [...] 2011. Sóknaraðili byggir kröfu sína á 1. mgr.38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Hann sé lögerfingi hinnarlátnu og geti á þeim grundvelli gert kröfu um að bú hennar verði tekið tilopinberra skipta. Sóknaraðili kveðst vefengja erfðaskrá þá er C og D gerðu áárinu 2003 en varnaraðili telur til bréferfðaréttinda á grundvelli hennar semleyfi hennar til einkaskipta byggist á. Viðbætur sem gerðar hafi verið viðerfðaskrána séu ekki í samræmi við formreglur erfðalaga og þá hafi hannefasemdir um að þau hjónin hafi verið fær um að ráðstafa eignum sínum meðþessum hætti vegna heilsu sinnar. Raunar hafi það þó enga þýðingu í þessu máliað sýna fram á að svo hafi verið þar sem einkaskiptum sé ekki lokið og honum sésem erfingja játaður ríkur réttur til að krefjast opinberra skipta á búinu. Varnaraðili hefurmótmælt því að sóknaraðili geti krafist opinberra skipta á grundvelli 1 mgr.38. gr. laga nr. 20/1991 þar sem einkaskiptum sé lokið. Þá hefur varnaraðilieinnig á því byggt að leggja beri fyrrgreinda erfðaskrá til grundvallar viðskipti á búi C enda hafi sóknaraðili engan reka gert að því að sýna fram á aðþau hjónin hafi heilsu sinnar vegna ekki verið fær um að ráðstafa eignum sínumeins og raun ber vitni. Kröfu sóknaraðila er ekki mótmælt á þeim grundvelli aðhann geti ekki staðið til arfs eftir hina látnu.Samkvæmt 1. mgr. 38.gr. laga nr. 20/1991 getur erfingi krafist þess að dánarbú verði tekið tilopinberra skipta hafi skiptum ekki verið lokið vegna eignaleysis búsins eða meðveitingu leyfis til setu í óskiptu búi hvort sem leyfi hefur áður verið veitttil einkaskipta eða ekki. Samkvæmt orðanna hljóðan mælir ákvæðið fyrir umskilyrðislausan rétt erfingja í þessum efnum að þeim skilyrðum uppfylltum aðskiptum hafi ekki verið lokið með nánar tilteknum hætti. Í athugasemdum við38. gr. frumvarps þess er varð að lögum nr. 20/1991 kemur fram að regla 1. mgr.ákvæðisins heimili hverjum erfingja fyrir sig að gera kröfu um að dánarbú verðitekið til opinberra skipta hvort sem arfshluti hans er stór eða lítill og meðöllu án tillits til vilja annarra erfingja. Þá skipti heldur ekki máli í þessusambandi hvort erfingjar hafi áður fengið leyfi til einkaskipta. En hafi þaðverið veitt geti erfingi gripið til þessa ráðs upp á eindæmi sitt og komið þvítil leiðar að dánarbúið hverfi úr einkaskiptum hvort sem slíkt kunni að stafaaf ósamkomulagi erfingja eða öðrum sökum. Þá segir í athugasemdunum að ekki séheldur mælt fyrir um neina nauðsyn þess að sá sem vilji krefjast opinberraskipta eftir þessari heimild sýni að fyrra bragði fram á réttmæti arfstilkallssíns. Þvert á móti er ætlast til að ef ágreiningur rís til dæmis milli tveggjamanna um það hvor þeirra skuli talinn einkaerfingi hins látna geti hvor þeirrasem er leitað úrlausnar á þeim ágreiningi með því að krefjast opinberra skiptaog stutt rétt sinn til þess við þá forsendu að hann sé með réttu erfingi. Niðurstaðaum þá kröfu mundi þá ráðast af því hvort arfstilkall hans væri talið á rökumreist.Með vísan tilofangreinds tekur dómurinn fram að vafi eða ágreiningur um arfstilkall samkvæmterfðaskrá getur ekki girt fyrir heimild erfingja samkvæmt þeirri sömu erfðaskrátil að krefjast opinberra skipta á dánarbúi arfleiðanda á grundvelli 1. mgr.38. gr. laga nr. 20/1991. Ljóst verður að telja að sóknaraðili vefengirréttindi varnaraðila til arfs á öllum eignum hinnar látnu. Er um þessisjónarmið vísað til dóma Hæstaréttar í málum nr. 520/2014 og 339/2008.Varnaraðili hefur ímálinu haldið því fram að einkaskiptum á búi C sé lokið. Af gögnum málsins umframvindu skiptanna verður þó þvert á móti ráðið að svo er ekki. Með hliðsjónaf öllu ofansögðu verður því að fallast á með sóknaraðila að fullnægt séskilyrðum 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um að hann geti krafist opinberraskipta á dánarbúinu. Verður því fallist á kröfu hans eins og nánar greinir íúrskurðarorði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 419/2003.Í samræmi viðofangreind málsúrslit verður varnaraðila samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, gert að greiða sóknaraðilamálskostnað eins og nánar greinir í úrskurðarorði og hefur þá verið tekiðtillit til greiðslu virðisaukaskatts. Af hálfu sóknaraðilaflutti málið Magnús Davíð Norðdahl hdl. en af hálfu varnaraðila SigmundurHannesson hrl.HólmfríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Dómarinn tók við meðferðmálsins 27. september 2017.Ú R SK U R Ð A R O R Ð:Fallist er á kröfusóknaraðila, B, um að dánarbú C, kt. [...], sem lést [...] 2016 og síðast vartil heimilis að [...] í [...], verði tekið til opinberra skipta. Varnaraðili greiðisóknaraðila 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 104/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X, skipverji á ms. Goðafossi, var grunaður um brot gegn 123. og 124. gr. tollalaga nr. 55/1987 og 4. sbr. 27. gr. áfengislaga nr. 75/1998, með því að hafa smyglað til landsins miklu magni af áfengi, tóbaki og fleiru. Talið var að skilyrði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, væri fullnægt til að staðfesta mætti úrskurð héraðsdóms um að X sætti gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinum kærða úrskurði verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar og málsvarnarlauna. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður og málsvarnarlaun dæmast ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 862/2014
Nálgunarbann Kærumál
Vísaðer til málsatvika sem að framan er lýst. Þar kemur fram að brotaþoli telur aðvarnaraðili hafi brotið gegn friðhelgi hennar með hléum í nokkuð langan tíma.Þá hefur hún lagt fram kæru á hendur honum vegna eignaspjalla og skýrirjafnframt frá því að hún hafi fengið nafnlaust hótunarbréf árið 2011 ogjafnframt að gerð hafi verið tilraun til að brjótast inn í íbúð kærasta hennar.Að svo miklu leyti sem yfirheyrslur yfir varnaraðila hafa lotið að þessumatriðum hefur hann neitað sök og í gögnum málsins eru ekki vísbendingar semnægja til að álykta svo að rökstuddur grunur sé uppi um að hann hafi átt aðildað þessum atvikum. Á hinn bóginn styður framburður hans fyrir lögreglu og dómiað meginstefnu frásögn brotaþola á samskiptum aðila þegar leiðir þeirra lágusaman í Háskólanum árið 2011 og 2013, þótt varnaraðili telji engin tilefnifyrir brotaþola til að óttast hann vegna þeirra. Þá hefur hann gengist við þvíað hafa sent brotaþola öll þau samskipti í gegnum facebook sem liggja fyrir ímálinu, sem og umrædda gjafasendingu og símtöl á árinu 2011. Þá liggur einnigfyrir að varnaraðili hefur ekki látið af háttsemi sinni þrátt fyrir aðbrotaþoli hafi kært hann til lögreglu og þrátt fyrir yfirlýsingar hans sjálfs ískýrslutöku hjá lögreglu þann 4. desember um að hann myndi láta af háttsemisinni. Skilaboðin sem hann sendi brotaþola í kjölfar þeirrar skýrslutöku verða ekkiskilin öðru vísi en svo að þau feli í sér hótun sem ætlað er að vekja ótta hjábrotaþola en þar segir hann að réttast sé að senda á hana verktaka núna en þeirfáist gegn vægu verði ef þeir sitji þá ekki inni. Jafnframt segir ískilaboðunum að hann hafi á fyrri stigum verið búin að hafa samband viðverktaka. Með skilaboðunum fylgdi mynd af krepptum hnefa með áletruninni „beyour own hero“. Fyrir dómi gaf varnaraðili þá skýringu á þessum skilaboðum aðhann hafi haft í huga að fá verktaka til að útbúa gjöf handa brotaþola líka þvísem hann hafi áður sent. Hvað sem líður trúverðugleika þess framburðar er þaðmat dómsins að brotaþoli hafi með réttu getað dregið þá ályktun af þessumskilaboðum að henni stæði ógn af varnaraðila og jafnframt að honum hafi mátt veraþað ljóst þegar hann sendi skilaboðin. Verður í því sambandi einnig að skoðaþessi síðustu skilaboð hans í ljósi fyrri samskipta aðila. Skeytin semvarnaraðili hefur sent brotaþola undanfarna mánuði eru mjög oft reiðileg ogágeng, þar sem varnaraðili virðist líta svo á að hann eigi kröfu á hendurbrotaþola um persónuleg samskipti auk þess sem ljóst má vera af efni þeirra aðhann hefur aflað upplýsinga um persónulega hagi brotaþola sem eru honum meðöllu óviðkomandi. Þegar horft er á framkomu hans heildstætt er ekki fallist áþað með varnaraðila að þau hafi einungis verið brotaþola til ama heldur hefurhann að mati dómsins með ólögmætum hætti raskað friðhelgi hennar og hefurframkoma hans verið til þess fallin að vekja ótta hjá brotaþola. Eru þvískilyrði a. og b. liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 fyrir hendi til að staðfestaákvörðun lögreglu um nálgunarbann hans gagnvart brotaþola. Jafnframt er fallistá, með vísan til hegðunar brotaþola að undanförnu, að ekki sé líklegt friðhelgibrotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti en nálgunarbanni sbr. 1. mgr.6. gr. laga nr. 85/2011. Er hér einkum vísað til þess að síðustu samskiptivarnaraðila við brotaþola, sem hann sendi eftir að afskipti lögreglu hófust,eru sýnu alvarlegri en fyrra áreiti. Verður ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu því staðfest og er hvorki tilefni til að marka því skemmritíma né frekari afmörkunar en krafist er.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2014 sem barstréttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur19. desember 2014 þar sem staðfest var ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu9. desember 2014 um að varnaraðili sætti nálgunarbanni, eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanni verðimarkaður skemmri tími og að það nái ekki til vinnustaðar brotaþola. Þá krefsthann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Að virtum gögnum málsins, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði, verðurfallist á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum 4. gr. laga nr. 85/2011 tilað varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni, enda verður ekki talið aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6.gr. laganna. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Þóknunverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3.mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknunverjanda varnaraðila, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, fyrirHæstarétti, 125.500 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 751/2016
Kærumál Gæsluvarðhald
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi og einangrun á meðan á því stæði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 4. nóvember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 3. nóvember 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. nóvember 2016 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að ákvæði hins kærðaúrskurðar um einangrunarvist hans verði fellt úr gildi. Að því frágengnu krefsthann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 3.nóvember 2016. Lögreglustjórinn á Suðurnesjumhefur krafist þess fyrir dóminum í dag með vísan til a og d liða 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 og b liðar 1. mgr. 99. gr. sömu laga að X, kt. [...],verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. nóvember 2016, kl. 16:00, og að á þeimtíma verði kærða gert að sæta einangrun.Krafan er reist á því aðkærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr.65/1974 og 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði mótmælir kröfunni.Hann krefst þess að henni verði hafnað, til vara að kröfu um einangrun verðihafnað og til þrautavara að kröfunni verði markaður skemmri tími. Ígreinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að lögreglustjórinn hafiundanfarið haft til rannsóknar lögreglumál nr. 008-2016-13836 er varðiinnflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum hingað til lands. Hinn 27. októberhafi tilkynning borist frá tollvörðum í Flugstöð Leifs Eiríkssonar um að kærði,X, hefði verið stöðvaður í komusal, vegna gruns um að hann kynni að hafafíkniefni falin í fórum sínum í við komu til landsins með flugi [...] frá [...].Hafi hann greint frá að innvortis hefði hann 41 pakkningu af kókaíni. Í kjölfarið hafi kærði verið handtekinn ogfærður á lögreglustöð þar sem hann var vistaður á lögreglustöð.Kærði hafi skilað af sérefnunum og hafi tæknirannsókn leitt í ljós að um var að ræða 275,97 af kókaínien óljóst er um styrkleika á þessari stundu. Rannsókn máls þessa sé ífullum gangi og miði út frá því að kærði hafi flutt töluvert magn ætlaðraávana- og fíkniefna hingað til lands og að þau hafi verið ætluð til sölu ogdreifingar. Beinist rannsóknin að því að rannsaka nánar skipulagningu oghlutverk kærða í innflutningnum, aðdraganda hans og loks fjármögnun ferðarinnarhingað til lands. Á þessum tímapunkti sé unnið að því að hafa hendur í hárivitorðsmanna kærða hér á landi, sbr. nánar rannsóknargögn málsins. Teljilögregla sig þurfa svigrúm til að vinna nánar úr þeim gögnum sem hún hefurundir höndum og upplýst geta um framangreind atriði auk þess sem fyrirliggjandieru rannsóknaraðgerðir til að hafa hendur í hári vitorðsmanna kærða, sbr. nánarrannsóknargögn málsins. Sé því nauðsynlegt að kærða verði gert að sætaáframhaldandi gæsluvarðhaldi og í ljósi þess sem fram hefur komið viðrannsóknina sé að sama skapi nauðsynlegt að honum verði gert að sæta einangrun.Verið sé að rannsakainnflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að mati lögreglu hafi veriðflutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau til ótiltekins fjöldafólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddur grunur um að kærði hafigerst brotlegur við ákvæði laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr.a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að mati lögreglustjóraséu lagaskilyrði uppfyllt fyrir því að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldiá meðan mál hans er til meðferðar. Telji lögreglustjóri að ætla megi að kærðikunni að torvelda áframhaldandi rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot,skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni. Séu þannig uppfylltskilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Jafnframt teljilögreglustjóri, í ljósi þess sem fram hafi komið við rannsókn málsins, að teljamegi gæsluvarðhald nauðsynlegt til að verja kærða fyrir árásum eða áhrifumsamverkamanna. Með vísan til allsframangreinds, rannsóknarhagsmuna, a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr.65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmunistanda til þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins14. nóvember 2016, kl. 16.00. Þess sé einnig krafist aðkærða verði gert að sæta einangrun, sbr. b lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála á meðan gæsluvarðhaldi stendur með vísan til framangreindrarannsóknarhagsmuna. Með úrskurði 27. októbervar kærða gert að sæta gæsluvarðhalditil dagsins í dag. Rannsakandi hefur gert grein fyrir gangi rannsóknarinnarog verður fallsit á með honum, sem er í samræmi við framlögð gögn í málinu, aðenn sé þörf á áframhaldandi gæsluvarðhaldiog einangrun kærða svo ljúka megi rannsókn málsins. Haldi kærði óskertufrelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins. Með vísan til a liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er því fallist á kröfulögreglustjóra um gæsluvarðhald með þeim hætti sem nánar greinir íúrskurðarorði. GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð:Kærði, X, skal sætagæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. nóvember 2016, kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrunmeðan á gæsluvarðhaldi stendur.
Mál nr. 515/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. október 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. október 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi til fimmtudagsins 1. nóvember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði stendur nú yfir hjá sóknaraðila rannsókn á því hvort varnaraðili hafi í félagi við aðra gerst að undanförnu sek um þjófnaði úr ýmsum verslunum á höfuðborgarsvæðinu. Verður fallist á með sóknaraðila að rökstuddur grunur sé um að svo kunni að vera. Við slíkum brotum liggur fangelsisrefsing samkvæmt 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um að skilyrðum b. liðar 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt fyrir farbanni varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að kærðu, X, litháískum ríkisborgara, fd. [...], verði bönnuð för frá Íslandi á meðan lögregla rannsakar þýfi sem fannst á dvalarstað kærðu í gær, þó eigi lengur en til fimmtudagsins 1. nóvember. 2007, kl. 16:00. Gerð var húsleit á dvalarstað kærðu að Z í gær. Fannst talsvert af munum sem lögregla segir að sé þýfi og telur sig geta tengt við tiltekna þjófnaði sem tilkynntir hafi verið í verslunum á höfuðborgarsvæðinu síðustu mánuði. Kærða hefur dvalið hér á landi síðan 29. júní sl. Kærða hefur takmörkuð tengsl við landið, bæði fjölskyldu og önnur. Hún er undir rökstuddum grun um aðild að auðgunarbrotum. Er nauðsynlegt er að tryggja nærveru hennar hér á landi til að hún geti ekki komið sér undan frekari rannsókn málsins, saksókn og málsmeðferð fyrir dómi. Með vísan til b-liðar 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 verður henni gert að sæta farbanni svo sem í úrskurðarorði greinir. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærðu, X, fd. [...], er bönnuð för frá Íslandi til fimmtudagsins 1. nóvember 2007, kl. 16:00.
Mál nr. 573/2016
Kærumál Vistun barns Gjafsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að sonur A skyldi vistaðir utan heimilis í allt að fjóra mánuði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 4. ágúst2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 19. og 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 22. júlí 2016, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að sonursóknaraðila, C, skyldi vistaður utan heimilis sóknaraðila í allt að fjóramánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins að telja. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila verði hafnað. Þá krefst hannkærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Íhinum kærða úrskurði segir að sóknaraðili hafi síðast mætt tilfíkniefnamælingar 8. febrúar 2016, en fram er komið að hann hafi jafnframt gertþað 26. júní 2016. Mældust ekki fíkniefni í sýnum, teknum úr sóknaraðila. Ekkimun hafa tekist að boða sóknaraðila til slíkra mælinga á tímabilinu frá 8.febrúar 2016 og til 9. júní sama ár er varnaraðili tók þá ákvörðun sem málþetta lýtur að. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar, verður hann staðfestur.Kærumálskostnaðurverður ekki dæmdur en um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fereins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrirHæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 400.000krónur.Úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 22.júlí 2016I.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar 15. júlí sl., barst dóminum 23. júní 2016,með kröfu sóknaraðila, dags. 22. sama mánaðar. Sóknaraðili er barnaverndarnefndB, en varnaraðilar eru D, [...], [...], og A, [...], [...]. Sóknaraðilikrefst þess að úrskurðað verði að drengurinn C, sem lýtur sameiginlegri forsjáforeldra sinna, D og A, varnaraðila máls þessa, verði áfram vistaður utanheimilis í allt að tólf mánuði, frá 29. júní2016 til 29. júní 2017, á grundvelli 1. mgr. 28. gr. laga nr. 80/2002.Af hálfu sóknaraðila er ekki krafistmálskostnaðar.VarnaraðilinnD krefst þess að kröfu sóknaraðila verðihafnað og að barnið verði þegar í stað afhent varnaraðila. Til vara krefst húnþess að vistun barnsins verði ákveðin um skemmri tíma. Þá krefst húnlögmannsþóknunar, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. 60. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002.VarnaraðilinnA krefst þess einnig að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Jafnframt krefst hannmálskostnaðar samkvæmt framlagðri tímaskýrslu, eins og málið væri eigigjafsóknarmál.II.Málþetta varðar son varnaraðilanna, C, sem fæddur er [...], en þau eiga einnigsaman drenginn E, fæddan [...]. Varnaraðilarnir, sem fara sameiginlega meðforræði drengjanna, slitu sambúð sinni um tíma veturinn 2014 til 2015. Þau hófusambúð á ný um skeið, en hafa nú á ný slitið samvistum. Drengurinn C dvelst núá heimili á vegum sóknaraðila, en hefur lögheimili hjá móður sinni, en E mun núdvelja hjá móður sinni eftir að hafa dvalið hjá föður í [...] síðastliðinn veturog sótt þar skóla. Samkvæmtgögnum hefur mál drengjanna verið í stöðugri vinnslu hjá barnaverndaryfirvöldumfrá því á síðari hluta árs 2014, þegar ítrekaðar tilkynningar fóru að berastsóknaraðila um vanrækslu á umsjón og eftirliti drengjanna, vímuefnaneysluvarnaraðila, heimilisofbeldi og óvissu um hæfni foreldranna til að annastdrengina. Kemur fram í greinargerð sóknaraðila að starfsmennbarnaverndarnefndarinnar hafi frá upphafi reynt að fylgjast náið með aðstæðumdrengjanna og liðsinna varnaraðilum við að sinna uppeldisskyldum sínum gagnvartþeim, en erfiðlega hafi gengið að fá þau í viðtal. Þegar loks náðist í þauhefði móðirin viðurkennt fíkniefnaneyslu en sagst vera hætt neyslu. Faðirinnviðurkenndi einnig neyslu kannabis, sem hann sagði hjálpa sér að glíma viðþunglyndi. Samþykktu þau að vera í samstarfi við sóknaraðila til að bæta hagbarnanna og undirrituðu hvort fyrir sig áætlun um meðferð málsins samkvæmt 23.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Markmið áætlananna var að tryggja öryggidrengjanna á tímabilinu, styðja sóknaraðila við að búa sonum þeirra tryggaruppeldisaðstæður í framtíðinni, ganga úr skugga um að varnaraðilar væru edrú ogstyðja þá í að viðhalda „edrúmennsku“, auk þess að ganga úr skugga um að börninværu ekki skilin eftir í umsjá óhæfs einstaklings. Í áætlun móður drengjannavoru jafnframt rakin hlutverk barnaverndaryfirvalda og hennar við að framfylgjaáætluninni, s.s. möguleiki á sálfræðiþjónustu fyrir sóknaraðila ogstuðningsfjölskyldu fyrir drengina, greiðsla fyrir mötuneyti og dægradvöl fyrireldri drenginn, regluleg viðtöl hjá ráðgjafa barnaverndarnefndar, fyrirvaralausfíkniefnapróf og að tilsjónarmaður kæmi á heimilið einu sinni í viku, en einusinni til tvisvar sinnum á tímabilinu yrðu óvæntar heimsóknir. Jafnframt skuldbattmóðir sig til að halda sig frá allri neyslu vímuefna, vinna að markmiðumáætlunarinnar í samstarfi við varnaraðila, mæta í tíma hjá sálfræðingi og íviðtöl hjá ráðgjafa, taka á móti heimsóknum tilsjónaraðila með jákvæðum hættiog nýta þjónustu stuðningsfjölskyldu. Faðir drengjanna samþykkti sambærilegstuðningsúrræði auk skipunar persónulegs ráðgjafa. Faðir drengjanna samþykktiekki að hafa tilsjónaraðila og því var það úrræði ekki haft með í áætlun hans.Sóknaraðilihélt áfram að boða varnaraðila í viðtöl til að fylgjast með gangi mála. Íviðtali við móður 27. janúar 2015 tók hún fram að hún fengi enga hjálp fráföður og að hún væri búin að glíma við mikla vanlíðan. Hún sagðist þó vera aðtaka sig á og væri staðráðin í að hugsa vel um drengina og sig sjálfa. Þá hafifaðir drengjanna einnig komið í viðtal. Í tengslum við könnun málsins óskaðisóknaraðili eftir upplýsingum, m.a. frá lögreglustjóranum á [...] ogHeilsugæslunni á [...]. Bárust upplýsingar frá lögreglu 19. febrúar 2015, þarsem lýst var afskiptum lögreglunnar af drengjunum og varnaraðilum frá árinu2008. Þar er meðal annars rakið að faðir drengjanna hafi þrisvar frá 10.nóvember 2014 til 20. janúar 2015 verið handtekinn grunaður um akstur undiráhrifum fíkniefna. Þá hafi hann verið handtekinn í lok september 2014 fyrir aðáreita ferðamann. Í október s.á. hafi faðir lent í bílveltu ásamt bróður sínumog hafi fundist sprautunálar, kannabis og töfluspjald merkt Sobril í og viðbifreiðina. Í nóvember 2014 hafi verið gerð húsleit á heimili móðurömmudrengjanna, sem þá voru í heimsókn hjá henni, og kannabisefni í eigumóðurbróður drengjanna haldlagt. Einnig hafi verið tilkynnt um heimilisofbeldiog hafi það verið tilkynnt til sóknaraðila í nóvember 2014. Loks er greint fráþví að móðir hafi 19. desember 2014 verið stöðvuð við akstur bifreiðar og þáviðurkennt neyslu á kannabisefnum. Til viðbótar framangreindu bárust þærupplýsingar frá lögreglustjóranum á [...] 15. september 2015 að faðirinn hefðiverið ákærður fyrir að aka undir áhrifum ólöglegra ávana- og fíkniefna hinn 9.apríl það ár, ásamt ákæru fyrir framleiðslu og ræktun á kannabisplöntum á árinu2014.Hinn13. mars 2015 náðist í móður drengjanna símleiðis og var hún beðin um að koma íviðtal, sem hún gerði ásamt föður drengjanna þann sama dag. Sóknaraðilarneituðu bæði að hafa neytt fíkniefna. Móðirin var þá beðin um að gefa þvagsýnisvo hægt yrði að kanna hvort einhver fíkniefni mældust í því. Féllst hún á aðgefa þvagsýni í ToxCup fíkniefnapróf og mældist það jákvætt fyrir THC (kannabisefni).Viðurkenndi hún þá að hafa nýlega notað kannabisefni þrátt fyrir fullyrðingarum annað stuttu áður. Faðirinn neitaði hins vegar að gefa þvagsýni. Í viðtalinuvar undirrituð ný áætlun um meðferð máls samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga þarsem varnaraðilum voru boðin ýmis stuðningsúrræði. Hinn20. mars 2015 bárust sóknaraðila að nýju upplýsingar um að varnaraðilar værubæði í neyslu kannabisefna. Upplýsti tilkynnandi m.a. að faðir drengjanna værií daglegri neyslu kannabisefna. Þá hafði tilkynnandi jafnframt áhyggjur af þvíað móðir væri í neyslu. Einnig greindi tilsjónaraðili frá því að móðir hefðisíðustu vikuna í mars viðurkennt að hún hefði notað kannabisefni helgina áður.Í ljósi þessara upplýsinga reyndi sóknaraðili að fá varnaraðila aftur í viðtalog kom móðirin í viðtal 30. sama mánaðar. Hinn 10. apríl sama ár samþykktimóðirin nýja áætlun um meðferð málsins, þar sem hún samþykkti meðal annars aðfara í meðferð. Hinn 31. mars óskaði faðir drengjanna eftir viðtali viðráðgjafa og sagðist vilja vera í fullri samvinnu við sóknaraðila. Viðurkenndihann neyslu fíkniefna, en sagðist vera búinn að vera edrú í nokkrar vikur.Faðir gaf þvagsýni og mældust engin fíkniefni í því. Móðirinfór í tíu daga áfengis- og fíkniefnameðferð á Vogi 17. apríl 2015 og fórfaðirinn með umsjón drengjanna á meðan. Hún ákvað hins vegar að fara ekki íframhaldsmeðferð á Vík, þrátt fyrir ráðleggingar varnaraðila. Hinn 20. aprílsama mánaðar var gerð sérstök áætlun um meðferð máls fyrir föður. Lögð varáhersla á „edrúmennsku“ og viðeigandi umönnun drengjanna. Þá greiddisóknaraðili fyrir sálfræðiaðstoð og HAM-námskeið fyrir hann, ásamt því aðútvega honum persónulegan ráðgjafa. Sóknaraðila bárust upplýsingar um þaðnokkrum vikum síðar að hann mætti illa á námskeiðið og væri að missa íbúðinasem hann bjó í með drengina. Afgögnum málsins má sjá að næstu mánuði gekk erfiðlega að ná sambandi viðsóknaraðila og fá upplýsingar um búsetu og aðbúnað drengjanna. Í tilkynningu 8.júní 2015 fékk sóknaraðili þær upplýsingar að faðir væri búsettur í [...] hjámóður sinni, ásamt drengjunum. Í tilkynningunni var tekið fram að hann væri íneyslu og líklegt að faðir beitti móður líkamlegu ofbeldi. Í tilkynningunni varjafnframt upplýst að fjölskyldan ætlaði flytja til [...] 19. júní sama mánaðar,en sóknaraðili hafði engar upplýsingar fengið um slíkar fyrirætlanir frávarnaraðilum. Þegar loks náðist í föður drengjanna 10. júní var hann upplýsturum tilkynningarnar sem hefðu borist. Neitaði hann því að vera í neyslu og sagðijafnframt að þau ætluðu að búa í [...] um veturinn og væru að leita sér að íbúðþar.Hinn19. júní 2015 bárust tvær tilkynningar til sóknaraðila undir nafnleynd um harðaneyslu beggja varnaraðila og vanrækslu þeirra á drengjunum. Samkvæmttilkynningunum voru báðir varnaraðilar í mjög óstöðugu ástandi. Annartilkynnandinn efaðist um geðheilsu föður drengjanna og sagði hann farinn aðsýna einkenni geðveilu. Hinn tilkynnandinn tók fram að móðir drengjanna væribúin að vera í harðri neyslu síðustu vikur. Hún hefði viðurkennt neyslu sínafyrir ættingjum sínum og sagt að hún ætlaði að flytja með drengina til [...] ogbúa þar í tjaldi. Tilkynnandi tók fram að fjölskyldan byggi hjá ömmu drengjannaí [...] og að hún þyrði ekki að fara neitt þar sem hún hefði áhyggjur afdrengjunum. Móðirdrengjanna fluttist til [...] 19. júní 2015. Næstu daga kveðst sóknaraðiliítrekað hafa reynt að ná í varnaraðila til að ræða um vinnslu barnaverndarmálsdrengjanna en ekki hafi náðst í þau. Hinn 6. júlí 2015 fékk sóknaraðili þærupplýsingar að faðir drengjanna væri farinn með báða drengina út til [...] enmyndi koma með þá til baka. Tilkynnandi óttaðist að ekki yrði af því. Hinn14. júlí 2015 barst sóknaraðila tilkynning frá lögreglustjóranum á [...] um aðfaðir drengjanna hefði 3. júlí 2015 verið stöðvaður grunaður um akstur undiráhrifum fíkniefna með eldri drenginn í framsætinu. Hann neitaði að láta í téþvagsýni til fíkniefnaprófunar og var vakthafandi læknir fenginn til að taka úrhonum blóð til fíkniefnaskimunar. Við rannsókn sýnis mældust 3,2 ng/ml aftetrahýdrókannabínól (kannabisefni). Íljósi framkominna upplýsinga óskaði sóknaraðili eftir aðstoð barnaverndar í [...]með bréfi, dags. 16. júlí 2015, til að afla upplýsinga um aðsetur og aðstæðurdrengjanna. Samhliða því var ítrekað reynt að ná sambandi við varnaraðila, ánárangurs. Hinn 6. ágúst 2015 fengust þær upplýsingar í símtali við móðurdrengjanna að eldri drengurinn væri hjá henni í [...] og sá yngri hefði fariðtil Íslands með föður sínum. Í símtalinu tók hún fram að faðir ætlaði að farameð yngri drenginn aftur út til [...] á næstu dögum. Þegarljóst var að drengurinn væri kominn til landsins í stuttan tíma og í umsjáföður síns ákvað sóknaraðili í ljósi forsögu málsins að halda teymisfund 6.ágúst 2015 um mál hans. Var þar ákveðið að taka drenginn úr umsjá föður síns ogvista hann á heimili á vegum sóknaraðila á meðan frekari könnun færi fram. Ekkifékkst samþykki föður fyrir aðgerðinni. Í samræmi við 2. mgr. 31. gr.barnaverndarlaga var málið tekið til meðferðar og úrskurðar á grundvellib-liðar 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga á fundi sóknaraðila 17. ágúst 2015.Varnaraðilar kærðu þann úrskurð til héraðsdóms. Meðan á meðferð málsins stóð fyrirdómi leitaði móðir drengsins eftir sáttaviðræðum við sóknaraðila um tímabundnavistun drengsins utan heimilis meðan frekari athugun á aðstæðum varnaraðilafæri fram. Var kæran dregin til baka eftir að aðilar komust að samkomulagi umtímabundna vistun drengsins utan heimilis til 4. janúar 2016 og umgengni. Þarkom meðal annars fram að markmið áætlunarinnar væri að skapa drengnum tryggarog stöðugar aðstæður, þar sem hann fengi tækifæri til að dafna og þroskast áeðlilegan hátt. Þar sagði jafnframt að hlutverk barnaverndaryfirvalda væri aðsjá drengnum fyrir tímabundnu fósturheimili og kanna aðstæður varnaraðila meðtilliti til þess hvort þau gætu fengið drenginn í sína umsjá á ný aðvistunartímanum liðnum. Við mat á aðstæðum yrðu húsnæðis- og fjárhagsmálvarnaraðila skoðuð og gengið úr skugga um að foreldranarnir væru „edrú“. Var ogtekið fram að faðirinn ætti rétt á umgengni við drenginn eina helgi í mánuði ogmyndi sóknaraðili þá greiða fyrir hann flugfargjald. Áður en umgengni hæfistmyndi faðir gefa þvagsýni til fíkniefnamælingar. Ef engin fíkniefni mældust íþvagi fengi faðir umgengni við drenginn frá föstudegi til sunnudags. Ef hinsvegar fíkniefni mældust í þvagi myndi umgengnin fara fram undir eftirliti.Samkvæmt samkomulaginu var hlutverk foreldra meðal annars að vinna að markmiðiáætlunarinnar og halda sig frá allri neyslu fíkniefna. Ekki var mæltsérstaklega fyrir um umgengni móður í áætluninni þar sem gert var ráð fyrir aðhún yrði í [...] fram aðjólum. Hún óskaði hins vegar eftir áframhaldandi Skype-viðtölum við drenginntvisvar sinnum í viku, sem fallist var á. Enn fremur var tekið fram að efsamningurinn yrði rofinn yrði áætlunin þegar tekin til endurskoðunar. Umgengnivarnaraðila og annarra nákominna væri að öðru leyti eftir samkomulagi hverjusinni, þ.e. að ef óskað yrði eftir frekari umgengni yrði reynt að koma til mótsvið þær óskir þeirra. Þá var rætt um að varnaraðilar gætu fengið drenginn tilsín yfir jólin ef þeir héldu sig frá allri neyslu fíkniefna. Stuttu eftir aðsamningurinn var gerður ákvað móðir drengsins hins vegar að flytja aftur tilÍslands með eldri bróður hans. Varnaraðilar tóku þá aftur saman og bjuggu umskeið í [...] heima hjáömmu drengsins. Umgengniþeirra við drenginn átti sér stað í nokkur skipti í október og gekk hún velsamkvæmt upplýsingum frá vistforeldrum.Hinn29. október 2015 barst sóknaraðila tilkynning undir nafnleynd um aðsóknaraðilar væru í fíkniefnaneyslu og hefðu verið að reykja kannabis á meðan þauvoru með syni sína á [...]. Í framhaldi af móttöku tilkynningarinnar varhaldinn teymisfundur hjá starfsmönnum varnaraðila og ákveðið að hefja könnunmálsins.Hinn10. nóvember 2015 óskaði móðirin eftir að pantað yrði flug til [...] fyrirhana, föðurinn og eldri drenginn 20. til 22. nóvember. Af hálfu sóknaraðila varekki fallist á að greiða kostnaðinn fyrir þau öll þrjú, þar sem eingöngu hefðiverið samið um að greiða kostnað fyrir föður, en boðist til að greiða fyrir þaueldsneytiskostnað ef þau vildu koma akandi. Varnaraðilar svöruðu ekkitölvupóstinum og því varð ekkert af umgengninni. Starfsmaðursóknaraðila sendi tölvubréf til móðurinnar 2. desember 2015 þar sem hún varbeðin um að hafa samband þar sem fresta þyrfti umgengi komandi helgi. Bauðststarfsmaðurinn til að finna annan tíma fyrir þau og lengja tímann til að bætaþeim þetta upp. Ekkert svar barst við tölvubréfinu fyrir helgina, en íkjölfarið, hinn 10. desember 2015, barstsóknaraðila svo tilkynning frá lögmanni varnaraðila um riftun samnings umtímabundna vistun drengsins utan heimilis, þar sem ekki hefði verið staðið viðsamkomulag um umgengni. Var jafnframt gerð krafa um að varnaraðilar fengjudrenginn þegar afhentan til sín. Hinn15. desember 2015 var fyrirhugaður fundur hjá sóknaraðila og voru varnaraðilarupplýstir um að riftunaryfirlýsingin yrði tekin fyrir á fundinum, ef það væriþeirra vilji. Starfsmenn sóknaraðila lögðu til að varnaraðilar legðu fram áfundinum beiðni um umgengni yfir jólin, auk þess sem þeim var ráðlagt að fara ífíkniefnapróf í [...] til að sýna fram á að þau væru ekki í neyslu. Efstaðfesting þess lægi fyrir á fundinum væru góðar líkur á að beiðni um umgengniyfir jólin yrði samþykkt og myndi sóknaraðili greiða fyrir bensín ef þau vildusækja drenginn. Á fundinum 15. desember 2015 mat sóknaraðili það svo, í ljósiþess að varnaraðilar hefðu rift samkomulagi um vistun drengsins, fyrirliggjandigagna og að teknu tilliti til athugasemda og krafna lögmanns varnaraðila, aðnauðsynlegt væri að kyrrsetja drenginn á þeim stað sem hann dvaldist í allt aðtvo mánuði, á meðan frekari könnun á aðstæðum varnaraðila færi fram. Þar semsamþykki varnaraðila skorti var málið tekið til úrskurðar með vísan til a-liðar1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga. Í úrskurðarorðum var jafnframt mælt fyrir umþað skilyrði að niðurstöður úr fíkniefnamælingu varnaraðila lægju fyrir áður enákvörðun væri tekin um hvort úrskurði um kyrrsetningu yrði aflétt. Þá lytiumgengni varnaraðila við barnið sömu skilyrðum. Íframhaldi af úrskurði sóknaraðila fóru varnaraðilar í fíkniefnaprufu áheilsugæslunni á [...] 17. desember 2015. Gáfu þau þvagsýni í ToxCup og mældistmóðir jákvæð fyrir THC (kannabisefni), en hjá föðurnum var línan fyrir THCdauf. Varnaraðilum var tilkynnt niðurstaðan og vildi faðirinn láta endurtakamælinguna og fá blóðprufu þar sem hann taldi þessa mælingu óáreiðanlega. Samþykktvar að þau færu aftur í próf og mældust þau þá bæði neikvæð. Jafnframt vartekið fram af hálfu þess læknis sem prófin tók að sýnin sem varnaraðilar gáfuhefðu verið útþynnt sökum mikillar vatnsdrykkju. Á grundvelli niðurstöðunnarvar varnaraðilum heimiluð umgengi frá föstudegi til sunnudags. Hinn21. desember krafðist lögmaður varnaraðila þess að nýju að foreldrarnir fengjudrenginn til sín því engin efni hefðu mælst í þeim og það hafi alltaf veriðnefnt ástæða vistunar utan heimilis. Í kjölfar þessu samþykktu þau bæði að faraí fíkniefnamælingu. Voru niðurstöður mælingarinnar þær að þau mældust bæðijákvæð fyrir THC (kannabis). Einnig mældist faðirinn jákvæður fyrir OPI(morfínskyld lyf). Ákveðið var að senda þvagið til frekari rannsókna hjá Rannsóknarstofuí lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslands og samkvæmt niðurstöðum þeirrarrannsóknar reyndist móðirin hafa verið með 80 ng/ml tetrahýdrókannabínólsýru(kannabis) í þvagi, en engin efni voru mælanleg í þvagi föður. Í framhaldi afþessari niðurstöðu var haldinn teymisfundur hjá starfsmönnum sóknaraðila ogtekin ákvörðun um að úrskurðurinn frá 15. desember stæði og barnið skyldi verakyrrt á þeim stað sem það dvaldist og yrði ekki afhent varnaraðilum í umgengnián eftirlits. Málið yrði aftur tekið fyrir á fundi sóknaraðila í byrjun janúar2016. Ídrögum að áætlun um meðferð máls frá 22. desember sl. er ráðgert aðvarnaraðilar fái umgengni við drenginn aðra hverja helgi út vistunartímann ogað eldsneytiskostnaður verði greiddur vegna ferða þeirra á milli [...] og [...]vegna umgengninnar. Jafnframt eru umgengnisdagar tilgreindir og fyrirkomulagumgengninnar. Var þannig gert ráð fyrir umgengni helgina 9.-10. janúar 2016.Varnaraðilar tilkynntu hins vegar að þau kæmust ekki þá daga. Kveðst sóknaraðiliþá hafa óskað eftir upplýsingum um hvaða tími hentaði þeim fyrir umgengni enengin svör hafi borist. Einnig er í drögunum mælt fyrir um þau skilyrði semvarnaraðilar þurfi að fullnægja á vistunartímanum til að geta fengið drenginn íumsjá sína að nýju.Varnaraðilarkærðu framangreindan úrskurð sóknaraðila til héraðsdóms 23. desember 2015. Viðskýrslutöku fyrir dómi 18. janúar 2016 viðurkenndu báðir varnaraðilar að hafasíðast neytt fíkniefna þremur mánuðum áður. Úrskurður var kveðinn upp í málinu22. janúar 2016, þar sem kröfu þeirra um að hinn kærði úrskurður yrði felldurúr gildi, var hafnað.Hinn7. janúar 2016 var málið enn tekið fyrir á fundi sóknaraðila. Lögmaðurvarnaraðila var viðstaddur fundinn í gegnum síma og liggur bókun lögmannsins fyrirí málinu og athugasemdir varnaraðila vegna áætlunarinnar. Þá liggur fyrir bókunsóknaraðila um að hafna kröfu varnaraðila um að kyrrsetningunni verði aflétt oglagt fyrir starfsmenn að ganga frá áætlun um meðferð máls samkvæmt umræðum áfundinum. Voru varnaraðilar upplýstir um þetta með tölvubréfi sóknaraðila samadag, og send ný drög að áætlun um meðferð máls 11. sama mánaðar. Var þar óskaðeftir athugasemdum þeirra en engin svör bárust. Drögin voru að nýju sendvarnaraðilum 19. s.m. og tekið fram að ef engin svör kæmu fyrir 21. s.m. yrðilitið svo á að varnaraðilar höfnuðu samvinnu við sóknaraðila. Í kjölfariðbárust athugasemdir frá lögmanni varnaraðila og þess krafist að teknar yrðublóðprufur í stað þvagprufa, sem starfsmenn sóknaraðila töldu sér ekki fært aðverða við. Þar sem ekki náðist samkomulag um áætlunina taldi sóknaraðilinauðsynlegt að gera einhliða áætlun um meðferð málsins. Lá hún endanlega fyrir28. janúar 2016 og var hún tilkynnt varnaraðilum með tölvubréfi þann sama dag.Kom þar meðal annars fram að áður en vistunartímanum lyki yrðu aðstæðurvarnaraðila skoðaðar vel og lagt mat á hvort þau teldust hæf til að sinnaforeldraskyldum sínum. Þá þyrftu varnaraðilar að sýna fram á að þau væru ekki íneyslu fíkniefna. Sóknaraðili myndi jafnframt sjá til þess að varnaraðilarfengju umgengni við drenginn aðra hverja helgi á tilgreindum dögum og taka þáttí eldsneytiskostnaði þeirra við að komast á milli [...] og [...]. Einnig myndisóknaraðili tryggja að varnaraðilar gætu farið í fíkniefnamælingufyrirvaralaust. Í áætluninni kom fram hvers sóknaraðili krefðist afvarnaraðilum, nánar tiltekið að þau sýndu fram á að þau væru ekki ífíkniefnaneyslu, að þau mættu í boðaðar fíkniefnamælingar, að þau tryggðuafkomu sína, að þau tryggðu að uppeldisaðstæður á heimili fjölskyldunnarfullnægðu þörfum barnsins og að þau ræktu umgengni við barnið á þeim dögum semtaldir voru upp í áætluninni og legðu sig fram við að hún gengi vel og væriánægjuleg fyrir drenginn. Gert var ráð fyrir að áætlunin myndi gilda til 15.febrúar 2016 og að hún og árangur hennar yrðu endurskoðuð fyrir þann tíma. Meðbréfi, dags. 18. janúar 2016, óskuðu starfsmenn sóknaraðila eftir liðsinni barnaverndarnefndarF við að kanna aðstæður á heimili varnaraðila, en sóknaraðili kveður treglegahafa gengið að fá upplýsingar frá barnavernd F um meðferð máls eldri drengsinsog aðstæður fjölskyldunnar. Hinn 29. janúar 2016 voru varnaraðilar boðaðir ífyrirvaralausa fíkniefnamælingu á heilsugæslunni í [...]. Gáfu varnaraðilarbæði þvagsýni í ToxCup og mældist móðirin jákvæð fyrir THC (kannabisefni), enekkert mældist hjá föðurnum.Varnaraðilarvoru boðaðir í óundirbúna fíkniefnamælingu 8. febrúar 2016. Móðirin neitaði aðfara í mælinguna en faðirinn mætti og mældust engin efni í þvagi hans. Þennansama dag bárust niðurstöður úr magngreiningu á sýni móðurinnar frá 29. janúars.á. og var niðurstaðan sú að fíkniefni í þvagi móðurinnar hefðu mælst undirviðmiðunarmörkum. Hinn11. febrúar 2016, sama dag og málið var tekið fyrir á fundi sóknaraðila, barstsóknaraðila svar frá barnaverndarnefnd F, dags. 8. s.m. Þar kom fram að ekkihefði farið fram ítarleg könnun á aðstæðum fjölskyldunnar þar sem erfiðlegahefði gengið að ná samstarfi við varnaraðila. Þau hefðu þó mætt í viðtöl, einusinni bæði, og móðirin einu sinni ein. Í viðtölunum hefði komið fram aðfjölskyldan hefði búið hjá móðurömmunni en væri nú flutt í sumarbústað í [...].Varnaraðilar hefðu bæði sagst vera í vinnu. Móðirin hefði nýlega sýnt meirisamstarfsvilja og til stæði að starfsmenn barnaverndar færu á heimilifjölskyldunnar 10. febrúar. Þá kom fram að samkvæmt umsögn frá skóla, dags. 16.desember 2015, væri ekki ástæða til að ætla að aðbúnaði eldri drengsins væriábótavant það sem af væri vetri. Á fundinum 11. febrúar kom og fram aðsóknaraðila hefðu borist munnlegar upplýsingar frá barnaverndarnefnd F um aðumræddu sumarbústaður liti vel út. Var það niðurstaða sóknaraðila á fundinum aðumrædd gögn bentu til þess að aðstæður hefðu batnað á heimili barnsins. Væruþví ekki forsendur til að gera kröfu um frekari vistun drengsins utan heimilis.Í framhaldi fundarins hafði starfsmaður sóknaraðila samband við lögmannvarnaraðila og upplýsti hann um niðurstöðuna og tjáði honum að varnaraðilargætu sótt drenginn, en þeir yrðu þó að hafa samband við sóknaraðila til aðskipuleggja afhendinguna. Varnaraðilar höfðu samband við sóknaraðila meðtölvubréfi 12. febrúar 2016 og tilkynntu að móðirin væri að leggja af stað [...]til að ná í drenginn. Þar sem vinnureglur sóknaraðila komu í veg fyrir að hægtværi að afhenda barnið þá var það sameiginleg niðurstaða aðila að faðirinn kæmitil [...] á mánudeginum 15. febrúar til að sækja drenginn. Það gekk hins vegarekki eftir og hafa varnaraðilar tiltekið að ástæða þess hafi verið bilun í bílföður. Var þá úr að móðirin kæmi [...] seinni partinn daginn eftir,þriðjudaginn 16. febrúar. Umrætt flug var hins vegar fellt niður vegna ófærðar.Hinn 16. febrúar 2016 var haldinn fundur hjásóknaraðila vegna framkominna tilkynninga, sem voru í fyrstu sendar inn undirnafnleynd. Tilkynnendurnir, sem voru föðuramma drengsins, föðursystir og fjölskylduvinur föðurfjölskyldunnar, ákváðusíðar að tilkynningarnar skyldu vera undir nafni. Í tilkynningum þessum kommeðal annars fram að heimili varnaraðila væri óviðunandi fyrir börn. Þar væriekki heitt vatn og engin þvottavél, auk þess sem ljóst væri að varnaraðilargætu misst húsnæðið hvenær sem er. Þá kom og fram í tilkynningu föðursysturinnarað um ítrekað ofbeldi hefði verið að ræða milli varnaraðila, sem eldridrengurinn hefði orðið vitni að, og að báðir synir þeirra hefðu orðið fyrirofbeldi af hálfu móðurinnar. Niðurstaða fundar sóknaraðila var sú að óska eftirsamstarfi við varnaraðila um vistun utan heimilis í allt að tvo mánuði á meðanfrekari könnun á tilkynningunum færi fram. Var það mat sóknaraðila að ef slíktsamþykki fengist ekki yrði nauðsynlegt að kyrrsetja drenginn meðneyðarráðstöfun hjá fósturforeldrunum, sbr. 31. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002, sbr. 27. gr. sömu laga. Varnaraðilar samþykktu ekki vistun drengsinsutan heimilis og taldi sóknaraðili því nauðsynlegt að beita neyðarráðstöfunskv. 31. gr. barnaverndarlaga, sbr. a-lið 1. mgr. 27. gr. sömu laga. Málið vará ný tekið fyrir á fundi sóknaraðila 29. febrúar 2016 og komst nefndin aðþeirri niðurstöðu, í úrskurði uppkveðnum þann dag, að nauðsynlegt væri aðkyrrsetja drenginn á þeim stað sem hann dvaldist, í allt að tvo mánuði frá 29.febrúar að telja, á meðan frekari könnun á aðstæðum varnaraðila færi fram. Þásamþykkti nefndin og á fundinum að gert yrði foreldrahæfnismat á varnaraðilum.Eftir að sóknaraðili hafði boðið varnaraðilum að velja á milli tveggja hæfraúttektarmanna til að gera foreldrahæfnismatið var niðurstaðan sú að Gsálfræðingur skyldi taka verkefnið að sér. Sóknaraðili sendi varnaraðilum og lögmanniþeirra drög að áætlun um meðferð málsins út vistunartímann hinn 10. mars 2016og óskaði eftir samþykki eða athugasemdum þeirra við áætluninni. Var ítrekunsend með tölvubréfi 15. mars s.m. Engin svör bárust og töldu starfsmennsóknaraðila sig því tilneydda til að gera einhliða áætlun um meðferð málsins,dags. 31. s.m. Í áætluninni var m.a. gert ráð fyrir að sóknaraðili myndi sjádrengnum fyrir tímabundnu fósturheimili á meðan úrskurður sóknaraðila frá 29.febrúar 2016 væri í gildi. Sóknaraðili skyldi sjá til þess að varnaraðilarfengju umgengni við drenginn aðra hverja helgi og taka þátt íeldsneytiskostnaði varnaraðila við að komast á milli [...] og [...]. Einnigmyndi sóknaraðili tryggja að varnaraðilar gætu farið í fíkniefnamælingufyrirvaralaust. Í áætluninni kemur einnig fram til hvers sóknaraðili ætlast afvarnaraðilum, þ.e. að varnaraðilar sýni fram á að þeir séu ekki í fíkniefnaneyslu,að þeir mæti í boðaðar fíkniefnamælingar, að varnaraðilar tryggi afkomu sína,að þeir tryggi að uppeldisaðstæður á heimili þeirra fullnægi þörfum barnsins ogað varnaraðilar ræki umgengni við drenginn á þeim dögum sem taldir eru upp íáætluninni.Í samræmi við úrskurð sóknaraðila frá 29.febrúar sl. fór sóknaraðili fram á aðstoð barnaverndarnefndar F í tengslum viðfrekari könnun á aðstæðum varnaraðila, sbr. beiðni, dags. 1. apríl sl. Svarbarst frá nefndinni 18. apríl sl. þar sem engar athugasemdir voru gerðar viðbústað varnaraðila. Varnaraðilar kærðu framangreindan úrskurðsóknaraðila til Héraðsdóms [...], sem staðfesti hann með úrskurði 30. mars sl.Varnaraðilar kærðu þann úrskurð jafnframt til Hæstaréttar, sem vísaði málinufrá þar sem kærufrestur væri liðinn. Mál drengsins var enn tekið fyrir á fundisóknaraðila 25. apríl 2016. Á fundinum var ákveðið að leggja fram kröfu fyrirhéraðsdóm um úrskurð um áframhaldandi vistun drengsins til tveggja mánaða íþeim tilgangi að ljúka foreldrahæfnismati og framkvæma frekari könnun áaðstæðum varnaraðila, sbr. 28. gr. barnaverndarlaga. Var krafan lögð fram íHéraðsdómi Vesturlands 28. s.m. Með tilliti til þess að von væri áframangreindri matsgerð sálfræðingsins var aðalmeðferð málsins frestað meðsamþykki aðila. Í kjölfar þess að matið lá fyrir hinn 27. maí s.á. félluvarnaraðilar frá andmælum við kröfum sóknaraðila og var málið því tekið tilúrskurðar. Með úrskurði, uppkveðnum 13. júní s.á., var krafa sóknaraðila tekintil greina og sóknaraðila þannig heimilað að vista drenginn utan heimilis til29. s.m. Stuttu áður, eða 8. s.m., hafði móðirin undirritað áætlun um meðferðmáls þar sem fram kom aðforeldrar fengju tiltekna umgengni, eða 11.-12. og 25.-26. júní, og efforeldrar væru í góðri samvinnu við sóknaraðila yrði umgengni þeirra aukin ogfæri þá ekki fram undir eftirliti.Íframangreindu foreldrahæfismati, dags. 27. maí 2016, kemur meðal annars fram aðvarnaraðilar eigi bæði flókna uppvaxtar- og félagssögu þar sem tilfinningalegirerfiðleikar, hegðunar- og aðlögunarvandi hafi einkennt þroska- og tengslasögu.Þau hafi bæði glímt við neysluvanda, sem sé meginástæða forsjármálsins. Sambandþeirra síðastliðin níu ár hafi einkennst af óstöðugleika varðandi búsetu ogafkomu þar sem þau hafi ítrekað slitið sambandi, en bæði eigi þau slitróttavinnu- og skólasögu. Þá hafi samvinna þeirra við barnavernd gengið brösuglega.Í niðurstöðu matsins eru raktir nokkuð ítarlega styrkleikar og veikleikarvarnaraðila beggja. Telur sálfræðingurinn báða varnaraðila í töluverðrimeðferðarþörf hvað andlega þætti varði. Þá bendir hann á að þau virðist lítiðhafa tekið á vímuefnavanda sínum og viðhorf þeirra til neyslu séu þess eðlis aðhætta á bakslagi sé töluverð. Var niðurstaðan sú, með tilliti til forsögumálsins og þáverandi stöðu varnaraðila, að ekki væri raunhæft að gera áætlanirum að rjúfa fósturvistun drengsins C, en áhersla yrði lögð á að styðjaforeldrana í að leita sér sálfræðiaðstoðar með það að markmiði að nátilfinningalegum stöðugleika og fyrirbyggja hrösun í neyslu. Þá væri áherslalögð á samvinnu barnaverndar og foreldra í því að tryggja reglulega umgengnivið drenginn.Áfundi sóknaraðila 9. júní var samþykkt að gera kröfu um vistun drengsins utanheimilis í allt að tólf mánuði, eða til 9. júní 2017. Taldi nefndin, að teknutilliti til forsögu málsins og niðurstöðu foreldrahæfnismatsins, að hagsmunum barnsins væri best gættmeð tólf mánaða fóstri þess. Taldi nefndin einnig nauðsynlegt að styðjaforeldrana í uppeldishlutverki sínu á tímabilinu svo drengurinn gæti snúiðheim. Það fæli m.a. í sér að foreldrar yrðu til samvinnu við sóknaraðila meðþað að markmiði að þau yrðu hæfari til að sinna uppeldisskyldum sínum. Lýturmál þetta að umræddri kröfu.Varnaraðilargáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Einnig gáfu skýrslu þær H, varaformaður sóknaraðila,I og J, starfsmenn sóknaraðila, auk K og L. Loks kom G sálfræðingur fyrir dóminnog staðfesti og skýrði nánar matsgerð sína.III.Sóknaraðilivísar til þess að allt frá því mál drengsins hafi fyrst komið til meðferðarhaustið 2014 hafi borist ítrekaðar tilkynningar um vímuefnaneyslu varnaraðila,sem gögn málsins, meðal annars upplýsingar frá lögreglu og fíkniefnapróf,staðfesti, svo og tilkynningar um vanrækslu og sinnuleysi varnaraðila gagnvartdrengjunum. Sóknaraðili hafi frá upphafi reynt að beita öllum þeim úrræðum semá valdi hans séu til að skapa drengnum það öryggi og þær aðstæður sem hann eigiskýlausan rétt á og séu honum fyrir bestu. Fjölmargar áætlanir hafi veriðgerðar, ýmist með eða án samþykkis varnaraðila, í samræmi við ákvæði 23. gr.barnaverndarlaga, og hafi þær allar miðað að því að varnaraðilar taki ávandamálum sínum þannig að þeim sé kleift að annast uppeldi drengsins og búahonum viðunandi og stöðugar uppeldisaðstæður. Þá hafi varnaraðilum verið boðinþau meðferðarúrræði og stuðningsúrræði sem möguleg hafi verið hverju sinni.Þannig hafi ávallt verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvartvarnaraðilum og unnt hafi verið. Af forsögu og gögnum málsins megi hins vegarsjá að áætlanir sem sóknaraðili hafi gert í samráði við varnaraðila hafi ekkiskilað árangri og varnaraðilar hafi ekki getað staðið við þær eða ekki viljaðsamþykkja þær. Þá hafi úrvinnsla tilkynninga og könnun máls, þ. á m. vinna viðforeldrahæfnismat, fíkniefnamælingar og staðfesting á upplýsingum, gengið seintfyrir sig, þar sem erfiðlega hafi gengið að ná sambandi við varnaraðila og fá þautil samstarfs um málefni drengsins.Ráðamegi af foreldrahæfnismati G sálfræðings að hagsmunum drengsins sé best mættmeð áframhaldandi tímabundinni fósturvistun, en að regluleg umgengni viðforeldra og eldri bróður verði tryggð. Í matinu komi fram að mikillóstöðugleiki einkenni enn líf foreldranna, þau séu án atvinnu og glími bæði viðhúsnæðis- og fjárhagsvanda. Þau hafi slitið samvistum og móðir drengsins hafifyrirætlanir um að flytja úr landi. Faðirinn sé óvinnufær vegna heilsubrests ogað hann þurfi á meðferð að halda hvað varði líkamlega uppbyggingu, auk þess semforeldrarnir þurfi báðir á sálfræðimeðferð að halda vegna andlegra erfiðleika.Þá segi í forsjárhæfnismatinu að móðirin virðist hvorki telja neyslu fíkniefnaskaðlega né athugaverða. Faðirinn hafi lýst sambærilegu viðhorfi til neyslukannabisefna og telji hann að neysla þeirra sé réttlætanleg og ekki vandamál.Hvorugt þeirra hafi tekið markvisst á vímuefnavanda sínum, að öðru leyti en þvíað hafa haldið bindindi til nokkurra mánaða. Auk þess sé hætta á bakslagitöluverð. Að framangreindu virtu sé það niðurstaða sálfræðingsins að hagsmunumdrengsins sé ekki best mætt við þau uppeldisskilyrði sem foreldrar hans getiveitt honum. Sé í matinu og tiltekið að mikilvægt sé að foreldrarnir verðistuddir í því að leita sér sálfræðiaðstoðar, með það að markmiði að nátilfinningalegum stöðugleika og fyrirbyggja hrösun í neyslu. Auk þess sémikilvægt að leggja áherslu á samvinnu barnaverndar og foreldra til þess aðtryggja reglulega umgengni við drenginn. Sóknaraðili bendi á að aðstæðurvarnaraðila hafi lítið breyst frá því foreldrahæfnismatið var unnið. Móðirinhafi skrifað undir áætlun um meðferð máls hinn 8. júní sl., en ekki hafi náðstí föður til að kanna afstöðu hans til áætlunarinnar. Í áætluninni hafi veriðtil þess ætlast af varnaraðilum að þau sýndu fram á að þau væru ekki ífíkniefnaneyslu, að þau mættu í boðaðar fíkniefnamælingar, að þau tryggðuafkomu sína og væru hæf til að ala önn fyrir barni, að þau tryggðu aðuppeldisaðstæður á heimili fjölskyldunnar fullnægðu þörfum barnsins og að þaulegðu sig fram við að sinna umgengni við barnið á þeim dögum sem taldir hafiverið upp í áætluninni. Með áætluninni hafi sérstaklega verið stefnt að því aðauka umgengni varnaraðila við drenginn að gildistíma hennar loknum og sérstaklega tekið fram að ef varnaraðilargætu ekki svarað síma bæri þeim að hringja til baka í sóknaraðila. Þetta hafiekki gengið eftir. Ekki hafi náðist í varnaraðila símleiðis til að boða þau ífíkniefnamælingar á tímabilinu 17. mars-21. júní, og þau hafi ekki hringt tilbaka. Allt til 21. júní hafi engin fíkniefnamæling farið fram á gildistímaáætlunarinnar. Þann dag hefði móðirin mætt í fíkniefnamælingu og hafi sú prufaþar af leiðandi verið sú fyrsta sem hún hefði mætt í síðan 17. mars. Faðirinnhefði þó ekki mætt í prufu síðan 8. febrúar. Með tölvupósti móðurinnar tilstarfsmanns varnaraðila 14. júní sl. hafi hún tilkynnt sóknaraðila að til stæðiað hún færi til [...] þegar hún hefði fengið drenginn. Hafi móðirin sinnt umgengnií samræmi við áætlun í júnímánuði. Afgögnum málsins megi ráða að foreldrarnir hafi í langan tíma sýnt af sérverulegt sinnuleysi varðandi umgengni og tengslamyndun við drenginn ávistunartímanum. Þeir hafi ekki sinnt umgengni við hann í samræmi viðmeðferðaráætlanir og brugðist seint við flestum fyrirspurnum frá sóknaraðila,m.a. um tillögur að tíma fyrir umgengni sem hentaði þeim. Í þau skipti semvarnaraðilar hafi ekki komist hafi þeim verið boðinn annar tími eða þau beðinum að koma með tillögur að tíma sem hentaði þeim, en illa hafi gengið að ná ívarnaraðila til að fá upplýsingar um það hvort og þá hvenær þau hygðust rækjaumgengni við drenginn hverju sinni. Þá hafi þau ekki alltaf staðið við þanntíma sem þau hafi óskað eftir. Varnaraðilar hafa einnig nýtt illa Skype-símtölvið drenginn sem þeim hafi staðið til boða tvisvar í viku. Faðirinnhafi síðast mætt í fíkniefnamælingu 8. febrúar s.l. en móðirin 21. júní sl.Hafi þau bæði mælst neikvæð, en endanleg niðurstaða úr blóð- og þvagprufum semteknar hafi verið hjá móður fyrrgreindan dag liggi þó ekki fyrir. Frá 17. marshafi verið reynt að boða varnaraðila í sex fíkniefnamælingar. Ekki hafi náðst íþau til að mæta í óundirbúnar fíkniefnamælingar 21. mars, 28. apríl, 9. maí,29. maí, 30. maí og 14. júní sl., þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir starfsmannssóknaraðila, og hafi almennt reynst mjög erfitt að ná í þau. Þá sé íforsjárhæfnismati sérstaklega vísað til þess að viðhorf varnaraðila tilfíkniefnaneyslu sé áhyggjuefni þar sem þau virðist ekki telja að neyslakannabisefna sé í öllum tilvikum óæskileg.Eftirað niðurstaða foreldrahæfnismatsins hafi legið fyrir hafi móðirin mótmæltstaðhæfingum í matinu þess efnis að hún hygðist flytja til [...] og haldið því fram að um sögusagnirværi að ræða. Sóknaraðili hafi af því tilefni leitað til G sálfræðings hinn 6.júní sl. með fyrirspurn um það hvort hann teldi að mótmæli móðurinnar gætu haftáhrif á niðurstöðu matsins. Í svari G hinn 9. júní sl. hafi komið fram aðmóðirin hefði rætt við hann í síma 5. maí sl. og lýst fyrir honum áformum sínumum flutninga erlendis. Þar af leiðandi væri ljóst að ekki væru um sögusagnir aðræða heldur upplýsingar sem móðirin hefði sjálf veitt. Ljóst væri aðóstöðugleiki móðurinnar héldi áfram og því væri það áfram mat hans að hagsmunumdrengsins væri best borgið í tímabundnu fóstri utan heimilis. Fyrirliggi að líf varnaraðila hafi einkennst af óstöðugleika og rótleysi í alllangantíma. Bæði móðirin og faðir hafa flutt margsinnis síðan sóknaraðili fékk máliðtil meðferðar, á haustmánuðum 2014, og nú sé hvorugt þeirra með fasta atvinnu.Því liggi ekki fyrir hvernig þau hyggist tryggja afkomu sína og ala önn fyrirdrengnum. Auk þess liggi ekki fyrir hvar móðirin hyggist búa með drenginn, enhún hafi lýst því yfir að hún hyggist ekki búa á [...], þar sem hún hafi dvalist upp ásíðkastið, heldur flytja til [...]. Meðvísan til alls þessa, forsögu og gagna málsins að öðru leyti, og að virtumhagsmunum barnsins, telji sóknaraðili ekki liggja fyrir, eins og málið standi,að varnaraðilar geti veitt drengnum viðunandi uppeldisaðstæður og þannstöðugleika sem hann eigi rétt á og þarfnist. Ekki séu því fyrir hendiforsendur til að fallast á að varnaraðilar geti tekið við drengnum að nýju, aðsvo stöddu. Telji sóknaraðili því nauðsynlegt að gera kröfu um að drengurinnverði vistaður utan heimilis í allt að tólf mánuði og sé sú krafa í samræmi viðniðurstöðu foreldrahæfnismats G sálfræðings. Ljóst sé að niðurstaða matsinsskipti grundvallarmáli hvað varði hæfni varnaraðila til þess að sinna skyldumsínum sem foreldrar drengsins. Auk þess hafi mikla þýðingu að varnaraðilar hafiítrekað vanrækt að mæta í þær fíkniefnamælingar sem þau hafi verið boðuð ísíðan matið var gert og hafi þau því ekki sýnt fram á að þau séu hætt allrineyslu vímuefna. Aukinheldur hafi varnaraðilar hvorki útvegað sér atvinnu néöruggt húsnæði fyrir sig og drengina, og allar fyrirætlanir um slíkt í reyndbreyst á örskömmum tíma. Fyrrgreind atriði hljóti að teljast ófrávíkjanlegskilyrði fyrir því að varnaraðilar teljist hæfir til þess að sjá um drenginn. Rétt er hins vegar að taka fram að móðirinhafi nú í júní sýnt vilja til samvinnu við barnavernd og nú síðustu daga hafihún uppfyllt skilyrði áætlunar þeirrar sem hún skrifaði undir hinn 8. júní sl.með því að fara í fíkniefnamælingu. Sé þetta jákvæð þróun að mati sóknaraðila.Einaf meginreglum barnaverndarlaga sé sú að barn eigi rétt á viðeigandi umönnun ogvernd í samræmi við aldur sinn og þroska, sbr. 1. mgr. 1. gr. barnaverndarlaga.Þá sé eitt af meginmarkmiðum barnaverndarlaga að tryggja skuli barni viðunandiuppeldisaðstæður og stöðugleika. Að mati sóknaraðila bendi gögn og forsagamálsins til þess að eins og stendur séu varnaraðilar ekki færir um að veitadrengnum þær aðstæður og stöðugleika sem hann eigi rétt á lögum samkvæmt ogniðurstaða foreldrahæfnismatsins frá 27. maí 2016 vegi þungt í því samhengi.Því sé brýnt að drengurinn verði vistaður á heimili á vegum sóknaraðila í 12mánuði. Á þeim tíma gefist varnaraðilum tækifæri til að sýna fram á að þeirhafi hætt allri neyslu vímuefna, leita sér sálfræðiaðstoðar, með það aðmarkmiði að ná tilfinningalegum stöðuleika og útvega sér atvinnu og húsnæði svoþau geti sinnt foreldraskyldum sínum. Varnaraðilum beri auk þess að sinnaumgengni og tengslamyndun við drenginn, eins og krafa sé gerð um í meðferðaráætlunsóknaraðila. Í1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga segi að í barnaverndarstarfi skuli beita þeimráðstöfunum sem ætla megi að barni séu fyrir bestu og að hagsmunir barna skuliávallt hafðir í fyrirrúmi. Þessi regla komi einnig fram í 1. mgr. 3. gr. samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. lög nr. 19/2013. Samkvæmtákvæðinu skuli það sem barni sé fyrir bestu hafa forgang þegar meðal annarsfélagsmálastofnanir og dómstólar geri ráðstafanir sem varði börn. Þóttmikilvægt sé að varðveita tengsl barnsins við foreldra og nánustu vandamenn,eins og ráðið verði af ákvæðum barnaverndarlaga og samningsins, verði þeirhagsmunir að víkja fyrir brýnum hagsmunum barnsins sjálfs fari þetta tvenntekki saman. Sóknaraðili telji, með vísan til framangreinds, svo og gagna ogforsögu málsins að öðru leyti, að aðstæður séu með þeim hætti í þessu máli aðnauðsynlegt sé að vista drenginn áfram utan heimilis í 12 mánuði og að önnurúrræði séu ekki fær til að ná því markmiði að tryggja drengnum stöðugar ogviðunandi uppeldisaðstæður með vægara úrræði, sbr. 7. mgr. 4. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002 og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993. IV.VarnaraðilinnA vísar til þess að varnaraðilarnir séu nú ekki í sambúð. Sjálfur búi hann nú og hafi atvinnu hjá móðursinni í [...] og hafisvo verið um talsverðan tíma. Hann hafi aðstoðað hana við að lagfæra húsnæðiðog breyta því [...], [...]en hann vinni nú við þáþjónustu. Hann hafi því bæði húsnæði ogatvinnu.Varnaraðilinnhafi ekki verið í neyslu síðastliðna tíu mánuði. Hann hafi farið í þærfíkniefnamælingar sem náðst hafi að boða hann í, en áhersla sé lögð á að boðaðhafi verið í fíkniefnamælingar með mjög skömmum fyrirvara og þá hringt ítrekaðá stuttum tíma, t.d. í hálftíma. Á þeim tíma hafi ekki alltaf náðst í hann,enda hafi hann verið við vinnu, auk þess sem hann hafi í samvinnu viðbarnavernd í F unnið að því að byggja sig upp andlega og líkamlega meðheilsurækt, sundi og viðtölum við félagsráðgjafa. Þær fíkniefnamælingar semhann hafi farið í á þessu ári hafi allar verið neikvæðar og ekki hafi fundisthjá honum nein merki um fíkniefnaneyslu. Þannig hafi hann nýlega farið ífíkniefnamælingu, sem verið hafi neikvæð, sbr. niðurstöðu þeirrar mælingar, dags.11. júlí sl. Þá komi fram í fyrirliggjandi matsgerð G sálfræðings að ámatstímanum hafi hvorki komið fram vísbendingar um vímuefnaneyslu né merki umhaldvillur eða geðrofseinkenni. Megi af þessu ráða að engar þær aðstæður sé nútil staðar sem útiloki að drengurinn komi aftur til föður síns. Móðirvarnaraðilans hafi sent inn tilkynningar vegna áhyggna hennar af umönnundrengjanna. Ljóst sé að rekja megi þær fyrst og fremst til óstöðuguleika móðurdrengsins þó þær hafi verið túlkaðar svo að hún hefði haft áhyggjur afdrengjunum í umsjá beggja foreldra. Hún treysti syni sínum vel til þess aðhugsa um báða drengina, sbr. fyrirliggjandi yfirlýsingu hennar, þar sem húnstaðfesti að hún telji son sinn færan um að sinna þörfum drengsins.Gagnrýnthafi verið að varnaraðilinn hafi ekki sinnt umgengni við son sinn í vistun utanheimilis, en hafa beri í huga að drengurinn sé vistaður fjarri föður sínum oglandfræðilega og veðurfarslega hafi oft verið erfitt með samgöngur, auk þesssem faðirinn hafi ekki bílpróf. Á fósturheimilinu sé drengurinn einn meðfósturforeldrum og fari ekki í leikskóla. Verði það að teljast ámælisvert þarsem sem talið sé mikilvægt fyrir þroska barna að vera í leikskóla. Varnaraðilarhafi verið komin með pláss á leikskóla fyrir drenginn í [...] í febrúar, sem ekki hafi verið unntað nýta vegna vistunarinnar. Fáivarnaraðili drenginn í sína umsjá muni hann koma drengnum á leikskóla í [...].Ljóstsé að varnaraðilar hafi verið samvinnuþýðir við starfsmenn barnaverndar F, einsog fyrirliggjandi yfirlýsing þar um staðfesti, og umsjónarkennari eldri sonarþeirra, sem sé í umsjá föður, hafi staðfest að drengurinn sé alltaf snyrtilegurtil fara og klæddur eftir veðri. Hann komi á réttum tíma í skólann, ástundunhans þar sé góð, hann lesi heima á hverjum degi og skili heimanámi. Hafi könnuní barnaverndarmáli, sem þar hafi hafist vegna tilkynningar frá sóknaraðila,verið lokið án athugasemda.Þaðsé meginregla barnaverndarlaga að ekki skuli grípa til íþyngjandi aðgerða nemabrýn nauðsyn sé til og hafi þurft að grípa til slíkra aðgerða eigi þær ekki aðstanda lengur en þörf krefji. Einnig sé það meginregla í barnaverndarlögum aðaðstoða eigi foreldra til að vera sjálf með börn sín með samvinnu og samstarfi.Með lengri vistun utan heimilis séu tengsl barnsins við foreldra og bróðurrofin enn frekar en þegar sé orðið, sem verði að teljast mjög varhugavert ogekki í samræmi við ákvæði barnaverndarlaga. Undarlegt verði að telja að unnt séað loka barnaverndarmáli í einu umdæmi en vista barn sömu aðila utan heimilis íöðru umdæmi. Það sé einnig meginregla við úrlausn barnaverndarmála að barnskuli vera þar sem hagsmunum þess sé best borgið. Telja verði að betra sé fyrirbarn að alast upp hjá fjölskyldu sinni en vandalausum, auk þess sem drengurinnmuni verða í leikskóla, komi hann í umsjá föður, en drengurinn hafi ekki veriðí leikskóla á vistunartímanum.V.VarnaraðilinnD bendir á að á fundi sóknaraðila 11. febrúar sl., er tekin hafi verið ákvörðunum að ljúka vistun barnsins utan heimilis, hafi legið fyrir fundinum gögn umbættar aðstæður varnaraðila, bæði á heimili foreldra og hjá þeim persónulega.Hafi m.a. verið um að ræða munnlegar upplýsingar frá barnaverndarnefnd F og svarbréfsömu nefndar um að húsnæði varnaraðila væri í góðu ástandi og að engarathugasemdir væru gerðar vegna þess. Einnig hafi verið lögð fram á fundinumjákvæð umsögn Grunnskólans í [...] um eldri dreng varnaraðila.Ljóstsé að sóknaraðili hafi leitast við að draga upp neikvæða mynd af móður, ogeinnig föður barnsins, á þann veg að hún hefði ekki haft samband við starfsmennnefndarinnar til að skipuleggja afhendingu barnsins fyrr en daginn eftir aðhenni hefði verið tilkynnt um að vistun þess skyldi ljúka. Hið rétta sé aðmóðirin hefði að morgni 12. febrúar sl. verið búin að ræða við vistunaraðila umað hún myndi sækja barnið þann dag. Einnig hefði hún haft samband meðtölvupósti við starfsmenn sóknaraðila um að hún hygðist sækja barnið. Þar sem vinnureglur hefðu komið í veg fyrirað hægt væri að afhenda drenginn hefði orðið úr að samþykkt væri að faðirinnkæmi að sækja hann mánudaginn 15. febrúar sl.Þar sem bíll föðurins hefði bilað, þegar hann ætlaði að fara af stað,hefði orðið úr að pantað hefði verið flug á þriðjudeginum 16. febrúar, enekkert flug hefði verið laust daginn áður. Flugið sem pantað hefði verið hefðisvo fallið niður vegna ófærðar. Sé því ekki með neinum hætti hægt að draga uppþá mynd af varnaraðilum að þau hafi ekki sýnt nægjanlega ábyrgð eða tilhlökkunað fá drenginn aftur á heimili sitt eftir vistun utan heimilis í marga mánuði.Þvert á móti hafi þau, allt frá því að ákvörðun sóknaraðila lá fyrir, leitastvið að komast [...] til aðsækja drenginn, en þau hafi á þeim tíma búið í [...].Varnaraðilinnkveðst mótmæla þeim vinnubrögðum sóknaraðila að hann skyldi byggja ákvörðunsína 16. febrúar sl. á gróusögum einstaklinga sem hvorki þá, fyrr né síðar,hafi haft upplýsingar um varnaraðila sem geti haft áhrif, hvað þá úrslitaáhrif,á niðurstöðu nefndarinnar um áframhaldandi vistun barnsins utan heimilis.Varnaraðilibendi á, vegna staðhæfinga sóknaraðila um að erfiðlega hafi gengið að fávarnaraðila í fíkniefnapróf, að varnaraðili hafi margsinnis fullyrt viðstarfsmenn barnaverndaryfirvalda að hún hafi hætt allri neyslu frá síðustuáramótum. Verði að telja eðlilegt að varnaraðili hafi um tíma ekki veriðreiðubúin að veita fulla samvinnu, enda reið og bitur vegna málsmeðferðarsóknaraðila og aðskilnaðar við son sinn. Í þessu sambandi sé rétt að geta þessað allar mælingar eftir 2015 staðfesti að varnaraðili sé með öllu hætt neyslukannabisefna. Þá skuli sérstaklega tekið fram að hún hafi aldrei neytt annarravímuefna en kannabisefna og sé ekkert í gögnum málsins sem bendi til þess að súfullyrðing sé ekki rétt. Verði að átelja að sóknaraðili reyni að sverta ennfrekar mannorð varnaraðila og gefa í skyn, án nokkurra gagna, að hún hafi veriðí neyslu á amfetamíni eða öðrum sterkum efnum. Mótmæltsé og þeirri staðhæfingu sóknaraðila að varnaraðili hafi vanrækt umgengni viðson sinn og ekki mætt í nokkur skipti. Í þessu sambandi beri að vekja sérstakaathygli á því að varnaraðili hafi verið atvinnulaus meirihluta þessa tímabilsog með lítið fjárhagslegt bolmagn til að greiða fyrir bensín [...]. Hafi hún eftir fremsta megni reyntað hitta son sinn og hafi hún nú óskað eftir því við sóknaraðila að fá að hittadrenginn oftar og án eftirlits. Sé því ekki rétt að varnaraðili hafitakmarkaðan áhuga á því að hitta son sinn, enda sé hún búin að berjast fyrirdómstólum frá því haustið 2015 til að endurheimta hann úr höndumsóknaraðila. Athyglisvertsé að sóknaraðili leitist við það í greinargerð sinna að draga fram alla þáneikvæðu þætt í fari varnaraðila sem fram komi í matsgerð G sálfræðings. Ímatsgerðinni komi hins vegar fram að varnaraðilar hafi báðir mikla greind og áöllum prófum sem gerð hafi verið varðandi andlega og félagslega stöðu þeirrahafi varnaraðilinn D reynst jákvæð í öllum niðurstöðum. Fyrir liggi því að húneigi ekki við neina geðræna erfiðleika að stríða en hafi fyrst og fremst þörffyrir að sækja sálfræðiaðstoð vegna erfiðra uppvaxtarskilyrða. Engu að síður séþað mat sálfræðingsins að forsjárhæfni hennar sé skert. Verði að andmælaþessari niðurstöðu harðlega, enda sé hún byggð á röngum forsendum. Frá því áárinu 2015 hafi stöðugleiki ríkt í lífi varnaraðila. Hún hafi búið í sumarhúsirétt við [...], sem íalla staði hafi verið fullnægjandi fyrir fjölskylduna. Hún hafi haft tekjur afstarfi í [...] í [...] og þiggi nú atvinnuleysisbætur. Húnsé nú komin með fasta búsetu og eigi hátt í eina milljón króna í banka. Sá óstöðugleiki sem lýst sé í matsgerðinni séþví ekki fyrir hendi og afar gagnrýnivert að barnaverndaryfirvöld skuli ætla aðbyggja fósturráðstöfun á þessum sjónarmiðum. Varnaraðili hafi nú allt sembarnaverndarnefnd hafi um langan tíma gagnrýnt að hún hefði ekki, þ.e.stöðugleika, fjárhagslega getu til að sinna börnum sínum og íbúð fyrir sig ogbörn sín í [...]. Þá hafihún verið í langan tíma án vímuefna. Sé niðurstaða sálfræðingsins því hvorki ísamræmi við niðurstöður þeirra prófa sem lögð hafi verið fyrir varnaraðila, oglýst sé í matsgerðinni, né staðreyndir málsins. Varnaraðili hafi lýst sigreiðubúna til samvinnu við sóknaraðila, að því marki sem nefndin óski eftir.Loks liggi fyrir að varnaraðili njóti fulls stuðnings systur sinnar, sem starfivið [...]. Systirinsé ógift, barnlaus og fjárhagslega sjálfstæð og hafi veitt varnaraðila öfluganstuðning. Hafi hún lýst því yfir að hún muni gera hvaðeina til aðstoðarvarnaraðila að því er varði börn hennar.Áþví sé byggt að verulegir gallar séu á þeirri málsmeðferð sóknaraðila sem búiað baki kröfu um vistun barnsins utan heimilis í allt að tólf mánuði og þvíberi að hafna henni. Sé hvað það varði vísað til 1. mgr. 28. gr.barnaverndarlaga, þar sem fram komi að óheimilt sé að beita úrræði eins ogvistun utan heimilis nema vægari úrræði hafi verið reynd án árangurs. Í þvíefni sé m.a. vísað til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og 7. mgr. 4.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ljóst sé að móðir barnsins hafi í öllu fariðeftir þeim kröfum sem gerðar hafi verið til hennar af hálfu sóknaraðila. Þáhafi önnur úrræði en vistun utan heimilis ekki verið full reynd, svo semöflugur stuðningur við móður í uppeldishlutverkinu eða ríkt eftirlit meðheimili. Loks hafi félagsmálayfirvöld vanrækt að veita varnaraðila þannfjárhagslega stuðning sem hún hafi verið í brýnni þörf fyrir í langan tíma.Vísist í því sambandi m.a. til laga nr. 40/1991 um félagsþjónustusveitarfélaga, þar sem sérstaklega sé mælt fyrir um ríkar skyldur sveitarfélagatil að tryggja afkomu íbúa ef vandi steðjar að, og félagsmálasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 3/1976, en þar séu lagðar ríkar skyldur á herðar stjórnvöldum aðtryggja hagsmuni fjölskyldna og stuðla að því að þær geti búið saman en sé ekkisundrað vegna fjárhagsmálefna eða tímabundinna erfiðleika. Með vísan tilframangreinds, og einnig með hliðsjón af þeim sjónarmiðum sem fram komi í 2. og4. gr. barnaverndarlaga, sé þess því krafist að dómurinn hafni kröfusóknaraðila um að drengurinn C verði vistaður utan heimilis og því fjarrifjölskyldu sinni í allt að 12 mánuði. VI.Krafasóknaraðila lýtur að því að drengurinn C verði áfram vistaður utan heimilis ávegum sóknaraðila í tólf mánuði, allt til 29. júní 2017. Krafan styðst við 28.gr. barnaverndarlaga nr. 80/2001, en þar kemur fram að ef barnaverndarnefndtelji nauðsynlegt að ráðstöfun samkvæmt a- og b-lið 1. mgr. 27. gr. lagannastandi lengur en þar sé kveðið á um skuli nefndin gera kröfu um það fyrir héraðsdómi.Heimilt sé með úrskurði dómara að vista barn í allt að tólf mánuði í senn fráþeim degi þegar úrskurður dómara er kveðinn upp. Fyrirliggur að varnaraðilarnir, foreldrar drengsins, hafa nú slitið samvistum. Býrfaðirinn í [...] enmóðirin mun nú búsett í [...]. Eldri sonurinn, E, dvaldi síðastliðinn vetur hjá foreldrumsínum og síðan föður í [...], og gekk þar í skóla, en fram kom hjá móðurinni fyrir dómiað hann byggi nú hjá henni. C hefur hins vegar, allt frá því hann var vistaðurutan heimilis, búið á heimili í umdæmi sóknaraðila.Sóknaraðilihefur haft málefni drengsins til skoðunar frá því í september 2014 vegnatilkynninga um að varnaraðilar vanræktu drenginn og vegna fíkniefnaneysluþeirra. Í ágúst 2015 var drengurinn tekinn úr umsjá föður með ráðstöfun ágrundvelli 31. gr. barnaverndarlaga, sbr. b-lið 1. mgr. 27. gr. laganna, ogvistaður á vegum sóknaraðila í tvo mánuði á grundvelli úrskurðar sóknaraðilafrá 17. ágúst 2015. Ástæða þess að gripið var til ráðstöfunarinnar þá varfíkniefnaneysla föður. Hinn 16. október 2015 undirrituðu varnaraðilar áætlun ummeðferð máls, sbr. 23. gr. barnaverndarlaga, þar sem kveðið var á um vistundrengsins utan heimilis til 4. janúar 2016, en þau riftu þeim samningi 10.desember 2015. Með úrskurði sóknaraðila 15. desember sl. var kveðið á umáframhaldandi vistun drengsins utan heimilis í tvo mánuði, eða til 15. febrúar2016, og var sá úrskurður staðfestur með úrskurði Héraðsdóms [...] 22. janúar 2016. Sóknarnaraðiliákvað á fundi sínum 11. febrúar sl. að drengurinn yrði afhentur varnaraðilum áný. Áður en drengurinn var afhentur bárust sóknaraðila nýjar upplýsingar. Ágrundvelli þeirra var tekin ákvörðun um neyðarvistun drengsins 17. febrúar 2016og úrskurður sóknaraðila um kyrrsetningu drengsins var kveðinn upp 29. febrúar2016. Var sá úrskurður staðfestur með úrskurði héraðsdóms 30. mars sl. Áfundi sóknaraðila 25. apríl 2016 var ákveðið að leggja fram kröfu fyrir dómi umúrskurð um áframhaldandi vistun drengsins til tveggja mánaða í þeim tilgangi aðljúka foreldrahæfnismati og framkvæma frekari könnun á aðstæðum varnaraðila,sbr. 28. gr. barnaverndarlaga. Var krafan lögð fram hér fyrir dómi 28. s.m. Meðtilliti til þess að von væri á matsgerð sálfræðings um foreldrahæfismat varaðalmeðferð málsins frestað með samþykki aðila. Í kjölfar þess að matið láfyrir hinn 27. maí s.á. féllu varnaraðilar frá andmælum við kröfum sóknaraðilaog var málið því tekið til úrskurðar. Með úrskurði, uppkveðnum 13. júní s.á.,var krafa sóknaraðila tekin til greina og sóknaraðila þannig heimilað að vistadrenginn utan heimilis til 29. s.m. Á fundi sóknaraðila 9. júní var samþykkt að gera kröfu umvistun drengsins utan heimilis í allt að tólf mánuði og lýtur mál þetta aðþeirri kröfu.Einsog fram kemur í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 80/2002 skal í barnaverndarstarfi beitaþeim ráðstöfunum sem ætla má að séu barni fyrir bestu og skulu hagsmunir barnaávallt hafðir í fyrirrúmi í starfsemi barnaverndaryfirvalda. Í 7. mgr. sömulagagreinar kemur fram að barnaverndaryfirvöld skuli eftir föngum gæta þess aðalmenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarraúrræða. Þau skuli jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum tilað ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Því aðeins skuli gert ráð fyriríþyngjandi ráðstöfunum að lögmæltum markmiðum verði ekki náð með öðru og vægaramóti. Eins og að framan hefur verið rakið hafa málefni drengsins vegna vistunarhans utan heimilis varnaraðila verið ítrekað til umfjöllunar hjá dómstólum áfáum mánuðum. Hafa dómstólar við fyrri úrlausnir staðfest að nauðsyn hafi boriðtil að vista drenginn utan heimilis varnaraðila. Í því felst einnig að matidómsins að fallist hefur verið á að vægari úrræði hafi ekki reynstfullnægjandi, sbr. 23. og 24. gr. laga nr. 80/2002. Verður ekki annað ráðið afgögnum en að hag drengsins sé vel komið í núverandi vistun.Svosem áður hefur verið rakið komst G sálfræðingur að þeirri niðurstöðu í matisínu á foreldrahæfni varnaraðila að í ljósi forsögu og núverandi stöðu væri þaðmat hans að hagsmunum drengsins C væri best mætt með áframhaldandi tímabundinnifósturvistun, en að regluleg umgengni við foreldra og eldri bróðurinn, væritryggð. Kemur fram í matinu að til grundvallar því áliti leggi hann aðallega þástaðreynd að mikill óstöðugleiki sé enn til staðar í lífi foreldranna. Þau hafislitið sambúð, séu án atvinnu, glími við húsnæðis- og fjárhagsvanda og móðirinsé líklega á leiðinni úr landi. Báðir teljist foreldrarnir í talverðri meðferðarþörfhvað andlega þætti varði og faðir einnig hvað varði líkamlega uppbyggingu. Þávirðist þau lítið hafa tekið á vímuefnavanda sínum með markvissum hætti að öðruleyti en því að hafa haldið bindindi til nokkurra mánaða. Viðhorf þeirra tilneyslu séu óneitanlega þess eðlis að hætta á bakslagi sé töluverð. Aðstæðurföður séu talsvert betri en móður, en hann njóti stuðnings móður sinnar þar semhann búi í [...]. Þar virðisteldri drengnum, E, líða vel og þrífist hann vel, bæði í skóla og á heimili, semog í samskiptum við föðurömmu sína. Þá sé samband hans við móður einnig gott.Samkvæmt því sé ekki lagt til að rjúfa fósturvistun C, en áhersla hins vegarlögð á að styðja foreldrana í að leita sér sálfræðiaðstoðar með það markmið aðná tilfinningalegum stöðugleika og fyrirbyggja hrösun í neyslu. Þá sé áherslalögð á samvinnu barnaverndarnefndar og foreldra í því að tryggja reglulegaumgengni við drenginn. Einsog tiltekið er í fyrrgreindri matsgerð hafa báðir foreldrarnir glímt við fíkniefnavanda,sem virðist hafa verið meginástæðan, auk sinnuleysis gagnvart drengjunum, fyrirþví að drengurinn C var vistaður utan heimilis foreldranna. Fyrir liggur aðallt frá því að mál drengsins kom til meðferðar hjá sóknaraðila haustið 2014 ogþar til í febrúar 2016 bárust sóknaraðila ítrekaðar tilkynningar um það aðvarnaraðilar neyttu vímuefna. Ekki er um það deilt, og að hluta staðfest meðfíkniefnaprófum, að foreldrarnir hafi bæði neytt fíkniefna, aðallegakannabisefna, nokkur síðustu ár. Þau lýstu því fyrir matsmanni og eins ískýrslum sínum fyrir dómi að þau væru bæði hætt slíkri neyslu og væru núalfarið á móti henni. Sagðist móðirin vera byrjuð að sækja AA-fundi, frá því ímaí sl., og faðirinn sagðist hafa hug á að gera það einnig. Kvaðst hann hafahætt neyslu haustið 2015 en móðirin í desember s.á. Sýni úr föður mældistsíðast jákvætt fyrir fíkniefnum í júlí 2015 en sýni úr móður í desember samaár. Ekki náðist hins vegar í varnaraðilana til að mæta í sex óundirbúnarfíkniefnamælingar á tímabilinu mars til júní 2016. Faðirinn mætti síðast ífíkniefnamælingu 8. febrúar sl. en móðirin hinn 21. júní sl. og reyndust þærmælingar báðar neikvæðar. Einsog áður segir var það niðurstaða matsmanns að varnaraðilarnir hefðu lítið tekiðá vímuefnavanda sínum með markvissum hætti að öðru leyti en því að hafa haldiðbindindi til nokkurra mánaða. Þá væru viðhorf þeirra til neyslu þess eðlis aðhætta á bakslagi væri töluverð. Þau mótmæltu þessu hins vegar bæði fyrir dómiog kváðust hafa fullan vilja til að fylgja eftir bindindi sínu og andlegri- oglíkamlegri endurhæfingu sinni að öðru leyti með aðstoð sérfræðinga. Þá kvaðfaðirinn það misskilning matsmanns að hann væri ósammála gildandifíkniefnalöggjöf.Afmálsgögnum, þar á meðal skýrslum starfsmanna sóknaraðila, verður ráðið aðnokkuð hafi skort á samvinnu foreldranna við starfsmenn sóknaraðila í því skyniað fylgja eftir meðferðaráætlunum, er lutu meðal annars að bindindi þeirra ogumgengni við drenginn C. Hins vegar verður og ráðið af framburði starfsmannannaog öðrum gögnum að þau samskipti hafi fremur farið batnandi síðustu mánuði. Ljóster að samhliða tilfinningalegum óstöðugleika og fíkniefnaneyslu hefuróstöðugleiki í búsetumálum og óvissa um atvinnu og fjárhagslega afkomu einkenntsamband foreldranna undanfarin ár, en í niðurstöðum framangreindsforeldrahæfismats var meðal annars horft til þeirrar stöðu. Móðirin hefur hinsvegar í kjölfar matsins lagt fram í málinu ótímabundinn húsaleigusamning, dags.11. júlí sl., um þriggja herbergja íbúð í [...] og staðfestingu á allnokkurripeningainneign í banka. Þá staðfesti systir móður í skýrslu sinni fyrir dómi aðhún myndi aðstoða varnaraðilann af fremsta megni með uppeldi drengsins C fengihún drenginn til sín. Loks kom fram hjá móðurinni í skýrslu hennar fyrir dómiað hún væri á leið í atvinnuviðtal og teldi góðar líkur á að hún yrði ráðin íþað starf. Faðirinn kvaðst hafa tryggt húsnæði hjá móður sinni og myndi aðstoðahana við [...].Þegartil alls framangreinds er litið er það niðurstaða dómsins að óvarlegt sé áþessu stigi, og ekki í samræmi við það sem drengnum C sé fyrir bestu, að takahann nú þegar úr þeirri vistun sem hann nú eru í og færa til varnaraðila.Verður að telja að enn sé ekki komin reynsla á það hvernig varnaraðilum vegnarvið að festa rætur á sama stað, ná tökum á fíkniefnavanda sínum og öðrum þeimvanda sem sýnt þykir að þau eigi við að glíma, eins og sjá má af gögnummálsins. Á hinn bóginn er það mat dómsins að varnaraðilar eigi að hafa allaburði til að tryggja til framtíðar aðstæður sínar þannig að drengurinn getiflutt á heimili annars hvors þeirra að nýju, en að gera verði þá kröfu tilþeirra að þau sýni það í verki að þau hafi getu og vilja til að bæta og breytaþeim aðstæðum sem leiddu til afskipta barnaverndaryfirvalda. Verður hér og aðhafa í huga að í matsgerð kemur fram að brýnt sé að varnaraðilar gangist viðþeim vanda sem lengi hafi fylgt þeim og leiti sér sálfræðiaðstoðar með það aðmarkmiði að ná tilfinningalegum stöðugleika og fyrirbyggja hrösun í neyslu.Þykir rétt að gefa varnaraðilum svigrúm til að sýna fram á að þau ætli sér aðláta verk fylgja orðum í þessu sambandi, en varhugavert er að mati dómsins aðdrengurinn C fari til þeirra fyrr en meiri reynsla er komin á þau góðu áformsem þau hafa lýst í samtölum við matsmann og í skýrslum sínum fyrir dómi.Meðvísan til alls framangreinds er fallist á með sóknaraðila að lagaskilyrði séutil þess að drengurinn C verði áfram vistaður utan heimilis varnaraðila, en aðsvo stöddu, og með vísan til niðurstöðu fyrrgreinds foreldrahæfismats, þykirekki ástæða til að marka þeirri vistun lengri tíma en allt til 22. nóvember2016.Afhálfu sóknaraðila er ekki krafist málskostnaðar. Varnaraðilum var veittgjafsókn til reksturs máls, sbr. 1. mgr. 60. gr. barnaverndarlaga. Allurgjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist því úr ríkissjóði, þ.m.t.málflutningsþóknun Þuríðar K. Halldórsdóttur hdl., lögmanns varnaraðilans A,sem þykir hæfilega ákveðin 650.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, ogmálflutningsþóknun Þuríðar B. Sigurjónsdóttur hdl., lögmanns varnaraðilans D,sem þykir hæfilega ákveðin 950.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.Úrskurðþennan kveður upp Ásgeir Magnússondómstjóri.Úrskurðarorð:Drengurinn,A, kt. [...], skalvistaður utan heimilis varnaraðila, D og A, allt til 22. nóvember 2016.Málskostnaðurfellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila greiðist úr ríkissjóði,þ.m.t. málflutningsþóknun Þuríðar K. Halldórsdóttur hdl., lögmannsvarnaraðilans A, sem þykir hæfilega ákveðin 650.000 krónur, ogmálflutningsþóknun Þuríðar B. Sigurjónsdóttur hdl., lögmanns varnaraðilans D,sem þykir hæfilega ákveðin 950.000 krónur.
Mál nr. 697/2008
Fasteignasala Skaðabætur
GÞ hafði milligöngu um sölu á fasteign sem P og GJ keyptu af A. Sú skylda hvíldi á A samkvæmt samningnum að létta veði F af eigninni. Lán sem P og GJ fengu hjá LÍ fyrir greiðslu samkvæmt kaupsamningnum átti að fara til greiðslu á láni F. GÞ átti að hafa milligöngu um greiðsluna. Hann gætti þess ekki að þetta yrði gert. Samþykkti vátryggingafélag hans síðar að greiða hámarksbætur úr starfsábyrgðartryggingu hans og gekk greiðsla þeirra upp í lán F, en P og J greiddu eftirstöðvarnar 2.002.600 krónur. P og GJ höfðuðu mál á hendur GÞ og kröfðu hann um þessa fjárhæð. Samkvæmt kaupsamningnum nutu P og GJ skuldajöfnunarréttar gagnvart A. Uppgjör milli A og P og GJ fór fram og var það grundvallað á kröfugerð P og GJ. Þar var meðtalin greiðsla þeirra til F og var talið að líta yrði svo á að hún væri hluti af uppgjöri þeirra, enda hefðu P og GJ ekki sýnt fram á að þessi liður hefði verið undanskilinn. Þar sem krafan taldist með þessu gerð upp, varð hún ekki einnig sótt á hendur GÞ og var hann því sýknaður af henni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2008. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hafði milligöngu um sölu á fasteigninni Kólguvaði 3, Reykjavík, sem stefndu keyptu af Arni ehf. með kaupsamningi 1. ágúst 2007. Í samningnum kemur fram að áhvílandi veðskuld við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. sé kaupanda óviðkomandi og skuli seljandi aflýsa henni eigi síðar en 15. ágúst 2007. Í 17. gr. kaupsamningsins segir: „Kaupandi skal áður en hann greiðir kaupsamningsgreiðslur kanna hvort seljandi hafi staðið við skuldbindingu sína og ef svo er ekki er honum rétt að halda greiðslu eftir að öllu leyti eða hluta og beita stöðvunarrétti. Séu slíkar veðskuldir í vanskilum er kaupanda heimilt að koma þeim í skil til að forða því að gengið verði að veðinu. Verði verulegur dráttur á aflýsingu er kaupanda heimilt að greiða slíkar áhvílandi skuldir upp og aflýsa þeim og skuldajafna útlátum vegna þess á móti kröfu seljanda um kaupsamningsgreiðslu. Þegar kaupandi beitir rétti sínum samkvæmt þessari grein þá skal hann gæta þess að ganga ekki lengra en nauðsyn krefur til að tryggja réttmæta hagsmuni sína.“ Stefndu fengu leyfi hjá seljanda Arni hf. til að veðsetja Landsbanka Íslands hf. fasteignina fyrir 26.000.000 króna láni. Var veðleyfið bundið því skilyrði að lánsféð yrði greitt inn á bankareikning áfrýjanda. Hann tók að sér að verja lánsfénu til Frjálsa fjárfestingarbankans hf. í því skyni að aflétta af eigninni veðkröfu hans. Þetta gerði hann ekki og er ekki deilt um skaðabótaábyrgð hans af þessum sökum. Nánari atvikum sem að þessu lúta er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Með bréfi til Arns ehf. 30. maí 2008 kröfðust stefndu afsals fyrir eigninni án frekari greiðslu. Kváðust þau annars vegar hafa lagt út 5.194.232 krónur vegna vanefnda seljanda og hins vegar ættu þau skaðabótakröfu vegna viðgerða á göllum, afhendingardráttar o.fl., 5.800.000 krónur. Samtals næmu þessar kröfur hærri fjárhæð en eftirstöðum kaupverðsins, 7.700.000 krónum. Meðal hinna fyrrnefndu greiðslna var talin greiðsla 2.002.600 krónur til Frjálsa fjárfestingarbankans hf., en í málinu krefjast þau þessarar fjárhæðar úr hendi áfrýjanda. Í framhaldinu var 14. júlí 2008 gengið til uppgjörs á milli stefndu og Arns ehf. og afsal gefið út án frekari greiðslu úr hendi stefndu. Eins og að framan er rakið hvíldi sú skylda á seljanda samkvæmt kaupsamningi að létta veði Frjálsa fjárfestingarbankans hf. af eigninni, og samkvæmt 17. gr. hans nutu kaupendur skuldajöfnunarréttar gagnvart seljanda. Þegar þetta er virt ásamt kröfugerð stefndu í bréfi 30. maí 2008, sem er grundvöllur uppgjörsins 14. júlí 2008, þá verður að líta svo á að greiðsla þeirra til Frjálsa fjárfestingarbankans hf. sé hluti af uppgjörinu, enda hafa stefndu ekki sýnt fram á að þessi liður hafi verið undanskilinn. Þar sem krafan telst með þessu gerð upp, verður hún ekki einnig sótt á hendur áfrýjanda og verður hann sýknaður af henni. Stefndu verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Guðmundur Þórðarson, skal vera sýkn af kröfu stefndu, Péturs Scheving Thorsteinsson og Gunnhildar Helgu Jónasdóttur. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. desember 2008. I. Mál þetta, sem tekið var til dóms 25. nóvember sl., er höfðað með birtingu stefnu 7. ágúst 2008. Stefnendur eru Pétur B. Scheving Thorsteinsson, kt. 300972-5279, og Gunnhildur Helga Jónasdóttir, kt. 240479-3899, bæði til heimilis að Kólguvaði 3, Reykjavík. Stefndi er Guðmundur Þórðarson, kt. 020845-2879, Stórahjalla 11, Kópavogi. Stefnendur krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 2.002.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 20. mars 2008 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað samkvæmt málskostnaðaryfirliti og að málskostnaður beri virðisaukaskatt. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnenda og að honum verði tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. II. Málsatvik eru að með kauptilboði, dagsettu 26. júlí 2007, gerðu stefnendur kauptilboð í íbúð að Kólguvaði 3, Reykjavík fyrir milligöngu stefnda, sem var samþykkt samdægurs. Kaupsamningur um fasteignina var undirritaður 1. ágúst 2007 og sama dag var stefnendum veitt skilyrt veðleyfi til þess að veðsetja fasteignina með láni frá Landsbanka Íslands að fjárhæð 26.000.000 króna, en veðleyfið var bundið því skilyrði að lánsfjárhæðin yrði greidd inn á bankareikning stefnda. Samkvæmt kaupsamningi var kaupverð fasteignarinnar 39.900.000 krónur og átti greiðsla kaupverðs að fara fram með eftirfarandi hætti: Í byrjun ágúst 2007 greiddi Landsbanki Íslands lán stefnenda inn á bankareikning stefnda samkvæmt 1. tl. kaupsamningsins og í samræmi við skilyrði veðleyfisins, en í stað þess að greiða upp áhvílandi veðskuld á 1. veðrétti við Frjálsa fjárfestingarbankann, þá að fjárhæð u.þ.b. 23.000.000 króna eins kveðið var á um í 2. mgr. 24. gr. kaupsamningsins, ráðstafaði stefndi greiðslunni til að greiða skuld seljanda fasteignarinnar við þriðja aðila. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 6. desember 2007, til vátryggingarfélags stefnda var þess krafist að félagið viðurkenndi bótaskyldu vegna framangreindrar háttsemi stefnda. Með bréfi, dags. 13. desember 2007, skoraði Frjálsi fjárfestingarbankinn á stefnendur að greiða gjaldfallna veðskuld á 1. veðrétti fasteignarinnar, samtals að fjárhæð 24.307.222 krónur ásamt dráttarvöxtum og kostnaði. Með kröfubréfi, dags. 7. janúar 2008, kröfðu stefnendur stefnda um ofangreinda fjárhæð ásamt innheimtuþóknun. Því bréfi mun stefndi ekki hafa svarað. Með tölvuskeyti, dags. 20. febrúar 2008, samþykkti vátryggingarfélag stefnda að greiða skaðabætur úr starfsábyrgðartryggingu stefnda að fjárhæð 22.897.400 krónur sem voru hámarksbætur samkvæmt vátryggingarskírteini, og var fjárhæðin greidd til Frjálsa fjárfestingarbankans 22. febrúar sl. Á þeim tíma sem leið frá því að Landsbankinn greiddi andvirði láns stefnenda inn á reikning stefnda, þ.e. í byrjun ágúst 2007 og til þess dags sem skuldin var að fullu greidd 22. febrúar sl., hafði skuldin hækkað umtalsvert og jafnframt hafði hlaðist á hana kostnaður og nam heildarskuldin 25.435.554 krónum. Frjálsi fjárfestingarbankinn samþykkti hins vegar fullnaðargreiðslu að fjárhæð 24.900.000 krónur og greiddu stefnendur mismuninn eða 2.002.600 krónur. Með tölvuskeyti, dags. 20. febrúar sl., var þess krafist að stefndi bætti stefnendum það tjón sem hann hefði valdið þeim og ekki fékkst bætt úr starfsábyrgðartryggingunni. Þessari kröfu hafnaði stefndi með tölvuskeyti, dags. 22. febrúar sl. Með bréfi lögmanns stefnenda, dags. 30. maí sl., til Arns ehf., seljanda fasteignarinnar, kröfðust stefnendur afsals úr hendi seljanda án frekari greiðslna vegna galla á fasteigninni og vanefnda seljanda á kaupsamningi. Seljandi afsalaði stefnendum fasteigninni 14. júlí sl., án þess að stefnendur inntu af hendi frekari greiðslur. Í uppgjörsyfirliti, dags. 14. júlí sl., kemur fram að seljandi falli frá öllum kröfum á hendur stefnendum vegna vanefnda seljanda á kaupsamningnum og galla á fasteigninni. Samkvæmt þessu samþykkti seljandinn því að veita afslátt af eftirstöðvum kaupverðsins að fjárhæð 7.700.000 krónur og lýsti því yfir að hann félli frá öllum kröfum sínum á hendur stefnendum. Stefnendur kveða að eftir standi umtalsvert tjón þeirra vegna fasteignaviðskiptanna, en þar af sé beint óbætt fjártjón þeirra vegna saknæmrar háttsemi stefnda að fjárhæð 2.002.600 krónur, en stefndi hafi staðfastlega neitað að bæta stefnendum tjónið þrátt fyrir að hafa viðurkennt sök í málinu. Í greinargerð stefnda kemur fram að fasteignasala hans hafi annast sölu á fjórum íbúðum fyrir fyrirtækið Arn ehf., en ein af þeim hafi verið íbúðin sem stefnendur keyptu að Kólguvaði 3 í Reykjavík, fastanúmer 227-8569. Arn ehf. hafi keypt íbúðirnar tilbúnar undir tréverk af byggingarfyrirtækinu Bygg Ben ehf. og síðan selt þær fullbúnar. Á öllum íbúðunum hafi verið áhvílandi framkvæmdalán frá Frjálsa fjárfestingarbankanum, svokölluð krossveðlán, útgefin af Bygg Ben ehf. Það skilyrði hafi verið sett að Arn ehf. ráðstafaði kaupsamningsgreiðslum vegna sölu á íbúðunum til Bygg Ben ehf. þannig að Arn ehf. fengi afsal fyrir íbúðunum og Bygg Ben ehf. aflétti um leið áhvílandi krossveði af þeim. Stefnendum hafi verið kunnugt um þetta skilyrði, enda hafi afsal til Arns ehf. verið gefið út hjá fasteignasölunni Húsinu í samræmi við samkomulag, dags. 15. ágúst 2007, milli Arns ehf. og stefnenda um að kaupsamningsgreiðslum yrði ráðstafað beint til Bygg Ben ehf. Í greinargerð stefnda segir að með þessu hafi fyrirsvarsmaður Arns ehf. blekkt stefnda og fasteignasölu hans. Við útgáfu veðleyfis hafi Landsbankinn einnig ranglega talið að áhvílandi lán á íbúð stefnenda tilheyrði Bygg Ben ehf., en hið rétta hafi verið að lánið hafði Arn ehf. tekið hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum og hafi því Arni ehf. borið að aflétta láninu af íbúðinni en ekki Bygg Ben ehf. Þetta hafi stefnda og sölumanni þeim sem annaðist söluna yfirsést. Á þessum tímapunkti hafi Arn ehf. verið komið í greiðsluþrot og hafi fasteignasalan því setið uppi með vandamálið. Stefndi kveður því alfarið mótmælt sem rakalausum dylgjum að háttsemi fasteignasölunnar hafi verið saknæm og ólögmæt. Þegar mistökin hafi komið í ljós hafi stefndi haft samband við tryggingarfélag sitt og gert því grein fyrir málinu og ráðlagt stefnendum að fá sér lögmann til þess að gera kröfu í starfsábyrgðartryggingu stefnda. Stefndi hafi síðan greitt 1.000.000 króna innborgun inn á lánið til þess að halda því frá lögfræðiinnheimtu þar til tryggingafélagið tæki afstöðu í málinu. Þegar tryggingafélag stefnda hafði innt af hendi greiðslu vegna tryggingarinnar hafi staðið eftir 2.002.600 krónur. Þá hafi kaupendur átt eftir að greiða 8.376.836 krónur samkvæmt kaupsamningi. Seljandi eignarinnar hafi verið útgefandi og skuldari á áhvílandi veðskuldabréfi og hafi því borið að skuldajafna á móti þeirri greiðslu og greiða upp áðurgreint áhvílandi lán, sbr. 17. tölulið kaupsamningsins. III. Stefnendur byggja kröfur sínar á því að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnendum tjóni. Hagsmunir stefnenda séu verndaðir með almennum skaðabótareglum og því beri stefnda að bæta stefnendum það tjón sem þau hafa orðið fyrir vegna háttsemi hans, en málsókn stefnenda á hendur stefnda sé grundvölluð á sakarreglunni. Fyrir liggi að stefndi hafi með háttsemi sinni brotið gegn góðum lögmannsháttum og vinnubrögðum við fasteignasölu. Á því sé byggt að um ásetningsbrot hafi verið að ræða eða í það minnsta svo stórkostlegt gáleysi að það sé ígildi ásetnings. Með háttsemi sinni hafi því stefndi vanrækt starfsskyldur sínar verulega og brotið gegn siðareglum lögmanna og fasteignasala og lögum nr. 77/1998 um lögmenn og lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Við mat á skaðabótaábyrgð stefnda beri að líta til þess að stefndi er lögmaður og löggiltur fasteignasali og teljist því vera sérfræðingur á sviði fasteignaviðskipta. Það verði því að gera mjög ríkar kröfur til vandaðra vinnubragða og aðgæslu hjá stefnda. Til þess beri einnig að líta að stefndi auglýsi á vefsvæði fasteignasölu sinnar að hann búi yfir ríflega tveggja áratuga reynslu af sölu fasteigna. Þá spari stefndi ekki lýsingarorðin þegar að komi eigin ágæti, en á vefsvæði stefnda firmus.is, segi að nafnið sé tekið úr latínu og merki stöðugur, sterkur, áreiðanlegur og traustur og þau orð lýsi stefnda vel og einkenni þjónustu stefnda við viðskiptavini hans. Stefnendur hafi þannig með réttu átt að geta treyst stefnda fyrir því einfalda verkefni að greiða upp áhvílandi veðskuld á 1. veðrétti fasteignarinnar sem þau keyptu, en það hafi verið ófrávíkjanlegt skilyrði samkvæmt veðleyfinu á dskj. nr. 5, sem stefndi hafi sjálfur samið að andvirði láns stefnenda yrði greitt inn á bankareikning stefnda. Stefndi hafi ítrekað viðurkennt að hann hafi gerst sekur um mistök í starfi sínu sem lögmaður og löggiltur fasteignasali, sbr. m.a. dskj. nr. 20 og 21. Þá hafi vátryggingarfélag stefnda viðurkennt greiðsluskyldu og bætt stefnendum tjón þeirra að hluta með greiðslu vátryggingarbóta úr starfsábyrgðartryggingu stefnda. Engu að síður neiti stefndi staðfastlega að bæta stefnendum fjártjón þeirra, að fjárhæð 2.002.600 krónur þrátt fyrir að tjónið megi rekja beint til saknæmrar háttsemi hans. Stefnendur kveða það liggja fyrir að uppgreiðsluverðmæti veðskuldarinnar, sem stefndi hafi átt að nota fjármuni stefnenda til að greiða, hafi þann 1. ágúst 2007 verið að fjárhæð 22.926.246 krónur. Þegar lánið hafi verið greitt upp dagana 20. til 22. febrúar 2008 hafi heildarskuldin verið að fjárhæð 25.435.554 krónur. Stefnendur hafi því orðið að greiða umtalsvert hærri fjárhæð til að fá veðinu aflétt af fasteign sinni og hafi þannig orðið fyrir beinu fjártjóni vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefnda. Það séu því bein og ótvíræð orsakatengsl milli hinnar saknæmu og ólögmætu háttsemi stefnda og fjártjóns stefnenda. Stefnendur kveða skaðabótakröfu sína vera að fjárhæð 2.002.600 krónur, sem sé mismunur á þeirri fjárhæð sem stefnendur hafi þurft að greiða Frjálsa fjárfestingarbankanum til þess að aflétta veðskuld á 1. veðrétti fasteignarinnar, þ.e. 24.900.000 krónur, og vátryggingarbótum úr starfsábyrgðartryggingu stefnda að fjárhæð 22.897.400 krónur. Af öllu framansögðu sé ljóst að stefndi ber skaðabótaábyrgð á fjártjóni stefnenda og því beri að taka kröfur þeirra til greina að fullu. Um lagarök er af hálfu stefnenda vísað til almennra skaðabótareglna utan samninga, sérstaklega sakarreglunnar. Þá er vísað til laga nr. 77/1998 um lögmenn, einkum 18. gr., og laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, einkum 15. gr. laganna. Dráttarvaxtakröfu styðja stefnendur við 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu með síðari breytingum. Loks styðja stefnendur kröfu sína um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Stefndi kveður að nokkuð hafi vantað upp á að íbúðin væri í umsömdu ástandi við afhendingu, m.a. hafi vantað innréttingar sem fylgja hafi átt íbúðinni. Stefndi heldur því fram að kostnaður sá, sem stefnendur telji sig hafa orðið fyrir við að koma íbúðinni í umsamið ástand og tilgreindur sé á dskj. nr. 22, sé órökstuddur og á köflum hreinn skáldskapur. Þá hafi eftirstöðvar samkvæmt kaupsamningi verið að fjárhæð 8.376.836 krónur, en ekki 7.700.000 krónur eins og stefnendur haldi fram. Ljóst sé því að 4.400.000 krónur hafi að lágmarki verið til ráðstöfunar til að skuldajafna eftirstöðvum veðlánsins á móti kaupsamningsgreiðslum. Í kröfugerð sinni setji stefnendur fram kröfur vegna viðgerða á meintum göllum á eigninni, sem séu stefnda óviðkomandi. Þessar kröfur séu órökstuddar og þess eðlis að ef þær væru sannaðar bæri að beina þeim að byggingarstjóra og byggingaraðila eða tryggingarfélagi þeirra. Ljóst sé að stefnendur hafi farið skaðlausir frá borði að því er viðskipti þeirra við stefnda varði. Við útgáfu afsals, sem lögmaður stefnenda virðist hafa samið, hafi verið gengið frá uppgjöri þar sem seljandi hafi fallið frá kröfu um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðs að fjárhæð 7.700.000 krónur, sem sé röng fjárhæð eins og áður greini, vegna vanefnda seljanda á kaupsamningi og galla á fasteigninni. Sú vanefnd seljanda að aflétta ekki eftirstöðvum veðlánsins hljóti því að vera inni í þessu uppgjöri, enda hafi stefnendur verið búnir að greiða lánið upp á þessum tíma og geti það því ekki verið undanskilið í uppgjörinu. Þá sé óskiljanlegt að seljandi falli frá greiðslu vegna galla á fasteigninni, sem séu á ábyrgð byggingaraðila. Stefndi kveður að lögmaður stefnenda hafi með uppskáldaðri og órökstuddri kröfugerð fengið fyrirsvarsmann Arns ehf. til að undirrita uppgjörið, enda hafi fyrirsvarsmanninum verið nokk sama þar sem félagið hafi verið komið í greiðsluþrot. Af framangreindu sé ljóst að málatilbúnaður stefnenda sé tilhæfulaus og einungis til þess fallinn að reyna að ná út enn meiri peningum þrátt fyrir að seljandi og stefnendur hafi lokað uppgjöri sín á milli vegna viðskiptanna með stórkostlegum afslætti stefnendum í hag. Því beri að sýkna stefnda alfarið af kröfum stefnenda og dæma honum málskostnað úr hendi stefnenda. Stefndi styður kröfu sína um málskostnað við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V. Stefndi, sem er héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali, annaðist milligöngu við kaup stefnenda á íbúð af fyrirtækinu Arni ehf. Hefur hann viðurkennt að hafa orðið á þau mistök í starfi sínu sem löggiltur fasteignasali að hafa ráðstafað andvirði láns stefnenda frá Landsbanka Íslands hf. til byggingafyrirtækisins Bygg Ben ehf. í stað þess að ráðstafa því í samræmi við ákvæði kaupsamningsins, þ.e. til greiðslu áhvílandi veðláns seljanda hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Í kaupsamningi stefnenda og Arns ehf. er tekið fram að áðurgreint veðlán sé kaupanda óviðkomandi og að seljanda beri að aflýsa því eigi síðar en 15. ágúst 2007. Vegna framangreindrar háttsemi stefnda voru stefnendur í þeirri stöðu að hafa greitt seljanda stærstan hluta kaupverðs fasteignarinnar án þess að áhvílandi veðláni, sem var u.þ.b. að sömu fjárhæð og greiðslan sem þau höfðu innt af hendi, hefði verið aflétt af fasteigninni. Með framangreindri háttsemi sinni brást stefndi þeirri starfsskyldu löggilts fasteignasala, sem kveðið er á um í 15. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa, að gæta þess að réttmætir hagsmunir beggja samningsaðila í slíkum viðskiptum séu tryggðir. Einnig braut stefndi gegn 18. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn. Ber stefndi því bótaábyrgð á því tjóni, sem stefnendur kunna að hafa orðið fyrir vegna áðurgreindrar háttsemi hans. Hinn 1. ágúst 2007 námu eftirstöðvar veðlánsins hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum 22.926.246 krónum, sbr. dskj. nr. 27 og hefði andvirði lánsins frá Landsbankanum því dugað til að greiða veðlánið upp og gott betur. Bætur, sem fengust úr starfsábyrgðartryggingu stefnda hinn 20. febrúar 2008, voru að fjárhæð 22.897.400 krónur og var þeim ráðstafað til greiðslu á veðláninu, en þann dag var uppgreiðsluverðmæti þess að fjárhæð 24.900.000 krónur. Mismuninn að fjárhæð 2.002.600 krónur greiddu stefnendur til Frjálsa fjárfestingarbankans. Óumdeilt er að íbúðin að Kólguvaði 3 var ekki afhent stefnendum í umsömdu ástandi og höfðu m.a. ekki verið settar upp innréttingar og tæki, sem fylgja áttu íbúðinni. Þá hefur komið fram að íbúðin var haldin göllum. Samkvæmt uppgjöri stefnenda og Arns ehf. hinn 14. júlí 2008 í tengslum við útgáfu afsals þann sama dag féll seljandi frá kröfu um greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins að fjárhæð 7.700.000 krónur vegna vanefnda seljanda á kaupsamningnum og galla á fasteigninni. Endanlegt kaupverð íbúðarinnar var því samkvæmt framangreindu 32.200.000 krónur, sem stefnendur höfðu greitt þannig: Við undirritun kaupsamnings, 1.000.000 króna, með láni frá Landsbanka Íslands hf., 25.000.000 króna og með peningum frá ágúst til nóvember 2007, 6.200.000 krónur. Inni í þeirri fjárhæð var því ekki greiðsla á eftirstöðvum veðlánsins hjá Frjáls fjárfestingabankanum. Óumdeilt virðist vera að byggingafyrirtækið Arn ehf. sé komið í greiðsluþrot. Samkvæmt gögnum málsins hefur ekki farið fram mat dómkvadds matsmanns á því hver kostnaður þess var að koma íbúðinni í umsamið ástand og bæta úr þeim göllum sem á henni voru. Er því ekki á öðru að byggja í málinu en áðurgreindu uppgjöri stefnenda og seljandans, Arns ehf., en samkvæmt því var umræddur kostnaður metinn á 7.700.000 krónur. Með uppgjöri þessu, sem ekki hefur verið hnekkt af hálfu stefnda, þykja nægar líkur hafa verið að því leiddar að stefnendur hafi orðið fyrir tjóni vegna áðurgreindrar háttsemi stefnda, sem nemur eftirstöðvum veðláns Frjálsa fjárfestingabankans að fjárhæð 2.002.600 krónur, en það tjón er vávæn afleiðing af mistökum stefnda. Með vísan til framangreinds verða kröfur stefnenda því teknar til greina að fullu. Stefndi greiði stefnendum málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn að fjárhæð 420.188 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Guðmundur Þórðarson, greiði stefnendum, Pétri Scheving Thorsteinsson og Gunnhildi Helgu Jónasdóttur, 2.002.600 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. mars 2008 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnendum 420.188 krónur í málskostnað.
Mál nr. 72/2016
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli Ó á hendur Í var vísað frá dómi. Í kæru Ó var getið hins kærða úrskurðar en á hinn bóginn var hvorki gerð krafa um breytingu á honum né gerð grein fyrir þeim ástæðum sem kæran var reist á. Var hún því ekki í samræmi við 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Voru slíkir brestir á kærunni að málinu var sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru sem barst héraðsdómi 22. janúar 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum5. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2016þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimilder í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í kærusóknaraðila er ekki að finna dómkröfur sem lúta að endurskoðun hins kærðaúrskurðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt 1. mgr. 145. gr. laga nr.91/1991 skal í kæru til Hæstaréttar gera grein fyrir þeirri dómsathöfn,sem er kærð, kröfu um breytingu á henni og ástæður, sem kæran er reist á. Ífyrrgreindri kæru sóknaraðila er getið hins kærða úrskurðar. Þar er á hinnbóginn hvorki gerð krafa um breytingu á honum né gerð grein fyrir þeim ástæðumsem kæran er reist á. Eru því slíkir brestir á kærunni að málinu verðursjálfkrafa vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. DómsorðMáli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, Óskar Karl Guðmundsson, greiðivarnaraðila, íslenska ríkinu, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. janúar 2016. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar um frávísunarkröfu stefnda 11. desember 2015, er höfðað 18. maí 2015af Óskari Karli Guðmundssyni, Hofgörðum 2, Seltjarnarnesi á hendur íslenskaríkinu. Dómkröfur stefnanda eru: „Krafist er ógildingar áúrskurði dags. 9. júní 2009 frá skattstjóranum í Reykjanesumdæmi nú RSK umendurákvörðun opinberra gjalda stefnanda, gjaldárin 2004, 2005, 2006, 2007 og2008 skv. dómskjölum nr. 11 og 2, bls. 4-10 vegna ágreinings um rekstrarárin2003, 2004, 2005, 2006 og 2007, þar er allt löglegt endurmat fellt niður, eftirleiðréttingu mína í bréfi 8. apríl 2009, sjá dómskjöl nr. 3 bls. 14-16 og 4bls. 32-65, einnig er þess krafist að verðmæti af aflahlutdeildum sem félluniður fiskveiðiárið 2004 til 2005 færist á rekstrarkostnað en ekki er tekiðtillit til þess af RSK sjá dómskjal nr. 5 bls. 69-74. Krafist er ógildingarvegna ágreinings á úrskurðum skattstjórans í Reykjanesumdæmi 25. maí 2004 ásöluhagnaði og yfirskattanefndar 4. maí 2005, sjá dómskjöl nr. 8, 9, 10 ogdómskjal nr. 6 bls. 77-86. Þetta erudómkröfur: samkv. köflum I til IX. Krafist er endurgreiðslu afstefnda vegna ofgreiddra skatta kr. 10.937.004 lög nr. 29/1995I.Árið 2003 var rekstrarkostnaður lækkaður + álag + vsk og vextir, kr. 354.689II.Árið 2003 löglegt endurmat fellt niður + 25% álag, kr. 881.416III.Árið 2004 löglegt endurmat fellt niður + 25% álag, kr. 1.987.796IV.Árið 2005 löglegt endurmat fellt niður + 25% álag, kr. 2.125.238V.Árið 2006 löglegt endurmat fellt niður + 25% álag, kr. 2.895.227VI.Árið 2007 löglegt endurmat fellt niður +25% álag, kr. 2.072.931VII.Vegna tvísköttunar 2007 á úrskurðum: 2004 og 2005 + 25% álag, kr. 553.394VIII.Verðbætur á 10% keypta kröfu, kr. 66.313I-VIIsamtals, kr. 10.937.004IX.Þá er þess krafist að aflahlutdeildir sem felldar voru niður fiskveiðiárið 2004til 2005, á rekstrarárinu 2005, færist á rekstrarkostnað hjá stefnanda skv. 31.gr. sérreglu skattalaganna og með lagastoð í lögum nr. 74/2004 að verðmæti kr.5.656.967.“ Stefnandi krefst þesseinnig: „…að fá greiddan málskostnað úrhendi stefnda og krefst dráttarvaxta Seðlabankans á málskostnað 16 daga eftirhverja greiðslu. Krafist er dráttarvaxta ápeningalega kröfu úr hendi stefnda frá 1. ágúst 2009 til 23. maí 2014 og frá24. sep 2014, sbr. 2. gr. lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta. Varakrafa er að málskostnaðurfalli niður.“ Í þessum þætt krefst stefndifrávísunar málsins og málskostnaðar, auk álags á málskostnað. Stefnandi krefst þess aðfrávísunarkröfu stefnda verði hafnað sem og kröfum hans um málskostnað og álag á málskostnað.I Með úrskurði skattstjóra Reykjanesumdæmis, dags. 9.júní 2009, voru opinber gjöld stefnanda og eiginkonu hans endurákvörðuð vegnagjaldáranna 2004, 2005, 2006, 2007 og 2008. Með úrskurðinum voru gerðar ýmsarbreytingar á rekstrarframtölum stefnanda, m.a. voru fyrningar lækkaðar,hækkanir á bókfærðu verði eigna felldar niður og rekstrarkostnaður lækkaður. Þávar virðisaukaskattur endurákvarðaður. Þann 16. júlí 2009 greiddi stefnandi hinendurákvörðuðu gjöld í samræmi við úrskurðinn. Samkvæmt gögnum málsins virðiststefnandi ekki hafa kært úrskurð skattstjóra til yfirskattanefndar. Með úrskurði, dags. 25. maí 2004, endurákvarðaðiskattstjórinn í Reykjanesumdæmi opinber gjöld stefnanda gjaldárið 2003. Meðúrskurðinum var stefnanda færður til tekna söluhagnaður vegna söluaflahlutdeildar, sem myndaðist á árinu 2000 og frestað hafði verið aðskattleggja samkvæmt þágildandi heimild í 6. mgr. 14. gr. laga nr. 75/1981 umtekjuskatt og eignaskatt. Yfirskattanefnd staðfesti þann úrskurð 4. maí 2005með þeim rökum að skilyrðum 6. mgr. 14. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 6. mgr.15. gr. laga nr. 90/2003 um endurfjárfestingu hefði ekki verið fullnægtvarðandi grásleppuleyfi sem stefnandi keypti á árinu 1996. Mál þetta er fram sett með sambærilegum hætti og 10mál sem stefnandi hefur áður höfðað gegn stefnda og varða sama sakarefni. Hafasex þessara mála sætt frávísun en önnur hafa verið felld niður og í nokkrumtilvikum í kjölfar þess að lagt var fyrir stefnanda að leita aðstoðar lögmanns,sbr. heimild í 6. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991.II Stefnandi virðist reisa efnislegar kröfur sínar m.a.á því að skattstjóri hafi án heimilda í lögum lækkað rekstrarkostnað hansrekstrarárið 2003. Skattstjóri hafi fellt niður lögmætt endurmat á Sigrúnu RErekstrarárin 2003-2007 með vísan í frumlög 50. og 51. gr. laga nr. 133/2001,23. og 25. gr. laga nr. 144/1994, staðal IAS16 og reglur RSK. Þá hafiskattstjóri tvískattlagt tekjur rekstrarárið 2007 með því að taka tilumfjöllunar að nýju mál frá 25. maí 2004 með endurákvörðun gjalda á söluhagnaðirekstrarárið 2002 og úrskurði yfirskattanefndar 4. maí 2005. Þá telur stefnandiað skattstjóri hafi með því að fella niður gjaldfærða aflahlutdeild í þorski,ýsu og ufsa fiskveiðiárið 2004-2005, að verðmæti 5.656.967 krónur, „brotið gegnsérreglu 3. hluta 3. mgr. 38. gr. laga nr. 90/2003 sem rétthærri en almenn lögnr. 2003 og með lagastoð í lögum nr. 74/2004 (skýringar í dómskjal nr. 5 bls.68 og 74)“. Stefndi telur kröfugerð stefnanda svo óljósa ogmálatilbúnað hans svo vanreifaðan að varði frávísun málsins frá dómi, sbr. d-,e-, f- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Telurstefndi að málavaxtalýsingu skorti í stefnu og erfitt sé að henda reiður ámálsástæðum og lagarökum sem stefnandi byggi dómkröfur sínar á og samhengiþeirra. Vísað sé á rangan og ófullnægjandi hátt til lagaákvæða án rökstuðnings.Því sé erfitt að átta sig á málatilbúnaði stefnanda og taka með viðhlítandi hættitil varna. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefnda verðihrundið. Hann telur dómkröfur sínar skýrar og hafnar öllum málsástæðum stefnda.Dómkröfur séu útskýrðar í dómskjölum sem stefnandi hafi lagt fram og að þarkomi fram allar nánari skýringar á kröfugerð hans. III Í d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála segir að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má dómkröfurstefnanda, svo sem fjárhæð kröfu í krónum, vexti ef því er að skipta,viðurkenningu á tilteknum réttindum, ákvörðun á eða lausn undan tiltekinniskyldu, málskostnað o.fl. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 80. gr. sömu laga skal ístefnu greina glöggt málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo ogönnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst ogí f-lið ákvæðisins er áskilið að stefnandi geri grein fyrir helstulagasjónarmiðum sem liggja til grundvallar kröfu hans. Í stefnu í máli þessu er að óverulegu leyti gerð greinfyrir því hvaða atvik valdi því að fella beri úr gildi breytingar þær semskattstjóri Reykjanesumdæmis gerði á skattframtölum stefnanda, með úrskurði uppkveðnum þann 9. júní 2009. Hið sama er að segja um úrskurð skattstjóra, dags.25. maí 2004, sem staðfestur var með úrskurði yfirskattanefndar frá 4. maí 2005.Enn fremur er óljóst og jafnvel útilokað að greina á hvaða lagarökum stefnandibyggir málsókn sína. Þess í stað er í stefnunni vísað vítt og breitt til hinnaýmsu lagaákvæða án nánari rökstuðnings. Kröfur stefnanda um endurgreiðsluoftekinna skatta eru sama marki brenndar þannig að torsótt er að gera sér greinfyrir á hvaða atvikum, málsástæðum eða lagarökum þær eru í raun reistar.Málatilbúnaður stefnanda er því í brýnni andstöðu við framangreind ákvæði lagaum meðferð einkamála og telst málið því vanreifað. Eins og fyrr er rakið hefur stefnandi margsinnis áðurfreistað þess að bera sakarefni málsins undir dómstóla. Virðist hann iðulegahafa lagt málið upp sjálfur en stundum hefur hann eftir áskoranir þar um leitaðaðstoðar lögmanna en í kjölfarið hafa málin verið felld niður. Ekkert þessara mála hefur hlotiðbrautargengi eða talist tækt til efnismeðferðar og hafa mál hans einnig veriðfelld niður eftir að dómari hefur gefið honum fyrirmæli um að leita sérlögmannsaðstoðar með vísan til 6. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 og hann ekkiorðið við því. Eftir að hafa farið yfir málatilbúnað stefnanda ímáli þessu og hafa hlustað á málflutning hans varðandi frávísunarkröfu er þaðmat dómsins að stefnanda geti ekki talist hæfur til að flytja mál sitt sjálfur.Það er þó mat dómara að ekki þjóni tilgangi að gefa stefnanda færi á því nú aðráða sér lögmann enda er málatilbúnaður hans í því horfi að ekki verður taliðað úr verði bætt undir rekstri þess. Með vísan til þess sem að framan er rakið er það matdómsins að því fari fjarri að stefna í máli þessu sé þannig úr garði gerð aðmálið geti fengið efnismeðferð og er málatilbúnaður allur í brýnni andstöðu viðreglur 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamál sem og meginreglureinkamálaréttarfars um skýran og glöggan málatilbúnað. Eru því ekki efni tilannars en að fallast á kröfu stefnda um frávísun málsins. Krafa stefnda um að honum verði úrskurðað álag ámálskostnað með vísan til 131. gr. laga nr. 91/1991 var ekki gerð í greinargerðog kemur þegar af þeirri ástæðu ekki til athugunar. Stefnanda verður gert að greiða stefnda málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn sú fjárhæð sem greinir í úrskurðarorði. Halldór Björnssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. ÚRSKURÐARORÐ: Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi, Óskar Karl Guðmundsson, greiði stefnda,íslenska ríkinu 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 21/2020
Lánssamningur Sjálfskuldarábyrgð Gengistrygging Hæfi dómara
L hf. höfðaði mál gegn E og krafðist greiðslu skuldar samkvæmt lánssamningi í breskum pundum. Lánið hafði E tekið vegna uppgjörs á sjálfskuldarábyrgð sem hann hafði gengist undir ásamt öðrum fyrir greiðslu á fjölmyntaláni milli L hf. og H ehf. (síðar E ehf.) Vegna vanskila E ehf. hafði L hf. beint kröfum sínum að sjálfskuldarábyrgðarmönnum til uppgjörs á samningnum. L hf. lýsti í framhaldinu kröfu í þrotabú E ehf. en lækkaði hana síðar vegna greiðslna frá ábyrgðarmönnum sem ráðstafað hafði verið inn á lánið. Ágreiningur málsins laut í fyrsta lagi að ætluðu vanhæfi tveggja dómara Landsréttar, í öðru lagi hvort lánssamningurinn milli L hf. og H ehf. sem E gekkst í ábyrgð fyrir hefði verið lögmætt lán í erlendri mynt, í þriðja lagi hvort það lán hefði verið uppgreitt og að lokum var ágreiningur um túlkun á 103. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Í dómi Hæstaréttar kom fram að enda þótt landsréttardómarinn A hefði í lögmannsstörfum sínum gætt réttar L hf. í málum er vörðuðu svipaða lánssamninga og reyndi á í málinu hefði ekkert komið fram um að dómarinn hefði á nokkru stigi komið að lögfræðilegri ráðgjöf eða hagsmunagæslu fyrir L hf. í tengslum við sakarefni þessa máls. Var hann því ekki talinn vanæfur á grundvelli b-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá var meðal annars með vísan til forsendna dóms Hæstaréttar 26. mars 2019 í máli nr. 14/2019 ekki fallist á að dómarinn A hefði á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 verið vanhæfur til að fara með málið. Að því er varðaði landsréttardómarann H kom fram í dómi réttarins að enda þótt hún hefði sem héraðsdómari dæmt í öðrum málum sem hefðu varðað sama lánssamning og þetta mál laut að þá teldist hún ekki hafa annast dómstörf í þessu máli á lægra dómstigi og var hún því ekki talin vanhæf til meðferðar málsins fyrir Landsrétti á grunni g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Þá taldi Hæstiréttur með vísan til dóms réttarins 11. maí 2017 í máli nr. 587/2016 og annarra atriða varðandi lánssamninginn milli L hf. og H ehf. að samningurinn hefði ekki verið lán í íslenskum krónum með ólögmætri bindingu við gengi erlends gjaldmiðils. Ekki var fallist á að sú skuld hefði verið uppgreidd og að greiðslur E samkvæmt lánssamningi hans og L hf. myndu leiða til ólögmætrar auðgunar L hf. Að lokum vísaði rétturinn til þess að með yfirlýsingu hefði E lýst því yfir að hann hefði fengið hlutabréf í H ehf. í skiptum fyrir ábyrgð sína og ætti enga aðra kröfu á hendur þrotabúi E ehf. Var tekið fram að óháð því hvort réttur E til greiðslu á grundvelli 103. gr. og 104. gr. laga nr. 21/1991 hefði verið fyrir hendi væri ljóst að með yfirlýsingunni hefði hann fallið frá kröfum um greiðslur úr þrotabúi E ehf. og gæti því ekki borið fyrir sig ætlað tjón af völdum L hf. vegna þess að L hf. hefði lækkað kröfulýsingu sína í þrotabúð. Var krafa L hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, ÁsaÓlafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Sigurður TómasMagnússon. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 5. maí 2020. Hann krefst aðallega ómerkingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann sýknu afkröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum.Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IÁgreiningurmálsins lýtur í fyrsta lagi að ætluðu vanhæfi tveggja þeirra dómara Landsréttarsem lögðu dóm á málið og ætluðum annmörkum á samningu dómsins. Þá er í annanstað deilt um það hvort lánssamningur 27. júlí 2005 milli Landsbanka Íslandshf. og Hydra ehf., sem áfrýjandi gekkst í sjálfskuldarábyrgð fyrir ásamt 23öðrum einstaklingum og einu einkahlutafélagi, hafi verið lögmætt lán í erlendrimynt. Í þriðja lagi er um það deilt hvort lánið er uppgreitt. Að síðustu erágreiningur um túlkun á 103. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ogréttaráhrif ákvæðisins.Í málinu krefurstefndi áfrýjanda um greiðslu á 6.300.599 króna eftirstöðvum láns sem áfrýjanditók til uppgjörs á fyrrgreindri sjálfskuldarábyrgð sinni. Með dómi Landsréttarvar áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda umkrafða fjárhæð með dráttarvöxtum. Ídóminum var vísað til þess aðfyrrgreindur lánssamningur 27. júlí 2005 hefði verið lögmætt lán í erlendumgjaldmiðli, en auk þess lægi fyrir að áfrýjandi hefði gengist í ábyrgð fyrirtiltekinni fjárhæð í sterlingspundum og verið skuldbundinn gagnvart stefndasamkvæmt henni. Þá taldi Landsréttur að 103. gr. laga nr. 21/1991 tæki samkvæmtorðanna hljóðan aðeins til óskiptrar ábyrgðar og yrði því ekki beitt um skiptaábyrgð eins og hér hagaði til. Með vísan til þess taldi Landsréttur engin efnitil að fallast á að víkja bæri samningi áfrýjanda og stefnda til hliðar ágrundvelli ógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Enn fremur sagði í dómi Landsréttar að gögn málsins bæru með sérað fyrir hendi væri skuld samkvæmt lánssamningnum sem ekki hefði verið greiddog því væri áfrýjandi greiðsluskyldur.Í beiðni umáfrýjunarleyfi vísaði áfrýjandi til þess að hann teldi dóm Landsréttar rangan,bæði að formi til og efni. Um formið vísaði hann til vanhæfis tveggja dómaraLandsréttar á grundvelli b- og g-liða5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í tilviki annars þeirra en ágrundvelli g-liðar sömu greinar í tilviki hins. Þá uppfyllti dómurinn ekki þærkröfur sem gera yrði til rökstuðnings í dómum samkvæmt f-lið 1. mgr. 114. gr.laga nr. 91/1991, sbr. 3. og 4. mgr. 164. gr. sömu laga. Enn fremur taldiáfrýjandi að ekki hefði farið fram heildarmat á öllum atvikum í þeim tilgangiað skera úr um hvort lánssamningurinn 27. júlí 2005 hefði haft að geymaólögmætt gengistryggingarákvæði. Þá hefði málið einnig verulegt almennt gildium túlkun á 103. gr. laga nr. 21/1991. Var fallist á beiðni um áfrýjunarleyfi áþeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um þau atriði semleyfisbeiðnin var reist á.IIÁfrýjandi gekkstásamt 23 einstaklingum og einu einkahlutafélagi í sjálfskuldarábyrgð fyrirgreiðslu á „fjölmyntaláni“ til fimm ára samkvæmt lánssamningi 27. júlí 2005milli Landsbanka Íslands hf. og Hydra ehf. að ,,jafnvirði kr. 80.000.000,-krónur áttatíumilljónir 00/100, í neðanskráðum myntum og hlutföllum: GBP 100%“.Lánsfjárhæðin, að frádregnum lántökukostnaði, 79.190.000 krónur, var greidd inná íslenskan bankareikning Hydra ehf. 2. ágúst 2005 í samræmi við viðaukasamningsins um útborgun 27. júlí sama ár. Samkvæmt grein 3.1 í lánssamningnumlofaði lántaki að greiða bankanum vexti sem skyldu vera breytilegir vextirjafnháir LIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,25%vaxtaálags. Í 10. grein samningsins var fjallað um tryggingar og sagði þar:,,Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra lánshluta samningsþessa takast eftirfarandi aðilar á hendur sjálfskuldarábyrgð pro rata fyrirnánar tilgreindri upphæð á fullum efndum allra skuldbindinga skv. samningiþessum ... Einar Dagbjartsson ... GBP 44.918“. Sjálfskuldarábyrgðin tók til,,greiðslu höfuðstóls allra lánshluta, auk vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta,svo og alls kostnaðar, sem af vanskilum kann að leiða. Ábyrgðin gildir jafntþótt greiðslufrestur verði veittur á skuldbindingum skv. samningi þessum einusinni eða oftar, uns skuldin er að fullu greidd.“ Fjárhæðábyrgðarskuldbindingar áfrýjanda og hinna 24 ábyrgðaraðilanna ákvarðaðist afþeirri hlutafjáraukningu sem þeir voru skráðir fyrir í Hydra ehf. á þessumtíma. Lánið bar að greiða að fullu með tuttugu jöfnum afborgunum á þriggjamánaða fresti. Fyrsti gjalddagi afborgana skyldi vera 10. september 2005. Hydraehf. greiddi fyrstu þrjár afborganir lánsins en eftir það fór lánið í vanskil. Í dómiHæstaréttar í máli nr. 20/2020 sem flutt var og er dæmt samhliða þessu máli vargerð grein fyrir tveimur viðaukum við lánssamninginn. Þar sagði að endursamiðhafi verið um greiðsluskilmála lánssamningsins, fyrst 1. nóvember 2006 og síðan27. nóvember 2007. Samkvæmt fyrri viðaukanum voru eftirstöðvar lánsins12.695.404 krónur og 528.680,94 sterlingspund miðað við 11. september 2006. Íviðaukanum kom fram að eftirleiðis skyldi sú grein samningsins sem fjallaði umlánstíma og endurgreiðslur vera á þann hátt að Hydra ehf., sem þá hafði fengiðnafnið Eignarhaldsfélagið City Star Airlines ehf., bæri að greiða 12.695.404krónur og 89.184 sterlingspund 25. mars 2007 sem ráðstafa ætti til greiðsluáfallinna vaxta og lækkunar höfuðstóls lánsins. Þegar sú greiðsla hefði veriðinnt af hendi myndaðist nýr höfuðstóll lánsins í sterlingspundum sem bæri aðendurgreiða að fullu með 13 jöfnum afborgunum á þriggja mánaða fresti, fyrst25. júní 2007. Jafnframt þessu var þeirri grein samningsins sem fjallaði umvaxtakjör breytt. Í framhaldinu greiddi Eignarhaldsfélagið City Star Airlines ehf.að hluta til inn á umsamda afborgun með gjalddaga í mars 2007, í fernu lagi, ensíðan fór lánið aftur í vanskil. Voru greiðslurnar ýmist í íslenskum krónum eðasterlingspundum. Í síðari viðaukanum 27. nóvember 2007 kom fram að eftirstöðvarlánsins miðað við 25. október 2007 næmu 551.934,87 sterlingspundum oggjaldfallnar afborganir 11.722.422 krónum. Lántaki skyldi greiða áfallna vextiog dráttarvexti til 25. október 2007, nánar tiltekið 21.189,64 sterlingspund og1.019.701 krónu. Gegn þeirri greiðslu átti Landsbanki Íslands hf. aðendurfjármagna eftirstöðvar lánsins miðað við gengi sterlingspunds þann dag sem undirritaður viðauki bærist bankanum.Umsaminn lánstími var þrjú ár og lánið skyldi greiðast með tíu jöfnum afborgunumá þriggja mánaða fresti og var fyrsti gjalddagi afborgana 25. mars 2008. Vextiskyldi greiða á þriggja mánaða fresti út lánstímann, fyrst 25. desember 2007.Lántaki greiddi fyrsta vaxtagjalddagann 28. sama mánaðar vegna áfallinna vaxtafrá 25. október 2007 til 27. desember sama ár, en það var síðasta greiðslafélagsins inn á lánið. Eftirstöðvar höfuðstóls eftir síðustu greiðslu voru615.477,04 sterlingspund. 2Vegna vanskila EignarhaldsfélagsinsCity Star Airlines ehf. á greiðslu afborgana samkvæmt lánssamningnum 27. júlí2005 beindi Landsbanki Íslands hf. kröfum sínum að sjálfskuldarábyrgðarmönnum,þar á meðal áfrýjanda, til uppgjörs á samningnum. Í kjölfar þess gerðiáfrýjandi lánssamning við bankann 25. júní 2008 að fjárhæð 45.053,16sterlingspund. Lánið var til þriggja ára og skyldi greiða með sex jöfnumafborgunum á sex mánaða fresti og skyldi greiða afborganir, vexti, dráttarvextiog aðrar greiðslur í íslenskum krónum. Skilyrði fyrir útborgun lánsins var aðbankanum bærist beiðni um útborgun. Áfrýjandi óskaði eftir því að lánið yrðigreitt út 6. ágúst 2008 og var útborgaðri lánsfjárhæð, 41.918 sterlingspundum,ráðstafað til greiðslu inn á fyrrgreindan lánssamning 27. júlí 2005 í samræmivið fyrirmæli í viðauka 25. júní 2008 við síðari lánssamninginn. Hinn 17. maí2010 var gerður viðauki við lánssamninginn. Samkvæmt viðaukanum vareftirstöðvum lánsins myntbreytt í íslenskar krónur og höfuðstóll lánsinslækkaður um 25%. Samkvæmt honum voru eftirstöðvar lánsins þann dag 22.526,58sterlingspund og 3.075.254 krónur og gjaldfallnir ógreiddir vextir 280,41sterlingspund og 801.736 krónur sem áfrýjandi greiddi. Lánstímanum var breyttþannig að eftirstöðvar lánsins 6.238.773 krónur skyldu greiðast að fullu með 18jöfnum afborgunum á sex mánaða fresti og var fyrsti gjalddagi lánsins 1. júlí2010. Vextir voru breytilegir og skyldu reiknast frá 17. maí 2010 og voru þá5,8%. Lánið var verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs og skyldi höfuðstóllbreytast í hlutfalli við breytingar á grunnvísitölu sem var við gerð viðaukans362,9 stig. Með viðauka við lánssamninginn 17. ágúst 2010 var gjalddagi lánsinsfærður til 1. janúar 2011 en að öðru leyti hélst hann óbreyttur. Hinn 11. ágúst2011 var aftur gerður viðauki við lánssamninginn. Samkvæmt honum vorueftirstöðvar lánsins 1. júlí 2011 með gjaldföllnum afborgunum og vöxtum6.404.311 krónur. Lánstímanum var breytt þannig að eftirstöðvarnar skyldugreiðast að fullu með 120 jöfnum afborgunum á mánaðar fresti. Enn var gerðurviðauki við lánssamninginn 20. júní 2012. Samkvæmt honum voru eftirstöðvar lánsins1. júní 2012 með gjaldföllnum afborgunum og vöxtum 6.308.322 krónur.Lánstímanum var breytt þannig að eftirstöðvarnar skyldu greiðast að fullu með103 jöfnum afborgunum á mánaðar fresti og lánið bundið við vísitölu neysluverðstil verðtryggingar með grunnvísitölu í júní 2012 sem var 398,2 stig. Meðinnheimtubréfi 25. september 2013 gjaldfelldi stefndi höfuðstól lánsins. Þarkemur fram að eftirstöðvar höfuðstóls séu þá 6.189.204 krónur og samningsvextirog verðbætur 111.395 krónur. Samtala eftirstöðva nam því 6.300.599 krónum og erþað stefnufjárhæð málsins.Auk áfrýjandagerðu 19 aðrir sjálfskuldarábyrgðarmenn upp sína ábyrgðarhluta á tímabilinu 19.júní til 4. september 2008 og voru þannig samtals 78.960.613 krónur greiddarinn á skuld samkvæmt lánssamningnum 27. júlí 2005. Bú Eignarhaldsfélagsins CityStar Airlines ehf. (áður Hydra ehf.)hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta 28. maí 2008 og námu þá vanskil vegna lánsins93.204.643 krónum. Aðrir sjálfskuldarábyrgðarmenn munu ekki hafa gert upp sínaábyrgðarhluta.3Með kröfulýsingu28. júlí 2008 lýsti Landsbanki Íslands hf. kröfu í bú Eignarhaldsfélagsins CityStar Airlines ehf. að fjárhæð 93.204.643 krónur vegna fyrrgreinds lánssamnings 27.júlí 2005. Með bréfi LandsbankaÍslands hf. til skiptastjóra þrotabúsins 15. september 2008 var tilkynnt aðverið væri að vinna í því að fá sjálfskuldarábyrgðarmenn til þess að ,,kaupasig út úr láninu“. Vinnu við það væri næstum lokið. Í samræmi við þetta sendi bankinnnýja kröfulýsingu en samkvæmt henni var krafa hans lækkuð í 21.333.498 krónurvegna greiðslna frá ábyrgðarmönnum sem ráðstafað hafði verið inn á lánið. Þákröfu samþykkti skiptastjóri þrotabúsins með fyrirvara um endanlega fjárhæðkröfunnar vegna greiðslna ábyrgðarmanna. Eftir að dómur Hæstaréttar 9. júní2011 í máli nr. 155/2011 gekk freistaði skiptastjóri þess að breyta afstöðu sinnitil viðurkenningar kröfunnar með því að hafna henni eða lækka. Ágreiningi umviðurkenningu hennar var vísað til dómstóla og í dómi Hæstaréttar 1. mars 2013í máli nr. 116/2013 var komist að þeirri niðurstöðu að krafan hefði veriðendanlega samþykkt á skiptafundi 29. júní 2010 sem almenn krafa í þrotabúið aðfjárhæð 21.339.723 krónur, enda hefðu engin mótmæli komið fram gegn afstöðu skiptastjóratil viðurkenningar á kröfunni, sbr. 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Áfrýjandi lýstiekki kröfu í þrotabúið en á fyrrgreindum skiptafundinum 29. júní 2010 var meðalannars fjallað um lýstar kröfur tveggja ábyrgðarmanna vegna ábyrgðarinnar. Skiptastjórisamþykkti kröfur þeirra með fyrirvara um endanlega fjárhæð ábyrgðarinnar, þarsem fyrir lá að stefndi hafði þá höfðað mál á hendur þeim tveimur til innheimtukröfu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingu þeirra. Á fundinum var jafnframt lögð framyfirlýsing annarra ábyrgðarmanna, þar á meðal áfrýjanda, þar sem sagði: ,,Viðundirrituð, sem erum í ábyrgð á láni ... hjá Landsbanka Íslands semEignarhaldsfélagið City Star ... tók 27.07.2005, vottum með undirskrift okkarhér að neðan, að við fengum hlutabréf í skiptum fyrir ábyrgð okkar og eigumenga aðra kröfu á hendur þrotabúi Eignarhaldsfélagsins City Star. Þ.a.l.mótmælum við kröfu þeirri sem 2 aðrir ábyrgðarmenn á þessu láni ... hafa gert íþrotabúið.“ Hinn 15. mars2013 úthlutaði skiptastjóri þrotabúsins til stefnda 6.373.959 krónum upp íkröfuna og 15. janúar 2014 var úthlutað 598.938 krónum upp í hana eða samtals6.972.897 krónum. Í málinu er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum um að hefðiLandsbanki Íslands hf. haldið sig við upphaflega kröfulýsingu í þrotabúið aðfjárhæð 93.204.643 krónur, og sú krafa verið samþykkt, hefði honum veriðúthlutað 19.822.624 krónum upp í kröfuna.Með bréfistefnda til áfrýjanda 11. janúar 2012 var tilkynnt að lán áfrýjanda samkvæmtlánssamningnum 25. júní 2008, sem hann tók til að gera upp ábyrgð álánssamningnum 27. júlí 2005, félli ekki undir fordæmisgildi dóms Hæstaréttar ímáli nr. 155/2011 og yrði ekki endurútreiknað. Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins 9. október 2008, sem tekin var í kjölfar þess að það tókyfir vald hluthafafundar Landsbanka Íslands hf., vék stjórn félagsins frá ogsetti yfir það skilanefnd, eignaðist stefndi kröfu þá sem um er deilt á henduráfrýjanda. IIIÁfrýjandi telurannmarka að formi til á dómi Landsréttar eiga að leiða til þess að dómurinnverði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrar meðferðar.Í fyrsta lagibyggir hann á því að tveir þeirra dómara sem lögðu þar dóm á málið hafi veriðvanhæfir. Annar þeirra, Aðalsteinn E. Jónasson, á grundvelli b- og g-liða 5.gr. laga nr. 91/1991 og hinn, Hervör Þorvaldsdóttir, á grundvelli g-liðar sömugreinar. Í annan stað byggir hann á því að dómurinn uppfylli ekki kröfurréttarfarslaga um rökstuðning dóma.Varðandi ætlaðvanhæfi Aðalsteins bendir áfrýjandi á að hann hafi margsinnis áður semstarfandi lögmaður gætt réttar stefnda varðandi sama sakarefni og jafnframtveitt honum ólögskyldar leiðbeiningar um það sem ráðgjafi bankans umgengistryggingarmál á árunum 2011 til 2017. Hann hafi síðast flutt mál fyrirstefnda í apríl 2017 og verið skipaður dómari við Landsrétt tveimur mánuðumsíðar. Í þessu ljósi hafi áfrýjandi réttmætar ástæður til að draga óhlutdrægnihans í efa. Þá bendir áfrýjandi á að hann hafi verið lögmaður stefnda í málinr. 155/2011, sem skapað hafi fordæmi um ólögmæt gengislán, en áfrýjandi byggimálsgrundvöll sinn meðal annars á því máli. Einnig hafi hann verið lögmaðurstefnda í máli nr. 602/2013 sem dæmt var í Hæstarétti 6. mars 2014, en vísaðhafi verið til þess í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar og byggt þar á því aðdómurinn styðji það að lánssamningurinn sem um er deilt hafi verið lögmætterlent lán. Auk þess hafi hann flutt fjölmörg önnur mál sem vörðuðugengistryggingu lána stefnda. Samkvæmt þessu sé með öllu óviðunandi að dómarinnhafi setið í dómi Landsréttar.Áfrýjandi telurað dómur Hæstaréttar 26. mars 2019 í máli nr. 14/2019, sem stefndi átti einnigaðild að og þar sem tekist var á um vanhæfi Aðalsteins, hafi ekki fordæmisgildifyrir þetta mál, þar sem ekki hafi reynt á b-lið 5. gr. laga nr. 91/1991 meðsama hætti og í þessu máli. Þá hafi í því máli ekki verið byggt á því aðpersónuleg afstaða dómarans til efnis máls væri með þeim hætti að draga megióhlutdrægni hans í efa. Jafnframt hafi þar ekki verið byggt á því að mörgþeirra mála sem vísað væri til í máli þessu, hefðu verið flutt af honum þegar hannsinnti hagsmunagæslu fyrir stefnda.Til stuðningsþeirri kröfu stefnda að hafna beri kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsLandsréttar bendir stefndi á að Aðalsteinn hafi hvorki gætt réttar sínsvarðandi hið áfrýjaða mál né veitt sér nokkrar leiðbeiningar í því. Ákvæðib-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 eigi við um það tiltekna mál sem sé fyrir dómien ekki önnur óskyld mál sem dómari kunni að hafa haft aðkomu að áður semdómari eða lögmaður. Dómarinn verði því ekki talinn vanhæfur til að fara meðmálið á grundvelli b-liðar 5. gr. laganna.Um ætlað vanhæfilandsréttardómarans, byggt á g-lið laga nr. 91/1991 bendir stefndi á dómHæstaréttar 26. mars 2019 í máli nr. 14/2019. Með honum hafi verið staðfesturúrskurður Landsréttar þar sem hafnað var kröfu um að umræddur dómari viki sætií máli, en stefndi hafi átt aðild að því. Í málinu hafi, eins og í þessu máli,verið byggt á sömu málsástæðum um vanhæfi dómarans til að dæma í málum ervörðuðu stefnda, sökum hagsmunagæslu hans fyrir bankann á meðan hann starfaðisem lögmaður á árunum 2011 til 2017.Varðandi ætlaðvanhæfi Hervarar Þorvaldsdóttur á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991kveður áfrýjandi hana hafa dæmt sem héraðsdómari í málum sem varðað hafi túlkuná sama lánssamningi og deilt sé um í málinu, sbr. dóma Héraðsdóms Reykjavíkur18. maí 2016 í málum nr. E-2419/2014 og E-4364/2014. Sami dómari hafi samkvæmtframangreindu dæmt um sama lánssamning á tveimur dómstigum en sami maður sévanhæfur til að dæma um sama atriði í undirrétti og hjá áfrýjunardómstól og aðþað séu aðstæður sem fallnar séu til að draga óhlutdrægni dómarans með réttu íefa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Til stuðningskröfu sinni um að hafna beri kröfu áfrýjanda um ómerkingu dóms Landsréttarvegna ætlaðs vanhæfis landsréttardómarans Hervarar bendir stefndi meðal annarsá að dómarinn hafi ekki haft neina aðkomu að málinu áður en því var áfrýjað tilLandsréttar. Það breyti engu um hæfi hennar að hún hafi sem héraðsdómari dæmt ítveimur málum er vörðuðu sama lánssamning og mál þetta fjallar um. Hún verðiekki við það vanhæf til að fjalla um lán til annarra aðila sem veitt hafi veriðí tengslum við uppgjör ábyrgða vegna lánssamningsins 27. júlí 2005.Í annan staðtelur áfrýjandi að skortur á rökstuðningi í dómi Landsréttar leiði til þess aðómerkja beri dóminn og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar áný. Því til stuðnings bendir hann á að niðurstaða dómsins hafi verið sú aðlánssamningurinn 27. júlí 2005 hafi verið talinn lögmætur án þess að heildarmat á gögnummálsins hafi farið fram. Þá sjái þess ekki stað í dómi Landsréttar að fariðhafi fram mat á tölulegum staðreyndum sem bendi til að krafa stefnda hafi veriðgreidd. Loks hafi ekki verið tekin í dóminum afstaða til réttmætis höfuðstóls-og vaxtakrafna áfrýjanda.Stefndi telur áhinn bóginn að í dómi Landsréttar sé að finna fullnægjandi röksemdir fyrirniðurstöðu og telur dóminn uppfylla áskilnað 3. og 4. mgr. 164. gr. laga nr.91/1991, sbr. f-lið 1. mgr. 114. gr. sömu laga.2Fjallað var umhæfi landsréttardómarans Aðalsteins E. Jónassonar í úrskurði Landsréttar 21.febrúar 2019 í máli nr. 445/2018vegna kröfu um að hann viki sæti þar sem hann hefði sem lögmaður unnið mikiðfyrir stefnda og flutt tugi mála fyrir hann. Í úrskurðinum var því slegið föstuað ekki væru fyrir hendi atvik eða aðstæður sem væru til þess fallnar að dragamætti óhlutdrægni dómarans með réttu í efa, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991,og vísað til þess að hann hefði hætt störfum sem lögmaður í árslok 2017, lagtinn lögmannsréttindi sín og gegnt starfi sem dómari síðan í ársbyrjun 2018.Fyrir lægi að hann hefði gætt hagsmuna stefnda við rekstur nokkurra dómsmála áárunum 2011 til 2017, tæplega fjögur dómsmál á ári, en flest þeirra hafi veriðrekin árin 2013 og 2015. Hafi vinna hans fyrir stefnda á umræddu tímabili veriðóverulegur hluti af störfum hans og hafi hann ekki gegnt annars konartrúnaðarstörfum fyrir stefnda en sem lögmaður. Þá lægi fyrir að hann hefði engaaðkomu haft að því máli sem væri til umfjöllunar og engin hagsmunatengsl væruvið aðila málsins. Með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 14/2019 varúrskurðurinn staðfestur með vísan til forsendna hans.Í máli þessubyggir áfrýjandi á flestum sömu málsástæðum og byggt var á í síðastgreindumdómi Hæstaréttar til stuðnings því að ómerkja beri dóm Landsréttar á grundvellivanhæfis dómarans, sbr. g-lið 5. gr. laga nr. 91/1991, en auk þess er á þvíbyggt að persónuleg afstaða dómarans til efnis málsins sé með þeim hætti aðdraga megi óhlutdrægni hans í efa. Jafnframt byggir áfrýjandi kröfu sína áb-lið 5. gr. Samkvæmt b-lið5. gr. laga nr. 91/1991 er dómari vanhæfur til að fara með mál ef hann hefurgætt réttar aðila varðandi sakarefnið eða veitt aðila ólögskyldar leiðbeiningarum það. Enda þótt Aðalsteinn hafi, er hann gegndi lögmannsstarfi, gætt réttarstefnda í málum er vörðuðu svipaða lánssamninga og reynir á í máli þessu, eðaveitt ráðgjöf í því tilliti, hefur ekkert komið fram um að dómarinn hafi ánokkru stigi málsins komið að lögfræðilegri ráðgjöf eða hagsmunagæslu fyrirstefnda í tengslum við sakarefni þessa máls. Verður hann því ekki talinnvanhæfur á þessum grundvelli.Samkvæmtdómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn um það hvort dómari teljistóvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verið greintá milli athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafiráðið hjá dómara í tilteknu máli (huglægur mælikvarði) og athugunar á því hvorttil staðar eru hlutlæg atriði sem gefi réttmætt tilefni til að draga í efa aðdómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Samkvæmt hinum huglæga mælikvarða um hæfidómara verður, varðandi persónulega afstöðu hans, að gera ráð fyrir því aðdómari sé hæfur til meðferðar máls, nema sýnt sé fram á hið gagnstæða. Af hálfu áfrýjanda hafa ekkiverið lögð fram gögn eða sýnt fram á með öðrum hætti að Aðalsteinn hafi þápersónulegu afstöðu til málsaðila eða sakarefnis máls þessa að hæfi hans verðimeð réttu dregið í efa. Með fyrrgreindumdómi Hæstaréttar í máli nr. 14/2019 var skorið úr um að dómarinn viki ekki sætisem dómari í Landsrétti á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 en stefndií því máli var aðili að þessu máli og það varðaði lánssamning, eins og í þessumáli. Þótt vísað hafi verið til fleiri atriða í þessu máli til stuðningsvanhæfi dómarans en til skoðunar voru í fyrrnefndu máli þykja þau ekki hafaslíka þýðingu að þau haggi fordæmisgildi dómsins hvað varðar hæfi dómarans. Íþví sambandi hefur einnig þýðingu að lengri tími var liðinn frá því aðlögmannsstörfum Aðalsteins í þágu stefnda lauk þegar hann tók þátt í dómstörfumí þessu máli en máli því sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 14/2019. Meðvísan til forsendna umrædds dóms og annars framangreinds verður ekki fallist áað dómarinn hafi á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 verið vanhæfurtil að fara með mál þetta.Um ætlað vanhæfilandsréttardómarans Hervarar Þorvaldsdóttur er til þess að líta að enda þóttdómarinn hafi sem héraðsdómari dæmt í öðrum málum sem vörðuðu sama lánssamningog mál þetta lýtur að hluta til að, telst dómarinn ekki hafa annast dómstörf íþessu máli á lægra dómstigi. Ríkari kröfur verða ekki gerðar til hæfis dómara ááfrýjunarstigi í þessu tilliti. Dómarinn var því ekki vanhæfur til meðferðarmálsins fyrir Landsrétti á grunni g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.Að síðustuverður ekki fallist á að slíkir annmarkar hafi verið á samningu dómsLandsréttar að fallast beri á kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsins, sbr. f-lið1. mgr. 114. gr. og 3. og 4. mgr. 164. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt ölluframansögðu verður kröfu áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms hafnað.IVMálsaðilagreinir á um lögmæti fyrrgreinds lánssamnings Hydra ehf. og Landsbanka Íslandshf. 27. júlí 2005 og uppgjör á ábyrgðarskuldbindingu áfrýjanda samkvæmt lánssamningibankans og áfrýjanda 25. júní 2008. Áfrýjandi byggir á því að þeim samningiskuli vikið til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr.7/1936. Af hálfuáfrýjanda er í fyrsta lagi á því byggt að lánssamningurinn 27. júlí 2005 hafiverið lán í íslenskum krónum með ólögmætri bindingu við gengi erlendsgjaldmiðils. Af þeim sökum hefði átt að endurreikna hann og lækka þá fjárhæðsem stefndi krefst nú að áfrýjandi greiði sér vegna síðari lánssamningsins. Ágreiningur umlögmæti umrædds lánssamnings hefur áður komið til kasta Hæstaréttar. Í dómi réttarins11. maí 2017 í máli nr. 587/2016, þar sem fjallað var um málsástæðu þess efnisað lánssamningurinn væri í íslenskum krónum með ólögmætri bindingu við erlendangjaldmiðil, sagði að hvað sem liði skuldbindingu aðalskuldarans, Hydra ehf.,hefði áfrýjandi í því máli, Elín Þóra Dagbjartsdóttir, sem var ein þeirra semgengist höfðu í sjálfskuldarábyrgð, gengist undir ábyrgð sína með tiltekinnifjárhæð í sterlingspundum og hafi hún verið skuldbundin gagnvart lánveitandasamkvæmt því. Sömu sjónarmið og rakin voru í dóminum eiga hér við, auk þess semfyrir liggur að lán það sem áfrýjandi fékk hjá Landsbanka Íslands hf. til þessað gera upp ábyrgð sína var í sterlingspundum og er áfrýjandi skuldbundinngagnvart stefnda samkvæmt því. Enn fremur hefur í dómum Hæstaréttar, þar semfjallað hefur verið um hvort lán sé í íslenskum krónum bundið gengi erlendragjaldmiðla og skýring á texta samningsins tekur ekki af tvímæli um hvers efnisskuldbinding er að því leyti, verið meðal annars litið til þess hvernig skuldiner tilgreind í viðaukum um skilmálabreytingar. Eins og rakið hefur verið komfram í fyrri viðauka samningsins 1. nóvember 2006 að eftir að greiðsla 25. mars2007 yrði innt af hendi myndaðist nýr höfuðstóll lánsins í sterlingspundum ogvar fjárhæð skuldarinnar tilgreind í þeirri mynt. Í síðari viðauka umskilmálabreytingar 27. nóvember 2007 voru eftirstöðvar lánsins tilgreindar ísterlingspundum og kom þar einnig fram að eftir að tilgreind greiðsla yrði inntaf hendi yrðu eftirstöðvar endurfjármagnaðar miðað við gengi sterlingspunds. Jafnframt liggur fyrir að afborganiraf láninu voru ýmist greiddar í íslenskum krónum eða sterlingspundum. Að öllu þessuvirtu er ekki fallist á að lánssamningurinn 27. júlí 2005 hafi verið lán ííslenskum krónum með ólögmætri bindingu við gengi erlends gjaldmiðils.2Í annan staðbyggir áfrýjandi á því að lánssamningurinn 27. júlí 2005 sé uppgreiddur meðinnborgunum aðalskuldara inn á samninginn á árunum 2005 til 2007 og meðinnborgunum ábyrgðarmanna inn á lánssamninginn. Þá vanti þrjár innborganirábyrgðarmanna inn í útreikninga stefnda. Framangreint leiði til þess að lániðsé uppgreitt og vísar áfrýjandi um það til skjals sem stefndi lagði fram uminnborganir á lánið. Enn fremur telur áfrýjandi að stefndi hafi fellt niðurlánssamninginn sem stefndi krefur hann um efndir á í þessu máli og vísar um þaðtil tölvupóstssamskipta 10. apríl 2019 sem stefndi lagði fram. Þar kemur fram aðtilgreind lán hafi verið ,,bakfærð og felld niður þann 1.9.2008 þar sem þessilán voru tvíkeypt“. Samkvæmtábyrgðaryfirlýsingum sínum gengust ábyrgðarmenn í ábyrgð fyrir tiltekinnifjárhæð auk vaxta og dráttarvaxta og alls kostnaðar sem af vanskilum kynni aðleiða. Af skjali því sem áfrýjandivísar til um ætlaða uppgreiðslu lánssamningsins verður ekki ráðið að umrætt lánhafi verið uppgreitt heldur sýnir það einvörðungu innborganir aðalskuldara ogábyrgðarmanna inn á lánið, þar með talda innborgun áfrýjanda sjálfs. Samkvæmtfyrri kröfulýsingu Landsbanka Íslands hf. í þrotabú aðalskuldara 28. júlí 2008voru eftirstöðvar lánsins 93.204.643 krónur, með áföllnum vöxtum, þann dag.Þegar stefndi hafði dregið frá innborganir ábyrgðarmanna og lýst kröfu ísamræmi við það voru eftirstöðvar lánsins með dráttarvöxtum 21.333.498 krónur. Áfrýjandi hefureinnig haldið því fram að í útreikninga stefnda á eftirstöðvum lánssamningsinsvanti þrjár innborganir, samtals að fjárhæð 14.093.472 krónur, sem allar hefðuverið greiddar 30. júní 2008. Við meðferð málsins í héraði lagði stefndi framþrjár bakfærslukvittanir að sömu fjárhæð og innborganirnar þrjár. Gögn semstefndi hefur síðar lagt fram benda ótvírætt til þess að þessar bakfærslurstafi af því að sömu greiðslur hafi verið tvífærðar inn á lánið. Af hálfuáfrýjanda hefur ekki verið skýrt hvort og þá hvers vegna sumir ábyrgðarmennhafi greitt tvívegis fjárhæð sem svaraði til skuldbindinga þeirra. Er þvíósannað að stefndi hafi ekki tekið tillit til allra innborgana inn á lánið. Af gögnummálsins verður ráðið að áfrýjandi greiddi af láninu sem stefndi krefur hann umefndir á í þessu máli til ársins 2013. Sú málsástæða hans að Landsbanki Íslandshf. hafi fellt niður lánssamninginn 1. september 2008 er því með öllu haldlaus.Í ljósiframangreinds verður ekki fallist á að skuld samkvæmt lánssamningnum 27. júlí2005 sé uppgreidd og að greiðslur áfrýjanda samkvæmt lánssamningi hans og LandsbankaÍslands hf. muni leiða til ólögmætrar auðgunar stefnda. 3Af málatilbúnaðiáfrýjanda verður ráðið að hann byggi enn á því að ábyrgð hans samkvæmtlánssamningi 27. júlí 2005 sé ógild frá upphafi þar sem greitt hafi verið fyrirhlutafjáraukningu í Hydra ehf. með sjálfskuldarábyrgð ábyrgðarmanna, þar ámeðal áfrýjanda. Þar sem Landsbanka Íslands hf. hafi verið þetta kunnugt hafiverið brotið gegn ákvæði 11. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Áfrýjanda var ílófa lagið að skýra nánar eða leggja fram gögn til stuðnings þessari málsástæðuen það hefur hann ekki gert. Ekkert er heldur í ljós leitt í málinu umvitneskju stefnda um þennan ætlaða ólögmæta tilgang lánveitingarinnar. Erþessari málsástæðu hafnað.Jafnframt verður afmálatilbúnaði áfrýjanda ráðið að hann haldi enn fram þeirri málsástæðu aðLandsbanki Íslands hf. hafi með nýrri lánveitingu til Hydra ehf. í janúar 2006 brotiðgegn 9. grein í lánssamningnum 27. júlí 2005 með því að taka veð í eignumfélagsins til tryggingar efndum þess samnings. Ákvæði 9.greinar lánssamningsins fjalla um skyldur lántaka gagnvart lánveitanda en felaekki í sér sjálfstæða skyldu lánveitanda til að gæta hagsmunasjálfskuldarábyrgðarmanna og engin gögn hafa verið lögð fram til stuðnings þvíað áfrýjandi hafi sett fyrirvara um sjálfskuldarábyrgð sína. Er þessarimálsástæðu því einnig hafnað.4Áfrýjandi byggirí fjórða lagi á því að bankinn hafi valdið sér tjóni með því að lækkakröfulýsingu sína og lýsa ekki heildarkröfu sinni í þrotabúEignarhaldsfélagsins City Star Airlinesehf., sbr. 103. gr. laga nr. 21/1991. Af málatilbúnaði áfrýjanda verðurráðið að hann telji tjón sitt felast í því að við lækkun kröfulýsingarinnarhafi bankinn fallið frá rétti til greiðslu úr þrotabúinu á kostnað áfrýjanda. Afleiðingarþessa hafi verið þær að bankinn hefði þá farið á mis við að fá greiddar12.849.727 krónur til viðbótar frá þrotabúinu sem koma hefðu átt áfrýjanda tilgóða og nægt hefðu til að gera upp skuld hans við stefnda.Eins og rakiðvar í kafla II undir 3. lið var á skiptafundi í þrotabúinu lögð fram yfirlýsingábyrgðarmanna, þar á meðal áfrýjanda, þar sem fram kom að þeir lýstu því yfirað þeir ættu enga kröfu á hendur þrotabúinu. Stefndi hefurfrá upphafi mótmælt því að áfrýjandi hafi orðið fyrir tjóni af þeim sökum að bankinnhafi lækkað kröfulýsingu sína í þrotabúið og meðal annars bent á að áfrýjandihefði ekki lýst kröfu sinni í það, en fyrir því gætu verið ýmsar ástæður. Viðmálflutning stefnda fyrir Hæstarétti kom fram að það hafi fyrst verið eftirfyrirspurn til skiptastjóra þrotabúsins í tilefni af fyrirhuguðum málflutningisem honum hafi borist í hendur framangreind yfirlýsing sjálfskuldarábyrgðarmannaá lánssamningnum. Yfirlýsingin var lögð fram fyrir Hæstarétti áður en fresturtil framlagningar gagna var liðinn og var um hana fjallað í munnlegummálflutningi fyrir réttinum. Þegar af þeirri ástæðu að yfirlýsingin stafar frááfrýjanda sjálfum verður á henni byggt þrátt fyrir mótmæli hans.Áfrýjandi ritaðiundir umrædda yfirlýsingu um að hann hefði fengið hlutabréf í Hydra ehf. ,,ískiptum fyrir ábyrgð“ og ætti enga ,,aðra“ kröfu á hendur þrotabúinu. Afþessari yfirlýsingu er áfrýjandi bundinn og fyrir liggur að hann lýsti ekkikröfu í búið. Óháð því hvort réttur áfrýjanda til greiðslu á grundvelli 103. og104. gr. laga nr. 21/1991 hafi verið fyrir hendi er ljóst að með fyrrgreindriyfirlýsingu féll hann frá kröfu um greiðslur úr þrotabúi Eignarhaldsfélagsins CityStar Airlines ehf. og getur því ekki borið fyrir sig ætlað tjón af völdumstefnda vegna þess að hann hafi lækkað kröfulýsingu sína í þrotabúið. Við þettaer hann bundinn og ber að greiða þá kröfu sem stefndi hefur uppi í málinu áhendur honum á grundvelli lánssamnings 25. júní 2008.Að ölluframangreindu virtu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjandi dæmdurtil greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, EinarDagbjartsson, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 800.000 krónur í málskostnaðfyrir Hæstarétti. DómurLandsréttar 6. mars 2020Mál þetta dæma landsréttardómararnir Aðalsteinn E. Jónasson, Hervör Þorvaldsdóttir og Ragnheiður Harðardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðilaÁfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 11. apríl 2019. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. E-84/20182Áfrýjandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 6.300.599 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 11. janúar 2014 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar á báðum dómstigum. 3Stefndikrefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara lækkunar á kröfuáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar á báðum dómstigum.Málsatvik og sönnunarfærsla4Áfrýjandilagði fram ný gögn við meðferð málsins fyrir Landsrétti. Þar var meðal annarsum að ræða tvo viðauka við lánssamning nr. 3372, dagsetta 1. nóvember 2006 og27. nóvember 2007, gögn um innborganir og bakfærslur inn á framangreint lán, ogábyrgðarmenn þess auk útreiknings áfrýjanda á stöðu lánsins 4. september 2008. Niðurstaða 5Svosem rakið er í hinum áfrýjaða dómi deila aðilar um kröfu áfrýjanda á hendurstefnda samkvæmt lánssamningi 25. júní 2008 og síðari viðaukum við hann. Sásamningur var gerður til að gera upp skuldbindingu stefnda samkvæmt skiptrisjálfskuldarábyrgð á lánssamningi 27. júlí 2005 milli Hydra ehf., sem síðarfékk nafnið Eignarhaldsfélagið City S.A. ehf., og Landsbanka Íslands hf. Kröfumbankans samkvæmt þessum samningum var síðar ráðstafað til áfrýjanda meðákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008.6Meðlánssamningnum 27. júlí 2005 veitti Landsbanki Íslands hf. lán til Hydra ehf.að jafnvirði 80.000.000 króna í breskum pundum. Telur stefndi að um hafi veriðað ræða lán í íslenskum krónum með ólögmætri bindingu við gengi erlendsgjaldmiðils. Við uppgjör á ábyrgð stefnda á láninu með lánssamningi hans viðbankann 25. júní 2008 hafi hins vegar verið lagt til grundvallar að upphaflegalánið hafi verið í erlendum gjaldmiðli. Fyrir liggur að gerðir voru viðaukarvið lánssamninginn 27. júlí 2005 þar sem eftirstöðvar láns voru skýrlegatilteknar í breskum pundum. Samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar hefur verið lagttil grundvallar að við slíkar aðstæður væri um lögmætt lán í erlendumgjaldmiðlum að ræða, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 6. mars 2014 í málinr. 602/2013. Hvað sem þessu líður um skuldbindingu aðalskuldara gekkst stefndií ábyrgð með tiltekinni fjárhæð í pundum og var skuldbundinn gagnvartlánveitanda samkvæmt því, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 11. maí 2017 ímálinu nr. 587/2016.7Stefnditeflir fram þeirri málsástæðu að áfrýjandi hafi valdið sér tjóni með því aðlækka kröfu samkvæmt kröfulýsingu sinni í þrotabú Eignarhaldsfélagsins CityS.A. ehf. úr 93.210.868 krónum í 21.339.723 krónur. Með þessu hafi hann falliðfrá rétti til greiðslu úr þrotabúinu á kostnað stefnda og annarrasjálfskuldarábyrgðarmanna, en um þetta fari eftir reglum 103. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ákvæði 103. gr. laga nr. 21/1991 tekursamkvæmt orðanna hljóðan aðeins til óskiptrar ábyrgðar. Með því verður ákvæðinuekki beitt um skipta ábyrgð, eins og hagar til í þessu máli. 8Aðvirtum þeim forsendum sem að framan er lýst eru engin efni til að fallast á aðvíkja beri samningnum sem mál þetta snýst um til hliðar á grundvelliógildingarreglna laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga.Aðrar málsástæður sem stefndi heldur fram breyta ekki framangreindriniðurstöðu, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar frá 11. maí 2017 í máli nr.587/2016, þar sem leyst var úr sams konar ágreiningi.9Samkvæmtgögnum málsins liggur fyrir að skuld samkvæmt lánssamningnum sem um ræðir hefurekki verið greidd og ber stefnda því greiðsluskylda. Gögn málsins bera ekki meðsér að krafa áfrýjanda hafi verið greidd með öðrum hætti. Verður krafan þvítekin til greina eins og hún er fram sett, sem er í samræmi við ákvæðilánssamningsins. 0Eftirþessari niðurstöðu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað ábáðum dómstigum, eins og í dómsorði greinir.1Þaðathugist að eins og mál þetta er vaxið verður ekki talið að héraðsdómara hafiverið rétt að kveðja til sérfróðan meðdómsmann samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr.91/1991.Dómsorð:Stefndi, Einar Dagbjartsson, greiðiáfrýjanda, Landsbankanum hf., 6.300.599 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2014 tilgreiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda 1.500.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur14. mars 2019I.Dómkröfur o.fl.:Mál þetta var höfðað 2. janúar 2018 ogdómtekið 18. febrúar 2019. Stefn­andi er Lands­­bankinn hf., Austurstræti 11,Reykjavík. Stefndi er Einar Dagbjartsson, [...]. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdurtil að greiða stefnanda skuld að fjár­­­­hæð 6.300.599 krónur ásamt dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af6.300.599 krónum frá 11. janúar 2014 til greiðslu­­­­­­dags. Þá er krafistmálskostnaðar að mati dómsins og tekið verði tillit til virðis­­­­aukaskatts. Stefndi krefst þess aðallega að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukrafa verði lækkuðverulega. Til viðbótar við aðal- og vara­­kröfu krefst stefndi málskostnaðar úrhendi stefnanda samkvæmt málskostnaðar­yfir­liti og tekið verði tillit tilvirðis­aukaskatts. II.Málsatvik:Mál þetta má rekja til lánssamnings milliHydra ehf. og Landsbanka Íslands hf., nr. 3372, dagsettur 27. júlí 2005, hérnefnt fyrra lánið eða fyrri lánssamningur eftir því sem við á.Lánið var jafn­­­framt sam­þykkt af tuttugu og fimm sjálfskuldar­ábyrgðar­aðilum,þar með talið stefnda, og var ábyrgð þeirra hlutfallsleg (l. pro rata). Um varað ræða samning um fjöl­­­myntalán til fimm ára að jafnvirði 80.000.000 krónaog var mið­að við sterlings­pund (e. Pound sterling, GBP). Lánsfjárhæðin vargreidd í íslenskum krón­­um inn á bankabók Hydra ehf. þann 2. ágúst 2005 ísamræmi við viðauka samn­ings­ins um út­borgun sem var undir­­ritaður 27. júlísama ár. Stefndi var í ábyrgð fyrir 44.911 sterlings­pundum. Samkvæmt g- ogh-liðum 9. gr. lánssamningsins var lántaka, Hydra ehf., óheimilt að setjanokkrar eignir sínar eða dótturfélaga sinna að veði um­fram það sem þegar hefðiverið gert við gerð samningsins, auk þess sem félagið skuld­batt sig til aðsetja ekki sérstakar tryggingar fyrir lánum sem það tók eða öðrum fjár­hags­legumskuld­bindingum, hverju nafni sem þær nefndust, nema sams konar trygg­ing værijafn­framt sett fyrir skuldbindingu félagsins samkvæmt lánssamningnum. Að sögnstefnda veð­setti Hydra ehf., í janúar 2006, þrátt fyrir fyrrgreint bannákvæði,flug­vélar og aðrar eignir til Landsbanka Íslands hf. vegna tveggjalánasamninga sem gerðir voru á þeim tíma, sbr. umfjöllun í dómi Hæstaréttar ímáli nr. 119/2009. Láninu var skuld­breytt með við­auk­­um, dagsettum 1.nóvember 2006 og 22. nóv­­ember 2007. Á ár­unum 2005-2007 greiddi Hydra ehf.átta sinnum inn á lánið. Vanskil urðu vegna láns­­ins og beindi bankinn þákröfum sínum að ábyrgðar­­mönnunum, þar með talið að stefnda. Vegna vanskila Hydra ehf. og vegna kröfuLandsbanka Íslands hf. á hendur stefnda til þess að standa undir ábyrgð sinnivegna lánsins gerði stefndi láns­samn­ing við bankann, dagsettan 25. júní 2008,nr. 64627, hér eftir nefnt síðara lániðeða síðari lánssamningur eftir þvísem við á. Lán þetta var að fjárhæð 45.053,16 sterlings­­pund. Með síð­­­­­aralán­inu gerði stefndi upp ábyrgð sína vegna fyrra lánsins. Fleiri sjálf­skuldar­­­ábyrgðar­aðilarvegna fyrra lánsins gerðu einnig upp ábyrgðir sínar á svip­­­uðum tíma, þar meðtalið með því að taka nýtt lán hjá bankanum. Stefnandi eign­aðist kröfu áhendur stefnda með almennri ákvörðun Fjár­málaeftirlitsins frá 9. október 2008um ráð­stöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. Stefndi hætti síðar aðgreiða af lán­inu. Hydra ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28.maí 2008 en á þeim tíma hafði nafni félagsins verið breytt í EignarhaldsfélagiðCity S.A. ehf. Landsbanki Íslands hf. lýsti upp­­­­­­­haflega almennri kröfu íþrotabúið út af fyrra láninu. Kröfu­lýsingin var síðar lækkuð vegna innborganasem komu inn á lánið. Við lok gjald­þrota­skipta á árinu 2013 fékk bankinnaðeins úthlutað að hluta upp í kröfu sína. Með almennri tilkynningu 10. júní 2011 ávefsíðu stefn­anda var vísað til dóms Hæsta­­­­réttar Íslands frá 9. samamánaðar í máli nr. 155/2011. Tekið var fram að með dóm­­­­inum hefði veriðfallist á röksemd annars aðila málsins, skuldara sem tekið hafði lán hjáforvera stefnanda á árinu 2007, að lánið væri ekki í erlendri mynt heldur í ís­lensk­umkrónum með ólögmætri gengistryggingu við erlenda mynt. Að því virtu bæri stefn­­andaað endurreikna lánið í samræmi við lög nr. 38/2001. Þá var tekið fram í til­kynn­­ingunniað bankinn myndi jafnframt endurreikna önnur sambærileg lán og miða endur­útreikningvið lægstu óverðtryggðu útlánsvexti Seðlabanka Íslands á hverjum tíma. Samhliðasendi stefn­andi bréf þar sem stefnda var tilkynnt að bankinn væri að skoðahvort skilmálar síð­ara lánsins féllu undir for­dæmis­­­gildi dóms­ins varðandiólög­­mæta gengistryggingu. Með bréfi stefn­­­anda 29. nóv­­­­ember 2011 varstefnda til­kynnt að það væri mat bank­ans að síðara lánið félli ekki undirefnisatriði dómsins og að því virtu yrði það ekki endur­­útreiknað. Einar Pétursson, starfsmaður Landsbankanshf., gaf skýrslu vitnis við aðal­meðferð.III.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda:Stefnandi reisir dómkröfur sínar á síðaraláninu, sbr. lánssamning Landsbanka Íslands hf. og stefnda, dagsettan 25. júní2008. Samkvæmt þeim samningi hafi Lands­banki Íslands hf., sem lán­veit­­andi,og stefndi, sem lántaki, samið um fjöl­mynta­lán til þriggja ára að fjárhæð45.053,16 sterlings­­pund. Í samn­ingnum hafi verið miðað við að ef stefndigreiddi af­borg­anir, vexti og dráttar­vexti eða aðrar greiðslur í íslenskumkrón­­­­­­­um þá skyldi hann greiða samkvæmt sölu­gengi bankans á gjalddaga.Stefndi hafi lofað að taka að láni ogbankinn að lána um­samda fjár­hæð, sbr. gr. 1.1 í samningnum. Stefndi skyldigreiða lánveitanda 0,30% lán­töku­gjald af heildarfjárhæðinni og skyldi lán­­­­­­­­­­töku­gjaldiðdragast af við útborgun láns­ins, sbr. gr. 5.1 í samningnum. Stefnandi vísartil þess að stefndi hafi með beiðni 25. júní 2008 óskað eftir út­greiðslulánsins 6. ágúst 2008 til samræmis við gr. 1.2 og við­auka 1 í samn­ingnum.Hafi það leitt til þess að greidd voru til hans 44.918,00 sterlings­pund. Stefnandi vísar tilþess að borið hafi að greiða lánið að fullu á næstu þremur árum með sex jöfnumafborgunum á sex mánaða fresti. Fyrsti gjalddagi afborgana og vaxta hafi verið1. janúar 2009, sbr. gr. 2.1 í samningnum. Stefndi hafi lofað að greiða bank­anumvexti sem skyldu vera breytilegir vextir jafnháir LIBOR-vöxtum (e. London InterBank Offered Rate) í sam­ræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 3,75%vaxta­­­­­­­álags. Með LIBOR-vöxtum hafi verið átt við vexti á millibankamarkaðií London eins og þeir voru auglýstir kl. 11:00 fyrir hádegi að staðartíma íLondon á BBA-síðu Reuters eða sambærilega vexti eins og þeir birtust á síðu3750 á Dow Jones Telerate skjá tveimur virkum dögum fyrir hvert vaxtatímabil,sbr. gr. 3.2 í samningnum. Þessu til við­­­­­­­­­bótar hafi verið kveðið á umað vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi lánsins og þeir greiðast eftir á ágjald­­­dögum á sex mánaða fresti í fyrsta skipti 1. janúar 2009, sbr. gr. 2.1og 3.3 í samningnum. Þá skyldi við vaxtaútreikning taka mið af vaxta­reglum ervarða daga­fjölda sem í gildi væru á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum á hverjumtíma, sbr. gr. 3.4 í samningnum. Stefnandi vísar tilþess að stefnda beri skylda til að greiða dráttarvexti samkvæmt ákvæðum laga nr.38/2001 af gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð, frá gjalddaga til greiðslu­­dags,standi hann ekki skil á greiðslu vaxta eða afborgunar á gjalddaga. Í gr. 6.1 ílánssamn­­­ingnum sé kveðið á um að lánveitandi skyldi hafa val um það hvortkrafist yrði dráttar­­­vaxta af fjárhæðinni í erlendri mynt, eða af skuldinnibreyttri í ís­lenskar krónur. Þá sé þar einnig kveðið á um að séu dráttarvextirkrafðir í erlendum mynt­­­um þá skyldu þeir vera vextir samkvæmt gr. 3.1 ílánssamningnum, auk við­eigandi álags að við­bættu 10% viðbótarálagi. Efskuldinni yrði hins vegar breytt í íslenskar krónur á gjald­daga þá skyldudráttarvextir reiknast á íslenskar krónur eftir ákvörðun Seðla­­­banka Íslandssamkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001. Þá vísar stefn­andi til gr. 6.2 í láns­­­samn­ingnumvarðandi vanefndir stefnda. Þar sé kveðið á um skyldu hans til að greiða lán­veit­anda,auk vaxta og dráttarvaxta, allan kostnað sem bankinn legði út í vegna van­efnd­anna,málssóknar eða annarra réttargjalda, lögmanns­þóknunar eða annars sem bank­anumbæri að greiða, svo og annan lögfræðilegan kostnað vegna inn­­heimtu alls láns­ins.Stefnandi vísar tilviðauka við lánssamninginn, sem dagsettur er 17. maí 2010, þar sem bankinn hafisamþykkt beiðni stefnda um breytingar á láninu. Með þeim hafi erlendu lániverið breytt í íslenskar krónur. Höfuðstólslækkun vegna breytingarinnar skyldiverða 25% af hverri mynt. Höfuðstóll sem gefinn yrði upp í íslenskum krónumskyldi miðast við sölugengi Landsbankans á viðkomandi mynt við útgáfudag við­aukans,192,37 sterlings­pund. Skilmálar lánsins eftir breytinguna urðu með þeim hættiað höfuð­­­stóll skyldi vera 6.328.773 krónur. Lánstíminn skyldi vera níu ár.Fjöldi af­borg­ana skyldi vera átján. Gjalddagi fyrstu afborgunar og fyrstuvaxtagreiðslu skyldi vera 1. júlí 2010. Mán­uðir á milli gjalddaga skyldu verasex. Vextir skyldu reiknast frá 17. maí 2010. Vextir myndu vera samkvæmtviðmiðuninni K1 en þeir voru 5,80% við undir­­­ritun viðaukans. Grunn­vísi­talanskyldi verða 362,9. Lánið skyldi greiðast með jöfn­­­­um afborgunum. Vextirskyldu vera breytilegir ársvextir eins og þeir yrðu ákveðnir á hverjum tíma afstefn­anda og tæki það jafnt til kjörvaxta og vaxtaálags. Vext­ir­nir skylduvera eftir á greiddir á sömu gjald­dögum og afborganir nema um annað yrðisamið. Stefnanda skyldi vera heimilt hvenær sem er á lánstímanum að hækka eðalækka framangreinda vexti, þar með talið vaxta­álag, í samræmi við vaxta­ákvarðanirLandsbankans á hverjum tíma og/eða færa lánið á milli vaxtaflokka, svo sem efbreytingar yrðu á fjár­hagsstöðu og endur­greiðslu­möguleikum útgefanda, efbreyt­­­ingar yrðu á kjörvaxtakerfi bankans eða aðrar að­stæður gæfu tilefnitil, sbr. 4. gr. við­aukans. Höfuðstóll skuldar­innar skyldi breytast í hlut­fallivið breytingar á vísi­töl­unni frá grunnvísitölunni til fyrsta gjalddaga ogsíðan í hlut­falli við breytingar á vísi­tölunni á milli gjalddaga. Höfuð­­stólllánsins skyldi reikn­aður út á hverjum gjalddaga áður en afborganir og vextiryrðu reiknaðir út. Afborganir skyldu reiknaðar út þannig að á hverjum gjald­dagaværi vísitöluálagi bætt við höfuð­stól skuldarinnar og síðan deilt í útkomunameð þeim fjölda gjalddaga sem þá yrðu eftir, að meðtöldum þeim gjald­­daga semyrði í það sinn, sbr. gr. 6 í viðaukanum. Við vaxtaútreikning og útreikn­ingvan­­skilavaxta skyldi mið­að við að 30 dagar væru í hverjum mánuði og 360dagar í ári, sbr. gr. 7 viðaukans. Að öðru leyti var miðað við að skil­málarlánsins héldust óbreyttir. Stefnandi vísareinnig til viðauka við lánssamninginn, sem dagsettur er 17. ágúst 2010, þar semlánveitandi og stefndi hafi orðið ásáttir um breytingar á láns­samn­ingnum.Nánar til­tekið hafi verið gerð breyting á lánstíma samkvæmt gr. 2.1 með þeimhætti að eftir­stöðvar lánsins skyldi endurgreiða að fullu með átján jöfnum af­borg­un­umá sex mán­aða fresti. Næsti gjalddagi afborgana og vaxta skyldi vera 1. janúar2011 og vextir skyldu reiknast frá 17. maí 2010. Að öðru leyti hafi verið lagttil grund­­vallar að láns­samningurinn skyldi haldast óbreyttur.Enn fremur vísarstefnandi til viðauka við lánssamninginn, dags. 11. ágúst 2011, þar semlánveitandi og stefndi hafi aftur orðið ásáttir um breytingar á láns­samn­ingn­um.Nánar tiltekið hafi verið gerð breyting á lánstíma samkvæmt gr. 2.1 í láns­samn­ingnummeð þeim hætti að eftirstöðvar lánsins skyldi greiða að fullu á næstu tíu árummeð eitt hundrað og tuttugu jöfnum afborgunum á eins mánaðar fresti. Næstigjald­dagi af­borgana skyldi vera 1. ágúst 2011 og þá skyldu vextir reiknastfrá 1. júlí sama ár. Að öðru leyti hafi verið lagt til grundvallar aðlánssamningurinn héldist óbreyttur.Þessu til viðbótarvísar stefnandi til viðauka við lánssamninginn, dags. 20. júní 2012, þar semlánveitandi og stefndi hafi enn orðið ásáttir um breytingar á láns­­­­­samningnum.Lánstíma samkvæmt gr. 2.1 lánssamningsins hafi verið breytt þannig aðeftirstöðvar lánsins skyldi endurgreiða að fullu með eitt hundrað og þremurjöfn­­­­­­um af­borgunum á eins mánaðar fresti. Næsti gjalddagi afborganaskyldi vera 1. jan­úar 2013 en vexti hafi þó borið að greiða á eins mánaðarfresti út lánstímann og næst 1. júlí 2012. Þá var bætt við nýrri grein, 3.6,þar sem kveðið var á um að lánið skyldi bundið vísi­tölu neysluverðs tilverðtryggingar með grunnvísitölu í júnímán­uði 2012, 398,2 stig. Höfuðstóllskuldarinnar skyldi breytast í hlutfalli við breyt­ingar á vísi­­­tölunni frágrunn­vísitölunni til fyrsta gjalddaga og síðan í hlutfali við breyt­ingar ávísi­­tölunni á milli gjalddaga. Skyldi höfuðstóll lánsins reiknaður út áhverjum gjald­­daga áður en afborganir og vextir yrðu reiknaðir út. Afborganirskyldu reiknast út þannig að á hverjum gjalddaga skyldi vísitöluálagi bætt viðhöfuðstól skuldarinnar og síðan deilt í út­komuna með þeim fjölda gjalddaga semþá yrðu eftir, að meðtöldum þeim gjalddaga sem yrði í það sinn. Vextir samkvæmtgr. 3.1 í lánssamningnum skyldu breytast þannig að lántaki lofaði að greiðabankanum vexti, sem skyldu vera kjör­­­­­­­­­vextir bankans samkvæmtkjörvaxtaflokki 2 eins og þeir skyldu ákveðnir á hverjum tíma af bankanum, eðasamtals 6,15% ársvextir við undirritun viðaukans. Þá var miðað við að vextirskyldu reiknast frá 1. júní 2012. Að öðru leyti hafi verið lagt til grundvallarað láns­samningurinn skyldi haldast óbreyttur.Stefnandi vísar til10. gr. lánssamningsins varðandi uppsagnarákvæði. Þar sé kveðið á um heimildlánveitanda til gjaldfellingar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Nánar til­tekiðsé þar um að ræða heimild til að fella lán samkvæmt samningnum í gjald­­­­­­­­­­dagaein­­hliða, fyrirvaralaust og án viðvörunar eða sérstakrar uppsagnar. Heimildinsé meðal annars til staðar hafi vanskil á greiðslu afborgana eða vöxtum varað ífjórtán daga eða lengur, sbr. a-lið gr. 10.1 í lánssamningnum. Þá sé í grein10.2 sama samnings, þegar þannig stendur á, jafnframt kveðið á um aðlánveitanda sé heimilt að umreikna skuld­­ina í ís­lenskar krónur á gjalddagaeða uppsagnardegi miðað við skráð sölugengi bank­ans á þeim mynt­­­­um sem hverlánshluti samanstandi af og krefja stefnda um greiðslu í sam­ræmi við ákvæðilánssamningsins. Þessu til viðbótar sé í grein 10.3 í láns­samn­­ingnum kveðiðá um það að komi til gjaldfellingar sam­kvæmt gr. 10.1 í sama samningi þá beriallar skuldir í öllum tilvikum dráttarvexti í sam­­­ræmi við gr. 6.1 í samn­ingnumaf gjaldfallinni eða gjaldfelldri fjárhæð.Varðandi stöðuvanskila tekur stefnandi fram að elsti ógreiddi gjalddagi lánsins sé 1. mars2013. Stefnandi tekur fram að stefnda hafi verið sent innheimtubréf 25. sept­ember2013 þar sem fram hafi komið að höfuðstóll lánsins hafi verið gjaldfelldur.Þann dag hafi staða lánsins verið 6.300.599 krónur, sem sé stefnufjárhæðmálsins, auk dráttar­­­vaxta og kostnaðar. Nánar tiltekið séu eftirstöðvarhöfuðstóls 6.189.204 krónur, samn­ingsvextir til 1. mars 2013 séu samtals31.720 krónur. Verðbætur á höfuðstól séu 79.269 krónur og verðbætur á vexti séu406 krónur. Stefnandi gerir kröfu um dráttar­vexti af stefnufjárhæð frá 11.janúar 2014, eða fjórum árum fyrir þingfestingardag máls­­­­­ins. Stefnanditekur fram að skuldin hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir inn­heimtu­­til­raunir.Stefnandi tekurfram að um samninginn gildi íslensk lög. Þá sé í gr. 15.1 í samn­ingnum kveðiðá um að mál vegna ágreinings um réttindi og skyldur aðila skuli rekið fyrirHéraðsdómi Reykjavíkur. Um aðild að málinu vísar stefnandi til fyrrgreindrarákvörðunar Fjár­­­­málaeftirlitsins frá 9. október 2008. Um lagarök að öðru leyti vísar stefn­­­anditil meginreglna kröfu- og samningsréttar um greiðsluskyldu fjárskuld­bind­ingaog efndaskyldu loforða. Kröfur um dráttarvexti, þar með talið vaxtavexti,styður stefn­andi við lög nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr.130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er krafa um virðis­auka­skatt afmálflutnings­þóknun reist á lögum númer 50/1988 en stefnandi tekur fram að hannsé ekki virðis­auka­­­skattsskyldur og því beri honum nauðsyn til að fá dómfyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Þessu til viðbótar vísar stefnandi tilsamningsskilmála og 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 að því er varðarvarnarþing. Helstu málsástæður og lagarökstefnda:Stefndi reisir varnir sínar á því að víkjaeigi síðari lánssamningnum til hliðar á grundvelli sanngirnissjónarmiðasamkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga,vegna síð­ari atvika sem komu til eftir að hann gekkst undir sjálfskuldarábyrgðút af fyrri láns­­samn­ingnum. Eigi það bæði við um aðal- og varakröfu hans. Íþví sambandi vísar stefndi til þess að stefnandi hafi þann 28. júlí 2008 upp­­­haflegalýst kröfu að fjárhæð 93.210.868 krónur í þrotabú Eignar­halds­­félags­ins CityS.A. ehf., áður Hydra ehf., vegna fyrri láns­samn­ings­ins. Stefnandi hafi hinsvegar síðar breytt kröfu­lýsingunni og lækkað kröfuna í þrot­a­búið í21.339.723 krónur. Stefndi byggir á því að með því að stefnandi hafi ekki lýstýtrustu kröf­um í þrota­búið þá hafi hann ekki gætt hags­muna sinna til fullsog með því fallið frá rétti til greiðslu af óveð­­­­settum eignum úr búinu.Hafi það verið gert á kostn­að stefnda og annarra sjálf­skuldar­­­ábyrgðar­aðilaenda hafi stefnandi gengið að ábyrgðar­­aðilum lánsins áður en ljóst var hversumikið fékkst greitt upp í lánið frá upp­haflegum lán­taka. Um þetta fari eftir103. gr. laga nr. 21/1991 um gjald­­þrotaskipti o.fl. Þessu til frekari rökstuðnings vísar stefnditil þess að stefn­anda hefði samkvæmt fyrr­greindri laga­grein verið rétt aðlýsa heildar­kröfu í þrotabúið en þar sem hann hafi ekki gert það þá hafi hannekki gætt að því að ganga að lögmæt­um réttindum sínum í búinu og tryggja sérgreiðslur og þar með takmarka tjón sitt. Það hafi hann hins vegar ekki gert. Þáhafi ekkert sam­ráð verið haft við stefnda þegar krafan í þrotabúið var lækkuð.Telur stefndi að þessi háttsemi stefn­anda gangi gegn almennum sjónar­mið­­­umum tjóns­­­takmörkun og að hún samrýmist ekki skýrum ákvæðum 103. gr. laga nr.21/1991. Þá verði þessi sjónarmið að teljast sér­staklega mikils­­­­verð íljósi þess sem aðilar bein­línis sömdu um með 9. gr. lánssamningsins, um tak­­­­markanirHydra ehf. á veð­­­setningu á eignum félagsins. Með lækkun á kröf­unni í þrot­a­búið,eftir að stefndi gerði upp ábyrgð sína með síð­­ari láns­samn­ingnum, hafistefn­andi fengið um­tals­vert lægri fjárhæð úthlutað úr þrota­­­búinu sem namum þrettán milljón­um króna. Hefði stefn­­andi hins vegar haldið sig við upp­haflegakröfu­­lýsingu hefði hann bæði tak­mark­að eigið tjón og tjón þeirra ábyrgðar­aðilasem stóðu að baki láns­samn­ingnum. Með þessari háttsemi hafi stefn­­andivaldið stefnda tjóni samhliða því að hann féll frá rétti sínum til greiðslna úrþrota­bú­inu. Jafnframt taka varn­­­­­­­irnar til þess aðvíkja eigi síðari láns­­samningnum til hliðar og ógilda hann á grund­­­­­­velli36. gr. laga nr. 7/1936 vegna fleiri nánar tilgreindra atvika, um­fram það semáður greinir varðandi kröfu­­­lýsingu í þrotabúið. Í því sam­bandi vísarstefndi til þess að aðrar lán­­­veitingar hafi átt sér stað frá LandsbankaÍslands hf. til Hydra ehf. á árinu 2006 gegn veði í eignum félagsins og án þessað þeim væri ætlað að tryggja réttindi sam­­­kvæmt fyrri lánssamningnum. Meðþví hafi verið brotið gegn 9. gr. lánssamningsins sem kvað á um bann áveðsetningu eigna félagsins. Bannið hafi verið í þágu stefnda og annarraábyrgðarmanna. For­sendur hafi þannig brostið hjá stefnda fyrir því að gangastundir ábyrgðarskuld­bind­ing­una. Enn fremur og ekki síður, til stuðnings þvíað 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi við í málinu, byggir stefndi á því að allarlögvarðar kröfur stefnda á grundvelli fyrra lánsins séu uppgreiddar enda hafiallir þeir sem greiddu upp í ábyrgðir sínar sam­kvæmt kröf­um stefnanda greittmiklu hærri fjárhæð en sem nam hlutfalli af heildar­­­skuldinni sem þeirábyrgðust í upphafi. Fyrra lánið hafi verið bundið ólögmætri gengistryggingusem hafi farið í bága við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001. Með gengis­fallikrón­unnar hafi höfuð­stóll skuldarinnar marg­­faldast og einbeittur viljistefn­anda um að færa inn­heimt­una ekki í krónur hafi verið til þess fallinnað hagnast á stefnda og öðrum ábyrgðar­mönn­um og hann notið verulegrarofgreiðslu. Stefnandi hafi miðað við erlenda mynt varðandi fyrri lánssamninginnog einnig varðandi þann síðari sem stefndi telur að hann hafi ranglega gengistundir á ár­inu 2008. Stefn­andi hafi ekki endur­reiknað fyrri láns­samn­inginntil samræmis við dóm Hæsta­réttar frá 9. júní 2011 í máli nr. 155/2011 semhonum hafi borið að gera þar sem láns­­samningurinn hafi verið sams konar og látil grund­­vallar í fyrrgreindum dómi. Stefn­­andi hafi með þessu einnig fariðgegn eigin opin­berri yfir­­­lýsingu um endur­útreikn­­­ing slíkra lána. Þáhafi stefnandi ekki tekið tillit til út­hlut­unar úr þrotabúinu sem kom tileftir að stefndi og aðrir gerðu upp ábyrgðir sínar. Hið sama eigi við umgreiðslur sem fengust frá öðrum ábyrgðar­mönnum. Með þessu fari stef­n­­­andifram gagn­­­­vart stefnda með ólög­mæt­um hætti og andstætt 19. gr. laga nr.161/2002 og 3. mgr. 36. gr. c í lögum nr. 7/1936, sbr. 4. gr. laga nr. 14/1995.Telur stefndi að stefn­andi reyni að auðgast á hans kostn­að með því að krefjahann um greiðslu á ábyrgð á láni sem þegar sé upp­greitt. Þá kunni háttsemistefnanda og starfs­manna hans að fara á svig við 248. gr. almennra hegn­ingarlaganr. 19/1940. Varnir stefnda taka einnig til þess að ábyrgðstefnda samkvæmt fyrri láns­samn­ingnum hafi verið ógild frá upphafi þar sem húnhafi tengst hlutafjáraukningu hjá Hydra ehf. án þess að greiðslur kæmu á mótifrá stefnda o.fl. Að því virtu hafi verið um að ræða brot gegn 11. gr. laga nr.138/1994 um einkahlutafélög. Þessu öllu til við­bótar vísar stefndi tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar, auk þess sem hann vísar til 129. og 130.gr. laga nr. 91/1991 varðandi málskostnað. Varðandi vara­kröfu þá tekur stefndisérstaklega fram að líta skuli til þess að fyrri lánssamningi eigi að víkja tilhliðar að því leyti sem fjárhæð skuldar sé umfram hlut stefnda í ábyrgð áupphaf­legum höfuðstól hins gengistryggða samnings og taka eigi tillit tilallra inn­borgana á skuldina, þar á meðal greiðslu vegna úthlutunar úrfyrrgreindu þrotabúi. Stefndi tekur fram að stefnandi hafi með aðilaskiptum afkröfunni, sbr. ákvörðun Fjár­­­mála­eftirlits­ins frá 9. október 2008, ekkiöðlast rýmri rétt gagnvart stefnda en forveri hans hafði. Stefndi haldi þvíöllum mótbárum sínum þrátt fyrir aðilaskiptin, sbr. dóm Hæsta­­réttar í málinr. 348/2013. Með hliðsjón af úrlausn málsins þykja ekki efni til að greinanánar frá máls­ástæðum og lagarökum stefnda, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laganr. 91/1991, sbr. 10. gr. laga nr. 78/2015. IV.Niðurstöður:Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvortstefnda beri greiðsluskylda eftirstöðva láns samkvæmt síð­ari láns­samningnum,dagsettum 25. júní 2008. Óumdeilt er að stefndi undirritaði umræddanlánssamning sem lántaki. Sam­­kvæmt láns­­­­samningnum var fjárhæð lánsins þarskýrlega tilgreind í ster­lings­­­pundum og var því um lögmætt lán í erlendrimynt að ræða. Með viðauka 17. maí 2010 var láninu breytt yfir í íslenskarkrónur og höfuðstóll þess lækkaður um 25%. Þá voru síðar gerðir þrír við­­­­­­­aukar,dag­settir 17. ágúst 2010, 11. ágúst 2011 og 20. júní 2012, varð­andi breytinguá lánstíma o.fl. Í málinu liggur fyrir að tilefni þess að síðarilánssamningurinn var gerður var upp­gjör á sjálfskuldarábyrgð stefnda vegnafyrri láns­samn­­­­ings­ins milli Lands­­banka Íslands hf. og Hydra ehf. enstefndi var í hlutfallslegri ábyrgð sem nam 44.911 sterlings­pundum vegna þesssamnings. Með viðauka 1 með síðari lánssamningnum, dag­settum 25. júní 2008,óskaði stefndi eftir ráðstöfun lánsins inn á fyrra lánið 6. ágúst sama ár.Fyrir liggur að aðilaskipti urðu á kröfu stefnanda á hendur stefnda, sbr.ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Stefndi heldur öllum mótbárumgegn kröfu stefnanda þrátt fyrir aðilaskiptin, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands frá21. nóvember 2013 í máli nr. 348/2013. Annað hliðstætt mál út af öðrumsjálfsskuldar­ábyrgðaraðila, sem var í hlutfalls­legri ábyrgð út af sama lánitil Hydra ehf., hefur áður verið til um­fjöllunar fyrir dóm­­stól­­um, sbr. dómHæstaréttar frá 11. maí 2017 í máli nr. 587/2016. Mála­­tilbún­aður aðila í þvímáli er að mörgu leyti hliðstæður mála­tilbúnaði aðila í þessu máli endasamkynja sakarefni og atvik máls keimlík. Að því virtu hefur dóm­ur­innleiðbeiningar­gildi fyrir úrlausn þessa máls. Í máli þessu háttar svo til að stefnandilýsti fyrst kröfu í fyrrgreint þrotabú, aðal­skuld­ara samkvæmt fyrrilánssamningnum, með kröfulýsingu 28. júlí 2008, samtals að fjárhæð 93.210.868krónur, sem send var innan kröfulýsingarfrests. Í niður­lagi kröfu­lýs­­ingar­innarvar tekið fram að hún myndi taka breytingum vegna skuld­breytinga sjálf­­­­­­­­skuldar­ábyrgðaraðila.Þá var kröfulýsingin lækkuð 15. september sama ár, að liðn­­­­­­­­­­­­um kröfu­lýsingar­fresti,niður í 21.339.723 krónur, án samráðs við stefnda og var ástæðan fyrirlækkuninni sú að flestir ábyrgðaraðilar höfðu gert upp ábyrgðir sínar, þar meðtalið stefndi með síð­ara láninu sem hér er til umfjöllunar. Með þessu fékkstefn­­­­­andi lægri úthlutun úr þrota­­­­­búinu sem nam 12.849.727 krónum. Þáliggur fyrir að stefndi lýsti ekki kröfu í um­rætt þrotabú. Hið sama á við umaðra ábyrgðarmenn sem gerðu upp ábyrgðir sínar. Stefndi reisir dómkröfur sínará því að með þessu hafi stefn­­andi ekki lýst ýtrustu kröfum og þar með ekkigætt hagsmuna sinna til fulls og fallið frá rétti til greiðslu af óveðsettumeignum úr þrotabúinu. Þá hafi þetta verið gert án sam­ráðs við stefnda og leitttil tjóns fyrir hann og aðra sjálfskuldarábyrgðaraðila enda hafi stefnandigengið að ábyrgðar­aðilunum áður en ljóst var hversu mikið fengist upp í lániðfrá þrota­­­búinu. Með þessu hafi verið farið gegn 103. gr. laga nr. 21/1991.Hátt­semi stefn­anda hafi að þessu leyti þýðingu við mat á ábyrgð hans og hvortvíkja eigi til hliðar og ógilda fjárskuldbindingu hans sam­­kvæmt síðarilánssamningnum á grund­velli 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandi mótmælir framangreindum vörnumstefnda og tekur fram að 103. gr. laga nr. 21/1991 taki aðeins til óskiptrarábyrgðar en ekki til hlutfallslegrar ábyrgðar. Stefn­­­andi bendir einnig á aðstefnda hefði verið unnt að beina kröfu að þrotabúinu jafn­vel þóttkröfulýsingarfrestur væri liðinn. Það hafi hann hins vegar ekki gert og stefn­­andigeti ekki borið ábyrgð á því og hann ekki haft leiðbeiningarskyldu í því sam­bandi.Síðari lánssamningurinn hafi verið gerður þegar um mánuður var liðinn frá þvíþrotabúið var tekið til skipta með úrskurði 28. maí 2008. Kröfu­lýsingar­fresturhafi verið til 18. ágúst 2008. Þegar stefnandi hafi fengið ­­fyrirmæli frástefnda 25. júní sama ár um greiðslu inn á fyrra lánið þann 6. ágúst sama ár útaf ábyrgðinni, hafi kröfu­lýsingar­frestur­inn ekki verið liðinn. Þetta hafinítján aðrir ábyrgðar­aðilar gert með sama hætti og sumir tekið ný lán eins ogstefndi en aðrir greitt með pen­ing­um á tíma­bili frá júní til september 2008.Enginn þeirra sem staðið hafi við ábyrgðir sínar hafi hins vegar lýst kröfum íþrotabúið. Þá hafi skipta­lok í búinu verið 20. sept­­­ember 2013 en fyrri út­hlutunúr því hafi verið í mars sama ár. Að þessu virtu hafi liðið um fimm ár frágreiðslu stefnda þar til byrjað var að úthluta úr búinu. Stefn­andi bendir á aðhann hafi ekki verið eini kröfuhafi þrota­búsins og því sé ljóst að bank­innhafi ekki getað staðið á því að fá úthlutað miðað við upp­haf­lega kröfulýsinguþar sem ábyrgðar­­­menn­irnir lýstu ekki kröfum í búið. Ef það hefði gerst þáhefði það bitnað á öðrum kröfu­höfum sem lýstu kröfum í búið. Þá komi hvergifram í lögum að stefnanda, sem kröfu­hafa, hafi verið óheimilt að lækka kröfunaí þrotabúið en sú ráðstöfun hafi verið eðli­leg og sam­rýmst 104. gr. laga nr.21/1991. Það liggur í eðli sjálfskuldarábyrgðar að ­ábyrgðarmaðurtekur að sér skuld aðal­skuld­ara eins og hann hefði sjálfur stofnað hana. Aðþví virtu verður hann almennt sjálfur að gæta að því að hann bíði ekki tjón viðsjálf­skuldar­­ábyrgð­­ina eins og hverju öðru er hann kann að ráðast í. Kröfu­hafihefur almennt ekki skyldu til að gæta hags­muna sjálfskuldar­ábyrgðarmanns íþessu tilliti. Annað mál er það að samkvæmt megin­­­­­­­­­­­­­reglumkröfuréttar getur kröfuhafi ekki með því að gæta ekki að rétti sínum aukiðskuld­bind­­­ingu ábyrgðar­manns. Í máli þessu háttarsvo til að ábyrgð stefnda vegna skuldar þrotabúsins var hlutfallsleg en ekkióskipt. Ákvæði 103. gr. laga nr. 21/1991 taka samkvæmt orðanna hljóðan aðeinstil óskiptrar ábyrgðar. Sambærilegum ákvæðum er ekki til að dreifa í þeim lögumsem taka til hlutfallslegrar ábyrgðar í þessu tilliti. Markmið og tilgangurákvæðanna er að standa vörð um hagsmuni kröfu­hafa og ábyrgðarmanna. Viðskýringu á 103. gr. laga nr. 21/1991 verður að líta til þess til­gangslagagreinarinnar, að tryggja að úthlutun vegna tiltekinnar kröfu fari ekki um­framþá hlutdeild sem í hennar hlut skal koma miðað við heildarfjárhæð kröfunnar enþessi verkan greinarinnar tryggir rétt annarra kröfuhafa. Þá ber einnig aðleggja til grund­­vallar þá reglu lagagreinarinnar að kröfuhafa er rétt að lýsaheildarfjárhæð kröfu í þrota­bú skuldara, þótt hún hafi að einhverju leytifengist greidd frá ábyrgðar­mönnum, eða líkur standi til þess að greiðsla muniberast frá þeim. Síðar, eða við lok skipta, skal svo koma til lokauppgjörs efhallar á einhvern í þeim lögskiptum, sbr. 104. gr. sömu laga. Ekki verður séðað skilsmunur óskiptrar og hlutfallslegrar sjálfskuldar­ábyrgðar hafi þýð­­­inguí þessu sambandi þegar svo háttar til sem í þessu máli að þrota­maður er einnskuldari og ber ábyrgð á skuldinni allri. Að þessu virtu þykir rétt að beitaákvæðum 103. gr. laga nr. 21/1991 um hlutfallslega sjálfskuldarábyrgð í framan­greindutilliti eins og um væri að ræða óskipta sjálfskuldarábyrgð. Fyrir liggurað stefn­­­­­a­ndi lýsti upp­haflega kröfu í þrotabúið 28. júlí 2008 en lækkaðikröfu­lýsingu sína í það 15. september sama ár, eftir að hann fékk greitt frástefnda, sem leiddi til þess að hann fékk lægri úthlutun við skiptalok sem nam12.849.727 krón­um. Fjár­hæðin er óumdeild milli aðila og er hún hærri enstefnu­fjár­hæð í þessu máli. Með þessu gerði stefn­­andi ekki ýtrustu kröfur áhendur þrota­­búinu til að tak­marka tjón sitt vegna van­efnda þrota­búsins semaðalskuldara á greiðslu skuld­­­­­ar­­innar. Lækkunin á kröfu­­­­lýsing­unnivar and­stæð því sem til var ætlast sam­kvæmt 103. gr. laga nr. 21/1991 og húnvar gerð án sam­­­­ráðs við stefnda. Stefnandi gætti því ekki að rétti sínum ísam­ræmi við lög við skipti á þrotabúinu og til tjóns fyrir stefnda. Að virtumþessum atvik­um verður að telja að stefnandi hafi í raun ekki sýnt fram á aðhann eigi lögvarða kröfu á hendur stefnda og verður því fallist á með stefndaað rétt sé að víkja síðari láns­­samn­­ingnum til hliðar á grundvelli 1. mgr.36. gr. laga nr. 7/1936. Þessu til viðbótar liggur fyrir að undirrekstri máls þessa, eftir að varnir stefnda komu fram um að krafan á hendurhonum væri upp­greidd, voru lögð fram gögn af hálfu stefnanda, útreikningar ogfylgiskjöl, þar sem leitast var við að sýna fram á hið gagn­­­­stæða. Stefndigerði athugasemdir við þau gögn og lagði meðal annars fram þrjár kvittanir,dagsettar 30. júní 2008, vegna innborgana sem hann taldi að ekki hefði veriðtekið tillit til, sam­tals að fjárhæð 14.093.472 krónur, vegna fyrra lánsins. Súfjárhæð er hærri en stefnu­fjárhæð í máli þessu. Þegar að því virtu væri ljóstað lánið, sem stefndi var í ábyrgð fyrir, væri upp­greitt. Stefn­­andi brástvið þessu með því að leggja fram þrjár bak­færslukvittanir vegna sama láns meðsömu fjárhæð, auk þess sem hann lagði fram yfir­lýsingu frá innheimtu­stýr­ingustefnanda, dagsetta 21. september 2018, ásamt tveimur yfirlitum auðkenndum nr.I og II með fylgiskjölum. Í yfir­­lýs­ing­unni greinir meðal annars að ekkihafi varð­veist í kerfum stefn­­anda skýr­ingar á bakfærslunum að öðru leyti enþví að greiðslur sem fóru inn á lánið 30. júní 2008 hafi ekki átt að fara inn áþað. Til að bak­færa greiðslurnar hafi þurft að bak­færa allar aðrar greiðslurfrá þeim tíma til 1. sept­ember 2008 og setja þær svo aftur inn á lánið.Stefndi byggði á því við aðal­meðferð að stefnandi hefði með hliðsjón af framan­greindumgögnum ekki sýnt fram á það að krafan á hendur honum væri lögvarin og ekkiþegar ­greidd. Þá tók stefn­­andi efnis­lega afstöðu til varna stefnda á þessumgrund­velli og vís­aði til fyrr­greindra gagna og fylgiskjala og gerði nánargrein fyrir þeim. Að þessu virtu komast fyrr­­greindar máls­­ástæður að ímálinu. Vitnið Einar Pétursson, starfsmaður stefn­anda, kom ekki að gerðfyrrgreindrar yfir­­lýsingar innheimtustýringar og gat ekki borið um hvaðaforsendur lágu henni til grundvallar. Þá leiddi stefnandi ekki önnur vitni tilað skýra bak­færslurnar eða efni yfirlýsingar­innar og gögn sem henni fylgdu.Bakfærslu­kvitt­anirnar eru dagsettar 16. og 18. maí 2018, sem er eftir að málþetta var höfðað og stuttu áður en skjölin voru lögð fram. Skjölin bera þvíekki með sér að vera sam­­tíma­gögn um bak­færslur sem hefði verið eðlilegt íalmennu tilliti í máli af þessum toga. Bak­færslukvittanirnar eru gefnar út afstefnanda en ekki forvera hans, Landsbanka Íslands hf. Nöfn starfs­manna komaekki fram á bak­færslukvitt­unum gagn­stætt því sem almennt á við um greiðslu­kvitt­anirsem liggja fyrir í málinu. Þá er ósamræmi í greiðslu­­­­auðkennum samkvæmtyfirliti nr. I um inn­borganir á lánið og yfirliti nr. II um bak­­færslur, sbr.fyrrgreinda yfir­lýsingu inn­heimtu­stýringar. Að mati dóms­­­ins eru fyrr­greindsóknar­gögn svo ófull­komin að ekki fæst sam­rýmst því sem ætlast má til umgæði og áreiðanleika gagna sem stafa frá fjár­mála­­stofnun til fram­­lagn­ingarí þágu með­­­­­ferðar máls fyrir dómi og ætlað er að sýna fram á lögvarða kröfuá hendur skuld­ara. Af þessu leiðir að stefnandi hefur ekki fært framviðhlítandi sönnur fyrir því að krafa hans á hendur stefnda sé ekki þegargreidd.Að öllu framangreindu virtu verður stefndisýknaður af kröfum stefnanda. Með vísan til 129. og 130. gr. laga nr.91/1991 verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem ræðst afmálskostnaðaryfirliti stefnda, 1.013.173 krónur, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti mál þetta ÁsgeirJónsson lögmaður. Af hálfu stefnda flutti málið Björn Þorri Viktorssonlögmaður. Daði Kristjánsson, héraðsdómari ogdómsformaður, kveður upp dóm þennan ásamt með­dómsmönn­unum Ástráði Haraldssynihéraðsdómara og Sigurbirni Einars­syni við­skipta­fræðingi.D ÓM S O R Ð: Stefndi, EinarDagbjartsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Landsbankans hf. Stefnandi greiði stefnda1.013.173 krónur í málskostnað.
Mál nr. 681/2017
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu brotaþola um að X yrði gert að víkja úr þinghaldi á meðan hún gæfi skýrslu við aðalmeðferð máls Á á hendur X. Málinu var vísað frá Hæstarétti þar sem kæra hafði borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var liðinn.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 26. október 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. október 2017, þar sem fallist vará kröfu brotaþola, A, um að varnaraðila skuli vikið úr dómsal meðan hún gefurskýrslu. Kæruheimild er í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Brotaþoli krefst þess aðallega að málinuverði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur.Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp íþinghaldi 23. október 2017, sem lauk klukkan 11, að viðstöddum verjanda varnaraðila.Kæra barst héraðsdómi 26. sama mánaðar klukkan 14.29. Eftir upphafsmálslið 2.mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar og var hann þvíliðinn þegar kæran barst héraðsdómi. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness mánudaginn 23. október 2017Mál þetta,sem tekið var til úrskurðar 26. september sl., höfðaði lögreglustjórinn áSuðurnesjum með ákæru 2. maí 2017 á hendur ákærða, X, kt. [...], til heimilisað [...] í Reykjavík:IFyrir eftirgreind hegningarlaga- ogbarnaverndarlagabrot gagnvart þáverandi eiginkonu sinni, A, kt. [...], ogstjúpbörnum sínum B, kt. [...], og C, kt. [...], framin á árunum 1997 til 2012,sem hér greinir:Fyrir ólögmæta nauðung og líkamsárásir, gagnvart A með því að hafa, í nokkur skipti á árunum 1997 til 2012, með ofbeldi tekið A hálstaki og ítrekað hrint, slegið, kýlt og sparkað í líkama hennar, þar á meðal í rófubeinið og bak. Telst þetta varða við 218. gr. b. sbr. áður 217. gr., og 225. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir líkamsárás gagnvart A með því að hafa, á árunum 2000 til 2002, á þáverandi heimili þeirra að [...], Hafnarfirði, hrint henni á eldhúsinnréttingu og slegið hana utan undir með þeim afleiðingum að A þurfti að láta sauma nokkur spor í hnakkann og hljóðhimnan sprakk.Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. og 218. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Fyrir ólögmæta nauðung, líkamsárásir og barnaverndarlagabrot gagnvart C með því að hafa, í nokkur skipti á árunum 1997 til 2012, með ofbeldi hent C út af heimili sínu að [...], Hafnarfirði, illa búnum til fótanna og ítrekað slegið í líkama hans, þar á meðal í höfuð og andlit. Telst þetta varða við 218. gr. b. sbr. 217. gr. og 225. gr.. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 98. gr. og 1. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Fyrir líkamsárás gagnvart A með því að hafa í lok árs 2012, á þáverandi heimili þeirra að [...], Reykjanesbæ, kýlt hana ítrekað í höfuðið, tekið hana kverkataki þannig að henni lá við köfnun að börnum þeirra ásjáandi.Telst þetta varða við 217. gr. og 218. gr. b. almennra hengingarlaga nr. 19/1940.Fyrir stórfelldar ærumeiðingar, með því að hafa með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 1-5, ítrekað móðgað og smánað A, B og C.Telst þetta varða við 233. gr. b. almennra hegningarlaga nr 19/1940.IIFyrir húsbrot, gripdeild oglíkamsárás, með því að hafa mánudaginn 11. febrúar 2014, í heimildarleysi,ruðst inn í íbúð [...], Reykjanesbæ, er D, kt. [...], kom til dyra og opnaðiútidyrahurðina, ýtti ákærði henni og hrinti svo ítrekað utan í vegg er húnreyndi að stöðvar för hans inn í íbúðina. Í framhaldi fór ákærði inn í vaskahúsog tók þar í heimildarleysi þurrkara sem hann hafið á brott með sér. Afleiðingarárásarinnar voru þær að D hlaut mar á enni, þreyfieymsli á hægri úlnlið oghægri olnboga, áverka á hægri rist og hægri öxl. Þreyfieymsli yfir rifjumaftanvert, marblett yfir mjöðmum hægra megin og neðstu rifjum.Telst háttsemi þessi varða við 231.gr., 245. gr. og 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Kröfur ákæruvalds í málinu eru þær samkvæmt ákæru aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá eru í ákæru teknar upp einkaréttar­kröfurbrotaþolanna A, B og C.AVið fyrirtökumálsins 26. september sl. var bókað um þá kröfu brotaþolans A, sem kynnt hafðiverið dómara, sækjanda og verjanda nokkru áður með tölvupósti, að ákærða yrðigert að víkja úr dómsal á meðan brotaþolinn gefur skýrslu vitnis viðaðalmeðferð málsins, sbr. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Ákæruvaldið hefur lýst því yfir að það taki undir þessa kröfubrotaþola, en hefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka að öðru leyti.Ákærðimótmælir þeirri kröfu brotaþola að honum verði gert að víkja úr dómsal á meðanbrotaþolinn A gefur skýrslu við aðalmeðferð málsins og krefst þess að kröfunniverði hafnað.BSvo sem að framan greinir eru sakargiftir á hendur ákærða í málinumeðal annars ítrekaðar líkamsárásir, ólögmæt nauðung og stórfelldarærumeiðingar gegn þáverandi eiginkonu hans, brotaþolanum A. Af hálfu brotaþolans er til þessvísað að brotin hafi haft mikil áhrif á andlega líðan hennar og hafi hún leitaðsér sérfræðiaðstoðar til þess að takast á við afleiðingar brotanna. Tilstuðnings þeirri kröfu sinni að ákærða verði gert að víkja úr dómsal á meðanbrotaþolinn gefur skýrslu vitnis við aðalmeðferð málsins vísar hún meðal annarstil framlagðs vottorðs E sálfræðings frá 20. september 2017. Í vottorðinu kemurfram það mat sálfræðingsins að ákærði eigi ekki að vera viðstaddur skýrslugjöfbrotaþolans við aðalmeðferð málsins þar sem það muni geta haft veruleg áhrif ágetu hennar til að tjá sig um þau brot sem ákærða séu gefin að sök. Nálægðákærða geti kallað fram sambærilega ógn og ótta og verið hafi til staðar erbrot áttu sér stað samkvæmt frásögn brotaþolans. Augnatillit og líkamstjáningákærða geti haft þau áhrif að brotaþolanum verði ómögulegt að tjá reynslu sínaá þann hátt sem hún upplifði hana af ótta við ákærða og vegna kvíða- ogstreitueinkenna sem það geti framkallað. Það að meintur gerandi yrði viðstaddurskýrslugjöf brotaþolans gæti einnig leitt til þess að einkenni áfallastreituversnuðu til lengri tíma litið.Samandregiðvísar brotaþoli til þess að til umfjöllunar í málinu sé meint heimilisofbeldiákærða gegn henni, sbr. vísun ákæruvalds til 218. gr. b. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Um alvarleg brot sé að ræða, náin fjölskyldutengsl hafi verið ámilli ákærða og brotaþola er brotin voru framin og hafi þau verið framin álöngu tímabili. Þá fái krafa brotaþola styrka stoð í tilvitnuðu vottorði Esálfræðings. Að öllu þessu virtu beri dómnum að fallast á kröfu brotaþolans ogákveða að ákærði skuli víkja úr dómsal á meðan hún gefur skýrslu vitnis viðaðalmeðferð málsins.CÁkærði segir skilyrði 1. mgr. 123. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála ekki uppfyllt í málinu. Vísar hann til 1. mgr. 70.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 1. mgr. og d-liðar 3. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, máli sínu til stuðnings.Einnig vísar ákærði til meginreglunnar um réttláta málsmeðferð sem í felist meðalannars réttur ákærða til að vera viðstaddur öll þinghöld í málinu, sbr. 176. gr. laga nr. 88/2008. Allar undantekningar fráþeirri reglu verði að skýra þröngt og ríkar ástæður verði að vera fyrir hendief víkja á frá meginreglunni. Þær ástæður séu ekki fyrir hendi hér. Ákærða sé nauðsynað vera í dómsalnum og geta brugðist strax við því sem fram komi í framburðibrotaþolans.Ákærði vísar einnig til þess að afar langt sé um liðið frá atvikum máls,sem í ákæru sé um margt lýst með mjög óljósum hætti. Þá séu um það bil fimm árfrá því ákærði og brotaþolinn slitu samvistum. Þau hafi síðan þá verið ísamskiptum, svo sem gögn málsins beri að nokkru leyti með sér. Samkvæmt því ogöðru framangreindu fái ákærði ekki séð að rök standi til þess að gera honum að víkja úr dómsal á meðan brotaþolinngefur skýrslu vitnis.DÍ málinu liggur frammi vottorð E sálfræðings frá 20.september 2017. Í vottorðinu kemur meðal annars fram það álit sálfræðingsins aðákærði eigi ekki að vera viðstaddur skýrslugjöf brotaþolans við aðalmeðferðmálsins þar sem það muni geta haft veruleg áhrif á getu hennar til að tjá sigum þau brot sem ákærða séu gefin að sök. Nálægð ákærða geti kallað framsambærilega ógn og ótta og verið hafi til staðar er brot áttu sér stað samkvæmtfrásögn brotaþolans. Augnatillit og líkamstjáning ákærða geti haft þau áhrif aðbrotaþolanum verði ómögulegt að tjá reynslu sína á þann hátt sem hún upplifðihana af ótta við ákærða og vegna kvíða- og streitueinkenna sem það getiframkallað.Það er ein af meginreglumsakamálaréttarfars að ákærði eigi þess kost að vera viðstaddur aðalmeðferð ogönnur þinghöld í máli sem höfðað hefur verið gegn honum. Um það vitna ákvæði 1.mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 1. mgr. og d- liðar 3. mgr.6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, svo ogákvæði 2. málsliðar 1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Samkvæmt 1. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008 getur dómari samkvæmt kröfuákæranda eða vitnis ákveðið að ákærða verði vikið úr þinghaldi á meðan vitniðgefur skýrslu ef dómari telur að nærvera ákærða geti orðið vitninu sérstaklegatil íþyngingar og haft áhrif á framburð þess. Að því virtu sem að framan er rakið ber að skýraákvæði þetta þröngt og þurfa ríkar ástæður aðvera fyrir hendi ef víkja á frá áðurnefndri meginreglu sakamálaréttarfars ogvíkja ákærða úr þinghaldi.Ákærði er í máli þessu borinnalvarlegum sökum af brotaþolanum A. Samkvæmt fyrirliggjandi vottorði sálfræðings er það matvottorðsgjafa að ákærði eigi ekki að vera viðstaddur skýrslugjöf brotaþolansvið aðalmeðferð málsins þar sem það muni geta haft veruleg áhrif á getu hennartil að tjá sig um þau brot sem ákærða eru gefin að sök. Hin meintu brot sem íákæru er lýst eru alvarleg, framin á löngu tímabili og beindust þau gegn aðilasem ákærða var mjög nákominn. Þegar allt þetta er virt heildstætt þykir á þaðmega fallast að nærvera ákærða við skýrslugjöf brotaþola fyrir dómi geti bæðiorðið vitninu sérstaklega til íþyngingar og haft áhrif á framburð þess. Íþeirri niðurstöðu dómsins fellst eðli málsins samkvæmt engin afstaða tilréttmætis sakargifta í málinu. Samkvæmt öllu framansögðu er það matdómsins að eins og hér stendur á vegi þyngra hagsmunir brotaþolans af því aðgeta gefið skýrslu án nærveru ákærða, en hagsmunir ákærða af því að veraviðstaddur skýrslugjöf brotaþolans á dómþingi. Verður því fallist á kröfubrotaþolans og skal ákærði víkja úr þinghaldi á meðan brotaþolinn gefur skýrsluvið aðalmeðferð málsins. Þess verður gætt að ákærði geti fylgst meðskýrslutökunni um leið og hún fer fram og jafnframt að lagðar verði fyrirbrotaþolann þær spurningar sem ákærði kann að óska eftir að fyrir hana verðilagðar, sbr. 3. mgr. 123. gr. laga nr. 88/2008. Úrskurðþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Ákærði, X, skalvíkja úr þinghaldi á meðan brotaþolinn A gefur skýrslu vitnis við aðalmeðferðmálsins.
Mál nr. 57/2006
Einkaleyfi Lögbann Frávísun frá Hæstarétti að hluta
Aðilar deildu um hvort framleiðsla og sala 3X á tiltekinni vél til hraðfrystihússins G bryti gegn einkaleyfi sem S hafði verið veitt. S krafðist þess að 3X yrði bannað að framleiða, bjóða til sölu, setja á markað og nota flokkunarvélar, sem væru eins og eða sambærilegar við þá vél sem S hefði sett upp hjá G. Þá krafðist hann staðfestingar á lögbanni sem lagt hafði verið við því að 3X aðhefðist það sem fyrrgreind krafa laut að. Hann krafðist þess jafnframt að 3X yrði dæmdur til að greiða sér skaðabætur eða endurgjald. Með vísan til fyrirliggjandi matsgerðar var ekki talið að sú tæknilega aðferð, sem beitt var með vél þeirri sem 3X hafði smíðað til að mata rækju inn í aðra hluta búnaðarins, væri sú sama eða jafngildi þeirrar sem fælist í einkaleyfi S. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms var hafnað kröfum S sem reistar voru á því að 3X hefði brotið gegn einkaleyfi hans. Kröfu S um staðfestingu á lögbanni var vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti þar sem lögbannið hafði fallið niður samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 1. desember 2005. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 18. janúar 2006 og var héraðsdómi áfrýjað öðru sinni 27. sama mánaðar. Áfrýjandi krefst þess í fyrsta lagi að stefnda verði „bannað að framleiða, bjóða til sölu, setja á markað og nota flokkunarvélar, sem eru eins og eða sambærilegar við þá vél sem stefndi hefur selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. í Súðavík.“ Í annan stað krefst hann að staðfest verði lögbann, sem sýslumaðurinn á Ísafirði lagði 21. janúar 2005 við því að stefndi aðhefðist það, sem fyrsti liður kröfugerðar lýtur að. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.000.000 krónur, en til vara aðra lægri fjárhæð. Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Svo sem rakið er í héraðsdómi var Style-R.M. Magnússyni veitt einkaleyfi nr. 1774 þann 28. júní 2001. Ágreiningslaust er að áfrýjandi tók síðar við réttindum samkvæmt því. Í einkaleyfinu er uppfinning sögð vera „búnaður til flokkunar, einkum á viðkvæmum efnum s.s. fiski.“ Nánar segir síðan meðal annars að í honum sé innmötunarbúnaður, hryggbönd, leiðarar til flutnings og flokkunar efnisins, flokkunarhólf, drifbúnaður og stillibúnaður. Þetta sé sérstakt að því leyti að innmötunarbúnaðurinn, sem „samanstendur af einu eða fleiri samtengdum og stillanlegum þrepum ... sem efnið er flutt eftir, er þannig útbúinn að hraða efnisins er stýrt og það rétt af með til þess gerðum búnaði sem geta verið stýrispjöld ... eða stýrispjöld og snúningspinnar ... og raða og stýra efninu í kjörstöðu inn á hryggböndin.“ Með bréfi 20. apríl 2002 voru borin fram andmæli við útgáfu einkaleyfisins. Einkaleyfastofa kvað upp úrskurð af því tilefni 27. apríl 2004, þar sem niðurstaðan varð sú að einkaleyfið skyldi standa óbreytt. Í forsendum úrskurðarins sagði meðal annars að ljóst væri að einungis hafi verið veitt einkaleyfi fyrir innmötunarbúnaðinum, sem samanstandi af einu eða fleiri stillanlegum þrepum sem hvert um sig sé útbúið ýmist stýrispjöldum eða stýrispjöldum og snúningspinnum. Aðrir þættir búnaðarins hafi birst áður og teljist því að mati Einkaleyfastofu ekki nýir, en alþekkt sé að einkaleyfi byggi á áður fram komnum uppfinningum með nýrri útfærslu. Þessari niðurstöðu var skotið til áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar, sem staðfesti hana með úrskurði 24. júní 2005. Í forsendum hans sagði meðal annars að uppfinning sú, sem einkaleyfi áfrýjanda nr. 1774 var veitt fyrir, taki einungis til innmötunarbúnaðar, sem notaður sé í tengslum við hryggbönd, en veiti honum hvorki einkaleyfi til að nota hryggböndin ein sér eða í tengslum við annan innmötunarbúnað né útiloki aðra frá því. Áfrýjandi reisir kröfur sínar á því, að með því að framleiða og selja Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. í Súðavík vél þá eða „rækjuflokkara“, sem vísað er til í dómkröfum, hafi stefndi brotið gegn áðurnefndu einkaleyfi. Áfrýjandi fékk lagt lögbann 21. janúar 2005 við því að stefndi framleiði, bjóði til sölu, setji á markað og noti flokkunarvélar, sem eru eins eða sambærilegar þeirri sem stefndi hafi selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. Áfrýjandi gerir hins vegar engar kröfur á hendur síðastnefndu félagi. Stefndi mótmælir kröfum áfrýjanda og kveður þann innmötunarbúnað, sem sé á hans vél, vera ólíkan þeim, sem lýst sé í einkaleyfi áfrýjanda. Málsástæður aðilanna eru nánar raktar í hinum áfrýjaða dómi. II. Undir rekstri málsins í héraði óskaði áfrýjandi eftir því að maður yrði dómkvaddur til að meta „hvort og þá að hve miklu leyti við útfærslu þeirrar vélar sem matsþoli hefur selt Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. ... séu til staðar tilteknir tæknilegir þættir eða jafngildi þeirra, með vísan til skilgreiningar í einkaleyfiskröfum í íslensku einkaleyfi nr. 1774.“ Var tekið fram að með hinu umbeðna mati hygðist áfrýjandi sanna að útfærsla „rækjuflokkara“ stefnda væri brot á áðurnefndu einkaleyfi. Í beiðninni var síðan tekið fram að meta skyldi hvort „skilgreiningar“, sem greindi í fjórtán stafliðum, næðu „skv. orðanna hljóðan yfir einstaka tækilega þætti flokkunarvélar þeirrar sem matsþoli hefur selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf.“ Ef ein eða fleiri þessara skilgreininga næði ekki yfir „einstaka tæknilega þætti“ væri óskað svars við því hvort jafngildi þeirra væri til staðar, en með því væri átt við hvort virkni væri í aðalatriðum hin sama, hvort þetta gerðist í aðalatriðum með sama hætti og hvort það væri í aðalatriðum til að ná sama markmiði. Matsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors í vélaverkfræði er dagsett 16. júní 2005, en niðurstöður hennar eru teknar upp orðréttar í héraðsdómi. Svör við liðum l, m og n skipta hér máli, en í þeim er nákvæmlega lýst innmötunarbúnaði í flokkunarvélinni, sem stefndi smíðaði, og hann borinn saman við slíkan búnað í vél samkvæmt einkaleyfi áfrýjanda. Varð niðurstaða matsmannsins sú að í liðum m og n væri „virkni, sem skilgreiningar ná yfir í samræmi við flokkunarvélina, en markmið og aðferð er frábrugðið að einhverju leyti. Skilgreiningar ... og l eiga ekki við um flokkunarvélina.“ Sú tæknilega aðferð, sem beitt er með vélinni sem stefndi smíðaði til að mata rækju inn í aðra hluta búnaðarins, er samkvæmt þessu hvorki sú sama né jafngildi þeirrar, sem felst í einkaleyfi áfrýjanda. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað kröfum áfrýjanda, sem eru reistar á því að stefndi hafi brotið gegn einkaleyfi hans. Samkvæmt 2. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. stendur lögbann í þrjár vikur frá dómsuppsögu í héraði þótt þar hafi verið synjað um staðfestingu gerðarinnar. Að loknum þeim fresti fellur lögbann niður nema gerðarbeiðandi fái áður gefna út stefnu til æðra dóms til að fá héraðsdómi hrundið. Áfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi innan þriggja vikna frá uppsögu hans og hélt lögbanni þar með í gildi. Málið var hins vegar ekki þingfest fyrir Hæstarétti og féll þannig niður. Héraðsdómi var áfrýjað í annað sinn, en þá voru löngu liðnar þrjár vikur frá uppkvaðningu héraðsdóms. Í 3. mgr. 39. gr. laga nr. 31/1990 er mælt fyrir um hvernig fari ef staðfestingarmál er ekki þingfest í héraði, en þar er heimilað að halda lögbanni í gildi með því að fá réttarstefnu í staðfestingarmáli gefna út á nýjan leik innan einnar viku frá því að gerðarbeiðanda urðu málalok kunn. Samsvarandi regla er ekki sett um það þegar mál til staðfestingar á lögbanni er ekki þingfest fyrir Hæstarétti. Lögbannið, sem áfrýjandi fékk lagt á 21. janúar 2005, féll samkvæmt þessu niður 18. janúar 2006 og verður kröfu hans um staðfestingu þess því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Kröfu áfrýjanda, Style ehf., um staðfestingu lögbanns, sem hann fékk lagt á 21. janúar 2005, er vísað frá Hæstarétti. Stefndi, 3X- Stál ehf., er sýkn af öðrum kröfum áfrýjanda. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 2.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2005. Mál þetta höfðaði Style ehf., kt. 610397-5559, Miðhrauni 12, Garðabæ, með réttarstefnu útgefinni 28. janúar 2005, á hendur 3x stáli ehf., kt. 520494-3329, Sindragötu 5, Ísafirði. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 27. október sl. Stefnandi krefst þessa: 1. Að stefnda verði með dómi bannað að framleiða, bjóða til sölu, setja á markað og nota flokkunarvélar sem eru eins og eða sambærilegar við þá vél sem stefndi hefur selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. í Súðavík. 2. Að staðfest verði lögbann, sem sýslumaðurinn á Ísafirði lagði þann 21. janúar 2005 við því að 3X stál ehf. framleiði, bjóði til sölu, setji á markað og noti flokkunarvélar sem eru eins og eða sambærilegar við þá vél sem stefndi hefur selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. í Súðavík. 3. Að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta og endurgjalds til handa stefnanda að fjárhæð 10.000.000 króna, en til vara aðra lægri fjárhæð að mati dómsins. 4. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda samkvæmt töluliðum 1, 3 og 4 í stefnu. Þá krefst hann þess að synjað verði kröfu um staðfestingu lögbanns samkvæmt tölulið 2. Loks krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Veitt var einkaleyfi nr. 1774 þann 28. júní 2001. Ber leyfið heitið „Búnaður til flokkunar, einkum á viðkvæmum efnum svo sem fiski.” Umsækjandi er tilgreindur Style – R. M. Magnússon. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram yfirlýsingu Ragnars M. Magnússonar þar sem segir að stefnandi hafi yfirtekið einkaleyfið. Samkvæmt gögnum málsins er Ragnar eigandi Style – R. M. Magnússon, sem er skráð einstaklingsfyrirtæki, svo og framkvæmdastjóri stefnanda. Í tilkynningu Einkaleyfastofunnar eru raktar einkaleyfiskröfurnar (tilvísanir til teikninga eru felldar út): „1. Búnaður til flokkunar efnis, svo sem fisks er samanstendur af inn­mötunarbúnaði, hryggböndum, leiðurum, flokkunarhólfum, drifbúnaði, stillibúnaði, þar sem efnið er matað inn á innmötunarbúnaðinn og þaðan inn á hryggböndin og eru þau samansett úr fjölda eininga sem í þversnið eru þríhyrningslaga og tengdar saman í endalaust band sem dregið er eftir leiðurunum og er afstaða leiðaranna og þar með hryggbandanna ákveðin þannig að fjarlægðin á milli þeirra verður meira við útendann en við innendann og einkennist af því að innmötunarbúnaðurinn nær til eins eða fleiri samtengdra og stillanlegra þrepa, og er hvert þrep útbúið með stýri­spjöldum eða stýrispjöldum og snúningspinnum, þar sem stýrispjöldin skipta hverju þrepi upp í tvær eða fleiri rásir sem stýra rennsli og stefnu efnisins á hverju þrepi inn á hryggböndin sem fiytja og flokka efnið eftir þykkt í viðeigandi flokkunarhólf. 2. Búnaður skv. kröfu 1 er einkennist af því að stýringar eða stýrispjöld ganga hornrétt upp frá botnfleti innmötunarþrepanna og liggja samsíða rennslisstefnu efnisins. 3. Búnaður skv. kröfu 1 - 2, er einkennist af því að fjöldi stýrispjalda er minnstur í efsta þrepinu en mestur í neðsta þrepinu. 4. Búnaður skv. kröfu 1 - 3, er einkennist af því að halli innmötunarþrepanna er þannig stilltur að rennslishraði efnisins á neðsta þrepinu verði því sem næst sá sami og færsluhraði hryggbandanna. 5. Búnaður skv. einni eða fleiri af kröfunum 1 - 4, er einkennist af því að halli einstakra innmötunarþrepa er þannig stilltur að við færslu efnisins eftir þrepunum greiðist úr lagþykkt þess þannig að síðasta þrepið skilar í kjörstöðu því sem næst einföldu lagi flokkunarefnis inn á hryggböndin. 6. Búnaður skv. einni eða fleiri af undangengnum kröfum er einkennist af því að snúningspinnar sem ganga út frá neðri brún innmötunarþrepanna eru sveigðir upp á við þannig að endar þeirra mynda allt að 90° horn við botnflöt innmötunar­þrepanna. 7. Búnaður skv. einni eða fleiri af kröfunum l-6 er einkennist af því að fjöldi snúningspinnanna er að hámarki jafn fjölda hryggbandanna. 8. Búnaður skv. einni eða fleiri af kröfunum l-7 er einkennist af því að snúningspinnunum er annaðhvort komið fyrir í botni eða toppi báru í botni innmötunarþrepanna. 9. Búnaður skv. kröfu 1, er einkennist af því að hryggböndin eru útbúin með stýrispjöldum sem komið er fyrir ofan við toppa þeirra og liggja þau samsíða þeim. 10. Búnaður skv. kröfu 1, er einkennist af því að fjarlægðin á milli hrygg­bandanna er þannig stillt að hún vex því sem næst eftir sporbaugsferli frá innenda að útenda hryggbandanna. 11. Búnaður skv. kröfu 1, er einkennist af því að hryggbandseiningarnar eru útbúnar með bárum sem ganga upp úr hliðarflötunum og liggja því sem næst horn­réttar á hreyfistefnu hryggbandanna. 12. Búnaður skv. kröfu 1, er einkennist af því að hryggböndin halla uppávið í færslustefnu beltisins. 13. Búnaður skv. kröfu 12, er einkennist af því að halli hryggbandanna er á bilinu -3 til 25 ° í færslustefnuna. 14. Búnaður skv. kröfu 12 eða 13, er einkennist af því að halli hrygg­bandanna er því sem næst 4 - 8 °, nánar tiltekið 5 - 7° í færslustefnuna.” Þann 20. apríl 2002 voru borin fram andmæli við einkaleyfinu. Kærandi var Trausti Eiríksson verkfræðingur og kom Faktor einkaleyfaskrifstofa fram fyrir hans hönd. Í andmælunum var annars vegar vísað til þess að skilyrðum 2. gr. laga nr. 17/1991 um nýnæmi og frumleika væru ekki uppfyllt og hins vegar að lýsing uppfinningarinnar væri ófullnægjandi. Að lokinni málsmeðferð var kveðinn upp úrskurður 27. apríl 2004 og skyldi einkaleyfið standa óbreytt. Í úrskurðinum segir: „... Það er hins vegar mat Einkaleyfastofunnar að þau gögn [önnur einkaleyfisumsókn] skerði ekki nýnæmi einkaleyfis nr. 1774, þar sem í gögnunum er ekki minnst á þá útfærslu búnaðarins sem einkaleyfið tekur til, þ.e. stillanleg innmötunarþrep sem eru útbúin stýrispjöldum og/eða stýrispjöldum og snúningspinnum.” Því næst er í úrskurðinum fjallað um það hvort sýnt hafi verið fram á að inn­mötunarrennur með stýrispjöldum hafi verið þekktar, en andmælandi lagði fram tvo auglýsingabæklinga máli sínu til stuðnings. Taldi Einkaleyfastofan að ekki hefði verið sýnt fram á með óyggjandi hætti að um sams konar búnað væri að ræða og að mat á nýnæmi yrði ekki byggt á þessum gögnum. Loks var komist að þeirri niðurstöðu að lýsing uppfinningarinnar í einka­leyfinu væri nógu skýr til að fagmaður gæti útfært hana. Þessum úrskurði var skotið til áfrýjunarnefndar hugverkaréttinda á sviði iðnaðar. Var úrskurðurinn staðfestur 24. júní 2005. Vél stefnanda var prófuð á tímabili í Hraðfrystihúsi Gunnvarar í Súðavík. Var hún sett þar upp í febrúar 2004. Var hún prófuð við rækjuvinnslu. Ekki varð af því að frystihúsið keypti vélina af stefnanda. Keypti frystihúsið rækjuflokkunarvél af stefnda. Stefnandi taldi að í rækjuflokkara stefnda væri brotið gegn einkaleyfi hans nr. 1774. Fór svo að hann beiddist lögbanns með erindi til sýslumannsins á Ísafirði. Beiðnin var tekin fyrir 20 janúar 2005 og mótmælti stefndi framgangi lögbannsins. Sýslumaður ákvað 21. janúar að lögbann skyldi lagt á. Stefndi beiddist þess sama dag að lögbanninu yrði aflétt samkvæmt 1. mgr. 28. gr. kyrrsl. Var því hafnað 25. janúar. Áður en mál þetta var höfðað fól stefnandi Gunnari Erni Harðarsyni vél­tæknifræðingi að rita álitsgerð um það hvort rækjuflokkari stefnda bryti í bága við einkaleyfið. Er álitsgerð hans dagsett 10. nóvember 2004. Þar segir: „... er það niðurstaða mín, að búnaðurinn skerði (brjóti á) á einkaleyfisrétti eins og hann er skilgreindur í sjálfstæðri aðalkröfu einkaleyfisins (kröfu 1) og auk þess a.m.k. fjórar ósjálfstæðar kröfur einkaleyfisins, nánar tiltekið kröfur 9,12,13 og 14” Gunnar Örn gaf skýrslu fyrir dómi. Fram kom að hann starfar hjá A & P Árnason, sem annaðist umsókn um einkaleyfið fyrir stefnanda. Stefndi leitaði til Ómars G. Ingvarssonar vélaverkfræðings, sem starfar hjá Faktor einkaleyfaskrifstofu. Ritaði hann álitsgerð sem stefndi lagði fram við meðferð lögbannsmálsins og aftur hér fyrir dómi. Í niðurstöðum hans segir m.a.: „... Í ljósi greindrar umfjöllunar í þessari álitsgerð er það faglegt mat undirritaðs, að öll þau atriði varðandi Rækjuflokkara 3X-Stáls ehf., sem liggja til ágreinings varðandi meinta skörun við einkaleyfi nr. 1774, séu annað hvort frábrugðin í verulegum atriðum þeim búnaði, sem skilgreindur er í ofangreindum kröfum einkaleyfisins, þ.e. í kröfum 1, 9, 12, 13 og 14, og skarist því ekki við eða brjóti á einkaleyfinu, þ.e. liggi utan verndar­sviðs þess – eða séu þess eðlis, að ekki er hægt að meta þau eða staðsetja gagnvart einkaleyfinu vegna marklausra krafna 12, 13 og 14, eins og áður hefur verið rökstutt.” Ómar gaf skýrslu fyrir dómi. Eins og áður segir kom Faktor einkaleyfa­skrifstofa fram fyrir hönd Tryggva Eiríkssonar í áðurnefndu andmælamáli hjá Einkaleyfastofu. Undir rekstri málsins var dómkvaddur matsmaður, Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, að kröfu stefnanda. Matsspurningar voru svohljóðandi: „1. Ná eftirfarandi skilgreiningar skv. orðanna hljóðan yfir einstaka tæknilega þætti flokkunarvélar þeirrar sem matsþoli hefur selt og sett upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf.? (Númer í svigum vísa til teikninganna í einkaleyfinu): a) Búnaður til flokkunar efnis, svo sem fisks, er samanstendur af, b) inn­mötunarbúnaði, (4), c) hryggböndum (3), d) leiðurum (2), e) flokkunar-hólfum (78), f) drifbúnaði (6, 7) g) stillibúnaði (9, 12), þar sem h) efnið er matað inn á innmötunar­búnaðinn og i) þaðan inn á hryggböndin og eru þau j) samansett úr fjölda eininga sem í þversnið eru þríhyrningslaga og tengdar saman í endalaust band sem dregið er eftir leiðurunum (2) og er k) afstaða leiðaranna og þar með hryggbandanna ákveðin þannig, að fjarlægðin á milli þeirra verður meira við útendann (68) en við innendann (69) og 1) innmötunarbúnaðurinn (4) nær til eins eða fleiri samtengdra og stillanlegra þrepa (4a, 4b og 4c), og er m) hvert þrep útbúið með stýrispjöldum (67) eða stýrispjöldum og snúningspinnum (55), n) þar sem stýrispjöldin skipta hverju þrepi upp í tvær eða fleiri rásir sem stýra rennsli og stefnu efnisins á hverju þrepi inn á hryggböndin (3) sem flytja og flokka efnið eftir þykkt í viðeigandi flokkunarhólf? 2. Ef ein eða fleiri af ofangreindum skilgreiningum ná ekki, skv. orðanna hljóðan, yfir einstaka tæknilega þætti, er þá jafngildi þeirra til staðar? Með jafngildi er átt við hvort það sé: (i) í aðalatriðum sama virkni (function) (ii) í aðalatriðum með sama hætti (same way) og (iii) til að ná í aðalatriðum sama markmiði (same result).” Matsgerð Magnúsar er dagsett 16. júní 2005. Þar segir m.a.: „... Í niðurstöðum er bæði sett fram almennt mat á þeim atriðum flokkarans sem skilgreiningar ná yfir og jafnframt er mat á jafngildi þess með samanburði á virkni eða aðgerð (same function), hætti eða aðferð (same way) og markmiði eða útkomu (same result) fyrir einstaka liði í matsbeiðninni. Nánari skilgreining á þessum hugtökum felst í því að virkni segir til um hvað sé gert og er það víðtækt mat. Með hvaða hætti eða hvaða aðferð er notuð er þrengri skilgreining. Síðan segir markmiðið um það hvort sama útkoma náist. Til að athuga hvort sama virkni, sami háttur og sama markmið gildi fyrir skilgreiningar í matsbeiðninni og flokkaranum, er haft til hliðsjónar einkaleyfi 1774, sem fjallar um búnað til flokkunar, einkum á viðkvæmum efnum, svo sem fiski. Upplýsingar um búnað til flokkunar samkvæmt einkaleyfi 1774 eru í viðauka A. Það skal tekið fram, að hér er ekki lagt mat á það, hvort rækjuflokkarinn brjóti verndarsvið einkaleyfis 1774. (a)Búnaður til flokkunar efnis svo sem fisks: Rækjuflokkarinn er hannaður og smíðaður til þess að flokka rækju og uppfyllir það skilgreininguna um flokkun efnis. Virkni, aðferð eða með hvaða hætti og markmið flokkarans er, í samræmi við almenna lýsingu uppfinningar, sem sett er fram í viðauka A. (b)Samanstendur af innmötunarbúnaði: Rækjuflokkarinn samanstendur af innmötunarbúnaði og flokkunarbúnaði. Innmötunarbúnaður er annars vegar innmötunarfæriband og hins vegar innmötunarrenna sem leiðir rækjuna inn á flokkunarbandið eins og fram kemur á mynd 1. Með tilvísun í viðauka A, sést að virkni, aðferð og markmið innmötunarfæribands rækjuflokkarans er í samræmi við færibandið sem er sýnt á mynd 12 (74), þrátt fyrir að hallinn á því sé annar. Nánar verður fjallað um innmötunarrennuna (4) síðar. (c)Samanstendur af hryggböndum: Eins og fram kemur á myndum 6 og 8 er flokkunarbandið gert úr samsettum böndum. Virkni flokkunarbandsins er í samræmi við hryggböndin sem sýnd eru á mynd 14 (3). Böndin í flokkunarbandi rækjuflokkarans hafa slétta fleti en hryggböndin hafa bárur (72) á milli sléttra hliðarflata (71) eins og fram kemur á mynd 16. Því er ekki beint samræmi í aðferð og markmiði hryggbanda og flokkunarbandsins í rækjuflokkaranum. Eins og fram kemur í viðauka A er með útfærslu hryggbanda, samkvæmt einkaleyfinu, hægt að þykktarflokka efni þó svo að einhverjir hlutir standi út fyrir. (d)Samanstendur af leiðurum: Böndunum í flokkunarbandi rækjuflokkarans er stýrt af leiðurum. Leiðararnir, sem eru sýndir á mynd 9, eru boltaðir fastir við öxul sem er festur við burðargrindina. Leiðarar, sem sýndir eru í viðauka A, hafa sömu virkni, en það er að stýra fjarlægðinni á milli hryggbanda í flokkunarbandinu. Munur á aðferð og markmiði þeirra felst í stillanleika og formi. Leiðarar fyrir hryggböndin í viðauka A, (2) mynd 14, sitja á stillipinnum (12) sem hægt er að breyta afstöðu á milli með því að snúa. Formið á leiðurunum samkvæmt viðauka A er þannig að hryggböndin sitja ofan í leíðaranum en í flokkunarbandi rækjuflokkarans ná böndin yfir leiðarann. (e)Samanstendur af flokkunarhólfum: Þegar rækjan fer í gegnum flokkunarbandið eru stýringar sem beina henni inn á þverstæð færibönd. Þessi færibönd flytja þá flokkaða rækju frá flokkaranum. Virkni þverbanda rækjuflokkarans er í samræmi víð flokkunarhólf, sern lýst er í viðauka A, mynd 12 (78). Markmið og aðferð gefa ekki sömu niðurstöðu og útfærslan, sem lýst er í viðauka A, þar sem þverböndin flytja rækjuna undan flokkunarbandinu. (f)Samanstendur af drifbúnaði: Flokkunarbandið samkvæmt mynd 6 er drifið áfram með rafmótorum sem snúa driftromlu sem bandið er á. Sama virkni, aðferð og markmið er með þessum drifbúnaði og þeim sem lýst er í Viðauka A, mynd 12 (6, 7). (g)Samanstendur af stillibúnaði: Stýrispjöld í innmötunarhólfi og leiðarar rækjuflokkarans eru ekki stillanleg. Ekki eru í flokkaranum neinir stilliboltar eða snúningsliðir eins og sett er fram á mynd 14 (9, 12). Því er ekki samræmi á milli markmiða, virkni og aðferða varðandi þennan stillibúnað. (h) Efnið er matað inn á innmötunarbúnaðinn: Innmötunarfæriband matar rækjuna inn á innmötunarrennuna. Eins og fram hefur komið er virkni, aðferð og markmið innmötunarfæribands rækjuflokkarans í samræmi við bandið sem er sýnt í viðauka A, mynd 12 (76). (i) Frá innmötunarbúnaði er efnið matað inn á hryggböndin: Innmötunar­rennan stýrir rækjunni inn á flokkkunarbandið. Munurinn á innmötunarrennu rækjuflokkarans og innmötunarbúnaði, sem lýst er í viðauka A, felst aðallega í stillanleika og formi. Samkvæmt viðauka A, mynd 17, eru innmötunarhólfin (4) stillanleg. Við úttak hólfanna eru snúningspinnar sem stýra flæðinu. Með þessurn búnaði er bæði hægt að stýra hraða efnisins og stilla stefnuna inn á hryggböndin með snúningspinnum. Spjöldin í innmötunarhólfunum eru fest við botninn og eru slétt hornrétt frá honum eins og fram kemur á mynd 15. í rækjuflokkaranum sem 3X-Stál hefur selt og sett upp hjá hraðfrystihúsi Gunnvarar er markmið innmötunarhólfsins eingöngu að stýra rækjunni inn á flokkunarbandið. Eins og fram kemur á myndum 2 og 5 er enginn stillanleiki á hólfunum eða innmötunarspjöldunum. Innmötunarspjöldin í rækjuflokkaranum hafa allt annað form en spjöldin og stýripinnarnir sem lýst er í viðauka A. Þetta form get-ur haft áhrif á stýranleika eftir stærð rækjunnar. Þrátt fyrir að aðferðin og markmiðið sé frábrugðið, er virkni þeirra sambærileg, það felst í því að stýra rækjunni inn á milli banda í flokkunarbandinu. (j) Hryggböndin eru samansett úr fjölda eininga sem í þversnið eru þríhyrn-ingslaga og tengdar saman í endalaust band sem dregið er eftir leiðurunum: Eins og fram kemur á mynd 8 er þversnið flokkunarbandsins ólíkt því sem sýnt er á mynd 16 í viðauka A, Bandið er samsett úr fjölda eininga sem tengdar eru saman með boltum. Bandið er dregið eftir leiðurunum og er virkni þess í samræmi vð hryggböndin samkvæmt viðauka A. Halli flokkunarbandsins á mynd 6 er 0° miðað við láréttan flöt. (k) Afstaða leiðaranna og þar með hryggbandanna, er ákveðin þannig, að fjar-lœgðin á milli þeirra verður meira við útendann en við innendann: Flokkunin felst í því að fjarlægðin á milli banda í flokkunarbandinu vex frá innendanum og að útendanum. í rækjuflokkaranum er þessi aðferð notuð við stærðarflokkun og því er virkni leiðaranna í samræmi við viðauka A. (1) Innmötunarbúnaðurinn nær til eins eða fleiri samtengdra og stillanlegra þrepa: Innmötunarbúnaðurinn í rækjuflokkaranum er ekki stillanlegur. Þetta er renna sem stýrir rækjunni inn á flokkunarbandið. Hún er boltuð föst niður. Samkvæmt viðauka A mynd 17 (4) er innmötunarbúnaðurinn eitt eða flleiri þrep sem eru stillanleg. Þau geta verið með með breytilegum halla eða hæðarmun og þannig er hægt að stýra hraða flæðisins. Í rækjuflokkaranum sem 3X-Stál hefur selt og sett upp hjá hraðfrystihúsi Gunnvarar er markmið innmötunarhólfsins eingöngu að stýra rækjunni inn á flokkun-arbandið. Eins og fram kemur á myndum 2 og 5 er enginn stillanleiki á rennunni eða innmötunarspjöldunum. (m) Hvert þrep er útbúið með stýrispjöldum eða stýrspjöldum og snúningspinnum: Innmötunarrennan í rækjuflokkaranum er eitt þrep og er hún ekki búin snúningspinnum. Í innmötunarrennunni eru stýrispjöld sem eru fest við innmötunarhólfið. Hallinn á stýrispjöldunum er 27° en botn rennunar er með 30° halla. Samkvæmt viðauka A er innmötunarbúnaður þrepaskiptur, mynd 15 (4, 4a, 4b, 4c) og við úttak hverrar rennu eða hólfs eru snúningspinnar sem stýra flæðinu mynd 17 (55). Með þessum búnaði er bæði hægt að stýra hraða efnisins og stilla stefnuna inn á hryggböndin raeð snúningspinnum. Spjöldin í innmötunarhólfunum eru fest við botninn og eru slétt hornrétt frá honum eins og fram kemur á mynd 15. (n) Stýrispjöldin skipta hverju þrepi upp í tvær eða fleiri rásir sem stýra rennsli og stefnu efnisins á hverju þrepi inn á hryggböndin sem flytja og flokka efn-ið eftir þykkt % viðeigandi flökkunarhólf: Í flokkaranum eru stýrispjöld sem stýra stefnu efnisins inn á flokkunarbandið en þau hafa hverfandi áhrif á rennslishraðann. Eins og fram hefur komið er formið á stýrispjöldum rækjuflokkarans samkvæmt mynd 3 og er það annað en form stýrispjalda sem eru á mynd 15. Það er mat undirritaðs að skilgreiningar í liðum a), b), f) og h) nái yfir tæknilega þætti flokkunarvélar sem matsþoli hefur selt hraðfrystihúsinu Gunnvöru hf. í skilgreiningum c), d), e), i), j), k) m) og n) er virkni, sem skilgreiningar ná yfir í samræmi við flokkunarvélina, en markmið og aðferð er frábrugðið að einhverju leyti. Skilgreiningar g) og 1) eiga ekki við um flokkunarvélina.“ Matsmaður gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann sagði að við matsgerðina legði hann þann skilning í hugtakið jafngildi að virkni, aðferð og markmið þyrfti að vera hið sama. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að umrædd vél sem stefndi setti upp brjóti í bága við einkaleyfi sitt. Þessi rækjuflokkari feli í sér öll atriði í aðalkröfu einkaleyfisins. Segir hann að við samanburð megi sjá 8 atriði úr einkaleyfinu í rækjuflokkaranum. Telur hann þessa þætti: 1. Um er að ræða búnað til flokkunar efnis, m.a. rækju. 2. Innmötunarbúnaður sem er þrepaskiptur. 3. Hryggbönd sem eru í þversnið þríhyrningslaga og mynda endalaust band. 4. Drifbúnaður. 5. Flokkunarhólf. 6. Stillibúnaður. 7. Efnið er matað inn á innmötunarbúnaðinn og þaðan inn á hryggböndin sem flytja það áfram. 8. Innmötunarbúnaður er þannig að stýrisspjöld skipta honum upp í rásir sem stýrir efninu inn á flokkunarbúnaðinn. Þar sem vélin brjóti í bága við einkaleyfið beri að banna framleiðslu hennar, svo sem stefnandi krefst með dómkröfu nr. 1. Byggist þetta á inntaki einkaleyfis, sbr. 3. gr. laga nr. 17/1991. Stefnandi vísar til niðurstöðu Gunnars Arnar Harðarsonar. Hann telji vél stefnda skerða einkaleyfarétt stefnanda eins og hann sé skilgreindur í sjálfstæðri aðal­kröfu einkaleyfisins og fjórum ósjálfstæðum kröfum, nr. 9, 12, 13 og 14. Stefnandi segir að við mat á réttarvernd einkaleyfa verði að hafa í huga að einkaleyfi tryggi annað og meira en að eigandi þess sé verndaður fyrir því að nákvæmlega sams konar hlutur sé framleiddur. Það sé tæknileg verkan, áhrif og notkun hlutarins sem eigi að skera þar úr. Smávægilegar breytingar á útliti eða aðferð séu ekki nægilegar til þess að sambærilegur vélbúnaður teljist ekki brjóta á einkaleyfarétti. Önnur dómkrafa stefnanda, um staðfestingu lögbannsins, er studd við sömu atriði og greinir hér að framan. Þá vísar hann til þess að skilyrði lögbanns hafi verið uppfyllt. Vísar hann til 24. gr. laga nr. 31/1990. Háttsemin hafi þegar átt sér stað og sé enn yfirvofandi. Ein vél hafi verið sett upp og stefndi hafi ætlað að setja upp aðra. Þá verði tjón sem leiði af broti gegn einkaleyfinu ekki nægilega bætt með skaða­bótum. Réttarreglur um skaðabætur fyrir röskun hagsmuna í lögbannsmáli tryggi einungis hagsmuni nægilega þegar skaðabætur geti augljóslega bætt tjón að fullu. Það komi til greina þegar um sé að ræða tekju- eða ágóðamissi vegna tiltekinna athafna, sem skapi ekki varanlegt ástand og hægt sé að bæta að fullu. Vafasamt sé að ætla að réttindi á sviði hugverka- og auðkennaréttar séu nægilega tryggð með réttarreglum um skaðabætur. Staðfesting lögbannsins myndi ekki takmarka atvinnufrelsi stefnda nema á takmörkuðu sviði. Starfsemi hans sé fjölbreytt og því yrði staðfesting ekki óhóflega íþyngjandi. Þá mótmælir stefnandi staðhæfingum um tap Hraðfrystihússins Gunnvarar vegna lögbannsins. Bendir hann á að frystihúsinu hafi verið boðið að takmarka tjón sitt með því að kaupa rækjuflokkara af stefnanda. Því boði hafi ekki verið tekið. Skaðabótakröfu styður stefnandi við það að stefndi hafi með framleiðslu og sölu vélarinnar skert einkaleyfarétt sinn og valdið sér tjóni af ásetningi eða gáleysi. Við brotið hafi stefnandi misst af sölu sambærilegrar vélar. Telur stefnandi að skilyrði 58. gr. laga nr. 17/1991 séu uppfyllt. Stefndi hafi verið grandsamur um einkaleyfarétt stefnanda allt frá því í ársbyrjun 2004. Krefst stefnandi skaðabóta og endurgjalds að fjárhæð 10.000.000 króna, en til vara annarrar lægri fjárhæðar að mati dómsins. Vísar hann til meginreglna skaðabótaréttar og sakarreglunnar. Málsástæður og lagarök stefnda. Í greinargerð stefnda er fullyrt að innmötunarbúnaður stefnanda, sem verndaður er af einkaleyfinu, henti ekki við rækjuvinnslu. Segir að stefnandi hafi fengið aðstöðu hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru í Súðavík í ársbyrjun 2004. Það hafi verið til að þróa flokkunarvél stefnanda þannig að hún hentaði til rækjuflokkunar. Sú fullyrðing í stefnu að flokka hafi átt rækju fyrir frystihúsið sé röng. Vélin hafi aldrei verið tengd flæðilínum í frystihúsinu. Stefnandi hafi aðeins fengið rækju að láni til að prófa flokkarann. Þá mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu að hann hafi hafnað boði um samstarf við stefnanda með þeim orðum að hann tæki ekki mark á einkaleyfum. Stefndi mótmælir bannkröfu stefnanda samkvæmt 1. lið. Hann bendir á í fyrsta lagi að þessi krafa sé óskýr og brjóti þannig gegn d-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Ekki sé reynt í stefnu eða þeim skjölum sem stefnandi hefur lagt fram að lýsa vél stefnda. Ekki verði séð af stefnu hvaða atriði það séu í vélinni sem brjóti gegn einkaleyfinu. Einungis sé skírskotað til vélar sem sett hafi verið upp á tilteknum stað. Þessi lýsing dómkröfu og sakarefnis sé ófullnægjandi. Þá yrði dómsorð sem byggi ekki á lýsingu heldur einungis skírskotun til forgengilegra muna í andstöðu við 4. mgr. 114. gr. eml. Þá hafi stefnandi ekki lýst sinni eigin vél, sem vernduð sé af einkaleyfinu, eða hvað felist í einkaleyfinu. Þá fullyrðir stefndi að hann hafi ekki brotið gegn einkaleyfi stefnanda. Bendir hann á að stefnandi beri hér sönnunarbyrðina. Krafa stefnanda sé hins vegar svo óskýr að nær ógjörningur sé að verjast henni. Einkaleyfinu sé ekki lýst og ekki heldur hvernig brotið sé gegn því. Stefndi fullyrðir að einkaleyfi stefnanda verndi aðeins innmötunarbúnað vélarinnar. Byggir hann þetta á lýsingu einkaleyfisins. Í einkaleyfinu sé ein sjálfstæð krafa og þar sé einungis lýst innmötunarbúnaði flokkunarvélar og engu öðru. Það sama komi raunar fram í greinargerðum stefnanda til Einkaleyfastofu, við málarekstur vegna andmæla við einkaleyfinu. Loks vísar stefndi til niðurstöðu í úrskurði Einkaleyfastofu. Stefndi segir að vernd einkaleyfis geti ekki náð til neins sem ekki verði leitt af einkaleyfiskröfunum. Skerðing einkaleyfis sé því aðeins til staðar að allir þættir einkaleyfiskröfu verði greindir í annarri uppfinningu. Búnaður til flokkunar efnis eftir þykkt hafi verið þekkt í mörg hundruð ár. Grundvallaraðferðin sé sú sama bæði í vél stefnda og vél samkvæmt einkaleyfi stefnanda. Einstakir hlutar efnis séu dregnir eftir leiðurum sem víkki út í enda, þannig að einingar falla niður þegar rás leiðarans er orðin breiðari en efnið. Stefndi segir að hér nægi að vísa til bandarísks einkaleyfis nr. 1.204.685 frá 1916, sem varði flokkunarvél fyrir ávexti sem byggist á þessari grunntækni. Allar vélar sem flokki efni með framangreindum hætti eigi það sammerkt að flokkunarrásirnar séu fleiri en ein, til að auka afkastagetu. Efni verði að beina inn á flokkunarrásirnar með einum eða öðrum hætti. Að smíða innmötunarbúnað sem sinni þessu grunnhlutverki sé á færi hvaða meðalfagmanns sem er á viðkomandi sviði og því ekki einkaleyfisverndað. Innmötunarbúnaður rækjuflokkunarvélar sinnar segir stefndi vera mjög einfaldan og að hann leysi einfalt verkefni. Þetta sé röðunargrind mynduð úr tuttugu aflöngum járnplötum. Plöturnar myndi jafnmörg hólf og séu í flokkunarfæribandi vélarinnar. Grindin sé stutt, jafnbreið flokkunarfæribandinu. Hlutverk hennar sé eingöngu að beina rækju af innmötunarfæribandi niður í hólf á flokkunarfæribandinu. Þetta eigi ekki að tryggja að rækja komi í einföldu lagi inn á flokkunarfæriböndin, sem virðist vera meginmarkmið búnaðar stefnanda. Stefndi segist tryggja einfalda röðun með því að plaststrimlar hangi yfir rásum flokkunarfæribandsins. Á þessari einföldu aðferð hafi stefnandi ekki einkaleyfi. Búnaðurinn sé hvorki þrepaskiptur né stillanlegur. Á honum séu hvorki stýrispjöld né snúningspinnar. Hann stýri ekki hraða eða stefnu efnisins, heldur beini eingöngu og dreifi rækju jafnt niður í flokkunar­hólfin. Þannig vanti alla einkaleyfisverndaða hluta innmötunarbúnaðar stefnanda í vél stefnda og hlutverkum þessara tveggja véla verði ekki líkt saman. Stefndi hefur lagt fram í málinu lýsingu á nokkrum flokkunarvélum. Engin þeirra hafi komið í veg fyrir útgáfu einkaleyfis til stefnanda. Í öllum tilvikum sé innmötunarbúnaður á vélunum. Innmötunarbúnaður verði því að hafa alla sömu eiginleika og búnað og lýst er í einkaleyfi stefnanda, til að um brot gegn einkaleyfinu sé að ræða. Af gögnum hjá Einkaleyfastofu verði séð að hugmyndin að baki einka­leyfi stefnanda sé að stýra rennsli og stefnu efnis. Stefndi segir að búnaður sinn nái ekki þessum árangri, enda ekki hannaður til þess. Stefndi mótmælir því sem fullyrt er í stefnu að 8 liðir úr einkaleyfiskröfunum verði lesnir úr flokkunarbúnaði sínum. Tekur hann fram að krafa 1 sé eina sjálfstæða krafa einkaleyfis stefnanda. Ósjálfstæðar kröfur séu til þess að lýsa nánar tilgreindum útfærslum á uppfinningunni sem lýst er í sjálfstæðu kröfunni. Telur stefndi sig ekki hafa brotið gegn sjálfstæðu kröfunni og því hafi hann ekki brotið gegn ósjálfstæðu kröfunum, enda lýsi þær einungis útfærsluatriðum. Nánar tekur stefndi fram varðandi kröfu nr. 9 að hryggbönd í búnaði sínum séu ekki búin stýrispjöldum. Varðandi kröfur 12-14 segir hann að hryggbönd í búnaðinum halli ekki, stefnandi hafi ekki einkaleyfi fyrir láréttum hryggböndum. Í greinargerð krafðist stefndi þess að sakarefni málsins yrði skipt, þannig að fyrst yrði leyst úr um staðfestingu lögbanns. Ekki var fallist á þá kröfu og hafði stefndi ekki uppi sérstök andmæli við staðfestingu lögbanns við aðalmeðferð, önnur en þau er varða bannkröfu stefnanda og rakin hafa verið. Stefndi mótmælir sérstaklega skýrslu Gunnars Arnar Harðarsonar, sem lögð var fram í lögbannsmálinu, og þeim niðurstöðum sem þar er komist að. Bendir hann sérstaklega á að skýrsluhöfundur sé umboðsmaður stefnanda og því ekki óvilhallur. Skýrslan geti því ekki haft sönnunargildi. Mótmælt er sérstaklega ýmsum atriðum í skýrslu Gunnars. Sagt er rangt að hryggböndin í vél stefnda halli upp á við, þau séu sérstaklega stillt til að vera alveg lá­rétt. Þá mótmælir stefndi staðhæfingum í skýrslunni um brot gegn einkaleyfinu. Þær séu með öllu órökstuddar. Stefndi vísar til skýrslu er hann fól Ómari G. Ingvarssyni, vélaverkfræðingi og ráðgjafa á sviði hugverkaréttinda, að gera. Þar sé komist að þeirri niðurstöðu að öll atriði í einkaleyfi stefnanda séu verulega frábrugðin rækjuflokkunarvél stefnda. Stefndi segir að með þessari skýrslu hafi hann sannað að vél sín brjóti ekki gegn einkaleyfinu, en sönnunarbyrðin hvíli þó alfarið á stefnanda. Stefndi segir um skaðabóta- og endurgjaldskröfu stefnanda að ekki sé sannaður bótagrundvöllur, orsakasamhengi eða það að stefnandi hafi beðið fjárhags­tjón. Stefndi vísar til þess að hann hafi ekki brotið gegn einkaleyfinu. Þó svo væri þá sé tjón ósannað. Skaðabætur verði ekki dæmdar að álitum. Stefnandi hefði ekki getað selt sína vél til Súðavíkur, innmötunarbúnaður hennar henti ekki til rækju­flokkunar. Þá sé krafa stefnanda ekki sundurliðuð. Þá bendir stefndi á að verð hverrar vélar sé mun lægra en 10.000.000 króna. Þá sé hagnaður af sölu brot af þeirri fjárhæð. Stefndi mótmælir því að tjón verði metið af því að hann hafi boðið öðrum aðilum sambærilegar vélar til kaups. Lögbannið hafi stöðvað þau viðskipti. Loks gerir stefndi sérstaka athugasemd við málskostnaðarkröfu stefnanda. Stefnandi hafi aukið verulega kostnað af málarekstrinum. Forsendur og niðurstaða. Mál þetta er höfðað fyrir héraðsdómi í Reykjavík samkvæmt heimild í 5. tl. 1. mgr. 64. gr. laga um einkaleyfi. Stefnandi hefur með áðurgreindri yfirlýsingu sýnt að hann má með réttu telja aðila málsins, þó hans sé ekki getið við einkaleyfisumsóknina. Leysa verður úr því hvort stefndi hafi með smíði þeirrar vélar sem sett var upp hjá Hraðfrystihúsinu Gunnvöru í Súðavík brotið gegn rétti stefnanda samkvæmt einkaleyfi nr. 1774. Verður að bera saman þær tæknilausnir sem stefndi notast við í vél sinni. Samkvæmt einkaleyfinu er um að ræða búnað sem samanstendur af einu eða fleiri samtengdum og stillanlegum þrepum (rennum). Þrepin geta verið útbúin með snúningspinnum en það er aðallega hugsað til að snúa fiski á milli þrepa. Þá eru þrepin hólfuð í rennslisstefnu með stýrispjöldum og eru fleiri hólf á síðari þrepum. Þrepin eru þannig stillt að hraði efnisins eykst frá einu þrepi til annars og því verður efnislagið einnig þynnra frá einu þrepi til annars. Þessu er ætlað að ná að skammta sem næst einföldu lagi af efni inn á hryggböndin. Þegar um er að ræða nokkur þrep og þeim er ætlað að stilla efnisflæðið inn á hryggböndin má segja að það að geta haft þrepin stillt með mismunandi hætti sé eitt grundvallaratriða í þessari hönnun. Hjá stefnda er um að ræða búnað sem festur er á grind flokkara og ekki er hægt að stilla án þess að stöðva vélina og taka hana í sundur að hluta. Búnaðurinn samanstendur af lóðréttum, samsíða bylgjuðum plötum sem stýra rækjunni niður á hryggböndin. Neðri bylgjurnar eru lengri en þær efri. Enginn botn er í búnaðinum. Þessum búnaði er einungis ætlað að stýra rækjunni inn á hryggböndin en ekki að tryggja einfalt lag rækju inn á þau. Það er gert með öðrum búnaði sem ekki er til umfjöllunar hér. Dómurinn telur að hér sé um að ræða tæknilega ólíkar leiðir við lausn innmötunar fyrir rækju á hryggbönd stærðarflokkara. Því verður ekki talið að stefndi hafi með smíði rækjuflokkara síns brotið gegn einkaleyfi nr. 1774. Kröfum stefnanda um bann við framleiðslu, staðfestingu lögbanns og greiðslu skaðabóta og endurgjalds verður því hafnað og ber að fella lögbannið úr gildi. Stefnanda verður gert að greiða stefnda málskostnað. Er hann hæfilega ákveðinn 2.000.000 króna. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Jón Finnbjörnsson og Greta Baldursdóttir og Sveinn V. Árnason vélaverkfræðingur. Stefndi, 3x stál ehf., er sýknaður af öllu kröfum stefnanda, Style ehf. Framangreint lögbann er fellt úr gildi. Stefnandi greiði stefnda 2.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 103/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. febrúar 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi „þar til dómur fellur í máli hans mánudaginn 8. mars 2010, kl. 15.00.“ Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að hann verði einungis látinn sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til mánudagsins 8. mars 2010 klukkan 15.
Mál nr. 353/2007
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Fyrning
D krafði V hf. um greiðslu skaðabóta úr slysatryggingu ökumanns vegna líkamstjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir í umferðarslysi 22. maí 2001. Í matsgerð læknis og lögfræðings, sem aðilar höfðu komið sér saman um að afla, var talið að heilsufar D hefði verið orðið stöðugt mánuði eftir slysið. D var ekki talinn hafa hnekkt þessari niðurstöðu. Þó að ætla yrði honum nokkurn tíma til að afla mats um afleiðingar slyssins var talið að honum hefði átt að vera unnt að ljúka undirbúningi kröfugerðar á árinu 2001. Hefði fjögurra ára fyrningartími samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 því byrjað að líða við lok þess árs. Krafan var því talin fyrnd þegar málið var höfðað 3. nóvember 2006 og V hf. sýknað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 4. júlí 2007. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefst stefndi skaðabóta vegna líkamstjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir í umferðarslysi 22. maí 2001, þegar hann ók bifreið sinni RZ 274 aftan á aðra bifreið á Hafnargötu í Keflavík. Bifreið stefnda var vátryggð hjá áfrýjanda og er ekki ágreiningur um að ökumannstrygging bifreiðarinnar tók til slyssins. Meðal gagna málsins er vottorð 14. apríl 2005 frá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja sem tekið er að mestu upp í hinn áfrýjaða dóm. Í vottorðinu kemur ekki beinlínis fram hvenær stefndi leitaði á heilbrigðisstofnunina en málsaðila greinir ekki á um að það hafi verið strax eftir slysið. Í málinu liggur fyrir að stefndi leitaði ekki læknis á ný vegna afleiðinga slyssins fyrr en 26. apríl 2005, er hann sneri sér til Sigurjóns Sigurðssonar læknis. Samkvæmt vottorði Sigurjóns 20. október 2005 kvartaði stefndi þá aðallega um einkenni frá mjóbaki. Slíkra einkenna er ekki getið í fyrrnefndu vottorði Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Aðilar málsins komu sér saman um að leita til Jörundar Gaukssonar héraðsdómslögmanns og Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar læknis til að meta afleiðingar slyssins á heilsu stefnda. Stóðu þeir sameiginlega að matsbeiðni 27. janúar 2006 og var hún af hálfu áfrýjanda undirrituð „með fyrirvara um fyrningu“. Matsmenn luku matsgerð 25. júní 2006, sem að hluta er tekin upp í héraðsdóm. Stefndi byggir kröfu sína á henni. Þar er lagt til grundvallar að hann hafi í slysinu hlotið hálstognun, mar á bæði hné og tognun í mjóbaki. Af framburði matsmanna fyrir dómi verður ráðið að þeir hafi lagt vottorð Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja og frásögn stefnda um afleiðingar slyssins til grundvallar matinu, þó þannig að ekki hafi verið tekin með einkenni, sem matsmenn telja að ekki fái samrýmst þessum upplýsingum miðað við þá lýsingu á slysinu sjálfu sem stefndi hefur gefið. Áfrýjandi byggir kröfu sína um sýknu annars vegar á því að krafa stefnda sé fyrnd og hins vegar á því að stefndi hafi ekki sannað að þær afleiðingar sem metnar séu í matsgerðinni eigi rót sína að rekja til slyssins. Fyrir dómi kvað stefndi áverkana eftir slysið hafa íþyngt sér strax um sumarið 2001, er hann fór að vinna líkamlega vinnu. Samkvæmt fyrrgreindri matsgerð var heilsufar stefnda orðið stöðugt einum mánuði eftir slysið. Verður ekki annað ráðið af málatilbúnaði stefnda en að þá hafi hann verið kominn með þau einkenni sem leiddu til þess nokkrum árum síðar að hann leitaði eftir örorkumati. Hann leitaði ekki læknismeðferðar á þessu tímabili, þannig að ekki var um að ræða óvissu um afleiðingarnar sem gæti tengst von um árangur af slíkri meðferð. Stefndi kveðst hafa leitað óhefðbundinna lækninga en án varanlegs árangurs. Í málinu hafa ekki verið lögð fram gögn sem að þessu lúta. Þar sem hann leitaði ekki læknis liggur heldur ekkert fyrir um að heilsufar hans hafi farið versnandi. Stefndi hefur því ekki hnekkt niðurstöðu matsmanna um að heilsufar hans hafi verið orðið stöðugt einum mánuði eftir slysið. Í 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er kveðið svo á að bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Þó að stefnda sé ætlaður nokkur tími til að afla mats um afleiðingar slyssins verður talið að hann hafi getað lokið þeim undirbúningi kröfugerðar á árinu 2001, og átti hann þess því fyrst kost að leita fullnustu hennar á því ári. Verður því talið að fyrningartími kröfu hans hafi byrjað að líða við lok þess árs. Krafan var samkvæmt þessu fyrnd þegar mál þetta var höfðað 3. nóvember 2006. Þetta leiðir þegar til þess að áfrýjandi verður sýknaður af kröfu stefnda og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort stefnda hafi tekist sönnun um að slysið hafi haft þær afleiðingar sem metnar voru í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda verður staðfest. Dómsorð: Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfu stefnda, Davíðs Guðbrandssonar. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað stefnda skal vera óraskað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 26. mars 2007, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Davíð Guðbrandssyni, [kt.], Hagamel 20, Reykjavík, á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., [kt.], Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu sem birt var 3. nóvember 2006. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 3.972.696 kr. auk 4,5% ársvaxta frá 3. nóvember 2002 til 20. október 2006, en með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Helstu málavextir eru að stefnandi ók bifreið sinni, sem vátryggð var hjá stefnda, á kyrrstæða bifreið að Hafnarstræti 34 í Keflavík hinn 22. maí 2001. Í læknisvottorði frá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, dags. 14. apríl 2005, segir að stefnandi hafi ekki verið í bílbelti, er slysið varð, og bifreið hans hefði ekki verið búin líknarbelgjum. Haft er eftir stefnanda að hann hefði þeyst fram en haldið við með höndum og fótum. Hafi hann þó skollið með bæði hné í mælaborðið. „Kvartar um óveruleg eymsli þar, neitar öðrum einkennum í neðri útlimum.“ Þá segir: Við skoðun er hann með smá roða framan á báðum hnéskeljum en a.ö.l. engar aðra áverka að sjá. Engir áverkar á kvið eða brjóstkassa. Engin óþægindi frá efri útlimum, engin eymsli í kvið eða brjóstkassa. Hann er með verk í hálsvöðva vinstra megin og aðeins hægra megin. Takmörkuð hreyfigeta í hálshryggnum vegna verkja þó aðallega vinstra megin. Greiningin er því hálshnykkur, tognun á öxl, áverkar á hné. Leitar ekki aftur læknis vegna þessa slyss skv. sjúkraskrám. Hvað fyrra heilsufar hvað stoðkerfið varðar þá leitar hann til Gunnars B. Gunnarssonar bæklunarlæknis í september árið 2000 og þá vegna bakverkja, kemur þá fram að hann hafi tognað illilega í baki 3 vikum áður. Verið að taka bólgustillandi lyf sem hjálpa lítið ásamt verkjalyfjum. Að ráði Gunnars tók hann bólgueyðandi lyf reglubundið í mánuð en lagaðist ekki. Gerð var því röntgen myndataka af hrygg sem sýndi ekki neinar sjúklegar breytingar. Pöntuð var segulómskoðun í Domus Medica og átti hann tíma þann 24.11.2000 en mætti ekki. Gunnar lagði til áframhaldandi þjálfun og verkjalyf eftir þörfum. ... Síðast leitað hann til læknis hér við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja 28.10.2002 og þá vegna einkenna frá þvagfærum en ekki stoðkerfis vandamála. Síðan hefur hann ekki leitað til læknis hér. Í læknisvottorði Sigurjóns Sigurðssonar frá 20. október 2005 varðandi slys stefnanda hinn 22. maí 2001 segir m.a. að stefnandi hafi fljótlega eftir slysið farið að finna fyrir vaxandi verkjum í mjóbakinu sem hafi síðan farið vaxandi. Hafi hann þess vegna leitað til „hnykkjara og Kínverja“ til meðferðar. Þá segir: Þrátt fyrir meðferð þeirra þá lagaðist hann lítið og hann leitar síðan til undirritaðs þann 26.04.05 vegna áframhaldandi einkenna og kvartaði þá aðallega um einkenni frá mjóbaki. Vegna þessa sendi undirritaður hann í segulómun af lendhrygg sem síðan var tekin þann 10.05.05 og var niðurstað þessarar rannsóknar að um disc degenerativar breytingar á tveimur neðstu lendhryggjarliðum væri að ræða en lítill miðlínuprolaps L.4, L.5 og breið discprotution sem þrengdi að beggja vegna á L.5,S.1. Undir fyrirsögninni Ályktun í læknisvottorðinu segir: Hér er um að ræða mann sem lendir í því sem ökumaður að aka aftan á kyrrstæðan bíl, við þetta kastast hann til og fær slink á hryggsúluna og rekur bæði hné í mælaborðið. Ekki hefur verið um mikla meðferð að ræða en þó hefur hann leitað töluvert til hnykkjara og kínverja en þrátt fyrir það hefur hann enn nokkur einkenni sem há honum í daglegu lífi. Segja má að hann hafi í þessu slysi hlotið væga hálstognun, miðlungs tognun í mjóbaki sem hefur haft það í för með sér að eitthvað hefur komið fyrir tvo neðstu lendhryggjarliði. Fyrir slysið var Davíð hraustur og hafði ekki nein einkenni frá baki. Nú er það langur tími liðinn frá því að áverki þessi átti sér stað að vart er að vænta frekari bata og frekari meðferðarmöguleikar eru ekki fyrir hendi fyrir utan þeir sem hann getur gert sjálfu með reglulegri hreyfingu. Tímabært er því að meta afleiðingar slyssins. Með matsbeiðni, dags. 27. janúar 2006, fengu aðilar þá Jörund Gauksson héraðsdómslögmann og Sigurð Ásgeir Kristinsson lækni til að láta í té rökstutt álit eða mat á eftirfarandi: A. Hvort heilsufar Davíðs er orðið stöðugt svo hægt sé að meta varanlegar afleiðingar slyssins og ef svo er hvenær heilsufar Davíðs var orðið stöðugt. Að því gefnu að heilsufar Davíðs sé orðið stöðugt óskast álit á eftirfarandi: C Hvort og þá hversu lengi Davíð hefur verið veikur þannig að hann teljist eiga rétt til þjáningabóta skv. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 allt frá slysdegi og þar til heilsufar var orðið stöðugt. Í þessu sambandi óskast einnig greint á milli þess tíma sem Davíð hefur annars vegar verið rúmfastur og hins vegar veikur án þess að vera rúmliggjandi. D. Hver er varanlegur miski Davíðs af völdum slyssins skv. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga. E. Hver er varanleg örorka Davíðs af völdum slyssins, metin skv. 1.-3. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Þá er bætt við af hálfu stefnda eftirfarandi: F. Hvenær var tímabært að meta slysið. Af hálfu stefnda var skrifað undir matabeiðnina með fyrirvara um fyrningu. Matsgerðin er dags. 25. júní 2006. Þar segir undir kaflaheitinu Forsendur: Við mat á varanlegum miska er stuðst við hálstognunareinkenni með vissri leiðni niður að herðablöðum og efri hluta brjóstbaks. Það er stuðst við maráverka á bæði hné þegar Davíð skellur með hné í mælaborð. Búast má við bólguviðbrögðum í hnéskeljarsinum og eymslum í kringum hnéskeljar í kjölfar þessa en skoðun hefur gefið slíkt til kynna. Einnig er stuðst við tognunareinkenni í mjóbaki. Við áreksturinn kastast Davíð fram á við beltislaus. Heldur fast á móti með fótum og höndum en fær væntanlega við þetta sveigju á mjóbakið þegar höggið kemur. Hann hafði vissulega þekkta mjóbakssögu fyrir en hún var ekki löng og upplýsingar um hana ekki miklar. Þau mjóbakseinkenni virtust einnig samkvæmt sögu liggja aðeins hærra og hafa gengið fljótt yfir. Eymsli Davíðs hafa verið neðst á mjóbakssvæði með leiðni út í rasskinnar og sannreyndist þetta við skoðun þar sem að þó nokkur eymsli finnast við mót lendhryggs og spjaldhryggs svo og á rassvöðvasvæði. Brjósklossagan og leiðnisverkur verður hins vegar ekki tengdur slysinu beint enda virðast þau óþægindi byrja verulega síðar. Með hliðsjón af framansögðu þá telst varanlegur miski hæfilega metinn 12 stig. Matsmenn telja að afleiðingar slyssins valdi Davíð ekki sérstökum erfiðleikum í lífi hans í skilningi 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 umfram það sem felst í því mati sem fram fór út frá læknisfræðilegu sjónarmiði. Matsmenn telja þegar litið er til eðli áverkanna að ekki hafi verið að vænta frekari bata 1 mánuði eftir slysið og telst það því stöðugleikapunktur. Tímalengd atvinnutjóns og þjáninga. Á slysdegi var Davíð byrjaður í sumarfríi og vann síðan sína sumarvinnu án forfalla og því er ekki um óvinnufærni að ræða og þar af leiðandi almennt ekki réttur til þjáningarbóta. Í skaðbótalögum nr. 50/1993 er þó heimilt þegar sérstaklega stendur á að greiða þjáningabætur þótt tjónþoli sé vinnufær. Slík mat byggir á sanngirnismati á atvikum í hverju einstöku tilviki og má þá líta til þess hversu miklar þjáningar voru og annarra sérstakra aðstæðna. Að mati matsmanna eru heldur ekki skilyrði til að meta honum þjáningabætur á þessum grundvelli. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að Davíð er 26 ára á matsdegi en slysið varð 22. maí 2001. Á slysdegi var Davíð í leiklistarnámi og lauk því eins og áætlað var árið 2003 án tafa. Hann hefur síðan unnið sem lausráðinn leikari en jafnframt verið á köflum í almennri verkamannavinnu. Matsmenn leggja því til grundvallar varanlegri örorku að Davíð vinni sem leikari og verkamaður á stundum auk heimilisstarfa út hefðbundna starfsævi. Frá slysi hefur Davíð verið atvinnulaus á köflum en tekið að sér störf á sviði leiklistar auk ýmissa annarra starfa en undanfarna mánuði verið lausráðinn við Borgarleikhúsið. Atvinnusaga Davíðs eftir nám er því nokkuð óstöðug og nýtur hann ekki enn starfsöryggis sem fastráðinn leikari og ólíklegt að það tengist slysinu. Matsmenn telja að fyrra heilsufar hafi ekki áhrif á þetta mat og hefur þá bæði verið tekið tillit til áfengismeðferðar og bakvandkvæði fyrir slys. Matsmenn hafa metið einkenni Davíðs til [12] stiga varanlegs miska og telja einkenni þess eðlis að þau geti haft áhrif á getu Davíðs til framangreindra starfa í framtíðinni. Styður þessi niðurstaða framburð Davíðs að hann muni ekki geta unnið ýmiss erfið líkamleg störf sem hann reyndi í sumarvinnu og hafi reynt að sneiða hjá erfiðustu æfingum í námi og sem leikari. Þegar litið er til eðlis áverka eða einkenna Davíðs og þeirra starfa sem lögð eru til grundvallar varanlegri örorku verður að telja að tekjuskerðing sé líkleg í framtíðinni, sérstaklega þegar líður á starfsævina. Matsmenn telja að þessi einkenni hafi og geti jafnframt takmarkað nokkuð möguleika hans á starfsvali. Þegar Davíð lenti í slysinu var hann í námi og því ekki hægt að byggja á samanburði á tekjum fyrir og eftir slys við mat á varanlegri örorku. Að öllu framanvirtu telja matsmenn varanlega örorku hæfilega metna 10%. Með bréfi, dagsettu 20. september 2006, krafði lögmaður stefnanda stefnda um bætur samtals að fjárhæð 3.972.696 kr. Í bréfinu segir að með hliðsjón af niðurstöðum matsmanna og skaðabótalögum nr. 50/1993 með síðari breytingum, verði skaðabótakrafa Davíðs vegna líkamstjóns hans sundurliðuð með eftirfarandi hætti, og þá sé miðað við lánskjaravísitölu í september 2006 (5.213 stig), sbr. 15. gr. skaðbótalaga: 1) Varanlegur miski , skv. 4. gr. skaðabótalaga. Matsmenn telja varanlegan miska Davíðs 12 stig. Því er krafist í bætur fyrir varanlegan miska: kr. 6.353.500,- x 12% = kr. 762.420,-. 2) Varanleg örorka, skv. 5.-7. gr. skaðabótalaga. Varanleg örorka Davíðs vegna afleiðinga slyssins 22. maí 2001 er metin 10%. Davíð var 21 ára og 200 daga gamall á stöðugleika punkti. Er notast við stuðulinn 16,843 (17,106 – 16,626 = 0,48 x 200/365 = 0,263. 17,106 – 0,263 = 16,843). Við bæturnar verður að styðjast við 3. mgr. 7. gr. skaðabótalag. Bætur vegna varanlegrar örorku nemi því: kr. 1.906.000,- (1.200.000,- x 5.213/3.282) x 10% x 16,843 = 3.210.276,-. Stefndi hafnaði kröfu stefnanda og var í bréfi hans til lögmanns stefnanda, dagsettu 25. september 2006, því lýst að málið hefði fyrnst hinn 1. janúar 2006 með hliðsjón af dómi Hæstaréttar nr. 58/2006. Stefnandi byggir á 1. mgr. 88. gr., sbr. 1. mgr. 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en bifreið hans hafi verið tryggð lögboðinni slysatryggingu farþega og ökumanns hjá stefnda. Vaxtakröfu sína kveðst hann byggja á 16. gr. skaðabótalaga og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vaxta sé krafist frá 3. nóvember 2002, en dráttarvaxta frá 20. október 2006 samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, þegar mánuður var liðinn frá því að lögmaður stefnanda krafði stefnda bréflega um greiðslu skaðabóta, en þá hafi öll gögn legið fyrir sem stefndi þurfti til að meta tjónsatvik og fárhæð bóta. Stefndi byggir í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda hafi fyrnst. Vísað er til þess að slysið varð 22. maí 2001. Þá hafi verið í gildi umferðarlög nr. 50/1987, en í ákvæði 99. gr. laganna komi fram hvenær krafa samkvæmt 13. kafla laganna fyrnist. Samkvæmt ákvæðinu fyrnist bótakröfur á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Bent er á að stefnandi hafi mátt vita um kröfu sína á slysdegi og átt þess kost að leita fullnustu hennar þegar heilsufar hans var orðið stöðugt. Í því sambandi er vísað til þess að stefndi hefði m.a. lagt fyrir matsmenn að meta hvenær tímabært hefði verið að meta afleiðingar slyssins, en matsmenn hefðu látið því ósvarað. Áréttað er að heilsufar stefnanda hafi orðið stöðugt mánuði eftir slysið að mati matsmanna, eða 22. júní 2001. Þá hefði verið tímabært að meta líkamstjón stefnanda af völdum slyssins. Upphafstími fyrningarfrestsins hefði því verið 1. janúar 2002 samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og honum lokið 1. janúar 2006. Á þeim tíma hafi stefnandi ekki krafið stefnda um bætur. Í öðru lagi byggir stefndi á því að stefndi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni við slysið 22. maí 2001. Skortur sé á læknisvottorðum í þá veru. Eingöngu sé til vottorð um komu stefnanda einu sinni á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja eftir slysið og síðan vottorð Sigurjóns Sigurjónssonar vegna komu stefnanda til hans fjórum árum eftir slysið. Þá er byggt á því að stefnandi hafi ekki takmarkað tjón sitt með því að leita sér læknisaðstoðar og stunda eðlilega endurhæfingu. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að aðdragandi þessa máls hafi verið sá að hann hafi verið að aka niður Hafnagötu í Keflavík í góðu veðri er skyndilega hafi bifreið stöðvast stuttan spöl fyrir framan hann. Kvaðst hann hafa tekið seint eftir því, ökumaðurinn hefði stoppað bifreið sína til að hleypa öðrum út úr stæði. Hafi hann lent aftan á honum. Hann hefði lítið náð að bremsa og lent aftan á bifreiðinni á u.þ.b. 50 til 60 km hraða. Stefnandi kvaðst ekki hafi verið í öryggisbelti en reynt að halda sér, hanga á stýrinu. Hann hafi skollið með fótum fram á mælaborðið, með hné upp í mælaborð. Hann kvaðst ekki muna að hafa skollið á stýrið. Hafi hann náð að halda sér einhvern veginn en fengið slink á sig. Kvaðst hann hafa staulast út úr bílnum eftir þetta. Hann kvaðst ekki muna hvernig hann fór niður á heilsugæslu, en þangað hefði hann farið [skömmu eftir áreksturinn]. Hann tók fram að þáverandi kærasta hans hefð verið með honum í bifreiðinni. Hún hefði verið í belti. Þau hefðu farið samdægurs, stuttu eftir slysið [á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja]. Bifreiðin hefð verið óökufær, verið dregin í burtu og farið á haugana. Þau hefðu farið á bráðamóttöku eða slysamóttöku. Þar hafi læknir verið sem hefði skoðað þau bæði. Ekki hafi verið um mikla skoðun að ræða. Hafi læknirinn þreifað eitthvað á honum og togað í hann og spurt hann hvar hann fyndi til. Hafi læknirinn sagt honum að þarna væri um að ræða hnykk á háls og tognun í öxl eða öxlum og einhver áverki á hnjánum, bólgur á hnjánum. Stefnandi kvaðst ekki muna eftir að hafa fengið lyfseðil eða nokkuð annað. Læknirinn hefði ekkert frekar gert fyrir hann. Hann hefði sagt honum að þetta myndi bara lagast, ganga til baka. Stefnandi sagði að framvindan hjá honum hefði verið að hann hefði ekki lagast. Hann hefði farið að vinna þetta sumar, verið í fríi frá námi, sumarfríi. Hafi þetta farið að íþyngja honum meira og meira. Hafi hann stirðnað upp og verið mjög stífur fyrstu daga og vikur. Kvaðst hann virkilega hafa farið að finna fyrir þessu þegar hann hóf nám aftur, þar sem mikil líkamsþjálfun á sér stað og mikið sé unnið með líkamann í náminu, sem hann var í. Kvaðst hann hafa orðið að hlífa sér mikið. Þetta hefði ekki lagast. Stefnandi kvaðst hafa farið í nudd hjá kínverskum nuddara á Skólavörðustíg, sem þáverandi leikfimikennari hans hefði bent honum á að fara til. Þá hefði hann farið til hnykkjara sem líka hefði verið með nálarstungur. Hafi hann nokkrum sinnum farið til svona gauka. Hafi hann síðan reynt að hlífa sér í skólanum þegar það var unnt. Stefnandi kvaðst ekki vita nákvæmlega hvenær honum hefði verið ljóst að þetta myndi ekki lagast eins og læknirinn hafði sagt honum. Í náminu hefði verið álag, en hvort sem hann hefði verið að æfa eða ekki, þá hefði hann aldrei verið góður. Hafi það lokist upp fyrir honum, þegar náminu var að ljúka, að þetta myndi ekki lagast af sjálfu sér. Aðeins meira en ári eftir útskrift hefði hann leitað til Sigurjóns Sigurðarsonar læknis. Stefnandi sagði að mjóbaksverkurinn væri m.a. vandamál í dag. Vöðvar í baksvæðinu niður í axlir og sem leitar upp í háls og einhverjar festingar við hnakka orsaki mikinn hausverk. Þetta væru verkir sem færu einnig niður í herðablöð og undir herðablöð, fram í axlir. Mesti daglegi verkurinn væri í kringum axlarsvæðið. Mjóbaksverkurinn væri viðráðanlegri. Kæmi hann í meiri skorpum. Stefnandi kvaðst ekki hafa leitað til læknis fyrr en hann fór til Sigurjóns vegna þess að hann hefði verið að bíða eftir að þetta lagaðist, eins og honum hefði verið sagt. Hafi hann reynt að hlífa sér eins og hann gat og leitað óhefðbundinna lækninga að tilmælum leikfimikennara síns. Stefnandi kvaðst hafa farið til sjós sem háseti sumarið 2005. Sem háseti hefði hann gert ýmislegt. Á neðra dekki hafi þetta verið hálfgerð frystihúsavinna, en um frystitogara hefði verið að ræða. Hásetinn taki þar á móti aflanum sem kemur niður í lest og þar væri hann unnin. Þar væri staðið við snyrtiborð og fiskurinn hausaður, flagaður og snyrtur. Gangi þetta þannig eftir dekkinu fram að pökkunarlínu, þar sem honum væri pakkað í neytendapakkningar og settur í frystitæki og þaðan ofan í lest. Vinnan á efra dekkinu væri þannig að baslað væri við að hífa inn trollið og koma aflanum niður í þar til gerðar lestar. Stefnandi kvaðst einungis hafa farið einn túr sumarið 2005, en aftur núna síðast sumar annan túr. Hafi honum verið boðin staða um borð sem hann hefði ekki getað þegið. Stefnandi kvaðst m.a. hafa reynt að vinna í malbikun eitt sumar eftir slysið. Hafi hann orðið frá að hverfa eftir einn og hálfan mánuð, mikið hefði verið bograð og unnið með skóflu og það hefði hann ekki getað. Þá hafi hann unnið við verslunarstörf í fríhöfninni í Leifsstöð. Hann hafi unnið á hjúkrunarheimili fyrir aldraða og svo ýmis leiklistarverkefni. Stefnandi sagði að tognun, sem hann varð fyrir áður en slysið varð, hafi orðið við vinnu hans sem flutningamaður við að bera sófa upp stiga. Hafi hann fengið slink á bakið. Hann hefði verið frá vinnu í líklega þrjá daga og síðan hefði þetta lagast. Jörundur Gauksson héraðsdómslögmaður og Sigurður Ásgeir Kristinsson læknir komu fyrir réttinn og gáfu skýrslu til skýringar og staðfestingar á matsgerð, er liggur fyrir í málinu, og um atriði sem tengjast henni. Ályktunarorð: Með bréfi 27. janúar 2006 til Jörundar Gaukssonar og Sigurðar Ásgeirs Kristinssonar óskuðu aðilar eftir mati þeirra á heilsutjóni stefnanda af völdum slyssins er hann varð fyrir 22. maí 2001. Stefndi stóð að matinu með fyrirvara um fyrningu á bótakröfu. Matsgerðinni lauk og er hún dagsett 25. júní 2006. Ákvæði 99. gr. XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987 um fébætur og vátryggingu, fjalla um fyrningu bótakrafna. Þar segir að allar bótakröfur samkvæmt þessum kafla, bæði á hendur þeim, sem ábyrgð beri, og vátryggingafélagi, svo og endurkröfur vátryggingafélags, fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Og síðan segir að kröfur þessar fyrnist þó í síðasta lagi á tíu árum frá tjónsatburði. Samkvæmt matsgerðinni var heilsufar stefnanda orðið stöðugt einum mánuði eftir slysið, eða 22. júní 2001. Stefnanda var að sjálfsögðu ókunnugt um það á þeim tíma. Hann lauk námi í Leiklistarskóla Íslands í júní 2003 og bar fyrir rétti að á þeim tímamótum hefði honum fyrst komið í hug að veikindi hans vegna slyssins myndu ekki hverfa af sjálfu sér. Upplýst er að stefnandi leitaði til Sigurjóns Sigurðssonar læknis vegna vanlíðanar sinnar og í læknisvottorði Sigurjóns, sem dagsett er 20. október 2005, lýsir læknirinn því yfir að nú væri svo langur tími liðinn frá því að áverki þessi átti sér stað að vart væri að vænta frekari bata. Frekari meðferðarmöguleikar væru ekki fyrir hendi utan þeirra sem stefnandi gæti sjálfur staðið að með reglulegri hreyfingu. Tímabært væri því að meta afleiðingar slyssins. Eftir matsgerðina 25. júní 2006 átti stefnandi þess fyrst kost að leita fullnustu á bótakröfu sinni vegna slyssins. Og með bréfi til stefnda, dagsettu 20. september 2006, krafðist stefnandi bóta úr hendi stefnanda á grundvelli matsgerðarinnar. Verður ekki talið að krafan hafi verið fyrnd á þeim tíma. Eins og áður sagði stóð stefndi að matinu með stefnanda með fyrirvara um fyrningu á bótakröfu. Þar sem stefndi reyndi ekki að fá matinu hnekkt, með mati dómkvaddra matsmanna, verður að álykta, að stefnandi hafi með matsgerðinni 25. júní 2006 sannað líkamstjón sitt vegna slyssins 22. maí 2001 með fullnægjandi hætti. Málsástæða stefnda um hugsanlegan ótilgreindan bata stefnanda, hefði hann stundað „eðlilega“ endurhæfingu og farið fyrr til læknis, er óskýr og vanreifuð, einkum í ljósi þess að hann byggir kröfu sína um fyrningu á því að upphafstími hennar hefði verið 1. janúar 2002. Tölulegur ágreiningur er ekki um bótakröfu stefnanda og verður stefndi því, samkvæmt framangreindu, dæmdur til að greiða stefnanda umkrafða fjárhæð með vöxtum og málskostnaði, allt eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Davíð Guðbrandssyni, 3.972.696 krónur auk 4,5% ársvaxta frá 3. nóvember 2002 til 20. október 2005, en með dráttarvöxtum af allri fjárhæðinni, samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði 1.022.424 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns stefnanda, 1.018.524 krónur.
Mál nr. 450/2003
Skjalafals Vegabréf
Í samræmi við játningu L, 28 ára kínversks ríkisborgara, var hann sakfelldur fyrir skjalafals samkvæmt 1. mgr. 155. almennra hegningarlaga með því að hafa við vegabréfaskoðun framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar. Við úrlausn málsins var litið til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Þegar eðli brotsins var virt, hversu alvarlegt það var og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga voru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna, sem þótti hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 24. nóvember 2003 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar, sem lög leyfa, og refsingin verði skilorðsbundin. Við meðferð málsins í héraði játaði ákærði sakargiftir og var málið rekið þar og dæmt samkvæmt 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákærði er 28 ára kínverskur ríkisborgari. Í málinu er honum gefið að sök skjalafals með því að hafa við vegabréfaskoðun á Keflavíkurflugvelli 8. nóvember 2003 framvísað fölsuðu vegabréfi og þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, eins og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákæra var gefin út 19. nóvember síðastliðinn og málið þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjaness sama dag. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur til að sæta fangelsi í 30 daga, en fullnustu refsingar var frestað í eitt ár héldi hann almennt skilorð 57. gr. laganna með áorðnum breytingum. Ekki er ágreiningur um að háttsemi hans varði við fyrrnefnt refsiákvæði. Ákærði var á leið frá Stokkhólmi til Minneapolis í Bandaríkjunum er hann var handtekinn á Keflavíkurflugvelli í framhaldi þess að hann framvísaði þar við vegabréfaskoðun fölsuðu vegabréfi. Við ákvörðun refsingar ákærða og þess hvort sú refsing skuli vera bundin skilorði eða ekki verður að líta til þess að vegabréf eru opinber skilríki, sem miklu skiptir að treysta megi í samskiptum manna og þjóða. Samkvæmt 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga skal það metið refsingu til þyngingar ef falsað skjal er notað sem opinbert skjal. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum nr. 136/1998 um vegabréf kemur fram að á vegum alþjóðalögreglunnar Interpol hafi ítrekað verið vakin athygli á nauðsyn þess að auka öryggi í útgáfu vegabréfa, bæði varðandi ýmsa öryggisþætti í prentum vegabréfa og útgáfu þeirra. Þótt ekki sé dregið í efa að ákærði hafi viljað leita sér betra lífs og keypt vegabréfið af einhverjum, sem gerðu sér aðstöðu hans að féþúfu, verður ekki fram hjá því horft að hann notaði hið falsaða skjal í þeim tilgangi að komast ólöglega inn í annað land. Ákærði er hins vegar ungur að árum og ekkert liggur fyrir um að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þegar til alls framanritaðs er litið er refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Af hálfu ákærða hefur því verið haldið fram að við ákvörðun refsingar vegna skjalafalsbrots hafi dómstólar að jafnaði skilorðsbundið refsinguna, þegar um fyrsta brot er að tefla og ekki hefur hlotist tjón af háttseminni. Brot ákærða verður ekki lagt að jöfnu við slík brot, enda eru skjalafalsbrot af margvíslegum toga og við ákvörðun refsingar er í hverju tilviki litið til margra atriða. Þegar eðli brotsins er virt, hversu alvarlegt það er og litið til almennra varnaðaráhrifa refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsingu hans. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Li Qiang, sæti fangelsi í 30 daga. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 20. nóvember 2003. I. Málið höfðaði Lögreglustjórinn á Keflavíkurflugvelli með ákæru útgefinni 19. nóvember 2003 á hendur ákærða, Li Qiang, kínverskum ríkis­borgara, fæddum 10. mars 1975, búsettum í Lianjiangxian í Kína, fyrir skjalafals, með því að hafa eftir komu til Íslands með flugi frá Stokkhólmi 8. nóvember síðastliðinn, við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli, framvísað fölsuðu japönsku vega­­bréfi, útgefnu á nafnið Kenichi Yasuhara, þar sem skipt hafði verið um upplýsingasíðu og í stað ljós­myndar af upphaflegum eiganda þess verið sett mynd af ákærða, og hann þannig komið til landsins án gildra ferðaskilríkja og án vegabréfsáritunar, en málsatvikum er nánar lýst í ákæru. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir brot á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara fyrir brot á 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. a-lið 1. mgr. 57. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga. Með afdráttarlausri játningu ákærða fyrir dómi, sem samrýmist framburði hans hjá lögreglu og öðrum gögnum málsins, er framangreind háttsemi hans sönnuð. Óumdeilt er að ákærði hafi vitað að vegabréfið væri falsað og að hann hafi framvísað því í blekkingarskyni vegna landamæraeftirlits á Keflavíkurflugvelli til að komast út af Schengen-svæðinu og til Bandaríkjanna. Að þessu virtu þykir háttsemi hans varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga, en þeirri heimfærslu ákæruvaldsins til refsi­ákvæða er ekki mótmælt af hálfu ákærða. II. Ákærði er 28 ára gamall. Rannsóknargögn málsins bera með sér að hann hafi farið frá Kína til Burma fyrir um það bil fjórum árum síðan og keypt þar falsað vegabréf til þess að hann kæmist til Evrópu. Skilríkin hafi hann keypt af „snákhöfði“ fyrir 28.000 bandaríkjadali, en svo munu þeir kínverjar vera kallaðir, sem starfi utan Kína og hafa atvinnu af því að útvega samlöndum sínum fölsuð vegabréf og koma þeim fyrir til búsetu í nýju landi, gjarnan gegn greiðslu í formi stórs hluta af launum viðkomandi. Eftir að hafa þvælst um Evrópu í nokkur ár og meðal annars unnið á veitingastöðum í London og París hafi ákærði ákveðið að flytja til Bandaríkjanna. Hann hafi því haft sam­band við „snákhöfuð“ í París, hann verið undirbúinn fyrir væntanlegan flutning og meðal annars verið kennd enska í því sambandi. Því næst hafi hann ferðast til Madrid í lok október, keypt þar hið falsaða vegabréf, sem hér um ræðir, af „snákhöfði“ þar í borg og skuldbundið sig til að greiða fyrir veitta þjónustu og flutning til Bandaríkjanna 36.000 dali, sem ráðgert hefði verið að hann myndi endurgreiða með tekjum af atvinnu þar. Frá Madrid hafi hann svo ferðast með ókunnri kínverskri stúlku til Stokkhólms og þaðan til Íslands, þar sem ferð þeirra var stöðvuð við landamæraeftirlit á Keflavíkurflugvelli. Er nú í ljós komið að umrædd stúlka heitir Li Xiao Hua og sætir hún ákæru fyrir sams konar brot og ákærði (mál réttarins nr. S-2168/2003), en stúlkan framvísaði einnig fölsuðu vega­bréfi við komu sína hingað. Við leit á Keflavíkurflugvelli fundust rúm­lega 2.100 banda­ríkjadalir í fórum ákærða, auk andvirðis ríf­lega 130.000 króna í öðrum gjald­eyri og tæplega 1.300 dalir í fórum stúlkunnar. III. Framangreind lýsing á ferðatilhögun ákærða og öll atvik að broti hans bera þess glögg merki að hann sé fórnarlamb mansals, en á undanförnum árum hefur færst í vöxt að einstaklingar og alþjóð­legir glæpahringar hafi gert örbirgð íbúa fátækra þjóða að féþúfu sinni. Er einkennandi fyrir fólk í hans stöðu að vera sent fjárlítið til ókunnugra landa, yfirleitt fleiri en eins, þar sem það er kynnt fyrir ónafn­greindum tengi­liðum, sem útvega því fölsuð vegabréf og flugfarseðla gegn himin hárri greiðslu, sem við­komandi skuldbinda sig til að endurgreiða eftir að komið er á áfangastað. Eru Banda­ríkin „vinsæl“ í þessu sambandi, en svo virðist sem auðvelt sé að telja fólki, sem býr við mikla efnahagslega fátækt í heimalandi sínu, trú um að í landi eins og Bandaríkjunum bíði þeirra gull og grænir skógar, með nægri atvinnu og góðum launum. Hitt gleymist í kynningar­­ferlinu að réttarstaða þessa fólks í viðkomandi landi er bágborin, enda um ólög­lega innflytjendur að ræða. Þar njóta viðkomandi ekki sjálf­sagðra félagslegra réttinda, eru oft ekki mælandi á tungumál viðkomandi lands og eru algjör­lega háðir þeim aðila, sem tekur á móti þeim á áfangastað, um húsaskjól og atvinnu. Sú atvinna verður eðli máls samkvæmt ekki opinber og felst oftar en ekki í vinnu í svokölluðum „sweat-shops“, á veitingastöðum og/eða við vændi, þar sem fólki er haldið nauðugu að störfum og þarf að vinna langan vinnudag, í þeirri von að geta endurgreitt tugþúsunda dala skuld við „vel­gerðar­menn“ sína. Slíkt kallast vinnuþrælkun. Í tilviki ákærða, sem er ungur og á alla framtíðina fyrir sér, stóð hugur hans til þess að komast til Bandaríkjanna, í von um mun betri lífskjör en í heimalandi sínu. Er ekki annað fram komið í málinu en að þessi þrá hans hafi ýtt honum út á þá braut að útvega sér hin fölsuðu skilríki, í þeim tilgangi að nota þau til þess að blekkja meðal annars landa­mæra­verði, en sú varð raunin á er ákærði framvísaði vegabréfinu við vega­bréfa­­skoðun vegna landamæraeftirlits á Kefla­víkur­­flug­­velli. Þótt ekki megi gera lítið úr alvarleika háttsemi ákærða, sem að lögum getur varðað fangelsi allt að 8 árum, er óhjákvæmilegt að líta til þess sem áður segir um tilgang ákærða með brotinu, sem var ekki sá að baka öðrum tjón, heldur sá einn að freista þess að bæta lífskjör sín í framandi landi. „Glæpur“ hans felst í því að vera ungur og auð­­trúa. Þykir því við ákvörðun refsingar mega líta til þeirra refsilækkunarsjónarmiða, sem tilgreind eru í 3. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga. Með framangreind atriði í huga og að teknu tilliti til aldurs ákærða, hrein­skilnis­legrar játningar hans fyrir dómi og þess að ekkert liggur fyrir um það í málinu að hann hafi áður gerst sekur um refsiverða háttsemi, þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að tildæmd refsing fyrir brot ákærða skuli vera óskilorðsbundin, bæði vegna almennra og sérstakra varnaðaráhrifa, en senda verði þau skilaboð til þeirra aðila, sem standa að ólöglegum flutningi fólks milli landa, að Ísland sé ekki ákjósanlegur kostur í slíkri brotastarfsemi. Er í því sambandi vísað til sænskrar dómaframkvæmdar. Þótt vissulega megi færa gild rök fyrir því að skilorðs­bundin fangelsis­refsing fyrir brot af þessu tagi, framið af erlendum ríkisborgara, sem fyrir liggur að verður vísað úr landi að lokinni dómsmeðferð, þjóni eðlis máls samkvæmt litlum eða engum varnaðartilgangi, verður hér að gæta sömu sjónarmiða og gagnvart íslenskum ríkis­borgurum, sem fundnir eru sekir um sams konar eða keimlík brot. Er löng hefð fyrir því að refsing fyrir fyrsta brot gegn skjalafalsákvæði almennra hegningar­laga, þar sem ekkert fjártjón verður af háttseminni og viðkomandi hefur ekki sakaferil, er að öðru jöfnu ákvörðuð skilorðsbundin. Þótt stemma verði stigu við ólöglegum flutningi fólks af ólíku þjóðerni inn á íslenskt yfir­ráða­svæði, hvort heldur sem er til dvalar hér á landi eða vegna millilendingar á leið til annarra áfangastaða, er ekki unnt að gera ákærða að blóraböggli fyrir mun alvarlegri glæpi þeirra sem stóðu að ferð hans. Ákærði var fórnarlamb þeirra og verður honum ekki fórnað öðru sinni, öðrum til viðvörunar. Til þess hefur hann ekki unnið með framan­greindri háttsemi sinni. Er því fallist á það sjónarmið verjanda að skilorðs­binda refsingu ákærða, svo sem nánar greinir í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, annan en þóknun Steingríms Þorbjarnarsonar dóm­túlks, sem dómari kvaddi til aðstoðar við meðferð málsins. Þykir hún hæfilega ákveðin 8.000 krónur og greiðist úr ríkissjóði, sbr. 4. mgr. 13. gr. laganna. Þóknun Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns er hæfilega ákveðin 40.000 krónur og greiðist sem fyrr segir af ákærða. Eyjólfur Kristjánsson löglærður fulltrúi Lög­reglu­stjórans á Keflavíkurflugvelli sótti málið af hálfu ákæruvalds. Jónas Jóhannsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Li Qiang, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnu einu ári frá dómsuppsögu haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 40.000 króna þóknun skipaðs verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, sem og annan sakarkostnað; þó ekki 8.000 króna þóknun til dómtúlks.
Mál nr. 288/2004
Kærumál Nauðungarsala Haldsréttur Úthlutun söluverðs
S ehf. taldi sig eiga haldsrétt í flugvél fyrir kröfu vegna viðgerðar samkvæmt tilteknum verktakasamningi. Hafði sá sem framkvæmdi viðgerðina framselt félaginu kröfuna en félagið hélt því fram að flugvélin hefði verið í vörslum viðgerðarmanns þegar uppboðið fór fram. Talið var að félaginu hefði ekki tekist sönnun um að fyrrgreindur samningur hefði komist á og því ekki sannað að það nyti þess réttar sem það bar fyrir sig. Voru skilyrði haldsréttar því ekki talinn fyrir hendi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. júlí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júní 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að söluverði flugvélarinnar TF-TOX, sem seld var nauðungarsölu 27. ágúst 2003, yrði að frádregnum kostnaði úthlutað til greiðslu á kröfu hans að fjárhæð 664.807 krónum á undan kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið og söluverði flugvélarinnar að frádregnum kostnaði við söluna ráðstafað til greiðslu á kröfu hans „auk innlánsvaxta“ frá 9. júní 2004 til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Flugvélin TF-TOX, áður TF-FFC, var seld nauðungarsölu á uppboði 27. ágúst 2003. Eigandi hennar og gerðarþoli við uppboðið var Flugskólinn Flugsýn ehf. Söluverðið var 700.000 krónur og varð varnaraðili hæstbjóðandi. Lýsti hann kröfu í söluverðið, sem tryggð var með 1. veðrétti í flugvélinni að fjárhæð 1.666.680 krónur. Ragnar Jón Magnússon flugvirki lýsti einnig kröfu 26. ágúst 2003 samkvæmt reikningi dagsettum degi áður að fjárhæð 599.850 krónur, en að viðbættum kostnaði við innheimtu og kröfulýsingu nam krafan í söluverðið 664.807 krónum. Í kröfulýsingu Ragnars Jóns var tekið fram að lýst væri haldsréttarkröfu, sem nyti forgangs til úthlutunar af söluverðinu. Væri hún vegna viðgerðar á flugvélinni. Meðal málsskjala er framsal Ragnars Jóns á kröfunni til sóknaraðila, dagsett 27. ágúst 2003. Segir þar meðal annars að uppgjör hafi farið fram, en fyrir dómi kom fram hjá Ragnari Jóni að engin greiðsla hafi komið fyrir kröfuna. Í upphaflegu frumvarpi sýslumannsins í Reykjavík 6. janúar 2004 til úthlutunar á söluverðinu var gert ráð fyrir að það skiptist þannig að fyrst greiddust sölulaun í ríkissjóð og kostnaður, 7.000 krónur. Síðan yrði sóknaraðila greidd krafa sín að fullu með 664.807 krónum, en eftirstöðvum söluverðsins, 28.193 krónum, yrði úthlutað til varnaraðila upp í kröfu hans. Varnaraðili mótmælti frumvarpinu og krafðist þess að honum yrði úthlutað söluverðinu upp í kröfu sína að frádregnum 7.000 krónum vegna sölulauna og kostnaðar. Sýslumaður féllst á mótmælin og samkvæmt nýju frumvarpi 15. mars 2004 skyldi varnaraðila úthlutað 693.000 krónum upp í veðkröfu sína, en ekkert greiðast af kröfu sóknaraðila. Sóknaraðili undi ekki þessari ákvörðun sýslumanns og bar kröfu sína undir héraðsdóm, þar sem henni var hafnað. II. Ragnar Jón Magnússon gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafa stofnað Flugskólann Flugsýn ehf. á árinu 2000 og þá verið einkaeigandi félagsins. Eftir það hafi hann selt það Flugporti ehf., en síðarnefnda félagið hafi hann átt sjálfur. Í greinargerð til Hæstaréttar kemur fram að hann hafi aðeins átt félagið að hluta. Flugskólinn Flugsýn ehf. hafi loks verið seldur Sigurði Kristjáni Hjaltested. Samkvæmt framlögðum kaupsamningi 1. október 2002 var verðið í þeim viðskiptum ein króna. Meðal málsskjala eru vottorð Hagstofu Íslands, en samkvæmt þeim hefur Ragnar Jón verið stjórnarformaður Flugskólans Flugsýnar ehf. frá 8. mars 2001. Með honum í stjórn voru upphaflega Einar Örn Einarsson og Jón Grétar Sigurðsson, en frá 1. október 2002 Sigurður Kristján Hjaltested og annar maður. Samkvæmt enn einu vottorði úr hlutafélagaskrá er Sigurður framkvæmdastjóri og eini stjórnarmaðurinn í sóknaraðila. Starfstöð flugskólans var þegar uppboð fór fram að Fluggörðum 31d í Reykjavík. Fram er kom í málinu að það húsnæði var eign Jórvíkur ehf. til 2002, en eftir það eign sóknaraðila. Er því haldið fram að sá síðastnefndi hafi leigt Ragnari Jóni svonefndan verkstæðishluta á neðri hæð húseignarinnar en Flugskólanum Flugsýn ehf. hinn hlutann. Leigusamningar hafa ekki verið lagðir fram í málinu. Í framburði sínum kvaðst Ragnar Jón hafa unnið að viðgerð flugvélarinnar frá hausti 2002. Hafi hann unnið verkið á löngum tíma, en það „var bara kroppað í þetta eftir hentugleikum.“ Telur hann sig hafa unnið sem verktaki fyrir Flugskólann Flugsýn ehf. samkvæmt samningi 15. maí 2002, sem gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði. Hafi hann samkvæmt samningnum notið haldsréttar í flugvélinni fyrir kröfu sinni, og hafi flugvélin verið í hans vörslum þegar uppboðið fór fram. Byggir sóknaraðili á því að eftir framsal Ragnars Jóns á kröfunni njóti hann sömu réttarstöðu við úthlutun söluverðs flugvélarinnar og Ragnar Jón hafi áður haft. Varnaraðili vefengir að Ragnar Jón hafi unnið við flugvélina sem verktaki. Hann hafi á þessum tíma bæði verið stjórnarformaður félagsins, sem átti hana, og tæknistjóri og þar með starfsmaður þess. Samkvæmt 12. gr. reglugerðar nr. 692/1999 um flugskóla sjái tæknistjóri um og beri ábyrgð á skoðunum og viðhaldi loftfara flugskóla. Hafi Ragnar Jón því augljóslega unnið við flugvélina sem slíkur. Samningurinn 15. maí 2002 skipti engu máli og hafi hann yfirbragð þess að hafa verið útbúinn eftir á til að freista þess að komast fram fyrir veðhafa í réttindaröð við úthlutun söluverðs. Þá hafi vinna Ragnars Jóns ekki aukið verðgildi flugvélarinnar og hafi hún enn verið óflughæf og ástand hennar frekar lélegt þegar varnaraðili eignaðist hana á uppboði 27. ágúst 2003. Þá mótmælir varnaraðila því að húskynnum að Fluggörðum 31d hafi verið skipt með þeim hætti að Ragnar Jón hafi einn allra starfsmanna gerðarþolans haft aðgang að verkstæðisrýminu þar. Sé ósannað að hann hafi haft þær vörslur flugvélarinnar að með því hafi verið girt fyrir umráð gerðarþolans á henni þegar uppboð fór fram. Til vara heldur varnaraðili fram að hvað sem öðru líði beri að lækka kröfu sóknaraðila verulega. Málavöxtum og málsástæðum aðilanna er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. III. Svo sem áður var getið var Ragnar Jón Magnússon flugvirki stjórnarformaður Flugskólans Flugsýnar ehf. og gegndi auk þess mikilvægu ábyrgðar- og trúnaðarstarfi fyrir félagið sem tæknistjóri í samræmi við 12. gr. reglugerðar nr. 692/1999. Krafa sóknaraðila er á því reist að Ragnar Jón hafi ekki unnið að viðgerð áðurnefndrar flugvélar sem tæknistjóri, heldur sem sjálfstæður verktaki. Er um það vísað til samningsins 15. maí 2002. Við mat á sönnunargildi samningsins er fyrst til þess að líta að í málatilbúnaði sóknaraðila felst í raun að Ragnar Jón hafi samið við sjálfan sig sem stjórnarformann og tæknistjóra Flugskólans Flugsýnar ehf. um að koma eftir það að viðgerð flugvélarinnar sem verktaki. Er þó hvorki haldið sérstaklega fram að hann hafi eftir þetta gert annað eða meira en það, sem hann gerði áður sem tæknistjóri, né að hann hafi látið af starfi sem tæknistjóri fyrr en einhvern tíma á árinu 2003. Tveir menn, sem sátu á þessum tíma í stjórn félagsins ásamt Ragnari Jóni stjórnarformanni, rituðu fyrir þess hönd undir samninginn við formann stjórnarinnar. Hafa þeir ekki gefið skýrslu fyrir dómi til að gera grein fyrir því hvenær samningurinn var gerður eða þeirri sérstöku skipan, sem með honum skyldi komið á. Samningurinn ber ekki undirskrift votta. Þá felur það enn í sér líkindi gegn því að sönnun hafi tekist um að samningur hafi komist á þess efnis, sem sóknaraðili byggir á, að hann hefur ekki lagt fram leigusamning við Ragnar Jón um hluta af húsnæðinu að Fluggörðum 31d, sem þeir kveðast hafa gert. Þá gerði Ragnar Jón engan reka að því að senda gerðarþola reikning og krefjast greiðslu hans í skjóli haldsréttar fyrr en tveimur dögum fyrir nauðungarsöluna þótt að baki eigi að hafa legið vinna frá því allt að ári fyrr. Þegar sú aðstaða er virt, sem að framan er lýst, hefur sóknaraðili ekki sannað að hann njóti þess réttar, sem hann ber fyrir sig. Verður að fallast á með varnaraðila að leggja beri til grundvallar niðurstöðu að Ragnar Jón Magnússon hafi unnið við flugvélina TF-TOX sem starfsmaður Flugskólans Flugsýnar ehf. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest þegar af þeirri ástæðu og reynir þá ekki sérstaklega á aðrar málsástæður varnaraðila til stuðnings þeirri niðurstöðu. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, SKH eignarhaldsfélag ehf., greiði varnaraðila, Tryggingamiðstöðinni hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 207/2015
Frestur Tafir á meðferð máls Niðurfelling máls
Með dómi í héraði var X sýknaður af ákæru fyrir fjárdrátt, en til vara umboðssvik, og var dóminum áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Eftir afhendingu málsgagna til Hæstaréttar fékk ákæruvaldið frest til 24. ágúst 2016 til að skila greinargerð til réttarins. Rétturinn framlengdi frestinn að ósk ákæruvaldsins til 14. september sama ár og aftur þann dag til 21. sama mánaðar. Ekki var óskað eftir frekari framlengingu á frestinum, en greinargerð barst 26. september 2016 og því ekki innan þess frests sem veittur hafði verið. Í kjölfarið krafðist X þess að málið yrði af þessum sökum aðallega fellt niður fyrir Hæstarétti, en því að öðrum kosti vísað frá dómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væru fyrirmæli í lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála um hverju það varðaði að ákæruvaldið léti hjá líða að skila til Hæstaréttar greinargerð í tilviki, þar sem héraðsdómi væri áfrýjað af þess hendi, innan frests sem rétturinn hefði sett í því skyni. Með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr. 644/2007 var talið að leggja mætti þessa stöðu að jöfnu við það að útivist yrði af hendi ákæruvaldsins í þinghaldi í máli. Rakið var að þegar málsgögnin bárust Hæstarétti hefðu verið liðin meira en ellefu ár frá ætluðu broti, nærri átta ár frá upphafi rannsóknar og rúmir sautján mánuðir frá því að ríkissaksóknari gaf út áfrýjunarstefnu til að fá hnekkt héraðsdómi um sýknu X. Að virtu ákvæði 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 um að hraða skuli meðferð máls eftir föngum, sbr. einnig 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, var talið að þessar gífurlegu og óútskýrðu tafir á málinu hefðu gefið enn ríkari ástæðu en endranær til þess að rekstur málsins færi ekki frekar úr skorðum hvað málshraða varðaði. Samkvæmt framansögðu og í ljósi þess að vanræksla ákæruvaldsins um skil á greinargerð hefði ekki verið réttlætt, var fallist á kröfu X um að málið yrði fellt niður fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar MárMatthíasson og Þorgeir Örlygsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. mars 2015. Í greinargerðaf hálfu ákæruvaldsins, sem barst réttinum 26. september 2016, er þess krafistað ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst á þessu stigi aðallega að málið verði fellt niður, en ella aðþví verði vísað frá Hæstarétti.Samkvæmt ákvörðun réttarins var málið munnlega flutt um þessa kröfuákærða.IMeð ákæru sérstaks saksóknara 28. október 2013 var ákærða aðallega gefiðað sök að hafa á nánar tiltekinn hátt gerst 25. apríl 2005 sekur um fjárdrátt ístarfi sínu sem formaður stjórnar [...], sbr. 1. mgr. 247. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en til vara umboðssvik, sbr. 249. gr. sömu laga. Meðhinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 18. febrúar 2015, var ákærði sýknaðuraf sakargiftunum.Eins og að framan greinir var dóminum áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins 4.mars 2015. Með bréfi ríkissaksóknara til Hæstaréttar 13. sama mánaðar vartilkynnt um ósk ákærða um verjanda fyrir réttinum og jafnframt tiltekið hver myndifara með málið af hálfu ákæruvaldsins. Með bréfi sama embættis til réttarins24. febrúar 2016 var svo tilkynnt um breytingu á því hver færi með málið fyrirákæruvaldið. Samkvæmt gögnum málsins bárust ríkissaksóknara 19. ágúst 2015dómsgerðir frá héraðsdómi, en málsgögn í þeim búningi, sem kveðið er á um í 2.mgr. 202. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og reglum nr. 600/2014, bárustHæstarétti 9. ágúst 2016. Með bréfi réttarins síðastgreindan dag var ríkissaksóknara veitturfrestur til 24. ágúst 2016 til að afhenda greinargerð samkvæmt 1. mgr. 203. gr.laga nr. 88/2008. Með bréfi þann dag fór saksóknari við embættiríkissaksóknara, sem samkvæmt áðursögðu hafði í febrúar 2016 verið falið aðsækja málið hér fyrir dómi, fram á að fresturinn yrði framlengdur til 14.september sama ár. Til skýringar á þeirri ósk vísaði saksóknarinn til þess aðhann hafi mætt til vinnu eftir sumarleyfi í vikunni þar á undan og þyrfti hann„að frumlesa málsgögnin“. Varð Hæstiréttur við þessari beiðni 26. ágúst 2016. Álokadegi hins nýja frests óskaði saksóknarinn öðru sinni eftir því að hann yrðiframlengdur, í þetta sinn um eina viku eða til 21. september 2016. Hæsiréttur varðsamdægurs við þeirri beiðni. Greinargerð ákæruvaldsins barst á hinn bóginn semfyrr segir 26. september 2016 og því ekki innan þess frests sem veittur hafðiverið.Ákærði bar upp við Hæstarétt 27. september 2016 áðurgreinda kröfu um aðmálið yrði af þessum sökum aðallega fellt niður hér fyrir dómi, en því að öðrumkosti vísað frá Hæstarétti.IISamkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber sérhverjum þeim, semborinn er sökum um refsiverða háttsemi, réttur til að fá úrlausn um ákæru áhendur sér innan hæfilegs tíma. Í samræmi við þessa meginreglu segir í 1. mgr.171. gr. laga nr. 88/2008 að hraða skuli meðferð máls eftir föngum og gildirþað jafnt í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. 210. gr. laganna. Þá er í 3. mgr.18. gr. sömu laga kveðið á um að ákærendum beri að hraða meðferð mála eftir þvísem kostur er, en sama skylda hvílir á þeim, sem rannsaka sakamál, sbr. 2. mgr.53. gr. þeirra.Eftir 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 höfðar ákærandi sakamál meðútgáfu ákæru. Hann getur allt fram til uppkvaðningar dóms afturkallað ákæru,sbr. 2. mgr. 153. gr. sömu laga, og skal þá fella mál niður, sbr. b. lið 1.mgr. 170. gr. laganna. Áður en lög nr. 88/2008 tóku gildi var ekki kveðið á umþað í lögum hverju það varðaði ef ekki væri sótt þing af hálfu ákæruvaldsinsvið meðferð máls í héraði. Með 160. gr. laga nr. 88/2008 var gerð breyting áþessu, en þar er mælt svo fyrir að sæki ákærandi ekki þing verði ekkert aðhafstí máli frekar á því stigi og skuli dómari ákveða nýtt þinghald sem ákærandaskal tilkynnt um. Sæki ákærandi heldur ekki þing í það sinn beri að fella máliðniður. Samkvæmt 202. gr. laga nr. 88/2008 skalríkissaksóknari þegar áfrýjun héraðsdóms er ráðin afla dómsgerða vegna máls,búa til málsgögn í samráði við verjanda ákærða og afhenda þau síðan Hæstarétti ásamtdómsgerðum. Í 1. mgr. 203. gr. laganna er kveðið á um að þegar málsgögn hafaverið afhent skuli Hæstiréttur veita þeim aðila sem áfrýjað hefur tiltekinnfrest til að skila skriflegri greinargerð og gögnum sem hann kann enn að teljavanta og hann hyggst byggja mál sitt á. Þegar greinargerð og gögn hafa boristskuli gagnaðila veittur frestur til að skila greinargerð og gögnum af sinnihálfu. Ekki er tekið fram hvaða afleiðingar það hafi ef sá aðili, sem áfrýjaðhefur héraðsdómi, lætur hjá líða að skila greinargerð innan tilskilins frests.Í 1. mgr. 157. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála segir á hinn bóginn aðláti áfrýjandi undir höfuð leggjast að afhenda Hæstarétti greinargerð verðiekki frekar af máli. Í almennum athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr.88/2008 var tekið fram að óþarft þætti að mæla fyrir um ýmsar almennar reglurréttarfars í lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt því bæri að forðast aðgagnálykta frá ákvæðum laganna á þann veg að ekki skyldi beita ákvæðum laga nr.91/1991.IIISem fyrr segir eru ekki fyrirmæli í lögum nr. 88/2008 um hverju það varðiað ákæruvaldið láti hjá líða að skila til Hæstaréttar greinargerð í tilviki,þar sem héraðsdómi er áfrýjað af þess hendi, innan frests sem rétturinn hefursett í því skyni samkvæmt 1. mgr. 203. gr. laganna. Með hliðsjón af dómiHæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 644/2007 verður að líta svo á að þessa stöðumegi leggja að jöfnu við það að útivist verði af hendi ákæruvaldsins íþinghaldi í máli. Samkvæmt 160. gr. laga nr. 88/2008 verður útivist af hálfuákæruvaldsins til þess að dómur ákveður nýtt þinghald og tilkynnir það ákæranda,en verði útivist af hans hendi á ný skuli mál fellt niður. Við beitinguþessarar reglu í tilviki, þar sem ákæruvaldið hefur ekki skilað til Hæstaréttargreinargerð innan frests sem er settur í því skyni, verður þó að virtumáðurnefndum dómi að setja það skilyrði að af hálfu ákæruvaldsins hafi ekkiorðið ítrekuð eða óréttlætt vanræksla um skil á greinargerð.Eins og áður greinir var ákærði sýknaður með héraðsdóminum, sem tilendurskoðunar er í málinu. Dóminum var áfrýjað af hálfu ákæruvaldsins. Að bakireglu 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008 um að hraða skuli meðferð sakamálseftir föngum, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, býr það öðru fremur aðsakaður maður megi treysta því að sá tími, sem líður frá því að rannsókn hefstog þar til máli lýkur, dragist ekki óþarflega á langinn af ástæðum sem honum erekki um að kenna. Ætlað brot ákærða á að hafa verið framið 25. apríl 2005. Rannsóknmálsins mun eiga rót sína að rekja til fundar saksóknara efnahagsbrotadeildarríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra ríkisins 29. janúar 2009. Íframhaldi af þeim fundi sendi sá síðarnefndi gögn til efnahagsbrotadeildarinnarog rannsókn málsins hófst í kjölfar þess. Lögregluskýrsla var þó fyrst tekin afákærða 21. janúar 2011. Rannsókn á ætluðu broti hófst því um það bil fjórumárum eftir að það átti að hafa verið framið. Engin skýring er fram komin á þvíhvers vegna ákæra var ekki gefin út fyrr en 28. október 2013, rúmum fjórum árumeftir upphaf rannsóknar. Mál þetta dróst jafnframt úr hömlu hjá ákæruvaldinueftir að héraðsdómur var upp kveðinn 18. febrúar 2015 og dómsgerðir afhentarþví og þar til málsgögnum var skilað til Hæstaréttar 9. ágúst 2016. Ákæruvaldiðhefur ekki veitt haldbærar skýringar á því hvers vegna það tók svo langan tímaað útbúa málsgögn og skila þeim til Hæstaréttar. Þegar málsgögnin loks bárustréttinum voru liðin meira en ellefu ár frá ætluðu broti, nærri átta ár fráupphafi rannsóknar og rúmir sautján mánuðir frá því að ríkissaksóknari gaf útáfrýjunarstefnu til að fá hnekkt héraðsdómi um sýknu ákærða. Þessar gífurleguog óútskýrðu tafir á málinu gáfu enn ríkari ástæðu en endranær til þess aðrekstur málsins færi ekki frekar úr skorðum hvað málshraða varðar.Eftir skil málsgagna fékkákæruvaldið sem fyrr segir frest til 24. ágúst 2016 til að skila greinargerðfyrir Hæstarétti. Rétturinn framlengdi frestinn að ósk ákæruvaldsins til 14.september 2016 og aftur þann dag til 21. sama mánaðar. Ekki var óskað eftir frekariframlengingu á frestinum, en greinargerð barst ekki innan hans. Því fer fjarriað þessi vanræksla ákæruvaldsins um skil á greinargerð hafi verið réttlætt.Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu ákærða um að málið verði fellt niðurfyrir Hæstarétti.Leggja verður allan áfrýjunarkostnað málsins á ríkissjóð, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Málið er fellt niður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gísla Guðna Hall hæstaréttarlögmanns, 620.000krónur. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur 18. febrúar 2015Árið 2015, miðvikudaginn 18. febrúar, er á dómþingi HéraðsdómsReykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Guðjóni St. Marteinssynihéraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-1031/2013: Ákæruvaldið gegn X enmálið var dómtekið 29. f.m. Málið er höfðað meðákæru sérstaks saksónara, dagsettri 28. október 2013, á hendur: ,,X, kt. [...], með lögheimili í [...] aðallega fyrir fjárdrátt með því að hafa 25. apríl 2005, í starfi sínu semstjórnarformaður [...], kt. [...] (nú [...]), dregið sér af fjármunum [...]2.875.000.000 íslenskra króna sem hann ráðstafaði til [...], kt. [...] (nú[...]). Nánar tiltekið lét ákærði 22. apríl 2005 millifæra 46.500.000bandaríkjadali af bankareikningi [...] nr. 002-1006036216 í útibúi Danske Bankí New York í Bandaríkjunum inn á bankareikning [...] nr. 401301 í KaupthingBank Luxembourg S.A., sem ákærði hafði látið stofna 17. apríl 2005, en samkvæmtsérstöku umboði, sem barst síðastnefndum banka 20. apríl 2005, hafði ákærðifullt og ótakmarkað umboð til ráðstafana á fjármunum félagsins á þeimbankareikningi. Hinn 25. apríl 2005 var 45.864.241,84 bandaríkjadölum skiptyfir í 2.875.000.000 íslenskra króna í gjaldeyrisviðskiptum á áðurnefndumreikningi [...] í Kaupthing Bank Luxembourg S.A. Sama dag lét ákærði millifæra2.875.000.000 króna af sama bankareikningi yfir á bankareikning [...] nr.401098 í sama banka en ráðstöfunin var ekki í þágu [...] eða hluti aflögskiptum félagsins. Millifærslan var framkvæmd án vitundar, og þar meðsamþykkis, þáverandi forstjóra, fjármálastjóra og annarra meðlima í stjórn[...] en ákærða. Sama dag var fjárhæðinni skipt yfir í 260.889.292,20 danskarkrónur og 375.000.000 danskra króna millifærðar af sama reikningi [...] yfir ábankareikning þáverandi eiganda [...]. Til vara fyrir umboðssvik með því að hafa með framangreindri háttsemimisnotað þá aðstöðu sem hann fékk í krafti umboðs til ráðstöfunar á fjármunum[...] á bankareikningi félagsins nr. 401301 í Kaupthing Bank Luxembourg S.A. ogvaldið [...] verulegri fjártjónshættu með einhliða ráðstöfun fjármuna félagsinstil [...] án þess að gera nokkrar ráðstafanir til að tryggja hagsmuni [...] enráðstöfunin var ekki þáttur í viðskiptum félagsins.Háttsemi ákærða telst aðallega varða við 1. mgr. 247. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við 249. gr. sömu laga.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu allssakarkostnaðar.Röksemdir sem málsóknin er byggð á, sbr. d-lið 1. mgr. 152. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála.“Verjandi ákærða krefst sýknu og að allur sakarkostnaður, þar með talinmálsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Samkvæmt gögnum málsins má rekja upphaf málsins til 29. janúar 2009 erlögreglan fundaði með skattrannsóknarstjóra vegna rannsóknar á ætluðumskattalagabrotum ákærða. Rannsóknarvinnu í kjölfarið er lýst í gögnum málsinsen teknar voru skýrslur af ákærða og fjölda vitna undir rannsókninni. Ekkiþykir ástæða til að rekja hana frekar hér. Nú verður rakinn framburðurákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst ekki skilja hvers vegna hann sæti ákæruvegna atviks sem hann kannist ekki við og ekkert fjártjón hefði hlotist af.Hann kvaðst engar skýringar hafa fengið á því hvernig hann ætti að hafa gerstbrotlegur við lög. Hann tók fram að hann hefði aldrei gefið fyrirmæli umráðstöfun fjármuna [...] af reikningi félagsins í Kaupthing Bank LuxembourgS.A. (KBL) til handa [...]. Þá kvað hann yfirlit málsins sýna að [...] hefðiekki fengið fjármuni beint frá [...] og ákærði hefði aldrei fengið í henduryfirlit frá bankanum um slíka ráðstöfun fjárins. Ákærði kvað gögn semákæruvaldið leggi til grundvallar ákæru vera innanhússgögn og vinnugögn fráKBL. Þau gögn geti ekki verið bindandi gagnvart [...]. Þá greindi ákærði fráhagsmunum sínum á þessum tíma vegna eignarhalds síns á [...]. Hann kvaðst íapríl 2005 og fram á sumar það ár hafa verið stærsti hluthafi félagsins með um30% hlutafjár. Hann greindi frá markaðsvirði félagsins á þessum tíma og í þvísambandi hagsmunum sínum sem hann hefði teflt í tvísýnu með háttseminni semhonum er gefin að sök samkvæmt ákæru. Hann kvað hagsmuni sína og hagmunifélagsins hafa farið saman og hann skilji ekki hvernig nokkrum detti í hug aðhann hefði viljað stofna fjármunum [...] í hættu eins og ákært sé fyrir og aðláta millifæra peninga út í loftið án skjala, lánasamninga eðaskuldaviðurkenninga. Hann kvaðst hafa aukið hlut sinn í félaginu hinn 21. júní2005 og spurði hvers vegna hann hefði átt að auka hlut sinn í félaginu á samatíma og hann ynni því tjón af ásetningi. Ákærði kvaðst aldrei hafa haft neinahagsmuni af rekstri [...] eða afkomu þess félags og vísaði ákærði í þessusambandi til röksemdakafla ákæru þar sem segir að ekki verði séð að ákærði hafiá þeim tíma eða öðrum haft nokkur formleg tengsl við starfsemi [...]. Ákærðitók fram að samkvæmt ákærunni hafi millifærslan sem um ræðir átt sér stað hinn25. apríl 2005 en þess sé ekki getið í ákærunni að reikningurinn sem um ræðirhafi verið samþykktur til opnunar af KBL hinn 27. sama mánaðar eða tveimurdögum síðar. Ákærði bar að hafi millifærslan af reikningi [...] til [...] hinn25. apríl 2005 átt sér stað væri það á ábyrgð bankans. Starfsmönnum bankanshafi verið óheimilt að millifæra fjármuni af reikningi sem ekki hafi veriðsamþykktur til opnunar af bankanum. Hann kvaðst þannig ekki koma þessum hlutumsaman og ekki skilja hvernig millifærslan á að hafa getað gerst. Hann kvað hafaverið lagðan fyrir sig fjölda skjala frá árinu 2005 undir rannsókn málsins semhann á að hafa undirritað. Ákærði kvaðst hafa marglýst því við rannsókn málsinsað hann myndi ekki nú hvort hann undirritaði þessi 10 ára gömlu skjöl, auk þesssem hann telji skjölin ekki tengjast sakarefninu. Ákærði kvað svo virðast semákæruvaldið geri sér grein fyrir þessu þar sem í greinargerð til Hæstaréttarvegna kæru um frávísun málsins segi: „Af lágmarksathugun á gögnum málins má sjáað nákvæmar upplýsingar um atvik kringum millifærsluna, t.d um hvernig oghverjum ákærði gaf fyrirmæli um að framkvæma hana, komu ekki fram með óyggjandihætti við rannsókn málsins.“ Ákærði kvað þetta rétt. Ekkert undir rannsóknmálsins hafi leitt í ljós fyrirmæli um þessi atriði frá sér. Ákærði kvaðfjármuni [...] hafa verið flutta af reikningi í KBL til ávöxtunar. Það hefðiverið gert með vitneskju allra helstu stjórnanda [...] og [...], þar á meðal A,B, C, D og E. Hugmyndir um að ákærði hefði talið sig geta látið fjármunifélagsins hverfa sé út í hött. Notkun fjárins sem um ræðir hafi verið rekjanlegog hún ekki getað horfið. Þá kvað ákærði KBL fyrir löngu síðan hafa staðfest aðfjármunirnir hefðu verið félaginu til reiðu allan tímann. Vísaði ákærði í þessusambandi til staðfestingar KBL til endurskoðanda [...] frá 16. mars 2006 en þarsenda þeir F og G, sem báðir voru framkvæmdarstjórar KBL á þessum tíma staðfestinguþess að fjármunirnir á reikningi [...] hafi verið til reiðu til úttektar hvenærsem er. Þetta sé staðfesting þess að engin fyrirmæli um millifærslu hafiborist.Ákærði kvað reikningsskilmála KBL kveða á um það að svokölluð Account Statement, eða reikningsyfirlit værutæmandi lýsingu á viðskiptum viðkomandi reikningseiganda við bankann kæmi ekkifram athugasemd innan 30 daga eins og kveðið er á um í reikningsskilmálunum.Komi færsla ekki fram á Aaccount Statement þá sé hún ekki bindandi fyrirviðskiptavin. Hann kvað enga færslu fjármuna frá [...] til [...] koma fram áreikningsyfirlitum KBL til [...] vegna bankareikningsins sem um ræðir. Ákærðitaldi málatilbúnað ákæruvaldsins þannig byggðan á misskilningi eða mistökum.Hann kvað ákæruvaldið byggja á öðrum gögnum en þeim sem voru bindandi fyrir[...] enda hafi félagið ekki verið bundið af öðrum færslum en þeim sem framkomu á reikningsyfirlitum sem að ofan voru nefnd. Ákærði var starfandi stjórnarformaður [...] á þeim tíma sem í ákærugreinir. Vísaði hann í fundargerð stjórnarfundar [...] frá 17. janúar 2005. Umhlutverk sitt vísaði hann í fundargerðina þar sem segir að hann eigi að„einbeita sér að útrás og viðskiptaþróun félagsins“. Hann lýsti starfi sínu semstarfandi stjórnarformanns en [...] hafi verið almenningshlutafélag sem skráðvar á markað. Ákærði kvaðst ekki vita um nein tengsl eða samstarf [...] og[...] eða af gagnkvæmum lánaveitingum.Ákærði kvað hafa verið tilkynnt 14. mars 2005 að [...] hefði í hyggju aðkaupa [...]. Ákærði hefði eins og aðrir heyrt þetta í fréttum. Hann lýstiumróti á flugmarkaði í Skandinavíu á þessum tíma og því er það mál var rætt ástjórnarfundi [...] hinn 11. apríl 2005. Hann mundi ekki til þess að komiðhefði til skoðunar innan [...] að félagði tæki þátt í kaupum [...] á [...]. Ákærði var spurður hvers vegna fjármunirnir voru millifærðir af reikningi[...] á reikning [...] hinn 25. apríl 2005 eins og lýst er í ákærunni. Vísaðiákærði í framburð sinn hér að framan um að engin slík bindandi millifærslahefði átt sér stað. Meðal gagna málsins eru skjöl sem sýna að [...] tók lán hjá KBL í júní2005 þar sem tilgreint var í viðauka við lánasamninginn að andvirði lánsinsskyldi ráðstafað inn á reikning [...]. Ákærði kvaðst ekki hafa upplýsingar umþetta. Ákærði kvað bankareikninginn nr. 401301 í KBL hafa verið opnaðan til aðávaxta fjármuni félagsins og nota til mögulegra fjárfestinga. Ákærði mundi ekkieftir undirritunum skjala vegna stofnunar reikningsins en kvað nafnritun áskjölunum líkjast sinni undirritun. Hann mundi ekki hvort reikningurinn hefðiverið stofnaður að sínu frumkvæði en tók fram að [...] hefði verið í miklumviðskiptum við Kaupþing banka á þessum tíma. Ákærði nefndi dæmi um þausamskipti. Meðal gagna málsins er umboð til ákærða sem D veitti honum til ráðstöfunareigna [...] á reikningum í KBL. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessu skjali entók fram að ekkert komi fram í skjalinu út á hvað það gangi. Í skjalinu komihvorki fram nafn [...] né reikningsnúmer og hann viti ekki hvort skjalið tengistreikningum sem í ákæru greinir. Hann gat ekki skýrt hvers vegna umboðið vargefið út. Hann mundi ekki eftir því að hafa beðið D um að gefa umboðið út. Hannviti ekki hvort [...] hafi á þessum tíma átt aðra bankareikninga hjá KBL. Ákærði var spurður um 46,5 miljóna dollara millifærslu af bankareikningi[...] í útibúi Danske Bank í New York inn á bankareikning félagsins í KBL hinn22. apríl 2005 sem lýst er í ákærunni. Ákærði kvaðst ekki hafa haft þessamillifærslu á sinni könnu. Hann mundi ekki eftir tölvupóstum vegna þessararmillifærslu enda hafi hann fengið allt að 300 tölvupósta á dag. Ákærði varspurður um tölvupóst sem G hjá KBL sendi honum vegna reikningsins sem hér umræðir. Ákærði mundi ekki eftir póstinum eða samskiptum vegna hans. Aðspurðurkvaðst ákærði ekki hafa rætt við G hjá KBL um mögulega þátttöku [...] í kaupum[...] á [...] og ákærði kvaðst enga hugmynd hafa haft um það hvort G hafði þaðhlutverk innan KBL að leiða þau viðskipti til lykta. Borið var undir ákærða skjal sem af hálfu ákæruvaldsins er talið sýnaraunverulegt yfirlit allra færslna á bankareikningnum sem um ræðir í KBL, meðalannars að fjárhæðinni sem um ræðir hafi verið skipt þennan dag í íslenskarkrónur, eins og lýst er í ákærunni. Ákærði var spurður hver hefði ákveðið að skiptafénu í íslenskar krónur. Ákærði kvaðst ekkert kannast við viðskiptin sem lýstvar. Hann hefði ekki látið millifæra fjármunina á reikning [...] eins og hannsé ákærður fyrir og hann hafi engar upplýsingar um millifærsluna og hann hafiekkert með hana að gera. Þá kvað ákærði skjalið sem um ræðir verainnanhúsvinnuskjal bankans og hafi ekki verið bindandi yfirlit og ekkert haftmeð [...] að gera. Fyrir liggur fjárvörslusamningur milli [...] og KBL, dagsettur 25. apríl2005, er varðar millifærslu 2.875.000 króna inn á reikning [...] sem í ákærunnigreinir. Afrit samningsins fannst við húsleit á heimili ákærða og sýnistsamningurinn undirritaður af ákærða sem kvaðst ekki muna eftir undirritunskjalsins en undirritunin væri mjög lík sinni. Skjalið er óundirritað af hálfubankans. Ákærði kvað þetta ekkert rifja upp fyrir sér og kvaðst enga grein getagert fyrir fjárvörslusamningnum en benti á að engin gögn frá bankanum væru tilstaðar sem gæfu til kynna að samningurinn hefði orðið virkur eins og kveðið séá um í samningnum. Fyrir liggur tölvupóstur frá C til ákærða, dagsettur 3. maí 2005, þar semspurt er um greiðslu félagsins að fjárhæð 46,5 milljónir dollara inn á reikning[...] í Lúx til að geta fært greiðsluna í bækur félagsins. Ákærði svaraði því ítölvupósti að þetta væri handbært fé. Ákærði kvað þennan póst sýna að á þessumtíma hefði hann ekki haft aðrar upplýsingar en þær að féð sem um ræðir hafiverið handbært félaginu. Fyrir liggjatölvupóstar um samskipti ákærða og H í maí og júní 2005. Þar er m.a. rætt umLúx-mál. Ákærði var spurður út í þau samskipti og kvað hann hugsanlegt að þauvörðuðu félag ákærða sem hét [...] og H hefði verið í forsvari fyrir en félagiðhefði verið með viðskipti í KBL ásamt tveimur öðrum félögum sem voru fjármögnuðþar. Ákærði mundi ekki eftir efni samskiptanna í smáatriðum en þeir H voru ístöðugum og miklum tölvusamskiptum á þessum tíma. Ákærði var spurður út í tölvupóst sinn til G í KBL, dagsettan 13. júní2005. Ákærði kvaðst ekki muna eftir þessum pósti og gat ekki skýrt efni hansöðruvísi en svo að hann varðaði þau verkefni sem verið var að vinna með KBL áþessum tíma. Tölvupósturinn gæti varðað margt, bæði varðandi [...] eða [...] enum þremur vikum síðar hefði félagið keypt viðbótareignarhlut í [...]. Ýmisönnur viðskipti voru í gangi. Ákærði kvaðst ekki geta ímyndað sér að þessitölvupóstur varðaði sakarefni málsins. Ákærði var spurður hvort hann myndi eftir samskiptum sínum við B og C ervarðaði viðleitni þeirra til að fá upplýsingar um reikning [...] í KBL. Hannkvaðst ekki muna eftir einstökum samskiptum en samskiptin við þau voru mikil áþessum tíma vegna ýmissa mála. Hann kvaðst vafalaust hafa aðstoðað þau viðhvaðeina sem var á hans valdi. Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið upplýsingar um það að fjármunirnir sem í ákærugreinir væru ekki inni á reikningi [...] í KBL. Ákærði kvaðst ekki hafa óskað eftir því við G og F hjá KBL aðupplýsingagjöf um reikninginn ætti að takmarkast við ákærða eða vera háðsamþykki hans. Auk þess hafi hann ekki getað gefið starfsmönnum bankans slíkfyrirmæli. Fyrir liggur tölvupóstur frá ákærða, dagsettur 28. júní 2005, til F þarsem ákærði gefur upp eban-reikningsnúmer reiknings í eigu [...] hér á landivegna erlendrar millifærslu, auk þess sem ákærði gefur upp fjárhæðina USD46.741.125. Spurður um það hverju hann hafi verið að koma á framfæri við Fkvaðst ákærði ekki muna sérstaklega eftir þessum pósti en taldi að hann væri aðmiðla upplýsingum og koma einhverju á framfæri og aðstoða við mál sem hannmundi ekki nú hver voru. Hann mundi ekki eftir aðdraganda þessa eða samhengi aðöðru leyti. Meðal gagna málsins er lánasamningur, dagsettur 30. júní 2005, þar sem[...] er lántaki og KBL lánveitandi en lánið er að fjárhæð 46,5 milljónirdollara. Ákærði vissi ekki um atvik að baki þessa samnings. Í samningnum erákærði tilgreindur sem ábyrgðarmaður ásamt I. Ákærði kvaðst ekki geta skýrthvers vegna þetta er með þessum hætti. Meðal gagna málsins erábyrgðarsamningur, dagsettur 30. júní 2005, sem ákærði sýnist hafa undirritað,en samningurinn varðar ábyrgð á láni KBL til [...] að fjárhæð 46,5 milljónirdollara. Ákærði mundi ekki eftir undirritun sinni en skjalið fannst við húsleitá þáverandi heimili ákærða. Ákærði kvaðst ekki vita hvers vegna [...] greiddi 46,5 milljónir dollarainn á reikninga [...] 30. júní 2005.Vitnið D var einn af framkvæmdarstjórum [...] frá því í apríl 2005 aukþess að vera einn af prókúruhöfum félagsins. Hann lýsti starfssviði sínu. Hannkvaðst ekki hafa gefið nein fyrirmæli eða vitað neitt af millifærslunum semlýst er í ákærunni og sér hafi ekki verið kunnugt um fjármagnsflutningana erþeir áttu sér stað. Hann var spurður út í tilurð ódagsetts umboðs sem hann gafút fyrir ákærða vegna reiknings í KBL. D kvað ákærða hafa komið með óútfylltskjalið og óskað eftir því að gengið yrði frá opnun bankareiknings í KBL meðþað fyrir augum að reikningurinn yrði nýttur til fjárfestingastarfsemierlendis. D kvað aðalfund skömmu fyrr hafa sett ákærða sem fyrirsvarsmann fyrirútrás og fjárfestingar og hafi hann þannig talið sig vera að fylgja þessumvilja félagsins eftir er ákærði bar erindið upp við hann. D vissi ekki hversvegna nafn [...] kom ekki fram á umboðinu. D kvað einhver skjöl hafa fylgt meðer umboðið var gefið. Hann kvað mjög langt um liðið en taldi skjölin hafavarðað skilmála reikningsins sem um ræðir og kvaðst hann hafa talið að hannhefði opnað bankareikning félagsins í KBL og virkjað hann. D kvaðst hafa látiðforstjóra og fjármálastjóra félagsins vita af reikningsstofnuninni. D kvaðstekki hafa skilið málið svo á þessum tíma að ákærði einn ætti að hafa aðgang aðreikningum sem skjalið varðar. D kvaðst ekki hafa gert annað en að rita undirumboðið en ákærði hefði fengið gögnin í hendur eftir það. D kvaðst hinn 28.júní 2005 hafa gefið út umboð fyrir C, fjármálastjóra [...], til að fá aðgangað upplýsingum um reikning félagsins í KBL. D kvað aðdraganda umboðsins hafaverið þann að áður hefðu komið upplýsingar frá bankanum um að vitnið gætifengið upplýsingar um reikninginn. D kvaðst hafa heyrt um innlögn á [...] ífréttum. Hann viti ekki hvort ákærði lét millifæra fjármunina á [...] hafi þaðverið gert. Vitnið F var framkvæmdastjóri hjá KBL á þessum tíma. Hann var spurður umhlutverk KBL í kaupum [...] á [...] og starfi hans þar að lútandi. Hann kvaðsthafa haft takmörkuð afskipti af þessu þar sem sérstök deild innan bankansannaðist slík verkefni og J lögfræðingur hafi annast þau störf fyrir þá deildbankans. Hann kvað viðskiptavini KBL hafa haft viðskiptastjóra í bankanum semværi tengiliður við viðkomandi deildir bankans. Hann taldi G eða D hafa veriðviðskiptastjóra [...] í bankanum á þessum tíma. Hann kvað sig minna að umræðahefði verið uppi um að [...] tæki þátt í kaupunum á [...]. Hann gat ekkifullyrt um það með hvaða hætti það yrði. Hann vissi ekki hver innan bankansgegndi hvaða hlutverki í þessum hugmyndum. Hann hefði ekki verið með í viðræðumum þetta og hann viti ekki hvort [...] hefði átt þar hlut að máli. Hann vissiaf samskiptum ákærða við bankann vegna reiknings nr. 401301 sem [...] átti enhann viti ekki hvort ákærði átti í einhverjum samskiptum við bankann vegnahugmyndanna um kaupin á [...]. Vitnið kvað skjöl sem liggja frammi vegnaopnunar reikningsins sem um ræðir vera stöðluð opnunarskjöl fyrir þá sem opnareikning og þessi skjöl væru fyrir lögaðila. Hann kvað þá G hafa verið staddahér á landi í öðrum erindagjörðum en í leiðinni hitt ákærða sem undirritaðiskjölin 17. apríl 2005. F kvaðst hafa fyllt skjalið út. F var spurður út íumboð sem D veitti ákærða og vísað var til að framan er rakinn var vitnisburðurD. F kvað þetta vera almennt umboð til einhvers að fara með reikning í KBL ogað skjalið virðist tengjast reikningi 401301 en hann mundi ekki eftir neinumöðrum sérstökum tengslum skjalsins við atvik málsins. Hann mundi ekki eftirmóttöku skjalsins í bankanum eða frá hverjum það barst. Hinn 22. apríl 2005 voru millifærðar 46,5 milljónir dollara af reikningi[...] í New York inn á reikning KBL nr. 401301. F kvaðst hafa unnið náið með Gog það skýri hvers vegna hann hafi fengið tölvupóstsamskipti sem G átti viðýmsa og hafi hann þá sent sér póst til upplýsingar. F vissi ekki hvertilgangurinn var með opnun reiknings [...] hjá KBL. F var spurður um millifærslu af reikningi [...] hinn 25. apríl 2005 inn áreikning [...] sem í ákæru greinir. Hann vissi ekki atvik að baki þeirrimillifærslu. Hann hafi ekki átt þátt í að framkvæma hana innan bankans. Þaðhafi verið á verksviði viðskiptastjóra að sjá um millifærslu sem þessa. Hannkvaðst engin samskipti hafa átt við ákærða um þessa millifærslu og hann vissi ekkihver ákvað að hún skyldi gerð. F kannaðist óljóst við fjárvörslusamning milli[...] og KBL, dagsettan 25. apríl 2005, og kvað skjöl sama efnis mjög algeng íbankaviðskiptum í Lúxemborg. Aðalefni samningsins er það að [...] leggur innpening og bankinn lánar á móti þriðja aðila sem samningsaðili, hér [...],tiltekur, á kjörum sem samið sé um. Hann kvað aðdraganda samningsins hafasnúist um hugmyndir sem uppi voru varðandi kaup á [...]. F kvað C hafa haftsamskipti við sig til að reyna að fá upplýsingar um bankareikning félagsins semhér um ræðir í maí og júní 2005. Hann kvað almenna reglu vera þá að tiltekið séí opnunarskjölum hverjir hafi heimild á vegum einstaklings eða félags til þessað eiga samskipti við bankann. Í þessu tilviki hafi það verið ákærði og D ogþví hafi aðrir ekki verið með aðgang að reikningnum. Hann kvaðst ekki muna tilþess að ákærði hefði lagt til einhvers konar leynd um reikninginn sem um ræðirog taldi hann að að lokum hefði ákærði óskað eftir því að upplýsingar yrðuveittar um reikninginn. Hann taldi C hafa fengið upplýsingar að lokum. Fyrir liggur tölvupóstur frá ákærða til F, dagsettur 30. júní 2005, þarsem ákærði gefur upp eban-reikningsnúmer [...] hér á landi og fjárhæðina46.744.125 USD. F taldi þetta vera vegna endurgreiðslu. Hann viti ekki hversvegna ákærði sendi honum þennan póst en F áframsendi póstinn á D sem átti aðannast málið. Hann gat þannig ekkert borið um aðdraganda eða samhengi þess aðákærði sendi honum póstinn. Hann gat ekki borið um fjármögnun endurgreiðslu[...] og vissi ekkert um lánasamning [...] við KBL sem dagsettur er 30. júní2005. Hann gat ekkert borið um ábyrgðarsamning, dagsettan 30. júní 2005, þarsem ákærði gengst í ábyrgð eins og rakið hefur verið og vissi ekkert um atviksem að baki lágu.Fyrir liggur svar KBL, dagsett 24. febrúar 2006, við fyrirspurnendurskoðanda [...] um reikninginn sem um ræðir, þar segir m.a.: ,,Eftirfarandifærslur áttu sér stað á reikningi 401301 á árinu 2005: 22.04.05 Fé móttekið USD46.500.000,00 30.06.05 Fé fært út USD46.744.137,00.“ F kvað svörin takmarkastaf fyrirspurn endurskoðandans. Hinn 26. febrúar 2006 sendi endurskoðandinnfrekari fyrirspurnir vegna reikningsins. Þar er spurt hvort einhverjar frekarihreyfingar hafi átt sér stað á reikningum á árinu 2005. Bankinn svaraði á enskumeð bréfi, dagsettu 16. mars 2006, en í þýðingu löggilts skjalaþýðanda segir umþetta: „Hreyfingarnar á reikningnum, skv. fyrirmælum [...], fólust einungis ímóttöku fjár frá félaginu og að leggja það inn, en [...] kreditfærði höfuðstólað upphæð USD 46.500.000. Sérhverjar aðrarhreyfingar eða færslur myndu hafa verið háðar fyrirmælum frá [...].Höfuðstóllinn var ekki settur á fasta innlánsskilmála þar sem vaxtatími ogvaxtakjör eru sett til ákveðins tíma. Þess vegna var höfuðstóllinn oguppsafnaðir vextir til reiðu tilúttektar að óska og vilja [...] á hvaðatímapunkti sem er. Vaxtakjörin voru í samræmi við eðlilegar markaðsaðstæður v.USD á tímabilinu og sú staðreynd að höfuðstóllinn var ekki settur á ákveðinninnlánsmörk hvað tímalengd varðar endurspeglast í vaxtakjörum“. Nánar spurðurum þetta kvaðst F vísa til svara sinna hjá lögreglu um þetta en þar sagði hannað hálfur sannleikur hefði verið sagður um þetta. Nánar spurður hvort þettaværu einu hreyfingar á reikningnum á þessum tíma sem [...] væri bundinn afkvaðst hann ekki geta sagt að svo væri þar sem hreyfingarlistinn sem nefndurvar segi aðra sögu. Nánar spurður um þetta og hvort nokkuð færi á milli mála aðfjármunirnir sem um ræðir og uppsafnaðir vextir hefðu verið til reiðu og tilráðstöfunar af hálfu [...] kvaðst hann ekki geta svarað því þannig og að engaraðrar millifærslur hafi verið á reikningum miðað við það sem fram hefur komið.F vísaði til svaranna sem gefin voru og kvað meininguna hafa verið þá að svaraspurningum endurskoðandans. F kvað reikningseigandann fá sendan svokallað Account Statement eðareikningsyfirlit eins og mælt sé fyrir um í reikningsskilmálum. Nánar spurðurvissi hann ekki hvernig þessu var háttað hjá bankanum og hvort önnur yfirlitvoru send. F lýsti því að til að opna reikning í nafni skráðs hlutafélags þá hafiopinber skjöl verið lögð til grundvallar meðal annars hverjir hefðu heimildirfyrir hönd viðkomandi félags. Í því tilviki sem hér um ræðir hafi ákærði haftþessar heimildir og þar sem nafn A framkvæmdastjóra hafi komið fram á skjölunhafi hann einnig haft sömu heimildir. F lýsti ferli innan bankans áður enreikningur sé opnaður. Hann kvað nefnd innan bankans fara yfir málið ogsamþykkja opnun reiknings. Það eigi því að vera þannig að fyrst eftir þettaferli og samþykki reiknings sé unnt að nota hann. Bankinn eigi að varðveitafrumrit opnunarskjala. F kvað tímælalaust að bankinn ætti að hafa undir höndum gögn sem sýnduhver gaf fyrirmæli eða lét millifæra af reikningum hinn 25. apríl 2005. Þettaætti að vera í formi hljóðritaðs eða skráðs símtals, tölvupósts eða á annanbréflegan hátt. Gögn eigi að liggja fyrir frá reikningshafa um millifærslu. Húngerist ekki öðruvísi. Spurður um hvaða gögn bankinn hafði undir höndum sem sýniað ákærði hefði gefið þessi fyrirmæli vísaði hann til þess sem rakið var enengin slík gögn liggja frammi í málinu. Spurður hvort slík gögn væru hjábankanum kvað hann þau eiga að liggja fyrir. Vitnið G varforstöðumaður einkabankaþjónustu KBL á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hannkvaðst ekkert hlutverk hafa haft innan KBL að því er varðar kaup [...] á [...].Fyrir liggur tölvupóstur frá G, dagsettur 21. apríl 2005, þar sem virðistrætt um aðkomu [...] að kaupunum á [...]. Spurður um það hverju hann hafi veriðað koma á framfæri við samstarfsmenn sína í póstinum kvaðst hann ekki munaeftir erindinu eða póstinum. Hann kvaðst engar hugmyndir eða ráðagerðir hafarætt við ákærða um aðkomu [...] að kaupum á [...]. Fyrir liggur tölvupóstur frá G, dagsettur 25. apríl 2005, þar sem framkemur að [...] muni greiða DKK 262,2 milljónir. Hann kvað póstinn bera með sérað þarna sé greint frá því að [...] ætli að greiða tilgreinda fjárhæð vegnaviðskiptanna með [...]. G kvaðst telja að hann hefði fengið þessar upplýsingarfrá K en hann hefði verið í samskiptum við hann vegna ýmissa mála. G minnti aðhann hefði setið fund ásamt K og ákærða er hugmyndir um þátttöku [...] í kaupumá [...] voru ræddar. Aðspurður hvort einhver frá [...] hefði verið í samskiptumvið vitnið eða aðra starfsmenn KBL vegna þátttöku [...] í kaupunum kvaðst Gekki muna eftir neinum frá [...] sem hann var í samskiptum við vegna þessa.Hann geti ekki svarað fyrir aðra starfsmenn bankans. Fyrir liggi skjöl frábankanum sem gera ráð fyrir greiðslu frá [...] vegna kaupanna á [...]. G taldilíklegast að skjölin hefðu verið unnin í lögfræðideild bankans. G vissi ekki hver útbjó greiðslufyrirmæli um greiðslu frá [...] til [...]vegna þessa. Spurður um opnun reiknings [...] hjá KBL kvaðst G ekki geta sagtneitt um stofnun reikningsins og mundi ekki eftir neinni aðkomu sinni aðstofnun hans. G var spurður út í ódagsett umboð til ákærða sem áður hefur verið rakið.Hann kannaðist við formið en gat ekkert borið um skjalið eða hvers vegna þaðvar gefið út. Hinn 22. apríl 2005 sendið vitnið tölvupóst til ákærða og afrit á F. Efniðvar millifærsla Bandaríkjadollara inn á reikning KBL. G gerði ráð fyrir aðpósturinn varðaði millifærslu af reikningi [...] í New York inn á reikning[...] í KBL hinn 22. apríl 2005. Hann mundi ekki aðdraganda þessa. Hann kvaðþessa millifærslu í minningunni vera vegna fyrirhugaðrar þátttöku [...] íkaupunum á [...]. Hinn 25. apríl 2005 var fjármunum á reikningi KBL skipt í íslenskar krónurog í framhaldinu lagðir inn á reikning [...] í KBL. G vissi ekki hver ákvað aðþessir fjármunir yrðu færðir á reikning [...]. Spurður um það hvernig svonamillifærsla hafi farið fram í bankanum kvað hann reikningseiganda eðaumboðsmann hans þurfa að gefa fyrirmæli um millifærslu sem hafi þurft að verastaðfest í hljóðrituðu símtali, með tölvupósti með netfangi rétthafa eða meðskriflegum fyrirmælum um millifærslu. G gat ekki skýrt hvers vegna enginskjalleg gögn um millifærsluna hefðu ekki verið til í bankanum og hann vitiekki hvort þau séu til. Hann kvaðst hvorki muna né vita hvort ákærði gaffyrirmæli um millifærsluna á reikning [...]. Hann viti ekki hvaða starfsmaðurKBL kunni að hafa tekið við fyrirmælum er varða millifærsluna og hann kvað sérekki kunnugt um neitt er varðar millifærsluna. Hann mundi ekki hvort hann hafðieitthvert samanband við einhvern af prókúruhöfum [...] áður en millifærslanátti sér stað. Hann taldi ólíklegt að millifærslan hefði átt sér stað fyrirmistök. Hann kvað viðskiptastjóra ekki annast millifærslur sem þessa. Fyrirmælifari til bakvinnslu bankans þar sem vinna vegna hennar fer fram. G staðfesti aðyfirlit frá bankanum meðal gagna málsins sýndi að inn á reikning [...] hefðuverið lagðar 46,5 milljónir dollara hinn 22. apríl 2005. Hinn 25. s.m. hafifjárhæðinni verið skipt í 2.875.000.000 íslenskra króna og sú fjárhæð hafisíðan sama dag verið millifærð á reikning [...] í bankanum. Hann kvað síðansjást á yfirlitinu að sama fjárhæð var bakfærð 2. júní 2005 en hann gat ekkiskýrt þá aðgerð frekar. Nánar spurður um skjalið þar sem þessar upplýsingarkoma fram kvað hann þetta ekki skjal sem sent sé viðskiptavini. Skjalið komi úrupplýsingakerfi bankans og sé ekki sent viðskiptavini. Hann kvað sérstakt formsem ber heitið Account Statement vera reikningsyfirlit sem viðskiptavinir fáisent nema merkt hafi verið í sérstakan reit í opnunarskjölum um að yfirlitskyldi ekki sent. Fyrir liggur fjárvörslusamningur milli KBL og [...], dagsettur 25. apríl2005, og var hann borinn undir vitnið og vissi hann ekkert um skjalið eðatilurð þess. G var spurður hvort K eða ákærði hefðu óskað eftir því við hann að leyndmyndi ríkja um reikning [...] í KBL. G kvað ekki hafa verið farið fram á leynden hann minnti að rætt hefði verið um það að reikningseiganda yrðu ekki sendyfirlit eða önnur skjöl er vörðuðu reikninginn. G kvað opnunarskjölreikningsins bera með sér að senda átti út yfirlit og það hafi verið gert ísamræmi við þau þar sem ekki var óskað eftir öðru. G kvað K hafa rætt við sigeftir sendingu yfirlitsins og lýst óánægju sinni en það hafi engu skipt þar semsending yfirlits hefði verið í samræmi við óskir reikningseigandans ogfyrirkomulagi sé ekki breytt nema með samþykki hans. G mundi aðeins eftir einu símtali við C þar sem hann óskaði eftir því aðfá upplýsingar um reikninginn sem um ræðir. Samkvæmt reglum bankans ogopnunarskjölum reikningsins hafi ákærði verið sá sem átti að fá upplýsingarnarum reikninginn. Hinn 30. júní 2005 lánaði KBL [...] fjárhæð sem var greidd inn á reikning[...] KBL. G hafði engin afskipti af lánssamningnum vegna lánsins til [...]oggat ekkert borið um efni hans eða mál tengd þessu. Vitnið J varlögfræðingur á fyrirtækjasviði KBL á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hann kvaðsthafa fengið það hlutverk að útbúa ákveðinn skjalapakka sem tengdist lánveitingutil [...] og þá væntanlega vegna kaupa [...] á [...]. Hann kvaðst hafa fengiðupplýsingarnar frá G, L og F til að geta útbúið skjölin. Borin var undir vitniðtölvupóstur frá 25. apríl 2005 en hann kvað svo langt um liðið að hann myndiekki eftir póstinum. Hann kvað sér ekki hafa verið kunnugt um hugmyndir um þaðað [...] tæki einhvern þátt í kaupum á [...]. Hann var spurður um fjármuninasem runnu frá [...] til [...] í krafti lánveitingar KBL til [...] ogábyrgðaryfirlýsingar ákærða. J mundi ekki eftir því hver fól honum að vinnaskjalið. Hann kvaðst ekkert geta borið um millifærslurnar á reikningi [...] semí ákæru greinir. Vitnið H var spurðurum tölvupósta frá 16. maí 2005. Hann mundi ekki eftir þeim. Hann kvað þó ótalmál geta komið til greina en vitnið hafði annast fjárfestingafélag í eiguákærða og hafi ýmis umsvif þess verið mikil og meðal annars samskipti við KBL.H kvað hið sama svar eiga við um tölvupóst frá 6. júní 2005. Hann myndi ekkieftir efni póstanna og hið sama ætti við um tölvupóst vitnisins til ákærða frá14. júní 2005.Vitnið C var forstöðumaður hjá [...] þar til í maí 2005 er hann tók viðstarfi fjármálastjóra en hann varð prókúruhafi félagsins frá mars 2005. Hannkvaðst ekkert hafa komið að stofnun reiknings [...] nr. 401301 í KBL en kvaðsthins vegar hafa gefið fyrirmæli um millifærslu á reikning félagsins í KBL afreikningi í New York. Hann kvaðst ekki hafa gefið fyrirmæli um millifærslu afreikningi félagsins inn á reikning [...] en C kvaðst á þeim tíma ekki hafa haftaðgang að reikningnum en félagið hafði ekki aðra reikninga í KBL. C sendiákærða tölvupóst 21. apríl 2005 þar segir m.a. að C þurfi að vita fjárhæð, myntog greiðslufyrirmæli til að geta komið þessum peningum á sinn stað á morguneins og segir í skeytinu. Spurður um efni þessa pósts kvaðst C hafa frétt afreikningnum í KBL er hann var staddur í London er A hringdi og lét vita aðstofnun reikningsins stæði til. C hefði greint svo frá að tilgangur með stofnunreikningsins hefði verið sá að vera reiðubúinn með peninga til þess að sýna framá fjárhagslega getu og fjárhagslegan vilja og fjármunirnir áttu að veraaðgengilegir félaginu inni á reikningnum. Síðar í skýrslutökunni kvaðst hannekki viss um það hvort þessar upplýsingar voru frá A en ákærði hefði síðargreint sér svona frá. Það hafi verið hlutverk hans að losa fjármuni úr ávöxtunog tryggja að þeir færu áfram samkvæmt fyrirmælum. Hann kvað A hafa beintfyrirmælum til sín um að framkvæma millifærsluna eftir að ákærði hafi beðið Aum þetta. Upplýsingarnar um fjárhæðina og tegund myntar, það er 46,5 milljónirdollara sem millifæra áttu, áttu að komu frá ákærða og hann hafi beint erindinutil ákærða þar sem hann var sá eini sem hafði upplýsingarnar um reikninginnsamkvæmt hans minni. Fyrir liggur tölvupóstur C til ákærða, dagsettur 3. maí 2005, þar semspurt er um pappíra til að geta látið bókfæra millifærsluna að fjárhæð 46,5milljónir dollara sem lagðir voru inn á reikning í KBL. Ákærði svaraði meðtölvupósti síðar sama dag og sagði að enn sem komið væri, væru fjármunirnir„deposit á okkar reikning“ og bæri að færa sem handbært fé. C mundi ekki eftirþessum samskiptum en kvaðst síðar, seint í maí eða júní 2005, hafa gengið illaað fá yfirlit um reikninginn nr. 401301. Hann kvaðst síðar hafa fengið aðgangað reikningnum og kvaðst hann hafa séð að peningarnir hefðu farið af honum áákveðnum tímapunkti. Hann taldi sig ekki hafa fengið aðgang að reikningnum fyrren eftir að hann fékk umboð frá D um aðganginn, en umboðið er dagsett 28. júní2005. Hann mundi ekki hvenær hann fékk upplýsingarnar um færsluna til [...] eneftir það hefði hann leitað eftir svörum frá ákærða. Fram að því hafði hannfengið svör um mistök og að peningarnir ættu að vera aðgengilegir félaginu. Ckvað forstjóra félagsins hafa vitað af millifærslu af reikningi félagsins samadag og það varð ljóst. Hann kvað þá stöðu hafa verið uppi að endurskoðandifélagsins hefði gert athugasemd við árshlutareikning félagsins ef ekki væru tilstaðar staðfestingar frá KBL um að féð væri félaginu aðgengilegt. Hann kvaðþrýsting vegna þessa hafa orðið til þess að peningarnir skiluðu sér. Hann vitiekki hvernig það gerðist. C kvaðst ekkert vita um millifærsluna af reikningi[...] á reikning [...] hinn 25. apríl 2005.Vitnið B var framkvæmdarstjóri hjá [...] í apríl 2005 en hún varðforstjóri félagsins 1. júní sama ár. Hún kvað sér ekki hafa verið kunnugt ummillifærslurnar sem í ákæru greinir á þeim tíma sem þær áttu sér stað. Húnmundi ekki hvenær hún frétti af millifærslunni yfir á reikning [...] en svolangt sem hún muni kvað hún millifærsluna ekki hafa verið fullskýrða og húnásamt fjármálastjóra hafi tekið að leita skýringa á henni. KBL hafi borið fyrirsig bankaleynd og að stofnandi reiknings hefði einn aðgang að reikningnum íbankanum. Hún kvaðst hafa rætt þetta við ákærða í síma og hjá honum hafi komiðfram að peningarnir væru til taks fyrir félagið og þau ættu að geta fengiðallar upplýsingar frá bankanum um reikninginn. Hún kvað peningana hafa skilaðsér til [...] hinn 30. júní 2005 en hún hafi ekki vitað þá hvernig það gerðist.Vitnið A var forstjóri [...] og einn af prókúruhöfum á þeim tíma sem íákæru greinir en lét af störfum 1. júní 2005. Hann kvaðst engan þátt hafa átt ístofnun reikningsins í KBL og hann hafi ekki framkvæmt millifærslurnar inn áeða út af þeim reikningi. A var spurður um millifærslu inn á reikning [...]hinn 22. apríl 2005 að fjárhæð 46,5 milljónir dollara. Hann kvaðst enga aðkomuhafa haft af þessu. Hann kvaðst hafa heyrt að skjöl vantaði vegnamillifærslunnar en hann hefði aldrei haft vitneskju um það á þeim tíma aðfjármunir hefðu farið úr umráðum félagsins. Vitnið M kvaðst ekki hafa, sem stjórnarmaður og varaformaður stjórnar[...] í apríl 2005, haft einhverja vitneskju um það að til hafi hugsanlegastaðið að félagið tæki þátt í viðskiptum [...] með [...]. Hann hafði engavitneskju um millifærslu af reikningi [...] í KBL á reikning [...] hinn 25.apríl 2005. Hann kvaðst fyrst hafa frétt af málinu um miðjan júní 2005.Vitnið N var stjórnarmaður í [...] á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann hafiekki haft vitneskju um það að hugmyndir væru uppi um að [...] tæki þátt íkaupum [...] á [...]. Hann kvaðst ekki hafa vitað af millifærslu af reikningi[...] í KBL hinn 25. apríl 2005 inn á reikning [...]. Það hefði ekki komið tilumræðu í stjórn félagsins. Vitnið O var stjórnarmaður [...] á þessum tíma. Hún, sem stjórnarmaður ífélaginu, hefði ekki haft vitneskju um að uppi væru hugmyndir um að [...] tækiþátt í kaupum [...] á [...]. Hún hefði ekki fyrr en 30. júní 2005 vitað afmillifærslu af reikningi [...] hinn 25. apríl 2005 inn á reikning [...] erforstjórinn greindi henni frá því sama dag og stjórnarfundur var haldinn. Vitnið P var stjórnarmaður [...] á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann kvaðþað ekki hafa verið rætt í stjórn félagsins að til stæði að [...] tæki þátt íkaupum [...] á [...]. Hann kvað millifærslu inn á reikning [...] hinn 25. apríl2005 aldrei hafa verið rædda í stjórn félagsins. Vitnið Q var stjórnarmaður [...] á þessum tíma. Hann kvaðst ekki munahvort hugmyndir hefðu verið um að [...] tæki hugsanlega þátt í kaupum á [...].Hann kvað millifærsluna á reikning [...] hinn 25. apríl 2005 aldrei hafa veriðrædda í stjórn félagsins. Vitnið R var stjórnarmaður [...] á þessum tíma. Hann kvað aldrei hafaverið formlega rætt í stjórninni að til þess gæti komið eða að hugmyndir væruuppi um það að [...] tæki þátt í kaupum [...] á [...]. Þetta hefði verið viðraðutan stjórnar bæði af stjórnarformanni og öðrum stjórnarmönnum sem ræddu ýmsaviðskiptamöguleika eins og gengur. Hann kvað millifærslu inn á reikning [...] hinn25. apríl 2005 aldrei hafa verið rædda í stjórn félagsins meðan vitnið sat þar.Vitnið S var endurskoðandi félagsins og átti samskipti við KBL vegna þessog leitaði upplýsinga frá bankanum. Hann kvað svör bankans koma heim og samanvið það sem fram kom í bókhaldi félagsins. Vitnið sendi bankanum frekarifyrirspurnir og sendi tölupóst hinn 26. febrúar 2006 en megin tilgangur sinnhafi verið sá að ganga úr skugga um hvort lánveiting til [...] hefði átt sérstað. Hann kvað sinn skilning hafa verið þann að peningarnir hefðu verið tilreiðu fyrir félagið allan tímann frá því að þeir voru lagðir inn á reikningfélagsins. Hann kvað að hann hefði borið framfrekari fyrirspurnir hefði hann vitað af millifærslunni á reikning[...]. Vitnið K kvaðst hafa setið tvo stjórnarfundi [...] á sínum tíma og vitadeili á ákærða en ekkert hafa þekkt hann. Hann kvað þá ákærða ekki hafa veriðmeð neinar hugleiðingar eða ráðagerðir um að [...] tæki þátt í kaupum [...] á[...]. Borin voru undir K nokkrir tölvupóstar og við marga þeirra kannaðisthann ekki. Suma póstana kvað hann ekkert skýra fyrir sér en hann kvaðst hafaverið í samskiptum við G hjá KBL um mörg mál en ekki um mál [...]. Hann kvaðhugmyndina um kaup á [...] hafa komið frá KBL og hann hafi örugglega rætt þettavið G hjá KBL en [...] hafi þar ekki borið á góma. Spurður um lánasamning [...]í KBL og greiðslu til baka hinn 30. júní 2005 kvaðst K ekki muna eftir þessuskjali og mundi ekki eftir gerð lánasamningsins þótt hann dragi ekki í efaundirritun sína á skjölin. Svo langur tími sé liðinn að hann muni ekki eftirþessu. K var spurður um ábyrgðarmenn á samningnum sem hafi verið ákærði og I. Kkvaðst ekkert kannast við þessa ráðstöfun. Hann tók fram að hann setjispurningamerki við flest sem frá þessum banka hafi komið og skýrði hann þetta.Hann kvaðst hafa tekið lán hjá bankanum en hann geti ekki svarað fyrir það semgerðist innan bankans. Vitnið E var einn prókúruhafa [...] í apríl 2005. Hann kvaðst hvorki hafaátt frumkvæði að eða komið að stofnun reikningsins í KBL í apríl 2005 og hannhafi sem prókúruhafi engin fyrirmæli gefið um færslur inn á eða út af þeimreikningi. NiðurstaðaÁkærði, sem var starfandi stjórnarformaður [...] á þeim tíma sem í ákærugreinir, neitar sök. Í röksemdakafla ákæru segir að sakargögn bendi til þess aðmillafærslan af reikningi [...] í KBL hinn 25. apríl 2005 inn á reikning [...]í sama banka hafi tengst áformum ákærða um þátttöku [...] í kaupum [...] á[...] og að um þessi áform ákærða hafi þáverandi forstjóra, fjármálastjóra ogöðrum stjórnarmeðlimum en ákærða verið ókunnugt og engin ákvörðun hafi veriðtekin um þetta að hálfu félagsins. Ákærði neitar því að hafa haft þessi áform.Ekkert er um þetta í gögnum málsins og engin vitnisburður utan vitnið K semkvað þetta hafa borið á góma er ræddar voru ýmsar viðskiptahugmyndir. Með framburði ákærða, vitnisburði C og með öðrum gögnum málsins er sannaðað ákærði lét millifæra 46,5 milljónir Bandaríkjadala af bankareikningi [...] íútibúi Danske Bank í New York inn á bankareikning [...] nr. 401301 í KBL enreikningurinn var stofnaður 17. apríl 2005 og samkvæmt gögnum málsins var hannsamþykktur af bankanum til opnunar hinn 27. apríl 2005. Í ákærunni segir aðákærði hafi samkvæmt sérstöku umboði, sem barst bankanum 20. apríl 2005, haftfullt og ótakmarkað umboð til ráðstafana á fjármunum félagsins á þessumbankareikningi. Er hér vísað til ódagsetts umboðs sem D undirritaði semprókúruhafi [...] til handa ákærða. Með vísan til vitnisburðar D og framburðarákærða er lagt til grundvallar að ákærði hafi undirritað skjalið. Í ákærunni segir að hinn 25. apríl 2005 hafi 45.864.241,84 Bankaríkjadölumverið skipt yfir í 2.875.000.000 íslenskra króna í gjaldeyrisviðskiptum ánefndum bankareikningi [...] í KBL. Ákærða er ekki gefið að sök að hafa látiðgera þetta eins og ákært er varðandi millifærsluna sjálfa til [...]. Ekkertsegir ákærunni um það hvers vegna þetta var gert, hver ákvað þetta eða gaffyrirmæli um þetta. Ekkert verður ráðið um þetta af gögnum málsins og enginnvitnisburður skýrir þetta. Þessi hluti málsins er því óupplýstur. Meint fjárdráttarbrot ákærða er af hálfu ákæruvaldsins talið fullframið erákærði lét millifæra fjármunina á bankareikning [...] hinn 25. apríl 2005 einsog segir í ákærunni. Ákærði telur enga bindandi millifærslu fyrir hendigagnvart [...], ekkert slíkt hafi átt sér stað og vísaði hann í því sambanditil reikningsyfirlita sem liggja fyrir, þar sem þessarar millifærslu sé ekkigetið og reikningsyfirlitin séu það sem bindi bankann gagnvart félaginu. Þávísaði ákærði til svars bankans við fyrirspurn endurskoðanda [...] þar semekkert kom fram um millifærsluna sem hér um ræðir. Auk þessa bendir ákærði á aðreikningur félagsins í KBL hafi ekki verið samþykktur til notkunar fyrr en 27.apríl 2005 eða tveimur dögum eftir hina umdeildu millifærslu. Samkvæmt opnunarskjölum reikningsins í bankanum átti að sendareikningseiganda, þ.e. [...], mánaðarlegt reikningsyfirlit. Ekki var merkt íþar til gerðan reit á opnunarskjölunum sem hefði þurft að gera hefði staðið tilað senda ekki póst til reikningseiganda. Samkvæmt þessu átti [...] að fáreikningsyfirlit mánaðarlega sem sýndu stöðu reikningsins. Ákærði neitar aðhann hafi gefið bankanum fyrirmæli um eitthvað annað. Verður að telja ólíklegtað breyting hefði verið gerð á þessu fyrirkomulagi, andstætt fyrirmælum áopnunarskjölunum reikningsins, nema samkvæmt sannanlegum fyrirmælum fráreikningseiganda eða forsvarsmanni hans, eins og ráða má af vitnisburði G.Undir aðalmeðferð málsins bar leynd nefnds bankareiknings nokkuð á góma ensamkvæmt því sem rakið var sýnist engin leynd hafa verið yfir reikningnum ogvitnið F bar að ákærði hefði ekki lagt til að nein leynd hvíldi yfirreikningnum. Þá verður ekki ráðið af skjölum um opnun reikningsins sem ákærðiundirritaði að leynd ætti að ríkja um reikninginn, þvert á móti, svo sem rakiðhefur verið. Hvað varðar svör KBL, dagsett 16. mars 2006 sem rakið er á bls. 9 aðframan, við fyrirspurn endurskoðanda [...] um hreyfingar á reikningnum vísasttil vitnisburðar F og G en vitnisburður þeirra um þetta er ótraustur og óskýr.Hefur ekki verið skýrt á trúverðugan hátt hvers vegna bankinn svaraði ekki áfullnægjandi hátt spurningum endurskoðanda félagsins. Það er hins vegar matdómsins að með vinnuskjölum bankans sem sýna hreyfingar á títtnefndumbankareikningi, og með vitnisburði G, F og C, sé sannað að millifærðar voru2.875.000.000 króna á bankareikning [...], eins og lýst er í ákærunni. Óupplýster í málinu hvernig það gat átt sér stað tveimur dögum áður enbankareikningurinn var samþykktur til notkunar samkvæmt áritun á opnunarskjölreikningsins en vitnið F kvað að fyrst eftir samþykki reiknings ætti að verahægt að nota hann. Eins og rakið var neitar ákærði að hafa látið millifæra fjármunina.Samkvæmt vitnisburði F vissi hann ekkert um atvik að baki millifærslunni semhér um ræðir. Hann vissi ekki hver ákvað hana og hann átti engin samskipti viðákærða vegna hennar. Vitnið F kvað bankann eiga að hafa undir höndum gögn semsýni hver gaf fyrirmæli eða lét millifæra af bankareikningnum hinn 25. apríl2005. Gögnin gætu verið hljóðritað eða skráð símtal, tölvupóstur eða önnurskjalleg gögn frá reikningshafa um millifærsluna. Öðruvísi verði hún ekki gerð.Vitnið G kvað sér ekki kunnugt um neitt er varðaði millifærsluna áreikning [...]. Hann bar á sama hátt og vitnið F um hvað þyrfti að koma til svounnt væri að millifæra af reikningi félags. Hann hvorki mundi né vissi hvortákærði gaf fyrirmæli um þetta og hann vissi heldur ekki hvaða starfsmaðurbankans kynni að hafa tekið við fyrirmælum varðandi þetta. Vitnið J gat ekkert borið um millifærsluna. Þau þrjú vitni sem nefnd voru og öll voru starfsmenn KBL hafa samkvæmtþessu engu ljósi getað varpað á millifærsluna eða hvaða starfsmaður bankansannaðist hana. Þá er, eins og rakið var að framan, allt óupplýst um það erfjárhæðinni á bankareikningi [...] var skipt yfir í 2.875.000.000 íslenskrakróna sama dag, þ.e. 25. apríl 2005. Undir aðalmeðferð málsins voru borin undir ákærða og vitni tölvupóstar umýmis samskipti sem af hálfu ákæruvaldsins eru talin renna stoðum undirsakargiftir á hendur ákærða. Ákærði á ekki aðild að öllum þessum samskiptum.Tölvupóstar liggja fyrir þar sem ákærði kemur við sögu varðandi millifærslur áreikninginn í KBL. Allt eru þetta samskipti um tilfærslur o.fl. sem áttu sérstað fyrir 25. apríl 2005 og hafa verið raktar að framan. Skýringar ákærða ogvitna á mörgum þessum tölvupóstum hafa verið raktar eins og minni viðkomandináði en ekki eru allar skýringar ákærða eða vitna trúverðugar. Hafa ber þóhugfast að nærri tíu ár eru liðin frá þessum samskiptum. Það ræður hins vegarekki úrslitum í málinu þar sem engir tölvupóstar, öðrum gögnum eða vitnisburðier til að dreifa um millifærsluna á reikning [...] hinn 25. apríl 2005. Þóttfjárhæðin sem millifærð var fyrir 25. apríl 2005, og ákærði og aðrir hafa skýrtað minnsta kosti að hluta, sé sambærileg millifærslunni á bankareikning [...]25. apríl 2005 dugar það ekki, gegn neitun ákærða, sem sönnun fyrir því að hannhafi látið millifæra á reikning [...] þennan dag enda enginn vitnisburður eðaönnur gögn um það eins og rakið var. Algjör skortur gagna og/eða upplýsinga fráKBL um þetta sætir furðu eins og síðar verður rakið. Fyrir liggur að [...] endurgreiddi [...] fjármunina ásamt vöxtum hinn 30.júní 2005 og varð [...] því ekki fyrir fjártjóni. Fyrir liggur lánasamningur[...] hjá KBL vegna endurgreiðslunnar til [...]. Hvorki lánasamningurinn,fjárvörslusamningurinn, sem bar á góma að ofan, né önnur gögn varðandi þennanhluta málsins, sem er illa upplýstur, nægja til þess að slá því föstu, gegnneitun ákærða, að hann hafi látið millifæra fjárhæðina yfir á reikning [...]hinn 25. apríl 2005.Samkvæmt því sem rakið hefur verið eru engin gögn frá KBL um millifærslunaá reikning [...] hinn 25. apríl 2005. Vitni sem störfuðu við bankann á þeimtíma sem hér um ræðir gátu ekkert upplýst um þetta. Þá benda sum gögn frábankanum, eins og svör bankans til endurskoðanda FL [...] rakin voru að framan,til þess, að engin millifærsla til [...] hafi átt sér stað og féð ábakareikningi nr. 401301 hafi allan tímann verið [...] aðgengilegt. Allt sætirþetta nokkurri furðu og engar fullnægjandi skýringar hafa komið fram um þetta.Ákæruvaldið verður að bera hallan vegna algjörs skorts á gögnum frá KBL ummillifærsluna til [...] auk þess sem engin vitnisburður skýrir hana eins ograkið hefur verið. Að öllu ofanrituðu virtu og öðrum gögnum málsins er ósannað, gegneindreginni neitun ákærða, að hann hafi látið millifæra 2.875.000.000 króna afbankareikningi [...] yfir á bankareikning [...] hinn 25. apríl 2005. Bersamkvæmt þessu að sýkna ákærða af fjárdrætti. Til vara er ákært fyrir umboðssvik með því að hafa ,,með framangreindriháttsemi misnotað þá aðstöðu sem hann fékk í krafti umboðs til ráðstöfunar áfjármunum [...] á bankareikningi félagsins í Kaupthing Bank Luxembourg S.A. ogvaldið [...] verulegri fjártjónshættu með einhliða ráðstöfunum fjármunafélagsins til [...] án þess að gera nokkrar ráðstafanir til að tryggja hagsmuni[...] en ráðstöfunin var ekki þáttur í viðskiptum félagsins.“ Hin meintuumboðssvik varða sömu háttsemi ákærða sem í aðalkröfu eru talin fjárdráttur.Ákærði var að framan sýknaður af því að hafa farmið þá háttsemi sem um ræðir,þ.e. að hafa látið millifæra fjármunina af reikningi [...] til [...]. Af þeirriniðurstöðu leiðir að sýkna ber ákærða einnig af umboðssvikum. Allur sakarkostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin 9.958.905 króna málsvarnarlaun GíslaGuðna Hall hæstaréttarlögmanns en þóknun lögmannsins er fyrir vinnu undirrannsókn málsins og dómsmeðferð og hefur verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts við ákvörðun þóknunar verjandans. Þá greiði ríkissjóður 19.384evru og 413.655 krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar verjandans. Finnur ÞórVilhjálmsson aðstoðarsaksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið.Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn.Dómsorð: Ákærði, X, ersýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Allur sakarkostnaðurgreiðist úr ríkissjóði, þar með talin 9.958.905 króna málsvarnarlaun GíslaGuðna Hall hæstaréttarlögmanns. Þá greiði ríkissjóður 19.384 evru og 413.655krónur vegna útlagðs sakarkostnaðar verjandans.
Mál nr. 91/2017
Verksamningur Uppgjör Efndabætur
Í málinu deildu ÞE hf. og Þ hf. um uppgjör á verksamningi um endursmíði og viðgerðir á tilteknu skipi í eigu Þ hf. og aukaverkum sem þeim tengdust, svo og samningi sem þeir gerðu um skil og afhendingu á skipinu. Þ hf. hafði rift verksamningnum vegna ætlaðra vanefnda ÞE hf. á samningnum og útgáfu tilhæfulausra reikninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að framganga ÞE hf. við verkið hefði ekki leitt til tafa eða raskað hagsmunum Þ hf. þannig að réttlætt hefði riftun á verksamningnum. Var Þ hf. gert að greiða ÞE hf. greiðslur vegna ýmissa samningsverka og viðbótarverka og var sú niðurstaða í flestum atriðum reist á mati yfirmatsmanna en í nokkrum atriðum á mati undirmatsmanna. Þá var talið að Þ hf. hefði ofgreitt fyrir verkið að hluta og var ofgreiðslan dregin frá kröfu ÞE hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Greta Baldursdóttir og Jóhannes Sigurðssonlandsréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. febrúar2017. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 41.693.757krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 25. júní 2010 tilgreiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiðasér 13.631.645 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. fyrrgreindra laga frá6. ágúst 2010 til 18. nóvember 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sittleyti 10. maí 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér53.401.811 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 afnánar tilgreindum fjárhæðum frá 6. ágúst 2010 til greiðsludags, allt aðfrádregnum 9.160.219 krónum miðað við 16. mars 2014. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IÍ málinu er deilt um uppgjör aðila á verksamningi 20. nóvember 2009 umendursmíði og viðgerðir á skipinu Fossá ÞH-362 og aukaverkum sem þeim samningitengdust, svo og samningum sem aðilar gerðu um skil og afhendingu skipsins 8.nóvember og 11. desember 2010. Upphaflegi verksamningurinn var gerður ágrundvelli útboðs. Gagnáfrýjandi rifti verksamningnum með bréfi 4. ágúst 2010vegna ætlaðra verulegra vanefnda aðaláfrýjanda á honum og útgáfu tilhæfulausrareikninga. Í hinum áfrýjaða dómi var dæmt um kröfur sem settar voru fram í stefnum íþremur dómsmálum sem höfðuð voru vegna framangreindra samninga. Meðhéraðsdómsstefnu sem þingfest var 21. júní 2011 krafðist aðaláfrýjandi þess aðgagnáfrýjandi greiddi sér 87.423.084 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Þákrafðist hann þess með stefnu til héraðsdóms sem þingfest var þann 18. október2011 að gagnáfrýjandi greiddi sér 26.616.533 krónur með nánar tilgreindumvöxtum. Loks krafðist gagnáfrýjandi þess í stefnu sem þingfest var 1. nóvember2011 að gagnáfrýjandi greiddi sér 135.826.631 krónu með nánar tilgreindum vöxtum.Málin voru sameinuð í þinghaldi 16. apríl 2012 samkvæmt heimild í 1. mgr. 30.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og dæmd í einu lagi.Í fyrri stefnu aðaláfrýjanda 11. júní 2011 var krafan sundurliðuðsamkvæmt 34 reikningum, en í síðari stefnunni var í fyrsta lagi krafist bótavegna ólögmætrar riftunar gagnáfrýjanda á verksamningi aðila, í öðru lagi varkrafist bóta vegna galla í útboðslýsingu, breytinga sem gagnáfrýjandi hafi gertá aðalverkinu, viðbótarverka á verktíma og seinkunar sem hafi orðið áafhendingu teikninga og búnaðar, og í þriðja lagi var krafist bóta vegnaaukinnar vinnu sem tilteknir starfsmenn aðaláfrýjanda hefðu þurft að inna afhendi vegna hinnar ólögmætu riftunar. Í fyrrnefndri stefnu gagnáfrýjanda krafðisthann viðurkenningar á riftun hans á verksamningnum. Þá krafðist hann greiðslutiltekinna fjárhæða vegna ofgreiðslu samningsverks eftir verksamningi ogofgreiðslu reikninga vegna aukaverka. Þá var krafist greiðslu vegna ofgreiðslnafyrir suðuvinnu, viðgerðar hliðarfærslusleða, kostnaðar við drátt skipsins tilAkureyrar, aukalegrar aðstoðar tryggingafélags, vinnu Slippsins á Akureyri,útgáfu bankaábyrgðar og dagsekta vegna seinkunar verkloka.Í þinghaldi 11. desember 2014 lækkaði aðaláfrýjandi höfuðstól kröfusinnar samkvæmt fyrsttöldu stefnunni niður í 56.546.298 krónur og kröfusamkvæmt seinni stefnunni í 21.695.085 krónur. Þá lækkaði gagnáfrýjandi í samaþinghaldi kröfu sína um 2.000.000 krónur. IIHéraðsdómur Vesturlands kvað upp dóm í málinu 9. janúar 2015 þar semgagnáfrýjanda var gert að greiða aðaláfrýjanda 30.433.898 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 25.288.873 krónum frá 21. júní 2011en af 30.433.898 krónum frá 18. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá vargagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda 18.000.000 krónur í málskostnað.Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. mars 2015. Með dómiHæstaréttar í máli nr. 246/2015 var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim íhérað til löglegrar meðferðar, þar sem héraðsdómur hefði ekki uppfyllt þærkröfur sem gerðar eru til rökstuðnings fyrir niðurstöðu dóms um sönnunar- oglagaatriði eftir f. lið 114. gr. laga nr. 91/1991.Málið var tekið fyrir að nýju í Héraðsdómi Vesturlands og kveðinn uppdómur 16. nóvember 2016. Undir rekstri málsins fyrir héraði var aflað tveggja matsgerða sem unnarvoru af Ólafi Friðrikssyni tæknifræðingi og Stefáni Sigurðssyniframkvæmdastjóra skipasmíðastöðvar Njarðvíkur. Matsgerðirnar voru gefnar út íjúní 2013. Þá var aflað tveggja yfirmatsgerða sem unnar voru af Páli RagnariSigurðssyni vélaverkfræðingi, Grími Sveinbirni Sigurðssyni tæknifræðingi ogDaníel Gísla Friðrikssyni skipatæknifræðingi. Yfirmatsgerðirnar voru gefnar útí mars 2013. Niðurstöður hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum,eru einkum reistar á mati yfirmatsmanna en í nokkrum atriðum á matiundirmatsmanna. IIIÍ hinum áfrýjaða dómi kemur fram að mikil breyting varð á verkinu fráupphaflegum samningi. Verkinu átti samkvæmt honum að ljúka 30. maí 2010 eða á26 vikum. Vegna mikils fjölda aukaverka sem gagnáfrýjandi óskaði eftir ogseinkunar hans á afhendingu búnaðar, tækja og teikninga hafi verkið tafist.Yfirmatsmenn töldu að verkið hefði af þessum sökum tafist um 24 vikur og aðauki hefðu komið til tafir vegna leyndra galla á skipinu. Með vísan tilforsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að framgangaaðaláfrýjanda við verkið hafi ekki leitt til tafa eða raskað hagsmunum gagnáfrýjandaþannig að réttlætt hafi riftun verksamningsins 4. ágúst 2010. Þá verður lögð til grundvallar niðurstaða héraðsdóms um að ekki séu efnitil þess að hafna reikningum aðaláfrýjanda almennt á þeim forsendum að þeirhafi ekki verið forsvaranlega gerðir. Jafnframt er fallist á mat héraðsdóms áþví að Björn Samúelsson hafi verið í hlutverki eftirlitsmanns gagnáfrýjanda oghaft heimild til þess að skuldbinda gagnáfrýjanda við aukaverk sem hann óskaðieftir. Í hinum áfrýjaða dómi er kröfu aðaláfrýjanda um lokagreiðslu samkvæmtverksamningnum, sem upphaflega var 21.771.400 krónur, en aðaláfrýjandi hafðilækkað í 4.333.727 krónur, hafnað. Niðurstaða hins áfrýjaða dóms byggir á þvíað vegna annmarka á mati yfirmatsmanna á stöðu verksins sem miðaðist við riftunsamningsins hafi verið rétt að leggja til grundvallar niðurstöðu undirmatsmannaum verkstöðuna. Samkvæmt mati undirmatsmanna var 78,96% af útboðsverkinu lokiðþegar samningnum var rift. Samkvæmtniðurstöðu héraðsdóms var því ólokið vinnu fyrir 20.461.500 krónur. Lokið hafiverið vinnu fyrir 76.844.007 krónur og gagnáfrýjandi greitt 87.209.700 krónurinn á útboðsverkið. Samkvæmt þessu hafi gagnáfrýjandi verið búinn að ofgreiða10.365.693 krónur. Aðaláfrýjandi byggir kröfur sínar fyrir Hæstarétti á því að undirmatsmennhafi dregið frá verkstöðunni liði semekki hafi verið rétt að draga frá. Í fyrsta lagi telur hann að leiðrétta eigistöðuna um 12.500.000 krónur vegna rafmagns- og trésmíðavinnu sem matsmenntelji ranglega að ekki hafi verið unnin. Í öðru lagi telur aðaláfrýjandi aðmatsmenn hafi óumbeðið gefið viðbótarafslátt af tveimur verkliðum semaðaláfrýjandi hafði samið við gagnáfrýjanda um að taka út úr útboðsverkinu átilteknu verði. Þar var annars vegar um að ræða að taka andveltigeymi út úrverkinu og hins vegar breytingu á lestarkörmum. Aðaláfrýjandi bendir á að í 3. gr. samnings aðila 11. desember 2010 hafiverið samið um uppgjör á rafmagns- og trésmíðavinnu í tengslum við afhendinguskipsins. Rétt sé að líta svo á að þar með hafi allri rafmagns- ogtrésmíðavinnu við útboðsverkið verið lokið. Í matsgerð undirmatsmanna er tekiðfram að rafmagns- og tækjavinna í stýrishúsi hafi verið komin lítið áleiðis ogöll tæki sem flytja átti væru ennþá í gömlu brúnni. Ákvæði 3. gr. framangreindssamnings fjallar um uppgjör á reikningum vegna rafmagns- og trésmíðavinnu semþegar höfðu verið gefnir út. Í samningnum kemur ekki fram að allri rafmagns- ogtrésmíðavinnu í útboðsverkinu hafi verið lokið. Ekki liggja fyrir í málinuönnur gögn en mat undirmatsmanna um stöðu á rafmagns- og trésmíðavinnu. Þvímati hefur aðaláfrýjandi ekki hnekkt og verður krafa hans um þennan þátt þvíekki tekin til greina.Aðaláfrýjandi byggir á því að búið hafi verið að semja um verð fyrir aðtaka út andveltigeyminn og gera breytingarnar á lestarkörmum. Undirmatsmönnumhafi ekki verið heimilt að gera breytingar á því verði sem þegar hafi veriðsamið um. Undirmatsmenn drógu frá verkstöðunni 3.387.000 krónur vegna endurmatsá andveltigeymi og 2.022.000 krónur vegna endurmats á verki um lækkun álestarkörmum. Bendir aðaláfrýjandi á að Bjarni Ásmundsson sem starfaði fyrirgagnáfrýjanda hafi staðfest að búið hafi verið að semja um verð fyrirandveltigeyminn. Gagnáfrýjandi hefurekki andmælt því að samið hafi verið um fast verð fyrir þessa þætti þegarverksamningnum var breytt um þessa verkliði. Þá liggur ekki fyrir í málinu að fyrirvarihafi verið gerður við þessa verðlagningu.Meðvísan til þess sem að framan er rakið er fallist á það með aðaláfrýjanda aðmatsmönnum hafi verið rétt að miða við það verð sem aðilar höfðu samið um endahefði ekki verið óskað endurmats á þessum þáttum af hálfu gagnáfrýjanda.Samkvæmt þessu telst gagnáfrýjandi hafa ofgreitt fyrir samningsverkið 4.844.693krónur en ekki 10.253.693 krónur eins og komist var að niðurstöðu um í hinumáfrýjaða dómi. Að fenginni þessari niðurstöðuog að virtri kröfugerð gagnáfrýjanda lækkar krafa hans vegna ofgreiðslusamningsverksins úr 5.054.193 krónum í 4.844.693 krónur og kemur hún tilfrádráttar kröfum aðaláfrýjanda.Í héraðsdómi var kröfu aðaláfrýjanda að fjárhæð 8.646.879 krónur umskaðabætur, vegna óunninnar vinnu við viðbótarverk á tímagjaldi, hafnað á þeimgrundvelli að riftun samningsins hafi ekki verið bein orsök þess aðaðaláfrýjandi varð af framlegð vegna verkanna. Í 6. gr. verksamnings aðila 20.nóvember 2009, sem fjallar um viðbótarverk, kemur fram að verkkaupi skuligreiða fyrir undirbúning viðbótarverka sem hann hefur óskað eftir jafnvel þóttekki verði af framkvæmdum vegna ástæðna er varða verkkaupa. Af ákvæðinu má ráðaað aðaláfrýjandi gat ekki vænst þess að fá greiddar skaðabætur vegna tapaðrarframlegðar af aukaverkum sem gagnáfrýjandi hætti við. Í málinu liggja ekkifyrir upplýsingar um að aðaláfrýjandi hafi lagt í undirbúningskostnað vegnaviðbótarverka. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendnahéraðsdóms, verður þessari kröfu aðaláfrýjanda hafnað. Að því gættu sem núhefur verið rakið verður niðurstaða héraðsdóms um aðrar kröfur aðila staðfestmeð vísan til forsendna.Samkvæmt öllu framanrituðu verður gagnáfrýjandi dæmdur til að greiðaaðaláfrýjanda 26.841.453 krónur. Rétt er að dráttarvextir reiknist á hina dæmdufjárhæð frá þingfestingardegi héraðsdómsstefna aðaláfrýjanda, annars vegar 21.júní 2011 og hins vegar 18. október sama ár, eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir atvikum verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði segir. Dómsorð:Gagnáfrýjandi,Þörungaverksmiðjan hf., greiði aðaláfrýjanda, Þorgeiri og Ellert hf.,26.841.453 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 21.856.687 krónum frá 21. júní 2011 til 18. október2011, en af 26.841.453 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Gagnáfrýjandigreiði aðaláfrýjanda samtals 13.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 16. nóvember 2016 Mál þetta, sem dómtekið var 28. september 2016, er höfðaðaf Þorgeir & Ellert hf. Bakkatúni 26, Akranesi, á hendurÞörungaverksmiðjunni hf., Reykhólum, Reykhólahreppi, með stefnu birtri 14. júní2011. Með stefnu birtri 16. september 2011 höfðaði Þorgeir & Ellert hf.annað mál á hendur Þörungaverksmiðjunni hf. Loks höfðaði Þörungaverksmiðjan hf.gagnsakarmál á hendur Þorgeir & Ellert hf. með stefnu birtri 27. október 2011.Í þinghaldi 16. apríl 2012 voru öll málin sameinuð í eitt og það rekið áframundir ofangreindu málsnúmeri.Í dómi þessum verður eftir atvikum notað heitiðaðalstefnandi, stefnandi eða gagnstefndi um Þorgeir & Ellert hf. ogaðalstefndi, stefndi eða gagnstefnandi um Þörungaverksmiðjuna hf. Í fyrstnefnda málinu eru kröfur stefnanda þær að stefndiverði dæmdur til að greiða honum 56.546.298 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 1.177.000 krónumfrá 25. júní 2010 til 20. júlí 2010, af 3.869.738 krónum frá þeim degi til 22.júlí 2010, af 11.303.227 krónum frá þeim degi til 11. ágúst 2010, af 18.805.177krónum frá þeim degi til 1. september 2010, af 20.592.177 krónum frá þeim degitil 3. september 2010, af 25.269.465 krónum frá þeim degi til 20. september2010, af 28.252.203 krónum frá þeim degi til 21. september 2010, af 33.775.780krónum frá þeim degi til 23. september 2010, af 50.273.670 krónum frá þeim degitil 20. október 2010, af 52.993.710 krónum frá þeim degi til 20. nóvember, af55.817.562 krónum frá þeim degi til 28. nóvember 2010, af 56.546.298 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þessaðallega að hann verði sýknaður af framangreindum kröfum stefnanda en til varaað kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda.Í öðru málinu gerir stefnandi þærdómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 21.695.085 krónur aukvaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, afþeirri fjárhæð frá 6. ágúst 2010 til 18. nóvember 2011, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframtkrefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verðisýknaður af framangreindum kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnandaverði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar aðskaðlausu úr hendi stefnanda.Í þriðja málinu, sem er gagnsakarmál,krefst gagnstefnandi þess að viðurkennd verði riftun hans á verksamningi viðgagnstefnda, dagsettum 20. nóvember 2009, sem lýst var yfir 6. ágúst 2010.Gagnstefnandi gerir jafnframt kröfu um að gagnstefndi verði dæmdur til greiðslu53.396.387 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af 15.682 krónum frá 6. ágúst 2010 til 17. september2010, en með dráttarvöxtum af 17.082.642 krónum frá þeim degi til 28. október2010, en með dráttarvöxtum af 17.682.642 krónum frá þeim degi til 13. desember2010, en með dráttarvöxtum af 24.482.642 krónum frá þeim degi til 12. janúar2011, en með dráttarvöxtum af 24.782.642 krónum frá þeim degi til 14. janúar2011, en með dráttarvöxtum af 31.582.642 krónum frá þeim degi til 26. apríl2011, en með dráttarvöxtum af 31.975.642 krónum frá þeim degi til 16. maí 2011,en með dráttarvöxtum af 34.044.972 krónum frá þeim degi til 1. júní 2011, enmeð dráttarvöxtum af 34.624.972 krónum frá þeim degi til 31. ágúst 2011, en meðdráttarvöxtum af 53.396.387 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádregnum 8.847.419 krónum sem miðaðst við 16. mars 2014. Þá er krafistmálskostnaðar úr hendi stefnanda. Gagnstefndi krefst þess að hann verðisýknaður af framangreindum kröfum gagnstefnanda og að honum verði dæmdurmálskostnaður úr hendi gagnstefnanda. Þann 9. janúar 2015 var kveðinnupp héraðsdómur vegna málsins. Sá dómur var ómerktur með dómi Hæstaréttar 21.janúar 2016 með vísan til f-liðar 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaMálsatvik eru þau að stefndi, Þörungaverksmiðjan hf.,varð eigandi kúfiskveiðiskips, Fossár ÞH-362, skipaskrárnúmer 2406, með afsalidagsettu 30. september 2009. Seljandi skipsins var Ísfélag Vestmannaeyja hf. ogvar kaupverðið 600.000 bandaríkjadalir. Með verksamningi 20. nóvember 2009 tókstefnandi að sér að endursmíða skipið og var tilgangurinn sá að breyta því íþangflutningaskip og nota í stað annarsskips, Karlseyjar BA. Til grundvallar verksamningnum lágu útboðsgögn, meðnánari lýsingu á einstökum verkþáttum, ersamin voru af verkfræðiráðgjafa stefnda, Bjarna Ásmundssyni skipatæknifræðingi. Þar er verkinum.a. lýst á eftirfarandi hátt:This repair/rebuilding ofthe vessel consists of major alteration of the General Arrangement as a newWheelhouse is to be built and located in the fore ship and various newequipment is to be installed such as new propeller with intermediate gearbox,new deck crane, new Ballast Tanks to be built and ballast tanks in aft shipaltered to fuel oil tanks, extension of the hold and finally new “side keels”on both sides. The hold is to be enlarge to the extent that it can carry ca.120 sacks of Sea Weeds.Umsamin verklaun samkvæmt samningnum voru 108.857.000krónur, en til frádráttar komu 11.551.493 krónur þar sem stefndi óskaðifljótlega eftir því að tiltekin verk yrðu ekki unnin. Að teknu tilliti tilþessa námu verklaun vegna samningsverksins 97.305.507 krónum, en þau átti aðgreiða með fimm jöfnum greiðslum á nánar tilgreindum gjalddögum meðlokagreiðslu við verklok. Þá var einnig andveltugeymir felldur úr tilboðinu og vinna vegna glussageymis og mat stefnandi kostnað við þáútfellingu 245.000 krónur. Greiðslur vegna verksins skyldu samkvæmt samningimiðast við áætlaðan tímaramma en ekki verkstöðu.Um viðbótarverk segir í 6. gr. samningsins að stefnandaværi óheimilt að undirbúa eða framkvæma viðbótarverk nema fyrir lægi skriflegtsamþykki stefnda. Þá segir þar að verkkaupi skuli greiða fyrir undirbúningviðbótarverka sem hann hefur óskað eftir jafnvel þótt ekki verði af framkvæmdumvegna ástæðna er varða verkkaupa.Um verktíma segir í 3. gr.samningsins: Verkiðtelst hafið við undirritun þessa samnings. Verktími er 26 vikur frá þvíupphafsgreiðsla berst inn á reikning verksala ...Þá segir í ákvæðinu aðviðbótarverk geti haft áhrif á verktíma og er það ítrekað í 7. gr. samningsinsen þar segir að þegar samið er um viðbótarverk skuli jafnframt semja um þaðhvort verkið hafi áhrif á verktíma.Upphafsgreiðsla samkvæmtsamningnum var innt af hendi 30. nóvember 2009 og átti verkinu því samkvæmtframangreindu að ljúka 30. maí 2010. Ef dráttur yrði á afhendingu skipsinsátti, samkvæmt 7. gr. samningsins, að greiða í dagsektir 0,5% afheildarverðmæti samningsins en hámark sekta gat numið 10% af heildarverðmætisamningsins. Þá sömdu aðilar um „grace period“ sem skyldi veraein vika frá afhendingardagsetningu en á því tímabili skyldu dagsektir ekkileggjast á. Þá segir í 8. gr. samningsins að stefndi eignist allt efni, hluti, vélarog tæki um leið og þau yrðu til eða þeirra væri aflað til verksins jafnóðum ogverkinu miðaði áfram og stefndi stæði skil á greiðslum. Frá upphafi verksins var vitniðBjörn Samúelsson vélstjóri, starfsmaður stefnda á verkstað, en aðila greinir áum hvort hann hafi haft hlutverk eftirlitsmanns verksins í samræmi við ákvæði1.11 í útboðsgögnum. Í ákvæðinu er hlutverki hans lýst svo að hann sé: „... theonly person who is authorized to take any decision regarding changes in plans,ordering spare parts or in other respect change the terms of the specification.This also covers all decisions, regarding any „extra works“ taken on locationafter the vessels arrival. There are undir no circumstances allowed to startany extra works without written acceptance from the owner´s representative.“ Samkvæmt 1. gr. verksamningsinsskyldi verkkaupi sjá um hönnunar/tæknivinnu en stefndi byggir á því aðstefnandi hafi átt að sjá um að vinna aðrar teikningar. Í 3. gr. segir aðverktími sé háður því að verkkaupi standi tímanlega skil á öllum teikningum ogþeim búnaði sem hann útvegar. Samkvæmt útboðsgögnum, grein 1.02, átti stefnandiað vinna nauðsynlegar teikningar utan þeirra sem þarf að fá samþykktar frá flokkunarfélagi skipsins, Lloyd‘s.Eftir að stefnandi hóf vinnu viðverkið komu í ljós meintir gallar á skipinu, m.a. reyndist einangrunarklæðning skipsins vera eldfim og ekkisamkvæmt samþykktri smíðateikningu skipsins. Þá kom í ljós að búið var að skeraí sundur burðarbita á dekki þar sem loftræstilagnir eru. Í framhaldi af því gerði Lloyd‘s á Íslandi,tryggingafélag skipsins, athugasemd við þetta og kröfu um að skipt yrði útallri einangrunarklæðningu skipsins. Þá var dómkvaddur matsmaður til að skoðahugsanlegan galla. Varð það til þess að samkvæmt ósk stefnda var vinnu viðskipið frestað að einhverju leyti, á tímabilinu frá 6. apríl til 9. júlí 2010. Þá liggur fyrir að breytingarvoru gerðar á verkinu frá því sem upphaflega var ákveðið. Einnig var unninnfjöldi verka sem féllu ekki undir útboðslýsingu og verksamning aðila. Stefndibyggir á því að hann hafi greitt 87.209.700 krónur upp í verklaun og 17.677.256krónur vegna viðbótarverka á verktímanum. Þegarleið á verktímann kom upp ágreiningur milli aðila um ýmis atriði er lutu aðframgangi verksins, seinkun verktíma, útgefnum reikningum o.fl. Á vormánuðum ogsumarið 2010 funduðu málsaðilar ítrekað til að freista þess að leysa þannágreining sem upp var kominn. Af hálfu stefnda var lögð áhersla á að verkinuyrði lokið sem fyrst þar sem skipið átti að leysa af hólmi annað skip enhaffærniskírteini þess átti að renna út 30. júní 2010 en var síðar framlengttil 1. október sama ár.Af hálfu stefnanda er á því byggt í máli þessu að drátt ávinnslu verksins megi rekja til þess að fljótlega eftir að vinna við skipiðhófst hafi komið í ljós að nauðsynlegt var að framkvæma fjölmörg viðbótarverk áskipinu. Eftirlitsmaður stefnda hafi, fyrir hönd stefnda, óskað eftir 131viðbótarverki í tímavinnu auk þess sem aðilar sömdu um að stefnandi tæki að sérað vinna 11 umfangsmikil viðbótarverk í skipinu á föstu gjaldi. Mörg af þessumviðbótarverkum þurfti að vinna samhliða og áður en haldið var áfram meðtilboðsverkin og olli þetta því óhjákvæmilega töfum á tilboðsverkinu. Þá vorufjölmörg þeirra verka sem unnin voru samkvæmt verksamningi aðila umfangsmeiriog kostnaðarsamari en leiða mátti af útboðslýsingu verksins. Þetta, ásamt þvíað stefndi fór í meiri breytingar á skipinu en upphaflega var áætlað, sem ogvinnustöðvun vegna galla, það að samþykktar teikningar af einstökum verkliðumog ýmis búnaður skiluðu sér seint hafi leitt til þess að verkið fór fram yfirupphaflega áætlaðan verktíma.Stefndi telur að rekja megi tafir til þess að þegar leiðá verktímann hafi komið upp ágreiningur á milli aðila um framgang verksins. Í lok marsmánaðar 2010 kom í ljós að búið var að rífa nærallan búnað úr vélarrúminu, utan aðalvélar, án þess að fyrirmæli hafi veriðgefin um að fjarlægja annað en upprunalega lensikerfið. Þá var rafmagnstaflaskipsins, sem til stóð að færa úr vélarrúmi upp í dekkhús á aðalþilfari, færð áverkstæði undirverktaka stefnanda og rifin í sundur, án þess að nokkurfyrirmæli hefðu verið gefin um slíkt. Þá hafi framganga verkefnastjórastefnanda, Lárusar Skúlasonar, verið verkinu til trafala, og var óskað eftirþví 27. maí 2010 að hann yrði tekinn frá verkinu, sem var gert. Þá laut ágreiningur aðila jafnframt að verulegu leyti aðseinkun á verklokum og útgáfu reikninga stefnanda vegna viðbótarverka semstefndi taldi að ekki hafi verið pöntuð og fengju ekki staðist. Þá varágreiningur um verkferla við framkvæmd verksins. Athugasemdir stefnda viðreikninga lutu bæði að því hvernig samþykki þeirra hefði átt að vera háttað ogað því að hluti þeirra væri vegna vinnu sem félli undir verksamninginn og ættiþví ekki að gera sérstaka reikninga fyrir, aðrir reikningar væru vegna vinnusem ekki hefði enn verið framkvæmd, auk þess sem fjárhæðir vegna tímaskráningaog efniskostnaðar væru óeðlilegar í mörgum tilvikum.Stefnandilýsir atvikum svo að 28. maí 2010 hafi framkvæmdastjóra stefnda og stjórnfyrirtækisins verið afhent skýrsla unnin af stefnanda, um stöðu verksins ásamtáætlun um framkvæmd verksins bæði samkvæmt verksamningi og pöntuðum aukaverkum.Í skýrslunni kom einnig skýrt fram að óhjákvæmilega myndu hin fjölmörguviðbótarverk hafa í för með sér tafir á upphaflegum verktíma samkvæmtverksamningi. Þann dag náðist samkomulag milliaðila um að fresta verklokum til 6. ágúst 2010. Fljótlega hafi orðið ljóst aðverklok yrðu ekki þann dag. Stefndi byggir á því að hann hafi ekki samþykktaðrar tillögur stefnanda að breyttum verklokatíma en stefnandi telur að stefndihafi um tíma miðað við að verklokum yrði frestað til 15. september 2010.Þann 20. júlí sendistjórnarmaður stefnda framkvæmdastjóra stefnanda bréf þar sem lýst var áhyggjumaf stöðu og framkvæmd verksins og þar sem krafist var úrbóta, ellegar sæistefndi sig tilneyddan til að fá verkinu lokið annars staðar. Því svaraðiframkvæmdastjóri stefnanda, með bréfi dagsettu 20. júlí 2010, þar sem tilkynntvar um að vinna við aukaverk hefði verið stöðvað vegna þess að stefndi hefðiekki greitt hina umdeildu reikninga. Með tölvupósti, dagsettum 22. júlí 2010,staðfesti framkvæmdastjóri stefnanda að öll vinna við umbeðin reikningsverkhefði verið stöðvuð sökum þess að ekki hefði verið staðið við fyrirheit umgreiðslu. Einnig kom fram að síðustu reikningar vegna þessara verka hefðu veriðritaðir þann dag og að unnið yrði eftir upphaflegu tilboði að því marki semóunnin aukaverk hömluðu ekki framkvæmdum. Þessu erindi svaraði framkvæmdastjóristefnda með tölvupósti 23. sama mánaðar og voruþá ítrekaðar athugasemdir stefnda vegna framvindu verksins og því haldiðfram að reikningar vegna viðbótarverka væru ekki studdir fullnægjandi gögnum.Þá kom þar fram að stefnda væri nauðsynlegtað fá skipið afhent eigi síðar en 15. september, en stefnandi hefði ekki taliðþað mögulegt, og að stefndi teldi dráttinn á verklokum varða dagsektum samkvæmt7. gr. verksamnings aðila, auk þess sem áskilinn var réttur til að krefjastskaðabóta vegna dráttarins. Jafnframt var áréttað að ágreiningur væri umviðbótarverk, en þar fyrir utan var vefengt að þessi verk hefðu að öllu leytiverið unnin.Hinn 29. júlí 2010 var haldinnfundur með fyrirsvarsmönnum málsaðila til að fara yfir framgang verksins ogútgefna reikninga. Liggur frammi í málinu frásögn af þeim fundi þar semreikningar eru tilgreindir með númerum og þeir ýmist sagðir greiddir eða ógreiddirog framkomnar athugasemdir vegna þeirra.Af hálfu stefnanda er á því byggt að fyrirsvarsmaðurstefnda hafi lýst yfir riftun á verksamningnum á fundi fyrirsvarsmanna aðila29. júlí 2010 og krafist þess að allri vinnu yrði hætt við skipið. Aðilar eru hinsvegar sammála um að samningnum var rift með bréfi stefnda 4. ágúst 2010. Þarvar ágreiningi aðila lýst frá sjónarhorni, stefnda, settar fram athugasemdirvið reikninga og því lýst að hann teldi sig þegar hafa greitt of mikið inn áverkið. Þá komu fram hjá honum athugasemdir viðframgang útboðsverksins og sú ætlun hans að leggja fram bankaábyrgð vegnameintrar kröfu og láta ljúka viðgerð skipsins annars staðar og gerði kröfu umað vinnu við skipið yrði hætt. Þá var gerður áskilnaður um skaðabætur vegna vanefnda.Stefnandi mótmælti riftuninni og vísaði til þess að dráttur á vinnslu verksinsværi vegna atriða er vörðuðu stefnda. Með tölvupósti 6. ágúst 2010 áréttaðistefndi riftun og vísaði til þess að samningi hefði verið rift vegnaafhendingardráttar stefnanda. Þann 17. ágúst 2010 krafðist stefndi þess að stefnandiafhenti skipið gegn greiðslu bankaábyrgðar og bauð fram bankaábyrgð að fjárhæð100.000.000 króna. Af hálfu stefnanda var afhendingu skipsins hafnað og vísaðtil þess að skilyrði 2. mgr. 200. gr. siglingalaga nr. 34/1985 væru ekkiuppfyllt með framlagningu bankaábyrgðar þar sem stefndi hafi ekki sýnt fram áhver tölulegur ágreiningur aðila væri. Með bréfi dagsettu 27. ágúst 2010 sendilögmaður stefnda lögmanni stefnanda bréf þar sem krafa um afhendingu skipsinsvar ítrekuð og fylgdi bréfi því afrit af bankaábyrgð að fjárhæð 100.000.000krónur. Fór svo að stefndi krafðist þess að fá skipið afhent með beinniaðfarargerð. Undir rekstri aðfararmálsins lagði stefnandi framviðbótarbankaábyrgð að fjárhæð 35.000.000 króna. Héraðsdómur féllst á kröfustefnda og heimilaði 27. september 2010 að skipið yrði tekið úr vörslumstefnanda með beinni aðfarargerð. Innsetningarbeiðni var send sýslumanninum áAkranesi 30. september 2010 vegna málsins. Stefndi tók til varna við fyrirtökubeiðninnar og fór svo að sýslumaður hafnaði kröfunni og gerðu aðilar með sérsamning 8. nóvember 2010 um suðuvinnu á skrokk fyrir neðan sjólínu á skipinuFossá ÞH-362. Í honum fólst að stefnandi myndi klára vinnu við skipið ogenduruppbyggingu á hliðarfærsluvagni gegn greiðslu svo að unnt væri að sjósetjaskipið. Þá gerðu aðilar 11. desember 2010 með sér samkomulag sem í fólstbreyting á 9. gr. þess samnings. Auk stefnanda og stefnda voru einnigundirverktakar stefnda, Straumnes hf. og Rudolf B. Jósefsson slf., aðilar aðsamkomulaginu. Þar voru skilgreind verklok undirverktakanna og samið um uppgjörá reikningsverkum þessara aðila. Samkomulagið gekk eftir og var skipið sjósettog flutt úr skipasmíðastöð stefnda til Slippsins á Akureyri 13. desember s.á.,þar sem endurbyggingu skipsins var lokið í maí 2011.Í fyrsta málinu er deilt um greiðslu reikninga nr.R27462, R27488, R27519, R27526, R27527, R27528, R27533, R27530, R27531, R27457,R27459, R27461, R27470, R27468, R27485, R27486, R27486, R27487, R27435, R27476,R27500, R27509, R27510, R27511 og R27512, sem nánar er lýst þegar rakinn er ímálatilbúnaður stefnanda hér að neðan. Upphaflega var ágreiningur á milli aðilaum fleiri reikninga og hljóðaði krafan þá upp a 87.423.084 krónur en hefur núverið lækkuð í 56.546.297 krónur.Mistök urðu til þess aðeinhverjir reikningar stefnanda, vegna vinnu við skipið, voru gefnir út meðvirðisaukaskatti en það var leiðrétt með bakfærslu reikninga og útgáfu nýrra ánvirðisaukaskatts. Stefndi greiddi hluta af þessum reikningum og fékk stefnandi,sökum þessarar leiðréttingar, endurgreiddar 21.846.793 krónur fráskattyfirvöldum 7. febrúar 2011 og var þeirri fjárhæð ráðstafað inn á skuldstefnda við stefnanda. Komu þessar innborganir til frádráttar höfuðstólskuldarinnar á þeim degi sem hver og einn reikningur var greiddur. Í öðru málinu er varðar stefnu sem birt var 16. september2011 gerir stefnandi kröfu um efnda- og skaðabætur vegna ólögmætrar riftunarverksamnings, á grundvelli sömu málsatvika. Krafan hljóðar nú upp á 21.695.085krónur, en upphaflega var hún að fjárhæð 26.616.533 krónur. Hún samanstendur ífyrsta lagi af kröfu um efndabætur að fjárhæð 10.380.370 krónur. Í öðru lagibótakröfu vegna galla í útboðslýsingu, breytinga sem stefndi gerði á aðalverkinuog viðbótarverkum á verktíma og seinkunar sem varð á afhendingu teikninga ogbúnaðar, 3.251.275 krónur. Í þriðja lagi vegna aukinnar vinnu semframkvæmdastjóri, bókari, tæknifræðingur og verkstjórar stefnanda þurftu aðinna af hendi vegna hinnar ólögmætu riftunar, 8.063.440 krónur. Í þriðja málinu gerir stefndi, sem gagnstefnandi, ágrundvelli sömu málsatvika, kröfu um að viðurkennd verði lögmæti riftunar hansá verksamningi. Þá krefst hann þess að gagnstefndi greiði honum samtals53.435.603 krónur og er krafa hans í níu liðum. Upphaflega hljóðaði krafa hansupp á 135.826.631 krónu en var lækkuð í framangreinda fjárhæð með framlagningubókunar í þinghaldi 23. maí 2016. Í fyrsta lagi er um að ræða kröfu vegna ofgreiðslu fyrirsamningsverk samkvæmt verksamningi. Upphaflega hljóðaði krafan upp á samtals23.836.480 krónur en hefur nú verið lækkuð í 5.054.193 krónur. Í öðru lagi ergerð krafa um endurgreiðslu vegna ofgreiðslu reikninga nr. R24810 og R25050,vegna aukaverka, sem greiddir voru með fyrirvara, upphaflega að fjárhæð3.483.842 krónur en krafan hefur nú verið lækkuð í 922.398 krónur og stendurþví einungis eftir reikningur nr. R24810. Í þriðja lagi er gerð krafa vegna ofgreiðslu vegnasuðuvinnu á skrokk upphaflega að fjárhæð 8.000.000 króna en hefur nú veriðlækkuð í 5.300.000 krónur. Í fjórða lagi er gerð krafa vegna ofgreiðslu vegnavinnu við hliðarfærsluvagn, upphaflega að fjárhæð 5.000.000 króna en var viðmeðferð málsins lækkuð, fyrst í 3.000.000 króna í þinghaldi 11. desember 2014en síðan í 1.500.000 krónur með framlagningu bókunar 23. maí 2016 og loks í1.200.000 krónur við málflutning við aðalmeðferð vegna ákvæðis í samningi aðilafrá 8. nóvember 2010 um að stefndi greiddi ávallt 60% af kostnaði vegnaviðgerðar á hliðarfærsluvagni. Þá er í fimmta lagi krafist greiðslu kostnaðarvegna dráttar skipsins til Akureyrar að fjárhæð 6.800.000 krónur, í sjötta lagikostnaðar vegna aukalegrar aðstoðar Loyd´s á Íslandi að fjárhæð 2.069.330krónur, í sjöunda lagi kostnaðar vegna vinnu Slippsins á Akureyri, upphaflegaað fjárhæð 73.675.928 krónur en hefur nú verið lækkuð í 18.771.415 krónur, íáttunda lagi kostnaðar vegna útgáfu bankaábyrgðar, 3.273.000 krónur og í níundalagi dagsekta vegna seinkunar verkloka, 9.706.051 króna. Fyrirliggur skýrsla Frímanns A. Sturlusonar, skipasmiðs, skipatæknifræðings ogstarfsmanns Navis ehf., um verkstöðu og kostnaðaf samningsverki miðað við 12. ágúst 2010, dagsett 31. ágúst 2011. TaldiFrímann að um 2400 vinnustundum hafi verið ólokið í samningsverkinu og að mestalltefni liggi fyrir vegna ólokinna samningsverka. Taldi hann að þá hafi 1600vinnustundum verið ólokið vegna umsaminna aukaverka. Varðandi skil á teikningumtaldi hann að teikningar, svo sem fyrir stýri, hækkun lestarkarma, púlt ístýrishús, kranaundirstöðu o.fl., hafi skilað sér seint og að sumar hafi ekkienn legið fyrir þegar Frímann framkvæmdi gerði skýrslu sína. Hafi það ekki haftþýðingu að leggja mat á tafir vegna síðbúinna afhendinga á einstaka búnaði þarsem fyrir liggi að ógrynni aukaverka voru unnin á sama tíma. Þá telur hann aðútboðslýsing hafi verið ónákvæm, þ.e. „verulegar breytingar verða á verkinueftir að það hefst“ og að „aukaverkin hafa tvímælalaust veruleg áhrif áverktímann“. Varðandi kranann sé ljóst að afhending hans varkomin rúma tvo mánuði fram yfir umsamin verklok. Þá telur Frímann að leyndirgallar hafi haft töluverð áhrif á framgang verksins vegna afleiddra verka. Sélitið til verkáætlunar stefnanda frá því 28. maí 2010 þá komi þar framframangreind áætlun um 9710 klukkustundir í aukaverk en á þeim tíma á að hafaverið búið að vinna 11.700 klukkustundir í samnings- og aukaverk. Af því megiálykta sem svo að samningsverkinu kunni að hafa lokið um þremur vikum fyrr efengin aukaverk hefðu komið til. Svo hafi þó ekki verið því að á saman tíma hafismíði stýrishúss (álhúss) ekki verið lokið og verði ekki séð að aukaverk hafitafið þann verkþátt. Þá telur hann að ef aukaverk hefðu ekki komið til hefðistefnandi átt að ljúka verkinu á tilsettum tíma. Einnig kom fram að hann telurað stefnandi hafi ekki orðið fyrir beinum kostnaði vegna breytinga,niðurfellingar verka eða tafa á afhendingu búnaðar. Frímann vann skýrslu sínaað beiðni stefnda. Stefndi byggir á því að með þessari skýrslu hafi hannverið að leitast við að fá mat óháðs aðila á stöðu verksins og gildi umdeildrareikninga í því skyni að ná sáttum í málinu og tryggja sönnun. Stefnandi virðist ekki hafa haft aðkomu að því að öðruleyti en því að koma með athugasemdir áður en Frímann skilaði af sérskýrslunni í endanlegri mynd og getur Frímann umþað í skýrslu sinni. Fyrir liggur að stefnandi leit ekki á Frímann sem óháðanaðila og hefur hann mótmælt skýrslunni.Einnig liggur fyrir verkstöðuúttekt Guðmundar Péturssonarsem unnin var af hálfu Aflvís ehf. að beiðni stefnda, dagsett 25. mars 2011, ogmiðaði hún við stöðu verksins 5. janúar 2011. Skýrslan er úttekt á verkstöðusamnings- og aukaverka við komu skips til Akureyrar. Meðal þeirra athugasemdasem þar koma fram eru athugasemdir við form reikningsgerðar stefnanda.Þá liggur fyrir greinargerð Þorsteins Haukssonar vegnamálningarvinnu, dagsett 20. október 2010. Skýrsla þessi var fyrst lögð fram viðaðalmeðferð málsins nú og ber með sér að hafa verið send vitninu GunnariRichter hjá Daníelsslipp. Þar kemur fram að Þorsteinn hafi að beiðni Gunnarsmetið hvað var eftir af málningarvinnu í skipinu og hafi skoðað það 7. október2010. Í niðurstöðu hans segir að það sé hans mat að eftir sé ca sex dagamálningarvinna fyrir 4-6 menn. Byggist það mat á því að skipið sé inni í húsiog aðstæður til þeirrar vinnu eins og best verður á kosið. Þá sé hægt að vinnavið ýmis svæði á sama tíma en alltaf þurfi að vinna sumt í ákveðinni röð.Þann 16. apríl 2012 voru þeir Stefán Sigurðssonframkvæmdastjóri Skipasmíðastöðvar Njarðvíkur, og Ólafur Friðrikssonskipatæknifræðingur dómkvaddir sem matsmenn að beiðni stefnda til að leggja matá fimm atriði sem nánar voru sundurliðuð í matsbeiðni; útboðsverk og breytingará því, reikninga vegna tilboðsverka á föstu gjaldi, reikninga fyrir vinnu unnaá tímagjaldi, vinnu tengda flutningi skipsins til Akureyrar og lokendurbyggingar skipsins á Akureyri. Þá lagði stefnandi 25 spurningar tilviðbótar fyrir matsmennina. Niðurstaða matsmanna liggur fyrir í tveimurmatsgerðum, annars vegar dagsettri 7. júní 2013 og hins vegar 20. júní sama árog kemur fram í matsgerð að þeir hafi skoðað skipið.Í fyrri matsgerðinni svara þeir spurningunni um þaðhversu miklum hluta útboðsverksins hafi verið lokið þegar riftun verksamningsátti sér stað 6. ágúst 2010. Þá er þess óskað að matsmenn meti hvort framvindaog verkstjórn með verkinu á verktíma hafi verið með forsvaranlegum hætti. Ímatsgerðinni kemur fram að við mat á stöðu tilboðsverksins hafi verið stuðstvið útreikninga sem Skipasmíðastöð Njarðvíkur gerði þegar hún bauð í þetta samaverk. Það tilboð hafi verið upp á 114,9 milljónir króna án virðisaukaskatts oginnifalið í því teikningavinna samkvæmt tilboði frá Navis ehf. upp á 1.250.000krónur og rafmagnshlutinn samkvæmt tilboði frá Raftíðni ehf. upp á 13.500.000krónur. Sandblástur hafi verið undanþeginn tilboðinu og gert ráð fyrir 10.400seldum tímum í verkinu, án vinnu rafvirkja, tæknimanna, tankahreinsara oggólfefnamanna. Þá segir í matinu að upphaflegt tilboð stefnanda hafi verið108.857.000 krónur eftir leiðréttingu, þ.e. lækkun vegna niðurfellingar ávélarupptekt að fjárhæð 7.928.000 krónur sem talin var innifalin í öðrumverkþætti og umsaminn afsláttur 5.400.000 krónur, og hafði þá verið samið um aðverkkaupi sæi um teiknivinnu. Miðuðu matsmenn við að almennur kostnaður lækkaðium 1.250.000 krónur eftir að teiknivinna færðist yfir á verkkaupa en afslátturað öðru leyti deildist niður á verkliði. Mátu matsmenn það svo að 78,96% afútboðsverkinu hafi verið lokið er samningnum var rift. Um framvindu verksins og verkstjórn segir í matinu: Strax í upphafiverks var samið um breytingar á verkinu og síðan var óskað eftir mörgumviðbótarverkum. Sum af þessum viðbótarverkum höfðu áhrif á tilboðsverkið ogeinnig kom inn á stöðvun[] á verktíma vegna meintra leyndra galla. Allt hefurþetta neikvæð áhrif á framvindu verksins, þó var töluvert af breytingunum semvoru til minnkunar á tilboðsverkinu. Ekki virðast hafa verið haldnir reglulegirverkfundir til að fylgja eftir framvindu verksins fyrr en undir lok áætlaðsverktíma.Matsmenn hafaþví ekki nægilegar upplýsingar til að leggja mat á hvort framvinda ogverkstjórn með verkinu hafi verið með forsvaranlegum hætti. Þá segir í matinu hvað það varðar hvort einstakarbreytingar hafi verið til hækkunar eða lækkunar á verði:… Að hætt var við að hafa andveltigeymi á skipinu.Matsmenn töldu að endurmetið samningsverð fyrir andveltugeymi hafi verið6.609.000 krónur. Samið var um lækkun á samningsverði við brottfall geymisinsum 3.222.000 krónur sem er augljóslega mun lægri fjárhæð en sem nemur verðigeymisins en á móti kemur að verkið sem eftir stendur tekur breytingum semkosti peninga. Eðlilegt sé að álykta að þau verk séu innifalin.… Breytingar á kjallara stýrishúss, þ.e. útfellingar ástálsmíð og álvinna í staðinn. Þar sem ekki var ákveðið samhliða brottfalli áandveltugeymi að flytja vindur er ekki hægt að sjá annað en að brúarkjallarihafi þurft að vera utan um vindurnar og því telja matsmenn að hér sé ekki umviðbótarverk að ræða og tilheyri samkomulagi um brottfall á andveltigeymi.Engin breyting á verði.… Breyting (lækkun) á lúgukörmum, þannig að þeir yrðu1,10 metrar á hæð í stað 1.5 metrar. Hækka átti lestarkarma um 1,1, m en hættvar við það og þeir eingöngu hækkaðir um 700 mm. Áætluð voru 6 sex tonn afstáli skv. útboði, en þau urðu rétt rúmlega 3. Sanngjarnt má telja að þessiliður lækki um þriðjung eða kr. 2.022.000. … Breytingar á stýrisbúnaði, þ.e. stýrisvél færð 250mm aftar en upphaflega var gert ráð fyrir og lenging á hæltölu sem því nemur.Matsmenn hafa áætlað hækkun 529.000 krónur …… Breytingar vegna krana, þ.e. auknar styrkingar ogbreytingar á dekkhúsi. Breytingar á dekkhúsi eru unnar samkv. aukareikningslið27011 sem matsmenn telja ásættanlegt verð, 459.041 krónur. Áætluð stálþyngd ástyrkingum voru 1500 k[g] en matsmenn telja að þau hafi verið 1740 kg ogmismunur 240 kg á 2.275 kr/kg samkv. einingarv. 546.000 krónur. Samtals tilhækkunar 1.005.041 krónur. Þá töldumatsmenn að við verkslit hafi í heild verið búið að framkvæma fyrir um 121milljón króna og ólokið hafi verið samningsverk fyrir um 20 milljónir króna ogtilboðsverk á föstu gjaldi fyrir um 12 milljónir króna. Þannig hafiheildarumfang verksins verið komið í 153 milljónir króna auk umbeðinna ogfyrirséðra reikningsverka. Samningsverðið hafi verið tæpar 109 milljónir krónaog sé því ljóst að umfang verksins hafi verið komið a.m.k. 44 milljónir krónafram yfir samningsverðið eða yfir 40%, sem verði að teljast veruleg aukning oggeti ekki rúmast innan umsamins verktíma. Þá kemur fram í mati að matsmenn geraekki athugasemd við form reikninga.Um reikning nr.R24810 er varðar slipptöku vegna botnskoðunar skips segir í mati að skipið hafikomið til Akraness 7. nóvember 2009 og þá hafi ekki verið búið að semja umverkið og það hafi ekki staðið til fyrr en að lokinni botnskoðun Lloyd´sRegister. Taka þurfti skipið upp vegna botnskoðunar og vegna þess þurfti aðtrimma skipið (dæla vatni í stafnhylki), tæma sjó úr lest og laga eitthvað tilum borð. Menn stefnanda hafi tekið við skipinu 7. nóvember þar sem áhöfnin fórstrax í land. Verkliðir samkvæmt þessum reikningi teljast því utanútboðslýsingar.Þá töldumatsmenn að verkfundir væru hluti af stjórnunarkostnaði stöðvarinnar og gátuþví ekki fallist á þann lið reikningsins. Einnig töldu þeir að kostnaður vegnaendurbyggingar á hliðarfærsluvagni stefnanda sé hluti af viðhaldskostnaði átækjum og búnaði stöðvarinnar.Í seinnimatsgerðinni meta matsmenn það svo að reikningar nr. R27527 og R27528 vegnaaukinnar álsmíði í brúarkjallara og uppgangi til brúar varði ekki viðbótarverkog að fjárhæð reikninganna sé ekki sanngjörn og eðlileg. Miðað við lækkun vegnabrottfalls andveltigeymis og þar sem ekki var ákveðið jafnhliða að flytjavindur sé ekki hægt að sjá annað en að brúarkjallarinn hafi þurft að vera utan umvindurnar og því sé ekki um viðbótarverk að ræða. Hvað varðarreikninga nr. R27519 og R27526 vegna flutnings á stýrisvél og aukinnarlengingar á hæl töldu matsmenn að vegna þessa hafi þurft að smíða stokk sem ífóru um 90 kg af stáli. Vinna við botnstokka og frágangur á stýrisvél o.fl. varóbreytt. Hæll skipsins þurfti að lengjast sem þessu nemur og krefst þaðtöluverðrar aukinnar styrkingar. Telja matsmenn að um viðbótarverk sé að ræðaauk hönnunar en teikningar bárust ekki af þessum verkþáttum. Þá telja matsmennað verð fyrir stálvinnu vegna verksins sé óeðlilega hátt en verð fyrir hönnuneðlilegt. Hvað varðar reikning nr. R27488 vegnaviðbótarstyrkingar vegna þilfarskrana þá töldu matsmenn að svo miklarbreytingar hafi verið gerðar á verkinu að semja hefði átt um það upp á nýtt.Töldu þeir að aukin styrking, 240 kg, hafi átt að kosta 2.275 krónur fyrirhvert kg eða 546.000 krónur í stað 3.698.750 króna, eins og reikningurstefnanda hljóðaði um. Þá töldumatsmenn að sandblástur í lest hafi verið innan útboðs. Lestin hafi veriðsandblásin þar sem verktaki hafði ekki yfir að ráða háþrýstidælu sem dygði tilað alhreinsa lestina með vatni. Matsmenn tölduað vinna stefnanda vegna suðuvinnu á skrokki fyrir neðan sjólínu á skipinu ágrundvelli samnings aðila frá 8. nóvember 2010 hafi verið utan útboðsins. Þávoru matsmenn beðnir um að meta hvort samningsverð vegna vinnu á grundvellisamnings aðila frá 8. nóvember 2010, 8.000.000 króna, hafi verið eðlilegt ogsanngjarnt m.t.t. umfangs vinnunnar. Töldu matsmenn að áætlaður kostnaður vegnavinnu við skipið eftir verkslit og fram að afhendingu hafi verið 2.000.000króna.Loks mátumatsmenn það svo að líta verði á kostnað verktaka vegna endurbyggingar ánauðsynlegum búnaði á borð við hliðarfærsluvagn sem hluta af viðhaldskostnaði átækjum og búnaði stöðvarinnar. Þá töldu þeir að samningsverð aðila, 3.000.000króna, vegna endurbyggingar hliðarfærsluvagnsins hafi ekki verið eðlilegt ogsanngjarnt m.t.t. umfangs vinnunnar. Þar sem verulegar endurbætur hafi veriðgerðar á vagninum þegar matsmenn skoðuðu hann hafi ekki verið hægt að metaverkstöðu á þeim tíma sem spurt var um til að meta breytingar sem þá voruunnar.Fyrir liggur matsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna, DaníelsGísla Friðrikssonar skipatæknifræðings, Gríms Sveinbjörns Sigurðssonartæknifræðings og Páls Ragnars Sigurðssonar vélaverkfræðings, er unnin var ítveim hlutum, dagsett í mars 2014. Þeir voru dómkvaddir að beiðni stefnanda tilþess að meta með yfirmati sömu atriði og áður höfðu verið metin.Í samantekt yfirmatsmanna í yfirmatsgerð segir að viðskipasmíðar sé mikilvægt að vandað sé til verka. Oftast sé kostnaður mjög hárog því borgi sig að undirbúningur sé eins góður og hægt er. Aukaverk séu oftastdýrari en tilboðsverk og sé því reynt að hafa verklýsingu nákvæma. Þetta verkhafi að vissu leyti liðið fyrir það að samningurinn gerði ekki ráð fyrir aðgreiðsla fyrir tilboðsverk væri í takt við framgangs verksins.Reikningsútskriftir séu ekki auðskiljanlegar þegar verkþættir breytast ogbætast við. Aðilum málsins var fyrirmunað að koma sér saman um að gerð yrðisameiginleg úttekt af óháðum aðila sem báðir skuldbundu sig til að sætta sigvið. Þar með var alltaf óvissa um hve langt hin mismunandi verk væru kominþegar leiðir aðila skildu og hafi veruleg verðmæti farið forgörðum þegarákveðið var að færa skipið í aðra skipasmíðastöð. Þá segir að í mörgumtilfellum sé hægt að áætla hve margar klukkustundir fari í ákveðin verk en þaðsé háð afkastagetu og tækjabúnaði hver áhrifin verða á heildarverktíma.Afkastagetan sé háð því hver staða annarra verka er á hverjum tíma. Ímatsspurningum er oft spurt um áhrif verktíma í einstökum viðbótarverkum ensvar við því hver heildartöf þessara verka varð fer eftir aðstæðum, tækjum ogmannafla á hverjum tíma. Varðandi seina afhendingu á tækjum og búnaði ségreinilegt að verkið tafðist verulega vegna þess hve seint teikningar semverkkaupi átti að leggja til bárust.Þá töldu yfirmatsmenn að mikið beri á milli aðilavarðandi verkstöðuna við riftun og að raunhæfasta verkstöðumatið sé skýrslaFrímanns. Það lýsi stöðunni á trúverðugan hátt og beri lýsingu hans saman viðþær ljósmyndir sem fylgdu matsgögnum. Erfitt sé að skýra hinn mikla mun áþeirri upphæð, 15.150.000 krónur, sem Frímann telur að eftir sé aftilboðsverkinu, og tæplega 36.000.000 króna kostnaði sem Slippurinn tók fyrirað ljúka verkinu. Að hluta til skýristþetta hugsanlega af því að verk sem Þ&E hafa undirbúið skila sér ekki semundirbúin til Slippsins. Til dæmis má sjá á ljósmyndum merkta rafmagnskapla ení gögnum Slippsins segir að engar merkingar hafi verið fyrir hendi. Lýsingumverksala á ástandi skipsins við brottför frá Akranesi ber ekki saman viðlýsingar Slippsins á ástandi þess við komuna til Akureyrar. Yfirmatsmenn eigaerfitt með að skilja hvers vegna klæðningar hafi getað verið eins illa farnareftir sjóferðina og sagt er í lýsingum. Þeim ber engan veginn saman.Samningsverðið var 108.857.000 krónur. Frá þeirri upphæð dróst 11.551.493krónur vegna verka sem felld voru út. Tilboðsverðið endaði í 97.305.507 eftirað búið var að draga frá upphæðir þeirra liða sem felldir voru út. Yfirmatsmennmeta að ef eðlileg samskipti hefðu verið á milli verkkaupa og verksala hefðimátt ljúka tilboðsverkinu fyrir 15.150.000 krónur eins og Frímann áætlar sem er15,57% af 97.305.507 krónum. Í samtali við Björn Samúelsson eftirlitsmannverkkaupa kom fram að á köflum vantaði starfsmenn til verksins vegna annaÞ&E í öðrum verkefnum. Yfirmatsmenn treysta sér ekki til að meta hvortverkstjórn hafi verið með forsvaranlegum hætti en þar sem mikið a[f]viðbótarverkum kom seint á verktímanum er hægt að sjá fyrir sér að erfitt hafiverið að skipuleggja verkþættina.Þá svöruðu yfirmatsmennspurningum um það hvort tilteknar breytingar hafi verið til hækkunar eðalækkunar á verði m.a. svo:… Andveltigeymir. Til lækkunar á samningsverði um 3.222.000.Andveltigeymir var teiknaður aftast í brúarkjallara íútboðsgögnum. Lækkun vegna brottfellingar andveltigeymis var samþykkt 3.222.000en ekki 6.609.000 samkvæmt kílóverði 1980 kr/kg. Ekkert er um í gögnum málsinssem segir að ákvörðun hafi verið tekin um að lækka brú við brottfallandveltigeymis og akkerisspila. Yfirmatsmenn gera ráð fyrir að mismunurinn3.387.000,- sé vegna smíði á brúarkjallara í staðinn fyrir þann hlutaandveltigeymis úr stáli sem féll út. Samkvæmt gögnum var í upphafi verksinsgert ráð fyrir að fjarlægðar væru akkerisvindur á fundi 3. desember 2009 (sjáfundur nr. 1,3. des 2009 liður nr. 1). Samþykktar Lloydsteikningar afundirstöðum undir akkerisspil bárust 27 maí 2010. Ekki er hægt að sjá annað enað samkomulag hafi verið um að færsluna á þessum vindum.… Breytingar ábrúarkjallara stál í ál. Óbreytt frásamningsverði.Við upphaflega hönnun á brú og kjallara undir brú varnauðsynlegt að smíða einangrað stálgólf undir brúna þar sem kjallarinn varopin[n] að framan. Engin gögn finnast um að við breytingu hafi verið fallið fráþví að hafa brúarkjallara, eða stiga upp í brú. Þegar ákveðið var að færa vindurnarfram fyrir brúna var örugglega gert ráð fyrir að loka framþili á brúarkjallara.Þar með var stálgólfið undir brúnni óþarft. Flatarmál á þessu stálgólfi ernokkurn veginn það sama og flatarmál á framþilinu sem bættist við ogstálþiljunum sem byggja þurfti vegna brottfalls andveltigeymisins. Alltaf vargert ráð fyrir að smíðað yrði upphækkað grindargólf úr timbri í brúna og ekkimikill munur á undirbyggingunni undir það hvort gólfið sé t.d. 300 mm yfirstálgólfi eð 1000 mm. Yfirmatsmenn komast að þeirri niðurstöðu að endanlegklæðning á brúarkjallara komi upp á móti þeirri klæðningu sem þurfti áupphaflegt brúargólf. Yfirmatsmenn komast að þeirri niðurstöðu að mismunurinn3.387.000, vegna andveltigeymis nægi til breytinga í áli.… Lækkun á lúgukörmum úr 1,5 m í 1,1 m. Til lækkunar á samningsverði um 4.296.600.Útboðsgögn gera ráð fyrir 6000 kg í þessum lið, en smíðað var úr 3830 kg.Yfirmatsmenn komast að þeirri niðurstöðu að mismunurinn 2170 kg@1980 komi tillækkunar.… Breytingar á stýrisbúnaði 250 mm aftur (+hæll ogtala). Til hækkunar á samningsverði um1.338.800. Fyrir liggur samþykkt tilboð í smíði hæltölu upp á 464.400.Aukaverk á föstu tilboði.Yfirmatsmenn hafa komist að þeirri niðurstöðu að419.500 sé sanngjarnt fyrir lengingu á hæl 250mm. Yfirmatsmenn […] hafa komistað þeirri niðurstöðu að 454.900 sé sanngjarnt fyrir smíði á skáp fyrirstýrisvél og bát við stamma.… Breytingar og styrkingar v. Krana. Til hækkunar á samningsverði um 3.698.750.Í samningsverði er 60 tonn x metra krani með innbyggðri dælustöð. Endanlegikraninn er 110 tonn x metra. Uppsetning á þetta stærri krana með sjálfstæðridælustöð ásamt breytingum á fyrirkomulagi undirstaða gerir umfang verksinstalsvert meira. Þetta ásamt töfum á afgreiðslu teikninga verður til þess að yfirmatsmenn[eru] hafa komist að þeirri niðurstöðu að 3.698.750 sé eðlilegt fyrir þessa breytingu.Hvað varðar reikning nr. R24810, dagsettan 20.desember 2009, slipptaka vegna eigandaskipta telja matsmenn að þar semslipptakan fór fram fyrir undirritun samnings og ekki var tekið fram aðslipptakan skyldi vera innifalin í samningi verði að skoða hann sem utanútboðs. Þá telja þeir að sanngjörn og eðlileg fjárhæð reikningsins sé 961.614 krónur.Þá töldu yfirmatsmenn að undirbúningur fyrir ogfrágangur eftir sandblástur ætti að vera innifalinn í fermetraverðisandblásturs og málningar. Þá töldu þeir að teiknivinna væri utan útboðs og húnætti að vera unnin af stefnda og að sú ákvörðun að taka gír úr skipinu og sendatil Danmerkur og breyta honum þar hafi haft veruleg áhrif til lengingarverktímans um átta vikur frá áætluðum verktíma samkvæmt upprunalegum samningi.Yfirmatsmenn töldu einnig að form og framsetningreikninganna væri eðlileg en texti knappur. Eitt af hlutverkum eftirlitsmannsverkkaupa sé að óska eftir aukaverkum, fylgjast með framgangi þeirra og að farayfir þessa reikninga. Komi eitthvað óeðlilegt í ljós við yfirferð reikninga,óski hann eftir undirgögnum.Hvað varðar suðuvinnu á skrokki neðan sjólínu þá mátuyfirmatsmenn það svo að vinna við lokun á kili taki 270 tíma, forpikk ogneglugöt 60 tíma, að setja tvo blindflansa og athuga botnloka 16 tíma. Samtalsséu þetta 346 tímar á 5500 kr/tími. Áætlaður efniskostnaður sé 300.000 krónurog ófyrirséður kostnaður 500.000 krónur. Samtals geri þetta 2.700.000 krónur.Þá telja þeir eðlilegt að viðhald og endurbygging verkfæra og tækja verksala séá hans kostnað.Þá var borið undir yfirmatsmenn hve stór hluti vinnuSlippsins á Akureyri, að verðmæti 164.657.459 krónur, hafi fallið undirútboðsgögn og hefði átt að vinnast af stefnanda ef ekki hefði komið tilrifunar. Vísuðu þeir til þess að samkvæmt skýrslu Frímanns áætli hann að eftirséu 2410 vinnustundir, eða 15.150.000 krónur, í tilboðsverkinu. Mat stefnandahafi verið það að eftir hafi verið 5.886.180 krónur. Útreikningar frá Slippnumvegna þeirra verka sem tilheyrðu upphaflega tilboðinu og unnin voru eftir komuskipsins til Akureyrar eru samtals 35.912.835 krónur. Þarna beri mikið á milli.Að hluta til geti mismunur á milli Frímanns og Slippsins legið í óhagræði affærslu verksins milli verktaka, þar sem nýr verktaki kemur að hálfunnu verki ogþarf í sumum tilfellum að endurvinna verkið. Einnig kemur til ný slipptaka,endurhreinsun á skipinu undir málningu. Yfirmatsmenn telja að verkstöðuskýrslaFrímanns gefi trúverðugasta mynd af stöðunni, þar sem henni ber saman viðljósmyndir sem fylgdu matsgögnum. Þar af leiðandi meti yfirmatsmenn það svo aðniðurstaða hans, 15.150.000 krónur, sé vel rökstudd. Einnig kemur fram í matiyfirmatsmanna að þeir telji að öll þau verk sem stofnað var til á Akranesi hafiverið umbeðin jafnvel þótt ekki hafi legið fyrir skrifleg undirskrifuðverkbeiðni.Hvað varðar reikning nr. R27527 að fjárhæð 2.639.200krónur og reikning nr. R 27528 að fjárhæð 237.000 krónur, vegna brúarkjallaraog stiga, þá telja matsmenn að þeir varði ekki viðbótarverk og að þeir eigiekki rétt á sér. Í útboðsgögnum var stiginn í opnum brúarkjallara og hefðiþurft að byggja vatnshelt þil utan um hann. Endanlega fyrirkomulagið varðþannig að stiginn er allur í gegnum lokað rými og sé smíði nýs stigaumfangminni ef eitthvað er.Yfirmatsmenn meta það svo að færsla stýrisvélar oglenging hælstykkis, sbr. reikninga nr. R27519 og R27526, sé viðbótarverk og aðfjárhæð reikninganna sé sanngjörn og eðlileg. Þá sé viðbótarstyrking þilfarsvegna þilfarskrana, sbr. reikningar R27488, viðbótarverk og telja yfirmatsmennað fjárhæð reikningsins sé sanngjörn og eðlileg. Þá telja þeir að verkið lengiverktímann um 30 dagsverk.Einnig töldu yfirmatsmenn að lest falli ekki undir „exterior“og þar af leiðandi sé sandblástur á lest utan útboðs. Töldu þeir að út frámatsgögnum megi sjá að ráðgjafar stefnda hafi talið sandblástur nauðsynlegan. Yfirmatsmenn voru beðnir um að leggja mat á það hveruvel útboðsgögnin lýstu raunverulegu verki sem unnið var samkvæmt útboðinusjálfur. Lýsa þeir því í matsgerð að það sem gert var samkvæmt útboðslýsinguhafi verið rif á gálga, stýrishúsi, byggð brú, hækkun á lúgukörmum og aðballasttönkum í afturskipi var breytt í olíutanka. Öðrum verkum í útboðsgögnumvar verulega breytt eða þau felld niður. Verkkaupi lagði til íhluti í brú,andveltigeymir var felldur niður, hætt var við að breyta síðugeymum í andveltigeyma,hætt var við klefa í vélarúmi og glussageymir var felldur niður.Verkundirbúningnum virðist hafa verið áfátt og menn höfðu ekki gert sér greinfyrir ástandi skipsins. Verklýsingin var þar af leiðandi ónákvæm. Yfirmatsmenntöldu sig ekki hafa gögn til að svara því hversu stór hluti útboðsverksins varí samræmi við fyrirliggjandi útboðsgögn. Þá var þess óskað að yfirmatsmenn legðu mat á þaðhvort undirbúningur verkkaupa í aðdraganda útboðs og verksamnings teljist verafullnægjandi m.t.t. umsamins verktíma útboðs og ef svo er hversu miklar tafirhlutust af nánar tilgreindum þáttum. Hvað varðar teikningar þá töldu matsmennað margar teikningar hafi borist mjög seint. Stefndi hafi krafist þess að vinnahæfist ekki fyrr en samþykktar teikningar lægju fyrir. Þá hafi tafir veriðmismunandi miklar vegna breytinga á útboðsverki. Yfirmatsmenn töldu sig ekkigeta metið nákvæm áhrif seint kominna teikninga og búnaðar á heildarverkið enhafa metið áhrif hvers verkþáttar fyrir sig á verkið í fyrri matsspurningum. Búnaðurhafi komið seinna en verksali gerði ráð fyrir. Hluti hans var ekki kominn þegarriftun samningsins átti sér stað og það raskaði óhjákvæmilega framgangiverksins. Þá telja yfirmatsmenn að leyndir gallar á einangrunsem komu í ljós þegar klæðning var rifin frá í íbúðum hafi leitt til þess aðstefndi stöðvaði vinnu verksins og hafi það orsakað tafir á verkinu en hversumikil áhrif þær höfðu á heildarverktímann geti þeir ekki metið. Einnig teljaþeir að beiðnir vegna aukaverka hafi komið of seint og þau verið umfangsmeirien eðlilegt geti talist og hafi riðlað öllum áætlunum verksala varðandiframvindu verksins. Samkvæmt skýrslu Frímanns hafi verkmagn á bak við aukaverkverið svipað af stærðargráðu og upprunalegt samningsverk. Þar af leiðandi varðveruleg lenging á verkinu óumflýjanleg. Venjulega reyni menn að ná utan umheildarverkið í verklýsingum þannig að aukaverk verði sem allra minnst og eruþau sjaldan meiri en 20% af heildarverkinu. Yfirmatsmenn geti ekki metið hversutafirnar urðu miklar vegna aukaverkanna. Til þess hefði þurft nánari gögn frámálsaðilum og lengri tíma til útreikninga. Þá hafi stefnandi í mörgum tilfellumþurft að bíða með að framkvæma verk vegna þess að ekki hafði verið tekinákvörðun um það hvort þau skyldu framkvæmd eða hvort á þeim yrðu breytingar.Stefndi dró í einhverjum tilfellum undirritun verkbeiðna sem töfðu verkið ennfrekar. Tafir af þessum orsökum urðu verulegar en gögn vanti til að geta metiðnákvæm áhrif þess á verktímann. Einnig varð það niðurstaða yfirmatsmanna að sumarfrístímistarfsmanna minnki afkastagetu verksala og að mjög líklega hafi verksali orðiðfyrir aukakostnaði vegna framangreindra tafa. Ómögulegt sé að meta þann kostnaðnema fara kyrfilega ofan í verkstöðu verksala á hverjum tíma fyrir sig þegarþessi aukaverk komu til. Einnig hefði þurft að yfirfara allar vinnuskýrslur semtilheyra þessum verkum og kanna hvort verksali hafi þurft að sleppa öðrumábatasömum verkum vegna þeirra.Þá var lagt fyrir yfirmatsmenn að meta hversu velútboðsgögn lýstu aðkomu eftirlitsmanns verkkaupa hvað varðar ákvarðanatöku áverkstað. Töldu þeir það venju að þegar verið sé að vinna að breytingu eðasmíði skipa sé eftirlitsmaður á vegum verkkaupa á staðnum sem hafi fullt umboðtil að skuldbinda verkkaupa vegna aukaverka, samþykkja unnin verk og fylgjastmeð því að verkið sé unnið samkvæmt útboðsgögnum. Þetta sé í fullu samræmi viðþað sem stendur í útboðsgögnum.Þá voru yfirmatsmenn beðnir um að leggja mat á þaðhversu raunhæf krafa stefnanda um framlegðartap sé. Þeir lögðu ekki mat áréttmæti kröfunnar en töldu að 40% meðalframlegð tilboðsverksins sem verksalibyggir kröfu sína á sé of mikil. Tilboðið hafi verið reiknað á þeim tíma þegarlítið var að gera hjá skipasmíðastöðvum og gera megi ráð fyrir að reiknuðframlegð af verkum sem boðið er í á svona tímum sé mjög lág. Mikið nær væri að reikna með aðstefnandi hafi gert ráð fyrir 10%-15% framlegð af tilboðinu. Auðsjáanlegt erhins vegar að verksali hefði mátt gera ráð fyrir talsverðu af viðbótarverkumþar sem útboðsgögn voru ekki mjög yfirgripsmikil. Oftar en ekki sé sá leikurleikinn að hafa tilboðin lág þegar gert er ráð fyrir miklu af viðbótarverkum íþeirri von að ná verkinu og vinna hagnaðinn og framlegðina upp áviðbótarverkunum sem væru þá reiknuð á fullu verði. Yfirmatsmenn meta að ætluðframlegð vegna tilboðsverks sé hæfileg 10-15% en af viðbótarverkum á föstuverðlagi og reikningsverkum sé hún 40%. Yfirmatsmenn vísa til þess að stefnandireikni með að eftir sé 5.886.180 krónur af tilboðsverkinu. Þar sem yfirmatsmenntelja eftirstöðvar samningsverksins 15.150.000 krónur þá sé niðurstaðan sú aðkrafa um bætur vegna framlegðartaps af samningsverki ætti að vera 1.515.000 til2.272.500 krónur. Þá miði þeir við að ólokið sé viðbótarverkum á föstu gjaldiað fjárhæð 2.154.360 krónur. Af því leiði að bætur vegna framlegðarmissisviðbótarverkanna séu hæfilegar 861.744 krónur eða 40% af fjárhæðinni. Lokstelja yfirmatsmenn vafasamt að fara fram á bætur fyrir viðbótarverk sem beðiðhafi verið um en ekki unnin.Yfirmatsmenn eru sammála um að útboðslýsing hafi veriðófullnægjandi og ekki tæmandi. Verksala hafi mátti vera það ljóst frá byrjun.Þeir töldu að tafir vegna seint afhentra teikninga og búnaðar væru ekkiofmetnar. Þá töldu þeir að verksali hafi sannanlega orðið fyrir tjóni sökum stöðvunarvegna leyndra galla, en vilji ekki taka afstöðu til hvort 11. gr. íupprunalegum verksamningi eigi við hér.Loks voru yfirmatsmenn beðnir um að meta hversuraunhæf væri krafa stefnanda um greiðslur vegna aukinnar vinnuframkvæmdastjóra, bókara, tæknifræðings og verkstjóra vegna riftunar stefnda.Yfirmatsmenn gerðu ekki athugasemdir við þann tíma og kostnað sem lýst er íbótakröfunni en taka ekki afstöðu til réttmætis hennar.Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur Ingólfur Árnason, framkvæmdastjóristefnanda, og Magnús Helgason, stjórnarmaður stefnda. Þá voru leidd fyrir dóminn til skýrslugjafar sem vitni Páll Sigurðsson og Daníel Gísli Friðriksson,dómkvaddir yfirmatsmenn, Björn Samúelsson,starfsmaður stefnda, Frímann A. Sturluson, skipatæknifræðingur og starfsmaðurNavis ehf., Ólafur Friðriksson skipatæknifræðingur og dómkvaddur matsmaður, ogStefán Sigurðsson, fjármálastjóri hjá Skipasmíðastöð Njarðvíkur og dómkvaddurmatsmaður, Valdimar Smári Axelsson,aðalbókari hjá stefnanda, Sigurður Steinar Ketilsson, skipherra hjáLandhelgisgæslunni, Þorgeir Már Samúelsson, starfsmaður stefnda, AntonBenjamínsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Slippsins á Akureyri, LárusSkúlason, starfsmaður stefnanda, Valgeir Valgeirsson, verkstjóri hjá stefnanda,Guðmundur Pétursson, Rudolf Björgvin Jósefsson, fyrirsvarsmaður RBJ slf.,Ellert Rúnar Ingvarsson, fyrirsvarsmaður Straumness ehf., Gunnar StefánRichter, fyrirsvarsmaður Daníelsslipps, Hilmar Þór Georgsson, starfsmaðurSkipaþjónustu Íslands, Þorsteinn Hauksson, starfsmaður Flügger, Atli Georg Árnason,fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda, og Bjarni Ásmundsson, starfsmaður Navis ehf.Málsástæður oglagarök stefnanda, Þorgeirs & Ellerts hf., vegna stefnu birtrar 14. júní2011. Mál 1.Í máli þessu gerir stefnandikröfu um að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 56.546.298 krónur aukvaxta og kostnaðar. Upphaflega hljóðaði stefnukrafan upp á 87.423.084 krónur enhún var í þinghaldi 11. desember 2014 lækkuð í framangreinda tölu. Er þá búiðað fella á brott allar kröfur sem varða rafmagns- og trésmíðavinnu á grundvellisamkomulags aðila frá 11. desember 2010. Samhliða því detta út á móti þærinnborganir eða kreditreikningar sem tilgreindir voru undir þessari kröfusamtals 26.554.718 krónur. Stefnukrafan er byggð á þeimógreiddu reikningum sem gerð er grein fyrir í stefnu. Þar er því lýst að krafanbyggist á því að stefndi hafi vanefnt að greiða reikninga vegna unninnar vinnuvið skipið. Um er að ræða verk sem stefndi óskaði eftir að yrðu framkvæmd og berað greiða fyrir á grundvelli almennra reglna kröfuréttarins um greiðslufjárskuldbindinga. Þrátt fyrir að stefndi hafi rift verksamningi ber honum aðgreiða stefnanda fyrir unnin verk samkvæmt samningi. Stefnandi hafi margoftlýst því yfir við stefnda að riftunin sé ólögmæt enda hafi hún komið í kjölfarþess að stefnandi hætti vinnu við viðbótarverkin sökum þess að hann fékk ekkigreiðslur fyrir þau á umsömdum gjalddögum. Engin aðvörun um riftun hafi komiðfrá stefnda eins og venja sé þegar um meintar tafir á verki er að ræða.Í fyrsta lagi gerir stefnandikröfu um greiðslu reikninga vegna leiðréttinga á magntölum og viðbótarverka semfólu í sér frávik frá verksamningi, sbr. lið 5.2.2 í stefnu, að fjárhæð16.497.890 krónur. Þessir reikningar eru tilkomnir vegna leiðréttinga ámagntölum auk viðbótarverka vegna frávika frá verksamningi. Þeir voru allirdagsettir 3. september 2010 og með gjalddaga sama dag og voru ánvirðisaukaskatts. Stefnandi telur að upplýsingar íútboðsgögnum og verklýsingu hafi verið ófullnægjandi miðað við umfang verksinsog forsendur fyrir tilboðsverði stefnanda hafi þar af leiðandi brostið.Eftirlitsmaður stefnda hafi viðurkennt að stefnda hafi verið ljóst frá upphafiað verklýsingin væri ekki endanleg og nákvæm lýsing á verkinu. Stefnda máttieinnig vera ljóst að þörf væri á meira magni af stáli o.fl. en gert var ráðfyrir í útboðsgögnum, þar sem hönnunargögn og teikningar sem stefndi létstefnanda í té gerðu hreinlega ráð fyrir því. Stefnandi vann verkið samkvæmtfyrirmælum stefnda og fór því eftir hönnunargögnum og teikningum stefnda þráttfyrir að þessi gögn hafi falið í sér frávik frá verklýsingu í útboðsgögnum.Stefnandi telur enn fremur að frávik frá upphaflegri verklýsingu hafi veriðmeiri en við mátti búast og verður stefndi því að bera hallann af óskýrriverklýsingu í útboðsgögnum enda voru allar breytingar framkvæmdar á ábyrgðstefnda sem verkkaupa. Í ljósi ofangreinds telur stefnandi að stefnda beri aðgreiða eftirfarandi útgefna reikninga, sem allir eru dagsettir 3. september2010:Reikning nr. R27462 að fjárhæð983.000 krónur vegna kostnaðar stefnanda við viðbótarfrárifsþyngdir og vinnuvegna aukins umfangs verksins. Í kafla 2.01 og 2.02 í útboðslýsingu er áætlaðað frárifsþyngd sé 35 tonn af stáli. Raunveruleg frárifsþyngd reyndist vera65,5 tonn. Reikning nr. R27488 að fjárhæð3.698.750 krónur vegna kostnaðar stefnanda við viðbótarstyrkingar vegnaþilfarskrana og vinnu vegna aukins umfangs verksins vegna stækkunar kranans. Íkafla 6.00 í útboðslýsingu er áætlað stálmagn 1.5 tonn. Raunverulegt stálmagnvar 2,5 tonn. Þá var staðsetningu kranans breytt að beiðni stefnda en þaðkostaði töluverða vinnu sem ekki hafði verið gert ráð fyrir. Reikning nr. R27519 að fjárhæð454.900 krónur vegna færslu stýrisvélar. Í kafla 4.00 í útboðslýsingu var gertráð fyrir 400 mm færslu. Síðar kom í ljós að þörf var á 250 mm færslu tilviðbótar. Af þeim sökum var nauðsynlegt að ráðast í hönnunarvinnu og íframhaldinu þurfti að útbúa skot inn í skutgeymi. Reikning nr. R27526 að fjárhæð419.500 krónur vegna kostnaðar og vinnu stefnanda við lengingu hælstykkis semkom til vegna viðbótarfærslu á stýrisvél. Reikning nr. R27527 að fjárhæð2.639.200 krónur vegna aukins kostnaðar og vinnu stefnanda við brúarsmíði vegnabreytinga stefnda á verklýsingu. Reikning nr. R27528 að fjárhæð237.000 krónur vegna aukins kostnaðar og vinnu stefnanda við uppgang til brúarvegna breytinga stefnda á verklýsingu. Reikning nr. R27533 að fjárhæð562.800 krónur vegna aukins kostnaðar og vinnu stefnanda vegna breytingastefnda á verklýsingu en stefndi keypti nýja ljósavél í skipið á verktímanum envélin átti að dæla sjó í botngeyma skipsins. Vegna breytingarinnar þurftiviðbótaröndun á botngeymana og var því fjórum öndunarrörum komið fyrir.Reikning nr. R27530 að fjárhæð2.305.200 krónur vegna kostnaðar og vinnu stefnanda við viðbótarsandblástur á204 fermetra svæði. Reikning nr. R27531 að fjárhæð5.197.540 krónur vegna undirbúningskostnaðar vegna viðbótarverka. Í öðru lagi geri stefnandi kröfuum greiðslu reikninga vegna tilboðsverka sem unnin voru á föstu gjaldi, sbr.lið 5.2.3 í stefnu, að fjárhæð 10.465.950 krónur.Reikningar í þessum kaflabyggjast á verkum sem stefndi óskaði eftir að stefnandi ynni á föstu gjaldisamkvæmt fyrirfram ákveðnu tilboði. Hvað reikninga fyrir viðbótarverk varðar þávísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. verksamnings aðila en þar segir: Verksala er óheimilt að undirbúa eðaframkvæma viðbótarverk nema fyrir liggi skriflega samþykkt frá verkkaupa.Verkkaupi skal greiða fyrir undirbúning viðbótarverka sem hann hefur óskaðeftir jafnvel þó ekki verði af framkvæmdum vegna ástæðna sem varða verkkaupa.Framangreindur háttur hafi verið viðhafður í samskiptum aðila en í hvert skiptisem stefnandi gerði stefnda grein fyrir því að þörf væri á framkvæmdviðbótarverks, þá var viðkomandi verki gefið heiti og verknúmer og aflaðskriflegs samþykkis frá stefnda fyrir framkvæmd verksins. Þá vísar stefnandi til þess aðein af meginröksemdum stefnda fyrir því að fyrirtækinu beri ekki skylda til aðgreiða framangreinda reikninga sé sú að þeir eigi að falla undir verksamninginnen teljist ekki vera viðbótarverk. Er þessu haldið fram þrátt fyrir aðfyrirsvarsmenn stefnda hafi samþykkt þessi verk sérstaklega sem aukaverk gegnföstu gjaldi eins og fram komi í fylgiskjölum sem beri með sér að þessi verkséu ýmist samþykkt af Birni eftirlitsmanni stefnda á verkstað, Bjarna ráðgjafastefnda, eða Atla Árnasyni, framkvæmdastjóra stefnda. Þá hafi stefndi haldið því framað Björn hafi ekki haft umboð til að samþykkja reikninga vegna aukaverka. Umþetta vísar stefnandi m.a. til undirritaðrar verkfundargerðar aðila frá 29.júlí 2010. Telur hann að þessi röksemd stefnda standist ekki því að íútboðslýsingunni sé beinlínis tekið fram að eftirlitsmaður hafi þetta umboð.Ákvæði þriggja fyrstu málsgreina greinarinnar um þetta eru eftirfarandi: 1.11 SupervisionAn authorized representative on owner´s account isto be assigned to supervise and inspect all work carried out by the contractor.The representative is to have free access to allcontractors and his subcontractor´s workshops and working areas, during allworking hours and at any time when the work is in progress.The authorized representative (the owner´ssuperintendent) is the only person who is authorized to take any decisionregarding changes in plans, ordering spare parts or in other respect change theterms of the specification. This also covers decisions, regarding any „extraworks“ taken on location after the vessels arrival. There are under nocircumstances allowed to start any extra works without written acceptance fromthe owner´s representative.Stefnandi telur að ýmislegt benditil þess að stefnda hafi strax við samningsgerðina verið kunnugt um að þörfværi á að framkvæma mörg viðbótarverk og að áætlaður verktími gæti því aldreistaðist. Í því sambandi vísar stefnandi til bréfs verkfræðiráðgjafa stefnda tilstarfsmanns stefnanda sem dagsett er 7. mars 2010: Við vissumalltaf, og höfum talað um það alveg frá byrjun, að verklýsingin var ekki, gatekki og átti ekki vera nein endanleg lýsing á verkinu eða umfangi þess. Viðvissum semsagt allan[n] tímann að það myndu koma fullt af aukaverkum þegar verkværi hafið og það færi að koma í ljós hvert ástandið á skipinu í raun væri.... það erfullt af hlutum sem enn eru að koma inn og ekki voru í lýsingu og mun verða þaðeitthvað áfram.Það er meðvituðákvörðun að setja austurlagnir ekki inn í lýsinguna frekar en aðrar lagnir ívélarúmi. Það var eingöngu vegna þess að við töldum að þær breytingar semþyrfti að gera væru minniháttar og það væri hægt að vinna þau verk út íreikning. Við bjuggumst samsagt alls ekki viðþví að þetta yrði jafn umfangsmikið og raun ber.Þá bendir stefnandi á að hluti afvinnu hafi verið bakfærð með reikningi nr. R27525 í samræmi við samkomulagaðila frá 11. desember 2010. Hin bakfærðu verk eru vegna vinnu undirverktakastefnanda en þessari vinnu var ekki lokið þegar stefndi rifti verksamningiaðila. Eftirfarandi reikningar sem fallaundir þennan kafla 5.2.3.1 í stefnu eru:Reikningur nr. R27457 (áðurR25864), dagsettur 15. júní 2010, með gjalddaga 25. júní s.á., að fjárhæð866.000 krónur. Reikningurinn er vegna tilboðsverks nr. T2123 sem sneri aðvinnu við síðukjöl. Reikningur nr. R27459 (áðurR25865), dagsettur 15. júní 2010, með gjalddaga 25. júní s.á., að fjárhæð63.000 krónur. Reikningurinn er vegna tilboðsverks nr. T2124 sem sneri aðlækkun lestarþils. Reikningur nr. R27461 (áðurR25866), dagsettur 15. júní 2010, með gjalddaga 25. júní s.á., að fjárhæð 248.000krónur. Reikningurinn er vegna tilboðsverks nr. T2125 sem sneri að því aðfjarlægja eldri ristar fyrir bógskrúfu og smíði á nýjum. Reikningur nr. R27470 (áðurR26038), dagsettur 22. júlí 2010, með gjalddaga 11. ágúst s.á., að fjárhæð7.501.950 krónur. Reikningurinn er vegna tilboðsverks nr. T2131 sem sneri aðsandblæstri og málun á 540 fermetra svæði, aukalega við það sem verklýsinginkvað á um. Gefinn var 50% afsláttur af verkinu en raunkostnaður verksins var15.003.900 krónur.Reikningur nr. R27468 (áðurR26845), dagsettur 1. september 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð1.787.000 krónur. Reikningurinn er vegna tilboðsverks nr. T2190 sem sneri aðþví að fjarlægja ballest úr stefni. Í þriðja lagi gerir stefnandikröfu um greiðslu reikninga vegna viðbótarverka sem unnin voru á tímagjaldi,sbr. lið 5.2.4 í stefnu, að fjárhæð 14.803.514 krónur. Þessi liður var aðfjárhæð 12.042.376 krónur en hefur nú verið hækkaður þar sem innborgun,6.839.750 krónum hefur verið skipt á milli krafna samkvæmt köflum 5.2.3 og 5.24.Reikningar þessir byggjast áumbeðnum viðbótarverkum sem voru unnin á tímagjaldi stefnanda og var stefndakunnugt um það. Um er að ræða: Reikning nr. R27485 (áður R25964), dagsettur 30.júní 2010, með gjalddaga 20. júlí s.á., að fjárhæð 3.050.022 krónur.Reikningurinn er vegna reikningsverks B776.08.10 (verknr. 27012, 27057, 27060,27074, 27100, 27101, 27141, 27144, 27145, 27155, 27165, 27170, 27186). Verkinsnéru m.a. að smíði og suðu á festingum fyrir klæðningar í keðjukassa, vinnuvið að skipta um einangrun í dekkhúsi o.fl. Reikning nr. R27486 (áður R26040),dagsettur 22. júlí 2010, með gjalddaga 22. júlí s.á., að fjárhæð 11.277.751krónur. Reikningurinn er vegna reikningsverks B776.09.10 (verknr. 26369, 26498,26638, 26646, 26655, 26689, 26875, 26911, 26912, 26930, 26963, 26966, 26980,27023, 27025, 27038, 27056, 27068, 27075, 27076, 27096, 27104, 27123, 27171,27182, 27184, 27188, 27190, 27192, 27198, 27202, 27234, 27243, 27274, 27285,27286, 27300, 27362, 27394, 27395, 27396, 27397, 27398, 27399, 27400, 27401,27402, 27403, 27404). Verkin snéru m.a. að vinnu við vökvakerfi skipsins,viðgerð á rafmagnstöflu, loftræstingu á íbúðum, vinnu við púströr o.fl. Reikningur nr. R27535, dagsettur3. september 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 4.677.288 krónur.Reikningurinn er vegna kaupa stefnanda á efni að beiðni stefnda, vegnareikningsverka sem stefnandi hafði byrjað á þegar stefndi rifti samningi aðila.Efnið var geymt í skipinu og var því afhent þegar skipið var sjósett og fluttúr skipasmíðastöð stefnanda 13. desember 2010. Reikningur nr. R27487 (áðurR26769), dagsettur 22. júlí 2010, að fjárhæð -122.935 krónur. Um er að ræðakredit reikning vegna reikningsverks B776.09.10 (verknr. 26963 og 27188). Þessihluti reikningsins var bakfærður þar sem síðar var gert tilboð um að verkiðskyldi unnið á föstu gjaldi.Aðilar þessa máls ogundirverktakar stefnanda, Straumnes hf. og Rúdólf B. Jósefsson slf., gerðu meðsér samkomulag 11. desember 2010. Þar kemur fram að stefndi greiði 6.839.750krónur að meðtöldum virðisaukaskatti til stefnanda vegna sjósetningar skipsins.Umrædd fjárhæð var hugsuð sem greiðsla til áðurgreindra undirverktaka stefnandavegna þeirrar vinnu sem þeir höfðu innt af hendi vegna verksins. Stefnandigreiddi fjárhæðina beint til Straumness hf. og Rúdólfs B. Jósefssonar slf. ísamræmi við samkomulag aðila. Fjárhæðin kemur hins vegar í heild sinni tilfrádráttar á skuld stefnda við stefnanda 11. desember 2010, sbr. R27486 ogR27485.Í fjórða lagi gerir stefnandikröfu um greiðslu reikninga vegna eftirstöðva á verksamningi aðila og vegnastöðugjalda á grundvelli verksamnings aðila, sbr. lið 5.2.5 í stefnu, aðfjárhæð 5.523.577 krónur.Stefnandi telur að skuld stefndavið hann samkvæmt þessum hluta stefnunnar sé tvíþætt: Í fyrsta lagi er skuldinsamkvæmt útgefnum reikningi vegna eftirstöðva á verksamningi aðila en stefndiátti eftir að greiða um 20% af heildarfjárhæð verksamningsins þegar samningnumvar rift. Frá fjárhæð reikningsins dregur stefnandi 11.551.493 krónur en þaðbyggist á því að stefndi óskaði eftir því við stefnanda að hætt yrði við fimmtiltekna hluta verksins, sbr. kreditreikning nr. R27491, sem er m.a. tilkominnvegna þess að hætt var við andveltigeymi. Þá lækkar fjárhæð reikningsins einnigvegna óunninna verka stefnanda og undirverktaka hans samkvæmt verklýsingu íverksamningi aðila, sbr. kreditreikninga nr. R27493, R27495, R27497, og R27499.Í öðru lagi er skuldin samkvæmt útgefnum reikningi vegna stöðugjalda sem kveðiðer á um í verksamningi aðila. Um er að ræða eftirfarandi reikninga:Reikning nr. R27476, dagsettur 1.september 2010, með gjalddaga 21. september s.á., að fjárhæð 21.771.400 krónur.Um er að ræða reikning sem gefinn var út vegna lokagreiðslu á verksamningiaðila, vegna um 20% eftirstöðva af verksamningi. Hluti af þessum reikningihefur verið bakfærður.Reikning nr. R27500, dagsettur 3.september 2010, með gjalddaga 23. september s.á., að fjárhæð 1.189.850 krónur.Um er að ræða reikning vegna stöðugjalda í samræmi við viðauka við verksamningaðila fyrir 53 daga á 22.450 krónur dagurinn, á tímabilinu frá áætluðumverklokum 6. júní 2010 og fram að riftunardegi 29. júlí s.á.Í fimmta lagi gerir stefnandikröfu um greiðslu reikninga vegna stöðu- og geymslugjalda fyrir skipið eftirriftun á verksamningi aðila, sbr. lið 5.2.6 í stefnu, að fjárhæð 9.255.366krónur.Skuld stefnda við stefnandasamkvæmt þessum hluta stefnunnar er samkvæmt útgefnum reikningum stefnandavegna stöðu- og geymslugjalda fyrir skipið frá deginum eftir að samningi aðilavar rift á ólögmætan hátt, 29. júlí 2010, og til 8. nóvember s.á. er aðilargerðu með sér samning um að stefnandi myndi klára vinnu svo að mögulegt væri aðsjósetja skipið. Stöðu- og geymslugjöldin eigi sér stoð í gjaldskrá stefnandaen samkvæmt gjaldskránni séu gjöldin 90.688 krónur á dag.Um sé að ræða eftirfarandireikninga:Reikning nr. R27509, dagsettur31. ágúst 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 2.982.738 krónur.Reikningurinn er vegna stöðu- og geymslugjalda í 33 daga, frá 30. júlí 2010 til31. ágúst s.á. Reikning nr. R27510, dagsettur30. september 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 2.720.040 krónur.Reikningurinn er vegna stöðu- og geymslugjalda í 30 daga, frá 1. september 2010til 30. september s.á. Reikning nr. R27511, dagsettur31. október 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 2.823.852 krónur.Reikningurinn er vegna stöðu- og geymslugjalda í 31 dag, frá 1. október 2010til 31. október s.á. Reikning nr. R27512, dagsettur 8.nóvember 2010, með gjalddaga sama dag, að fjárhæð 728.736 krónur. Reikningurinner vegna stöðu- og geymslugjalda í 8 daga, frá 1. nóvember 2010 til 8. nóvembers.á. Dráttarvaxtakröfu sína styðurstefnandi við 1. og 2. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu. Krafist er dráttarvaxta af skuldinni frá gjalddaga sérhversreiknings en gjalddagarnir koma fram á reikningum stefnanda sem sendir vorustefnda. Stefnandi vísar máli sínu tilstuðnings til almennra reglna kröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga ogtil ákvæða samningalaga nr. 7/1936. Sérstaklega er vísað í reglurverktakaréttar um stofnun viðbótarkrafna verktaka vegna aukins umfangs verks ogumbeðinna viðbótarverka. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við XXI. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki er gerð krafa um virðisaukaskatt ámálskostnað, sbr. lög nr. 50/1988, þar sem stefnandi ervirðisaukaskattsskyldur. Varnarþing í umdæmi Héraðsdóms Vesturlands styðst við1. mgr. 36. gr. laga nr. 91/1991 og 12. gr. verksamnings aðila. Málsástæður oglagarök stefnda, Þörungaverksmiðjunnar hf., vegna stefnu birtrar 14. júní 2011.Mál 1.Stefndi byggir kröfu sína umsýknu aðallega á því að riftun verksamnings hans við stefnanda og aukaverka semhonum tengjast hafi verið lögmæt vegna verulegra vanefnda stefnanda og aðstefndi hafi átt rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnanda sem nemi að minnstakosti fjárhæð hverra þeirra krafna sem stefnandi kunni að eiga á hendur honum íkjölfar riftunarinnar. Þá byggir stefndi jafnframt á því að reikningsgerðstefnanda sé með öllu óforsvaranleg og að honum beri ekki að greiða reikningavegna verka sem hann hafi ekki samþykkt, auk þess sem alvarlegar athugasemdirhafi verið gerðar við bæði form og efni reikninganna. Varðandi reikningsgerðstefnanda, þá hvíli á honum þríþætt sönnunarbyrði. Í fyrsta lagi á því að verkeða verkþættir sem sérstakir reikningar hafi verið gefnir út fyrir hafi falliðutan útboðslýsingar, í öðru lagi að samþykkt hafi verið að ráðist yrði í oggreitt yrði fyrir slík verk og að lokum að verkin hafi verið innt af hendi. Í þessu sambandi byggir stefndiaðallega á ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup (kpl.) auk meginreglnakaupa- og verktakaréttar. Verði kpl. ekki talin eiga við beinlínis um lögskiptiaðila þá er byggt á því að beita eigi þeim með lögjöfnun eða eftir atvikum meðvísan til undirstöðuraka þeirra. Þá byggir stefndi jafnframt til hliðsjónar áákvæðum ÍST 30 staðalsins um almenn útboð og samningsskilmála meðverkframkvæmdum, þar sem tekið séu saman meginreglur verktakaréttar að veruleguleyti, en stefndi telur staðalinn til leiðbeiningar um eðlilega verkframkvæmd. Stefndi byggir á því að stefnandihafi vanefnt aðalskyldu sína til að skila verkinu á réttum tíma og í réttuástandi en samkvæmt meginreglum kröfuréttar sé það aðalskylda verktaka samkvæmtverksamningi. Í þessu sambandi byggir stefndi á 1. mgr. 22. gr. kpl. umgreiðsludrátt og 1. mgr. 30. gr. sömu laga um galla, en þar sé mælt fyrir umheimildir kaupanda til að krefjast riftunar og skaðabóta, sbr. einnig 27. gr.,3. mgr. 34. gr. og 40. gr. laganna. Þá byggir stefndi á því að stefnandi hafiog valdið stefnda tjóni með háttsemi sinni og því hafi verið nauðsynlegt fyrirstefnda að rifta samningnum við stefnanda. Að öðru leyti vísar stefndi tilalmennra vanefndareglna kröfuréttar og til hliðsjónar til 25. gr. í ÍST 30,sérstaklega undirmálsgreina 25.7.4 og 25.7.5.Samkvæmt ákvæðum verksamningsaðila var markmið verksins að breyta skipinu sem taka átti við af MB Karlsey,en haffærniskírteini MB Karlseyjar átti að renna út 30. júlí 2010. Þannig varþað veruleg forsenda fyrir stefnda að verkinu væri skilað á réttum tíma, enverklok samkvæmt verksamningi skyldu vera 31. maí 2010 að viðbættri einni vikuþar til dagsektir féllu á. Var stefnanda því vel kunnugt um að stefndi gætiorðið fyrir verulegu tjóni ef dráttur yrði á verklokum. Óumdeilt er að verklok drógustfram yfir 31. maí 2010. Þrátt fyrir að samþykktur hafi verið viðbótarfresturtil 6. ágúst 2010 var engu að síður ljóst af verkfundum aðila í júní og júlíárið 2010 að verklok yrðu ekki fyrir það tímamark og breyttist fyrirhuguðverklokadagsetning frá viku til viku. Því er mótmælt sem fram kemur í stefnu aðí verkfundargerðum stefnanda frá því tímabili komi „glögglega fram hvað varunnið við smíðina á milli verkfunda og hvað var pantað af viðbótarverkum“. Þámótmælir stefndi jafnframt efni einhliða skýrslna/verkfundagerða stefnanda semaldrei voru samþykktar af stefnda og er verulegt misræmi milli þeirra og þeirrafundargerða sem framkvæmdastjóri stefnda ritaði og sendi stefnanda tilsamþykktar.Þegar stefndi rifti verksamningiaðila 6. ágúst 2010 lá fyrir að enn var verulegum hluta vinnu við skipið ólokiðog hafði stefnandi lýst því yfir að hann gæti ekki klárað verkið fyrir þanntíma sem var stefnda nauðsynlegur. Þá hafði stefnandi ítrekað lýst því yfir aðvinna við verkið yrði stöðvuð ef ekki yrðu greiddir reikningar sem stefndihafði gert athugasemdir við og ítrekað óskað frekari skýringa á ogundirliggjandi gagna. Var stefnda því bæði nauðsynlegt og rétt að riftaverksamningnum, krefjast afhendingar skipsins og fela öðrum að ljúka verkinu,bæði vegna þeirra vanefnda sem þegar höfðu orðið að verkinu og fyrirsjáanlegravanefnda.Þá byggir stefndi á því aðreikningsgerð stefnanda hafi ekki verið forsvaranleg. Ágreiningur var milliaðila um útgefna reikninga stefnanda vegna aukaverka sem hann taldi stefndahafa pantað. Óskaði stefndi ítrekað eftir undirliggjandi gögnum til stuðningsog skýringar reikningunum, sem voru upphaflega gefnir út vegna mikils fjöldameintra aukaverka á tímagjaldi, án þess þó að nokkrar skýringar fylgdu umumfang verksins, hvaða vinna hefði verið unnin og hvenær hún hefði veriðsamþykkt. Eftir að slík gögn höfðu loksins verið afhent stefnda kom í ljós aðverulegur hluti þeirra meintu aukaverka sem stefnandi hafði gefið út reikningafyrir féll undir útboðsverkið, auk þess sem stefndi gerði athugasemdir viðfjárhæðir efniskaupa og tímaskráningar starfsmanna stefnanda, auk þess sem þauhöfðu ekki verið réttilega samþykkt af stefnda. Þó voru reikningar stefnandaenn illskiljanlegir þar sem verklýsingar voru aðeins á stikkorðaformi og erfittað ráða í hvaða vinnu væri um að ræða hverju sinni. Þá var ítrekað rukkað fyrirvinnu sem þegar höfðu verið gerðir reikningar fyrir. Stefnandi skrifaði síðanút enn frekari reikninga sem einungis byggðust á undirritun eftirlitsmannsstefnda, þrátt fyrir að ítrekað hefði verið af stefnda að slík undirritun gætiekki talist fullnægjandi samþykki fyrir greiðslu á aukaverki og að staðfesthefði verið af stefnanda að ekki yrði ráðist í aukaverk án slíks samþykkis. Aukmikils fjölda meintra aukaverka í tímavinnu var þar m.a. um að ræða reikningavegna vinnu við sandblástur og að fjarlægja ballest úr kili en ekki hafði veriðóskað eftir þessum verkum. Engin gögn liggi fyrir sem styðji fullyrðingarstefnanda um að þau verk sem gefnir hafa verið út reikningar fyrir falli ekkiundir útboðsverkið. Þá sé í fjölda tilfella ekki um aðrar vísbendingar umsamþykki stefnda að ræða en undirritun starfsmanns hans á óljósan lista, aukþess sem ekki sé ljóst hvort umrædd verk hafi verið unnin. Máli sínu enn frekartil stuðnings bendir stefndi á að eftir riftun samnings aðila hafi stefnandigefið út fjölda kreditreikninga vegna vinnu sem ekki hafði verið unnin og efnissem ekki hafði verið pantað. Stefnandi hafi því ekki fært sönnur fyrir því aðstefndi beri greiðsluskyldu vegna reikninganna vegna framangreindra atriða,eftir því sem við á.Stefndi telur að ofangreintverklag stefnanda við reikningsgerð og hótanir um verkstöðvun ef reikningarniryrðu ekki greiddir, sé nægur grundvöllur til riftunar verksamnings. Þannig hafifyrrgreindar hótanir um verkstöðvun verið veruleg vanefnd á aðalskyldustefnanda, sem verktaka, að vinna það verk sem hann tók að sér. Enn fremur byggir stefndi á þvíað framkvæmd riftunarinnar hafi verið með öllu forsvaranleg, en því er mótmæltað enginn viðbótarfrestur eða viðvörun um riftunina hafi verið veittur.Stefnanda hafi verið veittur níu vikna viðbótarfrestur til að ljúka við verkiðog hafi stefnandi ekki getað gefið nein skýr svör um hvenær verklok gætu orðiðog hafi ítrekað leitast einhliða við að seinka verklokum. Stefndi byggir á því að samkvæmt2. mgr. 25. gr. kpl. sé verkkaupa heimilt að rifta samningi að loknum viðbótarfresti.Viðbótarfrestur vegna verksins hafi verið veittur til 6. ágúst 2010, en riftunverksamnings aðila fór fram sama dag, enda verkinu ekki lokið. Verði litið svoá að riftun samningsins hafi átt sér stað áður en viðbótarfresturinn til 6.ágúst var liðinn, þá byggir stefndi á því að honum hafi engu að síður veriðheimil riftunin á grundvelli 3. mgr. 25. gr. kpl. enda hafi verið umfyrirsjáanlegar vanefndir að ræða. Ekki verða gerðar miklar kröfur til sönnunarum fyrirsjáanlegar vanefndir, enda er ljóst að samningnum var rift á sama degiog viðbótarfresturinn var úti. Stefndi byggir jafnframt á því aðsá mikli dráttur sem varð á verklokum hafi ekki verið tilkominn vegna atriðasem vörðuðu hann. Telur stefndi að í öllu falli hefði stefnanda borið að hagavinnu sinni og samskiptum á þann hátt að stefnda mætti vera ljóst að verklokumkynni að seinka vegna slíkra atriða. Þá sé því mótmælt sem haldið er fram ístefnu að af ákvæðum verksamnings aðila um verktíma megi ætla að stefndi hafistrax við samningsgerðina gert sér grein fyrir því að áætlaður verktími værióraunhæfur, en ákvæði á borð við tilvísað samningsákvæði í stefnu er að finna ínánast öllum verksamningum og er ákvæðið keimlíkt gr. 16 í ÍST 30. Einnigmótmælir stefndi þeirri fullyrðingu að skýrsla Frímanns staðfesti að stefnandahefði verið kleift að skila skipinu á tilsettum tíma hefðu aukaverk ekki komiðtil þar sem sú athugasemd hans byggist á gögnum frá stefnanda, en stefndimótmælir því að þau geti haft nokkurt sönnunargildi. Stefndi bendir á að samkvæmt 7.gr. verksamnings aðila er tekið fram að þegar samið sé um viðbótarverk skulijafnframt semja um hvort verkið hafi áhrif á verktíma. Stefnandi hafi hinsvegar ekki tilkynnt stefnda um áhrif á verktíma áður en hafin var vinna viðnokkurt aukaverk. Stefndi bendir enn fremur á að samkvæmt meginreglumverktakaréttar, sem hafa verið teknar saman í ÍST 30, skuli gera sérstakarkröfur um breytingar á umfangi verks og kröfur um framlengingu verktíma. Er hértil hliðsjónar m.a. vísað til greina 16.1, 24.2.0 og 24.2.1 í ÍST 30. Stefndibyggir á því að það hvíli á verktaka að sanna að breytingarkröfur verkkaupahafi raunverulega leitt til tafa. Stefndi byggir á því að þar sem stefnandihafi ekki fyrr en við lok upphaflegs verktíma óskað eftir frestun á verkskilumvegna aukaverka eða breytinga á verkinu þá hafi verklok samkvæmt verksamningnumverið óbreytt. Stefnandi hefur ekki sannað með neinu móti að hann hafi átt réttá framlengingu. Breytingar frá útboðsgögnum sem ákveðnar voru í upphafi verksog þeir verkliðir sem felldir voru út síðar höfðu í för með sér einföldun áheildarverkinu og styttingu verktíma. Þá byggir stefndi á því varðandi meintarpantanir aukaverka og reikningsgerð fyrir þeim að verulegur hluti þeirrareikninga sem stefnandi gaf út hafi verið með öllu óforsvaranlegur.Stefndi bendir á að samkvæmtákvæðum verksamnings aðila hafi stefnanda verið óheimilt að hefja vinnu viðaukaverk án þess að fyrir lægi skriflegt samþykki stefnda. Í því sambandi hafistefnanda mátt vera ljóst að undirritun Björns á lista sem innihélt takmarkaðaverklýsingu og ekkert fast verð eða verðbil, gæti ekki skoðast sem fullnægjandisamþykki stefnda á því að ráðast skyldi í aukaverk. Þá mátti stefnanda ennfremur vera ljóst að fyrrgreindur Björn gegndi engri slíkri stöðu hjá stefndaað hann gæti skuldbundið hann fjárhagslega og er fullyrðingum í stefnu um hiðgagnstæða mótmælt. Í þessu sambandi er bent á að það ferli sem viðhaft var íupphafi verksins var þannig að eftir að þörf á aukaverki hafði verið metingerði stefnandi tilboð í verkið á föstu verði. Tilboðið var síðan borið undirframkvæmdastjóra og verkfræðiráðgjafa stefnda sem ýmist féllust á eða höfnuðutilboðinu. Í þeim tilvikum kvittaði eftirlitsmaður stefnda gjarnan upp átilboðið fyrir hönd stefnda eftir að það hafði verið samþykkt afframkvæmdastjóra og verkfræðiráðgjafa stefnda. Stefndi telur algjörlegaóforsvaranlegt að stefnandi hafi einhliða ætlað sér að falla frá þessusamþykkisferli og hafi ráðist í fjölda aukaverka án nokkurs annars samþykkis enundirritunar eftirlitsmanns stefnda á umrædda lista, þrátt fyrir að orðalaggreinar 1.11 í útboðsgögnunum geri ráð fyrir aðkomu eftirlitsmannsins viðpöntun aukaverka. Þá mótmælir stefndi því sem framkemur í stefnu að afhending teikninga hafi haft áhrif til seinkunarverklokatíma og telur að sönnunarbyrði um slíkt hvíli á stefnanda. Þessu tilstuðnings sé til hliðsjónar bent á ákvæði greinar 21.3 í ÍST 30 þar sem framkemur að verktaki beri sönnunarbyrðina fyrir því að afhending búnaðar ogteikninga hafi leitt til tjóns fyrir hann. Stefnandi hafi að engu leytiútlistað hvaða teikningar hafi verið afhentar of seint og hvernig þær hafi haftáhrif á framgang verksins og eru fullyrðingar hans því ósannaðar. Þá bendirstefndi sérstaklega á að þar sem um hafi verið að ræða breytingar á skipinu,frekar en nýsmíði, hafi verið fullnægjandi að nota upprunalegar teikningar semvoru um borð í skipinu þar sem ekki þurfti samþykki Lloyd‘s fyrir breytingum.Þannig hafi einungis þurft takmarkað magn teikninga frá stefnda og alls ekkifyrir allri þeirri vinnu sem tengdist verkinu. Stefndi mótmælir fullyrðingumstefnanda um að afhending búnaðar hafi haft áhrif til þess að seinka verklokum,enda hafi í öllum tilfellum verið hægt að vinna í kringum þann búnað sem hafðiekki þegar verið afhentur. Þá byggir stefndi jafnframt á því að stefnandi berisönnunarbyrðina fyrir því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna þessa. Þá bendirstefndi á til hliðsjónar að samkvæmt grein 24.3 í ÍST 30 skal verktakitafarlaust senda verkkaupa rökstudda tilkynningu telji hann sig eiga rétt tilframlengingar verktíma vegna seinnar afhendingar búnaðar. Stefnandi gerði hinsvegar engar athugasemdir við fyrirhugaðan afhendingartíma búnaðar á venjulegumverktíma og lýsti því ekki yfir að hann teldi sig eiga rétt til framlengingarfyrr en 28. maí 2010 eða þremur dögum fyrir umsamin verklok. Þá hafi stefnandiað engu leyti gert grein fyrir því hvaða búnaður hann telji að hafi veriðafhentur of seint. Stefndi bendir sérstaklega á að ágreiningur var á milliaðila um nauðsyn þess að undirstaða undir kranann yrði afhent.Varðandi fullyrðingar í stefnu umað tiltekinn búnaður hafi ekki enn borist þegar samningnum var rift, bendirstefndi á að nýr krani og ljósavél voru vísvitandi ekki afhent stefnanda þegarbúnaðurinn barst þar sem stefndi óttaðist að honum yrði haldið eftir áathafnasvæði stefnanda ef til riftunar samningsins kæmi. Þá mótmælir stefndi því semhaldið er fram í stefnu að dráttur á verkinu hafi að verulegu leyti orsakast afhinum leyndu göllum sem upp komu í skipinu. Þeir áttu einungis við umafmarkaðan þátt verksins og hefði stefnanda átt að vera auðvelt að haga verkinuþannig að ekki hlytist af seinkun. Þá byggir stefndi á því að þarsem verksamningnum hafi verið rift eigi stefnandi einungis rétt á greiðslufyrir verkið að því marki sem því var lokið þegar samningnum var rift.Meginregla við riftun sé að hvor aðili um sig eigi kröfu á endurheimtu greiðslusinnar. Riftun verksamninga geti eðli máls samkvæmt einungis tekið til þesshluta verksins sem ólokið er. Stefndi telur sig hafa greitt stefnda of háafjárhæð miðað við hve miklu af vinnu við verksamninginn var lokið þegar tilriftunar kom, og eigi því rétt á endurgreiðslu þess sem ofgreitt var. Kröfugerðstefnda byggist á upphaflegu heildarverði verksamningsins, að frádregnum þeimbreytingum sem gerðar voru á honum. Af skoðunum Frímanns og Guðmundar, aukathugasemda verkfræðiráðgjafa stefnanda, Bjarna, megi ráða að mikil vinna hafiverið eftir þegar stefndi fékk loks skipið afhent og einungis hafi verið búiðað ljúka um 65% verksins. Mismunurinn á 89,5% heildarverksins, 87.209.700krónum sem stefndi hafði greitt, og 65% heildarverksins, 63.248.580 krónum, sé23.836.480 krónum. Stefndi byggir á því að hann eigi rétt til mismunarins,23.836.480 króna úr hendi stefnanda. Kröfu sína um endurgreiðslu byggir stefndiá meginreglum verktakaréttar og undirstöðurökum greinar 25 í ÍST 30,sérstaklega undirmálsgreinum 25.7.4 og 25.7.5. Stefndi byggir á því að hann hafigreitt reikninga nr. R24810 og R25050 með fyrirvara um endanlegt samþykkiverkfræðiráðgjafa stefnda. Þeir reikningar hafa hins vegar enn ekki veriðsamþykktir og telur stefndi sig því eiga rétt til endurgreiðslu vegna þeirrasem nemur 3.483.842 krónum. Samanlagt eigi stefndi því inni 27.320.322 krónurúr hendi stefnanda sem komi til skuldajafnaðar hverjum þeim kröfum semstefnandi verði talinn eiga á hendur stefnda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Þá mótmæli stefndi þeim fjárkröfum sem stefnandihefur uppi með vísan til framangreindra sjónarmiða og ítrekar að fjárhæðreikninganna sé mótmælt í hverju tilviki, enda telur stefndi tímaskráningu ogefnisnotkun óeðlilega. Einnig mótmælir stefndi kröfum um dráttarvexti, endahafi reikningarnir ekki verið í slíkum búningi að hægt væri að ætlast til þessað stefndi samþykkti og greiddi þá athugasemdalaust, auk þess sem fyrir liggiað reikningar hafi í sumum tilvikum verið gefnir út án þess að umrædd vinnahefði þegar verið innt af hendi. Þá beri stefnandi sönnunarbyrði fyrir því aðreikningarnir hafi borist til stefnda fyrir gjalddaga, en því sé mótmælt að svohafi verið, sérstaklega hvað varðar reikninga í kafla 5.2.6 í stefnu. Hvað varðar þá reikninga semtilgreindir eru í kafla 5.2.2 í stefnu þá séu þeir tilkomnir vegna leiðréttingaá magntölum og viðbótarverka sökum frávika frá verksamningi. Þeirri fullyrðingustefnanda að útboðsgögn hafi verið ófullnægjandi og forsendur hafi brostiðfyrir tilboðsverði stefnanda sé mótmælt. Stefndi byggir á því að það sémeginregla í verktakarétti að verktaka beri að tilkynna verkkaupa tafarlaust efhann verður var við villu eða mishermi í útboðsgögnum. Fyrrgreind meginreglakemur jafnframt fram í grein 14.4 í ÍST 30, sem stefndi telur að hafa megi tilhliðsjónar. Þær breytingar sem stefnandi krefst greiðslu á voru tilkynntarsnemma í verkferlinu og fólu m.a. í sér breytingar sem leiða hefðu átt tillækkunar samningsverðsins. Stefnandi tilkynnti hins vegar ekki um neinnaukakostnað vegna breytinga á verkinu.Stefndi byggir jafnframt á því aðbreytingar á magntölum hafi einnig, í nokkrum tilvikum, verið til lækkunar ákostnaði við verkið, t.d. við brúarsmíði, en í öllum tilvikum verði þó aðliggja fyrir samþykki stefnda áður en greiðsluskylda stefnda stofnast. Þá séeinnig deilt um það hvort hluti af útgefnum reikningum hafi verið vegna verkasem tilheyrðu upphaflegri útboðslýsingu. Stefndi telur að í einhverjum tilvikumsé ekki óeðlilegt að greiða fyrir aukið magn vegna breytinga á verklýsingu, enhefur hins vegar sett fyrirvara við greiðslu reikninga stefnanda af ýmsumástæðum. Í flestum tilvikum fengust ekki fullnægjandi svör frá stefnandavarðandi sundurliðun reikninga eða tiltekna kostnaðarliði á reikningum og varþeim reikningum hafnað að svo stöddu. Þau atriði sem krafist er greiðslu fyrirí þessum lið er fjallað um bæði í skýrslu Frímanns og Guðmundar en báðirskýrsluhöfundar komast að þeirri niðurstöðu, hvor í sínu lagi, að reikningsgerðstefnda vegna sumra þessara atriða sé óeðlileg, einkum og sér í lagi þar semumfang verksins hafi minnkað frekar en aukist við frávik frá útboðslýsingunniog þeir afslættir sem stefnandi hafi gefið vegna útfelldra verkhluta séu í raunmun lægri en hefði átt að vera. Þá bendir stefndi á að stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að stefndi beri greiðsluskyldu vegna fyrrgreindraatriða og hver fjárhæð hennar skuli vera. Um þetta sé ekki til að dreifa neinumsönnunargögnum öðrum en einhliða útgefnum reikningum. Þvert á móti liggi fyrirgögn í málinu sem bendi til þess að greiðsla vegna fyrrgreindra reikninga séóeðlileg og að frávik frá útboðslýsingu hefðu átt að leiða til lækkunarsamningsverðsins frekar en hækkunar. Hvað varðar reikning nr. R27462vegna viðbótar frárifsþyngda þá er því haldið fram í stefnu að í útboðsgögnumhafi verið áætlað að frárifsþyngd væri 35 tonn, en raunveruleg frárifsþyngdhafi hins vegar verið 65,5 tonn. Stefndi byggir hins vegar á því að samkvæmtútboðsgögnum hafi áætluð frárifsþyngd á hreinu stáli verið um 35 tonn, en innií þeirri tölu sé m.a. þyngd á stáli í brú, þili í lest, dekkhlutum, radarmastrio.fl. Þyngd á þeim búnaði sem fylgi þessu frárifi sé ekki gefinn upp, endaómögulegt að tilgreina slíkt. Í lið 2.00 í útboðsgögnunum var því hins vegarlýst að fjarlægja ætti allt af afturskipinu og talinn upp hluti þess búnaðarsem því tilheyrði auk þess sem teikning af upprunalega skipinu og margar myndirfylgdu. Því er þannig mótmælt að stefnandi hafi ekki haft nægilegar forsendurtil að reikna áætlaða heildarfrárifsþyngd og byggja tilboð sitt vegna þessaverkliðs á því. Hvað varðar reikning nr. R27488þá telur stefndi óumdeilt í málinu að undirbygging krana varð viðameiri enupphaflega var gert ráð fyrir. Heildarþyngdaraukning stáls var hins vegareingöngu um 1.000 kg og hefði reikningsgerð átt að taka mið af því. Stefndibyggir á því að kostnaður við lúgukarm sem lækkaði úr 1,5 m í 1,1 m hafi átt aðkoma á móti viðbótarkostnaði vegna kranans. Bendir hann sérstaklega á aðsamkvæmt skýrslu Frímanns var lækkun á stálþyngd vegna breytingarinnar álúgukarminum 3.300 kg, eða miklum mun meiri en aukningin vegna kranans og hefðuþessar breytingar því raunverulega átt að lækka samningsverðið. Hvað varðar reikning nr. R27519þá telur stefndi óumdeilt að stýrisvél hafi verið færð 250 mm aftar en gert varráð fyrir. Stefndi gerir hins vegar athugasemdir við fjárhæð reikningsins, endasé um einfalt verk að ræða og fái sú athugasemd stuðning í bæði skýrsluFrímanns og Guðmundar. Þá telur stefndi að í öllu falli jafnist umræddurreikningur út á móti öðrum breytingum á skipinu sem minnkuðu umfang verksins. Hvað varðar reikning nr. R27526vegna lengingar hælstykkis þá telur stefndi óumdeilt að við færslu stýrisvélaraftar um 250 mm hafi þurft að lengja hælstykkið. Stefndi gerir hins vegarathugasemdir við fjárhæð umrædds reiknings, enda sé um einfalt verk að ræða ogfá þær athugasemdir stuðning í skýrslu Frímanns. Þá telur stefndi að í öllufalli jafnist umræddur reikningur út á móti öðrum breytingum sem minnkuðuumfang verksins. Hvað varðar reikning nr. R27527vegna viðbótar vegna brúarsmíði þá bendir stefndi á að í upphafleguútboðslýsingunni sé gert ráð fyrir að brúin myndi standa að hluta til áandveltigeymi, auk þess sem hún stæði á tveimur kjöllurum sem ásamt brúnnisjálfri myndaði hólf utan um ankerisspilin. Þegar ákveðið var að hætta viðandveltigeyminn og í ljós kom að ankerisspilunum þyrfti að skipta út varákveðið að lækka brúna, en þó ekki það mikið að hún myndi standa á þilfarinu.Því sé mótmælt sem haldið er fram í fylgiskjali með umræddum reikningi aðhugmyndin hafi verið sú að láta brúna standa á bakkaþilfarinu. Ákveðið var aðhafa „falskt“ gólf í brúnni og kjallara undir til að auðvelda alla aðkomu kaplatil brúarinnar auk þess sem þar væri hægt að setja upp minni tæki. Upphaflegtfyrirkomulag hefði orðið flóknara bæði hvað varðar uppgöngu í stýrishúsið ogtengingu á milli áls og stáls. Stefnda sé því óskiljanleg reikningsgerðstefnanda vegna þessa liðar. Þessi fullyrðing stefnda fær stoð bæði í skýrsluFrímanns og Guðmundar. Þá sé því mótmælt sem fram kemur í fylgiskjali meðreikningnum að búið hafi verið að einangra og klæða kjallarann, en þeirri vinnuhafi ekki verið lokið þegar skipið kom til Akureyrar. Hvað varðar reikning nr. R27528vegna breytingar á uppgangi til brúar telur stefndi að reikningsgerð stefnandavegna þessa liðar sé óskiljanleg, enda hafi breytingar á uppgangi til brúarverið til þess fallnar að einfalda og minnka verkið en stiginn styttist úr 1,5m í 0,8 m. Þessi fullyrðing stefnda fái stoð bæði í skýrslu Frímanns ogGuðmundar. Hvað varðar reikning nr. R27533 vegnaviðbótaröndunarröra í fjóra botntanka þá telur stefndi að breytingar sem gerðarvoru í tengslum við sjókjölfestukerfi skipsins hafi leitt til þess að „sveraþurfti upp“ öndunarrörin. Stefndi gerir athugasemdir við fjárhæð reikningsinsenda sé um einfalt verk að ræða og fá þær athugasemdir stuðning í skýrsluFrímanns. Þá telur stefndi að í öllu falli jafnist umræddur reikningur út ámóti öðrum breytingum á skipinu sem minnkuðu umfang verksins.Hvað varðar reikning nr. R27530vegna viðbótar sandblásturs þá kom fram í útboðslýsingu að botn skipsins skyldisandblásinn upp að sjólínu og var gert ráð fyrir að heildarflatarmál þessflatar væri 470 fermetrar. Verkefnastjóri stefnanda og verkfræðiráðgjafistefnda urðu sammála um það þegar skipið var komið á þurrt að óþarft væri að faraút í svo viðamikla hreinsun á botninum og ákveðið að vatnsþvottur upp á 1.000bör ætti að vera fullnægjandi. Í stað sandblásturs á botninum skyldu þau svæðiofandekks sem litu hvað verst út sandblásin og máluð. Í tölvupóstiverkfræðiráðgjafa stefnda til verkefnastjóra stefnanda, dagsettum 17. desember2009, var tekið fram að gengið væri út frá því að sú fjárhæð tilboðsins semætluð hefði verið til sandblásturs á botninum nægði til að blása dekk ogdekkhús. Þegar undirverktaki stefnda hóf vinnu við sandblásturinnkom hins vegar í ljós að hann var alls ófær um að vinna verkið á þann hátt semviðunandi var fyrir stefnda. Var þá brugðið á það ráð að hætta viðsandblásturinn og skipið skyldi allt þvegið með 500 börum í staðinn. Þegar þvívar lokið kom í ljós að þvotturinn var ófullnægjandi. Óskaði stefndi þá eftirþví að skipið yrði þvegið með 1200 börum. Það hafi stefnandi ekki gert heldursandblés hann lestina og dekkið án nokkurs formlegs samþykkis af hálfu stefnda.Um sandblásturinn sé ekki til að dreifa neinu skriflegu samkomulagi eðasamþykki stefnda á því að hann færi fram eins og gerð er krafa um í 1. mgr. 6.gr. verksamnings aðila. Í ljósi þess að deilur voru milli aðila um gildireikninga og samþykkisferli fyrir aukaverkum, telur stefndi að stefnanda hafiborið sérstaklega rík skylda til að tryggja sér sönnun fyrir samþykki stefnda áumræddri vinnu. Tilvísanir stefnanda til samþykkis framkvæmdastjóra ogverkfræðiráðgjafa eru ósannaðar, en stefnandi vekur athygli á tölvupóstiverkfræðiráðgjafa stefnda, dagsettum 17. desember 2009, þar sem sérstaklega vartekið fram að ekki væri gert ráð fyrir auknum kostnaði vegna sandblásturs. Hvað varðar reikning nr. R27531vegna undirbúningskostnaðar vegna viðbótarverka þá telur stefndi aðreikningsgerð stefnanda vegna þessa liðar sé óskiljanleg. Virðist stefnandivera að rukka fundarsetu stjórnenda félagsins á verkfundum í janúar-ágúst 2010.Verkfundarseta og nauðsynlegt skipulag vegna útboðsverksins var innifalið íútboðinu og verkfundarseta vegna aukaverka á föstu gjaldi hefði átt að verainnifalin í því fasta gjaldi. Það sé meginregla verktakaréttar að þegar boðiðsé í verk þá skuli slíkt boð innihalda alla þá vinnu sem nauðsynleg sé. Þátelur stefndi að fyrir verkfundarsetu vegna aukaverka, sem unnin hafi verið ítímavinnu, hafi átt að rukkast með viðkomandi aukaverki hverju sinni og geraráð fyrir slíkum kostnaði í álagningu. Í þessu sambandi er enn fremur bent á aðsamkvæmt 2. mgr. 6. gr. í verksamningi aðila skyldu reikningar vegnaviðbótarverka gefnir út fyrir vinnu sem átt hefði sér stað næstliðinn mánuð. Þáer sérstaklega vakin athygli á því að með tölvupósti 22. júlí 2010 staðfestiframkvæmdastjóri stefnanda við framkvæmdastjóra stefnda að allir síðustureikningarnir vegna umbeðinna reikningsverka hefðu verið skrifaðir út þann dag.Í kafla 5.2.3 í stefnu erstefnandi að krefjast greiðslu fyrir reikninga vegna verka sem stefndi óskaðieftir að stefnandi ynni á föstu gjaldi samkvæmt fyrirfram ákveðnu tilboði. Íþessu sambandi er bent á að stefnandi ber sönnunarbyrði fyrir því að umræddverk hafi verið unnin, en gögn málsins bendi til þess að ágreiningur hafi veriðþar um. Varðandi reikning nr. R27470vegna sandblásturs bendir stefndi á að umrætt verk hafi aldrei verið samþykktaf stefnda eða gert um það skriflegt samkomulag. Um upphaflegt umfangsandblásturs samkvæmt útboðslýsingu og frávik frá þeirri framkvæmd vísarstefndi til fyrri umfjöllunar um það efni í athugasemdum við reikning nr.R27530 að framan. Tilvísanir stefnanda til samþykkis framkvæmdastjóra stefnda áreikningi sem var samstundis endursendur eru með öllu ófullnægjandi. Þá er þvíjafnframt mótmælt að einhliða lýsing stefnanda á málavöxtum sem lögð er frammeð umræddum reikningi geti haft nokkurt gildi. Jafnframt er því mótmælt aðgreinargerð Þorsteins Haukssonar hjá Flügger, dagsett 13. september 2010, getihaft nokkurt gildi í málinu sem sönnun á samþykki stefnda fyrir verkinu. Íljósi skýrrar kröfu verksamnings aðila um skriflegt samþykki fyrir hvers konaraukaverkum, þá telur stefndi að stefnandi beri alla sönnunarbyrði fyrir því aðstefndi hafi nokkurn tímann samþykkt að ráðist yrði í umrætt verk og að allursandblástur til viðbótar við það sem gert var ráð fyrir í útboðsgögnum hafiverið ósamþykktur. Varðandi reikninga nr. R27468(áður R26845) vegna flutnings ballestar úr stefni, nr. R27457 (áður 25864), nr.R27459 (áður R25865) og nr. R27461 (áður 25866), vegna síðukjala, lækkunarlestarþils og ristar fyrir bógskrúfu þá gerir stefndi ekki lengur athugasemdirvið þá.Varðandi reikninga sem tilgreindireru í kafla 5.2.4 í stefnu, þá bendir stefndi á að stefnandi ber sönnunarbyrðifyrir því að umrædd verk hafi fallið utan útboðsverksins, að samþykkt hafiverið að ráðist yrði í umrædd verk og að þau hafi verið unnin. Þá bendirstefndi á að reikningsgerð stefnanda vegna umræddra reikninga hefur sættítrekuðum athugasemdum af hálfu stefnda, m.a. vegna þess sem hann telur veraóeðlilegar tímaskráningar og óeðlilegur kostnaður við efniskaup. Til viðbótarvið þær athugasemdir sem lýst hefur verið að framan gerir stefndi sérstakarathugasemdir við hvern lið að neðan:Hvað varðar reikning nr. R27485(áður R25964) þá telur stefndi að tímaskráning vegna verkliða innan þessa verkssé mjög óeðlileg, en þar séu skráðir mjög margir tímar á einföld verk, verkstjórarséu ítrekað skráðir með marga tíma á hvert verk og að mikill hluti vinnunnar séunninn í yfirvinnu. Stefndi hafði þegar gert athugasemdir við þessa þættireikningsins og óskað undirliggjandi gagna, en þau gögn höfðu aldrei veriðafhent. Í öllu falli telur stefndi að hann eigi rétt til skuldajafnaðar vegnaofgreiðslu aðalverks og ofgreiðslu reikningsverka. Hvað varðar reikning nr. R27486(áður R26040), þá hafi stefndi áður gert verulegar athugasemdir við formumrædds reiknings, enda væri þar um að ræða mörg mismunandi verk sem tengdustekkert innbyrðis og hefðu ekki verið samþykkt með viðhlítandi hætti. Sérstaklegaer vakin athygli á því að meint samþykki fyrir verulegum fjölda umræddraverkliða er til komið eftir að stefndi hafði ítrekað samþykkisferlið viðstefnanda. Þá á hluti verkliða samkvæmt þessum reikningi skýrlega undirútboðsverkið eða önnur tilboð sem stefndi hafði samþykkt og greitt fyrir. Þávoru einnig gerðar athugasemdir við verkliði innan þessa reiknings íverkstöðuskýrslu Guðmundar. Stefndi telur að tímaskráningar séu óeðlilegarvegna sömu atriða og fjallað eru um að ofan varðandi reikning nr. R27485. Þá séefniskostnaður óeðlilega hár. Hvaðvarðar verk nr. 27243, 27182, 27285, 27286, 27300 og 27362 vegna atriða ervarða sandblástur er vísað til þess sem áður hefur verið sagt varðandireikninga nr. R27530 og R27470, en stefndi telur að sandblástur hafi falliðinnan útboðsverksins og ekki hafi verið samþykkt aukagreiðsla vegnasandblásturs ofan kjalar, sbr. tölvupóst verkfræðiráðgjafa stefnda tilverkefnisstjóra stefnanda, dagsettan 17. desember 2010. Hvað varðar verk nr. 26963 og 27188 varðandi grind og rist í hliðarskrúfu þá telur stefndi þessa verkliði til marks um slælega reikningsgerð stefnanda, enþegar hafði verið samið um vinnu þessa verks í tilboðsverki T2125. Þessirverkliðir eru þannig vegna verks sem þegar var búið að gera tilboð í, samþykkjaog greiða fyrir. Hvað varðar verk nr. 26930 varðandi tiltekt þá bendir stefndi á að tiltekt í skipinu hafi á öllum stundumverið ábótavant þegar skipið var á athafnasvæði stefnda, en ástand skipsinsþegar það kom til Akureyrar má sjá af myndum sem þá voru teknar. Þá mótmælirstefndi því að hægt sé að skilgreina þrif sérstaklega sem vegna aukaverka, engóð umgengni á verkstað falli undir útboðsverkið. Hvað varðar reikning nr. R27535telur stefndi að þessi reikningsgerð sé óskiljanleg og virðist sem hún sébeinlínis óheiðarleg. Stefndi mótmælir þeim fullyrðingum sem fram koma um hinmeintu efniskaup og að efni hafi verið um borð í skipinu sem ósönnum. Þannigvar um að ræða að stefnandi hafði ítrekað boðið stefnda að kaupa umrætt efni,en stefndi hafði hafnað því og óskað eftir því að efnið yrði fjarlægt úrskipinu áður en það væri flutt til Akureyrar. Verkstjórar stefnanda fluttuefnið úr skipinu og var það ekki um borð þegar það kom til Akureyrar. Stefndigerir alvarlegar athugasemdir við og telur vítavert af lögmanni stefnanda aðleggja fram óundirritað tilboð um efniskaup sem fylgiskjal með umræddumreikningi án nokkurra frekari skýringa þar að lútandi.Reikningur nr. R27476, sbr. kafla5.2.5 í stefnu, er gefinn út vegna lokagreiðslu á verksamningi aðila. Óumdeilter að verkinu var ekki lokið og á stefnandi því ekki rétt til meiri greiðslu envegna þess hluta verksins sem sannanlega var unninn. Eins og áður hefur veriðlýst hafði stefndi þegar greitt 89,5% af heildarfjárhæð verksins og telurstefndi að mun minni vinnu hafi verið lokið við útboðsverkið og því hafi hannátt rétt til endurgreiðslu vegna ofgreiðslu í því sambandi. Í öllu falli bendirstefndi á að hefði stefnandi ætlað að krefja um eftirstöðvar samningsverksinseftir riftun, hvort sem hún hefði verið talin lögmæt eða ólögmæt, hefði veriðeðlilegt að slík krafa væri sett fram sem krafa um efndabætur, en ekki í formireiknings, enda samningssambandi aðila lokið við riftunina. Stefndi mótmælirþví að hann beri nokkra greiðsluskyldu vegna umrædds reiknings. Reikningur nr. R27500 er vegnastöðugjalda fyrir tímabilið frá því að verkinu átti að vera lokið þar tilstefnandi heldur því fram að riftun hafi átt sér stað. Stefndi mótmælir því aðhann geti borið nokkra greiðsluskyldu gagnvart stefnanda á þessu tímabili, endaer þarna um það tímabil að ræða þar sem stefnandi er að vanefna verksamningaðila og er það eina ástæða þess að skipið er á athafnasvæði hans á þessumtíma. Þá bendir stefndi sérstaklega á að hann óskaði ítrekað eftir því viðstefnanda að skipið yrði tekið út úr húsi stefnanda á þessu tímabili.Útgefnir reikningar stefnanda íkafla 5.2.6 í stefnu eru vegna stöðu- og geymslugjalda fyrir skipið eftir afverksamningi aðila var rift. Stefndi mótmælir því að hann beri nokkra greiðsluskylduvegna þessara reikninga, enda hafi skipið ekki verið á athafnasvæði og þvísíður inni í húsi stefnanda, að ósk stefnda. Strax eftir riftun óskaði stefndieftir að fá skipið afhent og óskaði stefndi ítrekað eftir því að fá þriðjaaðila til að framkvæma nauðsynlegar viðgerðir á skipinu þannig að hægt væri aðsjósetja það og krafðist innsetningar til að fylgja réttindum sínum eftir.Virðist stefnandi ætla sér að rukka umrædda fjárhæð á grundvelli reikninga einsog um samningssamband milli aðila hafi verið að ræða meðan aðilar stóðu ímálaferlum varðandi vörslur skipsins. Hefði stefnandi ætlað sér að krefjastefnda um bætur vegna aðstöðumissis á þeim tíma sem um ræðir hefði honum boriðað haga málatilbúnaði sínum eftir því og setja kröfu sína fram í þeim búningi.Stefnandi kaus hins vegar að byggja kröfu sína á fyrrgreindum reikningum, semstefndi telur algjörlega marklausa. Stefndi bendir á að stefnanda hafi boriðskylda til að takmarka tjón sitt og flytja skipið úr húsi. Varðandi fjárhæðumræddra reikninga, þá bendir stefndi á að hún virðist vera fjórföld sú fjárhæðsem kveðið er á um í verksamningi aðila. Þá hafi stefnandi áður lagt framproforma reikning vegna stöðugjalda frá 29. júlí til 29. ágúst þar sem verðiðvar helmingur þess sem krafist er í sambærilegum reikningum nú. Varakrafastefnda um lækkun dómkröfu byggist á öllum sömu sjónarmiðum og aðalkrafa. Um lagarök vísar stefndi, aukofangreindra lagaákvæða, til meginreglna kaupalaga og meginreglna samninga- ogkröfuréttar, sérstaklega um vanefndaúrræði og riftun. Krafan um málskostnaðstyðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður oglagarök stefnanda, Þorgeirs & Ellerts hf., vegna stefnu sem birt var 16.september 2011. Mál 2.Stefnukrafa þessa máls er nú21.695.085 krónur en var upphaflega 26.616.533 krónur og sundurliðast í þrjárkröfur.Stefnandi byggir kröfur sínar áþví að hann eigi rétt á bótum úr hendi stefnda vegna alls þess tjóns semstefndi bakaði honum með ólögmætri og fyrirvaralausri riftun á verksamningiaðila frá 20. nóvember 2009 og samningum um vinnu við ýmis viðbótarverk ýmist áföstu gjaldi eða í tímavinnu. Stefnandi hefur strax frá móttökuriftunaryfirlýsingar mótmælt henni harðlega. Í því sambandi hefur stefnandibent á að ekkert tilefni hafi verið til riftunar auk þess sem engin aðvörun umriftun hafi verið send áður en til hennar kom. Í riftunaryfirlýsingu stefnda frá6. ágúst 2010 er riftunin rökstudd með því að stefnandi hafi vanefnt samningsinn við stefnda og er byggt á því að vafnefndirnar hafi falist í hægumframgangi verks og „vafasamri“ reikningsgerð eins og það er orðað íriftunaryfirlýsingu. Stefnandi mótmælir framangreindu og bendir á að þó svo aðá riftunardegi hafi verkið verið komið sjö vikur fram yfir upphaflega umsaminnverktíma, þá hafi það eingöngu verið vegna atriða er vörðuðu stefnda sjálfan,s.s. vegna óska hans um frestun á verki vegna áðurnefnds matsmáls við ÍsfélagVestmannaeyja hf., vegna þess að teikningar og búnaður skiluðu sér ekki frástefnda á réttum tíma, vegna gríðarlegs magns af viðbótarverkum sem stefndikrafðist þess að farið yrði í og vegna greiðsludráttar af hálfu stefnda áreikningum vegna viðbótarverka. Hvað málsástæðu stefnda um reikningsgerðstefnanda varðar, þá er henni mótmælt sem rangri og bent á að útgefnirreikningar stefnanda eru allir í samræmi við samning aðila, beiðnir stefnda umvinnu við viðbótarverk og raunverulega tímaskráningu og efnisnotkun stefnanda. Í fyrsta lagi er um að ræða kröfuum efndabætur vegna ólögmætrar riftunar að fjárhæð 10.380.370 krónur. Krafan ersamsett af 40% framlegð af því sem er óklárað af samningsverki sem er 4.333.727(4.333.727*0,4) = 1.733.491 krónu og 40% framlegðar af óloknum aukaverkum átímagjaldi sem eru 21.617.198 krónur (21.617.198*0,4) = 8.646.879 krónur. Krafa um efndabætur að fjárhæð2.354.472 krónur er vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir í kjölfar hinnarólögmætu fyrirvaralausu riftunar stefnda á verksamningi aðila. Tjón stefnandafelst í því að hann gat ekki lokið við vinnu við aðalverkið en þegar stefndirifti verksamningnum var eftir vinna sem stefnandi telur að sé að virði4.333.727 krónur að meðtöldum efniskostnaði. Þar sem meðalframlegð stefnanda afverkinu (útseldri vinnu og sölu á efni) er 40%, þá er gerð krafa um efndabætursem jafngilda 40% af þeim verkliðum (efni og vinnu) sem eftir voru afaðalverkinu þegar samningi um það var rift, 4.333.727 krónum eða 1.733.491króna. Þá er á sama hátt gerð krafa um 40% framlegð af óloknum aukaverkum átímagjaldi, samtals að fjárhæð 21.617.198 krónur, eða samtals 8.646.879 krónur.Af hálfu stefnanda hefur verið fallið frá kröfu um efndabætur vegnaviðbótarverka á föstu verði að fjárhæð 861.744 krónur.Stefnandi byggir kröfu umefndabætur á því að þar sem stefndi rifti verksamningi aðila og samningum umviðbótarverk með fyrirvaralausum og ólögmætum hætti, þá beri honum að greiðastefnanda bætur sem geri stefnanda eins settan og ef hann hefði fengið fullarefndir samninganna, þ.e. fengið að ljúka vinnu við aðalverkið sem og umbeðinviðbótarverk á föstu gjaldi og á tímagjaldi. Stefnandi telur að orsakasambandsé á milli þessa tjóns sem krafa hans byggist á og vanefnda stefnda, þ.e.hinnar ólögmætu fyrirvaralausu riftunar. Jafnframt telur stefnandi að það tjónsem hann krefur stefnda um undir þessum lið, sé sennileg afleiðing vanefndarstefnda. Stefnandi telur að hann sjálfur eigi enga sök á tjóni sínu enda gerðihann ekkert sem heimilaði stefnda að rifta samning aðila fyrirvaralaust. Krafa vegna tjóns sem stefnandivarð fyrir í kjölfar hinnar ólögmætu riftunar stefnda á samningum umviðbótarverk á tímagjaldi byggist á því að hann hafi orðið fyrir tjóni þar semhann gat ekki lokið vinnu við verkin þar sem stefndi rifti samningnum. Taldistefnandi að þá hafi 29.159.504 krónur, að meðtöldum efniskostnaði, verið ólokiðen byggir nú á því að fjárhæðin hafi verið 21.617.198 krónur.Þegar stefndi rifti verksamningiaðila var eftir óunnin vinna við verkið sem stefnandi telur nú að sé að virði4.333.727 krónur að meðtöldum efniskostnaði. Stefnandi hefur lagt fram fjórakreditreikninga ásamt fylgiskjölum en í þeim eru bakfærðir þeir verkliðir semstefnandi telur að hafi verið eftir þegar samningi aðila var rift. Þar sem hinóunna vinna við aðalverkið, sem er grundvöllur efndabótakröfu stefnanda, hafiverið bakfærð með kreditreikningnum voru engar fjárkröfur gerðar vegna hennar ístefnu sem þingfest var 21. júní sl. Um er að ræða fjóra kreditreikninga. Sáfyrsti er nr. R27493, útgefinn 13. desember 2010, að fjárhæð 1.905.115 krónur,en á fylgiskjölum með honum kemur fram að undirverktaki stefnanda, Straumnesehf., hafi metið verkstöðu á þeim hluta verksins sem hann annaðist, þannig aðþað tæki 471 klukkustund að ljúka við vinnu við brú, brúarþak, vélarúm og kranaog að efniskostnaður vegna þessara verkliða væri 697.000 krónur. Á áðurnefndumkreditreikningi er miðað við tímagjaldið 2.565 krónur og er fjárhæðkreditreikningsins samtala hinnar óunnu vinnu og efniskostnaðarins (471 x 2.565+ 697.000 = kr. 1.905.115,-). Annar reikningurinn er nr. R27495, útgefinn 13.desember 2010, að fjárhæð 941.250 krónur en á fylgiskjölum með honum kemur framað undirverktaki stefnanda, Rúdólf B. Jósefsson slf., hafi metið verkstöðu áþeim hluta verksins sem hann annaðist, þannig að það tæki 250 klukkustundir aðljúka vinnu við brú og að efniskostnaður vegna þess verkliðar væri 300.000krónur. Á áðurnefndum kreditreikningi er miðað við tímagjaldið 2.565 krónur oger fjárhæð kreditreikningsins samtala hinnar óunnu vinnu og efniskostnaðarins(250 x 2.565 + 300.000 = 941.250 krónur). Sá þriðji er nr. R27497, útgefinn 13.desember 2010, að fjárhæð 2.352.395 krónur en á fylgiskjölum með honum kemurfram að stefnandi hafi metið verkstöðu á þeim hluta verksins sem hann annaðistsjálfur þannig að það tæki 583 klukkustundir að ljúka við óunnin verk í aðalverkisamkvæmt verksamningi og að efniskostnaður þessara verkliða væri 857.000krónur. Á áðurnefndum kreditreikningi er miðað við tímagjaldið 2.565 krónur oger fjárhæð kreditreikningsins samtala hinnar óunnu vinnu og efniskostnaðarins(583 x 2.565 + 857.000 = 2.352.395 krónur). Loks er sá fjórði nr. R27499,útgefinn 13. desember 2010, að fjárhæð 687.420 krónur en á fylgiskjölum meðhonum kemur fram að undirverktaki stefnanda, Daníelsslippur ehf., hafi metiðverkstöðu á þeim hluta verksins sem hann annaðist þannig að það tæki 268klukkustundir að ljúka við sandblástur og málun skipsins. Á áðurnefndumkreditreikningi er miðað við tímagjaldið 2.565 krónur og er fjárhæðkreditreikningsins því fjöldi áætlaðra tíma margfaldað með áðurnefndutímagjaldi (268 x 2.565 = 687.420 krónur). Í öðru lagi er um að ræða kröfustefnanda um bætur upphaflega að fjárhæð samtals 3.673.075 krónur, sem nú hefurverið lækkuð í 3.251.75 krónur, vegna galla í útboðslýsingu, breytinga semstefndi gerði á aðalverkinu og viðbótarverkum á verktíma og seinkunar sem varðá afhendingu teikninga og búnaðar. Krafan var lækkuð í framangreinda tölu eftirað stefnandi féll frá kröfu um bætur vegna klæðningarvinnu. Í stefnu var einniggerð krafa um greiðslu vegna tjóns vegna stöðvunar á vinnu en stefnandi hefurnú fallið frá þeirri kröfu. Krafan er samsett annars vegar af2.819.475 krónum vegna tjóns stefnanda af breytingum sem stefndi gerði á þeimverklið er lýtur að brúarsmíði auk seinkunar á afhendingu teikninga vegna þessog hins vegar af 431.800 krónum vegna tjóns stefnanda af breytingum sem stefndigerði á þeim verklið er lýtur að uppsetningu á skipskrana auk seinkunar áafhendingu teikninga og búnaðar vegna þess. Krafan byggist á því að vanefndirstefnda við afhendingu teikninga og búnaðar og sífelldar breytingar hans áumsömdu verki hafi valdið stefnanda verulegum aukakostnaði og beri stefnda aðbæta honum allt tjón vegna þess á grundvelli almennra reglna skaðabótaréttar umbótaábyrgð innan samninga. Stefnandi telur að orsakasamband sé á milli þesstjóns sem krafa hans byggist á og athafna stefnda, þ.e. þeirra breytinga semstefndi gerði á verkinu og þar með forsendum útboðsins, þ.e. útboðslýsingunni,sem og þeirrar seinkunar sem varð á afhendingu teikninga og búnaðar. Jafnframttelur stefnandi að það tjón sem hann krefur stefnda um undir þessum lið sésennileg afleiðing af athöfnum stefnda. Framangreindri bótakröfu til stuðningsbendir stefnandi á að hann hafi miðað tilboð sitt við það verk sem lýst er íútboðslýsingu og þær áætlanir sem þar komi fram. Að sama skapi miðaði stefnanditilboð sitt í viðbótarverk á föstu verði í klæðningar- og einangrunarvinnu viðákveðnar forsendur sem hann var upplýstur um af hálfu stefnda. Stefnandi telurvissulega að eðlilegt sé að ákveðin aðlögun eigi sér stað í umfangsmiklumverkefnum en þegar þær breytingar eru orðnar svo miklar að forsendur oggrundvöllur verks hafa breyst, eins og í þessu máli, þá er ljóst að stefnda berað greiða stefnanda bætur sem jafngilda þeim aukakostnaði sem breytingarnarhafi í för með sér. Stefnandibyggir á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga sem stefndi gerði áverklið er varðar brúarsmíði og seinkun á afhendingu teikninga vegna þess.Þegar stefnandi hófst handa við verkið var engin nothæf teikning til og þ.a.l.hafði stefnandi ekki upplýsingar um það hver þörfin væri á efni í þennanverklið. Þegar fyrstu teikningar vegna þessa verkliðar bárust stefnanda voruþær stimplaðar: „ófullgerð teikning“ en þær teikningar sem áttu að veraendanlegar bárust ekki fyrr en 24. janúar 2010. Frá því að hinar „endanlegu“teikningar bárust stefnanda óskaði stefndi eftir því að breytingar yrðu gerðará brúarmastri en vinnuteikningar vegna þess bárust stefnanda 18. maí 2010.Teikningar vegna brúarpúlts, stigauppgangs, innréttinga, handriða og inngangsað brú bárust stefnanda aldrei. Þrátt fyrir framangreindan skort á teikningumog ósk stefnda um breytingar á brúarmastri, þá reyndi stefnandi að halda áframvinnunni. Í því sambandi er bent á að hann varð sjálfur að hanna brúargólfo.fl. á staðnum, þar sem ítrekaðar óskir hans um teikningar báru ekki árangur.Framangreindar breytingar og tafir á afhendingu teikninga höfðu veruleg áhrif áframgang og verklok á brúarsmíðinni og urðu til þess að seinkun varð á því aðundirverktakar stefnanda gætu hafist handa við sína þætti verksins. Stefnanditelur að tjón sitt af framangreindu sé varlega metið 2.819.475 krónur eða 4,5%af leiðréttri samningsupphæð en brúarsmíðin er hluti þess verks. Þábyggir stefnandi á því að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna breytinga er varðauppsetningu á skipskrana og seinkunar á afhendingu teikninga og búnaðar vegnaþess. Þegar stefnandi hóf vinnu við aðalverkið hafði stefndi ekki enn pantaðkranann. Þegar stefndi pantaði loks kranann þá valdi hann mun öflugri krana engert hafði verið ráð fyrir í útboðslýsingu. Kraninn sjálfur barst aldrei ástarfsstöð stefnanda en kranaundirstaðan kom 23. júní 2010 eða löngu eftirupprunalega áætluð verklok. Stefnandi óskaði ítrekað eftir teikningum afundirstöðunni frá stefnda og bárust honum margar ófullgerðar útfærslur afteikningum en samþykkt teikning með athugasemdum barst frá flokkunarfélaginuLloyd´s Register 21. apríl 2010 en á henni var frágangur styrkinga við botnstokkamjög óljós og var stefnandi því nauðbeygður til þess að fela starfsmönnum sínumað hanna sjálfir þessar styrkingar. Framangreindar breytingar stefnda áverkinu, vanefndir við afhendingu búnaðar og seinkun á afhendingu teikningaollu miklu tjóni og óhagræði fyrir stefnanda, ekki síst vegna þess að hann varðsjálfur að ráðast í hönnunarvinnu sem ekki var gert ráð fyrir í útboðsgögnum.Stefnandi telur að tjón sitt af framangreindu sé varlega metið 431.800 krónureða 10% af leiðréttri samningsupphæð vegna verksins. Íþriðja lagi er um að ræða bótakröfu stefnanda vegna aukinnar vinnu semframkvæmdastjóri, bókari, tæknifræðingur og verkstjórar stefnanda þurftu aðinna af hendi vegna riftunar, samtals að fjárhæð 8.063.440 krónur. Hér er áttvið vinnu framangreindra aðila í framhaldi af riftun stefnda, þ.e. vinnu við aðmótmæla riftuninni, vinnu í tengslum við ágreining um afhendingu skipsins semog undirbúning og gagnaöflun í framhaldinu, þ.m.t. í innsetningarmáli fyrirhéraðsdómi og Hæstarétti, ágreiningsmáli um aðför fyrir héraðsdómi og fyrirsýslumanni þegar stefnandi varðist innsetningarbeiðni stefnda. Krafan er fjórþætt og byggist ífyrsta lagi á því að verkstjórar stefnanda þurftu að inna af hendi 200klukkustunda vinnu í tengslum við framangreint og þar sem tími verkstjóra hjástefnanda er seldur út á 4.853 krónur er gerð krafa um 970.600 krónur. Í öðrulagi byggist krafan á því að tæknifræðingur stefnanda hafi þurft að inna afhendi 300 klukkustunda vinnu og þar sem tími tæknifræðings er seldur út á 8.225krónur er gerð krafa um 2.467.500 krónur. Í þriðja lagi byggist krafan á því aðbókari félagsins hafi þurft að inna af hendi 300 klukkustunda vinnu og þar sembókarinn selji tíma sinn út á 8.225 krónur er gerð krafa um 2.467.500 krónur. Ífjórða lagi byggist krafan á því að framkvæmdastjóri stefnanda hafi eytt semnemur eins og hálfs mánaðar vinnu í framangreint og þar sem verktakalaun hanseru 1.438.560 krónur á mánuði sé gerð krafa um 2.157.840 krónur. Bótakrafan erá því byggð að hin ólögmæta fyrirvaralausa riftun stefnda hafi leitt til aukinskostnaðar fyrir stefnanda og stefnda beri að bæta stefnanda allt tjón vegnaþess á grundvelli almennra reglna skaðabóta- og verktakaréttar. Þessi auknikostnaður stefnanda felist í því að hann hafi þurft að kaupa aukna vinnu afbókara sínum, auk þess sem starfsmenn hans hafi þurft að verja miklum tíma í aðgæta hagsmuna félagsins.Um lagarök vísar stefnandi tilbótareglna verktakaréttar, almennu skaðabótareglunnar og reglna um bótaábyrgðinnan samninga. Sérstaklega er vísað í reglur verktakaréttar um stofnunviðbótarkrafna verktaka vegna aukins umfangs verks og umbeðinna viðbótarverka.Þá er vísað til reglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samningaog reglna um ólögmæta riftun. Þess er krafist að kröfurstefnanda beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi er stefndi rifti verksamningi aðila og samningum umviðbótarverk, þ.e. 6. ágúst 2010. Enn fremur er krafist dráttarvaxta samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 að liðnum mánuði frá þingfestingardegi málsþessa, 18. nóvember 2011, en þá verður liðinn mánuður frá því að stefnandilagði sannanlega fyrir stefnda þær upplýsingar sem þörf var á til að metatjónsatvik og fjárhæð bóta, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnaðstyður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ekki ergerð krafa um virðisaukaskatt á málskostnað, sbr. lög nr. 50/1988, þar semstefnandi er virðisaukaskattsskyldur. Varnarþing í umdæmi Héraðsdóms Vesturlandsstyðst við 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og 12. gr.verksamnings aðila. Málsástæður oglagarök stefnda, Þörungaverksmiðjunnar hf., vegna stefnu sem birt var 16.september 2011. Mál 2.Stefndi byggir kröfu sína umsýknu aðallega á því að riftun verksamningsins og aukaverka tengdra honum hafiverið lögmæt vegna verulegra vanefnda stefnanda. Stefnandi eigi því engan rétttil bóta vegna riftunarinnar. Byggir stefndi aðallega á ákvæðum laga nr.50/2000 um lausafjárkaup, auk meginreglna kaupa- og verktakaréttar og tilhliðsjónar á ákvæðum ÍST 30 eins og nánar er rakið vegna stefnu sem birt var14. júní 2011. Þá byggir stefndi á því að bótakröfur stefnanda séu með ölluósannaðar, bæði hvað varðar bótagrundvöll og tilvist og umfang hins meintatjóns. Háttsemi stefnda sem krafist sé bóta vegna hafi í engu verið saknæm eðaólögmæt og beri hann því enga bótaskyldu. Loks byggir stefndi á því að í öllufalli eigi hann kröfur á hendur stefnanda til skuldajafnaðar hverjum þeimkröfum sem stefndi gæti verið talinn eiga á hendur honum vegna ofgreiðslu tilstefnanda. Einsog hvað varðar stefnu sem birt var 14. júní 2011 byggir stefndi á sömumálsástæðum og áður hafa verið raktar vegna þeirrar stefnu, að stefnandi hafivanefnt aðalskyldu sína um að skila verkinu á tíma í réttum ástandi, enreikningsgerð stefnda hafi ekki verið forsvaranleg. Framkvæmd riftunarinnarhafi verið forsvaranleg, dráttur á verklokum hafi ekki verið vegna atriða ervörðuðu stefnda. Hvað það varðar vísaði stefndi til þess að stefnandi hafi ekkióskað eftir viðbótarfresti vegna aukaverka, meint aukaverk höfðu ekki veriðsamþykkt réttilega, afhending teikninga hafði ekki áhrif á verklokatíma,afhending búnaðar hafði ekki áhrif á verklokatíma og leyndir gallar höfðu ekkiáhrif á verklokatíma.Burtséð frá niðurstöðu dóms umlögmæti riftunar gerir stefndi athugasemdir við einstaka liði fjárkrafnastefnanda sem sundurliðaðir eru í stefnu. Í öllum tilvikum eru fjárhæðir ogverktímar einhliða áætlaðir af stefnanda eða undirverktökum hans og er þvímótmælt að þær tölur geti haft nokkurt sönnunargildi í málinu. Þá séubótakröfur stefnanda með öllu ósannaðar, bæði hvað varðar bótagrundvöll,tilvist og umfang tjóns. Þannig skortir í öllum tilvikum á að sýnt sé fram á aðhin meinta háttsemi stefnda hafi verið ólögmæt eða saknæm, en hvort tveggja eruskilyrði skaðabóta. Þá sé ekki í neinu tilfelli leitast við að sýna fram á eðaeinangra raunverulegt tjón stefnanda vegna meintrar bótaskyldrar háttsemistefnda, heldur einungis stuðst við „áætlaða meðalframlegð“ eða „varlegaáætlaðar“ tölur. Stefndi byggir á því að skaðabótakrafa geti ekki grundvallastá slíkum forsendum, enda sé það meginregla að tjónþoli verði að sanna tilvistog umfang tjóns síns. Stefnanda hafi jafnframt, í öllum tilvikum, borið aðtilkynna stefnda um að hann teldi meinta háttsemi hans skaðabótaskylda og aðhún væri til þess fallin að valda honum tjóni. Engri slíkri tilkynningu varhins vegar beint að stefnda og er það fyrst rúmum tveimur árum eftir aðverksamningi aðila var rift að bótakrafa stefnanda kemur fram. Stefndi telurþví hverjar slíkar skaðabótakröfur fallnar niður vegna tómlætis hefðu þærnokkurn tímann verið til staðar. Þá bendir stefndi einnig á að í öllu fallihefði stefnanda í öllum tilvikum borið skylda til að takmarka hið meinta tjónsitt.Til viðbótar við þau almennusjónarmið varðandi kröfur stefnanda sem lýst hefur verið að ofan m.t.t.lögmætis riftunarinnar og almennra annmarka á bótakröfum gerir stefndijafnframt eftirfarandi athugasemdir við einstaka liði kröfugerðar stefnanda:Hvað varðar kröfu um efndabæturað fjárhæð 10.380.370 krónur vegna óunninnar vinnu við aðal- og viðbótarverk þákrefst stefnandi þess að fá greidd 40% af henni, samtals að fjárhæð 4.333.727krónur. Byggir hann á því að um hafi verið að ræða verk sem búið var að áætlaað yrðu unnin en voru aldrei unnin. Stefndi mótmælir umræddri kröfu og telurhana með öllu ósannaða, bæði hvað varðar bótagrundvöll og tilvist og umfangtjóns. Í þessu sambandi ítrekar stefndi að bótakrefjandi beri sönnunarbyrðifyrir því að skilyrði skaðabóta séu uppfyllt, auk þess að sanna þarf fjárhæðtjóns. Stefnandi reynir ekki með nokkru móti að sanna að umræddir liðir hafivaldið honum tjóni á nokkurn hátt. Ekki er að finna neinar röksemdir eða gögnsem styðja útreikning þessarar meðalframlegðar og er í besta falli um að ræðaáætlun. Þessum útreikningum stefnanda hvað varðar meðalframlegð er mótmælt semósönnuðum, auk þess sem 40% álag ofan á kostnað og efni sé verulega hærra enalmennt tíðkist í verktakaviðskiptum. Þá er ekki sýnt fram á að sú ákvörðunstefnda að láta ekki vinna umrædd verk hafi verið saknæm og ólögmæt eða tilþess fallin að valda stefnanda tjóni. Hvað varðar efndabætur vegnaóunninnar vinnu við viðbótarverk á tímagjaldi, lið 4.2.1.3 í stefnu, þámótmælir stefndi þeim kröfulið þar sem aldrei hafi verið til staðar bindandisamningur milli aðila um vinnu umræddra viðbótarverka sem geti veriðgrundvöllur efndabóta. Í þessu sambandi vísar stefndi til fyrri umfjöllunar umsamþykkisferli aukaverka og ágreining þar að lútandi. Efndabótakrafa stefnandavegna þessa kröfuliðar byggist alfarið á undirritun eftirlitsmanns stefnda álista, en þar er ekki að finna neinar upplýsingar um fyrirhugaðan tímafjölda,efniskostnað eða annað sem veitt gæti nokkra vísbendingu um umfang verkanna.Stefndi telur að undirritun eftirlitsmanns stefnda ein og sér, án samþykkisframkvæmdastjóra eða verkfræðiráðgjafa, sé ekki skuldbindandi fyrir stefnda semendanlegt samþykki á aukaverkunum. Þá bendir stefndi sérstaklega áað stefnanda mátti vera ljóst, a.m.k. eftir samskipti þeirra 7. júní 2010, aðstefndi taldi undirritanir eftirlitsmannsins á listana ekki skuldbindandi.Stefnandi virðist ætla sér að rukka enn frekari vinnu vegna þeirraviðbótarverka sem þegar var búið að greiða fyrir, og sem í fjölda tilvika vorugerðar athugasemdir við. Stefndi mótmælir kröfu stefnandaum bætur vegna galla í útboðslýsingu að fjárhæð 3.673.075 krónur og telur aðbótagrundvöllur sé ekki til staðar auk þess sem fjárhæð skaðabóta sé ósönnuð.Þannig sé ekki leitast við að sanna á nokkurn hátt að hin meinta bótaskyldaháttsemi stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt. Þá er því haldið fram aðstefnandi hafi orðið fyrir verulegum aukakostnaði vegna þessara liða, án þessað í nokkru sé leitast við að gera grein fyrir slíkum kostnaði. Allt tjónstefnanda vegna þessa kröfuliðar er sagt „varlega áætlað“. Þar sem stefnandihefur ekki gert tilraun til þess að sanna tjón sitt, verður þegar af þeirriástæðu að sýkna stefnda. Þá bendir stefndi einnig á að í öllu falli hefðistefnanda í öllum tilvikum borið skylda til að takmarka hið meinta tjón. Til viðbótar við framangreindsjónarmið gerir stefndi eftirfarandi athugasemdir við einstaka kröfuliði vegnaskaðabóta sem hér segir: Hvað varðar kröfu um bætur vegnabreytinga á brúarsmíði og seinkun teikningar, sbr. lið 4.2.2.1 í stefnu, bendirstefndi á að samkvæmt meginreglum verktakaréttar er verkkaupa heimilt aðkrefjast breytinga á umfangi verks innan eðlilegra marka, sbr. einnig tilhliðsjónar grein 16.1 í ÍST 30. Telji verktaki sig verða fyrir sérstökumkostnaði vegna slíkrar breytingar verður hann að gera kröfu um aukalegagreiðslu áður en hann byrjar vinnu við breytingarnar, sbr. grein 16.2 í ÍST 30.Stefnandi hafi hins vegar ekki krafist neinnar slíkrar greiðslu heldur hafisthanda við vinnu samkvæmt breytingunum án athugasemda. Mátti stefndi því geraráð fyrir að ekki yrði um sérstakan kostnað að ræða enda voru þær breytingarsem urðu á brúarsmíði til þess fallnar að einfalda og flýta fyrir verkinu ogdraga úr kostnaði, en sú fullyrðing stefnda fær stoð í bæði skýrslu Frímanns ogGuðmundar. Þannig telur stefndi fráleitt að stefnandi hafi orðið fyrir sérstökutjóni vegna breytinganna, enda uppfyllir umræddur kröfuliður ekki þau skilyrðisem þurfa að vera uppfyllt svo að hægt sé að krefjast aukagreiðslna vegnaviðbótarverka í verksamningum. Varðandi þá fullyrðingu stefnanda að teikningarvegna brúarinnar hafi verið afhentar of seint er vakin athygli á því aðsamkvæmt útboðsgögnum átti gerð teikninga að vera á ábyrgð verktaka. Það varaðeins eftir að skrifað var undir verksamning aðila að ákveðið var að stefndiskyldi sjá um gerð teikninga, eins og lýst hefur verið að ofan. Liggur þvífyrir að stefnandi hefði alltaf þurft að gera ráð fyrir þeim tíma sem færi ígerð teikninga þegar hann setti fram upphaflegt tilboð sitt í verkið. Þá mótmælir stefndi því jafnframtað afhending teikninga vegna brúarinnar hafi verið sein, en stefnanda var sendósamþykkt teikning af nýja stýrishúsinu strax 24. nóvember 2009 og hafðistefndi samþykki Lloyd‘s fyrir því að panta efni og hefja vinnu þó svo aðteikningin hefði ekki verið samþykkt, eins og er venja í skipasmíðum.Teikningin var samþykkt af Lloyd‘s með litlum breytingum 13. janúar 2010 ogstefnandi látinn vita af því, en hann fékk síðan senda stimplaða teikninguna29. janúar 2010. Þrátt fyrir að hafa haft undir höndum fyrrgreinda teikninguhófst stefnandi hins vegar ekki handa við smíði stýrishússins fyrr en ummánaðamótin febrúar/mars 2010. Verður því ekki séð hvernig afhending fyrrgreindrateikninga hafi valdið stefnanda sérstöku tjóni. Þá er því hafnað að þörf hafiverið á þeim síðari teikningum sem stefndi vísar til í stefnu enda hefði máttnotast við eldri teikningar þar sem samþykki Lloyd‘s fyrir breytingum á þessumþáttum var ekki nauðsynlegt eða slíkar teikningar unnar á staðnum, eins ogvenja er varðandi teikningar á búnaði í brúm skipa, enda geti það verið aðbreytast fram undir verklok hvernig uppsetning búnaðarins verði.Með vísan til ofangreinds er þvímótmælt að breytingar á stýrishúsi og afhending teikninga þar að lútandi hafigetað leitt til bótaskyldu fyrir stefnda, en stefnandi ber sönnunarbyrðinafyrir bæði bótagrundvelli og því tjóni sem hann varð fyrir. Þá skal jafnframttekið fram að stefnandi hefur höfðað mál til innheimtu reikninga vegnabreytinga á brúarsmíðinni og er því fráleitt að ætla að hann hafi jafnframtorðið fyrir skaðabótaskyldu tjóni af þeim sökum. Hvað varðar kröfu um bætur vegnabreytinga á uppsetningu skipskrana, búnaðar og teikninga þá mótmælir stefndiþví að breytingarnar geti stofnað til bótaskyldu fyrir hann, en krafan sé ofseint fram komin, bótagrundvöllur órökstuddur og meint tjón stefnanda með ölluóljóst.Varðandi heimildir til breytingará verki vísast til fyrri umfjöllunar og þess að stefnandi krafðist ekkisérstakrar greiðslu vegna breytinganna. Þannig mátti stefndi gera ráð fyrir þvíað ekki yrði krafist sérstakrar greiðslu vegna breytinga sem tengdustþilfarskrananum. Þá hefur stefndi í engu sýnt fram á hið meinta tjón sem hannhafi orðið fyrir af breytingunumVarðandi upphaflegt fyrirkomulagvinnu við teikningar vísast jafnframt til umfjöllunar að framan og hefðistefnandi því alltaf þurft að áætla tíma til vinnu við teikningar. Stækkunkranans var ekki hluti af upphaflegum útboðsgögnum og því ekki hægt að búastvið því að teikningar vegna stækkunarinnar væru afhentar þegar í stað.Stefnandi samþykkti hins vegar að umræddar breytingar yrðu á verkinu og hefurkrafist greiðslu vegna þeirra í öðru dómsmáli. Verður því ekki séð hvernig stefnandihyggst einnig krefjast skaðabóta þegar ljóst var að samþykki hans fyrirumræddum breytingum lá fyrir. Þá var krananum vísvitandi haldið í tollgeymslueftir að hann kom til landsins þar sem stefndi vildi forðast að honum yrðihaldið eftir á athafnasvæði stefnda ef til riftunar verksamnings kæmi. Þá mótmælir stefndi kröfu umbætur vegna aukinnar vinnu starfsmanna stefnanda að fjárhæð 8.063.440 krónur.Þannig virðist krafan byggjast á því að starfsmenn stefnanda selji vinnu sínaút sem verktakar til hans. Stefndi eigi þannig að bera ábyrgð á þeirri vinnusem starfsmenn stefnanda eiga að hafa innt af hendi innanhúss vegna lögskiptaaðila. Sá kostnaður innan fyrirtækis sem fer í samskipti starfsmanna þess viðaðra lögaðila eða einstaklinga og hugsanleg málaferli í kjölfar þeirra ereðlilegur rekstrarkostnaður innan fyrirtækis, sem á sér stað á vinnutímastarfsmanna. Stefndi mótmælir kröfunni og bendir á að í dómaframkvæmd hafi ekkieinu sinni verið litið svo á að hægt væri að krefjast málskostnaðar vegna vinnulögmanns innanhúss í tengslum við málaferli, hvað þá annarra starfsmanna.Í stefnu er því lýst að umræddvinna eigi að hafa farið fram í tengslum við m.a. innsetningarmál sem rekið varí milli aðila fyrir héraðsdómi og Hæstarétti og síðan fullnustu innsetningargerðarinnarfyrir sýslumanninum á Akranesi og frekari málaferlum fyrir héraðsdómi. Í þessusambandi bendir stefndi á að dómur í fyrrgreindu innsetningarmáli féll honum ívil og því sé erfitt að sjá hvernig stefndi á að geta borið nokkra ábyrgð á kostnaðistefnanda vegna þess. Var stefnda raunar dæmdur málskostnaður vegna þess málsog stefnanda því gert að greiða kostnað hans. Þá var málaferlum aðila varðandifullnustu innsetningarinnar lokið með því að málið var fellt niður samkvæmtsamkomulagi aðila. Þá gerir stefndi jafnframt athugasemdir við þær meintutímaskráningar sem stefnandi hefur lagt fram og telur þær ekkert sönnunargildigeta haft í málinu og séu ekki studdar neinum gögnum úr bókhalds- eðatímaskráningarkerfi stefnanda. Þá virðist raunar sem flestir hinna meintu tímaséu skráðir á tímabilinu mars til ágúst 2011, en á því tímabili áttu sér enginsamskipti stað á milli stefnda og stefnanda. Þá byggir stefndi á því að verðikomist að þeirri niðurstöðu að stefnandi eigi að einhverju leyti kröfur áhendur stefnda þá eigi hann gagnkröfu til skuldajafnaðar sem er hærri enstefnukrafa stefnanda.Stefndi byggir á því að þar semverksamningnum hafi verið rift eigi stefnandi einungis rétt á greiðslu fyrirverkið að því marki sem því var lokið þegar samningnum var rift. Meginregla viðriftun er að hvor aðili um sig á kröfu á endurheimtu greiðslu sinnar. Stefnditelur sig hafa greitt stefnanda of háa fjárhæð miðað við hve miklu af vinnu viðverksamninginn var lokið þegar til riftunar kom, og eigi því rétt áendurgreiðslu þess sem ofgreitt var. Kröfugerð stefnda byggist á hinuupphaflega heildarverði verksamningsins, að frádregnum þeim breytingum semgerðar voru á honum. Þannig hafði stefndi greitt 87.209.700krónur af samningsverkinu, eða 89,5% þegar tekið er tillit til niðurfellingannasem áður var lýst.Af skoðunum Frímanns og Guðmundarauk athugasemda verkfræðiráðgjafa stefnda, Bjarna, megi hins vegar ráða aðmikil vinna hafi verið eftir þegar stefndi fékk loks skipið afhent og einungishafi verið búið að ljúka um 65% verksins. Mismunurinn á 89,5% heildarverksins,87.209.700 krónum, og 65% heildarverksins, 63.248.580 krónum er 23.836.480krónur. Stefndi byggir á því að hann eigi rétt til mismunarins, 23.836.480krónum úr hendi stefnanda, enda eigi stefnandi ekki rétt til greiðslu umfram þávinnu sem hafi sannanlega verið innt af hendi. Kröfu sína um endurgreiðslubyggir stefndi á meginreglum verktakaréttar og undirstöðurökum greinar 25 í ÍST30, sérstaklega undirmálsgreinum 25.7.4 og 25.7.5.Þá hafði stefndi greitt reikninganr. R24810 og R25050 með fyrirvara um endanlegt samþykki verkfræðiráðgjafastefnda. Þeir reikningar hafa hins vegar enn ekki verið samþykktir og telurstefndi sig því eiga rétt til endurgreiðslu vegna þeirra sem nemur 3.483.842 krónum.Samanlagt eigi stefndi því inni 27.320.322 krónur hjá stefnanda sem komi tilskuldajafnaðar hverjum þeim kröfum sem stefnandi verði talinn eiga á hendurstefnda, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varakrafa stefnda um lækkun dómkröfubyggist á öllum sömu sjónarmiðum og aðalkrafa. Um lagarök vísar stefndi til 22.,25., 27., 30., 34. og 40. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, aukmeginreglna fyrrgreindra laga um lausafjárkaup, meginreglna verktakaréttar, þ.á m. undirstöðuraka staðalsins ÍST 30:2003, og meginreglna samninga- ogkröfuréttar, sérstaklega um vanefndaúrræði og riftun. Þá er vísað tilmeginreglna kröfuréttar um skaðabætur innan samninga. Um heimild tilskuldajafnaðar vísast til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Málsástæður oglagarök gagnstefnanda, Þörungaverksmiðjunnar hf., vegna gagnstefnu sem birt var27. október 2011. Mál 3. Kröfur gagnstefnanda í máli þessubyggjast á því að háttsemi gagnstefnda við framkvæmd verksamnings aðila hafiverið með öllu óforsvaranleg og riftun gagnstefnanda á verksamningnum hafiverið lögmæt vegna verulegra vanefnda gagnstefnda. Framgangur verksins hafiverið í engu samræmi við ákvæði verksamnings aðila, þá sérstaklega hvað varðarframkvæmd verksins, tímasetningu verkloka og fyrirkomulag aukaverka.Gagnstefnandi byggir einnig á því að hann eigi rétt til endurgreiðslu þeirrarfjárhæðar sem ofgreidd hafði verið vegna aðalverksins. Greiðslur vegna aðalverksinsnámu 89,5% af heildarverkinu, en gagnstefnandi telur ljóst að mun minni hlutaþeirrar vinnu hafi verið lokið við riftun verksamningsins. Jafnframt byggirhann á því að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi gagnstefnda vegna tjóns semhann varð sannanlega fyrir þegar honum var nauðsynlegt að leita til annarsaðila um að ljúka verkinu, með tilheyrandi kostnaði. Þá byggir gagnstefnandi áþví að hann eigi rétt til skaðabóta vegna þess kostnaðar sem honum varðnauðsynlegt að leggja út í þar sem gagnstefndi meinaði honum um að njótalögformlegra réttinda sinna til varslna á skipinu. Eins og hvað varðar þau mál erbyggjast á stefnum birtum 14. júní og 16. september 2011 byggir gagnstefnandiaðallega á ákvæðum laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup (kpl.) auk meginreglnakaupa- og verktakaréttar og til hliðsjónar á ákvæðum ÍST 30 staðalsins eins ognánar er rakið hvað varðar málsástæður vegna stefnu sem birt var 14. júní 2011.Þá byggir gagnstefnandi á því að bótakröfur gangstefnda séu með öllu ósannaðar,bæði hvað varðar bótagrundvöll og tilvist og umfangs hins meinta tjóns.Háttsemi gagnstefnanda sem krafist sé bóta vegna hafi í engu verið saknæm eðaólögmæt og beri hann því enga bótaskyldu. Loks byggir gagnstefnandi á því að íöllu falli eigi hann kröfur á hendur gagnstefnda til skuldajafnaðar hverjumþeim kröfum sem gagnstefndi gæti verið talinn eiga á hendur honum vegnaofgreiðslu til gagnstefnda. Þá byggir hann einnig á sömu málsástæðum og áðurhafa verið raktar vegna þeirrar stefnu, að gagnstefndi hafi vanefnt aðalskyldusína um að skila verkinu á réttum tíma í réttu ástandi, reikningsgerðgagnstefnda hafi ekki verið forsvaranleg, framkvæmd riftunarinnar hafi veriðforsvaranleg, dráttur á verklokum hafi ekki verið vegna atriða er vörðuðugagnstefnanda. Hvað það varðar vísar gagnstefnandi til þess að gagnstefndi hafiekki óskað eftir viðbótarfresti vegna aukaverka, meint aukaverk höfðu ekkiverið samþykkt réttilega, afhending teikninga hafði ekki áhrif á verklokatíma,afhending búnaðar hafði ekki áhrif á verklokatímann og leyndir gallar höfðuekki áhrif á verklokatíma.Varðandi kröfu sína umendurgreiðslu vegna ofgreiðslu byggir gagnstefnandi á sömu málsástæðum eins ogþeim er lýst í kröfu um viðurkenningu á riftun, eftir því sem við á. Þá byggirgagnstefnandi á því að þar sem verksamningnum hafi verið rift eigi gagnstefndieinungis rétt á greiðslu fyrir verkið að því marki sem því var lokið þegarsamningnum var rift. Meginregla við riftun er að hvor aðili um sig á kröfu áendurheimtu greiðslu sinnar. Riftun verksamnings geti eðli máls samkvæmteinungis tekið til þess hluta verksins sem ólokið er. Gagnstefnandi byggireinnig á því að þær upphæðir sem gagnstefndi rukkaði fyrir vinnu viðundirbúning við að gera skipið sjóklárt hafi verið langt umfram það sem eðlilegtgeti talist og þær séu raunar þess eðlis að gagnstefnandi hefði aldrei átt aðbera þann kostnað. Gagnstefnandi gerir eftirfarandi kröfur um endurgreiðsluvegna ofgreiðslna til stefnda: Gagnstefnandi krefstendurgreiðslu vegna ofgreiðslu fyrir tilboðsverk. Telur hann sig hafa greittgagnstefnda of háa fjárhæð miðað við hve miklu af vinnu við verksamninginn varlokið þegar til riftunar kom, og eigi því rétt á endurgreiðslu þess semofgreitt var. Kröfugerð gagnstefnanda byggist á hinu upphaflega heildarverðiverksamningsins, að frádregnum þeim breytingum sem gerðar voru á honum. Þannighafði gagnstefnandi greitt 87.209.700 krónur afsamningsverkinu, eða 89,5% þegar tekið er tillit til niðurfellinganna. Af skoðunum Frímanns og Guðmundarauk athugasemda verkfræðiráðgjafa stefnanda megi hins vegar ráða að mikil vinnahafi verið eftir þegar gagnstefnandi fékk loks skipið afhent og einungis hafiverið búið að ljúka um 65% verksins. Mismunurinn á 89,5% heildarverksins,87.209.700 krónum, og 65% heildarverksins, 63.248.580 krónum er 23.836.480krónur. Gagnstefnandi byggði á því í stefnu að hann ætti rétt til mismunarins,23.836.480 króna úr hendi gagnstefnda en hefur nú lækkað kröfu sína í 5.054.193krónur. Kröfu sína um endurgreiðslu byggir gagnstefnandi á meginreglumverktakaréttar og undirstöðurökum greinar 25 í ÍST 30, sérstaklegaundirmálsgreinum 25.7.4 og 25.7.5.Þá gerir gagnstefnandi kröfu umendurgreiðslu vegna reikninga sem greiddir voru með fyrirvara um endanlegtsamþykki verkfræðiráðgjafa gagnstefnanda, nr. R24810 og R25050. Hann hefur núfallið frá kröfu um endurgreiðslu vegna síðarnefnda reikningsins og hljóðarkrafa hans nú upp á 922.398 krónur í stað 3.483.842 krónur. Krafa gagnstefnandaað þessu leyti fái stoð í skýrslu Guðmundar en þar eru gerðar athugasemdir viðýmsa verkliði á umræddum reikningum. Þá gerir gagnstefnandi kröfu umendurgreiðslu vegna greiðslu fyrir suðuvinnu á skrokk. Krafan er vegnakostnaðar sem er tilkominn af háttsemi gagnstefnda. Það er meginreglaverktakaréttar að verktaki skuli bæta verkkaupa allt það tjón sem hinnsíðarnefndi hefur orðið fyrir vegna skiladráttar verktaka. Skipið var ekki íslíku ástandi að hægt væri að sjósetja það með öruggum hætti þegar réttindigagnstefnanda til varslna yfir því höfðu verið staðfest með dómi Hæstaréttar ímáli nr. 568/2010. Gagnstefndi heimilaði gagnstefnanda ekki að láta þriðjaaðila framkvæma nauðsynlegar viðgerðir á skipinu, þess í stað krafðistgagnstefndi þess að hann mundi framkvæma viðgerðirnar á því verði sem hannsetti upp vegna þess, þrátt fyrir að upplýsingar gagnstefnanda bentu til þessað uppsett verð gagnstefnda væri miklum mun hærra en markaðsverð. Fór svo aðaðilar gerðu með sér samning, dagsettan 8. nóvember 2010, um nauðsynlegasuðuvinnu sem gagnstefndi skyldi framkvæma þannig að hægt yrði að sjósetjaskipið og flytja það af athafnasvæði gagnstefnda. Vegna suðuvinnunnar greiddigagnstefnandi 8.000.000 króna, en þó með fyrirvara um réttmæti og fjárhæðgreiðslunnar, enda taldi hann verkið rúmast innan útboðsverksins enda ljóst aðloka hefði þurft skipinu áður en verkinu yrði lokið. Því bæri honum ekkisérstaklega að greiða fyrir það, auk þess sem uppsett fjárhæð gagnstefnda værióeðlilega há fyrir vinnuna. Lokagreiðsla vegna suðuvinnunnar fór fram 13.desember 2010. Þá byggir gagnstefnandi á því að suðuvinnan hafi einungis komiðtil sem sérstakt verk vegna riftunar samningsins í kjölfar vanefnda gagnstefndaog beri gagnstefnda að endurgreiða gagnstefnanda kostnaðinn. Verði talið aðsuðuvinnan falli utan verksamnings aðila, þá byggir gagnstefnandi á því aðgreiðslan hafi verið langt yfir raunkostnaði við umrædda suðuvinnu semtilgreind er í 1. gr. samningsins og er krafist endurgreiðslu á því semofgreitt var. Varðandi fjárhæð greiðslunnarbendir gagnstefnandi á að í bréfi dagsettu 8. nóvember 2010 mat fulltrúiLloyd‘s á Íslandi, Páll Kristinsson, vinnustundir við að sjóða hverja einstakaplötu á miðkjöl skipsins (samtals 17 plötur) tvær til þrjár klukkustundir eðasamtals um 51 klukkustund. Þá gerði hann ráð fyrir að vinna við að sjóðabyrðingsplötu í forpikk (stafnhylki) tæki einn mann þrjá daga miðað viðvenjulegan vinnudag. Miðað við 8 stunda vinnudag væri því um að ræða 24klukkustunda vinnu eða samtals 76 klukkustunda suðuvinnu til að loka götunum.Af reikningum útgefnum afgagnstefnda vegna aukaverka sem voru unnin á tímagjaldi megi sjá að tímagjaldvegna vinnu starfsmanna gagnstefnda var 4.622 krónur fyrir verkstjóra og 3.798krónur fyrir verkamann. Sé gert ráð fyrir að umrædd vinna skiptist jafnt ámilli verkstjóra og verkamanna má ætla að þar væri um að ræða vinnu að fjárhæðum 319.960 krónur. Sú fjárhæð sem stefndi krafðist, þ.e. 8.000.000 króna, gerðiþannig ráð fyrir nær ellefu manna flokki verkamanna og verkstjóra sem ynnu 8tíma á dag alla virka daga í mánuð, en stefnandi telur fráleitt að þörf hafiverið á svo mikilli vinnu. Máli sínu enn frekar til stuðnings bendirgagnstefnandi á að hann hafði fengið tilboð til samanburðar frá Slippnum áAkureyri, dagsett 1. nóvember 2010, við að gera skipið Fossá ÞH-362 sjóklárt efþað væri statt þar, en tilboðsverðið var 3.700.000 krónur án virðisaukaskatts.Í tilboðinu var innifalið að loka stefni og öðrum götum, setja blindflangsa áöll sjóinntök sem voru opin, sjósetja skipið, setja vatn á a.m.k. tvo botntankavegna stöðugleika, svo og hver önnur vinna við að gera skipið klárt fyrir dráttog koma fyrir öllum búnaði sem tilheyrði skipinu. Þá er tekið fram í tilboðinuað einingarverð sem notað hafi verið fyrir útsölu iðnaðarmanns hafi verið 4.700krónur og verkamanns 3.500 krónur. Gagnstefnandi bendir á að fyrrgreint tilboðhafi kveðið á um mun meiri vinnu en gert sé ráð fyrir í samningi aðila frá 8.nóvember 2010, þar sem ekki er gert ráð fyrir sjósetningu, flutningi búnaðareða annarri vinnu við undirbúning dráttar. Séu þau verð sem fram koma í tilboðiSlippsins á Akureyri notuð til samanburðar megi m.a. sjá að uppsett verðgagnstefnda vegna einungis suðuvinnu við skipið var langt umfram það semeðlilegt og sanngjarnt gæti talist.Loks gerir gagnstefnandi kröfu umendurgreiðslu kostnaðar vegna viðgerðar hliðarfærsluvagns að fjárhæð 1.500.000krónur en krafan var upphaflega að fjárhæð 5.000.000 króna. Byggir hann á þvíað hér sé um að ræða tjón sem gagnstefndi sé skaðabótaskyldur fyrir, enda hefðigagnstefnandi aldrei orðið fyrir þessum kostnaði ef ekki hefði komið tilháttsemi gagnstefnda. Eins og áður hefur verið lýst réðst gagnstefndi íviðgerðir og endurbyggingu á hliðarfærsluvagni sem nauðsynlegur var til aðflytja skipið af athafnasvæði hans og út í skipalyftu skömmu eftir að úrskurðaðhafði verið um rétt gagnstefnanda til varslna og afhendingar skipsins. Þegargagnstefnandi freistaði þess að fá skipið afhent með atbeina sýslumanns ogskaut ákvörðun sýslumanns til Héraðsdóms Vesturlands neitaði gagnstefndi aðsetja hliðarfærsluvagninn aftur saman þannig að hægt væri að nýta hann til aðflytja skipið nema að gagnstefnandi greiddi það sem gagnstefndi kallaði kostnaðþar að lútandi. Fór svo að gagnstefnandi greiddi gagnstefnda 3.000.000 krónavegna vinnu við endurbyggingu hliðarfærsluvagnsins. Þó var gerður sérstakurfyrirvari um réttmæti og fjárhæð greiðslunnar og áskildi gagnstefnandi sér rétttil að endurkrefja gagnstefnda um greiðslu í dómsmáli. Lokagreiðsla vegnaendurbyggingar hliðarfærsluvagnsins fór fram 13. desember 2010.Gagnstefnandi byggir á því aðhonum hafi ekki borið nein skylda til greiðslu til gagnstefnda vegna vinnu viðendurbyggingu hliðarfærsluvagnsins, enda sé þar um að ræða viðgerð á búnaðistefnda, en ástand vagnsins hafi verið gagnstefnanda óviðkomandi að öðru leytien að hann var nauðsynlegur til flutnings skipsins úr slipp gagnstefnda og ískipalyftu. Viðgerð á vagninum, einmitt á þeim tíma sem um ræðir, hafi einungisverið í því skyni að hamla flutningi skipsins frá athafnasvæði hans. Í öllufalli hafi meint viðgerð hans og styrking verið til þess fallin að aukanotagildi hans og þannig verðmæti hans fyrir gagnstefnda og ætti gagnstefnandií engu tilviki að þurfa að bera kostnað af því. Sú greiðsla sem gagnstefndigerði að skilyrði fyrir flutningi skipsins í skipalyftu var því gróf misnotkuná aðstöðu hans, enda var gagnstefnanda ómögulegt að njóta lögformlegra réttindasinna til að fara með vörslur yfir skipinu án þess að hliðarfærsluvagninn væristarfhæfur. Komist dómurinn að þeirriniðurstöðu að gagnstefnandi skuli bera hluta kostnaðar við endurbygginguvagnsins, byggir gagnstefnandi á því að sú vinna sem gagnstefndi segir að lögðhafi verið í endurbyggingu vagnsins sé í engu samræmi við raunkostnaðinn viðslíka endurbyggingu. Máli sínu til stuðnings vísar stefnandi til bréfs PálsKristinssonar, fulltrúa Lloyd‘s á Íslandi, dagsetts 8. nóvember 2010, þar semfram kemur að hægt ætti að vera að ljúka endurbyggingu vagnsins á þremur dögum.Sú fjárhæð sem gagnstefndi rukkaði fyrir endurbygginguna nægi hins vegar til aðhalda tæplega sjö mönnum í fullri vinnu alla virka daga í mánuð m.v. tímagjaldgagnstefnda. Gagnstefnandi byggir á því aðhann eigi rétt til skaðabóta úr hendi gagnstefnda. Tjón gagnstefnanda var íbeinum tengslum við vanefndir gagnstefnda, en gagnstefnanda var nauðsynlegt aðleggja í verulegan kostnað til þess að hægt væri að ljúka viðgerðum skipsins áAkureyri. Byggir hann á því að gagnstefndi beri bótaábyrgð á tjóni hanssamkvæmt 27. og 40. gr. kpl. sem beita megi um verksamninga, enda hafi gagnstefndiekki sýnt fram á að afhendingardráttur og gallar á verkinu hafi orðið vegnahindrunar sem hann fékk ekki ráðið við. Þá byggir gagnstefnandi jafnframt ámeginreglum verktakaréttar og undirstöðurökum greina 25.7.4 og 25.7.5 í ÍST 30þar sem kveðið er á um að verktaki skuli greiða bætur vegna kostnaðarauka semleiðir af því að verkið er unnið af öðrum og fyrir annað tjón sem verktakiverður fyrir vegna vanefnda verktaka, auk þess sem verkkaupi geti krafist bótaumfram sannanlegan kostnaðarauka ef vanefndir stafa af vísvitandi eða grófrivanrækslu verktaka.Það tjón gagnstefnanda sem leiddiaf riftun hans á verksamningi aðila vegna vanefnda gagnstefnda og hér er gerðkrafa um að gagnstefndi greiði honum er eftirfarandi:Gagnstefnandi krefst þess aðgagnstefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur vegna kostnaðar afflutningi skipsins til Akureyrar. Fjárhæð kröfunnar byggist á reikningiútgefnum af Landhelgisgæslunni, dagsettum 10. janúar 2011 að fjárhæð 6.800.000krónur. Reikningurinn var greiddur 14. janúar 2011. Krafan er skaðabótakrafaenda um að ræða kostnað sem er tilkominn vegna verulegra vanefnda gagnstefnda áverksamningi aðila og gagnstefnandi hefði ekki orðið fyrir nema vegnaskaðabótaskyldrar háttsemi gagnstefnda. Gagnstefnanda var nauðsynlegt að flytjaskipið af athafnasvæði gagnstefnda til Akureyrar þannig að ljúka mætti viðendursmíði þess og var það krafa Lloyd‘s á Íslandi og vátryggjanda skipsins,VÍS, að Landhelgisgæslan myndi annast slíkan flutning. Gagnstefnandi telur aðtjónið sé í beinu orsakasambandi við háttsemi gagnstefnda og sé sennilegafleiðing af háttsemi gagnstefnda.Þá gerir gagnstefnandi kröfuvegna kostnaðar af aukalegri aðstoð frá Lloyd´s á Íslandi. Krafan byggist áauknum kostnaði sem hann varð fyrir vegna aðkomu fulltrúa Lloyd‘s á Íslandi viðflutning skipsins af athafnasvæði gagnstefnda, samkvæmt reikningi Lloyd‘s,dagsettum 10. maí 2011, en reikningurinn var greiddur 16. maí 2011.Gagnstefnandi taldi að honum væri nauðugur sá einn kostur að flytja skipið íannan slipp til að láta ljúka breytingavinnu þess í kjölfar riftunarverksamnings hans við stefnda auk þess sem nauðsynlegt var að láta framkvæmanokkrar viðgerðir á skipinu áður en öruggt þótti að flytja það. Í ljósi þess aðflytja átti skipið í hálfkláruðu ástandi taldi gagnstefnandi nauðsynlegt aðfulltrúi Lloyd‘s á Íslandi útlistaði þær viðgerðir sem hann teldi nauðsynlegtað færu fram áður en óhætt væri að flytja skipið. Sömdu aðilar um aðgagnstefndi framkvæmdi þær viðgerðir sem fulltrúi Lloyd´s taldi nauðsynlegar.Staðfesti fulltrúinn síðar að þeim væri lokið með fullnægjandi hætti og aðviðgerðir á hliðarfærsluvagni væru nægilegar til að hægt væri að flytja skipiðúr slipp gagnstefnda og yfir í skipalyftu. Varð gagnstefnandi fyrir kostnaðivegna þessarar vinnu fulltrúans sem hann krefst nú greiðslu á. Þá krefst gagnstefnandi skaðabótavegna kostnaðar við að fá þriðja aðila, Slippinn á Akureyri, til að ljúkaverkinu en honum var það nauðsynlegt til að ljúka verkinu. Kostnaðurgagnstefnanda vegna þessa var verulegur, enda var ástand skipsins mjög slæmtvið komu til Akureyrar og er því nánar lýst í ástandsskýrslu AntonsBenjamínssonar, framkvæmdastjóra Slippsins á Akureyri, til stjórnarmannsgagnstefnanda, dagsettri 20. júlí 2011.Þrátt fyrir að hluti kostnaðarvegna verkloka á Akureyri hafi verið tilkominn vegna atriða sem féllu utanútboðslýsingar og gagnstefndi hafði ekki tekist á hendur að vinna, varmeginhluti kostnaðarins vegna vinnu samkvæmt útboðslýsingu og aukaverka semgagnstefndi hafði tekið að sér. Þá var verulegur hluti kostnaðarins við vinnunaá Akureyri vegna ástands skipsins við komuna þangað, en samkvæmt framangreindriástandsskýrslu tæmdi gagnstefndi vélarrúm skipsins án þess að nokkur fyrirmælihefðu verið gefin að því leyti. Þá hafði gagnstefndi fjarlægt rafmagnstöfluskipsins og bútað hana í sundur án þess að nein fyrirmæli þess efnis hefðuverið gefin frá gagnstefnanda. Einungis hafði verið óskað eftir því að hertyrði á skinnum á rafmagnstöflunni og bætt við einum rofa. Þá var rafkerfi skipsinsí slæmu ástandi, eins og nánar er lýst í ástandsskýrslunni, þegar það kom tilAkureyrar, en allir rafmagnsvírar höfðu verið skornir og engar merkingar aðfinna. Krafa gagnstefnanda, nú samtalsað fjárhæð 18.771.415, byggist á verkbókhaldi Slippsins á Akureyri ogsundurliðun verkfræðiráðgjafa gagnstefnanda á þeim verkliðum. Þannig hafiBjarni m.a. skipt vinnunni á Akranesi í flokka eftir því hvort um hafi verið aðræða vinnu sem féll undir útboðsverkið, 35.912.835 krónur, verk sem hefðu ekkiþurft að koma til nema vegna flutningsins, 3.621,415 krónur, og síðan verk semvoru afleiðing af því sem gert var á Akranesi án samþykkis gagnstefnanda, t.d.varðandi vélarrúmið og rafkerfið, 34.141.678 krónur. Gagnstefnandi telur að hér sé umað ræða tjón sem hann varð fyrir vegna háttsemi gagnstefnda, enda sékostnaðurinn eingöngu tilkominn vegna vanefnda gagnstefnda. Kostnaðurgagnstefnanda er tilkominn vegna þess að honum varð nauðsynlegt að láta ljúkaþeirri vinnu annars staðar sem gagnstefndi hafði skuldbundið sig til að vinna.Þá varð gagnstefnandi einnig fyrir aukalegum kostnaði vegna ráðstafana semgagnstefndi réðst í án samþykkis gagnstefnanda varðandi vélarrúm og rafkerfiskipsins. Þá var ástand skipsins almennt mjög slæmt vegna umgengni og vinnugagnstefnda við það, en eins og lýst er í ástandsskýrslu Antons þurfti aðyfirfara öll raftæki í brú skipsins þar sem þau höfðu ekki verið geymd áöruggum stað, stilla þurfti aðalvél, gírkassa og öxul upp á nýtt og nánast alltklæðningarefni var ónothæft vegna þess að ekki hafði verið réttilega gengið fráþví, auk þess sem mikillar tiltektar hafi þurft við í skipinu. Allur framangreindur kostnaður ertjón sem gagnstefnda ber að bæta gagnstefnanda. Um grundvöll bótaskyldu ervísað til sömu málsástæðna og að framan, en gagnstefnandi bendir einnig áákvæði gr. 25.6.10 í ÍST 30 til hliðsjónar. Gagnstefnandi telur kröfu sína vera mjög hófsama, en í tölvupósti tilstjórnarmanns gagnstefnanda lýsti Anton því að mun minna en 90% vinnunnar hefðiverið unnin. Er það í samræmi við skýrslur Frímanns og Guðmundar.Þá gerir gagnstefnandi bótakröfuvegna greiðslu kostnaðar við útgáfu bankaábyrgða til gagnstefnda. Gagnstefndineitaði að afhenda gagnstefnanda skipið eftir að verksamningi aðila var rift oghélt því fram að hann ætti haldsrétt í skipinu fyrir kröfum sínum. Í því skyniað fá notið lögformlegra réttinda sinna yfir vörslum skipsins var gagnstefnandaþví nauðsynlegt að leggja fram bankaábyrgðir að fjárhæð annars vegar100.000.000 króna frá Arion-banka hf. og hins vegar 35.000.000 króna hjáMP-banka hf. Kostnaðurinn við útgáfu bankaábyrgðanna er annars vegar 1.873.000krónur vegna ábyrgðarinnar frá Arion-banka hf., en 1.400.000 krónur vegnaútgáfu ábyrgðarinnar frá MP-banka hf. Í báðum tilvikum byggist kostnaðurinn ágjaldskrá viðkomandi banka og var hann greiddur af stefnanda. Gagnstefnandibyggir á því að hér sé um að ræða kostnað sem hann hefði ekki orðið fyrir nemavegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefnda. Kostnaðurinn er í beinumtengslum við neitun gagnstefnda á því að afhenda gagnstefnanda vörslur skipsinseftir að verksamningi aðila var rift. Eftir riftun verksamningsins áttigagnstefndi engar kröfur á hendur gagnstefnanda og því engan rétt til varslnayfir skipinu. Þar sem gagnstefndi hélt hins vegar fram ósönnuðum og ósamþykktumkröfum á hendur gagnstefnanda var honum sá kostur einn nauðugur að leggja framfyrrgreindar bankaábyrgðir.Loksgerir gagnstefnandi kröfu um greiðslu dagsekta. Samkvæmt verksamningi aðilareiknast sekt sem nemur 0,5% af heildarverðmæti samningsins fyrir hvern virkanvinnudag sem afhendingin dregst, verði seinkun á afhendingu umfram eina viku,sbr. 3. og 7. gr. Hámark slíkrar greiðslu skal þó vera 10% af heildarverðmætisamningsins. Veruleg seinkun varð á verklokum áður en verksamningi aðila varrift og hafði gagnstefnandi lýst því yfir við gagnstefnda að hann áskildi sérrétt til dagsekta vegna seinkunarinnar. Til að gæta ýtrustu hófsemi miðargagnstefnandi við heildarverðmæti samningsins eftir að honum var breytt tillækkunar en þannig er miðað við að heildarfjárhæð samningsins sé 97.060.507 krónur og eruhámarksdagsektir því 10% af þeirri fjárhæð eða 9.706.051 króna. Dagsektirreiknast frá 6. júní og til þess dags sem samningnum var rift, 6. ágúst, og erþví um að ræða 45 virka daga sem leiða til hámarksdagsekta að fjárhæð 9.706.051króna.Krafa gagnstefnanda umdráttarvexti byggist á því að krafist sé dráttarvaxta vegna liðar 1, 2 og 9 fráriftunardegi 6. ágúst 2010. Þá að viðbættum liðum 3 og 4 frá 13. desember 2010,en þá var lokagreiðsla vegna þessara liða innt af hendi. Þá að viðbættum liðum5 og 6 frá 14. janúar og 16. apríl en þá voru reikningar Landhelgisgæslunnar ogLloyd‘s greiddir. Þá að viðbættum lið 7 frá 31. ágúst 2011, en þá voru síðustureikningar vegna vinnu Slippsins á Akureyri greiddir. Dráttarvaxta vegna liðs 8er krafist frá 28. október 2010, 12. janúar, 26. apríl og 1. júní 2011 þegargreiðslur vegna bankaábyrgðar Arion-banka hf. fóru fram og 17. september 2010þegar greiðsla kostnaðar vegna bankaábyrgðar MP-banka hf. fór fram. Um lagarök er, auk ofangreindralagaákvæða, vísað til meginreglna kaupalaga nr. 50/2000 og meginreglnasamninga- og kröfuréttar, sérstaklega um vanefndaúrræði, riftun og rétt tilskaðabóta. Vaxtakrafa gagnstefnanda byggist á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.Krafa um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991.Málsástæður oglagarök gagnstefnda, Þorgeirs & Ellerts hf., vegna stefnu sem birt var 27.október 2011. Mál 3.Krafagagnstefnda um að ekki verði fallist á kröfu gagnstefnanda um riftun áverksamningi aðila og að gagnstefndi verði jafnframt sýknaður af öllumfjárkröfum gagnstefnanda byggist á því að tafir á verkinu verði alfarið aðskrifast á reikning gagnstefnanda og að ekki hafi verið um neinar vanefndir aðræða af hálfu gagnstefnda. Gagnstefndi fullyrðir að hann hafi að öllu leytistaðið við verksamninginn. Þá hafi gagnstefnandi ekki lagt fram nein marktæksönnunargögn málsástæðum sínum til stuðnings og virðist málsgrundvöllurgagnstefnanda eingöngu byggður á huglægu mati hans sjálfs og starfsmanna hansog á skýrslum sem hann hefur aflað einhliða og mótmælir gagnstefndisönnunargildi allra gagna sem stafa frá gagnstefnanda.Gagnstefndivísar til þess að almennt sé það skilyrði fyrir riftun að gagnaðili hafivanefnt samning verulega. Í þessu tilviki sé ekki um vanefndir að ræða af hálfugagnstefnda og því hafi riftun sú sem lýst var yfir af hálfu gagnstefnandaverið ólögmæt. Gagnstefndi telur að tafir ogvanefndir gagnstefnanda hafi falist í eftirfarandi: Útboðslýsinggagnstefnanda reyndist algjörlega ófullnægjandi þegar á reyndi. Eftir að verkiðhófst gerði gagnstefnandi 15 breytingar á tilboðsverkinu sem áhrif höfðu áverktímann. Þrátt fyrir það að gagnstefndi neiti því að skýrsla frá Aflvís ehf.hafi nokkurt sönnunargildi í málinu, sökum þess að hún var unnin einhliða fyrirgagnstefnanda, er þó athyglisverð tilvísun í skýrslunni, þar sem því er lýsthvernig nánast allir verkþættir í útboðslýsingu tóku breytingum í upphafiverks. Í sömu skýrslu kemur fram að verkkaupi hafi ekki haft fyrir því að geranýjar verklýsingar þegar hann breytti verkinu. Þáverandi framkvæmdastjórigagnstefnanda hefur lýst breytingunum svo að þeir hafi breytt nánast öllu semhægt var að breyta í skipinu: Skipið varafturbyggt með stórum gálga og hælþungt en léttist mikið við breytinguna.Lestin var stækkuð, skipt var úr fastri skrúfu yfir í skiptiskrúfu ogstýrisbúnaður endurnýjaður. Við keyptum einnig öflugan krana frá Ítalíu sem eraðalverkfærið um borð. Gagnstefndivill benda á að þetta svokallaða „aðalverkfæri“ hafði ekki enn verið afhent afhálfu gagnstefnanda þegar riftun fór fram en komið hafði fram hjá gagnstefnandaá samningstímanum að hann hafði tekið ákvörðun um að fara í mun stærri krana enútboðsgögn gerðu ráð fyrir og hafði sjálfur keypt slíkan stærri krana, erlendisfrá, en ekki afhent gagnstefnda. Sumarákvarðanir um breytingu á verkinu komu til þegar vel var liðið áupphaflegan verktíma og undirbúningur verkanna í sumum tilvikum byrjaður.Þannig töfðu þessar breytingar verkið í mörgum tilvikum því að í stað þessaraverka var á sama tíma tekin ákvörðun um að fara í þeirra stað í fjölmörg önnuraukaverk sem seinkuðu verkinu. Gagnstefnandistóð ekki við afhendingar á teikningum vegna tilboðsverks á réttum tíma, semvarð til þess að verkinu seinkaði. Í 1. gr. verksamnings aðila kom fram aðverkkaupi skyldi sjá um alla hönnunar/tæknivinnu. Í þessu fólst m.a. aðgagnstefnandi átti að útvega allar teikningar vegna tilboðsverksins. Í 3. gr.verksamningsins kom fram að verktími væri háður því að gagnstefnandi stæðitímanlega skil á öllum teikningum. Gagnstefnandi stóð ekki við að afhendateikningar á réttum tíma og vanefndi þar með verksamninginn fyrir sitt leyti.Fyrir liggur yfirlit gagnstefnda þar sem fram kemur hvenær teikningar vegna aðalverksinsbárust honum. Yfirlitið sýnir að þær bárust allt of seint og að teikningarbárust ekki fyrr en eftir upphaflega áætluð verklok. Fyrstu teikningar báruststefnda 13. janúar 2010 eða tæpum sjö vikum eftir að verktíminn hófst samkvæmtverksamningi. Yfirlitið sýnir einnig að níu teikningar vegna tilboðsverksinsbárust aldrei til gagnstefnda. Þáhefur gagnstefnandi lagt fram skýrslu sem Navis ehf. vann fyrir hann. Þar kemurskýrt fram að hann stóð ekki við að afhenda teikningar á réttum tíma og að þettahafi tvímælalaust haft áhrif á framgang verksins. Þar kemur einnig fram aðþegar skýrslan hafi verið gerð í ágúst 2010 hafi enn vantað nokkrar teikningar.Þrátt fyrir að það komi skýrt fram í þessari skýrslu að hann stóð ekki við aðafhenda teikningar á réttum tíma og það hafi tafið samningsverkið telur hannsamt að afhending teikninga hafi ekki haft áhrif á verklokatíma.Gagnstefnditelur að í málsatvikalýsingu og málsástæðukafla í stefnu sé að finna margarrangfærslur varðandi teikningaskil sem nauðsynlegt sé að leiðrétta. Efst á síðu 3 í stefnu komi fram að teikningar þær sem teknar voru út hafiverið smíðateikningar af nýrri brú, auk teikninga af sjóballestar- oglensikerfi. Gagnstefndi telur að með framangreindri tilvitnun sé gagnstefnandiað gefa til kynna að hann hafi aðeins átt að sjá um hluta teikninga sem sé allsekki rétt, því að hann átti að sjá um allar teikningar samkvæmt skýru ákvæði í1. gr. verksamnings aðila. Hvað varðar teikningar af sjóballestar- oglensikerfi þá bárust þær mjög seint. Miklarbreytingar þurfti að gera á þessu lagnakerfi í tengslum við nýjan búnað semkeyptur var í vélarrúmið. Gagnstefnandi fékk Guðmund Pétursson hjá Aflvís ehf.til að teikna austurkerfið. Samþykkt teikning frá honum barst 9. júní 2010 semvar tæpum tveim vikum eftir að upphafleg verklok áttu að vera. Gagnstefndinotaði þessa teikningu við þær breytingar sem gerðar voru á austri úr lestskipsins en ekki náðist að ljúka þessu verki fyrir riftun. Í stefnu kemur fram að teikningumaf síðukjölum, skrúfubúnaði og stýri hafi verið komið til gagnstefnda fljótlegaeftir að verk hófst. Gagnstefndi mótmælir þessu sem röngu. Fyrstu samþykktuteikningarnar af síðukjölum bárust gagnstefnda 13. janúar 2010 en verkið hófstformlega 20. nóvember 2009. Teikningar af síðukjölum hefðu átt að geta veriðtilbúnar strax en fyrstu teikningar bárust þó ekki fyrr en sjö vikum síðar.Hvað teikningar af skrúfubúnaði varðar fullyrðir gagnstefnandi að engarteikningar af skrúfubúnaði hafi borist honum en strax í upphafi verksins breyttistþessi verkhluti frá útboðsgögnum. Í stað þess að setja nýjan skiptigír milliaðalgírs og skrúfu var ákveðið að breyta skrúfugírnum sem var í skipinu. Tilþess þurfti að rífa skrúfugírinn ásamt skrúfuöxli og skrúfu úr skipinu en viðþað þurfti að fjarlægja ógrynni af rörum til að komast að honum og festiboltumhans. Ákvörðun gagnstefnanda um að breyta þessum stóra gír, miðað viðupphaflega útboðslýsingu, hafði ein og sér þau áhrif að verktíminn þurfti aðlengjast verulega frá því sem upphaflega var áætlað. Að síðustu villgagnstefndi benda á að engar endanlegar teikningar bárust af stýrisbúnaðiheldur einungis útlitsteikning í febrúar 2010. Í gagnstefnu kemur fram aðuppkasti að teikningu að stýrishúsi hafi verið komið til gagnstefnda 24.nóvember 2009. Gagnstefndi mótmælir þessu sem röngu. Þann 24. nóvember 2009sendi gagnstefndi bréf til Bjarna með fyrirspurn um hvort eitthvað sé tiltæktþannig að hægt sé að panta efni í síðukili og ál í brúna og fleira. Bjarni hafisvarað litlu en sagst skoða það seinna í vikunni. Þann 7. desember 2009 komóformleg PDF-teikning frá aðila sem teiknaði brúna fyrir Bjarna og aftur kemurteikning frá honum 8. desember sama ár, þar sem hann tekur fram að eftir sé aðsamþykkja teikninguna. Þann 7. desember 2009 sendi Páll, starfsmaður Lloyd´s,bréf til gagnstefnda þar sem hann varar við að kaupa efnið í brúna áður enteikningin sé komin inn til samþykktar. Hann bendir um leið á að efefnisþykktir og þar á meðal plötuþykktir séu ekki réttar þá geti þurft aðskipta um það efni. Atli áréttar svo þessi orð Páls í bréfi til stefnda 7.desember 2009. Þann 8. desember 2009 er sent bréf frá gagnstefnda til Bjarna ogóskað eftir að allri teiknivinnu yrði hraðað og tekið fram að enn sé ekki hægtað panta álið í brúna, þar sem engin endanleg teikning af brúnni hafi borist. Íþví bréfi er einnig bent á að breyting sem búið er að gera á síðukjölum fráupprunalegu formi þeirra hafi áhrif á verktímann. Það er því strax 8. desember2009 bent á að breytingar frá útboðsgögnum hafi áhrif á verktímann. Þann 8.desember 2009 var Bjarni að hugsa um að fella út andveltigeyminn sem brúin áttiað standa á að hluta og þurfti því að fara í að verðleggja það og seinkaði þvíenn frekar að rétt teikning af brúnni kæmi. Síðan eru að koma hinar og þessarbreytingar á brúnni í janúar 2010 en endanleg samþykkt teikning af brúnni komekki fyrr en 29. janúar.Gagnstefnandi var stöðugt að gerabreytingar á samningsverkinu sem kölluðu á nýjar teikningar sem bárust seintgagnstefnda. Í þessu sambandi má nefna að ákveðið var í byrjun júní 2010 aðláta teikna allt vélarrúmið í þrívíddar-teikniforriti til að sjá hvernig hægtværi að koma öllum rörakerfunum fyrir þar sem gagnstefnandi hafði keypt mikiðaf nýjum búnaði inn í vélarúm skipsins og nauðsynlegt var að endurskipuleggjaþað. Gagnstefnandi stóð ekki viðafhendingar á búnaði vegna aðalverks á réttum tíma, sem varð til þess aðverkinu seinkaði og hann vanefndi samninginn en í 3. gr. hans kom fram aðverktími væri háður því að gagnstefnandi stæði tímanlega skil á öllum búnaðisem hann útvegaði. Í útboðslýsingu kemur einnig fram að það muni hafa áhrif áverktímann hvenær verkkaupi afhendi verktaka búnaðinn. Tekið skal fram að gagnstefndi lýsti því margoft yfir á verktímanumað ef gagnstefnandi afhenti ekki búnað á réttum tíma myndi verkið tefjast. Gagnstefndihefur tekið saman hvenær búnaður sá sem gagnstefnandi átti að útvega, vegnatilboðsverksins, skilaði sér til gagnstefnda. Af yfirlitinu má ráða að mikið afbúnaðinum skilaði sér til gagnstefnda á síðasta hluta verktímans og sumtaldrei. Þessar vanefndir gagnstefnanda urðu til þess að verkinu seinkaði.Gagnstefnandi hefur beinlínisviðurkennt það í stefnu að hann hafi brugðið á það ráð að halda eftir búnaði,krana og ljósavél, sem borist hafði til landsins og setja átti í skipið í þvískyni að hann festist ekki inni á athafnasvæði gagnstefnda ef til riftunarkæmi. Þetta komi fram í stefnu og telur gagnstefndi að í þessu felistviðurkenning af hálfu gagnstefnanda um að hann hafi ekki afhent búnað sem hannvar kominn með og bar að afhenda gagnstefnda til að verkið gæti gengið hraðarfyrir sig. Ískýrslu Frímanns, sem gagnstefnandi byggir á, kemur skýrt fram að sumt af þeimbúnaði sem gagnstefnandi átti að leggja til hafði ekki skilað sér 10. september2010 og nefnir hann kranann sem dæmi.Verulegartafir urðu á samningsverkinu vegna þess að gagnstefnandi taldi að leyndirgallar væru í skipinu. Eftir að skipið var tekið í slipp taldi gagnstefnandi aðskipið væri haldið leyndum göllum í vélarrúmi, vistarverum og á burðarvirkiskipsins. Í bréfi lögmanns gagnstefnanda til lögmanns seljanda skipsins frá 17.apríl 2010 kom skýrt fram að gallarnir í skipinu myndu leiða til þess aðendursmíði skipsins tefðist. Í bréfi Bjarna til lögmanns gagnstefnanda,dagsettu 25. apríl 2010, fer hann yfir nokkra leynda galla sem hann telur aðhafi komið í ljós og ályktar að þetta muni tefja vinnu við enduruppbygginguskipsins. Framkvæmdastjóri gagnstefnanda hefur einnig látið hafa það eftir sérað tafir hafi orðið á verkinu vegna leyndra galla í skipinu frá því að það varsmíðað í Kína á sínum tíma. Að síðustu má nefna að í skýrslu Frímanns kemurskýrt fram að hinir svokölluðu leyndu gallar hafi tafið verkið töluvert ogleitt til þess að verkplan fór úr böndunum sem er í andstöðu við það sem haldiðhefur verið fram af hálfu gagnstefnanda.Gagnstefnandi hefur rekið matsmálvegna ætlaðra galla á skipinu og var vinna við ákveðna þætti verksins stöðvuðtímabundið af gagnstefnanda, vegna skoðunar á skipinu í tengslum við matsmálið.Um var að ræða stöðvun á vinnu við vélarúm samkvæmt verksamningi aðila og vinnuvið vistarverur áhafnar samkvæmt pöntuðu viðbótarverki. Vinnustöðvunin varðifrá 6. apríl 2010 til 9. júlí s.á. eða í 13 vikur og tafðist verkið meðalannars af þessum sökum fram yfir umsaminn verktíma. Áverktímanum óskaði gagnstefnandi eftir því að unnin yrðu 13 aukaverk á föstuverði sem varð til þess að samningsverkinu seinkaði. Í 3. og 7. gr.verksamningsins komi fram að viðbótarverk gætu haft áhrif á verktíma. Þá kemurfram í skýrslu Frímanns að aukaverkin hafi veruleg áhrif á verktímann en þarsegir: Strax á fyrsta verkfundi milli stöðvar og útgerðar er ljóst að fjöldiaukaverka er í umræðunni og sífellt bætist við eftir því sem líður á verkið.Aukaverkin hafa tvímælalaust veruleg áhrif á verktímann. Þá telur hann aðverkinu hefði átt að ljúka á tilsettum tíma ef aukaverk hefðu ekki komið til.Gagnstefnandistóð ekki við afhendingu á teikningum vegna aukaverka á réttum tíma og tafðiþað verkið. Teikningar vegna aukaverka voru að berast gagnstefnda allanverktímann og sumar teikningar vegna pantaðra aukaverka bárust aldrei. Af hálfugagnstefnda er einnig hvað þetta varðar vísað til fyrri umfjöllunar vegnadráttar á teikningum vegna aðalverks.Gagnstefnandistóð ekki við afhendingu búnaðar vegna aukaverka á réttum tíma og tafði þaðverkið. Gagnstefndi bendir á að nokkrir íhlutir bárust honum undir lok júní2010 og að nokkrir bárust aldrei. Þá hafi gagnstefnandi viðurkennt að hafahaldið eftir búnaði sem fluttur var inn erlendis frá til að setja í skipið oghafi vísvitandi aldrei afhent hann til gagnstefnda og vísast hvað þetta varðartil fyrri umfjöllunar.Gagnstefnandigreiddi ekki reikninga vegna aukaverka á réttum tíma og veruleg vanskilmynduðust vegna þeirra. Sökum vanskila lýsti gagnstefndi því yfir 22. júlí 2010að hann yrði að hætta vinnu við aukaverkin þar til gagnstefnandi leysti úrskuldavanda sínum. Gagnstefndi telur að 23. júlí 2010 hafi ógreiddir reikningarvegna aukaverka verið að fjárhæð 53.523.539 krónur án virðisaukaskatts.Þáhafi gagnstefndi þurft á verktímanum að leggja mikla vinnu í það meðgagnstefnanda að skilgreina öll þau aukaverk sem þurfti að vinna og höfðu ýmistvantað inn í útboðslýsingu eða komu til vegna þess að gagnstefnandi breyttiverkinu verulega eftir að verktíminn hófst. Hluti af þessari vinnu var vegnaþeirra 152. aukaverka á tímagjaldi og þeirra 13 aukaverka á föstu gjaldi sempöntuð voru. Til viðbótar við þetta þurfti gagnstefndi að eyða miklum tíma meðgagnstefnanda í að útbúa lista í júlí 2010 yfir 339 önnur aukaverk semgagnstefnandi vildi að yrðu unnin og óskaði eftir tilboði í frá gagnstefnda.Þann 22. júlí 2010 lýstigagnstefndi því yfir að hann myndi ekki vinna meira í aukaverkum fyrr engagnstefnandi gerði upp vanskil vegna þeirra. Þetta varð til þess að vikuseinna lýsti fyrirsvarsmaður gagnstefnanda yfir riftun á verksamningi aðila ogkrafðist þess að allri vinnu yrði hætt við skipið. Þessi ólögmæta riftun varðtil þess að gagnstefndi neyddist til að hætta allri vinnu við samningsverkið.Tekið skal fram að gagnstefnandi var áður búinn að lýsa því yfir margsinniseinhliða við gagnstefnda að ásættanleg verklok væru 15. september 2010.Einnig byggir gagnstefndi á þvíað verklýsingar í útboðslýsingu hafi verið rangar og hafi það tafið verkið.Fjölmörg þeirra verka sem unnin voru samkvæmt verksamningi aðila voruumfangsmeiri og kostnaðarsamari en leiða mátti af útboðslýsingu verksins ogþurfti gagnstefndi þ.a.l. að leggja til meira efni og vinnu en verklýsing íútboðsgögnum gerði ráð fyrir. Þetta tafði framgang verksins frá því semupphaflega var áætlað. Gagnstefndi gaf af þessum sökum út reikninga vegnaleiðréttinga á magntölum og viðbótarverka sem fólu í sér frávik fráverksamningi aðila.Þámótmælir gagnstefndi fullyrðingum gagnstefnanda um að riftun hafi verið lögmætá grundvelli þess að gagnstefndi hafi vanefnt skyldur sínar verulega.Gagnstefnandi byggi riftun á seinkun verkloka, á því að framkvæmd verksins hafiverið óforsvaranleg og að reikningsgerð gagnstefnda hafi ekki veriðforsvaranleg. Gagnstefndi mótmælir þessu og fullyrðir að hann hafi staðið viðallar sínar skyldur og að allar tafir frá upphaflegri verkáætlun megi rekja tilvanefnda gagnstefnanda sjálfs. Þá telur gagnstefndi að riftun gagnstefnanda sévanreifuð að því leyti að ekki sé greint á milli riftunar hans á aukaverkumannars vegar og riftunar á áframhaldandi vinnu við verksamning aðila hinsvegar.Með bréfi lögmanns gagnstefnandadagsettu 4. ágúst 2010 var riftun ítrekuð og þess krafist að allri vinnu viðskipið yrði hætt þegar í stað. Þá lýsti lögmaðurinn yfir riftun samningsins meðtölvuskeyti tveimur dögum síðar. Engin aðvörun um riftun var send áður en tilhennar kom. Gagnstefndi mótmælti riftuninni og benti á að þrátt fyrir að verkiðværi komið sjö vikur fram yfir upphaflega umsaminn verktíma þá væri þaðeingöngu vegna atriða er vörðuðu gagnstefnanda sjálfan.Meðalannars komi fram hjá gagnstefnanda að gagnstefndi hafi vanefnt aðalskyldu sínaum að skila verkinu í réttu ástandi og því hafi riftun verið réttlætanleg. Þáhafi gagnstefndi ekki fullnægt skyldum sínum um árangur verksins en óljóst sé ígagnstefnu í hverju þær vanefndir fólust þannig að þetta atriði er algjörlegavanreifað og sökum þess getur gagnstefndi ekki svarað fyrir sig hvað þettavarðar að öðru leyti en með því að fullyrða að engar sannanir eru í málinu umannað en að gæði þeirrar vinnu sem gagnstefndi framkvæmdi hafi verið í góðulagi. Þá hafi gagnstefnandi ekki gert kröfu í verkábyrgð sem gagnstefndi lagðifram í upphafi verksins.Þábyggir gagnstefnandi riftun sína á því að verkið hafi dregist og að forsendahans hafi verið sú að skipið hafi átt að taka við MB Karlsey enhaffærisskírteini þess skips hafi átt að renna út 30. júlí 2010 og því hafi þaðverið veruleg forsenda hjá honum að verklok yrðu 31. maí 2010. Ekkert kemurfram um þetta í verksamningi aðila og gagnstefndi veit ekki betur en aðhaffærisskírteini MB Karlseyjar hafi verið framlengt allt þar til Fossá leystiþað af hólmi þannig að gagnstefnandi varð ekki fyrir tjóni sökum þess.Stendurþá eftir hvort verkið hafi dregist fram yfir 6. ágúst 2010 af ástæðum sem kennamá gagnstefnda um. Hvað þetta varðar bendir gagnstefndi á að allar tafir áverklokum hafi orðið vanefnda gagnstefnanda. Þá er dagsetningin 6. ágúst 2010ekki rétt hjá gagnstefnanda því að hann var margbúinn að lýsa því yfir einhliðaað ásættanlegt væri að skipið yrði afhent 15. september 2010.Gagnstefnandirifti hins vegar verksamningnum í júlí 2010 eða löngu fyrir þann tíma sem hannhafði gefið gagnstefnda upp að væru ásættanleg verklok. Gagnstefnandi byggi áþví að gagnstefndi hafi ítrekað lýst því yfir að vinna við verkið yrði stöðvuðef ekki yrðu greiddir reikningar sem gagnstefnandi hafði gert athugasemdir við.Þetta sé rangt en fram hafi komið hjá gagnstefnda að vinnu við samningsverk yrðiekki hætt nema þar sem óunnin aukaverk stöðvuðu framkvæmdir.Gagnstefnandi byggir riftun sínaeinnig á því að reikningsgerð gagnstefnda vegna aukaverka hafi ekki veriðforsvaranleg. Gagnstefndi mótmælir þessu alfarið og bendir á að tekist sé á umógreidda reikninga og að enginn grundvöllur sé til að rifta verksamningi á þeimgrundvelli að ágreiningur hafi verið á milli aðila um greiðslu á reikningumfyrir aukaverk sem gagnstefnandi vanefndi greiðslur á. Þá mótmælir gagnstefndifullyrðingum gagnstefnanda um að gagnstefndi hafi ekki sent gögn til skýringará reikningum fyrr en eftir ítrekanir af hálfu gagnstefnanda heldur hafi hannítrekað sent þær. Þá mótmælir gagnstefndi fullyrðingum um að margir reikningarvegna aukaverka hafi verið vegna vinnu við verkefni sem féll undirsamningsverkið enda hafi engin dæmi verið nefnd því til stuðnings. Einnig erþví mótmælt að gagnstefnandi hafi ekki fengið afhentar tímaskýrslur vegnaathugasemda við tímaskráningar, þær séu ætíð afhentar með reikningum ogeftirlitsmaður gagnstefnanda á verkstað hafði aðgang að verkbókhaldigagnstefnda. Hvað varðar athugasemdir gagnstefnanda um að verklýsingar hafiaðeins verið á stikkorðaformi þá samdi hann sjálfur verklýsingarnar á blöðinþar sem hann óskaði eftir framkvæmd aukaverka. Í mörgum tilvikum bættigagnstefndi við þessar lýsingar og sendi nákvæmari lýsingar á aukaverkunum meðreikningum. Þá er því mótmælt að gerðir hafi verið reikningar vegna vinnu semáður hafi verið gerðir reikningar fyrir. Loks hafnar gagnstefndi alfarið athugsemdumverkfræðiráðgjafa gagnstefnanda vegna reikningsgerðar gagnstefnda enda einhliðaskýrsla gagnstefnanda auk þess sem þær fullyrðingar sem þar eru standast ekki.Þá er því hafnað að Björn, eftirlitsmaður gagnstefnanda, hafi ekki haft umboðtil að skrifa upp á beiðnir um aukaverk, að gefnir hafi verið út reikningarvegna aukaverka sem ekki var beðið um og fullyrðir gagnstefndi að verkbeiðnirhafi verið til vegna allra verka sem farið var í. Þá haldi gagnstefnandi því framað eftir riftun samnings hafi gagnstefndi gefið út fjölda kreditreikninga vegnavinnu sem ekki hafði verið unnin og efnis sem ekki hafði verið pantað. Enginleið sé að átta sig á því hvað átt er við með þessu en gagnstefndi vill þónefna að kreditreikningar voru gefnir út vegna óunninna liða í samningsverkum. Þá er fundið að því í stefnu aðgagnstefndi hafi ekki gefið tilboð í að ljúka verkinu endanlega og var þá vísaðtil 339 óunninna aukaverka. Af hálfu gagnstefnanda hafi ekki verið skilningurfyrir því að það tæki tíma að reikna út verð í 339 aukaverk.Í gagnstefnu vísar gagnstefnandií bréf sitt frá 22. júlí 2010 þar sem hann hafi krafist þess að fá skipiðafhent eigi síðar en 15. september, en að gagnstefndi hafi ekki talið þaðmögulegt. Bréf það sem gagnstefnandi vísar hér í er sent daginn eftir aðlistinn með aukaverkunum 339 var gefinn út af aðilum máls þessa sameiginlega ogeftir var að semja um þau og framkvæma. Þar að auki lá fyrir á þessum tíma aðýmis búnaður sem gagnstefnandi átti að afhenda vegna aðalverksins var enn ekkikominn á verkstað og óvíst hvenær hann kæmi. Það að gagnstefnandi hafi sentþetta bréf á þessum degi ber vott um það að hann hafi talið sig geta horft framhjá því að eilífar breytingar á verkinu hefðu áhrif á verktímann og það að bætavið 339 aukaverkum myndi lengja verktímann enn frekar. Þávísar gagnstefndi til þess sem áður hefur verið rakið að það sé rangt hjágagnstefnanda að aðilar hafi ekki samið um að upphaflegur verktími yrðilengdur. Einnig mótmælir gagnstefndi því sem röngu og villandi að formlegtilkynning um seinkun á verkinu hafi ekki verið lögð fram fyrr en á verkfundi ímaímánuði 2010 þegar gagnstefndi lagði fram verkáætlun sem gerði ráð fyrirverklokum í desember 2010. Báðir aðilar voru meðvitaðir um það að verulegseinkun yrði á verkinu enda höfðu forsendur í útboðsgögnum engan veginnstaðist. Hvað varðar tilvísanirgagnstefnanda til ákveðinna greina í ÍST 30 vill gagnstefndi árétta að það varfyrst og fremst verksamningurinn og útboðslýsingin sem giltu um samningssambandaðila en ekki ÍST 30. Því til viðbótar lýsti gagnstefnandi því yfir að hannsætti sig við framlengingu á verktíma til 15. september 2010. Ef gagnstefnandivill hins vegar einblína á ÍST 30 vill gagnstefndi benda á gr. 24.2, a- ogb-lið þar sem fram kemur að verktaki geti krafist framlengingar á verktíma efbreytingar hafa orðið á verkinu og þær fresta framkvæmdum og ef verkkaupileggur ekki í tæka tíð til teikningar og búnað á réttum tíma en þetta hafieinmitt verð eitt af mörgum atriðum sem stefnandi vanefndi.Gagnstefndimótmælir því að aukaverk hafi ekki verið samþykkt réttilega. Í 2. gr.verksamnings aðila kemur fram að útboðslýsingin sé partur af verksamningnum. Ígr. 1.11 í útboðslýsingunni er fjallað um fulltrúa verkkaupa á verkstað o.fl.Þar kemur fram að verkkaupi skuli útnefna sérstakan fulltrúa sinn sem kemurtil með að hafa eftirlit með framkvæmdum. Björn var eftirlitsmaður og fulltrúigagnstefnanda á verkstað. Gagnstefnditelur að á grundvelli 3. mgr. gr. 1.11 hafi Björn haft stöðuumboð til aðsamþykkja öll aukaverkin á þann hátt sem hann gerði. Í stefnu kemur framað listar með verkbeiðnum sem Björn óskaði eftir hefðu ekki fengist afhentirfyrr en sumarið 2010. Þessu mótmælir gagnstefndi sem röngu og ósönnu. Listarnirvoru afhentir reglulega til eftirlitsmanns gagnstefnanda sem sendi þá áfram tilframkvæmdastjóra gagnstefnanda og ráðgjafa. Hugleiðingum í stefnu í þá veruað öll aukaverk hafi átt að vinnast samkvæmt föstu tilboði en ekki hafi átt aðvera um tímavinnu að ræða er mótmælt. Báðum aðilum hafi verið ljóst að sumaukaverk grundvölluðust á tilboðum á föstu verði en langflest voru unnin ágrundvelli tímagjalds.Þátelur gagnstefndi að hafna beri öllum kröfum gagnstefnanda um endurgreiðsluvegna meintrar ofgreiðslu og eru rökin fyrir því eftirfarandi: Gagnstefndimótmælir því að gagnstefnandi eigi rétt til endurgreiðslu vegna ofgreiðslufyrir útboðsverk. Við riftun var gagnstefnandi búinn að greiða fjórar greiðslureða 87.085.600 krónur vegna tilboðsverksins en eftir var að greiðalokagreiðsluna sem átti að greiðast við samningslok. Lokagreiðslan átti að vera21.771.400 krónur. Til frádráttar frá lokagreiðslunni dragast 17.437.673 krónursamkvæmt samkomulagi aðila þannig að eftirstöðvar af lokagreiðslu semgagnstefnandi skuldi gagnstefnda eru 4.333.727 krónur. Gagnstefnditelur að endurgreiðslukrafa gagnstefnanda sé ekki dómtæk og beri dómara að vísahenni frá ex officio. Gagnstefnandi byggir á því að hafa greitt 87.209.700krónur af verksamningi aðila. Hér er um ranga tölu að ræða en rétt tala er87.085.600 krónur. Ekki fæst séð hvernig hægt er að draga þá ályktun afskoðunum Frímanns, Guðmundar og Bjarna að einungis hafi verið búið að vinna 65%af samningsverkinu við riftun, enda hefur gagnstefnandi ekkert haft fyrir þvíað sýna fram á það. Til viðbótar bendir gagnstefndi á að Guðmundur og Bjarnigeta ekki talist hlutlausir í málinu. Endurgreiðslukrafa gagnstefnanda um23.836.480 krónur er því algjörlega vanreifuð og enginn fótur fyrir henni. Gagnstefndi hafnar alfariðþessari fullyrðingu gagnstefnanda um að framangreindir reikningar hafi veriðgreiddir með fyrirvara enda hefur hann ekki haft fyrir því að sýna fram á íhverju sá fyrirvari fólst. Umræddir reikningar eru fyrir verk sem voru umbeðin afgagnstefnanda og sannanlega unnin og á því gagnstefnandi enga kröfu umendurgreiðslu á þessum reikningum.Gagnstefndihafnar því einnig að gagnstefnandi eigi nokkra kröfu til endurgreiðslu vegnasuðuvinnu á skrokk enda var sú vinna ekki partur af verksamningi aðila. Þegargagnstefnandi hafði rift verksamningi aðila á ólögmætan hátt kom upp sú staðaað hann gat fengið skipið afhent gegn afhendingu bankaábyrgðar sem hannframvísaði. Ástand skipsins á þessum tíma var hins vegar þannig að ekki varhægt að sjósetja skipið nema með því að gera það sjóklárt, sem var talsverðvinna. Í þeim tilgangi gerðu aðilar með sér samkomulag um suðuvinnu á skrokk.Gagnstefndi framkvæmdi verkið á réttan hátt og fékk greiddar 8.000.000 krónafrá gagnstefnanda sem ekki eru afturkræfar. Hvað varðar órökstudda fullyrðingugagnstefnanda um það að endurgreiðslan byggist á því að suðuvinnan hafi falliðundir verksamning aðila telur gagnstefndi það ekki geta staðist. Fyrir liggurað það lá fyrir pöntun á aukaverki frá gagnstefnanda um að fjarlægja ballest úrskipinu og var það aukaverk framkvæmt. Það liggur í hlutarins eðli að við slíkaframkvæmd þarf að setja göt í skipið sem þarf síðan að loka aftur. Hvað varðar samanburðgagnstefnanda við tilboðið frá slippnum á Akureyri þá er það tilboð enganveginn raunhæft enda lá fyrir á þessum tíma að Bjarni ráðgjafi gagnstefnanda,var starfsmaður slippsins og til stóð að slippurinn tæki að sér að kláraviðgerðir á skipinu. Tilboð slippsins miðaðist einnig við að þeir ynnu verkið íaðstöðu gagnstefnda og með tækjum frá honum án endurgjalds til gagnstefndafyrir þau not. Gagnstefndi hafnar því sem röngu og ósönnuðu að samþykkt tilboðhans í verkið hafi verið óraunhæft.Gagnstefndihafnar því alfarið að gagnstefnandi eigi nokkra kröfu til endurgreiðslu vegnaviðgerðar á hliðarfærsluvagni. Þegar gagnstefnandi hafði rift verksamningiaðila á ólögmætan hátt kom upp sú staða að ekki var hægt að ná skipinu út úrskipasmíðastöðinni á þessum tíma nema með viðgerð á hliðarfærsluvagni enviðgerðir og endurbætur stóðu yfir á honum á þessum tíma og er þessu lýstnákvæmlega í 5. gr. í samningi aðila frá 8. nóvember 2010. Þar kemur fram aðgagnstefnandi var tilbúinn að greiða 3.000.000 króna gegn því að gagnstefndimyndi flýta viðgerð. Þessi greiðsla var ekki innt af hendi af gagnstefnanda meðneinum fyrirvara um réttmæti hennar, eins og fram kemur í stefnu, helduráskildi hann sér aðeins rétt til þess í 2. mgr. 6. gr. samningsins að fáendurskoðun á fjárhæð greiðslunnar yrði hún talin of há og áskildi gagnstefnandisér rétt til endurgreiðslu þess sem umfram væri. Gagnstefndi telur aðatvikalýsing undir þessum lið hjá gagnstefnanda sé röng í öllum meginatriðum ogvísar aftur til samnings aðila þar sem rétt atvikalýsing kemur fram. Gagnstefndihafnar því alfarið að honum beri að greiða reikning vegna kostnaðar við dráttskipsins frá Akranesi til Akureyrar enda var um ólögmæta riftun að ræða ogverður gagnstefnandi að bera allan kostnað sem af því hlýst. Gagnstefndi hafnarþví að skilyrði skaðabótaskyldu séu fyrir hendi og jafnvel þó svo væri getigagnstefnandi aldrei átt kröfu á gagnstefnda, fyrir því að hafa valið dýrastamöguleika sem í boði var hvað flutning skipsins varðar.Gagnstefndihafnar því að honum beri að greiða reikning vegna kostnaðar við aukalega aðstoðfrá Lloyd´s á Íslandi enda kom vinnan til vegna þess að gagnstefnandi riftisamningi sínum á ólögmætan hátt og því eru skilyrði skaðabótaskyldu ekki fyrirhendi. Gagnstefndi gerir einnig athugasemdir við reikninginn og fjárhæð hans.Skipið var dregið frá Akranesi 13. desember 2010 og lauk þar með vinnu Lloyd´s.Þrátt fyrir það ber reikningurinn það með sér að hann er vegna vinnu frá 4.nóvember 2010 og til loka janúar 2011.Gagnstefndihafnar því alfarið að honum beri að greiða skaðabætur vegna kostnaðar við að fáþriðja aðila til að ljúka verkinu enda var um ólögmæta riftun að ræða og verðurgagnstefnandi að bera allan kostnað sem af því hlýst. Þá hafi vinna viðsamningsverkið verið meira og minna búin þegar skipið kom til Akureyrar.Gagnstefndi bendir einnig á að skýrslur frá Antoni og Bjarna sem gagnstefnandibyggir kröfur sínar á, hafi ekkert sönnunargildi í málinu enda tók slippurinn áAkureyri að sér verkið og hafði hagsmuni af því að geta skuldað sem mest út áþað.Þávísar gagnstefndi til þess að gagnstefnandi hafi lagt fram skjal sem stafareinnig frá Antoni því til enn frekari sönnunar að ekki hafi verið búið að vinna90% af verkinu. Gagnstefndi mótmælir innihaldi þessa skjals sem ósönnu ogfjarstæðukenndu. Gagnstefndi telur sig hafa verið búinn að vinna 93,95% afsamningsverkinu við riftun og hefur gefið út kreditreikninga vegna 6,05% semeftir stóðu og eru þeir að hluta til byggðir á samkomulagi á milli aðila. Gagnstefndihafnar því alfarið að honum beri að greiða skaðabætur vegna kostnaðar við útgáfubankaábyrgðar til handa gagnstefnanda enda var um ólögmæta riftun að ræða ogverður gagnstefnandi að bera allan kostnað sem af því hlýst. Eftir hinaólögmætu riftun átti gagnstefndi haldsrétt í skipinu vegna vangreiddra verka ogþví stóð gagnstefnandi frammi fyrir því að koma þessu í skil eða útvegabankaábyrgðir til að losa haldsréttinn. Kaus hann að leggja fram bankaábyrgðirog á enga kröfu á gagnstefnda vegna kostnaðar við að verða sér úti um þær.Gagnstefndihafnar því alfarið að honum beri að greiða dagsektir enda var um ólögmætariftun að ræða. Eins og áður hefur komið framneitar gagnstefndi því að skýrsla frá Aflvís ehf. hafi nokkurt sönnunargildi ímálinu, sökum þess að hún var unnin einhliða fyrir gagnstefnanda. Gagnstefndier þó sammála skýrsluhöfundi þar sem hann segir: Viðbótarverkin, bæði fjöldiverka, fjöldi vinnustunda að baki verkanna og hlutfall kostnaðar viðbótarverkamiðað við heildarupphæð, gerir það að verkum að ekki er um að ræða dagsektir aðmínu mati.Gagnstefndibendir á að gagnstefnandi setji fram skaðabótakröfur með virðisaukaskatti þóttfyrir liggi að þær beri ekki virðisaukaskatt.Gagnstefndimótmælir kröfu um dráttarvexti og bendir á að hann var ekki krafinn um greiðsluá stefnukröfu málsins fyrr en með þingfestingu máls þessa 1. nóvember 2011. Varðandi kröfuum málskostnað vísar stefndi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála og ákvæða 21. kafla laganna. Forsendur ogniðurstaðaAðilar gerðu með sér verksamning20. nóvember 2009 um endursmíði og endurbyggingu skips, Fossár, og átti verkinuupphaflega að vera lokið 30. maí 2010. Hér er um að ræða þrjú mál sem sprottineru af þessum viðskiptum aðila. Ágreiningur aðila snýst um uppgjör vegnaverksins og hvort skilyrði fyrir riftun verksamnings hafi verið fyrir hendi. Stefnandi byggir málatilbúnaðsinn á því að stefndi hafi óskað eftir því að verkin yrðu framkvæmd og honumberi því að greiða reikninga vegna þeirra á grundvelli almennra reglnakröfuréttarins um greiðslu fjárskuldbindinga. Einnig byggir hann á því aðriftun stefnda á samningnum hafi verið ólögmæt og hafi hún komið í kjölfar þessað stefnandi hætti vinnu við viðbótarverk þar sem hann hafi ekki fengiðgreiðslu fyrir þau á umsömdum gjalddögum. Við riftun höfðu síðast veriðgreiddir reikningar 17. maí 2010. Þá hafi ekki komið aðvörun um riftuninafyrirfram frá stefnda þar sem viðbótarfrestur væri gefinn að viðlagðri riftun.Þá vísar stefnandi til þess að stefndi hafi sönnunarbyrði um að reikningarnirstandist ekki.Stefndi byggir á því að riftunstefnda á verksamningi hafi verið lögmæt þar sem stefnandi hafi vanefnt aðskila verkinu á réttum tíma í réttu ástandi, reikningsgerð stefnanda hafi ekkiverið forsvaranleg, að stefndi hafi framkvæmt riftun á forsvaranlegan hátt,dráttur á verklokum hafi ekki verið vegna atriða er vörðuðu stefnda, stefnandihafi ekki óskað eftir viðbótarfresti vegna aukaverka, meint aukaverk hafi ekkiverið réttilega samþykkt, afhending teikninga og búnaðar hafi ekki haft áhrif áverklokatíma, leyndir gallar hafi ekki haft áhrif á verklokatíma og að stefndieigi rétt á endurgreiðslu vegna ofgreiðslu sem koma eigi til skuldajafnaðarverði stefnandi talinn eiga kröfu á hendur honum, sbr. 28. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.Af hálfu stefnda er einnig byggtá því að líta beri til ákvæða IST 30 við úrlausn málsins. Staðalinn verður ekkihluti af samningi aðila nema sérstaklega sé um það samið. Svo var ekki í þessutilviki og verður því ekki litið sérstaklega til ákvæða staðalsins við úrlausnmálsins.Með bréfi dagsettu 4. ágúst 2010og tölvupósti dagsettum 6. ágúst 2010 lýsti stefndi yfir riftun samningsins.Málsaðilar eru sammála um að á þeim tíma hafi verið kominn upp ágreiningurvarðandi verklok. Þá byggir stefndi einnig á því að upp hafi verið kominnágreiningur varðandi tiltekna reikninga. Í bréfinu vísar stefndi til þess að þáhafi hann verið búinn að greiða 20-30% umfram það sem búið var að vinna afverkinu. Þá var vísað til þess að nær engin þróun hafi verið á vinnunni síðan íapríl 2010. Eins og að framan er rakið liggjafyrir matsgerðir dómkvaddra matsmanna, tvö undirmöt og tvö yfirmöt. Allirmatsmenn, utan Gríms Sveinbjörns Sigurðssonar yfirmatsmanns, staðfestu möt sínvið aðalmeðferð málsins. Verður það eitt að Grímur staðfesti ekki mat sitt viðaðalmeðferð málsins ekki talið rýra gildi yfirmats. Framangreind möt aukskýrslu Frímanns A. Sturlusonar vegna Navis ehf., sem einnig liggur fyrir, eruallt heildstæð möt sem taka til allra meginþátta verksins. Fyrir liggur að skipið var ekkiskoðað af yfirmatsmönnum en samkvæmt yfirmatsgerð þekktu þeir allir tilskipsins frá fyrri tíð. Þeir tveir yfirmatsmenn sem gáfu skýrslu fyrir dómi,Páll Ragnar Sigurðsson og Daníel Gísli Friðriksson, viku þar að einhverju leytifrá mati sínu en auk þess kom fram í mati þeirra og skýrslu fyrir dómi að þeirhafi, hvað varðar verkstöðu við riftun, tekið mið af skýrslu Frímanns. Eróhjákvæmilegt að dómurinn taki mið af framangreindu við mat á sönnunargildimatsins.Þá hefur skýrslu Frímanns veriðmótmælt af hálfu stefnanda með vísan til þess að hún sé unnin einhliða fyrirstefnda. Óumdeilt er að stefndi óskaði eftir gerð skýrslunnar og að stefnandihafði ekki aðkomu að gerð hennar þrátt fyrir að hafa staðið það til boða.Verður því ekki byggt á skýrslunni gegn andmælum stefnanda. Þá liggja einnig, eins og framarer rakið, fyrir álitsgerðir vegna afmarkaðra þátta málsins sem ýmist var óskaðeftir af stefnanda eða stefnda.Af málatilbúnaði aðila er ljóstað mikil breyting varð á verkinu frá því að samningurinn var gerður og fjöldiverka bættust við auk þess sem umsömdum verkum var breytt. Óumdeilt er aðaðilar voru um tíma sammála um að fresta verklokum til 6. ágúst 2010 en ekkináðist samkomulag milli aðila um síðari tímamörk þó af málsgögnum megi ráða aðstefndi hafi um tíma miðað við að verklok yrðu 15. september 2010. Þá fæst ekkiséð að af hálfu stefnda hafi verið skorað á stefnanda að ljúka verki fyrir 6.ágúst 2010 að viðlagðri riftun.Í samantekt yfirmatsmanna í matsgerð þeirra segir umframgang verksins: Við skipasmíðarer mikilvægt að vandað sé til verka. Oftast er kostnaður mjög hár og því borgarsig að undirbúningur sé eins góður og hægt er. Aukaverk eru oftast dýrari entilboðsverk og er því reynt að hafa verklýsingu nákvæma. Þetta verk leið aðvissu le[y]ti fyrir það að samningurinn gerði ekki ráð fyrir að greiðsla fyrirtilboðsverk væri í takt við framgangs verksins. Reikningsútskriftir séu ekkiauðskiljanlegar þegar verkþættir breytast og bætast við. Aðilum málsins varfyrirmunað að koma sér saman um að gerð yrði sameiginleg úttekt af óháðum aðilasem báðir skuldsettu sig að sætta sig við. Þar með varð alltaf óvissa um hvelangt hin mismunandi verk voru komin þegar leiðir aðila skildu og hafi verulegverðmæti farið forgörðum þegar ákveðið var að færa skipið í aðra skipasmíðastöð. Það er almennt talið skilyrðiriftunar að gagnaðili hafi verulega vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningi.Þegar gögn um framvindu verksins eru skoðuð með hliðsjón af þessu má sjá aðbáðum aðilum var ljóst að fyrri áætlun hlaut að raskast í þá veru að lengjaverktíma. Þá liggur fyrir að það dróst að einhverju leyti að stefndi kæminauðsynlegum búnaði, tækjum og teikningum til stefnanda. Þetta mat dómsins færstuðning í mati yfirmatsmanna en þar segir að strax á fyrstu mánuðum hafi veriðljóst að aukaverk vegna verksins yrðu umfangsmikil og langt umfram það semeðlilegt gat talist. Þá kom fram hjá þeim að greinilegt sé að verkið hafitafist verulega vegna þess að teikningar og búnaður sem verkkaupi átti aðleggja til bárust seint. Samkvæmt mati yfirmatsmanna á töfum vegna þessa hafimátt reikna með að um 24 vikna framlengingu hefði þurft á upphaflegan verktímaeða nánast tvöföldun á verktíma. Í samningi stefnanda og stefnda var gert ráðfyrir 26 vikna verktíma og átti því að ljúka verkinu 30. maí 2010. Sé hins vegar miðað við að viðbótartíma upp á 24 vikurhefði þurft til að ljúka verkinu, hefðu verklok átt að vera í lok nóvember2010. Stefndi hafi hins vegar, að sögn stefnanda, tilkynnt um riftun 29. júlí2010 og fyrir liggur að hún var ítrekuð með bréfum dagsettum 4. og 6. ágúst2010 en það var aðeins rúmum 8 vikum eftir að samningstímanum lauk, 16 vikumfyrir eðlileg verklok að mati yfirmatsmanna. Þá kom fram í skýrslu Frímanns aðhann teldi að stefnandi hefði klárað verkið á tilsettum tíma ef aukaverk og breytingarhefðu ekki komið til. Þá er í 3. gr. verksamningsins sérstaklega tiltekið aðverktími sé háður því að verkkaupi standi tímanlega skil á öllum teikningum ogþeim búnaði sem hann útvegar. Einnig kemur fram í ákvæðinu, og er áréttað í 7.gr. samningsins, að viðbótarverk geti haft áhrif á verktíma. Ljóst er t.d. aðskrúfugír, krana og ljósavél var ekki skilað á tilsettum tíma auk ýmissateikninga. Þá er ljóst að þegar leið á verktímann kom upp ágreiningur umeinstaka reikninga sem aðilum tókst ekki að leysa. Telur dómurinn að stöðvun ágreiðslum frá stefnda, sem einnig er óumdeilt að hafi átt sér stað, hafi haftáhrif á verkið en stefndi átti m.a. þann kost að greiða reikninga með fyrirvaraum endurskoðun þeirra síðar en fór ekki þá leið. Þá varð það niðurstaðayfirmatsmanna að leyndir gallar í einangrun hafi orsakað tafir á verkinu enþeir gátu ekki sagt fyrir um það hversu mikil áhrif það hafi haft áheildarverktímann.Með vísan til framangreinds matsyfirmatsmanna verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á að stefnandi hafivanrækt að klára verkið á réttum tíma og í réttu ástandi heldur sé ástæða þessað verkið dróst á ábyrgð stefnda. Það er mat dómsins, sem skipaður er sérfróðummeðdómsmönnum, að með hliðsjón af framangreindu, verkinu í heild og þeim breytingumsem þegar voru orðnar á því frá því að verksamningur var gerður, verði ekkitalið að framganga stefnanda hafi verið til þess fallin að valda töfum og raskahagsmunum stefnda þannig að talið verði að um verulega vanefnd eðafyrirsjáanlega verulega vanefnd stefnanda hafi verið að ræða. Er það því matdómsins að stefndi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði riftunar hafi verið fyrirhendi og að riftun stefnda á verksamningnum hafi verið ólögmæt.Stefndi byggir á því aðreikningsgerð stefnanda hafi ekki verið forsvaranleg og hafi hann ítrekað þurftað óska eftir gögnum til skýringa og verklýsingar hafi verið í stikkorðaformi.Fær þessi málsástæða að einhverju leyti stuðning í mati yfirmatsmanna, en þeirtöldu að reikningsútskriftir hafi ekki alltaf verið auðskiljanlegar þegarverkþættir breytast og bætast við. Af hálfu stefnanda er bent á að lýsingarverka á reikningum séu komnar frá stefnda. Með vísan til framangreinds verðurekki talið að færð hafi verið fram rök fyrir því af hálfu stefnda að þessi málsástæðaleiði til sýknu stefnda af greiðslu reikninganna en kann ásamt öðru að koma tilskoðunar hvað einstaka reikninga varðar.Þá verður, með vísan til 3. og 7.gr. verksamnings, ekki talið að skortur á formlegum beiðnum um viðbótarfrestvegna aukaverka hafi girt fyrir að líta eigi til stækkunar verksins vegnaaukaverka. Þetta fær einnig stuðning í ofangreindu mati yfirmatsmanna þar semfram kemur að báðum aðilum hafi verið ljóst að fyrri áætlun hlaut að raskast íþá veru að lengja verktíma. Hvað varðar þá málsástæðu stefnda að meint aukaverkhafi ekki verið réttilega samþykkt þá er til þess að líta að þrátt yfir þannframburð Björns Samúelssonar, starfsmanns stefnda, að hann hafi ekki gegnthlutverki eftirlitsmanns á verkstað þá bendir t.d. framburður Bjarna, ráðgjafastefnda, fyrir dómi og málsgögn, er ljósi varpa á hlutverk Björns, til þess aðsvo hafi verið. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 568/2010, sem kveðinn var upp12. október 2010, var fjallað um innsetningarkröfu stefnda í skipið.Hæstiréttur staðfesti dóm héraðsdóms þar sem því var slegið föstu að ekki verðitalið að með áritun Björns á yfirlitsblaði þar sem viðbótarverk eru talin hafiverið fallist fyrirvaralaust á alla reikninga stefnanda. Sjálfur hefur Björnborið um það fyrir dómi að með áritun sinni hafi hann verið að staðfesta aðverk hafi verið unnin. Þá telja yfirmatsmenn að verkbeiðnir vegna aukaverkaundirritaðar af Birni séu löglegar og gerð þeirra sé a.m.k. jafn góð og tíðkastí sambærilegum verkum og er á því byggt af dómnum að svo sé. Við mat ágreiðsluskyldu stefnda vegna neðangreindra reikninga er litið til ofangreinds,þeirrar niðurstöðu yfirmatsmanna að öll þau verk sem unnin voru hjá stefnandahafi verið umbeðin af stefnda og eftir atvikum einnig til annarra þátta.Stefna Þorgeirs& Ellerts hf. á hendur Þörungaverksmiðjunni hf., birt 14. júní 2011. Mál 1.Í máli þessu gerir aðalstefnandi,hér eftir nefndur stefnandi, kröfur um greiðslur vegna samningsverka ogviðbótarverka og byggir hann kröfur sínar á neðangreindum reikningum sem áðurhefur verið lýst nánar. Samtals er krafan að fjárhæð 56.546.298 krónur.Í kafla 5.2.2 í stefnu er gerðkrafa um greiðslu níu reikninga, samtals að fjárhæð 16.497.890 krónur.Stefnandi byggir á því að þessir reikningar séu vegna leiðréttinga á magntölum ogviðbótarverka sem fólu í sér frávik frá verksamningi.Reikningur nr. R27462 byggist ámagnaukningu í frárifi og er vegna viðbótar frárifsþyngda samkvæmt sundurliðunsem lögð var fram með reikningi og hljóðar upp á 983.000 krónur. Aðalstefndi,hér eftir nefndur stefndi, byggir varnir sínar á því að samkvæmt útboðsgögnumhafi ætluð frárifsþyngd á hreinu stáli verið um 35 tonn en inni í þeirri tölusé m.a. þyngd á stáli í brú, þili í lest, dekkhlutum, radarmastri o.fl. Þyngd áþeim búnaði hafi ekki verið gefin upp enda sé ómögulegt að tilgreina hana. Íútboðsgögnum var því lýst að fjarlægja ætti allt af afturskipinu og talinn upphluti þess búnaðar sem því tilheyrði auk þess sem teikningar og myndir fylgdu.Þannig sé því mótmælt að stefnandi hafi ekki haft nægilegar forsendur til aðbyggja tilboð á. Upphaflega var áætlað samkvæmt verklýsingu að frárif væri uppá 35 tonn en raunverulega hafi verið um 65,5 tonn að ræða og kemur fram áfylgigögnum að sú tala hafi verið fundin með vigtun og er hún nánar sundurliðuðí málsgögnum. Þá er því lýst, í sundurliðun er fylgdi reikningi, hvað var rifiðúr skipinu og dregið frá það sem sett var í það á ný. Ekki hefur verið sýntfram á annað magn í framlögðum matsgerðum eða neitt fram komið í öðrum gögnumsem bendir til þess að þær magntölur sem reikningur byggist á séu rangar.Dómurinn telur magnaukninguna eðlilega með hliðsjón af þeim breytingum er urðuá verkinu frá því sem lýst er í útboðsgögnum og þeim miklu breytingum semgerðar voru á skipinu. Einnig liggur fyrir að gefinn var mikill afsláttur áverði. Þá verður ekki fram hjá því litið að vitnið Bjarni sagði í framburðisínum fyrir dómi að hann kannaðist við þennan reikning og hafi gert ráð fyrirað hann yrði greiddur. Þá er reikningurinn sundurliðaður í einstaka frárifshlutasem hægt er að reikna út. Loks liggur fyrir að stefndi var á verktíma meðeftirlitsmann á verkstað og hann hafi ekki haft athugasemdir við að frárif væriorðið umfram það sem tilboð byggist á. Af hálfu stefnda hafa ekki verið gerðarneinar tilraunir til að hnekkja þeim gögnum sem reikningurinn byggist á. Meðvísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefndi verður dæmdur tilgreiðslu reikningsins. Reikningur nr. R27488 er vegnaviðbótarstyrkingar vegna þilfarskrana og vinnu vegna aukins umfangs verksinsvegna stækkunar kranans úr 60 í 110 tonn per metra, að fjárhæð 3.698.750krónur. Með reikningnum var lögð fram greinargerð Ingólfs Árnasonar, f.h.stefnanda, um frávik frá aðaltilboði sem leiddi til viðbótarkostnaðar þar semgerð er grein fyrir því að kostnaður þessi sé tilkominn þar sem ákveðið var aðgera framangreindar breytingar. Stefndi byggir vörn sína á því að kostnaðurvegna lúgukarms sem lækkaður var úr 1,5 metrum í 1,1 metra hafi átt að koma ámóti viðbótarkostnaði vegna kranans og vísar því til stuðnings til skýrsluFrímanns sem taldi lækkun vegna breytinga á lúgukarmi hafa verið meiri enaukning vegna kranans og því hafi þessar breytingar átt að lækka samningsverð. Auk þess að vera þyngri var nýikraninn með lengri útleggi og var dælustöð hans ekki innbyggð eins og í þeimkrana sem upphaflega var ætlunin að setja í skipið. Með breytingunum varkraninn fluttur frá dekkhúsinu og látinn standa sjálfstætt á þilfarinu. Við þaðvarð að gera nýjar undirstöður með stáltunnu frá þilfari niður í kjöl.Teikningu af þessari breytingu gerði Bjarni í mars 2010 og barst stefnanda, aðhans sögn, 21. apríl 2010. Samkvæmt þeirri teikningu jókst stálmagn ístyrkingunni um rúm 1.000 kg, auk þess sem styrking olli miklum breytingum þarsem hún gekk frá þilfari gegnum vélahúsið niður í kjöl. Þá kemur fram í matidómkvaddra yfirmatsmanna að uppsetning á þetta stærri krana með sjálfstæðridælustöð ásamt breytingum á fyrirkomulagi undirstaða geri umfang verksinstalsvert meira. Þetta varð til þess að yfirmatsmenn komust að þeirri niðurstöðuað 3.698.750 krónur væri eðlilegt verð fyrir þessa breytingu. Tveir af þremuryfirmatsmönnum, Daníel og Páll, gáfu, eins og áður hefur verið rakið, skýrsluvið aðalmeðferð málsins og staðfestu matsgerð sína hvað þetta varðar. StaðfestiPáll þá að þeir hafi ekki litið svo á, eins og lesa mætti úr mati, að seinkun áafhendingu teikninga hafi haft áhrif á verð. Með vísan til framangreinds er þaðniðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða þennan reikning. Reikningur nr. R27519 er vegnafærslu stýrisvélar að fjárhæð 454.900 krónur. Með reikningnum var lögð framgreinargerð um frávik frá aðaltilboði sem leiðir til viðbótarkostnaðar þar semnánar er gerð grein fyrir því hvernig kostnaður þessi er tilkominn. Verkiðmiðaði að því að koma fyrir nýjum skrúfubúnaði og stýri og til þess þurfti aðfæra til stýrisvél og lengja hælstykki. Því hafi þurft að búa til skot inn ískutgeymi til að koma stýrisvélinni aftur um 250 mm. Samkvæmt gögnum málsinskomu aldrei teikningar frá stefnda af þessari breytingu og er reikningur aðhluta til vegna hönnunar á staðnum. Stefndi mótmælti reikningnum sem of háum ogvísaði því til stuðnings í skýrslu Frímanns og Guðmundar Péturssonar,starfmanns Aflvís ehf. Þá samþykkti hann við meðferð málsins að greiða 325.000krónur vegna þessarar kröfu. Í mati dómkvaddra yfirmatsmanna, semyfirmatsmennirnir Daníel og Páll staðfestu fyrir dómnum hvað þetta varðar, komfram að þeir teldu þetta vera viðbótarverk og fjárhæð reikningsins hafi veriðsanngjörn fyrir smíði á skáp fyrir stýrisvél og stamma. Þessu mati þeirraverður ekki hnekkt með skýrslum Frímanns og Guðmundar sem unnar voru einhliðafyrir stefnda, eins og áður er rakið. Telur því dómurinn rétt með vísan tilframangreinds að byggja beri á mati dómkvaddra yfirmatsmanna. Er það þvíniðurstaða dómsins að dæma stefnda til að greiða reikninginn.Reikningur nr. R27526 er vegnalengingar hælstykkis að fjárhæð 419.500 krónur. Með reikningi var lögð framgreinargerð um frávik frá aðaltilboði sem leiðir til viðbótarkostnaðar og nánarer gerð grein fyrir því hvernig kostnaður þessi er tilkominn. Kemur þar fram aðauk þess að lengja hælstykkið um 250 mm hafi þurft að styrkja það enn frekarvegna aukinnar lengdar og þá hafi „stýrisbátur“ upp undir skut orðið viðameiri.Þá hafi teikning ekki borist og því hafi hönnun farið fram á staðnum. Stefnditelur óumdeilt að lengja hafi þurft hælstykkið en mótmælir fjárhæðinni og vísarþví til stuðnings í skýrslu Frímanns. Í mati dómkvaddra yfirmatsmanna, sem Pállog Daníel staðfestu fyrir dómnum hvað þetta varðar, kom fram að þeir telduþetta vera viðbótarverk og fjárhæð reikningsins hafi verið sanngjörn og eðlilegvegna lengingar hælsins um 250 mm. Stefndi gerir þá athugasemd við þessa niðurstöðumatsmanna að hún sé ekki rökstudd í mati. Í skýrslu sinni við aðalmeðferðmálsins staðfestu Páll og Daníel mat sitt hvað þetta varðar og báru um aðniðurstaða þeirra hafi verið byggð á útreikningum. Með vísan til þess verður matiþeirra ekki hnekkt með skýrslu Frímanns sem unnin var einhliða fyrir stefnda.Er það niðurstaða dómsins að framangreint verð sé eðlilegt og verður stefndiþví dæmdur til greiðslu reikningsins. Reikningur nr. R27527 varðarviðbót vegna brúarsmíði (kjallari og brúargólf) og er samtals að fjárhæð2.639.200 krónur og reikningur nr. R27528 er vegna breytingar á uppgangi tilbrúar og er að fjárhæð 237.000 krónur. Með þessum reikningum fylgdugreinargerðir stefnanda um frávik frá aðaltilboði sem leitt hafi tilviðbótarkostnaðar. Þar er því lýst að verkkaupi hafi hætt við að hafaandveltugeymi og yfirbygginguna yfir gömlu akkerisvindurnar undir brú skipsins.Var þá ákveðið að gömlu akkerisspilin skyldu fjarlægð og ný staðsett framan viðbrúna. Þá hafi legið beinast við að brúin sæti á bakkaþilfarinu enda hafiverksali gefið út verðlækkun vegna þessara breytinga. Þá hafi verkkaupi ákveðiðað halda brú í sömu hæð og búa til kjallara úr áli undir brúnni. Þetta hafiekki komið í ljós fyrr en teikning kom að brúnni og hafi það leitt tilverulegrar viðbótarsmíði úr áli ásamt því að klæða þurfti fjórar úthliðarkjallarans með steinull og krossvið að innanverðu. Þá varð smíði brúargólfsumfangsmeiri. Af hálfu stefnda er því sérstaklega mótmælt, sem fram kemur íframlögðum fylgiskjölum með reikningi, að ætlunin hafi verið sú að láta brúnastanda á bakkaþilfarinu. Ákveðið hafi verið að hafa falskt gólf fyrir ýmis tækiog leiðslur og fyrirkomulagið hafi, hvað þetta varðar og uppgang, veriðeinfaldara en upphaflega var áætlað og hefði því átt að leiða til lækkunar ásamningsverði. Þá hafi breyting á uppgangi til brúar einnig verið til þess aðeinfalda verkið. Þessu til stuðnings er af hálfu stefnda vísað til skýrslnaFrímanns og Guðmundar. Einnig mótmælir hann því að búið hafi verið að einangraog klæða kjallara þegar skipið kom til Akureyrar. Þá byggir stefndi kröfu sínaum sýknu af greiðslu reikningsins á því að aukakostnaður vegna þessa sé látinnkoma á móti því að andveltigeymir var felldur út. Þessir tveir reikningar eru, einsog rakið hefur verið, vegna breytinga úr stáli í ál og breytinga á uppgangi tilbrúar. Niðurstaða yfirmatsmanna varð sú að þeir töldu að verðlækkun vegnabrottfalls andveltigeymis kæmi á móti þessum breytingum og því bæri stefndaekki að greiða þessa tvo reikninga. Í skýrslu sinni við aðalmeðferð málsinsbáru bæði Páll og Daníel um að þessi niðurstaða þeirra væri röng. Hún hafibyggst á röngum útreikningum þegar þeir hafi áætlað kostnað pr. kg í aukaverkumí magni en þeim hafði yfirsést að búið var að semja um að fjarlægjaandveltugeymi. Þeir hafi reiknað út hvað geymarnir hefðu kostað sem hafi veriðrangt þar sem viðbótarverk hafi verið á öðru verði en tilboðsverk. Þá hafi þeirekki haft nýju teikninguna af brúnni. Báðir töldu þeir fyrir dómi að réttniðurstaða væri sú að stefndi greiddi báða reikningana. Með vísan til breytts framburðartveggja yfirmatsmanna um þetta atriði og þeirrar staðreyndar að þriðjiyfirmatsmaðurinn kom ekki fyrir dóminn til að staðfesta og eftir atvikumútskýra mats sitt þá verður niðurstaða hvað varðar greiðsluskyldu stefnda vegnaþessara reikninga ekki byggð á matinu. Dómurinn lítur hins vegar til breyttsálits framangreindra tveggja matsmanna í skýrslu þeirra fyrir dómi. Framburðurþeirra fær stoð í framlögðum gögnum og byggist á sérþekkingu þeirra, skoðun ámálsgögnum og að einhverju leyti þekkingu á skipinu. Það er því niðurstaðadómsins, með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og þess verks sem liggurað baki kröfunni, að dæma stefnda til að greiða báða reikningana. Reikningur nr. R27533 er vegnaviðbótar öndunarrörs í fjóra botntanka og er að fjárhæð 562.000 krónur. Meðreikningi fylgdi greinargerð um frávik frá aðaltilboði sem leiðir tilviðbótarkostnaðar þar sem fram kemur nánari skýring. Stefndi gerir athugasemdvið fjárhæð reiknings enda sé um einfalt verk að ræða og vísar því tilstuðnings í skýrslu Frímanns og hefur stefndi fallist á að greiða 250.000krónur í samræmi við niðurstöðu hans.Eins og að framan hefur veriðrakið hafnar dómurinn því að byggja niðurstöðuna á skýrslu Frímanns, gegnandmælum stefnda. Að öðru leyti er ekkert fram komið af hálfu stefnda er bendirtil þess að fjárhæð reikningsins sé í ósamræmi við unnið verk. Að teknu tillititil umfangs verksins og aðstæðna á verkstað er það mat dómsins að fjárhæðreikningsins sé hæfileg og verður stefndi því dæmdur til greiðslu hans.Reikningur nr. R27530 er vegnaviðbótar sandblásturs og er að fjárhæð 2.305.200 krónur. Samkvæmt stefnu er hérum að ræða kostnað við sandblástur á 204 fermetra svæði á dekki. Meðreikningnum fylgdi greinargerð um frávik frá aðaltilboði sem leiddi tilviðbótarkostnaðar og kemur þar fram að miðað sé við að fermetraverðið sé 22.600krónur, sem er í samræmi við samning aðila, og að gefinn sé 50% afsláttur afeiningarverði. Þar kemur fram að bletti, sem áður var talið að dygði að þvo með500 bara vatnsþrýstingi, þyrfti að sandblása og að Atli Árnason, fyrrverandiframkvæmdastjóri stefnda, og Bjarni hafi sérstaklega óskað eftir að þetta yrðiframkvæmt og sagt að greitt yrði sérstaklega fyrir sandblásturinn. Stefndibyggir vörn sína á því að ekki hafi verið óskað eftir þessum sandblæstri. Þáhafi þetta verk ekki verið samþykkt af stefnda. Vísar hann sérstaklega til þessað af hálfu stefnda hafi sérstaklega verið tekið fram að ekki væri gert ráðfyrir aukakostnaði vegna sandblásturs. Samkvæmt gr. 8.01 í útboðsgögnum,þar sem fjallað er um þrif á skipinu „exterior“, eða að utan, átti upphaflegaað sandblása botn skipsins að sjólínu en afganginn af skipinu átti aðháþrýstiþvo með 1.000 bara þrýstingi. Meðal framlagða gagna er tölvupósturBjarna, dagsettur 15. desember 2009, til Lárusar Skúlasonar, starfsmannsstefnda. Þar segir að stefndi samþykki aðeins að sandblásin verði þau svæðiundir vatnslínu skipsins sem augljóslega þarfnist þess en í stað þess aðheilblása botninn verði aðaldekkið og dekkhús sandblásin. Þeir gangi út frá þvíað sú fjárhæð tilboðsins sem ætluð var til sandblásturs á botninum sé næg tilað blása dekk og dekkhús sem þýði að þeir samþykki ekki viðbótarkostnað vegnaþessa. Óumdeilt er að hluti af þeirri vinnu sem átti að fara í það að sandblásabotninn var notaður til að háþrýstiþvo dekk og dekkshús. Stefndi byggir á þvíað það hafi verið gert með 500 börum og í ljós komið að það var ekkinægjanlegt. Hafi hann þá óskað eftir því að það væri þvegið með 1000 börum enekki sandblásið. Það hafi ekki verið gert heldur hafi dekkið verið sandblásiðþegar í ljós kom að þvotturinn dygði ekki. Gunnar Richter undirverktakistefnanda er vann við sandblásturinn gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Framkom hjá honum að hann telji að ekki hafi þurft að hækka tilboð vegnasandblásturs þó að honum hafi verið breytt eftir að hætt var við að sandblásabotn heldur hafi vinnan komið út „á pari“. Þá liggur fyrir ofangreindurtölvupóstur frá 15. desember 2009 en af honum má ráða að stefndi gerði ekki ráðfyrir viðbótarkostaði vegna sandblástursins. Loks er til þess að líta að sú vinna sem lögð var í undirvinnu fyrir málningu ermun minni en sú vinna sem lýst er í lýsingunni og gildi það bæði sandblásturinnog háþrýstiþvottinn, enda reginmunur á að þvo með 500 börum og 1000 börum. Meðvísan til framangreinds er það niðurstaða dómsins að sýkna stefnda af greiðslureikningsins.Reikningur nr. R27531 varðaraukakostnað vegna viðbótarverka og er að fjárhæð 5.197.540 krónur. Meðreikningnum var lagt fram yfirlit þar sem fram kemur að um sé að ræða kostnaðvegna aukaverka og verkfunda tiltekinna starfsmanna stefnanda á tímabilinujanúar til ágúst 2010. Samkvæmt málsgögnum er um að ræða vinnu við gerð listavegna ólokinna aukaverka. Af hálfu stefnda er byggt á því að fundarseta ognauðsynlegt skipulag vegna útboðsverksins hafi verið innifalin í útboðsverkinuog verkfundaseta vegna aukaverka á föstu gjaldi hefði átt að vera innifalin íþví fasta gjaldi. Þá lítur hann svo á að fundarseta vegna aukaverka átímagjaldi skuli rukkast með verki og gera þurfi ráð fyrir kostnaði sem þessumí álagningu. Dómurinn telur að ekki hafi verið sýnt fram á það með framlögðumgögnum eða framburði fyrir dómi að stefndi hafi beðið um listann en enginbeiðni liggur fyrir um að hún verði gerð. Þá telur dómurinn aðstjórnunarkostnaður stefnanda sé innifalinn í tilboði og verðlagningu vegnaverksins og verður stefndi því sýknaður af kröfu um greiðslu reikningsins. Í kafla 5.2.3 í stefnu varupphaflega gerð krafa um greiðslu 11 reikninga en nú er gerð krafa um greiðslufimm eftirfarandi reikninga, sem áður hefur verið lýst nánar, samtals aðfjárhæð 10.465.950 krónur.Af hálfu stefnda var því lýstyfir við aðalmeðferð málsins að hann samþykkti fjóra reikninga, þ.e. reikningnr. R27457 vegna vinnu við síðukjöl, að fjárhæð 866.000 krónur, nr. R27459vegna lækkunar á lestarþili að fjárhæð 63.000 krónur, nr. R27461 rist fjarlægðað fjárhæð 248.000 krónur, og nr. R27468 ballest fjarlægð úr stefni að fjárhæð1.787.000 krónur. Sæta þessir reikningar því ekki ágreiningi og verður stefndagert að greiða þá. Reikningur nr. R27470 er vegnasandblásturs og málunar, að fjárhæð 7.501.950 krónur, m.a. í lest. Stefnandibyggir á því að reikningurinn sé til kominn vegna tilboðsverks nr. T2131 semvarði sandblástur og málun á 540 fermetra svæði aukalega við það sem verklýsingkvað á um og er svæðið nánar sundurliðað í fylgigögnum með reikningi. Hafi hanngefið 50% afslátt á verkinu en raunkostnaður þess hafi verið 15.003.900 krónur.Samkvæmt reikningi er um að ræða verk sem Atli Árnason bað um að unnið yrði.Við meðferð málsins féllst stefndi á að greiða 3.672.500 krónur vegna verksinsen vörn hans byggðist á því að hann hafi ekki samþykkt verkið.Yfirmatsmenn töldu í mati sínu aðlest félli ekki undir það að vera „exterior“ og að sandblástur á lest væri utanútboðs og er það í samræmi við verklýsingu. Eins og framar er rakið varðarákvæði 8.01 í útboðsgögnum önnur svæði en lestina og tóku breytingar sem miðuðuað því að sandblása eða háþrýstiþvo skipið annars staðar í stað botns því ekkitil lestar.Reikningurinn tekur, eins ograkið hefur verið, m.a. til sandblásturs í lest sem er samkvæmt málsgögnum 325fermetrar. Fyrir liggur bréf vitnisins Þorsteins Haukssonar, starfsmannsFlügger, þar sem fram kemur að í ljós hafi komið að þvottur með 500 baraþrýstingi hafi ekki verið nægur til að hreinsa lest. Þar sem lestin þyrfti aðuppfylla kröfur um geymslu matvæla þurfi að hreinsa gamla málningu í burtu.Þetta staðfesti vitnið í skýrslu sinni fyrir dómi. Þar sem verktakinn, Daníelsslippur,hafi ekki yfir að ráða stærri dælu hafi hann ekki haft tök á því að fara íalhreinsun með vatni og hafi starfsmaður slippsins talað um að ef hann ætlaðiað hreinsa lestina yrði hann að sandblása hana. Af framangreindu má ráða aðnauðsynlegt hafi verið að sandblása lestina. Reikningurinn byggist áeiningarverði tilboðs sem er 22.600 krónur á fermetra og gefinn er 50%afsláttur af reikningi þar sem einingarverðið miðaðist við sandblástur í geymumsem sé töluvert dýrari. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á aðreikningurinn, eins og hann er fram settur, standist ekki. Með vísan tilframangreinds er það niðurstaða dómsins að um aukaverk sé að ræða. Þá þykirdómnum mat yfirmatsmanna sanngjarnt með hliðsjón af verki og verður stefndi þvídæmdur til að greiða stefnanda 3.672.500 krónur. Í kafla 5.2.4 er gerð krafa umgreiðslu þriggja reikninga, auk þess sem þar er gerð grein fyrir þremurkreditreikningum og er krafa samkvæmt þessum kafla samtals að fjárhæð14.803.514 krónur, að teknu tilliti til kreditreikninganna.Af hálfu stefnda var því lýstyfir við aðalmeðferð málsins að hann samþykkti reikning nr. R27485 sem ertilkominn vegna ýmissa viðbótarverka að fjárhæð 3.050.022 krónur. Sætir þessireikningur því ekki ágreiningi og verður stefnda gert að greiða hann. Ekki er ágreiningur um þrjákreditreikninga, en það eru reikningar nr. R27487 sem tilkominn er vegnahliðarskrúfu, að fjárhæð -122.935 krónur, reikningur nr. R27486 vegna rafmagns-og trésmíðavinnu, að fjárhæð -3.721.327 krónur og reikningur nr. R27485 vegnatrésmíði, vegna verks nr. 27074, að fjárhæð -357.285 krónur. Komaframangreindar fjárhæðir til lækkunar þeim reikningum í kafla þessum semstefndi kann að verða dæmdur til að greiða.Reikningur nr. R27486 er vegnaýmissa viðbótarverka. Stefnandi byggir á því að hann sé vegna vinnu viðvökvakerfi skipsins o.fl. og er hann að fjárhæð 11.277.751 króna. Stefndi hefurfallist á greiðslu 8.636.182 króna vegna þessarar kröfu. Í kröfugerð stefnandaeru felldir út aukareikningar vegna vinnu sem tengist sandblæstri, sem dómurinntelur að felist í einingarverði sandblásturs og einnig verkliðir sem eru hlutiaf tilboði, samtals er fjárhæð reikninga sem dregnir eru frá kröfunni 2.641.569krónur og lækkar hún sem því nemur. Með vísan til þess verður stefndi þvídæmdur til að greiða stefnda 8.636.182 krónur vegna reikningsins. Reikningur nr. R27535 er aðfjárhæð 4.677.288 krónur. Byggir stefnandi á því að hann sé m.a. vegna efnissem selt var stefnda. Með reikningnum lagði stefnandi fram óundirritaðsamkomulag aðila vegna sölu á efni er keypt var að beiðni stefnda vegnareikningsverka. Stefndi hafnar alfarið greiðsluskyldu vegna þessa reiknings enþær varnir sem hann hefur fært fram varða efniskaupin en ekki aðra liðireikningsins. Þá hefur hann sérstaklega mótmælt framlagningu óundirritaðssamkomulags. Stefndi byggir á því í greinargerð sinni að hann hafi hafnað þvíað kaupa efnið af stefnanda og krafist þess að það yrði fjarlægt úr skipinuáður en það færi til Akureyrar og segir að verkstjórar stefnanda hafi fluttefnið úr skipinu og hafi það ekki verið um borð í skipinu þegar það kom tilAkureyrar. Reikningurinn varðar efni ívökvakerfi, sem var pantað af Birni 2. mars 2010 samkvæmt skrá yfirviðbótarverk, auk gírs og olíuskilju, leigu á brothömrum vegna ballestar ogsandblásturs lestar. Fyrir dómi miðaði sönnunarfærsla stefnanda aðallega að þvíað sýna fram á að röraefni í háþrýstilagnir hafi verið um borð í skipinu þegarþað var afhent stefnda. Staðfesti Björn að eitthvað af háþrýstirörum hefði veriðum borð í skipinu og sagði þau hafa verið tekin úr skipinu og hafi ekki fariðmeð til Akureyrar. Þá báru starfsmenn stefnanda, Valdimar Smári Axelsson, LárusSkúlason og Valgeir Valgeirsson, um að hafa setthluti í lestina áður en skipið var afhent í skipalyftunni, og nefndu Lárus ogValgeir að það hafi m.a. verið rör og Lárus að bæði hafi verið um að ræða búnaðsem stefnandi og stefndi hefðu keypt. Þá bar Bjarni einnig um að hafa tekiðhluti úr lest skipsins áður en brúin var sett í lestina og skipið dregið tilAkureyrar. Er framangreint í samræmi við markmið aðila með gerð samnings umsuðuvinnu frá 8. nóvember 2010 en samkvæmt honum átti að setja allan búnað semtengist skipinu og staðsettur er í skipasmíðahúsi stefnanda um borð í skipiðfyrir sjósetningu. Það má einnig ráða af framlögðum ljósmyndum að efnið hafiverið sett um borð í skipið. Dómurinn telur að meðframangreindu hafi verið sýnt fram á að efnið var í skipinu þegar það varafhent stefnda í skipalyftu í starfsstöð stefnda á Akranesi og hafi hann þvífengið vörslur þess. Hvað varðar þá liði reikningsins er varða leigu ábrothömrum og sandblástur þá hefur ekki verið nánar upplýst um þá. Er það þvíniðurstaða dómsins að dæma stefnda til greiðslu reikningsins að frádregnum þeimliðnum, þ.e. að frádregnum reikningum nr. R27461 og R27495, sem samtals eru aðfjárhæð 47.165 krónur. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda4.630.123 krónur.Í kafla 5.2.5 var upphaflega gerðkrafa um greiðslu sex reikninga, samtals að fjárhæð 56.546.298 krónur. Eftirþær breytingar sem stefndi gerði á kröfugerð sinni í þinghaldi 11. desember2014 standa eftir tveir reikningar. Annars vegar er um að ræða reikning nr.R27476 að fjárhæð 21.771.400, sem er áfangareikningur verksamnings(Lokagreiðsla T2036), og er samkvæmt reikningi um að ræða 20% eftirstöðvaverksamnings. Stefnandi hefur nú lækkað þessa kröfu sína í 4.333.727 krónur.Hins vegar er um að ræða reikning nr. R27500 vegna stöðugjalda að fjárhæð1.189.850 krónur.Hvað varðar reikning nr. R27476þá byggir stefnandi á því að verði talið að mat yfirmatsmanna sé haldið gallahvað varðar þetta atriði þá standi reikningur eins og hann sé settur fram eneinnig kom fram í málflutningi hans að þá komi einnig til greina að líta tilundirmats. Stefndi byggir á því að stefnandi eigi ekki rétt á frekari greiðslumvegna þess hluta verksins sem sannanlega hafi verið unninn og taldi að hannhafi við riftun verið búinn að greiða 89,5% af heildarfjárhæð. Þá telurstefndi, eins og fram kemur í stefnu birtri 27. október 2011, að hann eigi réttá endurgreiðslu vegna þess sem hann hefði ofgreitt vegna verksamnings. Stefndibyggir einnig á því að líta beri til undirmats verði niðurstaðan ekki byggð áyfirmati.Eins og áður hefur verið rakiðkomu tveir af þremur yfirmatsmönnum fyrir dóminn til skýrslugjafar viðaðalmeðferð málsins, þeir Páll og Daníel. Fram kom hjá þeim báðum að við mat áþví hve mikil vinna var eftir við samningsverkið við riftun hafi þeir fylgtniðurstöðu Frímanns. Þá má einnig af framburði þeirra ráða að þeir hafi taliðað þau gögn sem þá lágu fyrir um stöðu verksins og þeir höfðu til að byggjaniðurstöðu sína á hafi verið misvísandi, og vísuðu sérstaklega til gagna ummálningarvinnu. Því hafi þeir farið þessa leið í vinnu sinni. Auk framangreindser til þess að líta að rafmagns- og trésmíðavinna hafði ekki verið gerð uppþegar Frímann skilaði skýrslu sinni og yfirmatsmenn höfðu ekki aðgang aðskýrslu Þorsteins Haukssonar um stöðu á málningarvinnu 7. október 2010, semfyrst var lögð fram við aðalmeðferð málsins 26. september 2016. Eins og rakiðhefur verið þá er skýrsla Frímanns unnin einhliða fyrir stefnda og verður þvíniðurstaða málsins ekki henni byggð gegn andmælum stefnanda. Ákvæði IX. kaflalaga nr. 91/1991 um meðferð einkamála byggist á því að dómkvöddum matsmönnunberi að leggja sjálfstætt mat á þau atriði sem þeir eru dómkvaddir til að metaog byggja þar á sérþekkingu sinni. Með framburði sínum við aðalmeðferð málsinshafa tveir af þremur yfirmatsmönnum lýst annmörkum á mati þeirra sem dómurinntelur leiða til þess að niðurstaða málsins, hvað þennan kröfulið varðar, verðiekki á því byggð. Þá kemur til skoðunar undirmat sem framkvæmt var af ÓlafiFriðrikssyni og Stefáni Sigurðssyni en þeir komu báðir fyrir dóminn viðaðalmeðferð málsins og staðfestu matsgerðir sínar. Í fyrri matsgerðinni erþeirri spurningu m.a. beint til matsmanna hversu miklum hluta útboðsverksinshafi verið lokið þegar riftun verksamnings aðila átti sér stað 6. ágúst 2010. Ímatsgerðinni kemur fram að við mat á stöðu tilboðsverksins hafi verið stuðstvið útreikninga sem Skipasmíðastöð Njarðvíkur gerði þegar hún bauð í þetta samaverk. Það tilboð hafi verið upp á 114,9 milljónir króna án virðisaukaskatts oginnifalið í því teikningavinna samkvæmt tilboði frá Navis ehf. upp á 1.250.000krónur og rafmagnshlutinn samkvæmt tilboði frá Raftíðni ehf. upp á 13.500.000krónur. Sandblástur hafi verið undanþeginn því tilboði og gert ráð fyrir 10.400seldum tímum í verkinu, án vinnu rafvirkja, tæknimanna, tankahreinsara oggólfefnamanna. Þá segir í matinu að upphaflegt tilboð stefnanda hafi verið108.857.000 krónur eftir leiðréttingu, þ.e. lækkun vegna niðurfellingar ávélarupptekt að fjárhæð 7.928.000 krónur sem talin var innifalin í öðrumverkþætti, og umsaminn afsláttur 5.400.000 krónur, og hafði þá verið samið umað verkkaupi sæi um teiknivinnu. Miðuðu matsmenn við að almennur kostnaðurlækkaði um 1.250.000 krónur eftir að teiknivinna færðist yfir á verkkaupa enafsláttur að öðru leyti deildist niður á verkliði. Mátu matsmenn það svo að78,96% af útboðsverkinu hafi verið lokið er samningnum var rift.Dómurinn, sem skipaður ersérfróðum meðdómsmönnum, lítur ekki svo á að það rýri gildi undirmatsins aðmatsmenn litu við mat sitt til útreikninga sem Skipasmíðastöð Njarðvíkur gerðivegna tilboðs í sama verk, enda um að ræða gögn er urðu til áður en ágreiningurvarð milli aðila um verkið, auk þess sem ætla verður að svipaðar forsendur hafibúið að baki útreikningum þeirra og þeim sem tilboð stefnanda byggðist á ogstefndi samþykkti. Dómurinn telur, á grundvelli framlagðra gagna, umfangssamningsverksins og þeirra breytinga sem gerðar voru á því, að líta beri tilniðurstöðu undirmatsmanna við úrlausn um réttmæti kröfu þessarar. Með vísan tilofangreindrar niðurstöðu undirmatsmanna er það niðurstaða dómsins að ólokiðhafi verið vinnu fyrir 20.461.500 krónur við riftun, verki lokið fyrir76.844.007 krónur og að stefndi hafi þá verið búinn að greiða 87.209.700krónur. Er það því niðurstaða dómsins að stefndi hafi við riftun verksins veriðbúinn að ofgreiða m.v. stöðu samningsverksins 10.365.693 krónur. Verður stefndiþví sýknaður af kröfu þessari.Hvað varðar reikning nr. R27500þá byggir stefnandi á því að hann sé vegna stöðugjalda í samræmi við viðaukavið verksamning aðila, fyrir 53 daga á 22.450 krónur dagurinn, á tímabilinu frááætluðum verklokum 7. júní 2010 að riftunardegi 29. júlí 2010, að fjárhæð1.189.850 krónur. Af hálfu stefnda er reikningnum mótmælt og vísað til þess aðum sé að ræða tímabil þar sem stefnandi hafi vanefnt samninginn og stefndihafði veitt honum viðbótarfest til að ljúka verkinu.Umkrafið verð byggist á gjaldskrástefnanda og er þar um að ræða einingarverð sem gefið er upp í fylgiskjali meðverksamningi aðila dagsettum 21. október 2009 sem ber heitið „leiðréttverðtilboð verksala“. Þar er ákveðið einingarverð fyrir „extra docking day“22.450 krónur. Óumdeilt er með aðilum að skjal þetta er hluti verksamningsaðila. Dómurinn hefur áður komist að þeirri niðurstöðu að seinkun á verkinu séeðlileg vegna aukaverka og vegna atriða sem stefndi stóð ekki skil á innaneðlilegs tíma, þ.e. teikningar og tæki, og riftun hafi því verið ólögmæt.Verður því ekki fallist á framangreindar varnir stefnda. Með vísan tilframangreinds er stefndi dæmdur til að greiða stefnanda stöðugjöld í samræmivið framangreindan reikning samtals 1.189.850 krónur.Í kafla 5.2.6 er gerð krafa umgreiðslu fjögurra reikninga, samtals að fjárhæð 9.255.366 krónur vegna stöðu oggeymslugjalda. Um er að ræða reikning nr. R27509 vegna stöðugjalda frá 30. júlítil 31. ágúst 2010, að fjárhæð 2.982.738 krónur, reikning nr. R27510 vegnastöðugjalda frá 1. til 30. september 2010 að fjárhæð 2.720.040 krónur, reikningnr. R27511 vegna stöðugjalda frá 1. til 31. október 2010 að fjárhæð 2.823.852krónur og reikning nr. R27512 vegna stöðugjalda frá 1. til 8. nóvember 2010 aðfjárhæð 28.736 krónur. Allir þessir reikningar taka til tímabilsins frá 29.júlí 2010 til þess dags er samningur var gerður milli aðila um að stefnandimundi framkvæma þá vinnu sem þyrfti til að sjósetja skipið. Reikningarnirbyggjast á því að stöðugjald sé á bilinu 90.386 krónur til 91.092 krónur á dag.Stefndi byggir varnir sínar á því að hann beri ekki greiðsluskyldu vegnaþessara reikninga þar sem skipið hafi ekki á þessum tíma verið á athafnasvæðistefnanda eða innandyra hjá stefnanda að beiðni stefnda sem þá hafði riftsamningi og krafist þess að fá skipið afhent. Hafi hann þurft að krefjastinnsetningar í skipið til að fylgja eftir kröfu sinni.Þar sem niðurstaða dómsins varðsú, eins og áður hefur verð rakið, að riftun samningsins hafi verið ólögmæt, erfallist á kröfu stefnanda um að stefndi verði dæmdur til greiðslu stöðugjaldavegna slippsins á framangreindu tímabili. Með sömu rökum er því hafnað að hægtsé að miða kröfu við aðra gjaldskrá en þá sem gilti milli aðila á grundvelliverksamningsins og nánar er lýst hér að framan vegna reiknings nr. R27500.Verður stefnda því á grundvelli framangreindra reikninga gert að greiðastefnanda stöðugjöld að fjárhæð 22.450 krónur á dag í 102 daga vegnatímabilsins frá 30. júlí 2010 til 8. nóvember 2010, samtals 2.289.900 krónur. Með vísan til framangreinds erþað niðurstaða dómsins að stefnda beri að greiða stefnanda 31.225.380 krónurvegna krafna samkvæmt stefnu birtri 14. júní 2011.StefnaÞorgeirs & Ellerts hf. á hendur Þörungaverksmiðjunni hf., birt 16.september 2011. Mál 2.Í máli þessu gerir stefnandikröfu um að stefnda verði gert að greiða honum 21.737.085 krónur í skaðabætur.Alls setur stefnandi í máli þessu fram efndabótakröfur í þremur liðum sem hannbyggir á almennu skaðabótareglunni. Telur hann sig eiga rétt til bóta vegnatjóns sem stefndi hafi bakað honum með ólögmætri og fyrirvaralausri riftun áverksamningi aðila og byggir kröfu sína á dómafordæmum Hæstaréttar. Stefnditelur hins vegar að riftun á verksamningnum hafi verið lögmæt vegna verulegravanefnda stefnanda. Eins og rakið hefur verið hér að framan er það niðurstaðadómsins að riftun stefnda á samningi aðila hafi verið ólögmæt eins og á stóð.Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því kröfur stefnanda séu niðurfallnarvegna tómlætis þar sem þær hafi fyrst verið settar fram þegar rúm tvö ár voruliðin frá riftun samnings. Samningnum var rift 6. ágúst 2010 og stefna vegnamálsins var birt fyrir stefnda 16. september 2011. Með vísan til þess að á þeimtíma voru rekin önnur dómsmál vegna ágreinings málsaðila og umfangs verksinsverður ekki talið að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti hvað þessar kröfursínar varðar og er því þessari málsástæðu hafnað.Í fyrsta lagi er um að ræða kröfuum efndabætur vegna ólögmætrar riftunar á verksamningnum, samtals að fjárhæð10.380.370 krónur. Krafan var upphaflega í þremur liðun en nú standa eftirtveir kröfuliðir af þremur, annars vegar krafa um greiðslu efndabóta vegnaólögmætrar riftunar að fjárhæð 1.733.491 króna og hins vegar krafa um greiðsluefndabóta vegna aukaverka á tímagjaldi að fjárhæð 8.646.879 krónur en stefnandihefur fellt niður kröfu sína vegna aukaverka á tilboðsverði en um var að ræðakröfu vegna eftirstöðva samnings við Rúdolf B. Jósefsson og Straumnes hf. Telurhann að orsakasamband sé á milli þess tjóns sem hann krefur stefnda um greiðsluá og vanefnda stefnda. Miðar stefnandi við að bæturnar eigi að gera hann einssettan og ef hann hefði fengið fullar efndir samnings, þ.e. fengið að ljúkavinnu við aðalverkið, umbeðin aukaverk og umbeðin viðbótarverk á tímagjaldi enstefnandi hefur fallið frá kröfu um bætur vegna viðbótarverka á föstu gjaldi.Kröfu sína byggir stefnandi ádómafordæmum Hæstaréttar og vísar til þess að þar komi fram að hafiverksamningi verið rift á ólögmætan hátt skuli verktaki fá bætur sem svarar tilþeirrar framlegðar sem hann varð af vegna þess. Ekki liggja fyrir útreikningará því hvaða framlegð verkið hefði skilað stefnanda hefði hann klárað það eðahann reiknaði sér þegar hann gerði tilboðið. Stefndi krefst sýknu af kröfunniog byggir vörn sína á því að krafan sé ósönnuð bæði hvað varðar bótagrundvöllog tilvist og umfang tjóns og að kröfur um efndabætur verði ekki byggðar áreikningum.Með vísan til atvika er það matdómsins að skilyrði bótaskyldu séu fyrir hendi. Eins og áður hefur verið rakiðþá er það mat dómsins að ekki verði byggt á mati dómkvaddra yfirmatsmanna hvaðþað varðar hvað ógreitt var af greiðslum stefnda vegna samnings. Í samræmi viðþá niðurstöðu dómsins sem þar er lýst telur dómurinn að eftirstöðvarverksamnings hafi við riftun verið 20.466.500 krónur. Þrátt fyrir að dómurinntelji ekki rök til að leggja niðurstöðu yfirmatsmanna til grundvallar hvaðvarðar fjárhæð eftirstöðva þá lítur dómurinn til niðurstöðu þeirra hvað þaðvarðar að ætluð framlegð vegna tilboðsverka sé hæfilega ákveðin 10-15%. Meðvísan til þess er það niðurstaða dómsins að miða beri við 12,5% framlegð vegnaeftirstöðva verksins. Þar sem stefnandi hefur lækkað kröfu sína í 1.733.491krónu verður stefnda ekki gert að greiða hærri fjárhæð en krafan hljóðar um. Erþví fallist á kröfu stefnanda og er stefndi dæmdur til að greiða honum1.733.491 krónu. Þá gerir stefnandi kröfu umgreiðslu efndabóta vegna óunninnar vinnu við viðbótarverk á tímagjaldi að fjárhæð8.646.879 krónur. Stefnandi byggir á því að ólokið hafi verið aukaverkum aðfjárhæð 21.617.198 krónur og miðar kröfu sína við að framlegð vegna verkannahefði orðið 40%. Hann hefur, máli sínu til stuðnings, lagt fram„proformareikning“ þar sem fjárhæðin er sundurliðuð. Stefndi krefst sýknu afþessum lið og vísar m.a. til þess að ekki hafi verið fyrir hendi bindandisamningur um vinnslu þessara verka sem geti verið grundvöllur efndabóta og tjónog bótagrundvöllur sé ósannaður. Af málsgögnum má ráða að hér séum að ræða verk sem beðið hefur verið um en hafi ekki verið unnin. Niðurstaðayfirmatsmanna varð sú að þeir telja að vafasamt sé að fara fram á bætur fyrirviðbótarverk í slíkum tilvikum. Krafan er, eins og rakið hefur verið, sett framsem krafa um efndabætur og byggð á almennu skaðabótareglunni. Þrátt fyrir aðverkin hafi verið pöntuð er ekki hægt að fallast á að riftun samningsins sébein orsök þess að stefnandi varð af framlegð vegna verkanna. Með vísan tilþess er það niðurstaða dómsins að sýkna stefnda af kröfu þessari. Þá gerir stefnandi í öðru lagikröfu um greiðslu efndabóta að fjárhæð 3.251.275 krónur vegna galla íútboðslýsingu, breytinga sem stefndi gerði á verkinu og viðbótarverkum áverktíma og seinkunar sem varð á afhendingu teikninga og búnaðar. Stefnandisundurliðar kröfu sína svo að gerð sé krafa um að stefndi greiði 2.819.475krónur vegna þess hve seint teikningar af skipinu bárust honum og 431.800krónur vegna þess að tiltekinn búnaður kom ýmist seint eða aldrei. Telur hannað orsakasamband sé milli þess tjóns sem krafist er greiðslu á og athafnastefnda, þ.e. þeirra breytinga sem gerðar voru á verkinu og seinkunar áafhendingu búnaðar og teikninga og að tjónið sé sennileg afleiðing af háttsemistefnda. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfunni með vísan til þess aðbótagrundvöllur sé ekki til staðar auk þess sem fjárhæð skaðabóta sé ósönnuð.Yfirmatsmenn töldu í mati sínu aðútboðslýsing hafi verið ófullnægjandi og ekki tæmandi og að verksala hafi máttvera það ljóst frá byrjun. Þá töldu þeir að tafir vegna seint afhentrateikninga og búnaðar séu ekki ofmetnar og að verksali hafi sannanlega orðiðfyrir tjóni sökum þessara atriða. Dómurinn tekur undir álit yfirmatsmanna um aðútboðslýsing stefnda hafi verið gölluð og það hafi leitt til tjóns fyrirstefnanda. Þá hafi allt skipulag vinnu hafi raskast verulega og ítrekað. Einnigtelur dómurinn að skilyrði bótaskyldu séu að öðru leyti uppfyllt og að ákvæði11. gr. í samningi aðila standi ekki í vegi fyrir því að krafa stefnanda verðitekin til greina. Telur dómurinn að bótakröfur stefnanda vegna þessa séusanngjarnar og verður stefndi dæmdur til greiðslu beggja krafnanna. Þá gerir stefnandi í þriðja lagikröfu um bætur að fjárhæð 8.063.440 krónur vegna aukinnar vinnuframkvæmdastjóra, bókara, tæknifræðings og verkstjóra stefnanda vegnaólögmætrar riftunar. Byggt er á því af hálfu stefnanda að ólögmæt ogfyrirvaralaus riftun stefnda hafi leitt til vinnu þessara aðila í framhaldi afriftun, þ.e. vinnu við að mótmæla riftun og í tengslum við ágreining umafhendingu skipsins, sem og undirbúning og gagnaöflun í framhaldinu, þ.m.t. íinnsetningarmáli fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, o.fl. Af hálfu stefnda erþessari kröfu alfarið hafnað og byggt á því að vinna þessi sé hluti afrekstrarkostnaði stefnanda. Þá byggir hann vörn sína einnig á því að tímagjaldsé hátt og fjöldi tíma mikill auk þess sem bótagrundvöllur sé óljós og krafanórökstudd að öllu leyti. Samkvæmt stefnu er hér samtals umað ræða 800 vinnustundir starfsmanna stefnanda auk eins og hálfs mánaðar vinnuframkvæmdastjóra. Kröfu sinni til stuðnings lagði stefnandi fram lista yfirunna tíma starfsmanna, sundurliðaðan eftir dagsetningum, en af honum verðurhins vegar ekki ráðið hvaða verkefni var unnið á hverjum tíma.Í mati dómkvaddra yfirmatsmannakemur fram að yfirmatsmenn geri ekki athugasemdir við þann tíma og kostnað semnefndur er í bótakröfunni en taka ekki afstöðu til réttmætis kröfunnar. Það erniðurstaða dómsins að kostnaður eins og sá sem hér er gerð krafa um greiðslu ásé stjórnendakostnaður stefnanda og eigi hann samkvæmt venju að vera innifalinní gjaldtöku vegna verksins. Með vísan til þess er stefndi sýknaður af kröfu umgreiðslu reikningsins. Með vísan til framangreinds erþað niðurstaða dómsins að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda samtals4.984.766 krónur, vegna krafna samkvæmt stefnu birtri 16. september 2011.GagnstefnaÞörungaverksmiðjunnar hf. á hendur Þorgeir & Ellert hf., birt 27. október2011. Mál 3.Í gagnstefnuÞörungaverksmiðjunnar hf. er þess krafist að viðurkennd verði riftun hans áverksamningi aðila. Byggir gagnstefnandi kröfu sína á sömu málsástæðum og áður hafaverið raktar. Eins og að framan er rakið telur dómurinn að skilyrði riftunarhafi ekki verið uppfyllt í umrætt sinn. Gagnstefnandi krefst þess aðgagnstefndi greiði honum samtals 53.396.387 krónur og er krafan í níu liðum. Þákrefst hann dráttarvaxta frá riftunardegi vegna fyrstu kröfunnar sem tilgreinder í stefnu en frá 13. desember 2010 vegna þeirrar þriðju. Af hálfu gagnstefndaer krafist sýknu af öllum kröfunum og mótmælir hann dráttarvaxtakröfusérstaklega og vísar til þess að hann hafi ekki verið krafinn um greiðslustefnukröfu málsins fyrr en við þingfestingu málsins 1. nóvember 2011.Í fyrsta lagi gerir gagnstefnandinú kröfu um greiðslu á 5.054.193 krónum vegna ofgreiðslu vegna samningsverks. Íkafla 5.2.5 vegna stefnu sem birt var 14. júní 2011 komst dómurinn að þeirriniðurstöðu að gagnstefnandi hefði þegar ofgreitt vegna samningsverks 10.365.693krónur og er vísað til rökstuðnings dómsins sem þar kemur fram. Gagnstefndaverður ekki gert að endurgreiða gagnstefnanda hærri fjárhæð en kröfu gagnstefnandanemur. Með vísan til framangreinds er gagnstefndi dæmdur til að greiðagagnstefnanda 5.054.193 krónur, sem eftir atvikum koma til skuldajafnaðar vegnakrafna gagnstefnda.Í öðru lagi er gerð krafa umendurgreiðslu vegna reiknings nr. R24810, að fjárhæð 922.398 krónur. Um er aðræða reikning vegna slipptöku vegna botnskoðunar skipsins. Gagnstefnandi vísartil þess að hann hafi greitt reikninginn með fyrirvara og fái krafa hans stoð ískýrslu Guðmundar. Gagnstefndi krefst sýknu af endurgreiðslukröfunni og vísartil þess að af hálfu gagnstefnanda hafi ekki verið sýnt fram á í hverjufyrirvarinn fólst, verkið hafi verið umbeðið af gagnstefnanda og sannanlegaunnið. Ingólfur Árnason,framkvæmdastjóri stefnanda, staðfesti í framburði sínum fyrir dómi að hafa lyftskipinu og tekið í land vegna kaupa gagnstefnanda á skipinu af ÍsfélagiVestmannaeyja hf. Þá kemur fram í matsgerð yfirmatsmanna að þar sem slipptakanhafi farið fram fyrir undirritun samnings og ekki var tekið fram í samningi aðhún skyldi vera innifalin í honum verði að skoða hana sem utan útboðs. Þáverður ekki talið að skýrsla Guðmundar sé til þess fallin að styðja kröfugagnstefnanda en líta verður svo á að hún hafi verið unnin fyrir gagnstefnandaán aðkomu gagnstefnda. Þá liggur fyrir tölvupóstur frá þáverandiframkvæmdastjóra gagnstefnanda, Atla Árnasyni, frá 8. og 12. nóvember 2009, þarsem hann annars vegar óskar eftir skoðun Lloyd´s á botninum þegar gagnstefndiverði búinn að draga skipið upp og hins vegar þar sem hann staðfestir við Lárusað hann hafi óskað eftir aðstoð hafnsögubáts vegna slipptökunnar. Loks liggurfyrir að gagnstefnandi samþykkti og greiddi reikninginn. Með vísan tilframangreinds og þeirrar staðreyndar að ekkert er fram komið af hálfugagnstefnanda sem rennir stoðum undir kröfu hans verður ekki hjá því komist aðsýkna gagnstefnda af kröfunni. Í þriðja lagi gerir gagnstefnandikröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiðslna vegna suðuvinnu á skrokk að fjárhæð5.300.000 krónur. Aðilar gerðu með sér samning 8. nóvember 2010 um suðuvinnu áskrokk fyrir neðan sjólínu á skipinu. Sömdu aðilar þá um að gagnstefnandigreiddi 8.000.000 króna fyrir vinnu gagnstefnda við að gera skipið sjóklárteftir að verksamningi hafði verið rift og var fjárhæðin greidd af hálfugagnstefnanda með fyrirvara um réttmæti og fjárhæð greiðslu. Þá kom fram ísamningnum að verkhluti þessi væri ekki hluti af eldri verksamningi aðila.Skyldi vinnan vera þannig úr garði gerð að fulltrúi Lloyd´s Register EMEA áÍslandi staðfesti að hún væri fullnægjandi og var vinnan nánar skilgreind ífylgiskjali af hálfu fulltrúa Lloyd´s auk þess að vera tilgreind í samningnum.Þar segir að hann taki nánar tiltekið til vinnu gagnstefnda við að loka hinumýmsu götum á botni skipsins neðan sjólínu þannig að unnt sé að sjósetja það ogþað megi fljóta. Innifalið í samningnum sé öll vinna, efni, vélar og önnuraðstaða sem þarf til að ljúka þessu verki. Þá taki samningurinn til þess aðgagnstefndi flýti og ljúki við endurbyggingu á hliðarfærsluvagni svo að unnt séað flytja skipið í skipalyftu gagnstefnda. Markmiðið sé þannig að við efndirsamnings þessa verði skipið sjósett í skipalyftu gagnstefnda og allur búnaðursem tengist skipinu og staðsettur er í skipasmíðahúsi stefnanda verði settur umborð í skipið fyrir sjósetningu í samræmi við samning. Gagnstefndi hafnaralfarið kröfunni og byggir á því að gerður hafi verið samningur milli aðila umþessa vinnu sem hafi ekki verið hluti af verksamningi aðila. Það hafi verið íkjölfar ólögmætrar riftunar gagnstefnanda sem afhending skipsins fór fram ogástand skipsins hafi verið þannig að ekki var hægt að afhenda það án þessararvinnu.Yfirmatsmenn mátu kostnað viðsuðuvinnu 2.700.000 krónur. Þá mátu undirmatsmenn annan kostnað gagnstefnda viðað gera skipið sjóklárt 766.000 krónur. Það er mat dómsins með hliðsjón afverkinu og framangreindum samningi að hæfilegur kostnaður vegna verksins sé ísamræmi við framangreind möt eða samtals 3.466.000 krónur. Verður gagnstefndiþví dæmdur til að endurgreiða gagnstefnanda mismuninn, 4.524.000 krónur. Í fjórða lagi gerir gagnstefnandikröfu um endurgreiðslu vegna ofgreiðslu reiknings vegna viðgerðar áhliðarfærsluvagni að fjárhæð 1.200.000 krónur. Gagnstefndi hafnar kröfunni ogbyggir á því að ekki hafi verið gerður fyrirvari við greiðslu hennar. Þá hafistefndi verið tilbúinn til að greiða þessa fjárhæð til að flýta því að hannfengi skipið afhent. Aðilar gerðu með sér samkomulag dagsett 8. nóvember 2010um að gagnstefnandi greiddi gagnstefnda 3.000.000 króna fyrir að lagfærahliðarfærsluvagninn með fyrirvara um fjárhæð greiðslunnar. Þá áskildigagnstefnandi sér rétt til að krefja gagnstefnda um greiðsluna til baka ídómsmáli eða nota hana til skuldajafnaðar og krefst nú endurgreiðslu hluta affjárhæðinni. Þrátt fyrir að hér sé um að ræða eign skipasmíðastöðvarinnar ogtæki sem gagnstefnandi mátti gera ráð fyrir að gagnstefndi hefði til afnotaþegar verksamningur var gerður þá gerðu aðilar með sér framangreint samkomulag.Ekkert er fram komið sem leiðir til þess að ekki verði á því byggt. Er það þvíniðurstaða dómsins að sýkna gagnstefnda af þessari kröfu gagnstefnanda.Í fimmta lagi gerir gagnstefnandikröfu um greiðslu kostnaðar vegna dráttar skipsins til Akureyrar að fjárhæð6.800.000 krónur, í sjötta lagi er krafa að fjárhæð 2.069.330 krónur vegnaaukalegrar aðstoðar Loyd´s á Íslandi, í sjöunda lagi krafa að fjárhæð18.771.415 krónur vegna vinnu Slippsins á Akureyri, í áttunda lagi krafa aðfjárhæð 3.273.000 krónur vegna útgáfu bankaábyrgðar og í níunda lagi krafa umgreiðslu dagsekta, samtals að fjárhæð 9.706.051 króna, vegna seinkunarverkloka. Kröfurþessareru tilkomnar vegna riftunar á samningi aðila utan níundu kröfunnar. Gerðer krafa um dagsektir frá 6. júní 2010 til riftunardags 6. ágúst 2010 með vísantil 3. og 7. gr. verksamnings. Gagnstefndi hafnar því að gagnstefnandi geti áttrétt til dagsekta þar sem um ólögmæta riftun hafi verið að ræða. Hvað þá kröfuvarðar þá er það niðurstaða dómsins, eins og áður hefur verið rakið, að drátturá verki verði rakinn til atvika er varða gagnstefnanda. Með vísan til þess ogþeirrar niðurstöðu dómsins að riftun samningsins hafi verið ólögmæt verðurgagnstefndi sýknaður af kröfu um greiðslu dagsekta. Hinar kröfurnar fjórar eruvegna kostnaðar gagnstefnanda sem stofnaðist til vegna riftunar hans á samningiaðila. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að á grundvelli riftunar, sem dómurinnhefur þegar metið ólögmæta, eða á annan hátt hafi stofnast bótaskylda á hendurgagnstefnda vegna þessa kostnaðar. Er því framangreindum fimm kröfumgagnstefnanda hafnað.Með vísan til framangreinds erþað niðurstaða dómsins að gagnstefndi verði dæmdur til að endurgreiðagagnstefnanda samtals 9.578.193 krónur, vegna krafna samkvæmt gagnstefnu birtri27. október 2011.Samandregið felur niðurstaðamálsins í sér að teknar eru til greina kröfur aðalstefnanda að fjárhæð36.210.146 krónur. Þá eru teknar til greina kröfur gagnstefnanda að fjárhæð9.578.193 krónur. Verður krafa gagnstefnanda látin mæta kröfu aðalstefnanda,sbr. 28. gr. laga nr. 91/1991, þannig að gagnstefnandi verði dæmdur til aðgreiða aðalstefnanda 26.631.953 krónur. Með vísan til atvika, niðurstöðumálsins og 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguer stefndi dæmdur til greiðslu dráttarvaxta frá þingfestingardegi gagnstefnu27. október 2011.Málsaðilar gera báðir kröfu umgreiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila. Með dómi Hæstaréttar í máli nr.246/2015 frá 21. janúar 2016, þar sem fyrri héraðsdómur í máli þessu varómerktur, segir að rétt þyki að hvort aðili beri sinn kostnað af málinu á báðumdómstigum og segir í dómsorði að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstaréttifalli niður. Samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. sömu laga telst þóknun matsmannaeinnig til málskostnaðar. Með dómi Hæstaréttar hefur verið tekin bindandiafstaða til krafna málsaðila til greiðslu málskostnaðar hvað varðar fyrrimeðferð málsins fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti, sbr. 116. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, og kemur því sú krafa ekki til álita nú. Þágerir stefnandi kröfu um að stefndi greiði honum 1.326.797 krónur vegnareikninga matsmanna vegna vinnu þeirra eftir að matsgerðum var skilað. Um er aðræða reikninga frá því í desember 2014 og september 2016 og byggir stefnandi áþví að þeir séu vegna vinnu matsmanna vegna skýrslugjafar fyrir héraðsdómi ogundirbúnings fyrir þá skýrslugjöf. Telja verður að reikningar matsmanna vegnaþóknunar taki jafnframt til þeirrar vinnu. Verður stefndi því ekki dæmdur tilgreiðslu þessa kostnaðar. Eftir atvikum verður stefndi, með vísan til 1. mgr.130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað vegna meðferðar málsins nú, sem ákveðinn er 4.000.000 króna.Vegnaembættisanna dómsformanns hefur uppkvaðning dómsins dregist fram yfir frestsamkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Lögmenn aðila og dómsformaður vorusammála um að ekki væri þörf á endurflutningi málsins.Dóm þennan kveður upp SigríðurElsa Kjartansdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt sérfróðumeðdómsmönnunum Sævari Birgissyni skipatæknifræðingi og Vífli Oddssyni verkfræðingi.Dómsformaður tók við meðferð málsins 11. mars 2016 en hafði fram að þeim tímaengin afskipti af meðferð þess.DÓ M S O R Ð:Stefndi, Þörungaverksmiðjan hf.,greiði stefnanda, Þorgeir & Ellert hf., 26.631.953 krónur auk dráttarvaxtasamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27.október 2011 til greiðsludags.Stefndi greiði stefnanda4.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 619/2008
Kærumál Barnavernd Vistun barns Ómerking Gjafsókn
Með úrskurði héraðsdóms var mælt fyrir um að barnið B yrði vistað utan heimilis forsjárforeldris í 12 mánuði, sbr. 28. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Talið var að þar sem ekki hafði verið gætt ákvæðis 3. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga um að ávallt skyldi gefa barni kost á að tjá sig áður en leyst er úr máli fyrir dómi væri óhjákvæmilegt að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdómara að bæta úr þessum annmarka. Tekið var fram að umrætt ákvæði yrði að skýra eðli málsins samkvæmt og með hliðsjón af 2. mgr. 46. sömu laga, með þeim hætti að þessi skylda væri bundin við að barnið yrði talið hafa þroska og aldur til að tjá sig um málið, en því skilyrði þótti fullnægt í málinu enda barnið á 14. aldursári.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. október 2008, þar sem varnaraðila var heimilað að vista barn sóknaraðila, B, utan heimilis sóknaraðila í 12 mánuði frá 6. október 2008 að telja. Kæruheimild er í 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kröfu varnaraðila um vistun barnsins utan heimilis í 12 mánuði, frá og með 6. október 2008 að telja, verði hafnað. Til vara krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði ómerktur um annað en gjafsóknarkostnað og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið fyrir á ný. Að því frágengnu er þess krafist að sá tími, sem markaður er í hinum kærða úrskurði, verði styttur. Þá krefst hún kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur fyrir Hæstarétti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Sóknaraðili vísaði málinu til Héraðsdóms Reykjaness 13. október 2008 og gerði þá kröfu að úrskurður varnaraðila 6. október 2008 um að dóttir sóknaraðila, B, skyldi vistuð utan heimilis í allt að tvo mánuði, yrði felldur úr gildi. Þegar málið var tekið fyrir 22. október 2008 lagði varnaraðili fram greinargerð og krafðist þess að staðfestur yrði úrskurður hans frá 6. sama mánaðar, sem byggst hefði á b. lið 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga, en einnig að dómurinn úrskurðaði að stúlkan yrði vistuð utan heimilis sóknaraðila í 12 mánuði frá 6. október 2008 að telja, með heimild í 1. mgr. 28. gr. barnaverndarlaga. Í greinargerð sem lögð var fram 24. október síðastliðinn mótmælti sóknaraðili þeirri kröfu. Í málinu liggja fyrir upplýsingar um að B hafi, með heimild í 3. mgr. 46. gr. barnaverndarlaga, verið skipaður talsmaður. Í skýrslu talsmannsins 12. júní 2008 kemur fram að hún hafi hitt stúlkuna utan heimilis og rætt við hana um „lífið og tilveruna“. Segir í niðurstöðu skýrslunnar að talsmaðurinn hafi átt „gott spjall“ við stúlkuna og hún hafi verið „dugleg að segja frá sér.“ Talsmaður stúlkunnar leitaði ekki eftir afstöðu hennar til þess að hún skyldi vistuð utan heimilis. Þá er ekki að finna gögn í málinu um að leitað hafi verið eftir afstöðu stúlkunnar til dómkrafna í máli þessu eftir að það kom fyrir Héraðsdóm Reykjaness. Um meðferð þessa máls fyrir dómi gilda ákvæði XI. kafla barnaverndarlaga, þar sem fjallað er um meðferð mála fyrir dómi samkvæmt 27. gr. og 28. gr. laganna. Þar er í 61. gr. tekið fram að ákvæði X. kafla laganna skuli einnig gilda um meðferð máls eftir því sem við geti átt og að því marki sem ekki sé mælt fyrir um frávik í ákvæðum XI. kafla. Í X. kafla er að finna ákvæði 55. gr., þar sem segir í 3. mgr. að ávallt skuli gefa barni kost á að tjá sig um mál sem það varði þótt það gerist ekki aðili þess. Þegar ákvörðun barnaverndarnefndar samkvæmt 1. mgr. 27. gr. er borin undir dóm með heimild í 2. mgr. 27. gr. getur reynt á hvort gætt hafi verið ákvæðis 2. mgr. 46. gr. laganna þar sem kveðið er svo á að við málsmeðferð fyrir barnaverndarnefnd skuli gefa barni kost á að tjá sig um mál sem það varði í samræmi við aldur þess og þroska og taka réttmætt tillit til skoðana þess við úrlausn máls og að ávallt skuli gefa barni sem náð hafi 12 ára aldri kost á að tjá sig um mál. Ef á hinn bóginn er leitað úrskurðar héraðsdóms um ráðstöfun samkvæmt 28. gr. laganna, þar sem ákvörðun verður ekki tekin nema með atbeina dómstóls, ber samkvæmt 3. mgr. 55. gr. að gefa barni kost á að tjá sig áður en leyst er úr máli fyrir dómi, en telja verður eðli málsins samkvæmt og með hliðsjón af 2. mgr. 46. gr. laganna að þessi skylda sé bundin við að barn verði talið hafa aldur og þroska til að tjá sig um málið. Í máli þessu er uppi krafa um vistun B utan heimilis foreldra í tólf mánuði frá 6. október 2008 að telja. Ákvæði 3. mgr. 55. gr. barnaverndarlaga eiga hér við samkvæmt framansögðu. Héraðsdómi var skylt að gefa B, sem er á 14. aldursári, kost á að tjá sig um málið áður en úr því var leyst. Það var ekki gert og verður af þeim sökum ekki hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og leggja fyrir héraðsdóm að bæta úr greindum annmarka á meðferð málsins. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og úrskurðar á ný. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 200.000 krónur.
Mál nr. 374/2012
Skaðabætur Líkamstjón Börn Matsgerð Meðdómsmaður Gjafsókn
A krafðist skaðabóta úr hendi E og tryggingafélags hans, V. hf., vegna tjóns er hún varð fyrir í umferðarslysi þá tæpra tveggja ára. Í málinu var ekki ágreiningur um bótaskyldu, en aðila greindi á um eðli þeirra áverka sem A hlaut og hvaða tímabundnu og varanlegu afleiðingar slysið hafi haft í för með sér fyrir hana og þar með um fjárhæð bóta A til handa. Í málinu lágu fyrir fjórar matsgerðir þar sem afleiðingar slyss A höfðu verið metnar og voru niðurstöður þeirra mismunandi hvað varðar eðli áverkans sem A hlaut í slysinu og afleiðingar hans. Um var að ræða matsgerð tveggja lækna, matsgerð örorkunefndar, matsgerð tveggja matsmanna og matsgerð þriggja yfirmatsmanna. Byggði A aðalkröfu sína á niðurstöðu örorkunefndar en E og V hf. á niðurstöðu yfirmatsgerðar. Héraðsdómur, sem skipaður var tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, byggði eðli áverka A á niðurstöðu yfirmatsgerðar en um afleiðingar áverkanna á niðurstöðu örorkunefndar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ef aflað væri sönnunargagna til viðbótar álitsgerð örorkunefndar, samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, kæmi í hlut dómstóla að skera úr um sönnunargildi slíkra gagna sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála enda leiði réttarreglur ekki til þeirrar niðurstöðu að ríkara sönnunargildi sé í öðru hvoru. Yrðu slíkar álits-og matsgerðir, þar sem niðurstöður væru mismunandi, því metnar að verðleikum hverju sinni fyrir dómstólum. Taldi Hæstiréttur ekki efni til hagga fyrrgreindu mati héraðsdóms og staðfesti niðurstöðu hans um dæmdar bætur til handa A úr hendi E og V hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 30. maí 2012. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti en til vara að krafa hennar verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í máli þessu leitar stefnda eftir skaðabótum úr hendi áfrýjenda vegna tjóns er hún varð fyrir í umferðarslysi 4. apríl 2002, þá tæpra tveggja ára. Með aðilum er ágreiningslaust að í slysinu varð stefnda fyrir bótaskyldu líkamstjóni, en þeir deila á hinn bóginn um eðli þeirra áverka sem stefnda hlaut og hvaða tímabundnu og varanlegu afleiðingar slysið hefur haft í för með sér fyrir hana og þar með um fjárhæð bóta henni til handa. Eins og nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi liggja fyrir fjórar matsgerðir þar sem afleiðingar slyssins hafa verið metnar samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Er þar um að ræða matsgerð tveggja lækna, matsgerð örorkunefndar, matsgerð tveggja matsmanna og loks matsgerð þriggja yfirmatsmanna. Aðalkröfu sína í málinu byggir stefnda á niðurstöðu örorkunefndar en varakröfuna á áliti Torfa Magnússonar taugasjúkdómalæknis í matsgerð hans og Yngva Ólafssonar bæklunarlæknis. Áfrýjendur byggja á hinn bóginn kröfugerð sína á niðurstöðu yfirmatsgerðar. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. II Í hinum áfrýjaða dómi er skilmerkilega gerð grein fyrir framangreindum matsgerðum og að hvaða marki matsmenn komust að mismunandi niðurstöðum um eðli áverka stefndu og afleiðingar þeirra. Hvað eðli áverkanna varðar komst héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að sömu niðurstöðu og yfirmatsmenn, en niðurstaða þeirra var sú að ósannað væri að stefnda hefði hlotið framheilaskaða í slysinu. Niðurstaða örorkunefndar var aftur á móti sú að stefnda hefði hlotið slíkan áverka í slysinu. Á hinn bóginn töldu hinir sérfróðu meðdómsmenn líklegt að áverka þann, er stefnda hlaut umrætt sinn, hefði hún upplifað með fullri meðvitund og orðið fyrir miklu andlegu áfalli af þeim sökum. Áfallið hafi leitt til bráðrar streitusvörunar og svo til áfallastreituröskunar. Því yrði að telja að sú þróun hegðunar- og kvíðaeinkenna sem stefnda hefði sýnt með aldrinum væri sennileg afleiðing áfallastreitu í kjölfar slyssins og gæti hún orðið langvarandi. Við mat á afleiðingum slyssins fyrir stefndu taldi héraðsdómur ekki unnt að leggja niðurstöðu yfirmatsgerðar til grundvallar, en þar var talið að stöðugleikapunkti hefði verið náð 4. október 2002, að varanlegur miski stefndu væri 15 stig og varanleg örorka hennar lögð að jöfnu við miskann og talin vera 15%. Þess í stað byggði héraðsdómur, með þeim rökstuðningi sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi, niðurstöðu sína um þennan þáttinn á álitsgerð örorkunefndar sem taldi stöðugleikapunktinn vera 1. apríl 2004, varanlegan miska stefndu mat nefndin 35 stig og varanlega örorku stefndu 50%. III Samkvæmt 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og hún hljóðar eftir breytingu þá sem á henni var gerð með 9. gr. laga nr. 37/1999, getur hvor um sig, tjónþoli eða sá sem krafinn er bóta, þegar fyrir liggur sérfræðilegt álit um örorku- og/eða miskastig, borið álitið undir örorkunefnd. Að lögum er ekki fyrir það girt að leita megi annarra sönnunargagna um miskastig og örorkustig, þar á meðal matsgerðar dómkvaddra manna, hvorki vegna þess eins að unnt sé að afla álits örorkunefndar um þessi atriði né að slíks álits hafi þegar verið aflað. Ef slíkra gagna er aflað til viðbótar álitsgerð örorkunefndar kemur í hlut dómstóla að skera úr um sönnunargildi þessara gagna eftir almennum reglum, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Leiða réttarreglur ekki til þeirrar niðurstöðu að ríkara sönnunargildi sé í öðru hvoru, matsgerð dómkvaddra manna eða álitsgerð örorkunefndar, heldur verða álits- og matsgerðir, þar sem niðurstöður eru mismunandi, metnar að verðleikum hverju sinni fyrir dómstólum. Héraðsdómur var sem fyrr segir, auk embættisdómara, skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum. Er annar þeirra heila- og taugaskurðlæknir en hinn almennur barnalæknir og að auki barna- og unglingageðlæknir. Hvað eðli áverka stefndu varðar byggði héraðsdómur á niðurstöðu yfirmatsgerðar en um afleiðingar áverkanna mat hann að niðurstaða örorkunefndar hefði ríkara sönnunargildi. Með vísan til þess, sem áður segir um gildi þeirra sönnunargagna sem aflað hefur verið, og að gættri fyrrgreindri meginreglu laga nr. 91/1991 um sönnun, eru í ljósi atvika málsins ekki efni til að hagga við því mati héraðsdóms. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir þessum málsúrslitum verða áfrýjendur dæmdir til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, sem verður ákveðin eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal óraskaður vera. Áfrýjendur, Vátryggingafélag Íslands hf. og Eyjólfur Björgvin Guðbjörnsson, greiði óskipt stefndu, A, 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti er renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Jónassonar hæstaréttarlögmanns, 900.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 13. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af B og C, [...], Reykjavík, vegna ólögráða dóttur þeirra, A, á hendur Eyjólfi Björgvini Guðbjörnssyni, [...] og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 30. desember 2010. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndu verði dæmd til að greiða henni skaðabætur að fjárhæð 14.721.685 kr. með 4,5% ársvöxtum af 4.200.550 kr. frá 19. mars 2004 til 1. apríl sama ár, en með sömu vöxtum af 14.721.685 kr. frá þeim degi til 7. september 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 6.352.865 kr., sem greiddar voru 21. maí 2010. Til vara gerir stefnandi þær kröfur að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 11.263.370 kr. með 4,5% ársvöxtum frá 19. mars 2004 til 7. september 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 6.352.865 kr., sem greiddar voru 21. maí 2010. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að viðbættum virðisaukaskatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefjast stefndu lækkunar á dómkröfum. Í báðum tilvikum krefjast stefndu málskostnaðar að mati dómsins. Málavextir Málsatvik eru þau að 4. apríl 2002, þegar stefnandi var tæplega tveggja ára gömul, lenti hún í umferðarslysi. Tildrög slyssins voru þau að stefndi, Eyjólfur, bakkaði bifreið sinni úr bifreiðastæði við [...] í Reykjavík. Þar var stefnandi stödd, ásamt móður sinni og yngri bróður. Gekk stefnandi aftur fyrir bifreið stefnda, Eyjólfs, um leið og hann bakkaði bifreiðinni og féll hún við það á bifreiðastæðið. Í lögregluskýrslu kemur fram að bifreið stefnda, Eyjólfs, hafi farið yfir stefnanda þar sem hún lá. Hafi afturhjól bifreiðarinnar farið hvort sínum megin við stefnanda en síðan hafi hún dregist að minnsta kosti einn metra með undirvagni bifreiðarinnar. Í áverkavottorði Sævars Halldórssonar barnalæknis er því lýst að fljótlega eftir komu stefnanda á slysadeild hafi hún byrjað að kasta upp eins og algengt sé með einstaklinga sem hafi fengið heilahristing. Strax eftir komu hafi verið tekin sneiðmynd af höfði hennar og hafi ekki verið sjáanlega neinir áverkar á heilavef. Taldi Sævar augljóst að þau einkenni sem telpan hafði hvað varðar hræðslu og óöryggi hafi ekki eingöngu verið eðlileg viðbrögð vegna aðstæðna heldur hafi þau einnig orsakast af tímabundinni röskun á framheilastarfsemi en slík röskun leiði oft til gríðarlegrar hræðslu, kvíða og angistar sem erfitt geti verið að komast yfir nema aðhlynning sé því betri. Í málinu liggja fyrir fjórar matsgerðir þar sem afleiðingar slyss stefnanda hafa verið metnar samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Um er að ræða matsgerð tveggja lækna, matsgerð örorkunefndar, matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna og loks matsgerð þriggja dómkvaddra yfirmatsmanna. Af hálfu aðila var þess farið á leit við Sigurð Thorlacius sérfræðing í heila- og taugasjúkdómum og Sigurjón Sigurðsson sérfræðing í bæklunarskurðlækningum að meta afleiðingar slyssins. Í matsgerð þeirra, dagsettri 12. desember 2006, komust þeir að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði hlotið vægan framheilaskaða, auk andlegs áfalls og að afleiðingar slyssins kæmu í framtíðinni til með að há henni í námi og störfum. Töldu matsmenn að rekja mætti heilsutjón stefnanda til umferðarslyssins sem hún hafi orðið fyrir 4. apríl 2002 og að heilsutjón hennar hafi verið orðið stöðugt tveimur mánuðum eftir slysið. Stefnandi taldist eiga rétt á þjáningarbótum allt frá slysdegi þar til heilsufar hennar var orðið stöðugt. Varanlegur miski af völdum slyssins var metinn 15 stig og varanleg örorka 15%. Foreldrar stefnanda skutu málinu til örorkunefndar. Nefndina skipuðu læknarnir Björn Zoëga og Magnús Ólason og Sveinn Sveinsson hrl. Í álitsgerð nefndarinnar, dagsettri 10. júlí 2007, var stöðugleikapunktur talinn vera 1. apríl 2004. Varanlegur miski stefnanda vegna slyssins var metinn 35 stig og varanleg örorka 50%. Þá segir í niðurstöðu örorkunefndar að nefndin telji að stefnandi hafi hlotið framheilaskaða, sem sé varanlegur og hafi haft í för með sér margháttaðar truflanir á heilastarfsemi með taugasálfræðilegum veikleikum af ýmsu tagi. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., fór þess á leit að dómkvaddir yrðu matsmenn til að leggja mat á afleiðingar umferðarslyss stefnanda. Hinn 30. nóvember 2007 voru þeir Torfi Magnússon taugasjúkdómalæknir og Yngvi Ólafsson bæklunarlæknir dómkvaddir til þess starfa. Í matsgerð þeirra, sem dagsett er 21. júlí 2008, kemur fram að matsmenn greini á um það, hvort rekja megi andlega og líkamlega annmarka stefnanda til umferðarslyssins, sem hún hafi orðið fyrir 4. apríl 2002. Sé það niðurstaða Torfa Magnússonar að andlega og líkamlega annmarka stefnanda megi rekja til umferðarslyssins. Að mati Yngva Ólafssonar séu andlegir annmarkar slíkir að þeir verði eingöngu að hluta til raktir til slyssins. Komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að stöðugleikapunktur ákvarðist einu ári eftir slysið, 4. apríl 2003. Þá ætti stefnandi rétt á þjáningarbótum í eitt ár auk þess tímabils sem hún hafi verið rúmliggjandi. Í niðurstöðunni kemur fram að matsmaðurinn Torfi Magnússon taldi að einkenni stefnanda mætti rekja til framheilaskaða. Mat hann því varanlegan miska 30 stig. Matsmaðurinn Yngvi Ólafsson taldi engar forsendur liggja fyrir því að um vefrænan framheilaskaða væri að ræða. Væri varanlegur miski því rétt metinn 10 stig. Matsmenn greindi einnig á um mat á varanlegri örorku stefnanda. Torfi Magnússon taldi að örorka stefnanda væri líkleg til að verða meiri en þegar um sambærilega áverka hjá fullorðnum einstaklingum væri að ræða. Mat hann varanlega örorku stefnanda 40%. Yngvi Ólafsson taldi að úr varanlegum afleiðingum myndi draga með tímanum og að það væru fyrst og fremst atriði sem ekki verði talin til slyssins, sem komi til með að hafa áhrif á starfsval stefnanda. Taldi Yngvi að varanleg örorka stefnanda væri rétt metin 10%. Að beiðni stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., voru dómkvaddir þrír yfirmatsmenn, til að meta afleiðingar slyss stefnanda: Áslaug Björgvinsdóttir, dósent og lögfræðingur, Ólafur Ó. Guðmundsson, barna- og unglingageðlæknir og Pétur Lúðvígsson, barnataugalæknir. Matsgerð þeirra lá fyrir 22. apríl 2010 en í henni komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að stöðugleikapunkti hafi verið náð 4. október 2002. Töldu matsmenn þjáningartímabil stefnanda hafa verið sex mánuði frá 4. apríl 2002. Var það niðurstaða matsmanna að varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins væri hæfilega metinn 15 stig. Þá var varanleg örorka stefnanda lögð að jöfnu við miska hennar og talin vera 15%. Bótaskylda stefndu vegna þess tjóns sem stefnandi hlaut af völdum umferðarslyssins 4. apríl 2002 er óumdeild. Ágreiningur í máli þessu snýst um hvaða matsgerð skuli lögð til grundvallar útreikningi skaðabóta stefnanda. Telur stefnandi að miða verði við niðurstöður örorkunefndar en stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., telur að uppgjör bóta eigi að miða við yfirmatsgerð hinna þriggja dómkvöddu matsmanna og voru stefnanda greiddar bætur samkvæmt niðurstöðu yfirmatsgerðarinnar 21. maí 2010. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu fyrir héraðsdómi samkvæmt gjafsóknarleyfi frá innanríkisráðuneytinu, dags. 10. október 2011. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst höfða mál þetta til heimtu skaðabóta samkvæmt ákvæðum 3., 4. og 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, vegna líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi 4. apríl 2002. Stefnandi hafi verið tæplega tveggja ára er hún lenti í slysinu. Hafi slysið haft víðtæk og varanleg áhrif á líf hennar. Hafi andlegt og sálrænt ástand stefnanda, líðan og þroski, allt frá slysdegi, borið glögg merki slyssins, með margvíslegum vandamálum og úrlausnarefnum sem ekki sjái enn fyrir endann á fyrir hana og fjölskyldu hennar. Í málinu sé deilt um hvaða matsgerð skuli lögð til grundvallar útreikningi skaðabóta stefnanda, en fyrir liggi að miklu munar á niðurstöðum þeirra, einkum hvað varðar mat á varanlegum afleiðingum slyssins. Stefnandi telur að miða verði við niðurstöður örorkunefndar en stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi kosið, þrátt fyrir mótmæli stefnanda, að miða uppgjör bóta við matsgerð hinna þriggja dómkvöddu matsmanna og hafi greitt stefnanda skaðabætur til samræmis við hana 21. maí 2010. Tekið hafi verið á móti bótunum frá stefnda, með öllum fyrirvörum um rétt stefnanda til frekari bóta. Aðalkrafa stefnanda í málinu byggir í öllum atriðum á niðurstöðum álitsgerðar örorkunefndar. Byggir stefnandi á því að niðurstöður nefndarinnar, varðandi mat á stöðugleikatímapunkti, tímabili þjáninga, varanlegum miska og varanlegri örorku, gefi bæði réttustu myndina af afleiðingum slyssins og raunverulegu fjártjóni hennar. Sé álitsgerðin faglega unnin, vel rökstudd og samrýmist í öllum meginatriðum niðurstöðum þeirra sérfræðinga sem meðhöndlað hafa stefnanda eftir slysið. Varðandi stöðugleikatímapunktinn 1. apríl 2004 sé ljóst að afleiðingar slyssins hafi tekið langan tíma að koma að fullu fram, einkum vegna ungs aldurs stefnanda. Telur stefnandi því að það tímamark sem örorkunefnd miðar hér við sé síst ofmetið. Vísar stefnandi að öðru leyti til álitsgerðar örorkunefndar varðandi mat á stöðugleikatímapunkti sem og þjáningartímabili og varanlegum miska stefnanda. Við mat á varanlegri örorku stefnanda leggi örorkunefnd til grundvallar að vegna hinna margþættu afleiðinga slyssins hafi dregið úr möguleikum hennar til að afla sér menntunar í framtíðinni sem aftur muni hafa áhrif á möguleika hennar til að afla sér atvinnutekna. Að sömu niðurstöðu hafi verið komist í matsgerð Sigurðar Thorlacius og Sigurjóns Sigurðssonar, mati Torfa Magnússonar og niðurstöðum þeirra sérfræðinga sem annast hafi stefnanda frá slysdegi. Mat örorkunefndar á varanlegri örorku stefnanda sé fjárhagslegt, sbr. þær breytingar sem gerðar hafi verið á skaðabótalögum með lögum nr. 37/1999. Stefnandi byggir á því að vegna afleiðinga slyssins séu litlar líkur á því að henni verði mögulegt í komandi framtíð að ljúka framhalds- og háskólanámi og vinna við sérhæfð störf. Eigi hún því að öllum líkindum ekki möguleika á að afla þeirra tekna sem háskólamenntaðir einstaklingar geta gert sér væntingar um. Við fjárhagslegt örorkumat hjá börnum og ungmennum sé eitt veigamesta atriðið að meta áhrif slyss á möguleika tjónþolans til að afla sér hefðbundinnar háskólamenntunar í komandi framtíð. Séu þessir möguleikar að nokkru eða umtalsverðu leyti skertir hljóti varanleg örorka þegar af þeim sökum að vera metin há. Þetta sé eðli fjárhagslegs örorkumats. Niðurstaða örorkunefndar varðandi stefnanda sé einmitt í þessa veru og því hafi varanleg örorka hennar verið metin 50%, sem sé þó síst of hátt, enda alkunna að tekjur háskólamenntaðra séu almennt mun hærri en þeirra sem hafa enga menntun eða aðeins grunnmenntun. Auk þess verði hér að horfa til þess, við mat á fjárhagslegri örorku stefnanda, að möguleikar kvenfólks til að afla sér hárra tekna með erfiðisvinnu, séu af líffræðilegum ástæðum mun takmarkaðri en karlmanna. Í varakröfu miði stefnandi við fjárhagslegt og ítarlega rökstutt álit Torfa Magnússonar, taugasjúkdómalæknis, en hann sé einn af okkar færustu sérfræðingum á sviði heila- og taugasjúkdóma og hafi mikla reynslu af mati á afleiðingum líkamstjóns samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga. Stefnandi byggir á því að við ákvörðun þess hvaða matsgerð skuli lögð til grundvallar, við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku hennar, séu einvörðungu forsendur til að byggja á niðurstöðu örorkunefndar eða Torfa Magnússonar. Ekki verði byggt á matsgerð hinna þriggja dómkvöddu matsmanna, enda sé þar byggt á forsendum og skilyrðum sem alls óvíst sé að koma muni fram í komandi framtíð. Umfjöllun í matinu sé mjög varfærnisleg og lítt rökstudd og sé ekki hægt að halda því fram að þar sé með ákveðnum og fastmótuðum hætti kveðið á um fjárhagslegar afleiðingar slyssins. Ekki verði heldur horft fram hjá því að matsgerðin samrýmist ekki í veigamiklum atriðum niðurstöðum hinna þriggja matsgerðanna um afleiðingar slyssins, svo sem varðandi framheilaskaða og heilahristing, sem og um orsakir ýmissa sálrænna og andlegra vandamála sem stefnandi hafi glímt við allt frá slysdegi. Á sama hátt samrýmist matsgerðin heldur ekki á margan hátt álitsgerðum þeirra sérfróðu aðila sem meðhöndlað hafa stefnanda eftir slysið og þekki best líðan hennar, hegðun, þroskaferli og þau vandamál sem hún glími við. Stefnandi byggir auk þess á því að sá augljósi ágalli sé á yfirmatsgerðinni, líkt og á matsgerð læknanna Sigurjóns Sigurðssonar og Sigurðar Thorlacius, að ákvörðun um varanlega örorku stefnanda sé reist á rangri og ólögmætri forsendu, því miski sé þar lagður til grundvallar. Við ákvörðun á varanlegri örorku stefnanda sé, með öðrum orðum, byggt á læknisfræðilegum forsendum en ekki fjárhagslegum. Byggir stefnandi hér á því að samkvæmt skýrum og skilyrðislausum ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, skuli mat á varanlegri örorku allra tjónþola vera fjárhagslegt, ekki einvörðungu þeirra sem nýta vinnugetu sína til þess að afla tekna. Segi berum orðum í 8. gr. laganna að „bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafa engar eða takmarkaðar vinnutekjur, skal ákvarða á grundvelli örorkustigs skv. 5. gr.“. Fyrir breytinguna á skaðabótalögum, með lögum nr. 37/1999 hafi verið kveðið á um það í lögunum að varanleg örorka þeirra sem að verulegu leyti nýttu vinnugetu sína þannig að þeir höfðu litlar eða engar vinnutekjur, þ.m.t. barna, skyldi metin og bætt á grundvelli miskastigs viðkomandi, sbr. þágildandi 1. mgr. 8. gr., sbr. 4. gr. laganna. Með þeim breytingum sem gerðar hafi verið á skaðabótalögum með lögum nr. 37/1999 hafi verið horfið frá þessu fyrirkomulagi við ákvörðun varanlegrar örorku tekjulausra og einnig tekið upp fjárhagslegt örorkumat gagnvart þeim. Skyldi fjártjón allra tjónþola því vera byggt á sams konar örorkumati og hafi sérstaklega verið tekið fram í frumvarpi til breytingarlaganna að þessi breyting tæki einnig til barna. Af þessu megi ljóst vera að niðurstöður þessara tveggja matsgerða, þar sem miski sé lagður til grundvallar við ákvörðun varanlegrar örorku stefnanda, en ekki fjárhagslegar forsendur, séu að engu hafandi við úrlausn málsins. Sundurliðun dómkrafna Aðalkrafa Samkvæmt matsgerð örorkunefndar hafi stöðugleikatímapunktur verið metinn 1. apríl 2004. Þjáningatímabil hafi verið frá slysdegi til 1. apríl 2004, þar af rúmliggjandi í fjóra daga. Varanlegur miski hafi verið metinn 35 stig og varanleg örorka 50%. Með vísan til þessa og ákvæða skaðabótalaga með áorðnum breytingum reiknist aðalkrafa stefnanda á eftirfarandi hátt: Þjáningarbæturkr. 1.123.707.- Varanlegur miski kr. 3.076.843.- Varanleg örorkakr. 10.521.135.- Samtalskr. 14.721.685.- Til frádráttar komi greiðsla stefnda fyrir þjáningar, miska, varanlega örorku og vexti, að fjárhæð 6.352.865 kr., sem innt hafi verið af hendi 21. maí 2010. Varakrafa Samkvæmt mati Torfa Magnússonar sé stöðugleikatímapunktur einu ári frá slysdegi og tímabil þjáninga jafn langt, þar af fjórir dagar rúmliggjandi. Varanlegur miski hafi verið metinn 30 stig og varanleg örorka 40%. Með vísan til þessa og ákvæða skaðabótalaga með áorðnum breytingum reiknist varakrafa stefnanda á eftirfarandi hátt: Þjáningarbætur kr. 566.798.- Varanlegur miski kr. 2.637.294.- Varanleg örorka kr. 8.059.278.- Samtalskr. 11.263.370.- Til frádráttar komi greiðsla stefnda fyrir þjáningar, miska, varanlega örorku og vexti, að fjárhæð 6.352.865 kr., sem greidd hafi verið 21. maí 2010. Stefnandi byggir kröfu um vexti á 16. gr. skaðabótalaga og samkomulagi stefnanda og stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., sem getið sé í tölvupósti lögmanna aðila frá 3. maí 2010 og miðað var við í uppgjöri frá 10. maí 2010. Vextir frá slysdegi til og með 18. mars 2004 séu fyrndir. Krafan beri dráttarvexti frá 7. september 2007, mánuði eftir að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi verið krafinn um greiðslu bóta á grundvelli mats örorkunefndar, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfur stefnanda séu reistar á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, einkum XIII. kafla. Einnig sé byggt á almennum ólögfestum reglum íslensks skaðabótaréttar og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999. Um vexti og dráttarvexti sé vísað til laga nr. 50/1993 og III. kafla laga nr. 38/2001. Um málskostnað sé vísað til laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. Varðandi kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað sé vísað til laga nr. 50/1988. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að með greiðslum stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., hafi foreldrar stefnanda, fyrir hennar hönd, fengið greiddar að fullu allar bætur sem tjónþola beri samkvæmt skaðabótalögum. Hinn 21. maí 2010 hafi stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greitt bætur að fjárhæð 6.698.425 kr. sem miðaðar hafi verið við niðurstöður yfirmatsmanna auk vaxta og kostnaðar við lögmannsaðstoð. Þá þegar hafði stefndi greitt stefnanda eða lagt út alls 3.000.414 kr. vegna útlagðs kostnaðar og tekjutaps aðstandenda, þar af 105.000 kr. inn á höfuðstól bóta. Óumdeilt sé að aðrir bótaliðir skaðabótalaga en þjáningarbætur, varanlegur miski, varanleg örorka og vextir hafi verið að fullu greiddir með framangreindum greiðslum. Ágreiningur aðila sé um það við hvert að eftirtöldu eigi að miða bætur: a) Niðurstöðu yfirmatsmanna, sem stefndu miði við, um 15 stiga miska, 15% varanlega örorku og þjáningartímabil frá slysdegi til stöðugleikatímapunkts, 4. október 2002, þar af fjóra daga rúmliggjandi. b) Niðurstöður örorkunefndar, sem aðalkrafa tjónþola miði við, um 35 stiga miska, 50% varanlega örorku og þjáningartímabil frá slysdegi til stöðugleikatímapunkts, 1. apríl 2004, þar af fjóra daga rúmliggjandi. c) Niðurstöður annars undirmatsmanna, sem varakrafa tjónþola miði við, um 30 stiga miska, 40% varanlega örorku og þjáningartímabil frá slysdegi til stöðugleikatímapunkts, 4. apríl 2003, þar af fjóra daga rúmliggjandi. Stefnandi byggi kröfur sínar á mati örorkunefndar í aðalkröfu og niðurstöðu annars af tveimur undirmatsmönnum í varakröfu þrátt fyrir og í andstöðu við fyrirliggjandi yfirmat. Sá helsti munur sé á niðurstöðum yfirmatsmanna og Yngva Ólafssonar undirmatsmanns, annars vegar, og niðurstöðum annarra matsmanna, hins vegar, að þeir fyrrnefndu telji vitsmunaþroska tjónþola ekki tengdan framheilaskaða sem hlotist hafi af slysinu, 4. apríl 2002. Niðurstöður tveggja lækna mats séu að vægur framheilaskaði hafi hlotist í slysinu og niðurstöður þær sem stefnandi byggi kröfur sínar á miði við að umtalsverður framheilaskaði hafi hlotist af. Niðurstaða máls þessa muni því að stærstu leyti ráðast af sönnun um það hvort stefnandi hafi hlotið framheilaskaða í slysinu og hvort vitsmunaþroski hennar tengist honum. Stefndu byggja á því að ósannað sé að stefnandi hafi lent með höfuðið undir framhjóli bifreiðar stefnda Eyjólfs. Þá byggja stefndu á því að ósannað sé að stefnandi hafi hlotið framheilaskaða í slysinu. Stefndu byggja einnig á því að ósannað sé að vitsmunaþroski stefnanda sé afleiðing af slysinu. Rétt sé að ítreka í þessu samhengi að vitsmunaþroski stefnanda sé almennt talinn vera í neðri mörkum meðalgetu jafnaldra í læknisfræðilegum gögnum og sé því ekki um sjúklega vistmunaþroskaskerðingu að ræða. Þá sé rétt að árétta í þessu samhengi að það sé stefnandi sem beri sönnunarbyrði fyrir tjónsatvikum og umfangi tjóns og verði því að túlka allan vafa um þessi atriði stefnanda í óhag. Með öðrum orðum, verði stefndu ekki gert að greiða stefnanda bætur að svo miklu leyti sem stefnandi hafi ekki sannað að einkenni séu afleiðing bótaskylds atviks eða að minnsta kosti sannað að stefnandi hafi hlotið áverka við bótaskyldan atburð sem geti leitt til þeirra einkenna sem hún þjáist af og að aðrar orsakir séu ekki eins líklegar. Fari ökutæki yfir höfuð manns séu yfirgnæfandi líkur á því að höfuðkúpa brotni eða brákist enda þótt undirlagið sé malarlagt bílastæði. Læknisfræðileg gögn þessa máls beri hins vegar með sér að höfuðkúpa stefnanda hafi ekki brotnað né brákast við slysið auk þess sem þau bendi eindregið til þess að ekki hafi blætt inn á heila né heilamar myndast. Yfirborðsáverkar bendi frekar til þess að sár á höfði hafi myndast er stefnandi dróst með bifreiðinni en að ekið hafi verið yfir höfuð hennar og engin áverkamerki hafi fundist við segulómskoðun. Sá eini sjónarvottur sem borið hafi um að bifreiðin hafi farið yfir höfuð stefnanda hafi ekki verið vel staðsett til að sjá hvort framhjól bifreiðarinnar hafi farið yfir höfuð hennar eða rétt fram hjá því. Í vettvangsskýrslu lögreglu segi á fyrstu síðu að vitninu hafi eingöngu fundist framhjólið hafa farið yfir höfuð stefnanda. Síðar í skýrslunni sé þó fullyrt að hún telji það hafa gerst. Þar sem læknisfræðileg gögn bendi eindregið til þess að framhjól bifreiðarinnar hafi ekki farið yfir höfuð stefnanda sé ekki unnt að telja sannað á grundvelli óljóss vitnisburðar eins vitnis sem ekki hafi verið vel staðsett að svo hafi verið. Ef talið verði sannað, þrátt fyrir framangreint, að stefnandi hafi hlotið höfuðhögg við slysið, komi til athugunar hvort framheilaskaði hafi hlotist af. Óljós saga um meðvitundarskerðingu, hegðunarbreytingar og uppköst séu ekki fullnægjandi sönnun þess að stefnandi hafi hlotið heilahristing við slysið og enn síður sönnun þess að af hafi hlotist skaði á framheila. Læknisfræðilegar rannsóknir styðji ekki slíka ályktun. Engin ummerki séu eftir eldri blæðingarleifar, heilahólf séu eðlileg og samhverf og engin áverkamerki séu sjáanleg. Þrátt fyrir að segulómskoðun, sem sýni fram á þetta, hafi ekki verið framkvæmd fyrr en mörgum árum eftir slysið verði að telja ósannað í ljósi niðurstöðu hennar að stefnandi hafi hlotið nokkurn skaða á framheila í slysinu. Í öllu falli verði að túlka allan vafa, sökum þess hversu seint segulómskoðun hafi verið framkvæmd, stefnanda í óhag enda sé það stefnanda að sanna tjón sitt. Þá beri að hafa í huga að þau einkenni sem helst sé um deilt séu afar almenns eðlis. Ekki sé um sértæk einkenni að ræða sem eingöngu geti verið afleiðing ákomu eða atviks. Þau einkenni sem um ræði séu afar algeng og komi oftast fram án þess að nokkurt slys eða annað atvik hafi komið við sögu. Stefndu byggi á að í slíkum tilvikum verði læknisfræðileg gögn að taka af allan vafa um að einkennin séu í raun til komin vegna bótaskyldrar háttsemi, að öðrum sökum beri að sýkna meintan tjónvald af bótakröfum vegna einkennanna. Sé það í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar og einkamálaréttarfars. Í stefnu séu tiltekin nokkur atriði sem eigi að heita gallar á yfirmatsgerð. Stefndu hafni því að yfirmatsgerð sé haldin nokkrum þeim ágöllum sem rýri sönnunargildi hennar. Í fyrsta lagi sé því haldið fram að niðurstöður yfirmatsmanna samrýmist ekki niðurstöðum annarra fyrirliggjandi matsgerða um framheilaskaða og heilahristing. Í öðru lagi sé því haldið fram að niðurstöður yfirmatsmanna samrýmist ekki álitum þeirra sérfræðinga sem hafi meðhöndlað stefnanda og þekki hana best. Í þriðja lagi sé því haldið fram að ákvörðun um örorku sé byggð á rangri og ólögmætri forsendu því miski sé lagður til grundvallar en ekki fjárhagsleg örorka. Öllu framangreindu sé mótmælt af hálfu stefndu. Varðandi það að niðurstöður yfirmatsmanna samrýmist ekki niðurstöðum annarra fyrirliggjandi matsgerða um framheilaskaða og heilahristing sé á það bent að segulómskoðun hafi fyrst verið framkvæmd að undirlagi yfirmatsmanna og að fyrri skoðanir virðast hafa gengið út frá því sem forsendu við matið að ákoma hafi verið á höfuð stefnanda umfram það að hafa dregist með undirvagni bifreiðar stefnda, Eyjólfs. Þá verði ekki fullyrt að niðurstaða undirmatsmanna hafi verið sú að um framheilaskaða hafi verið að ræða enda klofnuðu matsmenn í afstöðu sinni til þess álitamáls hvort vitsmunaþroski stefnanda væri tengdur slysinu. Svipaða sögu sé að segja um þann meinta ágalla yfirmatsgerðar að niðurstöður yfirmatsmanna samrýmist ekki álitum þeirra sérfræðinga sem hafi meðhöndlað stefnanda og þekki hana best. Meðferðaraðilar virðast allt frá upphafi hafa gengið út frá því að framhjól bifreiðar stefnda, Eyjólfs, hafi farið yfir höfuð stefnanda og hafa skoðað einkenni hennar í því ljósi. Niðurstaða tveggja lækna mats um vægan heilaskaða sé með öllu órökstudd og ekki sé tekin sérstök afstaða til þess hvort einkenni stefnanda eða læknisfræðileg gögn bendi til þess að ákoma hafi verið á höfuð stefnanda umfram það er hún dróst með undirvagni bifreiðar stefnda, Eyjólfs. Ekki sé unnt að leggja þessa órökstuddu niðurstöðu til grundvallar niðurstöðu í máli þessu í ljósi vel rökstuddrar og ítarlegrar yfirmatsgerðar. Álit örorkunefndar sé, líkt og fleiri gögn, haldin þeim ágalla að það virðist vera gengið út frá því sem forsendu við skoðun að ákoma hafi verið á höfuð stefnanda umfram það að hún hafi dregist með undirvagni bifreiðar stefnda, Eyjólfs. Sömu sögu sé að segja af niðurstöðu Torfa Magnússonar, annars dómkvaddra undirmatsmanna. Ályktanir séu dregnar af læknisvottorði Sævars Halldórssonar og ályktunum meðferðaraðila sem ekki styðjist við myndgreiningarrannsóknir né aðrar áþreifanlegar rannsóknir heldur frekar við frásögn foreldra stefnanda og mat á hegðun út frá þeirri forsendu að ákoma hafi verið á höfuð stefnanda umfram það að hún hafi dregist með undirvagni bifreiðar stefnda, Eyjólfs. Hvað snertir læknisvottorð Sævars Halldórssonar, sem sé það fyrirliggjandi læknisfræðilega gagn sem helst bendi til þess að stefnandi hafi hlotið framheilaskaða, byggi stefndu á því að eingöngu sé um huglægt mat á hegðun að ræða og þar sem ekki liggi fyrir til samanburðar upplýsingar um hver hegðun stefnanda hefði verið ef ekki hefði til komið slysið, 4. apríl 2002, sé ekki unnt að byggja niðurstöðu á því í máli þessu. Þá sé einnig rétt að benda á að læknirinn telji eingöngu að um tímabundna röskun framheilastarfsemi hafi verið að ræða og að tengja megi kvíðaeinkenni og önnur andleg einkenni við þá tímabundnu röskun. Læknisvottorðið bendi hins vegar ekki til þess að læknirinn telji vitsmunaþroska í hættu vegna þessarar tímabundnu röskunar á framheilastarfsemi. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar greitt stefnanda bætur sem samrýmist slíku mati á einkennum stefnanda. Stefndu byggja á því að ákvörðun yfirmatsmanna á varanlegri örorku sé í fullu samræmi við reglur skaðabótalaga um að varanleg örorka skuli metin út frá fjárhagslegum mælikvarða. Mest áhrif á slíkt mat hafi almennt staða stefnanda fyrir slys, eðli líkamstjóns og varanleg áhrif þess og möguleikar stefnanda á að halda fyrra starfi eða finna sér nýtt starf. Eins og gefi að skilja njóti ekki allra þessara sjónarmiða við þegar um barn sé að ræða sem ekki hafi hafið störf af neinu tagi og óljóst sé með hvaða hætti hefði notað aflahæfi sitt ef ekki hefði komið til líkamstjóns. Við mat á fjárhagslegri örorku sé borin saman tvenns konar atburðarrás; sú sem hafi litið út fyrir að verða ef ekki hefði komið til líkamstjóns og sú sem líklegt sé að verði í ljósi líkamstjónsins. Almennt sé viðurkennt að líta beri til atvinnusögu, framtíðaráforma, menntunar, félagslegrar stöðu, heilsufars að öðru leyti og réttmætra væntinga um stöðuhækkanir við mat á því hverjar tekjur stefnanda hefðu orðið ef ekki hefði komið til líkamstjóns. Þessara sjónarmiða njóti einfaldlega ekki við þegar um ungt barn sé að ræða. Við mat á tekjum sem vænta megi að stefnandi muni afla í ljósi líkamstjóns sé almennt viðurkennt að líta eigi auk eðlis líkamstjóns til tekna eftir tjónsatvik, skyldu til að takmarka tjón, aldurs, andlegs atgervis, menntunar, atvinnuhorfa og búsetu. Eðli málsins samkvæmt sé eingöngu unnt að miða við eðli líkamstjóns, skyldu til að takmarka tjón og aldur þegar framtíð stefnanda sé jafn óráðin og raunin sé í þessu tilviki. Í yfirmatsgerð segi: ,,Þegar börn eiga í hlut er hins vegar með öllu óljóst hvaða menntunar eða færni þau hefðu eða muni getað aflað sér.“ Geri yfirmatsmenn því grein fyrir því strax í upphafi umfjöllunar sinnar um fjárhagslega örorku að flestra almennra viðmiða sem notuð séu við slíkt mat njóti ekki við í þessu tilviki. Þessu næst segi í yfirmatsgerðinni: ,,Líkur eru á að miskinn sem matsmenn hafa komist að niðurstöðu um að matsþoli hafi hlotið við slysið 4. apríl 2002 skerði að einhverju leyti möguleika hennar til náms og starfa“. Matsmenn telji því að með hliðsjón af læknisfræðilegri örorku eða miska sé fjárhagsleg örorka stefnanda í öllu falli einhver. Þá segi í yfirmatsgerð: ,,Á hinn bóginn getur ungur aldur matsþola verið til hagsbóta varðandi framtíðarstarfsval og möguleika til tekjuöflunar þar sem hún hefur þá betri aðlögunarmöguleika samanborið við fólk sem verður fyrir tjóni á efri árum.“ Yfirmatsmenn geri því grein fyrir því að þau sjónarmið önnur en eðli líkamstjóns, sem við njóti þrátt fyrir ungan aldur stefnanda, myndu leiða til þess að fjárhagsleg örorka yrði lægri en læknisfræðileg örorka. Að lokum segi í yfirmatsgerð: ,,Það er hins vegar niðurstaða matsmanna að vegna aldurs matsþola sé framtíð hennar svo óljós að rétt sé að leggja varanlega örorku hennar að jöfnu við miska hennar“. Yfirmatsmenn kjósi því að líta fram hjá þeim almennu sjónarmiðum sem myndu leiða til þess að fjárhagsleg örorka hennar yrði lægri en læknisfræðileg örorka eða miski, sökum óvissu um framtíð stefnanda. Slíkt mat geti eftir atvikum verið eðlilegt. Yfirmatsmenn hafi því lagt fjárhagslegt mat til grundvallar niðurstöðu sinni um örorku stefnanda en komist að þeirri niðurstöðu að fjárhagslega örorkan jafngildi engu að síður læknisfræðilegri örorku eða miska. Ef yfirmatsmenn hefðu talið að þau fáu almennu sjónarmið sem við nyti ættu að hafa áhrif við matið hefði örorka orðið lægri en miski. Stefndu byggja því á því að yfirmatsgerðin sé ekki haldin nokkrum annmörkum er dragi úr sönnunargildi hennar, hún sé vönduð, vel rökstudd og að byggja verði niðurstöðu máls þessa á henni samkvæmt almennum reglum um sönnun í einkamálum, enda sé um að ræða lögformlega aðferð til að hnekkja niðurstöðu þeirra matsgerða sem stefnandi byggi kröfur sínar á. Í ljósi framangreinds og meginreglna einkamálaréttarfars um sönnunargildi yfirmatsgerða verði að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar niðurstöðu í þessu máli. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar greitt bætur í samræmi við niðurstöður yfirmatsmanna og beri því að sýkna stefndu. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar greitt tjónþola 278.800 kr. vegna þjáninga og hafi þá verið miðað við niðurstöður yfirmatsmanna um þjáningartímabil, sem nemi 4 dögum rúmliggjandi og 176 daga veikindum án rúmlegu. Sé við það miðað, líkt og stefndu byggi á, að stefnandi hafi, við slysið, ekki hlotið framheilaskaða sem áhrif hafi haft á vitsmunaþroska hennar og séu ekki forsendur til að leggja annað þjáningartímabil til grundvallar. Þrátt fyrir að miðað yrði við að stefnandi hafi hlotið framheilaskaða sem áhrif hafi haft á vitsmunaþroska byggja stefndu á að ekki séu forsendur til að ákvarða lengra þjáningartímabil og í öllu falli ekki lengra en eitt ár. Þjáningarbætur séu í eðli sínu bætur vegna tímabundinna afleiðinga líkamstjóns. Við mat á skurðpunkti varanlegra og tímabundinna afleiðinga slyss (stöðugleikatímapunkti) skuli ekki taka mið af hægfara breytingum á einkennum stefnanda og ætla verði að allar afleiðingar slyssins hafi verið komnar fram skömmu eftir slysið og í öllu falli einu ári frá slysdegi. Það sé einnig ljóst sökum þeirrar greiðslu sem stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar innt af hendi, á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga, að krafa um þjáningarbætur sem gerð sé í þessu máli sé öll umfram þá fjárhæð sem tiltekin sé í síðasta málslið 1. mgr. 3. gr. skaðabótalaga. Geri stefndu því kröfu um að þjáningarbætur verði í öllu falli lækkaðar og ákveðnar að álitum á grundvelli þess ákvæðis. Upphafsdegi vaxta, 19. mars 2004, af öðrum kröfuliðum en varanlegri örorku í aðalkröfu og af allri kröfunni í varakröfu sé ekki mótmælt enda byggi hann á samningi aðila. Upphafsdegi vaxta í aðalkröfu, 1. apríl 2004 af 10.521.135 kr. vegna varanlegrar örorku, sé ekki mótmælt sérstaklega verði aðalkrafa stefnanda tekin til greina að öðru leyti. Upphafsdegi dráttarvaxta sé í báðum tilvikum mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögu enda hafi ekki legið fyrir forsendur til að meta tjón tjónþola fyrr en með yfirmatsgerð sem stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi þegar greitt samkvæmt. Upphafsdegi dráttarvaxta, 7. september 2007, í varakröfu sé sérstaklega mótmælt enda byggi varakrafa á matsgerð sem ekki hafði litið dagsins ljós þann dag. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefndu gera stefndu kröfu um að dómkröfur verði lækkaðar. Ótiltekið sé í stefnu að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiddi stefnanda, 23. maí 2007, innborgun á höfuðstól skaðabóta að fjárhæð 105.000 kr. sem draga beri frá dómkröfum stefnanda í máli þessu. Þá sé innborgun stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., 21. maí 2010, sögð vera 6.352.865 kr. í stefnu en hún hafi verið 6.698.425 kr. Engu skipti þó að hluti þeirrar upphæðar hafi á uppgjörsblaði verið eyrnamerktur kostnaði við lögmannsaðstoð enda geri stefnandi kröfu um málskostnað í máli þessu. Ef kröfur stefnanda, um skyldu stefndu til greiðslu bóta vegna 35 stiga miska og 50% örorku í aðalkröfu eða 30 stiga miska og 40% örorku í varakröfu, verði teknar til greina sé ljóst að stefnandi muni öðlast rétt til greiðslna vegna tjóns síns frá þriðju aðilum sem beri samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að draga frá bótum sem stefndu verði gert að greiða stefnanda. Samkomulag hafi verið gert milli aðila þess efnis að verði niðurstaða máls þessa sú að ekki beri að sýkna stefndu muni slíkur frádráttur eiga sér stað óháð niðurstöðum málsins um fjárhæð bóta á grundvelli mats dómkvaddra matsmanna. Kröfur stefndu um málskostnað séu reistar á 129., 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða Ekki er ágreiningur um bótaskyldu í málinu, en aðila greinir verulega á um bótafjárhæðir og grundvöll þeirra. Í málinu liggja fyrir fjórar matsgerðir þar sem afleiðingar slyss stefnanda hafa verið metnar samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Í matsgerðum þessum er komist að mismunandi niðurstöðum um eðli áverkans sem stefnandi hlaut í slysinu og afleiðingar hans. Í matsgerð Sigurðar Thorlacius, sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum, og Sigurjóns Sigurðssonar, sérfræðings í bæklunarskurðlækningum, dagsettri 12. desember 2006, var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði hlotið vægan framheilaskaða, auk andlegs áfalls og að afleiðingar slyssins kæmu í framtíðinni til með að há henni í námi og störfum. Varanlegur miski af völdum slyssins var metinn 15 stig og varanleg örorka 15%. Í álitsgerð örorkunefndar, dagsettri 10. júlí 2007, en nefndina skipuðu læknarnir Björn Zoëga, Magnús Ólason og Sveinn Sveinsson hrl., segir í niðurstöðu að stefnandi hafi hlotið framheilaskaða, sem sé varanlegur og hafi haft í för með sér margháttaðar truflanir á heilastarfsemi með taugasálfræðilegum veikleikum af ýmsu tagi. Varanlegur miski stefnanda vegna slyssins var metinn 35 stig og varanleg örorka 50%. Í matsgerð dómkvaddra matsmanna, þeirra Torfa Magnússonar taugasjúkdómalæknis og Yngva Ólafssonar bæklunarlæknis, dagsettri 21. júlí 2008, kemur fram að matsmenn greini á um eðli og afleiðingar áverkans vegna umferðarslyssins sem stefnandi varð fyrir 4. apríl 2002. Matsmaðurinn Torfi Magnússon taldi að einkenni stefnanda mætti rekja til framheilaskaða. Mat hann varanlegan miska 30 stig og varanlega örorku 40%. Matsmaðurinn Yngvi Ólafsson taldi engar forsendur liggja fyrir því að um vefrænan framheilaskaða væri að ræða. Væri varanlegur miski því rétt metinn 10 stig og varanleg örorka sömuleiðis 10%. Í matsgerð þriggja dómkvaddra yfirmatsmanna, þeirra Áslaugar Björgvinsdóttur, dósents og lögfræðings, Ólafs Ó. Guðmundssonar, barna- og unglingageðlæknis, og Péturs Lúðvígssonar barnataugalæknis, dagsettri 22. apríl 2010, komust matsmenn að þeirri niðurstöðu að stefnandi hefði ekki hlotið framheilaskaða í slysinu en orðið fyrir andlegu áfalli með eftirfarandi streitueinkennum og aðskilnaðarkvíða. Varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins var metinn 15 stig og varanleg örorka stefnanda var einnig metin 15%. Aðalkrafa stefnanda í málinu er byggð á niðurstöðum álitsgerðar örorkunefndar, en í varakröfu miðar stefnandi við álit Torfa Magnússonar taugasjúkdómalæknis. Stefndu styðja kröfur sínar í málinu við niðurstöðu yfirmatsgerðar dómkvaddra matsmanna og hefur stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greitt bætur í samræmi við niðurstöðu þeirrar matsgerðar. Við mat á afleiðingum slyss stefnanda kemur sérstaklega til skoðunar hvers eðlis þeir áverkar voru sem hún hlaut. Eins og fram er komið varð slys stefnanda með þeim hætti að hún gekk aftur fyrir bifreiðina [...] um leið og bifreiðinni var bakkað úr bifreiðastæði og lenti undir bifreiðinni milli afturhjóla hennar. Mun hún hafa dregist með undirvagni bifreiðarinnar og fram kemur í lögregluskýrslu að sýnilegt hafi verið eins metra dragfar eftir hana á yfirborði bifreiðastæðisins, sem var malarborið og óslétt. Stefnandi var flutt á bráðamóttöku eftir slysið og síðan lögð inn á barnadeild LSH í Fossvogi þar sem hún var rannsökuð. Í læknisgögnum er lýst þeim áverkum sem voru á höfði stefnanda. Um var að ræða yfirborðsáverka á hægri hlið höfuðs, skrámur á enni og niður á hægri kinn, rispur með sandkornum, tvo litla skurði og einn skurð ofan á höfði, sem var saumaður saman. Þá var einnig hrufl á hægri handlegg. Úr sárinu á höfðinu voru hreinsuð óhreinindi úr jarðvegi (bifreiðaplani). Vinstri hlið höfuðs var ósködduð og sama er að segja um vinstri hlið líkama. Af því verður sú ályktun dregin að hægri hlið stefnanda sneri niður er hún dróst eftir bifreiðaplaninu undir bifreiðinni. Áverkar þessir benda ekki til þess að hjólbarði bifreiðarinnar hafi farið yfir höfuð stefnanda og telja hinir sérfróðu meðdómendur útilokað að það hafi gerst. Höfuð stefnanda hefði ekki þolað slíkt álag auk þess hefði það skilið eftir sig ummerki á vinstri hlið höfuðs svo sem dekkjamynstur, mar, sár eða óhreinindi. Ekkert slíkt fannst við skoðun. Sneiðmynd af höfði sýndi engin brot og engar blæðingar. Þá fundust engin áverkamerki við segulómskoðun, sem fram fór síðar að tilhlutan yfirmatsmanna. Verður því lagt til grundvallar að ósannað sé að stefnandi hafi orðið fyrir áverka á heila í slysinu. Hugleiðingar í læknisgögnum um að síðari erfiðleika stefnanda megi rekja til framheilaskaða verða því ekki studdar við afleiðingar af heilaáverka, sem stefnandi hafi hlotið í slysinu. Aðalkrafa stefnanda í málinu byggir í öllum atriðum á niðurstöðum álitsgerðar örorkunefndar, dags. 10. júlí 2007. Þar er lagt til grundvallar að stefnandi hafi hlotið höfuð- og heilaáverka í slysinu. Örorkunefnd byggði á því í álitsgerð sinni að stefnandi hefði hlotið varanlegan framheilaskaða sem haft hefði í för með sér margháttaðar truflanir á heilastarfsemi með taugasálfræðilegum veikleikum af ýmsu tagi. Í viðbótaráliti örorkunefndar, dags. 17. janúar 2012, er þessi niðurstaða nefndarinnar rökstudd frekar með vísan til gagna málsins, einkum vottorðs Sævars Halldórssonar barnalæknis, dags. 21. júní 2002, og álits Tryggva Sigurðssonar barnasálfræðings, sem skoðaði stefnanda tvívegis á árinu 2005, einu sinni sumarið 2006 og loks í júní 2007. Örorkunefndin byggir á því að tjónþoli hafi hlotið framheilaskaða í slysinu og vísar um það til fyrirliggjandi ganga. Í þeim gögnum og rannsóknum er ekkert sem gefur tilefni til ályktunar um tilvist framheilaskaða. Samkvæmt sjúkdómsgreiningu í fyrrgreindu læknisvottorði Sævars Halldórssonar barnalæknis var um heilahristing að ræða „Intracranial injury – Concussion“, sem er heilahristingur samkvæmt skilgreiningu eða tímabundin röskun á heilastarfsemi án vefræns skaða. Læknisfræðileg sjúkdómsgreining á heilaskaða, „contusio cerebri“ er ætíð bundin við vefrænar breytingar eða skaða. Þá segir einnig í sjúkdómsgreiningu í vottorði þessu að um hafi verið að ræða „organic personality disorder“ vefræna persónuleikaröskun sem gæti stafað af heilasjúkdómi, heilaskaða og röskun á starfsemi heilans. Í niðurlagi vottorðsins segir svo: Undirritaður telur að við það áfall sem telpan varð fyrir við slysið hafi hún þurft fullkomna umönnun af hálfu beggja foreldra til þess að ná bata og komast yfir þá gríðarlegu hræðslu og kvíða sem hún upplifði eftir þá reynslu sem hún hafi orðið fyrir, auk þeirra áverka sem hún hlaut. Ég hef talsverða reynslu af því að fylgja þeim börnum sem hlotið hafa heilahristing og tel augljóst að þau einkenni sem telpan hafði hvað varðar hræðslu og óöryggi, hafi ekki eingöngu verið eðlileg viðbrögð vegna aðstæðna, heldur einnig orsakast af tímabundinni röskum á framheilastarfsemi, en slík röskun leiðir oft til gríðarlegrar hræðslu, kvíða og angistar sem erfitt getur verið að komast yfir nema aðhlynning sé því betri. Þarna er verið að lýsa bráðri streitusvörun og áfallastreituröskun en ekki afleiðingum vefræns skaða. Í niðurstöðu örorkunefndar er einnig skýr lýsing á einkennum þessum, þar segir: Tjónþoli hefur allar götur frá slysinu búið við verulegar skapsveiflur, óöryggi, kvíða og við taugasálfræðilegar athuganir hafa komið fram margháttaðir erfiðleikar í þroska og hegðun. Í niðurstöðu örorkunefndar er jafnframt tekið fram að ekki sáust áverkamerki á heila. Framheilaskaði er fyrst nefndur í matsgerð læknanna Sigurðar Thorlacius og Sigurjóns Sigurðssonar, dags. 12. desember 2006, og vísað um það til fyrirliggjandi gagna, en án sérstaks rökstuðnings. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna, þegar læknisgögn málsins eru metin heildstætt, að truflandi áhrif áfallseinkenna, (kvíði o.fl.), sem voru mjög íþyngjandi, séu þær afleiðingar slyssins sem hæst ber. Ekki hafi verið um framheilaskaða að ræða, einkennin skýrist best af bráðri streitusvörun og áfallastreituröskun eftir slysið. Í niðurstöðu yfirmatsgerðar er fjallað um þá líkamlegu áverka, sem stefnandi hlaut í slysinu og ályktanir dregnar af þeim. Er dómurinn sammála þeim sjónarmiðum sem þar koma fram. Um andlegt tjón stefnanda segir síðan svo í yfirmatsgerð: Ljóst er að matsþoli varð fyrir andlegu áfalli við bílslysið sem hún lenti í 21 mánaða gömul. Samkvæmt gögnum málsins sýndi hún bráð streitueinkenni sem gengu yfir á nokkrum vikum. Hegðun nánustu aðstandenda gagnvart henni virðist hafa breyst í kjölfar slyssins, eins og þekkt er eftir áföll af þessu tagi. Matsmenn telja að matsþoli hafi þróað með sér kvíðavanda sem tók á sig mynd aðskilnaðarkvíða og kjörþögli. Vitsmunaþroski hennar er í slöku meðallagi og misstyrkur til staðar án þess að hann nái mörkum sértækra þroskaraskana. Einkenni matsþola frá slysinu hafa verið breytileg og ósamræmis gætir milli niðurstaðna sérfræðinga frá einum tíma til annars sem þó gæti skýrst af aldri og þroska. Framan af er lýst einkennum kvíða og vanlíðunar sem síðar virðast hafa þróast í hegðunarvanda í formi athyglisbrests og skapofsakasta. Það er niðurstaða matsmanna að fyrstu einkenni matsþola eftir slysið geti skýrst af ofsahræðslu og aðskilnaðarkvíða og einkenni kjörþögli hafi þróast í framhaldi af áfalli því sem slysið varð matsþola og foreldrunum. Síðari einkenni matsþola um athyglisbrest og slaka hegðunarstjórn er erfiðara að tengja beint slysinu enda telja matsmenn að við slysið hafi matsþoli einungis hlotið yfirborðsáverka á höfði og kennimerki heilahristings hafi ekki verið til staðar eins og áður var lýst. Það er hins vegar álit matsmanna að veikleiki í þroskamynstri og skapgerð hafi verið undirliggjandi hjá matsþola og slysið og viðbrögð umhverfisins við einkennum matsþola í framhaldinu hafi átt þátt í að leiða þá í ljós. Samkvæmt því telja matsmenn að þau kvíðaeinkenni sem matsþoli sýndi fyrstu vikurnar og sennilega mánuðina eftir slysið líklegar afleiðingar slyssins. Með aldrinum hefur matsþoli hins vegar sýnt frekari þróun hegðunar- og kvíðaeinkenna sem matsmenn telja líklegt að hefðu getað komið fram óháð slysinu. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna, eins og fyrr greinir, að stefnandi hafi ekki orðið fyrir framheilaskaða í slysinu, klínísk sjúkdómseinkenni hafi ekki verið þess eðlis. Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi hafi misst meðvitund í slysinu og því líklegt að hún hafi upplifað áverkann með fulla meðvitund og orðið fyrir miklu andlegu áfalli af þeim sökum. Áfallið hafi leitt til bráðrar streitusvörunar og svo til áfallastreituröskunar. Hegðun sem fallið getur undir bráða streitusvörun var lýst strax við komuna á bráðamóttökuna og svo síðar. Eru ýmis dæmi um það nefnd í læknisgögnum. Ástand stefnanda að þessu leyti breyttist lítt eða ekkert fram til þess að hún byrjaði leikskólagöngu haustið 2002. Árið 2004 var stefnandi greind með kjörþögli sem flokkast með kvíðaröskunum. Þá má rekja hegðunarerfiðleika stefnanda til helstu einkenna áfallastreitu svo sem um endurupplifun, flótta og einkenna sem snúa að auknu vökustigi. Auk þessara megineinkenna eru börn viðkvæmari fyrir að þróa ný einkenni í kjölfar áfalls s.s. aðskilnaðarkvíða, aðrar kvíðaraskanir eða sérstaka fælni/ótta, árásarhneigð, þunglyndi og líkamlegar kvartanir. Ekki liggja fyrir nein haldbær gögn eða rannsóknir sem tengja frávik í þroska eða meinta athygliserfiðleika stefnanda við slysið. Þessir meintu athygliserfiðleikar voru ekki rannsakaðir á viðeigandi hátt að mati sérfróðra meðdómenda. Dómurinn er í meginatriðum sammála niðurstöðu í yfirmatsgerð um afleiðingar slyssins á heilsufar stefnanda. Þó verður að telja að sú þróun hegðunar- og kvíðaeinkenna sem stefnandi hefur sýnt með aldrinum sé sennileg afleiðing áfallastreitu í kjölfar slyssins sem geti verið langvarandi. Dómurinn telur hins vegar ástæðu til að gera athugasemdir við niðurstöðu yfirmatsgerðar að því er varðar mat á grundvelli bóta samkvæmt 3, 4. og 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þ.e. ákvæði laganna um þjáningarbætur, varanlegan miska og varanlega örorku. Þegar litið er til þeirra alvarlegu og langvarandi afleiðinga slyssins á heilsufar stefnanda, sem fyrr er lýst verður ekki fallist á niðurstöðu yfirmats að þessu leyti. Einkenni um bráða streitusvörun og áfallastreituröskun hjá stefnanda eftir slysið sýndu að um greinilega truflun var að ræða á áður eðlilegum þroskaferli hjá frísku og glaðværu barni, sem eftir það þurfti miklu meiri umönnun foreldra, aðstoð í leikskóla og grunnskóla og sérhæfða sálfræði og læknismeðferð. Ætla má að svo mikil truflun þetta snemma á ævinni verði stefnanda líklega fjötur um fót til lengri tíma. Samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga skal greiða þjáningabætur fyrir tímabilið frá því að tjón varð þar til heilsufar tjónþola er orðið stöðugt. Samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga skal til þess litið þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska er ákveðin hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Varanlegur miski skal metinn til stiga og skal miða við heilsufar tjónþola eins og það er þegar það er orðið stöðugt. Samkvæmt 5. gr. skaðabótalaga á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku þegar líkamstjón hefur valdið varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Þegar tjón vegna örorku er metið skal líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Það mat er fjárhagslegt en ekki læknisfræðilegt eins og þegar um mat á varanlegum miska er að ræða. Ljóst er að vegna ungs aldurs stefnanda er mat á varanlegri örorku háð verulegum óvissuþáttum að því er varðar framtíðarþróun um menntun hennar og atvinnuþátttöku og getu til að afla atvinnutekna. Þá þarf að meta hvaða áhrif líkamstjón stefnanda kemur til með að hafa á aflahæfi hennar í framtíðinni. Ljóst er að afleiðingar af slysi stefnanda eru alvarlegar og koma til með að há henni í framtíðinni og skerða aflahæfi hennar. Að öllu þessu virtu þykir ekki unnt við mat á afleiðingum slyss stefnanda samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga að leggja niðurstöðu yfirmatsgerðar til grundvallar að því leyti til. Verður niðurstaða álitsgerðar örorkunefndar því lögð til grundvallar um tímamark er ekki var að vænta frekari bata og um varanlegan miska og varanlega örorku stefnanda, enda telur dómurinn að sú niðurstaða sé í samræmi við afleiðingarnar af því andlega áfalli sem tjónþoli varð fyrir vegna slyssins. Samkvæmt framansögðu er fallist á aðalkröfu stefnanda í málinu um greiðslu bóta, sem ekki hefur verið andmælt að því er tölulegan útreikning varðar, og með þeim vöxtum sem krafist er, en að frádregnum 6.803.425 kr. sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf., hefur greitt inn á kröfuna samkvæmt gögnum málsins. Ekki er fallist á varakröfu stefndu um lækkun bóta. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefndu til að greiða málskostnað, sem ákveðst 815.750 krónur með virðisaukaskatti og rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., sem ákveðst 815.750 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Ólafi Guðgeirssyni, heila- og taugaskurðlækni, og Páli Tryggvasyni, almennum barnalækni, barna- og unglingageðlækni. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Eyjólfur Björgvin Guðbjörnsson og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, B og C vegna ólögráða dóttur þeirra, A, 14.721.685 krónur með 4,5% ársvöxtum af 4.200.550 krónum frá 19. mars 2004 til 1. apríl sama ár, en með sömu vöxtum af 14.721.685 krónum frá þeim degi til 7. september 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð, frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum að fjárhæð 6.803.425 krónur. Stefndu greiði stefnanda 815.750 krónur í málskostnað sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Jónasar Þórs Jónassonar hrl., 815.750 krónur.
Mál nr. 4/2019
Hlutafélag Hlutabréf Forkaupsréttur Sératkvæði
Ágreiningur í málinu laut að því hvort S ses. hefði á grundvelli forkaupsréttar í R hf. leyst til sín hluti í félaginu sem M ehf. keypti af SÍS. Með tölvupósti til R hf. var tilkynnt í þágu SÍS um kaup M ehf. á hlutum SÍS í félaginu og þess farið á leit að hluthöfum R hf. yrði kynnt kaupin vegna forkaupsréttar þeirra. Degi síðar sendi R hf. tilkynningu um viðskiptin til S ses. Staðfesti S ses. í tölvupósti til R hf. að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn að hlutunum. Greindi aðila á um hvort frestur til að ganga inn í kaupin hefði verið liðinn þegar S ses. lýsti því yfir. Talið var að samkvæmt fortakslausu ákvæði b. liðar 1. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög hefði frestur vegna forkaupsréttarins byrjað að líða þegar tölvupóstur SÍS um kaupin barst R hf. Frestur S ses. til að neyta forkaupsréttar hefði því verið liðinn þegar hann sendi tilkynningu sína þess efnis til félagsins en telja bæri dagafjölda miðað við þá stund dags sem talið væri frá þegar hún lægi fyrir. Var því tekin til greina krafa M ehf. um viðurkenningu á því að hann væri réttur eigandi hlutanna.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. janúar 2019 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingarhins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Fyrir liggur að áfrýjunarstefnaí máli þessu barst Landsrétti 9. apríl 2018 og var gefin út 13. sama mánaðar.Málinu var því skotið til Landsréttar innan fjögurra vikna frá uppkvaðninguhéraðsdóms 14. mars 2018 í samræmi við ákvæði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IMál þetta lýturað forkaupsrétti að hlutabréfum í Reiknistofu bankanna hf. sem hluthafar ífélaginu njóta eftir ákvæðum í samþykktum þess og samkvæmt hluthafasamkomulagivegna Reiknistofu bankanna hf. 15. desember 2010. Til úrlausnar er ágreininguraðila um hvort áfrýjandi hafi á grundvelli forkaupsréttarins leyst til sínhluti í félaginu sem stefndi keypti af Sambandi íslenskra sparisjóða.IIMálavextir eru þeirí meginatriðum að með samningi 18. apríl 2016 keypti stefndi 1.860.187 hluti íReiknistofu bankanna hf. af Sambandi íslenskra sparisjóða. Samkvæmt samningnumátti að afhenda hlutina fimm dögum eftir að 30 daga frestur hluthafa til aðneyta forkaupsréttar var liðinn. Þá skuldbatt kaupandi sig eftir samningnum tilað gangast undir fyrrnefnt hluthafasamkomulag 15. desember 2010. Ákvæði þess ogsamþykkta Reiknistofu bankanna hf. um forkaupsrétt hluthafa eru tekin orðréttupp í héraðsdómi.Með tölvupóstitil Reiknistofu bankanna hf., sem sendur var 18. apríl 2016 klukkan 11.58, vartilkynnt í þágu Sambands íslenskra sparisjóða um kaup stefnda á hlutum þess ífélaginu og þess farið á leit að hluthöfum í því yrðu kynnt kaupin vegnaforkaupsréttar þeirra. Degi síðar eða 19. apríl klukkan 13.57 sendi Reiknistofabankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem tilkynnt var um viðskiptin vegnaforkaupsréttar þeirra. Var tekið fram í erindinu að hluthafarnir hefðu 30 dagafrest til að neyta forkaupsréttarins og teldist fresturinn frá tilkynningustjórnar um kaupin. Með póstinum fylgdi kaupsamningurinn 18. sama mánaðar.Áfrýjandi svaraðierindi Reiknistofu bankanna hf. vegna forkaupsréttarins með tölvupósti 18. maí2016 klukkan 18.23. Þar kom fram að hann hefði ákveðið að nýta forkaupsréttsinn að hlutunum sem stefndi hafði keypt af Sambandi íslenskra sparisjóða. Síðarsama dag sendi Reiknistofa bankanna hf. tölvupóst til hluthafanna þar sem minntvar á að frestur til að nýta forkaupsrétt að hlutum sambandsins í félaginurynni út 19. maí 2016 klukkan 13.57. Einnig var tekið fram að áfrýjandi hefðitilkynnt um að hann myndi nýta forkaupsrétt sinn.Meðal málsgagnaer framsal Sambands íslenskra sparisjóða 25. maí 2016 á hlutum þess íReiknistofu bankanna hf. til stefnda. Jafnframt mun stefndi hafa greittkaupverð hlutanna. Svo sem greinir í héraðsdómi mun Reiknistofa bankanna hf.ekki hafa skráð stefnda sem eiganda að hlutunum í hlutaskrá félagsins vegnaágreinings um forkaupsrétt áfrýjanda. Því mun Samband íslenskra sparisjóða ennvera skráður í hlutaskránni fyrir hlutum þessum.IIIMeð aðilum er í fyrsta lagi ágreiningur umhvort frestur til að ganga inn í kaupin hafi verið liðinn þegar áfrýjandi lýstiþví yfir. Í annan stað heldur stefndi því fram að ófullnægjandi hafi verið aðbeina tilkynningu um beitingu forkaupsréttar til Reiknistofu bankanna hf.heldur hafi átt að senda hana til Sambands íslenskra sparisjóða sem seljandahlutanna í samræmi við fyrrgreint hluthafasamkomulag 15. desember 2010.IVFallist er á þá niðurstöðu héraðsdóms, semstaðfest var með hinum áfrýjaða dómi, að stefndi, er reisir málatilbúnað sinn áþví að hann hafi öðlast eignarrétt að hlutum í Reiknistofu bankanna hf. ágrundvelli kaupsamningsins 18. apríl 2016 við Samband íslenskra sparisjóða, séréttur aðili að máli um viðurkenningu á þeim rétti gagnvart áfrýjanda sem forkaupsréttarhafa.Í því tilliti breytir engu þótt Samband íslenskra sparisjóða sé enn skráðurhluthafi í hlutaskrá félagsins sökum þess ágreinings sem hér er til úrlausnar,en fyrir liggur að sambandið hefur á grundvelli kaupsamningsins afhent stefndahlutina með framsali þeirra eftir að hafa fengið kaupverðið greitt.Svo sem hérhefur verið rakið njóta hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. forkaupsréttar aðhlutum í félaginu. Í forkaupsrétti felst heimild fyrir rétthafa til að gangainn í kaup við sölu eignar og gilda um þau kaup sömu skilmálar og íkaupsamningi eiganda og viðsemjanda hans, nema annað leiði af samningi eðalögum. Samkvæmt grein 2.8 í samþykktum félagsins hafa hluthafar í því 30 dagafrest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningustjórnar um tilboð. Einnig segir í grein 5.1.3 í hluthafasamkomulagi vegnafélagsins 15. desember 2010 að hluthafi skuli tilkynna um hvort hann hyggistneyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlegatilkynning um framkomið tilboð.Í þessu málihagar ekki til með sama hætti og í máli nr. 3/2019, sem dæmt er samhliða þessumáli. Í því máli var engin vafi að fyrir hendi var umboð til handa stjórnReiknistofu bankanna hf. til móttöku tilkynningar um beitingu forkaupsréttar.Samkvæmt 1. mgr.21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög má selja og veðsetja hluti í hlutafélaginema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktum þess. Jafnframt er tekiðfram að í samþykktir hlutafélags megi aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur aðþví er hluti varðar sem eru í samræmi við 22. og 23. gr. laganna eða ákvæðisérstakra laga. Um forkaupsrétt er fjallað í 22. gr. laganna, en þar segir í 1.mgr. að ákveða megi í samþykktum að við eigendaskipti að hlut önnur en við erfðeða búskipti skuli hluthafar eða aðrir eiga forkaupsrétt. Í samþykktum skulu þávera nánari reglur um þetta, meðal annars ákvæði um frest er forkaupsréttarhafihefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur megi vera tveir mánuðir og„telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í 3. mgr. 22. gr.laganna segir síðan að stjórn félags skuli þegar í stað greinaforkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð. Af framangreinduleiðir að frjálst er að mæla fyrir um forkaupsrétt í samþykktum félags að þvígefnu að þær séu í samræmi við 22. gr. laganna. Í b. lið 1. mgr. þeirrar greinarer að finna svigrúm til að ákveða tímafrest fyrir forkaupsréttarhafa til aðneyta réttarins, en sá frestur má þó ekki vera lengri en tveir mánuðir. Að þvíer varðar upphaf frestsins reiknast hann frá tilkynningu til stjórnar um tilboðog er eftir fortakslausu orðalagi ákvæðisins ekki gert ráð fyrir að hann verðimiðaður við annað tímamark. Verður að skýra það ákvæði þannig að frá þessuverði hvorki vikið í samþykktum hlutafélags né með samkomulagi hluthafa, endagæti stjórn þess að öðrum kosti haft það í hendi sér að lengja frestinn með þvíað draga að tilkynna hluthöfum um kaup sem forkaupsrétturinn tekur til.Eins hér hefurverið rakið tilkynnti Samband íslenskra sparisjóða um sölu á hlutum sínum íReiknistofu bankanna hf. með tölvupósti til félagsins 18. apríl 2016 klukkan11.58 og var sá póstur sendur lögfræðingi þess. Fyrir Landsrétti og hér fyrirdómi hefur áfrýjandi haldið því fram að tilkynningin hafi á þessum tíma ekkiverið móttekin fyrir hönd stjórnar félagsins. Því hafi fresturinn ekki byrjaðað líða fyrr en daginn eftir þegar hluthöfum var send tilkynning um kaupin.Þessi málsástæða var ekki höfð uppi í héraði og kemst hún því ekki að fyriræðri dómi, sbr. 2. mgr. 163. gr. og 2. mgr. 187. gr. laga nr. 91/1991. Að þessugættu verður lagt til grundvallar að frestur vegna forkaupsréttar hafi byrjaðað líða þegar tölvupósturinn barst Reiknistofu bankanna hf. Frestur áfrýjandatil að neyta forkaupsréttar var því liðinn þegar hann sendi tilkynningu sínaþess efnis til félagsins með tölvupósti 18. maí 2016 klukkan 18.23, en teljaber dagafjölda miðað við þá stund dagsins sem talið er frá þegar hún liggurfyrir, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. janúar 2015 í máli 27/2015. Þegaraf þessari ástæðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og reynir þá ekki áhvort beina mátti tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins að Reiknistofubankanna hf.Eftir atvikum errétt að málskostnaður á öllum dómstigum falli niður.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður íhéraði, fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.SératkvæðiViðars Más MatthíassonarÉg er sammála meirihluta dómenda um það sem fram kemur í fyrstu þremurköflum dóms þeirra og fyrstu efnisgrein IV. kafla. Ég er einnig sammálaniðurstöðunni um að staðfesta hinn áfrýjaða dóm, svo og um ákvörðunmálskostnaðar. Ég er á hinn bóginn ósammála rökstuðningi þeirra og tel að hanneigi að vera eftirfarandi:IÍ 21. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög segir að hluti í slíku félagimegi meðal annars selja nema annað leiði af lögum eða sé boðið í samþykktumfélagsins. Í samþykktir megi þó aðeins setja ákvæði um viðskiptahömlur að þvíer hluti varðar sem séu í samræmi við ákvæði 22. og 23. gr. laganna eðasérstakra laga. Þá segir í 1. mgr. 22. gr. laganna að í samþykktum megi ákveðaað við eigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eðaaðrir hafa forkaupsrétt. Í samþykktum skuli þá vera nánari reglur um þetta efniog skuli þar meðal annars greina: ,,a. ... b. Ákvæði um frest erforkaupsréttarhafi hefur til að beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má veratveir mánuðir, og telst fresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Í3. mgr. greinarinnar er svo mælt fyrir um það að stjórn félags skuli þegar ístað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.Reiknistofa bankanna hf. hefur nýtt sér áðurnefnda heimild laga nr. 2/1995um að veita hluthöfum í félaginu forkaupsrétt að hlutum. Um það eru ákvæði ígrein 2.5 í samþykktum félagsins, sem eru nánar útfærð í grein 2.8. Þar kemurfram að hluthafar í félaginu hafi forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreignsína. Frestur forkaupsréttarhafa til að beita forkaupsrétti sínum sé 30 dagarog teljist hann frá tilkynningu stjórnar um tilboð. Þá liggur fyrir að allir hluthafar í Reiknistofu bankanna hf. gerðu meðsér hluthafasamkomulag 15. desember 2010, en þar var í grein 5.1 að finnaákvæði um forkaupsrétt. Í öðrum lið þeirrar greinar kom fram aðforkaupsréttarhöfum skyldi þegar tilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipti ogþað verð og skilmála sem lægi þeim til grundvallar. Í þriðja lið greinarinnarsagði: ,,Forkaupsréttarhafar skulu tilkynna seljanda um það hvort hann hyggistneyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barst sannanlegatilkynning um framkomið tilboð.“ Loks sagði í grein 11.1 í samkomulaginu aðengar breytingar yrðu á því gerðar nema með skriflegum hætti og með samþykkiallra aðila þess. Í dómi Hæstaréttar 14. desember 2000 í máli nr. 285/2000 var skorið úrágreiningi sem laut að beitingu forkaupsréttar í einkahlutafélagi, en í 13. og14. gr. laga nr. 138/1994 um þau félög eru reglur sama efnis og gilda umhlutafélög að því leyti sem hér skiptir máli. Í málinu voru atvik þau, aðeigandi hluta í einkahlutafélagi seldi þá. Í samþykktum félagsins voru ákvæðium að við eigendaskipti að hlutum í því öðlaðist stjórn félagsins fyrir þesshönd fyrst forkaupsrétt, en að því frágengu ættu hluthafar í A-flokkiforkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Hluthafinn, sem seldi,tilkynnti stjórn félagsins um söluna og ákvað stjórnin að neyta ekkiforkaupsréttarins sem hún fór með og sendi í framhaldinu tilkynningu tilannarra hluthafa um söluna og skilmála hennar. Þá var þeim hluthöfum sem neytavildu forkaupsréttar bent á að hafa samband við félagið eigi síðar entilgreindan dag, auk þess voru þeir, sem ekki vildu neyta réttarins, beðnir umað senda tilkynningu um það til félagsins. Tveir hluthafar höfðu samband beintvið seljanda og tilkynntu honum að þeir ætluðu að neyta forkaupsréttar síns oggekk seljandi að liðnum fresti frá sölu á hlutunum til þeirra. Þriðjihluthafinn tilkynnti stjórn félagsins í samræmi við framangreinda tilkynninguhennar að hann ætlaði að neyta forkaupsréttar síns. Seljandi fékk á hinn bóginnekki slíka tilkynningu frá honum innan þess frests sem veittur var. Þriðjihluthafinn höfðaði mál á hendur seljandanum og þeim tveimur hluthöfum sem á endanumkeyptu hina fölu hluti. Í málinu var einkum deilt um hvort beina hefði átttilkynningu um nýtingu forkaupsréttar til seljanda hlutanna eða stjórnareinkahlutafélagsins. Í dómi Hæstaréttar sagði að samkvæmt 14. gr. laga nr.138/1994, sem að þessu leyti svarar til 22. gr. laga nr. 2/1995, væri stjórnhlutafélags ætlað nokkuð hlutverk í framkvæmd varðandi nýtingu forkaupsréttar.Í greininni væri meðal annars mælt fyrir um hámarksfrest til að beitaforkaupsrétti sem mætti lengstur vera tveir mánuðir og teldist fresturinn frátilkynningu til stjórnar um tilboð í hlut. Einnig sagði að stjórnin skyldiþegar í stað greina forkaupsréttarhöfum skriflega frá tilkynningu um tilboð.Stjórninni væri þannig ætlað það hlutverk að koma vitneskju til hluthafa um að tilsölu væri hlutur, er þeir hefðu forkaupsrétt að. Í lögunum væru á hinn bóginnekki ákvæði um hliðstæða milligöngu stjórnar félagsins varðandi tilkynningarfrá hluthöfum um nýtingu á forkaupsrétti sínum. Yrði það hlutverk félagsinsheldur ekki leitt af því einu að hliðstæð efnisrök, og lægju að baki hinumlögákveðnu tilvikum, kynnu að mæla með slíkri milligöngu, enda væri slíktskyldubundið hlutverk félagsstjórnar takmörkun á meginreglu um frelsi eigandahlutar til að framselja hann. Í samþykktum einkahlutafélagsins væri ekki kveðiðá um að stjórn félagsins hefði hlutverk varðandi móttöku tilkynninga um nýtinguforkaupsréttar frekar en ráðið yrði af framangreindum lagaákvæðum. Af þessuleiddi að stefnandi málsins teldist ekki hafa tilkynnt að hann hygðist nýta sérforkaupsrétt sinn innan tilskilins frests þeim sem væri bær til að veitatilkynningunni viðtöku. Einkahlutafélagið hefði heldur ekki einhliða getaðtakmarkað forræði seljandans á framsali á hlutabréfum sínum með því að taka sérvíðtækara hlutverk varðandi framkvæmd kaupa í skjóli forkaupsréttar en leiddiaf lögum og samþykktum félagsins, en í því sambandi væri einnig til þess aðlíta að ekki hefði verið í ljós leitt að seljandanum hafi verið kunnugt um efnibréfsins að þessu leyti. Var því kröfu þess sem málið höfðaði hafnað.IIAf því sem rakið hefur verið er ljóst að ákvæði 22. gr. laga nr. 2/1995eru ófrávíkjanleg um það, sem í þeim greinir. Í því felst að upphaf þessfrests, sem áfrýjandi hafði til þess að neyta forkaupsréttar síns, var 18.apríl 2016 klukkan 11.58 þegar tilkynning barst til stjórnar Reiknistofubankanna hf. um sölu hluta Sambands íslenskra sparisjóða til stefnda. Þá liggureinnig fyrir að í samþykktum Reiknistofu bankanna hf. voru ekki ákvæði umvíðtækara hlutverk stjórnar félagsins, en leiðir af lögum nr. 2/1995, umtilkynningar eða móttöku þeirra þegar leitað er til hluthafa um hvort þeirhyggist neyta forkaupsréttar síns. Í áðurnefndu tölvubréfi Sambands íslenskra sparisjóða til Reiknistofubankanna hf. þar sem tilkynnt var um sölu sambandsins á hlutum sínum í félaginusagði meðal annars: ,,Óska eftir því með vísan í gr. 2.8 í samþykktum RB verðiforkaupsréttarhöfum tilkynnt um samþykkt tilboð með undirritun þessarakaupsamninga í hluti... og SÍSP í RB.“Reiknistofa bankanna hf. sendi síðan tölvubréf 19. apríl 2016 klukkan 13.57 meðtilkynningu til hluthafa þar sem upplýst var um kaupin og skilmála þeirra. Þásagði í tölvubréfinu: ,,Samkvæmt grein 2.8. í samþykktum RB hafa hluthafarforkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sín. Forkaupsréttarhafihefur 30 daga frest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frátilkynningu stjórnar um tilboð. Eigi mega líða fleiri en þrír mánuðir frá þvíað kaup voru ákveðin þar til kaupverð er greitt.“ Með öðru tölvubréfi 18. maí2016 klukkan 19.09 til hluthafa í Reiknistofu bankanna hf. var minnt á aðfrestur til að neyta forkaupsréttar rynni út í samræmi við grein 2.8 ísamþykktum félagsins ,,á morgun, 19. maí 2016 kl. 13.57.“ Getið var nokkurrahluthafa sem tilkynnt hefðu að þeir féllu frá forkaupsrétti og að einn þeirra,áfrýjandi málsins, hefði tilkynnt að hann myndi nýta forkaupsréttinn. Lokssagði að Reiknistofu bankanna hf. væri ekki kunnugt um hvort ,,seljanda hafiborist beint tilkynning um nýtingu forkaupsréttar frá forkaupsréttarhöfum. Sésvo, er þess óskað að RB verði upplýst um það.“Af því sem rakið hefur verið er ljóst að Reiknistofa bankanna hf. taldiað það væri hlutverk félagsins, og þá stjórnar þess, að taka við tilkynningumum hvort forkaupsréttar væri neytt. Það var í andstöðu við það hlutverkstjórnar sem mælt er fyrir um í 22. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt því áttistjórn eingöngu að taka við tilkynningu um sölu hluta og sendaforkaupsréttarhöfum upplýsingar um hana og skilmála. Í samræmi við almennar reglurum forkaupsrétt bar þeim, sem neyta vildi þess réttar, að beina um þaðtilkynningu til seljanda hlutanna, enda stofnaðist við það réttarsamband milliseljandans og þess sem slíka tilkynningu sendi. Þetta var einnig sá háttur, semhluthafar höfðu með hluthafasamkomulagi 15. desember 2010 samið um að yrði áhafður þegar til álita kæmi hvort neyta skyldi forkaupsréttar við sölu hluta ífélaginu. Hluthafasamkomulag þetta var annað tveggja skjala sem stefndi fékkafhent við undirritun kaupsamnings við Samband íslenskra sparisjóða um hlutinaog undirgekkst hann að yfirtaka þau réttindi og þær skyldur sem þar var mæltfyrir um. Það var því ekki á færi stjórnar Reiknistofu bankanna hf. að mælafyrir um að sá háttur skyldi á hafður að tilkynningar um að neyta forkaupsréttarskyldu sendar til stjórnar félagsins. Tilkynningu um að hann neyttiforkaupsréttar átti því áfrýjandi að beina að Sambandi íslenskra sparisjóða ogef hann hefði gert það innan frests hefði stofnast réttarsamband milli þeirraum kaupin. Engin slík tilkynning barst Sambandi íslenskra sparisjóða fyrir 18.maí 2016 klukkan 11.58 og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur þegar afþeirri ástæðu. Dómur Landsréttar 7. desember 2018.Málþetta dæma landsréttardómararnir Davíð Þór Björgvinsson, Hervör Þorvaldsdóttirog Vilhjálmur H. Vilhjálmsson.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Áfrýjandi skautmálinu til Landsréttar með áfrýjunarstefnu 13. apríl 2018. Áfrýjað er dómiHéraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2018 í málinu nr. E-1014/2017.2. Áfrýjandi krefstsýknu af öllum kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrirLandsrétti. 3. Stefndi krefststaðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti. Niðurstaða 4. Meðvísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað,sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Við ákvörðun málskostnaðar er tekið tillit til þess að rekin hafa veriðsamhliða tvö önnur mál milli sömu aðila þar sem ágreiningsefni eru sambærileg. Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Áfrýjandi,Sparisjóður Höfðhverfinga ses, greiði stefnda, Mentis ehf, 1.200.000 krónurmálskostnað í héraði og fyrir Landsrétti.SératkvæðiVilhjálms H. Vilhjálmssonar. Ég erósammála meirihluta dómenda um forsendur dómsins og niðurstöðu. 2. Ummálsatvik og helstu ágreiningsefni málsins er vísað til hins áfrýjaða dóms. 3. Einsog þar kemur fram gerðu stefndi og Samband íslenskra sparisjóða með sérkaupsamning hinn 18. apríl 2016 um kaup á hlutafé í Reiknistofu bankanna hf. Íþeim samningi segir meðal annars: ,,4.2 Seljandi [Samband íslenskra sparisjóða]hefur undirritað eftirtalda samninga við aðra hluthafa og við félagið sjálft:4.2.1 Samkomulag milli hluthafa félagsins, dags. 14. desember 2010, sem fylgirsamningi þessum sem viðauki I; og 4.2.2 Hluthafasamning vegna Reiknistofubankanna hf., dags. 15. desember 2010, sem fylgir samningi þessum sem viðaukiII. Kaupandi hefur kynnt sér framangreinda samninga og tekur við öllumréttindum og skyldum seljanda samkvæmt þeim frá afhendingu hins selda.“ 4. Meðvísan til þessara viðauka, efnis samnings aðila og undirritunar er sannað aðstefndi hafði kynnt sér bæði hluthafasamkomulag og samþykktir Reiknistofubankanna hf. Þá var stefnda kunnugt um rétt forkaupsréttarhafa í Reiknistofubankanna hf. til að ganga inn í kaupin og skilyrði fyrir því aðforkaupsrétturinn yrði nýttur, bæði um 30 daga frestinn og frá hvaða tíma hannátti að reikna. Með undirritun sinni á kaupsamninginn er stefndi bundinn afsamþykktum félagsins um forkaupsrétt hluthafa. Einnig má nefna að allir aðrirsem komu að viðskiptunum fóru eftir ákvæðum samþykktanna og svöruðu tilkynninguReiknistofu bankanna hf. 19. apríl 2016 innan 30 daga frá því að tilkynninginvar send út. 5. Ílögum nr. 2/1995 um hlutafélög er ekki að finna ákvæði um forkaupsrétt hluthafaen heimildarákvæði er í 22. gr. laganna. Af því ákvæði má ráða að samningurhluthafa um tilhögun forkaupsréttar gildir innan hvers félags, þó þannig aðákvæðið mælir fyrir um að forkaupsréttar skuli neytt innan tveggja mánaða fráþví kaup eiga sér stað. Rúmast ákvæði samþykkta Reiknistofu bankanna hf. þvíinnan þess ramma sem athafnafrelsi hluthafa samkvæmt 22. gr. laga nr. 2/1995 ersett. 6. Hvorkií 22. gr. laga nr. 2/1995 né annars staðar í lögunum er að finna ákvæði þessefnis að ákvæði greinarinnar séu ófrávíkjanleg, eins og héraðsdómur heldurfram. Ákvörðun hluthafa sem fram kemur í samþykktum og hluthafasamkomulagiræður. 7. Orðiðdagur hefur fasta merkingu í íslensku lagamáli og má nefna í því sambandiákvæði laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála um stefnufrest og áfrýjunarfrest.Með orðinu er átt við heilan dag, 24 klukkustundir. Áfrýjandi hafði því fresttil miðnættis 19. maí 2018 til að neyta forkaupsréttar að umræddum hlutum. Þarsem áfrýjandi tilkynnti þann 18. maí 2018 að hann myndi neyta forkaupsréttar aðhlutunum gekk hann inn í kaupsamning stefnda og Sambands íslenskra sparisjóðaog varð eigandi hlutanna. Tel ég því einsýnt að sýkna beri áfrýjanda af öllumkröfum stefnda í málinu og dæma stefnda til að greiða honum málskostnað, bæði íhéraði og fyrir Landsrétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 14. mars 2018.Mál þetta varhöfðað með gagnstefnu birtri 26. apríl 2017 og dómtekið að lokinni aðalmeðferðföstudaginn 2. mars sl. Stefnandi er Mentis ehf., Hverafold 31, Reykjavík.Stefndi er Sparisjóður Höfðhverfinga ses., Túngötu 3,Grenivík. Sambandi íslenskra sparisjóða, Glerárgötu 36, Akureyri og Reiknistofubankanna hf., Katrínartúni 2, Reykjavík, er stefnt til réttargæslu.Stefnandikrefst þess aðallega að viðurkennt verði að hann sé réttur eigandi að 1.860.187hlutum, en til vara 1.830.052 hlutum, í réttargæslustefnda Reiknistofu bankannahf., að nafnvirði 1 króna hver, sem stefnandi keypti af réttargæslustefndaSambandi íslenskra sparisjóða með kaupsamningi 18. apríl 2016. Hann krefsteinnig málskostnaðar.Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar.Engarkröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu semhafa engar kröfur uppi fyrir sitt leyti.Með úrskurði héraðsdóms 16. október 2017 var málinu í heild vísað frádómi. Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2017 í máli nr. 695/2017 var úrskurðurhéraðsdóms felldur úr gildi að því er varðaði frávísun á gagnsök, Mentis ehf.,gegn Sparisjóði Höfðhverfinga ses. og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að þvíleyti til efnismeðferðar. Var heiti málsins og tilgreiningu aðila breytt tilsamræmis við þetta með samþykki aðila við fyrrgreinda aðalmeðferð málsins 2.mars sl.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvikaStefnandi ogréttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða gerðu með sér samning um kauphins fyrrnefnda á 1.860.187 hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. með þeimsamningi sem vísað er til í kröfugerð stefnanda. Ekki er um það deilt aðstefndi, sem hluthafi í félaginu, naut forkaupsréttar við söluna. Lýturágreiningur aðila að því hvort stefndi hafi nýtt sér forkaupsrétt sinn meðlögmætum hætti með yfirlýsingu til réttargæslustefndu Reiknistofu bankanna hf.í tölvubréfi 18. maí 2016 og þannig gengið með gildum hætti inn í kaupin.Málsatvik eru að meginstefnu ágreiningslaus.ANánaritildrög málsins eru þau að 18. apríl 2016 gerðu fyrirsvarsmaður stefnanda og réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða með sér samning um kaup hinsfyrrnefnda á 1.860.187 hlutum í réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf. að nafnvirði 1 króna hver. Kaupverð hlutanna nam 20.206.873 króna og skyldi það greitt í reiðufé við afhendinguhins selda. Samkvæmt kaupsamningnum gerði fyrirsvarsmaðurinn samninginn fyrirhönd óstofnaðs einkahlutafélags, sem yrði að fullu í hans eigu og tæki viðöllum réttindum og skyldum hans sem kaupanda. Ekki er um það deilt að téð félagfyrirsvarsmannsins er stefnandi, sem mun hafa verið stofnaður 30. apríl 2016,og tók það við réttindum og skyldum samkvæmt samningnum. Sama dag, 18. apríl2016, gerði stefndi annan kaupsamning við Sparisjóð Austurlands hf. um kaup áhlutum sparisjóðsins í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. Er annaðdómsmál rekið samhliða máli þessu vegna þeirra viðskipta og forkaupsréttarstefnda vegna þeirra. Samkvæmt grein 3.1 í fyrrgreindum kaupsamningiskyldi réttargæslustefndi Sambandíslenskra sparisjóðaafhenda kaupanda hið selda fimm dögum eftir að „30 daga forkaupsréttarfrestursamkvæmt gr. 2.8. í samþykktum félagsins [þ.e. Reiknistofu bankanna hf.] rennurút.“ Í grein 3.3 sagði að aðilar myndu tilkynna eigendaskipti að hinu selda tilhluthafaskrár félagsins við afhendingu. Samkvæmt grein 4.1 samningsins áttikaupandi að taka við öllum réttindum og skyldum „samkvæmt hinu selda, þ.m.t.rétti til arðgreiðslna, jöfnunarhluta, áskriftar að nýjum hlutum og útborgunarvegna lækkunar hlutafjár félagsins, frá afhendingu hins selda. Þá átti kaupandifrá afhendingu hins selda að taka við réttindum og skyldum seljanda samkvæmttveimur samningum, sem seljandi hafði undirritað og gert við aðra hluthafa ogvið hið selda félag, sbr. grein 4.2 kaupsamningsins. Nánar tiltekið var, annarsvegar, um að ræða samkomulag 14. desember 2010 milli tiltekinna hluthafa oghins vegar hluthafasamkomulag 15. sama mánaðar. Þessir samningar fylgdukaupsamningnum sem viðaukar.Í grein 2.8 í samþykktum réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf. sagði eftirfarandi: „Hluthafar hafa forkaupsrétt aðhlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 dagafrest til að beita forkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningustjórnar um tilboð. Eigi mega líða fleiri en þrír mánuðir frá því kaup voruákveðin þar til kaupverð er greitt.Í grein 5.1 fyrrgreinds hluthafasamkomulags vorueinnig ákvæði um forkaupsrétt hluthafa réttargæslustefnda Reiknistofu bankannahf. Í grein 5.1.1 sagði meðal annars eftirfarandi: „Samþykki hlutahafi söluhluta sinna í félaginu, að hluta til eða í heild, skulu aðrir hluthafar eigaforkaupsrétt að hinum seldu hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreign sína, ísamræmi við ákvæði samþykkta félagsins. Kjósi einn eða fleiri forkaupsréttarhafaað neyta ekki forkaupsréttar skal réttur hinna aukast í réttu hlutfalli viðhlutafjáreign.“ Grein 5.1.2 var svohljóðandi: Forkaupsréttarhöfum skal þegartilkynnt skriflega um fyrirhuguð viðskipti og það verð og skilmála sem liggjaþeim grundvallar. Skulu forkaupsréttarhafar eiga rétt á því að ganga inn íkauptilboð á því verði og með þeim skilmálum sem náðst hefur samkomulag ummilli seljanda og kaupanda, sbr. þó ákvæði samþykkta félagsins.“ Í grein 5.1.3sagði eftirfarandi: „Forkaupsréttarhafar skulu tilkynna seljanda um það hvorthann hyggist neyta forkaupsréttarins innan 30 daga frá því að honum barstsannanlega tilkynning um framkomið tilboð.“BMeðbréfi réttargæslustefnda Sambandíslenskra sparisjóða 18.apríl 2016, sem sent var réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. meðtölvubréfi kl. kl. 11:58 sama dag, tilkynnti sambandið að það hefði samþykktþað tilboð í hlut sambandsins í félaginu sem áður er lýst. Var stefnandi þartilgreindur sem kaupandi. Með vísan til greinar 2.8 í samþykktum félagsins óskaðiréttargæslustefndi Sambandíslenskra sparisjóða einnigeftir því að félagið tilkynnti hluthöfum án tafar um hið samþykkta tilboð.Daginn eftir eða 19. apríl 2016 kl. 13:57 sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofubankanna hf. út tölvubréf til hluthafa þar sem tilkynnt var um fyrrgreintsamþykki réttargæslustefnda Sambandíslenskra sparisjóða átilboði stefnanda. Í bréfinu sagði eftirfarandi: „Samkvæmt grein 2.8 ísamþykktum RB hafa hluthafar forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli viðhlutafjáreign sína. Forkaupsréttarhafi hefur 30 daga frest til að beitaforkaupsrétti sínum og telst fresturinn frá tilkynningu stjórnar um tilboð.“Með tölvubréfinu fylgdu bréf réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða hf. til félagsins frá 18. apríl 2016 sem ogkaupsamningur sjóðsins og stefnanda. Hinn 18. maí 2016 sendi stefnandi tilkynningu tilréttargæslustefnda Sambandíslenskra sparisjóðaum að stefnandi, sem eigandi að 5,37% hluta í Reiknistofu bankanna hf., hefðiákveðið að neyta forkaupsréttar að öllum þeim hlutum sem félaginu væri heimiltað kaupa.Hinn 18. maí 2016, kl. 18:23, sendi fyrirsvarsmaðurstefnda tölvubréf til réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. vegnatilkynningarinnar frá 19. apríl s.á., með eftirfarandi orðum: „SparisjóðurHöfðhverfinga hefur ákveðið að nýta forkaupsrétt sinn vegna neðangreindrakaupsamninga, milli Sambands íslenskra sparisjóða annars vegar og Sparisjóð Austurlands hins vegar við Mentis ehf.“.Síðar sama dag eða kl. 19.09, sendi lögfræðingur réttargæslustefnda Reiknistofubankanna hf. hluthöfum tilkynningu þar sem minnt var á að fresturforkaupsréttarhafa rynni út 19. maí 2016 kl. 13:57. Jafnframt var upplýst aðstefndi hefði tilkynnt að hann hygðist nýta forkaupsrétt sinn. Hinn 19. maí 2016 sendi lögfræðingurréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. hluthöfum tilkynningu þar sem vísaðvar til fyrri tilkynningar vegna forkaupsréttar sem send var hluthöfumfélagsins „í umboði Sparisjóðs Austurlands hf. og Sambands íslenskraSparisjóða“. Þar kom fram að frestur til að nýta forkaupsrétt hefði runnið útþá um daginn kl. 13:57. Jafnframt kom þar fram að stefndi hefði tilkynnt aðhann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn. Þá sagði að meðfylgjandi tölvubréfinuværi skeyti frá „Sparisjóði Austurlands hf. og Sambandi íslenskra sparisjóðatil RB þar sem tilkynnt er um póst frá Gísla Heimissyni, f.h. Mentis ehf. um aðþeir hyggist nýta forkaupsrétt sinn og svarskeyti RB í tilefni þess, […] BendirRB á að þeir sem nefndir séu í skeyti Sparisjóðs Austurlands og Sambandiíslenskra sparisjóða séu ekki skráðir hluthafar og eigi því ekki forkaupsrétt“.Ekki er um það deilt að stefnandi hefur greittréttargæslustefnda Sambandiíslenskra sparisjóða umsamiðkaupverð fyrir hina keyptu hluti í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf.og hafa hlutirnir verið afhentir stefnanda. Á hinn bóginn hefurréttargæslustefndi Reiknistofa bankanna hf. ekki skráð stefnanda sem eigandahlutanna í hlutaskrá vegna ágreinings málsaðila. Í gagnstefnu er því lýst að afþessum sökum sé stefnanda nauðsynlegt að höfða mál þetta til viðurkenningar áþví að hann njóti eignarréttar að hinu keypta hlutafé í samræmi við ákvæðikaupsamningsins 18. apríl 2016.Ekki var um að ræða munnlegar skýrslur viðaðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir kröfu sína á því að hann njóti eignarréttar aðhinum keyptu hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. sem hann hafiþegar fengið afhenta. Því er mótmælt að stefndi hafi, svo gilt sé, nýtt ætlaðanforkaupsrétt sinn að umræddum hlutabréfum. Stefnandi leggur á það áherslu aðvið úrlausn um forkaupsrétt stefnda og beitingu hans verði almennt að horfa tilþess að forkaupsréttur feli í sér takmörkun á samningsfrelsi og eignarrétti.Verði því slíkur réttur jafnan ekki skýrður rýmkandi gagnvart eiganda hagsmunaog viðsemjanda hans.Stefnandivísar til þess að stefndi hafi ekki neytt forkaupsréttar innan 30 dagatímafrests samkvæmt grein 2.8 samþykkta félagsins. Hafi 30 daga frestur tilnýtingar réttarins verið runninn út þegar stefndi beindi tilkynningu sinni tilréttargæslustefnda 18. maí 2016. Stefnandi vísar í þessu sambandi til b-liðar1. mgr. 22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög þar sem kveðið er á um að ísamþykktum félags skuli vera ákvæði um „frest er forkaupsréttarhafi hefur tilað beita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telstfresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð.“ Samkvæmt tilvísuðulagaákvæði, sem telja verði ófrávíkjanlegt varðandi upphafstíma slíks frests,hafi 30 daga frestur samkvæmt gr. 2.8 samþykktanna byrjað að líða 18. apríl2016 kl. 11:58, þ.e. þegar réttargæslustefndi Sambandíslenskra sparisjóða tilkynnti réttargæslustefnda Reiknistofu bankannahf. um kaupin. Jafnvel þótt miðað væri við 30 daga tímafrests til nýtingar áforkaupsrétti frá „tilkynningu stjórnar“ telur stefnandi að fresturinn hafiverið liðinn 18. maí 2016, kl. 18:23. Engin haldbær rök séu til þess að miðaupphaf 30 daga tímafrests, sbr. gr. 2.8 samþykktanna, við næsta dag á eftir 18.apríl 2016.Stefnandibyggir málatilbúnað sinn einnig á því að stefndi hafi ekki beint tilkynningu umnýtingu forkaupsréttar til aðila sem var bær til veita henni viðtöku að lögum,þ.e. réttargæslustefnda Sambandi íslenskrasparisjóða. Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að geranánari grein fyrir málsástæðum og lagarökum stefnanda varðandi þessi atriði eðavarakröfu stefnanda.Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndibyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að krafa stefnanda samkvæmt 2. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála geti ekki beinst að stefnda. Jafnframt sé aðildarskortur til sóknar þarsem réttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða séekki stefnandi í málinu, en sjóðurinn sé skráður eigandi þeirra hluta sem krafastefnanda byggist á. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda á grundvelliaðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndigrundvallar sýknukröfu sína að öðru leyti á því að hann hafi nýtt sérforkaupsrétt að hinum umdeildu hlutum með lögmætum hætti og sé því réttureigandi þeirra. Óumdeilt sé að hann njóti forkaupsréttar að hlutum íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. á grundvelli samþykkta félagsins,hluthafasamkomulags og laga um hlutafélög. Stefndi hafi tilkynnt um nýtinguforkaupsréttarins og greitt kaupverð umræddra hluta inn á vörslureikning, þarsem greiðslufyrirmæli hefðu ekki borist frá seljanda. Þannig hafi stefndi efntskyldur sínar, sem forkaupsréttarhafi, að öllu leyti. Stefndivísar til þess að hann hafi nýtt forkaupsrétt sinn innan tímamarka. Hann telurað bæði ákvæði samþykkta réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. ogfyrrgreint hluthafasamkomulag mæli skýrlega fyrir um að fresturinn teljist frátilkynningu stjórnar um tilboð og tilkynna skuli um nýtingu forkaupsréttarinsinnan 30 daga frá því að sannanlega er tilkynnt um tilboðið. Stefnda hafi ekkiverið tilkynnt um tilboðið með sannanlegum hætti fyrr en 19. apríl 2016. Þegaraf þeirri ástæðu sé augljóst að tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarins18. maí 2016 hafi verið vel innan tímamarka. Stefndi áréttar að hann telji aðgrein 2.8 í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. standistlög. Ákvæði b-liðar 1. mgr. 22. gr. laga um hlutafélög fjalli um hámarksfrestvið nýtingu forkaupsréttar, en þar sé ekki að finna ófrávíkjanlega reglu umupphaf frestsins. Málsástæða stefnanda að þessu leyti sé í ósamræmi við ákvæðiðog einnig í hróplegu ósamræmi við framkvæmd þeirra viðskipta sem hér um ræði.Stefndi mótmælir málsástæðu stefnanda á þá leið að fresturinn hafi verið liðinnjafnvel þótt miðað sé við tilkynningu réttargæslustefnda Reiknistofu bankannahf. 19. apríl 2016 og þeirri fullyrðingu að við þær aðstæður hafi 30 dagarverið liðnir 18. sama mánaðar. Telur hann að fresturinn hafi í öllu falli ekkirunnið út fyrr en í fyrsta lagi á miðnætti aðfaranætur 20. maí 2016 eða aðmorgni þess dags. Stefndihafnar einnig þeirri málsástæðu stefnanda að hann hafi ekki beint tilkynninguum nýtingu forkaupsréttarins til aðila sem var bær til að veita henni viðtöku.Með hliðsjón af úrlausn málsins er ekki ástæða til að gera nánari grein fyrirmálsástæðum og lagarökum stefnda um þessi atriði eða málsástæðum og lagarökumstefnda vegna varakröfu stefnanda.NiðurstaðaAf málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann telji sig hafa orðið eigandaað þeim hlutum í réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., sem vísað er tilí kröfugerð stefnanda, á grundvelli fyrrgreindrar yfirlýsingar sinnar umbeitingu forkaupsréttar 18. maí 2016. Eins er ljóst af gögnum málsins aðréttargæslustefndi Samband íslenskra sparisjóða hefur gert samning um söluhlutanna til stefnanda og er sá samningur meðal gagna málsins. Verður ekkiönnur ályktun dregin af gögnum málsins en að þessi réttargæslustefndi, sem ekkihefur látið málið til sín taka, telji sig ekki lengur eiganda hlutanna þráttfyrir að vera skráður sem slíkur á hluthafaskrá. Liggur og fyrir aðréttargæslustefndi Reiknistofa bankanna hf. hefur, vegna ágreinings málsaðila,synjað um skráningu stefnanda sem eiganda hlutanna í hluthafaskrá. Fellstdómurinn því ekki á að réttur aðili til sóknar í málinu sé réttargæslustefndiSamband íslenskra sparisjóða þannig að sýkna beri stefnda af kröfu stefnandavegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt22. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög má í samþykktum félags ákveða að viðeigendaskipti að hlut önnur en við erfð eða búskipti skuli hluthafar eða aðrirhafa forkaupsrétt. Í samþykktum skulu þá vera nánari reglur um þetta efni ogskal þar meðal annars greina ákvæði um frest er forkaupsréttarhafi hefur til aðbeita forkaupsrétti sínum sem lengstur má vera tveir mánuðir, og telstfresturinn frá tilkynningu til stjórnar um tilboð, sbr. b-lið 1. mgr.greinarinnar. Þessi heimild var nýtt með grein 2.8 í samþykktumréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. og grein 5 í áðurlýstumhluthafasamningi. Er ekki um það deilt að þar er gert ráð fyrir því að þessifrestur sé 30 dagar en aðila greinir hins vegar á um það við hvað beri að miðaupphaf frestsins.Ákvæði22. gr. laga nr. 2/1995 eru ófrávíkjanleg, þar á meðal reglan um upphaf frestshluthafa til að nýta forkaupsrétt samkvæmt samþykktum félags. Af fyrrgreinduákvæði, svo og 3. mgr. greinarinnar, verður dregin sú ályktun að stjórn félagssé ætlað það hlutverk að taka við tilkynningu um samþykkt tilboð og jafnframtað koma upplýsingum um það til hluthafa. Sömu ákvæði bera hins vegar ótvírættmeð sér að upphaf frests til að nýta forkaupsrétt miðist við tilkynningu tilstjórnar félags um tilboð, en ekki við tilkynningu stjórnarinnar til hluthafasem fara skal fram þegar í stað. Er hlutverk stjórnar félags, að viðlagðriábyrgð samkvæmt lögum nr. 2/1995 og almennum reglum, þar af leiðandi einskorðaðvið að tilkynna hluthöfum þegar í stað um tilboð á grundvelli hluthafaskrárfélags. Geta ákvæði í samþykktum réttargæslustefnda Reiknistofunnar eðahluthafasamningi ekki haggað við fortakslausri reglu laganna um upphaf frestshluthafa til að nýta sér forkaupsrétt. Því síður gat stjórn téðs réttargæslustefndavikið einhliða frá þessum fyrirmælum laganna með tilkynningu sinni til hluthafa19. apríl 2016.Samkvæmtframangreindu verður að leggja til grundvallar úrlausn málsins að fresturstefnda til að nýta sér forkaupsrétt sinn vegna áðurlýstra kaupa stefnanda ogréttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða hafibyrjað að líða 18. apríl 2016. Hvorki af lögum nr. 2/1995 né öðrumréttarheimildum verður dregin sú ályktun að við nánari ákvörðunupphafstímamarks frestsins beri að miða við annan tíma dags en rauntíma móttökutilkynningar, enda liggi sá tími fyrir. Verður því að skilja framangreintákvæði bókstaflega á þá leið að þar sem fyrir liggur með vissu hvenær dagstilkynning hefur borist stjórn félags beri að miða við þá tímasetningu.Samkvæmt þessu rann frestur stefnda, samkvæmt samþykktum réttargæslustefndaReiknistofu bankanna og hluthafasamningi, til að nýta sér forkaupsrétt sinnvegna áðurlýstrar sölu hlutabréfa út 18. maí 2016 kl. 11:58 þegar liðnir voruréttir 30 dagar frá því réttargæslustefndi Sambandíslenskra sparisjóða tilkynnti stjórn félagsins um söluna. Var fresturtil að neyta forkaupsréttar því liðinn þegar stefndi tilkynnti um nýtinguréttarins til stjórnar réttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf. 18. maí 2016kl. 18:23. Af þessari ástæðu gat tilkynning stefnda um nýtingu forkaupsréttarekki haft þau áhrif að skapa honum eignarrétt að téðum hlutum. Samkvæmtþessu, svo og að teknu tilliti til áðurlýstrar afstöðu réttargæslustefnda Samband íslenskra sparisjóða, þykir stefnandi hafafært nægilegar sönnur á eignarrétt sinn að hinum umdeildu hlutum. Verður þvífallist á kröfu hans um viðurkenningu eignarréttar, svo sem nánar greinir ídómsorði og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort stefnda var rétt aðbeina tilkynningu um nýtingu forkaupsréttarins til réttargæslustefndaReiknistofu bankanna hf.Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnandamálskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 sem þykir hæfilegaákveðinn 1.500.000 króna að teknu tilliti til virðisaukaskatts ogfrávísunarþáttar málsins.Af hálfu stefnanda flutti málið Andri Árnason lögmaður.Af hálfu stefnda flutti málið Þórir Júlíusson lögmaður.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐEignarrétturstefnanda, Mentis ehf., að 1.860.187 hlutum íréttargæslustefnda Reiknistofu bankanna hf., að nafnvirði 1 króna hver, semhann keypti af réttargæslustefnda Sambandi íslenskrasparisjóða með kaupsamningi 18. apríl 2016.,er viðurkenndur.Stefndi, Sparisjóður Höfðhverfinga ses., greiði stefnanda 1.500.000 krónurí málskostnað.
Mál nr. 76/2015
Kærumál Innsetningargerð Umferðarréttur Hefð
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa O sf. um að félagið yrði með beinni aðfarargerð sett inn í umferðarrétt að bílastæðum, vörugeymslu og sorpgeymslu á lóðinni við Laugaveg 47 um lóð við Frakkastíg 9 í Reykjavíka, svo og inn í rétt til að nota bílastæði sem að hluta lægju á síðargreindu lóðinni. Þá var R jafnframt gert að fjarlægja hindranir sem settar höfðu verið á mörk lóðanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. janúar 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2015, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að hann yrði með beinni aðfarargerð settur inn í umferðarrétt að bílastæðum, vörugeymslu og sorpgeymslu á lóðinni við Laugaveg 47 um lóðina við Frakkastíg 9 í Reykjavík, svo og inn í rétt til að nota bílastæði sem að hluta liggja á síðargreindu lóðinni eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Við meðferð málsins í héraði var gætt ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og kemur því krafa hans um málskostnað í héraði ekki til álita hér fyrir dómi. Hinn kærði úrskurður verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Rakel Steinarsdóttir, greiði varnaraðila, Oddi Sigurðssyni sf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 631/2014
Virðisaukaskattur Endurgreiðsla Stjórnsýsla Skaðabætur Vextir Fyrning
Sveitarfélagið F höfðaði mál á hendur Í og krafðist endurgreiðslu hluta virðisaukaskatts sem lagður hefði verið á sölu hitaveitu F á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á árunum 2005 til 2010. Málsatvik voru þau að mælt hafði verið fyrir um heimild til slíkrar endurgreiðslu í 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 60. gr. laga nr. 11/1992, þar til heimildin var felld brott með 11. gr. laga nr. 163/2010. Í ákvæðinu hafði fjármálaráðherra verið fengin heimild til að setja nánari ákvæði um framkvæmd endurgreiðslunnar í reglugerð, að fenginni tillögu iðnaðarráðherra. Á þeim grundvelli setti fjármálaráðherra reglugerð nr. 484/1992, en í 2. gr. hennar var að finna upptalningu á orkufyrirtækjum sem rétt áttu til endurgreiðslu virðisaukaskatts og var þar jafnframt ákveðið hversu hátt hlutfall af álögðum virðisaukaskatti skyldi endurgreitt til hvers fyrirtækis. Hitaveita F var ekki þar á meðal, en hún tók til starfa árið 2005. Hæstiréttur tók fjárkröfu F til greina með vísan til þess að löggjafinn hefði ekki framselt fjármálaráðherra vald til að taka bindandi ákvörðun um hvaða orkufyrirtæki meðal þeirra, sem fullnægðu almennum skilyrðum til endurgreiðslu, ættu að fá að njóta hennar, enda hefðu fyrirmæli 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 verið án nokkurrar aðgreiningar af þeim toga. Taldi Hæstiréttur að með 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992 með síðari breytingum hefði F verið svipt tilkalli til greiðslu úr hendi Í, sem F hefði notið lögbundinnar heimildar til, og hefði fjármálaráðherra bakað F skaðabótaskyldu vegna tjóns sem rakið yrði til þessa. Í var á hinn bóginn sýknað af hluta kröfu F um vexti sökum fyrningar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. september 2014. Hann krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða sér 12.341.443 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 13. janúar 2007 til 6. febrúar 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennt verði að hann hafi átt rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts úr hendi stefnda af sölu Hitaveitu Fjarðabyggðar á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2010, aðallega á þann hátt að endurgreiðsla nemi 53% af álögðum virðisaukaskatti, en til vara þannig að „álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu nemi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílówattstund.“ Að öðrum kosti krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna tjóns, sem hafi hlotist „af saknæmri og bótaskyldri framkvæmd fjármálaráðuneytisins á endurgreiðslu hluta virðisaukaskatts af sölu hitaveitu Fjarðabyggðar á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns“. Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2014. I. Mál þetta var höfðað 7. mars 2013 og dómtekið 12. júní 2014 að loknum munnlegum málflutningi. Þann 17. október 2013, var kveðinn upp úrskurður um frávísunarkröfu stefnda. Stefnandi er Sveitarfélagið Fjarðabyggð, Hafnargötu 2, Reyðarfirði, en stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 12.341.443 krónur auk vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga 38/2001 af krónum 237.366 frá 13. janúar 2007 til 5. febrúar 2007, af krónum 2.609.907 frá þeim degi til 5. apríl 2007, af krónum 3.234.164 frá þeim degi til 5. febrúar 2008, af krónum 4.884.667 frá þeim degi til 5. febrúar 2009, af krónum 7.058.789 frá þeim degi til 5. febrúar 2010, af krónum 9.772.083 frá þeim degi til 5. apríl 2010, af krónum 10.320.326 frá þeim degi til 5. júní 2010, af krónum 10.878.256 frá þeim degi til 5. ágúst 2010, af krónum 11.384.162 frá þeim degi til 5. október 2010, af krónum 11.879.659 frá þeim degi til 5. desember 2010, af krónum 12.341.443 frá þeim degi til 6. febrúar 2011 og auk dráttarvaxta af kr. 12.341.443 skv. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að áfallnir vextir höfuðstóls færist á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn þann 5. febrúar 2007, samkvæmt 12. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði að stefnandi hafi átt rétt til endurgreiðslu úr hendi stefnda á 53% af álögðum virðisaukaskatti af sölu hitaveitu Fjarðabyggðar (Eskifjarðar) á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2010. Til þrautavara er þess krafist að viðurkennt verði að stefnandi hafi átt rétt til endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu hitaveitu Fjarðabyggðar (Eskifjarðar) á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2010 þannig að álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu nemi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílówattstund. Til þrautaþrautavara er þess krafist að viðurkennt verði að stefndi beri skaðabótaskyldu á tjóni stefnanda sem hlaust af saknæmri og bótaskyldri framkvæmd fjármálaráðuneytisins á endurgreiðslu hluta virðisaukaskatts af sölu hitaveitu Fjarðabyggðar (Eskifjarðar) á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns til stefnanda. Stefnandi krefst jafnframt málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst jafnframt málskostnaðar. Til vara er þess krafist að fjárkröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu Páll Björgvin Guðmundsson, bæjarstjóri stefnanda. Vitnaskýrslur gáfu Helga Jónsdóttir, fyrrverandi bæjarstýra stefnanda, Guðjón Axel Guðjónsson, fyrrverandi skrifstofustjóri í iðnaðarráðuneyti, Kristján Skarphéðinsson ráðuneytisstjóri og Ingvi Már pálsson, fyrrverandi lögfræðingur í fjármálaráðuneyti. II. Málsatvik Í 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, sbr. 60. gr. laga nr. 111/1992, um breytingar í skattamálum var mælt fyrir um skyldu til endurgreiðslu virðisaukaskatts til ríkis, sveitarfélaga og stofnana þeirra vegna sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns. Þar sagði m.a. svo: Endurgreiða skal hluta virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns þannig að álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu nemi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílóvattstund. Fjármálaráðherra ákveður með reglugerð, að fenginni tillögu iðnaðarráðherra, nánar um framkvæmd endurgreiðslunnar. Í athugasemdum um 53. gr. í frumvarpi að lögum nr. 111/1992 segir eftirfarandi: Þessi grein kveður á um endurgreiðslur á hluta virðisaukaskatts vegna sölu á orku til húshitunar. Í ræðu flutningsmanns frumvarpsins kemur m.a. fram, sbr. 116. lþ. 1992-1993, 286. mál: Til þess að draga úr áhrifum virðisaukaskatts á húshitunarkostnað verður hluti skattsins endurgreiddur þannig að skatturinn fari aldrei fram úr tilteknu hámarki sem tekur mið af meðaleiningarverði í húshitun á landinu öllu. [ ] Þetta gerist með þeim hætti að til þess að tryggja að þeir sem greiða hæstan grunnkostnaðinn í orkuverðinu greiði ekki að sama skapi háan skatt. Niðurstaðan í frv. er á þá leið að engin hitaveita né rafmagnsveita greiðir hærri skatt miðað við núverandi verðlag en 13,2 aura á kílóvattstund. Þetta kemur auðvitað mjög misjafnlega niður en til þess að lýsa þessu má geta þess að allar ódýrari hitaveiturnar bera skattinn að fullu, þar á meðal Hitaveita Reykjavíkur og greiða þess vegna þeir sem eru á háhitasvæði Reykjavíkur 14% ofan á það gjald sem þeir greiða fyrir heitt vatn í dag, en til samanburðar má geta þess fyrir Orkubú Vestfjarða, ef það er tekið allt saman, þá er verið að tala um alla rafhitasöluna í einu lagi, mun skatthlutfallið vera 4,47% ofan á orkuverðið. Með öðrum orðum munu þeir sem búa við rafhitun á Vestfjörðum, ekki við kynntar veitur, greiða 4,47% á sama tíma og Reykvíkingar greiða 14%. Þetta er auðvitað gert vegna þess að grunnkostnaðurinn víðast hvar þar sem ekki er um að ræða ódýrar hitaveitur er mun hærri heldu en á svokölluðum heitum svæðum. [ ] Það þýðir í reynd á báðum stöðum 13,2 aurar. Í 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992, um endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns sem sett var með heimild í 42. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, var að finna upptalningu á þeim orkufyrirtækjum sem féllu undir reglugerðina og þann hundraðshluta sem gilti við endurgreiðslu hjá hverju og einu fyrirtækjanna. Reglugerð nr. 484/1992 tók nokkrum breytingum á gildistíma sínum og átti það einkum við um 2. gr. hennar, sbr. reglugerðir nr. 332/1993, 671/1994, 110/1995 og 117/1996 en með þeim voru m.a. gerðar breytingar á hundraðshlutum ákvæðisins í kjölfar nýrra útreikninga. Ákvæði 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 var fellt brott með 11. gr. laga nr. 163/2010 um breyting á lögum um virðisaukaskatt. Tók lagabreytingin gildi frá 1. janúar 2011. Í skýringum við 11. gr. frumvarpsins segir eftirfarandi: Í c-lið er lagt til að endurgreiðsla virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns verði felld niður. Ljóst hefur verið í nokkurn tíma að endurskoða þyrfti endurgreiðslur þessar þar sem veitur hafa breyst, þær verið sameinaðar og nýjar verið stofnaðar. Iðnaðarráðuneytið hefur látið gera nýja útreikninga samkvæmt reglugerð nr. 484/1992, um endurgreiðslur virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns, og kom þá í ljós að engin af hitaveitunum á lengur rétt til endurgreiðslu. Það skýrist af því að hlutfall virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns hefur lækkað úr 14% í 7% en hámark endurgreiðslnanna er enn þá 11% af vegnu meðalverði. Rafhitun og kyntar veitur eiga rétt á endurgreiðslu en í nokkuð lægra hlutfalli en áður. Þar sem ljóst er að upphaflegu forsendurnar fyrir þessu endurgreiðslukerfi eru brostnar er lagt til að endurgreiðsluheimild þessi verði felld niður og hitun húsa og laugarvatns á landsbyggðinni styrkt samkvæmt nánari ákvörðun iðnaðarráðuneytisins sem hefur forræði á málefnum veitna. Endurgreiðslur virðisaukaskatts samkvæmt þessu ákvæði voru á árinu 2009 216.838.724 kr. Með 3. gr. laga nr. 175/2006, var virðisaukaskattur af tilgreindum vörum og þjónustu lækkaður úr 14% í 7% frá og með 1. mars 2007. Lækkunin tók m.a. til sölu á heitu vatni, rafmagni og olíu til hitunar húsa og laugarvatns, sbr. 7. tölul. 14. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Á því tímabili sem endurgreiðslukrafa stefnanda tekur til gaf iðnaðarráðuneytið út þrjár gjaldskrár fyrir Hitaveitu Fjarðabyggðar, nr. 909/2005, 1201/2008 og nr. 62/2010. 7. gr. gjaldskrár nr. 909/2005, var svohljóðandi: Virðisaukaskattur á húshitun er 14%. Endurgreidd eru 53% af álögðum virðisaukaskatti og er því vsk. 6,58%. Ákvæði 1. gr. gjaldskrár nr. 1201/2008 og gjaldskrár nr. 62/2010, eru svohljóðandi: Virðisaukaskattur á sölu á heitu vatni er 7% en reiknuð endurgreiðsla virðisaukaskatts er 53% og er virðisaukaskattur því 3,29%. Í máli þessu er deilt um rétt stefnanda, Sveitarfélagsins Fjarðabyggðar, til endurgreiðslu á álögðum virðisaukaskatti samkvæmt greindu ákvæði 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt vegna sölu hitaveitu Fjarðabyggðar á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á árunum 2005-2010. Stefnandi krefst þess að hitaveitunni verði endurgreidd 53% af álögðum virðisaukaskatti á grundvelli fyrrgreinds ákvæðis laganna, og með vísan til 4. gr. reglugerðar nr. 484/1992, með síðari breytingum frá þeim tíma er hitaveitan hóf starfsemi. Hitaveita Fjarðabyggðar tók til starfa á árinu 2005 og er hún sjálfstæð rekstrareining innan orkuveitu Fjarðabyggðar, með sjálfstæða stjórn og fjárhag. Yfirstjórn hitaveitunnar er í höndum bæjarstjórnar Fjarðabyggðar, en sveitarfélagið er eigandi hennar. Er hitaveitan rekin á kennitölu stefnanda. Sérstök reglugerð hefur verið gefin út fyrir hitaveituna, nr. 908/2005 og er heiti hennar Hitaveita Fjarðabyggðar. Bæjarráði hefur verið falið að gegna starfi stjórnar hitaveitunnar, sbr. 5. gr. reglugerðarinnar. Með bréfi iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, dags. 13. desember 2006 til fjármálaráðuneytisins, var þess farið á leit að Hitaveitu Fjarðabyggðar yrði bætt við upptalningu í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992, um endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns. Tók iðnaðarráðuneytið fram að endurgreiða bæri hitaveitunni 53% af álögðum virðisaukaskatti með stoð í 4. gr. reglugerðarinnar frá þeim tíma sem hún hóf starfsemi, þ.e. í ársbyrjun 2005. Í kjölfar tölvuskeyta á milli ráðuneytanna og stefnanda, sendi stefnandi ríkisskattstjóra, með bréfi dags. 6. janúar 2011, formlegar beiðnir (RSK 10.34) um endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns vegna áranna 2005-2010, samtals að fjárhæð 12.341.435 krónur. Ríkisskattstjóri tók ekki formlega afstöðu til bréfsins og greindra endurgreiðslubeiðna, en með tölvuskeyti, dags. 24. mars 2011, framsendi ríkisskattstjóri stefnanda tölvuskeyti fjármálaráðuneytisins til ríkisskattstjóra þar sem fram kom eftirfarandi afstaða fjármálaráðuneytisins til endurgreiðslukröfu stefnanda: Þar sem Hitaveita Eskifjarðar (Fjarðabyggðar) [hafi ekki verið] tilgreind í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 484/1994 [ ] um endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns, er það niðurstaða okkar að hitaveitan eigi ekki rétt á endurgreiðslu skv. reglugerðinni. Hitaveitan geti ekki byggt rétt á samskiptum fjármálaráðuneytisins og iðnaðarráðuneytisins á fyrri stigum málsins, enda ekkert í þeim gögnum sem bendir til þess að fjármálaráðuneytið hafi ákveðið að hitaveitan ætti rétt á endurgreiðslu skv. reglugerðinni. Þar sem ljóst er að ávallt var þörf á skýrri reglugerðarheimild vegna endurgreiðslu þess virðisaukaskatts sem um ræðir í máli þessu er það álit okkar að heimild Hitaveitu Fjarðabyggðar til endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns fyrir tímabilið janúar til október 2010 sé ekki til staðar. Með bréfi stefnanda, dags. 27. júní 2011, til fjármálaráðuneytisins krafðist stefnandi þess að erindi hans fengi formlega afgreiðslu. Í svari ráðuneytisins, dags. 23. september 2011, var stefnanda bent á að snúa sér til iðnaðarráðuneytisins vegna styrkja til hitaveitu. Stefnandi ítrekaði kröfur sínar með bréfi til fjármálaráðuneytisins, dags. 4. október 2011. Þá sendi stefnandi ríkisskattstjóra bréf, dags. 5. október 2011, þar sem krafist var formlegrar afstöðu embættisins til erindis stefnanda. Með bréfi ríkisskattstjóra, dags. 15. nóvember 2011, var kröfu stefnanda um endurgreiðslu hafnað. Vísaði embættið til áðurgreinds bréfs fjármálaráðuneytisins, dags. 23. september 2011, og benti stefnanda á kæruheimild til ríkisskattstjóra. Með bréfi, dags. 10. janúar 2012 til fjármálaráðuneytisins, ítrekaði stefnandi kröfur sína um endurgreiðslu og að stefnandi teldi sig að öðrum kosti knúinn til að leita atbeina dómstóla til þess að ná fram rétti sínum. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Aðalkröfu byggir stefnandi í fyrsta lagi á því að á stefnda hafi hvílt sú skylda samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, sbr. 60. gr. laga 111/1992, að endurgreiða hluta virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni frá því að hitaveita Eskifjarðar hóf starfsemi sína og þar til ákvæðið var fellt úr gildi þann 1. janúar 2011. Í öðru lagi telur stefnandi að um ótvíræða lagaskyldu hafi verið að ræða sem iðnaðar- eða fjármálaráðuneyti hafi ekki getað ákveðið að aðilar ættu ekki rétt á. Stefndi hafi ekki hlutast til um að bæta nafni Hitaveitu Fjarðabyggðar í 2. gr. reglugerðar 484/1992 og á því beri stefndi alla ábyrgð. Samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga 50/1988, sbr. 60. gr. laga 111/1992 skyldi endurgreiðsla reiknuð þannig, að álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu næmi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílóvattstund. Iðnaðarráðuneytið hafi annast útreikning á því hve mikill hluti virðisaukaskatts skyldi endurgreiddur þannig að viðmiði laganna um 11% yrði náð. Niðurstaðan hafi verið 53%, sbr. bréf iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins til fjármálaráðherra, dags. 13. des. 2006. Þar hafi einnig verið lagt til að endurgreiðslan skyldi miðast við það tímamark er rekstur hófst hjá stefnanda, þ.e. í ársbyrjun 2005. Krefst stefnandi í öllum tilvikum endurgreiðslu á 53% af þeim virðisaukaskatti sem var greiddur hverju sinni af hitaveitu stefnanda. Vaxtakröfu styður stefnandi við ákvæði laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 skuli greiða vexti frá þeim tíma sem greiðsla átti sér stað og þar til endurgreiðsla hafi farið fram (skaðabótavexti). Dráttarvexti skuli greiða frá þeim tíma er krafa um endurgreiðslu hafi verið lögð fram, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995. Krafa stefnanda gangi skemur, þar sem starfsmönnum fjármálaráðuneytisins hafi fyrst verið ætlaður 30 daga frestur til að framkvæma endurgreiðsluna frá móttöku bréfs iðnaðar- og viðskipta­ráðu­neyt­isins þann 13. desember 2006. Síðan hafi verið stuðst við ákvæði 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 og veittur mánaðarfrestur frá því að krafa hafi verið sett fram um endurgreiðslu þar til dráttarvextir reiknist á kröfuna. Krafan hafi verið sett fram 6. janúar 2011 og sé krafist dráttar­vaxta frá 6. febrúar það ár. Aðalkröfu sína byggir stefnandi einnig á því að stefndi hafi með skaðabótaskyldri háttsemi/athafnaleysi valdið stefnanda tjóni, en stefndi beri húsbóndaábyrgð á því tjóni sem starfsmenn ráðuneyta valdi. Telur stefnandi að starfsmenn fjármálaráðuneytisins hafi valdið honum tjóni með því að aðhafast ekkert til að tryggja framkvæmd endurgreiðslu til stefnanda eftir móttöku tillögu iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins í desember 2006. Starfsmenn fjármálaráðuneytisins hafi ekki útskýrt hvers vegna nafn og hlutfall hitaveitu Fjarðabyggðar hafi ekki verið tekið upp í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992. Sú skylda hafi hvílt á starfsmönnum fjármálaráðuneytisins að tilkynna stefnanda ef ekki stæði til að fallast á tillögu iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins um endurgreiðslu. Stefnandi var og hefði mátt vera í góðri trú um að með bréfi iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins í desember 2006, væri málið í höfn. Stefnandi telur fjárhæð tjónsins vegna hinnar bótaskyldu starfsemi nema 53% af greiddum virðisaukaskatti á tímabilinu frá því að starfsemi hitaveitunnar hófst þar til ákvæði 4. mgr. 42. gr. laga 50/1988 hafi verið fellt úr gildi, eða frá janúar 2005 til 31. desember 2010. Hið skaðabótaskylda tjón hafi orðið þann 13. desember 2006 þegar fjármálaráðuneytið hafði fengið tillögu frá iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu til afgreiðslu. Stefnandi hafi talið sanngjarnt að veita starfsmönnum fjármálaráðuneytisins 30 daga frest frá móttöku bréfsins frá iðnaðar- og viðskiptaráðuneytinu til að tryggja framkvæmd endurgreiðslunnar, með því að tilgreina hitaveitu stefnanda í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992. Því sé krafist vaxta skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 13. janúar 2007, en eftir það frá því tímamarki þegar stefnandi greiddi virðisaukaskatt vegna hvers tímabils um sig. Hinn 6. janúar 2011 hafi stefnandi sett fram kröfu um endurgreiðslu og því sé krafist dráttarvaxta frá 6. febrúar 2011, sbr. 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Í varakröfu er krafist viðurkenningar á skyldu stefnda til að endurgreiða stefnanda 53% af greiddum virðisaukaskatti af sölu á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2010. Er varakrafa sett fram fari svo að dómur telji ekki unnt að fallast á fjárkröfu, en telji sig geta kveðið upp úr með greiðsluskyldu. Það hafi verið hlutverk iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins að reikna út hvert hlutfall endurgreiðslunnar skyldi vera, svo viðmiði laganna um 11% af vegnu meðalverði yrði náð. Það hlutfall hafi verið mjög mis­mun­andi eins og sjá megi af upptalningu í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992, en þar sé hlutfall endur­greiðslunnar frá 6% upp í 62%. Niðurstaða iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins hafi verið sú að hlutfallið skyldi vera 53%. Stefnandi sættir sig við þann útreikning og leggur hann til grundvallar. Þrautavarakröfu styður stefnandi við 2. mgr. 25. gr. laga 91/1991 um rétt til að fá viðurkenningu á rétti sínum. Krafan byggi á sömu lagarökum og málsástæðum og varakrafa. Þrautavarakrafa komi aðeins til skoðunar ef ekki verði fallist á að miða við það hlutfall sem iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið reiknaði út og tilkynnti fjármálaráðuneytinu í bréfi þann 13. desember 2006. Verði ekki fallist á framanritað gerir stefnandi þá þrautaþrautavarakröfu að viðurkennt verði með dómi skaðabóta­skylda stefnda á tjóni stefnanda vegna þess að engar endurgreiðslur hafi borist á hluta virðisauka­skatts vegna sölu á heitu vatni til húshitunar og laugarvatns hjá hitaveitu stefnanda. Um skaðabótaskylduna vísar stefnandi til aðalkröfu. Vísað er til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um rétt stefnanda til að fá viðurkenningardóm um skaðabótaskyldu. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda. Engin skilyrði séu til endurgreiðslu, greiðslu skaðabóta eða viðurkenningarkrafna stefnanda. Um endurgreiðslur virðisaukaskatts vegna sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns hafi verið fjallað í 4. mgr. 42. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, sbr. 60. gr. laga nr. 111/1992, um breytingar í skattamálum. Með lögum nr. 111/1992 hafi einnig verið lögfest það nýmæli að tekið var upp 14% þrep í virðisaukaskatti, sbr. 50. gr. laga nr. 111/1992. Þessi atriði verði að skoða í samhengi enda mælti 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 fyrir um skyldu til endurgreiðslu virðisaukaskatts við ákveðnar aðstæður, þ.e. eins og orðrétt segir í ákvæðinu þannig að álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu nemi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílóvattstund. Tilgangurinn með lagaákvæðinu hafi verið sá að leitast við að draga úr áhrifum virðisaukaskatts á húshitunarkostnað, sérstaklega á þeim svæðum landsins þar sem kostnaður við húshitun sé hvað mestur. Þannig hafi viðmiðið í lögunum um það að virðisaukaskattur næmi ekki hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði hjá Hitaveitu Reykjavíkur í reynd verið núllstilling á endurgreiðslukerfinu miðað við verð hjá Hitaveitu Reykjavíkur. Með því móti hafi verið reynt að tryggja að Reykjavíkursvæðið nyti ekki endurgreiðslu samhliða því að jafna húshitunarkostnað milli landshluta. Við útreikninga á árinu 2004 hafi komið í ljós að meðalverð hjá Orkuveitu Reykjavíkur hafi verið komið inn fyrir 11% mörkin og því í reynd brostnar forsendur fyrir því að nota það sem viðmið á grundvelli ákvæðis 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988. Engin stoð hafi því verið fyrir tillögum iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins um að hitaveitan yrði talin upp í reglugerðinni, þar sem forsendur höfðu brostið fyrir endurgreiðslu þegar árið 2002. Með 3. gr. laga nr. 175/2006 hafi lægra þrep virðisaukaskatts verið lækkað úr 14% í 7%. Þessi breyting hafi öðlast gildi 1. mars 2007. Þar með hafi endanlega verið brostnar forsendur fyrir ákvæði 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992 um endurgreiðslur virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns, og ákvæðum laga um endurgreiðsluna. Kröfugerð stefnanda taki mið af því að „tjón“ hafi stofnast í desember 2007. Engin stoð sé því fyrir dómkröfum stefnanda í ljósi breytts hlutfalls virðisaukaskatts. Með hliðsjón af framangreindu sé ljóst að þegar á árinu 2004 hafi verið kominn upp forsendubrestur fyrir umræddu endurgreiðslukerfi, þ.m.t. þágildandi 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992. Það hafi því í öllum tilvikum verið málefnalegar ástæður fyrir því að hitaveitunni hafi ekki verið bætt inn í reglugerðina eftir að hún tók til starfa á árinu 2005. Stefndi byggir á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda þar sem Hitaveita Fjarðabyggðar hafi ekki fallið undir 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992 á gildistíma hennar. Réttur til endurgreiðslna virðisaukaskatts verði ekki byggður á loforðum eða munnlegum samskiptum. Í 2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 484/1992, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 332/1993, hafi verið afmarkað hvaða aðilar hafi átt rétt á endurgreiðslu samkvæmt reglugerðinni. Samkvæmt ákvæði 2. mgr. 1. gr. gátu þeir aðilar átt rétt á endurgreiðslu skv. 1. mgr. sem störfuðu eftir einkaleyfi sem iðnaðarráðuneyti hafði veitt og samkvæmt sérstakri reglugerð, sbr. orkulög, nr. 58/1967. Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til greiðslu skaðabóta. Engri saknæmri né ólögmætri háttsemi er til að dreifa af hálfu stefnda eða starfsmanna hans í ljósi þess sem að framan greinir. Stefnandi hafi ekki reynt að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni. Stefndi byggir á því að grundvallarforsenda fyrir endurgreiðslum samkvæmt 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 og reglugerð nr. 484/1992 sé sú að þar sé kveðið á um endurgreiðslur á hluta af álögðum virðisaukaskatti af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa eða laugarvatns. Með stefnu fylgi engin gögn sem staðfesta það að stefnufjárhæðin endurspegli þann virðisaukaskatt sem innheimtur hafi verið í viðskiptum hitaveitunnar. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á með reikningum að hann hafi hagað sölu á heitu vatni á þann hátt sem sagði í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 484/1992, en þar hafi verið kveðið á um að tilgreina bæri sérstaklega á sölureikningi endurgreiðslu­fjárhæð og mismun álagðs virðisauka­skatts og endurgreiðslu­fjárhæðar. Hafi stefnandi eða hitaveitan hagað sölureikningum á þann hátt sem getið var í 1. mgr. 6. gr. reglugerðar nr. 484//1992 hafi það verið umfram skyldu og á ábyrgð hans eða hitaveitunnar, enda tók reglugerðin ekki til fyrirtækisins. Þetta atriði sé hins vegar ekki upplýst í málinu og ekki heldur það hvort farið hafi verið eftir 2. mgr. 3. gr. reglugerðarinnar, þar sem ráðgert var að hlutaðeigandi hitaveita sendi skattstjóra greinargerð um sölu á heitu vatni innan tilskilinna tímamarka. Hafa beri í huga að reglur um endurgreiðslu virðisaukaskatts á grundvelli 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 hafi varðað hagsmuni viðskiptamanna hitaveitunnar, en ekki stefnanda. Ákvæðin hafi verið sett miðað við tilteknar forsendur um að jafna orkuverð til notenda en ekki sérstaklega til hagsbóta fyrir orkufyrirtæki. Hafi stefnandi eða hitaveitan lækkað orkuverð sem nam virðisaukaskattinum frá árinu 2005 hafi það verið umfram skyldu og á ábyrgð hennar eða stefnanda sem fyrr segir. Hafi svo ekki verið og hitaveitan innheimt fullan virðisaukaskatt hafi ekki verið um tjón stefnanda að ræða eða grundvöll endurgreiðslu, enda sé virðisaukaskattur vörsluskattur sem skilað sé í ríkissjóð. Í því tilviki, og að því gefnu að hitaveitan hafi í reynd átt að falla undir reglugerðina, sé um að ræða hagsmuni viðskiptamanna hitaveitunnar en ekki hennar eða stefnanda. Krafa stefnanda væri þá um óréttmæta auðgun og engin rök til endurgreiðslu. Stefnandi hefði í því tilviki orðið fyrir tjóni og gert viðskiptamönnum sínum að greiða skattinn. Stefnandi hafi ekki getað verið í þeirri trú að málið yrði klárað, eins og það er orðað í stefnu. Það hafi átt undir fjármálaráðherra að ákveða hvernig færi um endurgreiðslu, en ekki iðnaðarráðherra. Þá hafi það ekki verið sjálfgefið að hundraðshlutinn yrði 53% allan tímann eins og aðstæður voru á þessum tíma og ekki síst þegar leið á árið 2007 og eftir það. Hafa beri í huga í þessu sambandi endurskoðunarákvæði 7. gr. reglugerðarinnar. Ákvæði laganna og reglugerðarinnar hafi snúist um orkuverð til notenda en ekki hafi verið um að ræða sérstakan styrk til orkufyrirtækja sem þau ættu skilyrðislausa kröfu til. Stefndi byggir einnig á því að telji dómurinn Hitaveituna vera hæfa til að vera aðili að lögum beri að sama skapi að sýkna vegna aðildarskorts stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir einnig á því að krafan sé fallin niður fyrir fyrningu, hvort sem litið sé til 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda eða gildandi fyrningarlaga nr. 150/2007. Hið sama gildi um lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Varðandi endurgreiðslukröfur beri að miða við fjögurra ára fyrningartíma. Málið sé höfðað 26. febrúar 2013. Af því leiði að allar kröfur eldri en frá 26. febrúar 2009 séu fallnar niður fyrir fyrningu. Engin efni séu til þess að mati stefnda að umbreyta kröfunni í skaðabótakröfu eða reifa hana ýmist sem slíka eða sem endurgreiðslukröfu. Lagaákvæðið sem byggt er á í stefnu varði endurgreiðslu en ekki skaðabætur orkuveitum til handa. Krafa sem fallin sé niður fyrir fyrningu stofnist ekki að nýju undir merkjum skaðabótareglna. Njóti þess háttar krafa ekki réttarverndar skaðabótareglna ef lögvarið tilkall til endurgreiðslu, hafi það verið fyrir hendi, er liðið undir lok sökum fyrningar. Verði ekki á sýknukröfu fallist er krafist verulegrar lækkunar fjárkröfu með vísan til allra framangreindra málsástæðna. Jafnframt er kröfum um vexti og dráttarvexti mótmælt, einkum upphafstíma þeirra. Þá er mótmælt vaxtakröfum sem fallnar eru niður fyrir fyrningu, sbr. ákvæði fyrrgreindra laga. IV. Stefndi hefur sett fram athugasemdir varðandi aðild stefnanda að máli þessu en ekki gert sérstakar kröfur í þeim efnum. Ekki þykir því þurfa að víkja að henni sérstaklega. Í máli þessu er deilt um rétt stefnanda til endurgreiðslu virðisaukaskatts samkvæmt þágildandi 4. mgr. 42. gr. laga nr. 40/1988, um virðisaukaskatt með síðari breytingum, sbr. 60. gr. laga nr. 111/1992, um breytingar í skattamálum. Tilgangurinn með ákvæðinu var að leitast við að draga úr áhrifum virðisaukaskatts á húshitunarkostnað, sérstaklega á þeim svæðum landsins þar sem kostnaður við húshitun var hvað mestur. Stefnandi krefst þess samkvæmt aðalkröfu að stefndi verði dæmdur til endurgreiðslu fjárhæðar er sé miðuð við 53% af álögðum virðisaukaskatti af sölu hitaveitu Fjarðabyggðar á heitu vatni til hitunar húsa og laugarvatns á tímabilinu 1. janúar 2005 til 31. desember 2010, eða samtals að fjárhæð 12.341.443 krónur. Í þágildandi 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988, var mælt fyrir um skyldu til endurgreiðslu virðisaukaskatts til ríkis, sveitarfélaga og stofnana þeirra vegna sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns. Þar kemur fram að endurgreiða skuli hluta virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og/eða rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns þannig að álagður virðisaukaskattur að frádreginni endurgreiðslu nemi eigi hærri fjárhæð en 11% af vegnu meðalverði rafveitna og hitaveitna á kílóvattstund. Þar kemur einnig fram að fjármálaráðherra ákveði með reglugerð, að fenginni tillögu iðnaðarráðherra, nánar um framkvæmd endurgreiðslunnar. Í 2. gr. reglugerðar nr. 484/1992, um endurgreiðslu virðisaukaskatts af sölu á heitu vatni og rafmagni til hitunar húsa og laugarvatns, sem sett var með heimild í 42. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, var síðan að finna upptalningu á þeim orkufyrirtækjum sem féllu undir reglugerðina og þann hundraðshluta sem gilti við endurgreiðslu hjá hverju og einu þeirra fyrirtækja sem þar voru nefnd. Reglugerðin tók nokkrum breytingum á gildistíma sínum. Meðal annars voru gerðar breytingar á hundraðshlutum ákvæðisins í kjölfar nýrra útreikninga. Þessar breytingar voru þó gerðar fyrir þann tíma sem hér skiptir máli. Ákvæði 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 var síðar fellt brott með 11. gr. laga nr. 163/2010, um breyting á lögum um virðisaukaskatt, og endurgreiðslur af þessu tagi lagðar niður frá og með 1. janúar 2011. Dómurinn telur að með 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 hafi löggjafinn með lögmætum hætti framselt vald sitt til þess að setja reglugerð um endurgreiðslurnar þar sem m.a. voru ákvæði um það hvaða aðilar skyldu eiga rétt til endurgreiðslu og hvaða hundraðshluti skyldi endurgreiddur þeim. Samkvæmt þessu þykir ljóst að réttar til endurgreiðslu virðisaukaskatts skyldu þeir einir aðilar njóta sem fjármálaráðuneytið hafði ákveðið að ættu rétt til endurgreiðslu, að fenginni tillögu iðnaðarráðherra, og með þeim hundraðshluta og skilyrðum sem þar er nánar getið. Er hvorki í viðkomandi lögum né í reglugerðinni að finna neina stoð fyrir því að stefnandi hafi átt sjálfstæðan rétt til endurgreiðslu óháð því hvort fjármálaráðuneytið hafi fallist á og birt reglugerðarbreytingu að því er hann varðar sérstaklega. Ekki verður heldur fallist á með stefnanda að um ótvíræða lagaskyldu hafi verið að ræða óháð aðkomu iðnaðar- eða fjármálaráðuneytis. Hér að framan hafa verið raktar ástæður þess að á árinu 2004 hafi stjórnvöldum orðið ljóst að forsendur voru brostnar fyrir því að nota 11% viðmiðið sem tilgreint var í þágildandi 4. mgr. 42. gr. laga nr. 50/1988 og kerfið þess vegna í heild tekið til endurskoðunar. Þann 1. mars 2007 lækkaði lægra þrep virðisaukaskatts úr 14% í 7% sem gerði endanlega út um endurgreiðslukerfið. Þótt afgreiðsla málsins á erindi stefnanda kunni að hafa dregist á langinn verður ekki séð að það eitt skjóti stoðum undir kröfur stefnanda að þessu leyti. Loks verður fyrrgreind krafa stefnanda ekki byggð á bréfi iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins til fjármálaráðherra, dags. 13. desember 2006, þar sem það ráðuneyti var einungis umsagnaraðili. Aðalkröfu sína reisir stefnandi enn fremur á því að stefndi hafi með skaðabótaskyldri háttsemi/athafnaleysi valdið stefnanda tjóni sem nemi stefnufjárhæðinni sem hann beri húsbóndaábyrgð á. Telur stefnandi þannig að starfsmenn fjármálaráðuneytisins hafi valdið honum tjóni með því að aðhafast ekkert til að tryggja framkvæmd endurgreiðslu til stefnanda eftir móttöku tillögu iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins í desember 2006. Hér að framan er það rakið að lög leiði ekki til þess að stefnandi eigi rétt til þeirrar fjárkröfu sem getið er í aðalkröfu. Stefnandi getur þegar af þeirri ástæðu ekki átt skaðabótakröfu fyrir fjárhæð sem hann átti ekki rétt til. Af því leiðir að aðalkrafan verður heldur ekki tekin til greina á þessari forsendu. Loks eru varakrafa og þrautavarakröfur í raun byggðar upp á sömu forsendum og aðalkrafa en settar fram sem viðurkenningarkröfur. Eins og fram er komið telur dómurinn að aðalkrafan hafi ekki lagagrundvöll. Af því leiðir að varakrafa og þrautavarakröfur hafa það ekki heldur. Verða þær því ekki teknar til greina. Samkvæmt framangreindu er stefndi, íslenska ríkið, sýknað af öllum kröfum stefnanda, Sveitarfélagsins Fjarðabyggðar. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn hluta af þeim kostnaði sem hlotist hefur af rekstri málsins. Af hálfu stefnanda flutti máli Hilmar Gunnlaugsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Einar Karl Hallvarðsson hrl. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Sveitarfélagsins Fjarðabyggðar.
Mál nr. 194/1999
Sakhæfi Virðisaukaskattur Tekjuskattur Útsvar Skilorð
Ó var ákærður fyrir að hafa svikið allháar fjárhæðir undan tekju- og virðisaukaskatti auk þess að hafa látið hjá líða að standa skil á innheimtum virðisaukaskatti. Var hann dæmdur til skilorðsbundinnar refsivistar auk þess sem honum var gerð sektarrefsing. Hvorki var talið tilefni til að álykta að andlegt heilsufar hans á þeim tíma sem brotin voru framin hefði verið með þeim hætti að 1. mgr. 16 gr. alm. hgl. gæti átt við, né að unnt væri að fella niður refsingu með stoð í 63. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að refsing, sem honum var gerð með hinum áfrýjaða dómi, verði milduð og honum aðeins gerð skilorðsbundin refsivist. I. Krafa ákærða um frávísun málsins er reist á því að í héraði hafi verið lagt fram vottorð læknis, þar sem komið hafi fram upplýsingar um líkamlegt og andlegt heilsufar ákærða. Af þessu vottorði og læknisfræðilegum gögnum, sem síðar hafi verið fengin, hafi verið ljóst að vafi gæti leikið á um sakhæfi hans. Ákærði hafi ekki óskað eftir því í héraði að sér yrði skipaður verjandi. Héraðsdómara hefði því borið að eigin frumkvæði að skipa ákærða verjanda, sbr. 2. mgr. 35. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, svo og að hlutast til um rannsókn samkvæmt d. lið 1. mgr. 71. gr. sömu laga, enda sé tvímælalaust að heilsufar hans hafi verið með þeim hætti, sem um ræði í 16. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í málinu er ákærði sóttur til saka fyrir skattalagabrot, sem honum er gefið að sök að hafa framið í rekstri einkafirma síns, KR sumarhúsa, á árunum 1992 til 1995. Í vottorði læknis 31. maí 1999, sem ákærði hefur lagt fyrir Hæstarétt, er því lýst að hann hafi orðið fyrir vinnuslysi í maí 1991 og hlotið alvarlega áverka, sem þar greinir nánar, en vandamál annars eðlis hafi að auki komið fram „á umliðnum árum“, því haustið 1996 hafi gætt „mjög ákveðinna depressivra einkenna“ hjá ákærða, sem hafi haft „væntanlega alllangan aðdraganda“. Fyrirliggjandi læknisfræðileg gögn um ákærða geta aðeins um andlegt heilsufar hans á síðara tímaskeiði en þegar ætluð brot hans voru framin. Þau gefa því ekki tilefni til að álykta að ákvæði 1. mgr. 16. gr. almennra hegningarlaga geti hafa átt við um hagi hans þegar brotin voru drýgð. Þessi gögn eru að auki hvorki svo afdráttarlaus né skýr að til álita geti komið að beita 63. gr. almennra hegningarlaga á grundvelli þeirra. Af þessum sökum eru ekki efni til að vísa málinu frá héraðsdómi eða vísa því heim í hérað til meðferðar á ný með stoð í þeim röksemdum ákærða, sem áður greinir. II. Samkvæmt ákæru er ákærða í fyrsta lagi gefið að sök að hafa látið hjá líða að færa nánar tilteknar tekjur í bókhaldi sínu og gera grein fyrir þeim í virðisaukaskattskýrslum, en með því hafi hann komið sér undan greiðslu virðisaukaskatts á tímabilinu frá maí 1993 til ágúst 1994 að fjárhæð samtals 2.888.834 krónur. Í öðru lagi er hann borinn sökum um að hafa ranglega fært til frádráttar við virðisaukaskattskil innskatt að fjárhæð alls 159.244 krónur á tímabilinu frá nóvember 1992 til október 1994. Í þriðja lagi er hann sóttur til saka fyrir að hafa látið hjá líða að standa skil á virðisaukaskatti vegna nóvember og desember 1994 að fjárhæð samtals 1.461.050 krónur. Loks er hann í fjórða lagi ákærður fyrir að hafa látið ógert að telja fram til skatts tekjur á árunum 1993 og 1994, að fjárhæð samtals 11.578.246 krónur, og komið sér þannig undan að greiða alls 4.804.406 krónur í tekjuskatt og útsvar. Ákærði gekkst við sakargiftum fyrir héraðsdómi. Verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu hans fyrir framangreind brot, sem voru þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Með röngum skattskilum kom ákærði sér samkvæmt framangreindu undan að greiða alls 7.852.484 krónur í opinber gjöld. Að auki hefur hann unnið sér til refsingar með því að standa ekki skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 1.461.050 krónur. Brot ákærða voru drýgð á löngum tíma og sýnilega af ásetningi. Ákærði hefur hins vegar ekki áður sætt refsingu. Eins og greinir í héraðsdómi varð jafnframt verulegur dráttur á meðferð málsins í höndum skattyfirvalda, sem luku rannsókn á brotum ákærða með skýrslu 15. nóvember 1995 en beindu þó ekki málinu til ríkislögreglustjóra fyrr en með bréfi 25. júní 1998. Verður og að líta til heilsuhaga ákærða við ákvörðun refsingar. Að öllu þessu virtu verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um að ákærði sæti fangelsi í fjóra mánuði skilorðsbundið. Þá verður einnig að dæma ákærða til að greiða sekt að fjárhæð 3.500.000 krónur, en í stað hennar komi fangelsi í sjö mánuði ef hún greiðist ekki innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Ólafsson, sæti fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms, ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 3.500.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 7 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan sakarkostnað fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hallvarðs Einvarðssonar hæstaréttarlögmanns, 75.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 25. mars 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 8. þ.m., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans 29. desember 1998 á hendur Ólafi Ólafssyni, kt. 040355-4999, Norðurtúni 8, Bessastaðahreppi. Ákærða er annars vegar gefið að sök að hafa brotið gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, með því að hafa ekki staðið sýslumanninum í Hafnarfirði skil á virðisaukaskatti að fjárhæð samtals 4.582.701 króna, sem hann innheimti í nafni einkafirma síns, KR sumarhús, á árunum 1992, 1993 og 1994. Í ákærunni er gerð nánari og svofelld grein fyrir sakargiftum að þessu leyti: „a) Vegna útskatts af söluverði fimm sumarhúsa og söluverði efnis í eitt sumarhús, sem hvorki var tekjufært í bókhaldi ákærða, talinn fram á virðisaukaskýrslum, né staðið skil á virðisaukaskatti vegna til [sýslumannsins] í Hafnarfirði: b) Vegna ólögmæts frádráttar innskatts, við skil á útskatti, vegna reikninga sem til voru komnir vegna einkaneyslu ákærða og reikninga sem ekki voru hæfir til innsköttunar lögum samkvæmt: c) Vegna vanskila á innheimtum útskatti samkvæmt innsendri virðisaukaskýrslu samtals kr. 1.461.050 sem hér greinir: Í ákæru er þessi háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. nú 3. gr. laga nr. 42/1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995. Málið er jafnframt höfðað á hendur ákærða fyrir brot gegn lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt „[með] því að hafa látið undir höfuð leggjast að telja fram til skatts, skattskyldar tekjur sem ákærði hafði af framangreindri ótekjufærðri sölu á sumarhúsum á árinu 1993 og 1994, sem námu kr. 11.578.246 og honum bar að greiða af tekjuskatt og útsvar samkvæmt B-lið, 7. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt og 21. gr. laga nr. 90/1990, um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. nú 19. gr. laga nr. 30/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og að hafa með þessari háttsemi komist hjá greiðslu tekjuskatts og útsvars af greindum tekjum, samtals að fjárhæð kr. 4.804.406 og sundurliðast sem hér segir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sjá nú 2. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 um breytingu á þeim lögum og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995 um breytingu á þeim lögum og 2. mgr. 24. gr. laga nr. 90/1990 um tekjustofna sveitarfélaga, sjá nú 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995.“ Í ákæru er þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Undir rekstri málsins var því lýst yfir af hálfu ákæruvalds, að það teldi brot ákærða að því er tekur til ólögmæts frádráttar á innskatti á árinu 1992, en hann nam samkvæmt ákæru 73.573 krónum, fyrnt. Ber að líta svo á að ákæruvaldið hafi fallið frá saksókn á hendur ákærða að þessu leyti. Kemur þessi þáttur ákærunnar því ekki til frekari umfjöllunar hér fyrir dómi. I. Ákærði kom fyrir dóm 8. þ.m. og játaði skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Telst með þeim framburði ákærða, sem er í samræmi við annað það sem fram er komið í málinu, nægilega sannað að hann hafi framið þau brot sem í ákæru greinir. Ákvæðum 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt var breytt með 1. gr. laga nr. 42/1995. Með þessari athugasemd eru brot ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. II. Brot þau, sem ákærði er nú sakfelldur fyrir, voru framin fyrir gildistöku laga nr. 39/1995 og laga nr. 42/1995. Verður litið til þessa við ákvörðun refsingar, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hliðsjón af umfangi brots ákærða verður honum gert að sæta fangelsi í fjóra mánuði. Er sú refsing skilorðsbundin á þann veg sem í dómsorði greinir, en ákærði hefur ekki áður sætt refsingu. Fyrir liggur að rannsókn skattrannsóknarstjóra ríkisins á bókhaldi og virðis-aukaskattskilum ákærða lauk 15. nóvember 1995. Málinu var hins vegar ekki vísað til lögreglu fyrr en með bréfi skattrannsóknarstjóra til ríkislögreglustjórans 25. júní 1998. Hefur þessi dráttur ekki verið skýrður, en ákærða verður í engu um hann kennt. Þá er upplýst að ákærði búi við skerta heilsu og örorku vegna slyss sem hann varð fyrir í maí 1991. Þegar þetta er virt og jafnframt litið til þess sem fyrir liggur um hagi ákærða að öðru leyti, þykir sektarrefsing, sem honum verður gerð samhliða skilorðsbundinni refsivist, hæfilega ákveðin 2.000.000 króna. Greiðist sektin ekki innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa skal ákærði í hennar stað sæta fangelsi í fjóra mánuði. Dæma ber ákærða til að greiða allan sakarkostnað. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð : Ákærði, Ólafur Ólafsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 2.000.000 króna í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 311/2006
Virðisaukaskattur Staðgreiðsla opinberra gjalda Skilorð
G var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. Fyrir lá að G greiddi fyrir útgáfu ákæru upp í hluta þeirra gjaldföllnu skattskulda sem ákæra tók til og var við ákvörðun refsingar litið til þess, sbr. 1. og 3. gr. laga nr. 134/2005. Brot G voru talin meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing G þótti hæfilega ákveðin skilorðsbundið fangelsi í 2 mánuði og var honum einnig gert að greiða sekt að fjárhæð 9.200.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Árni Kolbeinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. maí 2006 og krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsing verði felld niður, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Af hálfu ákæruvaldsins hefur verið lagt fyrir Hæstarétt yfirlit þar sem gerð er grein fyrir ráðstöfun innheimtumanns ríkissjóðs á greiðslum ákærða uppi í skuldir vegna vanskila á virðisaukaskatti og staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna hans. Í greinargerð ákæruvaldsins segir að vangoldinn virðisaukaskattur vegna fimm þeirra tímabila sem ákæra lýtur að hafi verið greiddur að fullu eða verulegu leyti. Verður samkvæmt því miðað við að undanþága frá lágmarki fésektar samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sem tekin var upp með 3. gr. laga nr. 134/2005, eigi við um skuldir vegna tímabilanna júlí-ágúst 1999, janúar-febrúar og mars-apríl 2000, svo og vegna maí-júní og nóvember-desember 2001, samtals að fjárhæð 3.972.494 krónur. Um skuldir vegna tímabilanna nóvember-desember 1999, svo og september-október og nóvember-desember 2000, sem nema samtals 4.361.711 krónum, gildir hins vegar sektarlágmark 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Af yfirlitinu verður ráðið að skuld vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, að höfuðstól 592.003 krónur, hafi verið að fullu greidd þegar greiðsla á álagi vegna fyrri tímabila hefur verið metin sem innborgun á höfuðstól skuldarinnar og á undanþága frá lágmarki fésektar samkvæmt 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, sem tekin var upp með 1. gr. laga nr. 134/2005, við um alla skuldina. Samkvæmt framangreindu verða viðurlög vegna vanskila að fjárhæð 4.564.497 krónur ákveðin í samræmi við fyrrgreindar undanþágur 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 frá lágmarki fésektar. Á hinn bóginn gildir sektarlágmark greinanna um vanskil að fjárhæð 4.361.711 krónur. Að því virtu verða brot ákærða talin meiri háttar og varða þannig við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Að því virtu að ákærði hefur ekki sætt refsingu svo að máli skipti og þegar horft er til ákvæða 70. gr. almennra hegningarlaga, er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði og verður hún skilorðsbundin eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærða gert að greiða sekt að fjárhæð 9.200.000 krónur, en um vararefsingu fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til greiðslu áfrýjunarkostnaðar og eru þar meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, sem tiltekin eru með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Gísli Hjartarson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu dóms þessa, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 9.200.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan 4 vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í 5 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, 277.295 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2006. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 13. janúar 2006 á hendur: ,, Gísla Hjartarsyni, kt. 150460-3369 fyrir eftirtalin skatta- og hegningarlagabrot framin í sjálfstæðum rekstri hans á árunum 1999 til 2001, en bú hans var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum þann 9. apríl 2003. I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í sjálfstæðri atvinnustarfsemi hans á árunum 1999, 2000 og 2001, samtals að fjárhæð kr. 8.550.612 og sundurliðast sem hér segir: Uppgjörstímabil: Árið 1999 Árið 2000 Árið 2001 Telst þetta varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988, um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 3. gr. laga nr. 134, 2005, og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 og 139. gr. laga nr. 82, 1998. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Með því að hafa látið undir höfuð leggjast að standa skil á skilagreinum vegna staðgreiðslu opinberra gjalda vegna tímabilanna febrúar og mars 2001 og hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna hans á árunum 2000 og 2001, samtals að fjárhæð kr. 592.003 og sundurliðast sem hér segir: Greiðslutímabil: Árið 2000 Árið 2001 Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Undir rekstri málsins lækkaði ákæruvaldið fjárhæðir í I. kafla ákæru þannig að ákærufjárhæð vegna uppgjörstímabilsins maí-júní 2001 lækki úr 687.167 krónum í 532.329 krónur og vegna uppgjörstímabilsins nóvember-desember 2001 lækki úr 863.774 krónum í 802.774 krónur. Til samræmis við þetta lækkar ætlað brotaandlag vegna ársins 2001 í 1.334.534 krónur og heildarandlag I. kafla ákærunnar verður samkvæmt þessu 8.334.205 krónur. Verjandi ákærða krefst vægustu refsingar sem lög leyfa og málsvarnarlauna að mati dómsins. Skírskotað er til ákærunnar um lýsingu málavaxta. Frá því ákærði framdi brot sín hefur refsilöggjöf breyst, sbr. lög nr. 134/2005. Með 1. mgr. 3. gr. laganna var bætt við nýjum málsliðum við 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 og 1. mgr. 4. gr. laga nr. 50/1988. Eru þessir liðir efnislega samhljóða varðandi frávik frá fésektarlágmarki við tilteknar aðstæður. Nýju lögunum er beitt hér, sbr. meginreglu 2. gr. almennra hegningarlaga en réttilega er vísað til laganna í báðum köflum ákæru. Ákærði greiddi 1.970.163 krónur eftir eindaga einstakra greiðslutímabila virðisaukaskatts og þá greiddi hann 4.074.255 krónur í álag, dráttarvexti og kostnað. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvernig síðastgreinda fjárhæðin sundurliðast. Þykir því rétt að láta hana koma til lækkunar á höfuðstól vanskila. Að þessu virtu er ljóst að heildargreiðslur ákærða eftir eindaga nema svo háu hlutfalli heildarvanskila virðisaukaskatts samkvæmt I. kafla ákæru að fésektarlágmark samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 á ekki við, sbr. lög nr. 134/2005, en refsilækkunarsjónarmið sem þar greinir eiga við eins og hér stendur á. Öll afdregin staðgreiðsla opinberra gjalda sem lýst er í II. kafla ákæru var greidd eftir lögboðna eindaga. Að því virtu og dómaframkvæmd er svona stendur á er ljóst að fésektarlágmark, sem kveðið er á um í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, á ekki við, sbr. lög nr. 134/2005, en refsilækkunarsjónarmið sem þar greinir eiga við, eins og hér stendur á. Sakaferill ákærða hefur ekki áhrif á refsiákvörðun. Ákærði hefur játað brot sín hreinskilnislega og er það virt honum til refsilækkunar. Að teknu tilliti til brotaandlags í hvorum ákærulið um sig, og að teknu tilliti til sjónarmiða sem lágu til grundvallar lögum nr. 134/2005, þykja brot ákærða ekki meiri háttar í skilningi 262. gr. almennra hegningarlaga. Verður ákærða því ekki ákveðin fangelsisrefsing. Bú ákærða var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum 9. apríl 2003 og ekkert liggur fyrir um að ákærði hafi auðgast á vanskilum sem urðu í sjálfstæðum rekstri hans. Mjög langur tími er liðinn frá framningu brotanna. Að öllu ofanrituðu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 149.900 krónur í málsvarnarlaun til Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns að meðtöldum virðisaukaskatti. Þóknunin er fyrir vinnu verjandans á rannsóknarstigi málsins og undir dómsmeðferð. Björn Þorvaldsson, fulltrúi ríkislögreglustjóra, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Gísli Hjartarson, greiði 1.000.000 króna í sekt í ríkissjóð og komi þriggja mánaða fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði 149.900 krónur í málsvarnarlaun til Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 44/2013
Ökutæki Slysatrygging ökumanns Húftrygging Stórkostlegt gáleysi
J höfðaði mál gegn V hf. og krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til bóta úr slysa- og húftryggingum J hjá V hf. vegna tjóns sem J varð fyrir í umferðarslysi. J hafði áður verið sakfelldur í Hæstarétti fyrir líkamsmeiðingu af gáleysi og umferðarlagabrot vegna sama slyss. Í þeim dómi hafði verið talið sannað að J hefði keyrt á allt að 109 kílómetra hraða á klukkustund þar sem hámarkshraði var 50 kílómetrar á klukkustund. Meðal annars af þessum sökum var talið að aksturinn hefði verið mjög háskalegur og að með honum hefði J sýnt af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 1. mgr. 90. gr. og 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga og ákvæða í vátryggingarskilmálum V hf. Var V hf. því sýknað af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. janúar 2013. Hann krefst þess aðallega að viðurkenndur verði réttur sinn til fullra bóta úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar BH-A94 vegna líkamstjóns er hann varð fyrir í umferðarslysi 28. september 2010. Þá krefst áfrýjandi að viðurkenndur verði réttur sinn til fullra bóta úr kaskótryggingu bifreiðarinnar vegna sama slyss. Til vara krefst hann þess að bótaskylda verði viðurkennd að hluta úr slysatryggingu ökumanns, sem og úr kaskótryggingu bifreiðarinnar. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að réttur áfrýjanda til greiðslna úr slysatryggingu ökumanns og kaskótryggingu bifreiðar verði einungis viðurkenndur að hluta og að málskostnaður verði látinn niður falla. Með dómi Hæstaréttar 12. september 2013 í máli nr. 241/2013 var áfrýjandi meðal annars sakfelldur fyrir líkamsmeiðingu af gáleysi og umferðarlagabrot vegna þess umferðarslyss sem hér um ræðir. Samkvæmt þeim dómi var talið sannað að áfrýjandi hafi í umrætt skipti ekið bifreið sinni vestur Bústaðaveg á allt að 109 kílómetra hraða á klukkustund að gatnamótum Bústaðavegar og Háaleitisbrautar þar sem hann missti stjórn á henni. Með vísan til 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er því sannað að áfrýjandi umrætt sinn ekið á meira en tvöföldum leyfðum hámarkshraða sem var 50 kílómetrar á klukkustund. Var aksturinn mjög háskalegur og með honum sýndi áfrýjandi af sér stórkostlegt gáleysi í skilningi 1. mgr. 90. gr., 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og 9. gr. sameiginlegra vátryggingarskilmála stefnda. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jón Ólafsson, greiði stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 8. október sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 24. október 2011, af Jóni Ólafssyni, Kórsölum 3, Kópavogi, á hendur stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur: Aðallega að viðurkenndur verði réttur hans til fullra bóta úr slysatryggingu ökumanns bifreiðarinnar BH-A94, sem var tryggð hjá stefnda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 vegna líkamstjóns sem stefnandi varð fyrir í umferðarslysi 28. september 2010. Enn fremur krefst stefnandi þess að viðurkenndur verði réttur hans til fullra bóta úr kaskótryggingu bifreiðarinnar BH-A94 sem tryggð var hjá stefnda á tjónsdegi hinn 28. september 2010. Til vara krefst stefnandi þess að bótaskylda verði viðurkennd að hluta, bæði úr slysatryggingu ökumanns bifreiðar og úr kaskótryggingu bifreiðarinnar. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og því sé þess krafist að málskostnaður beri virðisaukaskatt. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að bótaréttur stefnanda úr slysatryggingu ökumanns og/eða kaskótryggingu verði einungis viðurkenndur að hluta og að málskostnaður verði felldur niður. I. Stefnandi var ökumaður bifreiðarinnar BH-A94 sem lenti í umferðarslysi á mótum Bústaðavegar og Háaleitisbrautar kl. 6:57 að morgni hins 28. september 2010. Í stefnu er því lýst að stefnandi hefði umrætt sinn brotið gegn tollalögum og hafi hann ekið frá tollvörðum sem hafi ætlað að veita honum eftirför. Hér fyrir dóminum kvaðst stefnandi hins vegar ekki hafa orðið var við eftirför af hálfu tollvarða, þótt hann hefði mætt tollvarðabifreið með blikkljósum, og þá kvaðst hann ekki hafa gætt að því hvort honum væri veitt eftirför. Vitnið, Baldur Freyr Óskarsson tollvörður, kvaðst í skýrslu sinni hafa, ásamt öðrum tollverði, veitt stefnanda eftirför frá því stefnandi ók út úr Vatnagörðum og þar til umrætt slys varð. Hefðu þeir fengið tilmæli um eftirförina vegna gruns um að stefnandi væri með ótollskoðaðan varning í bifreið sinni. Fram kemur í stefnu að stefnandi hafði talið sig hafa stungið tollverðina af þegar hann lenti í slysinu. Í stefnu er því lýst að slysið hafi orðið með þeim hætti að stefnandi hafi ekið vestur Bústaðaveg en misst stjórn á bifreiðinni við gatnamót Bústaðavegar og Háaleitisbrautar með þeim afleiðingum að bifreiðin skall framan á strætisvagni. Leyfilegur hámarkshraði þar sem áreksturinn varð er 50 km/klst. Óumdeilt er að báðar bifreiðarnar voru með öllu óökufærar eftir áreksturinn. Þá slösuðust bæði bílstjóri strætisvagnsins og stefnandi sjálfur. Að beiðni tæknideildar lögreglu gerði Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, rannsókn á ökuhraða bifreiðar stefnanda umrætt sinn. Samkvæmt skýrslu Magnúsar Þórs, dagsettri 29. desember 2010, tók rannsóknin í fyrsta lagi til athugunar á því hver hafi verið ætlaður hraði bifreiðarinnar BH-A94 áður en ökumaður hennar missti stjórn á henni og hún lenti í árekstri við strætisvagn NR-369, í öðru lagi hver hafi verið minnsti mögulegi hraði, sem bifreiðin BH-A94 var á miðað við forsendur málsins og í þriðja lagi hver hafi verið mesti mögulegi hraðinn, sem bifreiðin BH-A94 var á miðað við forsendur málsins. Segir í niðurstöðukafla skýrslunnar að hraðinn hafi verið reiknaður út frá orkubreytingu vegna skriðs, formbreytinga við áreksturinn, skriðs og orkubreytinga vegna núnings í frákasti. Segir síðan að með vísan til framangreindra aðferða og forsendna sé reiknaður hraði bifreiðarinnar BH-A94 eftirfarandi: „- ætlaður hraði hennar er: 94 km/klst – mögulegur lágmarkshraði er: 80 km/klst – mögulegur hámarkshraði er: 109 km/klst“. Lögregla aflaði bíltæknirannsóknar vegna bifreiðar stefnanda og liggur hún frammi í málinu. Rannsóknina framkvæmdi fyrirtækið Gnostika ehf. og segir í skýrslu um rannsóknina að Snorri S. Konráðsson hafi unnið hana í september, október og nóvember 2010. Í niðurstöðukafla skýrslunnar kemur fram að engar vísbendingar hafi fundist um bilun eða óeðlilegt ástand ökutækisins í aðdraganda slyssins og hafi rannsóknin leitt í ljós að orsök slyssins verði ekki rakin til ástands ökutækisins. Segir jafnframt að öryggisbelti vinstra megin að framan hafi ekki verið í notkun í slysinu, það hafi verið spennt en strengt aftur fyrir sætisbakið og haft í beltalásnum. Stefnandi var fluttur á sjúkrahús og segir í niðurstöðu framlagðs læknisvottorðs Friðriks E. Yngvasonar, sérfræðings í lyf- og lungnalækningum, dagsettu 14. febrúar 2011: „Eftir árekstur á miklum hraða í jeppabifreið við strætisvagn er sjúklingur með brotáverka á afturtindi 7. hálsliðs án tilfærslu og hann er með svolítið brot niður í endaplötu á 1. brjósklið. Hann er að sjálfsögðu tognaður í kringum þetta og marinn en aðrir áverkar greinast ekki og sjúklingur fær fyrst og fremst verkjastillingu. Horfur ættu að vera góðar.“ Bifreiðin BH-A94 var tryggð hjá stefnda lögboðinni slysatryggingu ökumanns og kaskótryggingu. Stefnandi gerði kröfu um bætur úr slysatryggingu ökumanns og úr kaskótryggingu bifreiðarinnar. Með vísan til skilmála félagsins og ákvæða laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga áskilur félagið sér rétt til þess að losna úr ábyrgð sinni í heild eða að hluta ef vátryggingaratburður verður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs og jafnframt ef afleiðingar slyssins verða meiri en ella vegna stórkostlegs gáleysis stefnanda. Með vísan til fyrirliggjandi gagna og málsatvika hafnaði stefndi bótaskyldu að öllu leyti og taldi stefnanda hafa fyrirgert rétti sínum til bóta úr kaskótryggingu ökutækisins sem og úr slysatryggingu ökumanns og eiganda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1997, þ.e. vegna ofsaaksturs í aðdraganda árekstursins. Í málinu liggur frammi ákæra, dagsett 22. maí 2012 þar sem stefnanda eru m.a. gefnar að sök „líkamsmeiðingar af gáleysi og umferðarlagabrot, með því að hafa ekið bifreiðinni BH-A94, of hratt miðað við aðstæður og sýna ekki almenna tillitsemi eða varúð við aksturinn, burt af athafnasvæði Eimskipa við Sundahöfn, austur Vatngarða, upp Sægarða og gegn rauðu ljósi á gatnamótum Sæbrautar og Holtavegar, austur Sæbraut, inn á Skeiðarvog og yfir brúna við Skeiðarvog og Réttarholtsveg, en á brúnni ók ákærði til vinstri yfir umferðareyju og yfir á öfugan vegarhelming á móti umferð, gegn rauðu umferðarljósi áður en hann fór aftur yfir á réttan vegarhelming við Réttarholtsveg. Af Réttarholtsvegi beygði ákærði til hægri og ók vestur Bústaðaveg, gegn rauðu ljósi á gatnamótum Bústaðavegar og Grensásvegar, og áfram til hægri af Bústaðavegi upp Háaleitisbraut þar sem ákærði missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að hann ók upp á umferðareyju sem skilur að akreinar og lenti framan á strætisvagni sem kom úr gagnstæðri átt...Þetta telst varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 5. gr., 4. mgr. 14. gr., 1. mgr. 25. gr., 1. mgr., sbr. 2. mgr. 36. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með áorðnum breytingum.“ II. Stefnandi kannast við að hafa brotið gegn tollalögum og ekið greitt frá tollvörðum sem ætluðu að veita honum eftirför. Þá viðurkennir hann að hafa stungið tollverðina af og hafi hann talið sig hafa lokið við að hrista þá af sér þegar slysið varð. Stefnandi kveðst ekki hafa ekið á ofsahraða í aðdraganda slyssins og hafnar því að slysið megi rekja til slíks aksturslags þótt mögulegt sé að hann hafi ekið yfir löglegum hámarkshraða. Bendir stefnandi á að samkvæmt lögregluskýrslu hafi meðalhraði bifreiðar hans verið 79,7 km/klst. meðan á akstri stóð og samkvæmt matsgerð Magnúsar Þórs Jónssonar, prófessors í vélaverkfræði, hafi mögulegur lágmarkshraði bifreiðarinnar verið 80 km/klst. þegar hann missti stjórn á henni. Sé því ljóst að stefnandi gat ekki hafa ekið bifreiðinni með slíkum hætti að jafnað verði við stórkostlegt gáleysi. Vátryggingafélag geti ekki takmarkað ábyrgð sína nema vátryggingaratburði sé valdið af stórkostlegu gáleysi, sbr. ákvæði 90. gr. laga um vátryggingarsamninga. Brot gegn skilmálum, sem einhliða séu samdir af vátryggingafélagi, geti ekki sjálfkrafa skoðast sem stórkostlegt gáleysi. Við gáleysismatið beri að horfa til atriða þegar vátryggingaatburður varð, m.a. hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna, aksturslags og aðstæðna og atvika að öðru leyti. Vátryggingafélag beri sönnunarbyrði fyrir stórkostlegu gáleysi. Hafi stefnandi valdið vátryggingaatburði af stórkostlegu gáleysi, hafi vátryggingafélag heimild til þess að annað hvort lækka bótaábyrgð sína eða fella hana algerlega niður. Vátryggingafélag geti ekki tekið ákvörðun þar um óbundið og án hliðsjónar af málsatvikum öllum, á þeirri stundu sem slys varð og með hliðsjón af því tjóni sem varð. Stefnandi hafnar því að hann hafi sýnt af sér nokkurs konar eigin sök eða stórkostlegt gáleysi sem réttlæti að bætur hans séu felldar niður. Við mat á meintu gáleysi stefnanda verði að taka mið af heildaraðstæðum. Á slysstað sé hámarkshraði bifreiðar 50 km/klst. Stefnandi hafnar því alfarið að hafa ekið bifreiðinni á ofsahraða, enda bendi ekkert til þess. Það eitt að aka yfir leyfðum hámarkshraða á greiðfærri umferðarleið flokkist ekki sem stórkostlegt gáleysi. Af hálfu stefnanda er aðallega á því byggt, að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda á grundvelli slysatryggingar ökumanns sem og úr kaskótryggingu bifreiðar en óumdeilt sé að stefnandi slasaðist við notkun bifreiðar í skilningi 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga og að bifreið hans skemmdist verulega. Beri því að viðurkenna að tjónþoli eigi rétt á fullum bótum úr slysatryggingu ökumanns og kaskótryggingu bifreiðar. Varakröfu sína byggir stefndi í meginatriðum á sömu málsástæðum og aðalkröfu sína. Verði talið að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sé stefnda hins vegar ekki heimilt að fella niður bætur til stefnanda að öllu leyti. Horfa beri á heildaraðstæður og ljóst sé að stefnandi hafi orðið fyrir talsverðu tjóni bæði persónulegu og fjárhagslegu. Aðstæður á vettvangi hafi verið góðar og þá hafi stefnandi ekki sýnt af sér stórfellt aðgæsluleysi við sjálfan aksturinn. Beri því að dæma honum bætur að hluta. Stefnandi byggir kröfur sína á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987, meginreglum skaðabótaréttar og lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004. Kröfur um málskostnað byggja á ákvæðum einkamálalaga nr. 91/1991 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. III. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að stefnandi hafi valdið umræddum árekstri með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi þannig að ábyrgð stefnda á grundvelli kaskótryggingar ökutækis sem og lögboðinnar slysatryggingar ökumanns og eiganda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 hafi fallið niður með vísan til 3. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og 9. gr. vátryggingarskilmála stefnda nr. YY10 sem bæði vátryggingarskilmálar BA10 og BK10 vísi til. Gögn málsins beri með sér að stefnandi hafi ekið á miklum hraða allt frá því eftirför tollgæslunnar hófst hjá hafnarsvæði Eimskipa í Reykjavík og þar til hann rakst á strætisvagninn með fyrrgreindum afleiðingum. Stefnandi hafi ekið umrædda leið á næstum 80 km hraða á klst. að meðaltali og oft farið langt yfir löglegan hámarkshraða. Þá hafi ætlaður hraði bifreiðar stefnanda þegar hann missti stjórn á henni verið á bilinu 80-109 km/klst. samkvæmt skýrslu prófessors í vélaverkfræði en leyfilegur hármarkshraði á slysstað sé 50 km/klst. og stefnandi hafi verið í þann mund að beygja inn Háaleitisbraut þegar hann missir stjórn á bifreið sinni. Við þessar aðstæður sé ljóst að stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að aka á fyrrgreindum hraða. Þá beri ummerki á bifreið og vettvangi öllum með sér að stefnandi hafi ekið á ofsahraða er hann missti stjórn á bifreiðinni. Við sakarmat verði einnig að líta til þess, a.m.k. hvað slystryggingu ökumanns varðar, að stefnandi hafði ekki spennt öryggisbelti og hafi tjón hans af þeim sökum því orðið meira en ella. Stefnandi hafi jafnframt sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hann reyndi að stinga bifreið tollgæslunnar af eftir að hafa hundsað merki hennar um að stöðva bifreið sína og ekið mjög glæfralega, m.a. yfir umferðareyjar og gegn rauðu ljósi. Við sakarmatið verði að líta til atvikanna í heild sinni. Öll gögn málsins bendi eindregið til þess að umrætt slys megi rekja til ofsaaksturs stefnanda við aðstæður sem leyfðu ekki slíkan akstur og séu yfirlýsingar stefnanda um annað því marklausar með öllu. Vegna fullyrðingar stefnanda í stefnu um að lögregla hafi ekki veitt sér eftirför í umrætt sinn, bendir stefndi á að tollyfirvöld fari með tollgæsluvald að lögum en í því felist heimild til þess að beita úrræðum samkvæmt XXI. kafla tollalaga til að tryggja að farið sé eftir þeim lögum og stjórnvaldsfyrirmælum sem tollstjóri ber ábyrgð á að framfylgja, sbr. 146. gr. laganna. Hafi tollyfirvöld og lögregla því sambærilegar heimildir samkvæmt tollalögum í málum sem heyra undir tollalögin. Stefndi vísar til þess að við gáleysismatið beri að horfa til atriða er vátryggingaratburður varð, m.a. hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna, aksturslags og aðstæðna og atvika að öðru leyti. Stefnandi hafi með aksturslagi sínu og hegðun valdið almannahættu og að tilviljun ein hafi ráðið því að ekki urðu alvarlegri slys á öðru fólki en raun bar vitni. Þá hafi stefnandi viðurkennt að ætlunin hafi verið að stinga tollverði af, sem leiði sterkar líkur að því að stefndi hafi ekið mjög hratt og ógætilega, auk þess sem um saknæma hegðun sé að ræða. Við heildstætt mat á aðstæðum eins og ákvæði laga kveði á um, sé augljóst að stefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi með því að aka hratt og glæfralega undan tollyfirvöldum í því skyni að komast undan með ótollafgreiddar vörur. Sé því sannað að stefnandi hafi valdið slysinu með stórkostlega gálausri hegðun sinni og eigi af þeim sökum ekki rétti til bóta úr hendi stefnda. Varakrafa stefnanda byggir á sömu málsástæðum og aðalkrafa. Samkvæmt 1. mgr. 90. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 losni stefndi úr ábyrgð í heild eða að hluta ef sýnt þykir að stefnandi hafi valdið vátryggingaratburðinum eða alvarleika afleiðinga hans með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi. Jafnframt segi í 2. mgr. 27. gr. sömu laga að hafi stefnandi í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, með háttsemi sem telja verði stórkostlegt gáleysi, valdið vátryggingaratburði losni stefndi úr ábyrgð í heild eða að hluta. Samkvæmt 3. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 megi lækka eða fella niður bætur fyrir líkamstjón ef sá, sem varð fyrir tjóni, var meðvaldur að tjóninu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Stefndi byggir aðalkröfu sína á því að hann hafi sökum stórkostlegs gáleysis stefnanda losnað úr ábyrgð í heild en varakröfu sína á því að hann losni úr ábyrgð að hluta. Um lagarök vísar stefndi til ákvæða umferðarlaga nr. 50/1987, sérstaklega 3. mgr. 88. gr. laganna sem og hátternisreglna 36. gr., 37. gr. og 71. gr. laganna. Þá vísar stefndi til laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, sérstaklega 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laganna, vátryggingarskilmála sem gilda um lögboðna slysatryggingu ökumanns, umferðarlaga nr. 50/1987 og ólögfestra meginreglna vátrygginga- og skaðabótaréttar. Krafa um málskostnað byggist á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Ágreiningur í máli þessu lýtur að því hvort stefnandi njóti réttar til bóta úr slysatryggingu ökumanns og kaskótryggingu bifreiðar sinnar hjá stefnda eða hvort stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn og eigi því að bera tjón sitt sjálfur, að öllu leyti eða að hluta samkvæmt 9. gr. umræddrar vátryggingar, 3. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og 2. mgr. 27. gr. og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga. Í 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, segir: „Hafi vátryggður í öðrum vátryggingum en ábyrgðartryggingum, með háttsemi sem telja verður stórkostlegt gáleysi, valdið vátryggingaratburði losnar félagið úr ábyrgð í heild eða að hluta. Við mat á ábyrgð félagsins skal líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti.“ Bæði skilmálar slysatryggingar og kaskótryggingar stefnanda hjá stefnda vísa til sameiginlegra skilmála stefnda, svonefndra vátryggingarskilmála nr. YY10. Þar segir í 9. gr.: „Ef vátryggingaratburður verður rakinn til stórkostlegs gáleysis vátryggðs losnar félagið úr ábyrgð sinni í heild eða að hluta, nema hann hafi ekki vegna aldurs eða andlegs ástands gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna.“ Síðar í ákvæðinu segir jafnframt: „Við mat á ábyrgð félagsins skal líta til sakar vátryggðs, hvernig vátryggingaratburð bar að, hvort vátryggður var undir áhrifum áfengis eða fíkniefna sem hann hafði sjálfviljugur neytt og atvika að öðru leyti.“ Fram kemur í framlagðri lögregluskýrslu um umrætt atvik að hámarkshraði þar sem áreksturinn varð er 50 km á klst. Stefnandi kvaðst í skýrslu sinni hér fyrir dóminum hafa verið á um það bil 60 km hraða á klst. þegar hann var kominn að gatnamótum Bústaðavegar og Háaleitisbrautar en telur sig hafa verið á milli 50 og 60 km hraða á klst. þegar hann beygði af Bústaðavegi inn á Háaleitisbraut og missti stjórn á bifreið sinni. Áður er rakin niðurstaða ökuhraðarannsóknar Magnúsar Þórs Jónssonar, prófessors í vélaverkfræði, sem unnin var fyrir lögregluna. Þar kemur fram að ætlaður hraði bifreiðar stefnanda umrætt sinn er talinn hafa verið 94 km á klst. en mögulegur lágmarkshraði hafi verið 80 km á klst. og mögulegur hámarkshraði er talinn hafa verið 109 km á klst. Þar segir jafnframt að þeir þættir, sem ekki hafi verið tekið tillit til í útreikningunum, valdi því að raunverulegur hraði sé meiri en útreiknaður hraði. Verður að leggja skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar til grundvallar, enda ekkert fram komið í málinu sem rýrir sönnunargildi hennar. Þá kom fram í skýrslu Baldurs Freys Óskarssonar tollvarðar að þegar hann veitti bifreið stefnanda eftirför sem leið lá vestur Bústaðaveg, ásamt öðrum tollverði, hafi hraði bifreiðar þeirra verið um það bil 135 km/klst. en allt að einu hafi dregið í sundur milli bifreiðar þeirra og bifreiðar stefnanda. Verður því lagt til grundvallar í máli þessu að stefnandi hafi umrætt sinn ekið bifreið sinni á að minnsta kosti 80 km hraða á klst. og allt að 94 km hraða á klst. þegar slysið varð. Í málinu liggja frammi myndir tæknideildar lögreglu sem teknar voru á vettvangi í kjölfar slyssins. Þar sést hvar hjólför bifreiðar stefnanda liggja beint yfir gangbraut á gatnamótunum og þaðan yfir umferðareyju út á akbrautina og yfir umferðareyju, sem staðsett er milli akbrauta Háaleitisbrautar, og þaðan inn á vestari akbrautina sem ætluð er umferð til suðurs. Er ekki að finna í gögnum málsins vísbendingar um að bifreiðinni hafi verið ekið með vinstri framhjólið utan í kantstein í beygjunni áður en hún fór yfir umferðareyjuna við gatnamótin, eins og stefnandi heldur fram. Bifreið stefnanda lenti framan á strætisvagni, sem ók til suðurs eftir Háaleitisbraut, og er í skýrslu lögreglu haft eftir bílstjóra strætisvagnsins að áreksturinn hafi verið „kröftugur“. Kom fram í skýrslu stefnanda hér fyrir dóminum að hann hefði ekki þorað að bremsa af ótta við að bifreiðin ylti. Í málinu liggur frammi læknisvottorð þar sem fram kemur að stefnandi hafi við áreksturinn hlotið brotáverka á afturtindi 7. hálsliðs án tilfærslu, auk tognunar og mars. Þá liggur fyrir að bílstjóri strætisvagnsins kenndi sér meins í mjöðm og höfði og var fluttur á slysadeild. Má af framangreindu ráða að áreksturinn hafi verið allharður og að hraði bifreiðar stefnanda hafi enn verið mikill þegar stefnandi missti stjórn á bifreiðinni þegar hann kom í beygjuna inn á Háaleitisbraut. Fyrr er rakin niðurstaða bíltæknirannsóknar, sem unnin var í kjölfar slyssins, um að engar vísbendingar hafi fundist um bilun eða óeðlilegt ástand ökutækisins í aðdraganda slyssins og að slysið verði ekki rakið til þess. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða dómsins að umrætt slys verði rakið til þess að ákærði ók yfir leyfilegum hámarkshraða og af svo miklu aðgæsluleysi að hann missti stjórn á bifreið sinni. Þegar jafnframt er litið til þess að stefnandi ók með þessum hætti á gatnamótum í þéttbýli að morgni til þar sem bæði er gangbraut og von á umferð bæði akandi og gangandi vegfarenda, verður að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn. Leiðir sú niðurstaða til þess samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, og 9. gr. sameiginlegra skilmála stefnda, sem gilda bæði um slysatryggingu og kaskótryggingu stefnanda hjá stefnda, að réttur stefnanda til bóta úr báðum tryggingum getur sætt takmörkunum. Þegar litið er til alls framangreinds og þess, sem fram kom í skýrslu Baldurs Freys Óskarssonar tollvarðar og öðrum gögnum málsins um aðgæsluleysi stefnanda við aksturinn í aðdraganda árekstursins, verður ekki séð að stefnandi eigi sér sérstakar málsbætur í máli þessu, sem leitt geti til þess að honum beri að dæma vátryggingabætur að hluta. Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Þrátt fyrir framangreinda niðurstöðu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af máli þessu. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Ólafssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 43/2007
Rán Þjófnaður Fjársvik Húsbrot Eignaspjöll Fíkniefnalagabrot Umferðarlagabrot
Í var sakfelldur fyrir tvö ránsbrot, líkamsárás, fjársvik, þjófnað, húsbrot, eignaspjöll, fíkniefnalaga- og umferðarlagabrot. Í hafði tvívegis áður verið dæmdur fyrir auðgunarbrot, þrívegis gerst sekur um akstur sviptur ökurétti og einu sinni líkamsárás. Þá var honum m.a. virt til refsiþyngingar að annað ránsbrotið sem hann var sakfelldur fyrir í þessu máli var augljóslega skipulagt. Þá sló hann eign sinni á talsverð verðmæti í því ráni og þjófnaðarbrotinu, en ekki bætti hann fyrir brot sín. Hins vegar horfði til mildunar refsingar að hann játaði flest brotin greiðlega og var samvinnuþýður. Í rauf með brotum sínum skilorð eldri héraðsdóms þar sem hann hlaut þriggja mánaða fangelsi. Var refsing hans ákveðin fangelsi í þrjú ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. janúar 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingum en þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákvæði héraðsdóms um greiðslu skaðabóta til Bónusvídeó ehf. verði staðfest. Ákærði krefst þess að brot hans í versluninni Skókaupum samkvæmt ákæru 6. september 2006 verði heimfært undir 244. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara að ákvæði 252. gr. laganna „tæmi sök gagnvart ákvæðum 1. mgr. 218. gr.“ sömu laga. Að öðru leyti krefst hann mildunar refsingar og að gæsluvarðhald sem hann sætti frá 17. til 22. febrúar 2006 og frá 1. til 11. ágúst sama ár komi til frádráttar henni. Ennfremur krefst hann frávísunar á bótakröfu Bónusvídeó ehf., til vara sýknu af henni, en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt ákærum 6. september, 19. október og 8. nóvember 2006 og heimfærslu brota hans til refsiákvæða. Sakaferill ákærða er rétt rakinn í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram hefur ákærði verið sakfelldur í máli þessu fyrir tvö ránsbrot, líkamsárás, fjársvik, þjófnað, húsbrot, eignaspjöll, fíkniefnalaga- og umferðarlagabrot. Ákærði réðst á þrjár konur og sló þær í andlitið með krepptum hnefa er hann framdi ránsbrot sín. Jafnframt sló hann eign sinni á talsverð verðmæti í öðru ráninu og svo var einnig er hann braust inn í söluskála SJ á Fáskrúðsfirði. Ákærði hefur tvívegis áður verið dæmdur fyrir auðgunarbrot eins og rakið er í héraðsdómi. Refsing hans var í bæði skiptin skilorðsbundin og stóðst hann skilorð fyrra dómsins. Hann hefur tvívegis gengist undir sátt og einu sinni verið dæmdur fyrir akstur sviptur ökurétti. Sams konar brot hans sem hér er til meðferðar var framið áður en hann hlaut refsingu fyrir fyrri brotin. Refsing hans verður að því leyti ákveðin með hliðsjón af 78. gr. almennra hegningarlaga en einnig með vísan til 77. gr. laganna. Ákærði hefur áður verið dæmdur fyrir líkamsárás og hluti brota hans nú var unninn í félagi við annan mann. Ránið í Bónusvídeó ehf. í Hafnarfirði var augljóslega skipulagt og hann hefur ekki bætt fyrir brot sín. Er þetta metið honum til refsiþyngingar, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar er það til mildunar refsingar að hann játaði flest brotin greiðlega og var samvinnuþýður við meðferð málsins. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 11. ágúst 2006, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 18. ágúst 2006 í máli nr. 453/2006, var ákærða gert að afplána 300 daga eftirstöðvar 20 mánaða fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Malmö Tingsrätt í Svíþjóð 10. febrúar 2005. Þær eftirstöðvar verða því ekki dæmdar með máli þessu. Hins vegar rauf ákærði með brotum samkvæmt ákæru 8. nóvember 2006 skilorð héraðsdóms frá 14. júlí 2004 en með honum hlaut hann þriggja mánaða fangelsisrefsingu, skilorðbundið í tvö ár. Verður hann dæmdur með og refsing ákvörðuð að gættri 60. gr. almennra hegningarlaga. Að öllu framangreindu virtu verður refsing ákærða áveðin fangelsi í þrjú ár, en frá henni skal draga gæsluvarðhaldsvist, sem hann sætti frá 17. til 22. febrúar 2006 og 1. til 11. ágúst sama ár. Skaðabótakröfu Bónusvídeó ehf. fylgja engin gögn og er henni því vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Önnur ákvæði héraðsdóms um skaða- og miskabætur verða staðfest, enda hefur ekki verið krafist endurskoðunar á þeim fyrir Hæstarétti. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ívar Smári Guðmundsson, sæti fangelsi í þrjú ár, en frá refsingunni skal draga gæsluvarðhaldsvist hans frá 17. til 22. febrúar 2006 og 1. til 11. ágúst sama ár. Skaðabótakröfu Bónusvídeó ehf. er vísað frá héraðsdómi. Önnur ákvæði héraðsdóms um skaða- og miskabætur skulu vera óröskuð. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 397.112 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 373.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. desember 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 1. desember sl., er höfðað með eftirtöldum þremur ákærum á hendur Ívari Smára Guðmundssyni, kt. 020580-5939, Neshaga 9, Reykjavík: Ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 6. september 2006 1. Fyrir rán og líkamsárás, með því að hafa, laugardaginn 15. júlí 2006, farið inn í verslunina Skókaup, Fiskislóð 75, Reykjavík, opnað peningakassa og stolið þaðan 12.000 kr. í reiðufé, og fyrir að hafa hrint starfsmanni verslunarinnar, A, í gólfið og slegið hana með krepptum hnefa í andlitið er hún reyndi að varna því að ákærði kæmist undan með þýfið. Við þetta hlaut A nefbrot og bólgur og mar í andliti. Telst þetta varað við 252. gr. og 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. 2. Fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa, sama dag og fyrr greinir á veitingastaðnum Rauða ljóninu, Eiðistorgi 1, Seltjarnarnesi, haft í vörslum sínum 0,95 g af hassi. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 490/2001 og reglugerð nr. 848/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A, [kennitala], krefst bóta að fjárhæð kr. 452.220 auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. júlí 2006 til greiðsludags. Ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 19. október 2006. Fyrir rán, með því að hafa, skömmu eftir hádegi mánudaginn 31. júlí 2006, farið inn í fyrirtækið Bónusvídeó, Lækjargötu 2, Hafnarfirði, ráðist að B og C, sem þar voru við störf, og slegið þær í höfuðið með krepptum hnefa, safnað saman peningum sem C hafði verið að vinna með, sett þá í tösku og stokkið út um glugga verslunarinnar á 2. hæð, eftir að hafa brotið rúðuna og kastað út um gluggann nefndri tösku, sem í voru 1.455.344 krónur í reiðufé og lyklar að peningakössum, sjö peningaskjóðum sem í voru 353.737 krónurí reiðufé og tösku sem í voru ellefu tómar peningaskjóður. Óþekktur maður, sem var í vitorði með ákærða, komst undan á bifreið með töskuna sem í voru 1.455.344 krónur. Við atlögu ákærða hlaut B þrota og kúlu vinstra megin á höfði og C tvær kúlur vinstra megin á höfði. Telst þetta varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Bónusvídeós ehf., kt. 621292-3159, er krafist bóta að fjárhæð 1.636.804 krónur. Ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 8. nóvember 2006. Fyrir eftirtalin brot framin á árinu 2006: 1. Þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 16. febrúar eða aðfaranótt föstudagsins 17. febrúar í félagi við D, [kennitala], og hugsanlega fleiri menn brotist inn í söluskála SJ að Búavegi 60 á Fáskrúðsfirði, með því að spenna upp hurð og stolið sígarettukartonum, kortum með símainneign að verðmæti 226.440 krónur, happdrættisskafmiðum að verðmæti 78.050 krónur, 2 stafrænum myndavélum, 16 úrum, arabískum peningaseðli, tékkneskum peningaseðli, hamri og alls 802.000 krónum í reiðufé, þar af 744.000 krónum úr hraðbanka í eigu Landsbanka Íslands sem spenntur var upp, en stór hluti þýfisins fannst á hótelherbergi nr. 307 á Hótel KEA, Akureyri, þar sem ákærði var handtekinn af lögreglu. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. 2. Fjársvik, með því að hafa miðvikudaginn 15. febrúar til föstudagsins 17. febrúar gist á gistiheimilinu Tærgesen að Hæðargerði 25 á Reyðarfirði ásamt 2 öðrum mönnum í 2 herbergjum á gistiheimilinu og horfið þaðan án þess að greiða reikninginn að fjárhæð 23.600 krónur. Telst þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. 3. Umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 17. febrúar ekið bifreiðinni RP-401 frá Fáskrúðsfirði til Námaskarðs sviptur ökurétti. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987. 4. Húsbrot og eignaspjöll, með því að hafa þriðjudaginn 4. apríl farið í heimildarleysi inn í íbúðarhúsnæði að [...], með því að spenna upp glugga, og skemmt stormjárn og brotið stól sem var neðan við gluggann. Telst þetta varða við 231. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu eru gerðar eftirfarandi kröfur um að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta: 1. Landsbanki Íslands hf., kt. 550873-0449, að fjárhæð 1.608.997 krónur auk vaxta samkvæmt 8. og 9. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá tjónsdegi 17. febrúar til 27. mars 2006, en dráttarvaxta frá þeim degi samkvæmt III. kafla sömu laga til greiðsludags. 2. Skeljungur hf., kt. 590269-1749, að fjárhæð 300.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá tjónsdegi 17. febrúar 2006 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. 3. Gistiheimilið Tærgesen, kt. 490604-2350, að fjárhæð 23.600 krónur auk dráttarvaxta. Af hálfu ákærða er krafist sýknu af ákæru, dagsettri 19. október 2006, en til vara að honum verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Ákærði krefst vægustu refsingar sem lög leyfa, varðandi þá háttsemi sem hann hefur játað. Þá krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákæra ríkissaksóknara, dagsett 6. september 2006 - ákæruliður 1. Laugardaginn 15. júlí 2006, kl. 17:51 barst lögreglunni tilkynning frá Fjarskiptamiðstöð um rán í skóverslun að Fiskislóð 75, X-18. Hafði sá sem þar var að verki ekið brott á rauðri Peugeot bifreið með skráningarnúmerið RS-192. Við eftirgrennslan kom í ljós að skráður eigandi bifreiðarinnar hafði lánað E hana en hann hafði fengið syni sínum Ívari Smára Guðmundssyni, ákærða í máli þessu, bifreiðina til umráða. Hóf lögreglan strax leit af ákærða og var hann handtekinn á Rauða ljóninu, Eiðistorgi. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir A að hún hafi heyrt þegar einhver kom inn í verslunina. Hún hafi séð þegar maður gekk frá peningakassanum með peninga í hendinni. Hafi hún mætt honum við afgreiðsluborðið og spurt hvað hann væri að gera. Hann hafi ekki sagt neitt heldur ýtt henni frá sér á gólfið. Hún hafi þá staðið á fætur og togað í peysu hans en þá hafi hann snúið sér við og slegið hana í andlitið með krepptum hnefa. Maðurinn hafi svo farið út og hafi hún séð þegar hann ók brott á bifreiðinni RS-192. Kvað hún ákærða hafa haft á brott með sér alla seðla sem í peningakassanum voru, um 15.000 krónur. Lýsti A manninum svo að hann hafi verið um 180 cm á hæð, grannur og ljóshærður. Hann hafi verið klæddur í síða appelsínugula bómullarpeysu með grárri rönd á ermum og sennilega gallabuxur. Hann hafi verið um 30 ára og einn á ferð. Þá segir í skýrslunni að A hafi verið með áverka á vinstra auga og vinstri kinn. Hún hafi einnig verið bólgin og marin. Í handtökuskýrslu lögreglu sem dagsett er þennan sama dag segir að ákærði hafi setið á Rauða ljóninu ásamt systur sinni F þegar lögregluna bar að garði. Hafi þeir veitt því athygli er ákærði laumaði hægri hendi sinni með fram sætinu og kom í ljós að í sætinu voru peningaseðlar. Hann hafi brugðist illa við handtökunni og veitt töluverða mótspyrnu. Var F tekin tali og kvaðst hún hafa setið með ákærða í um klukkustund. Hann hafi viðurkennt fyrir sér að hafa rænt peningum úr versluninni X-18 fyrr um daginn til að fjármagna neyslu sína. Þá segir í skýrslunni að á borði þar sem ákærði sat hafi fundist sígrettupakki og hafi bút af hassi verið stungið inn undir plastið utan um pakkann. Samkvæmt niðurstöðu efnaskýrslu tæknideildar lögreglu var um að ræða 0,95 g af hassi. Á meðal gagna málsins er vottorð Þorsteins Viðars Viktorssonar, aðstoðarlæknis á háls-, nef- og eyrnadeild Landspítalans. Í vottorðinu segir að A hafi fyrst leitað á slysadeild þar sem tekin hafi verið tölvusneiðmynd af andlitsbeinum og hafi hún verið greind með nefbrot í kjölfarið. Hún hafi komið á göngudeild HNE hinn 18. júlí 2006 og hafi þá vinstra auga hennar verið sokkið og mikil bólga umhverfis það og niður alla vinstri kinn. Hún hafi verið nefbrotin með inndæld vinstra megin. Í niðurstöðu vottorðsins segir að A hafi verið deyfð og nef hennar rétt. Áverkar hennar hafi verið slíkir að þeir gætu samræmst hnefahöggi í vinstri andlitshelming. Var henni jafnframt ráðlagt að leita til augnlæknis. Í málinu liggur einnig frammi ljósmynd af áverkum A. Í málinu liggja frammi vottorð Önnu Kristínar Newton sálfræðings hjá Fangelsismálastofnun, um viðtöl hennar við ákærða, þar sem fram kemur að ákærði sé að öðru jöfnu þægilegur í samskiptum og fús til að ræða um sjálfan sig og fangavist sína. Þá liggur einnig fyrir vottorð trúnaðarráðs fanga á Litla-Hrauni þar sem fram kemur að ákærði hafi komið vel fram bæði við fanga og starfsólk og reynt að takast á við fíkniefnaneyslu sína. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst hafa verið að aka fram hjá Skókaupum umræddan dag og hafi hann ekki séð neinn þar inni. Hann hafi opnað búðarkassann og ætlað að ganga út, en þá fundið að togað var í hann. Hann kvaðst vita að hann hafi þá snúið sér við og slegið frá sér, en kvaðst ekki vita hvort það var starfsmaður eða ekki sem fyrir högginu varð. Hann kvaðst ekki geta sagt hvort hann hafi slegið með flötum lófa eða krepptum hnefa, og ekki vita hvar höggið lenti. Ákærði kvaðst hafa verið í mikilli þörf fyrir fíkniefni á þessum tíma og kvaðst hann hafa ætlað að kaupa sér kókaín fyrir peningana. Ákærði kvaðst hafa hringt í A síðar og beðið hana afsökunar. Ákærði kvaðst hafa sokkið mjög djúpt í neyslu á undanförnum árum, en áður hefði hann gegnt störfum fyrir Landhelgisgæslu, sem kafari. Hann kvaðst hafa hætt störfum hjá Landhelgisgæslunni árið 2001. Vitnið, A, kvaðst hafa verið að vinna þennan dag í versluninni og hafi klukkan verið að verða fjögur og hafi hún ætlað að fara að loka. Hún hafi heyrt að verið var að fitla við peningakassann og hafi hún gengið fram. Þá hafi hún mætt ákærða með peninga, sem hann hafði tekið úr kassanum. Vitnið kvað ákærða hafa ætlað að strunsa út og hafi hún togað í peysu hans og spurt hann hvað hann væri að gera. Hafi þá ákærði hrint henni í gólfið, en vitnið hafi staðið upp. Hún hafi farið á eftir ákærða og togað aftur í hann. Þá hafi ákærði kýlt hana með krepptum hnefa í andlitið og hafi hún fallið í gólfið við höggið. Hún kvað höggið hafa komið á auga sitt og nef og hafi hún nefbrotnað við höggið og þurft að fara í nefréttingu. Þá hafi hún fengið stórt glóðarauga. Vitnið kvað að aðeins hafi verið um eitt högg að ræða. Ákærði hafi rokið út og vitnið hafi veitt honum eftirför og tekið niður númer bílsins sem ákærði var á. Vitnið kvaðst ekki hafa séð ákærða koma inn í búðina, þar sem hún hafi verið innarlega í búðinni. Vitnið kvað ákærða hafa beðist afsökunar á framferði sínu nokkrum dögum síðar. Þá kvaðst vitnið hafa fengið greiddan útlagðan lækniskostnað frá Tryggingastofnun. Spurð um skaðabótakröfu er lýtur að vikulaunum, kvaðst vitnið ekki hafa getað verið í vinnu útlítandi eins og hún var eftir árás ákærða. Niðurstaða - ákæruliður 1. Ákærði játaði brot sitt hjá lögreglu og hér fyrir dómi. Verður hann því sakfelldur fyrir þá háttsemi. Hann hefur hins vegar haldið því fram að brot hans verði ekki heimfært undir 252. gr. almennra hegningarlaga þar sem hann hafi fyrst beitt ofbeldi eftir að hann var kominn með fjármunina í hendur. Ákærða og A ber saman um að hann hafi slegið hana, þegar hún reyndi að hindra hann í að komast undan með það fé sem hann hafði þegar tekið úr peningakassa verslunarinnar. Ákærði beitti hana því ofbeldi til að komast undan með fjármunina, en slík háttsemi verður heimfærð til 252. gr. almennra hegningarlaga. Þegar litið er til þeirra miklu áverka sem A hlaut við árás ákærða, en hún nefbrotnaði m.a. við árásina, verður háttsemi hans einnig heimfærð til 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur játað háttsemi þá sem greinir í ákærulið 2 og verður hann sakfelldur fyrir hana, en hún er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Skaðabótakrafa A. Í málinu liggur frammi skaðabótakrafa A að fjárhæð 452.220 krónur auk vaxta og dráttarvaxta skv. lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 15. júlí 2006 til greiðsludags. Krafan er sundurliðuð svo: Peningum rænt úr búðarkassa 12.000 kr. Vinnutekjutap í 7 daga 112.000 kr. Miskabætur 250.000 kr. Útlagður lækniskostnaður 27.424 kr. Lögmannsþóknun m/vsk. 50.796 kr. 452.220 kr. Krafan er þannig rökstudd að árásin hafi verið illskeytt og staðið yfir í talsverðan tíma. Við árásina hafi A nefbrotnað, fengið glóðarauga og bólgur og mar á andliti og höndum. Hafi hún þurft að gangast undir aðgerð á nefi og fara í sérstaka augnskoðun. Ákærði viðurkenndi að hafa stolið 12.000 krónum úr peningakassa verslunarinnar. Verður sá kröfuliður því tekinn til greina. Kröfuliður vegna vinnutekjutaps er ekki studdur gögnum og verður því vísað frá dómi. Fallist er á kröfu um miskabætur, en með grófri árás sinni, olli ákærði brotaþola talsverðu líkamlegu tjóni. Með vísan til a. liðs 1. mgr. 26. gr. laga nr. 50/1993 verða miskabætur ákveðnar 200.000 krónur. Þá verður kröfulið er lýtur að útlögðum lækniskostnaði vísað frá dómi, þar eð fram kom hjá brotaþola að þann hluta kröfu sinnar hefði hún fengið greiddan. Samanlagt skal ákærði því greiða brotaþola 212.000 krónur, með almennum vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 15. júlí 2006 til dómsuppsögudags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga af sömu fjárhæð til greiðsludags. Þá greiði ákærði þóknun lögmanns við að halda fram kröfunni, að fjárhæð 50.796 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ákæra ríkissaksóknara, dagsett 19. október 2006. Málavextir Mánudaginn 31. júlí sl., kl. 13:13 barst lögreglunni tilkynning um rán að Lækjargötu 2, Hafnarfirði, þar sem Bónusvídeó er til húsa. Hafði sá sem þar var að verki ráðist á tvær starfsstúlkur innandyra. Var hann skömmu síðar handtekinn af vegfarendum en vitorðsmaður hans hafði flúið af vettvangi á blárri bifreið. Í frumskýrslu lögreglu er aðkomu á vettvangi lýst svo að gluggi á 2. hæð á norðurhlið hússins hafi verið brotinn. Fyrir neðan hann hafi verið mikið af glerbrotum og mynt. Svartar leðurtöskur undir peninga og hamar hafi legið á stéttinni Lækjargötumegin. Einnig hafi verið svört skjalataska fyrir utan innganginn og sólgleraugu. Hinn handtekni reyndist vera ákærði, Ívar Smári Guðmundsson. Hann var í annarlegu ástandi og kvaðst vera nýsloppinn af geðdeild. Á vettvangi hittust fyrir vitnin, G og H, sem kváðust báðir hafa verið á ferð í bifreiðum sínum og séð þegar maður hafi hent skjalatöskum út um glugga hússins á 2. hæð. Hann hafi tekið á rás og hafi vitnin náð að handsama hann þegar hann var á leið inn í bláa VW Golf bifreið með skráningarnúmerið JG-727. Ökumaður bifreiðarinnar hafi hins vegar ekið á brott með aðra skjaltöskuna. Bifreið þessi kom í leitirnar 2. ágúst sl. en henni hafði verið lagt á bifreiðarstæði við Melabraut í Hafnarfirði. Umráðamaður hennar var D sem kvaðst, við skýrslutöku hjá lögreglu, hafa lánað ákærða bifreiðina. Ljósmyndir voru teknar á vettvangi og liggja þær frammi í málinu. B gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins 31. júlí sl. Kvaðst hún hafa verið við störf sín á skrifstofu Bónusvídeós þegar maður í grænni flíspeysu með dökk sólgleraugu hafi komið og spurt um rekstrarstjórann sem ekki hafi verið við. Annar maður hafi komið um 10-15 mínútum síðar. Hann hafi verið um 22-26 ára og klæðst svartri hettuúlpu með aðreimaða hettu á höfði. Þá hafi hann verið í svörtum buxum og með sólgleraugu. Maðurinn hafi gripið í hana og haldið henni fastri á meðan hann barði hana með krepptum hnefa í höfuðið. Kvaðst hún hafa kallað á C, starfsfélaga sinn og hafi ákærði þá hlaupið inn á skrifstofu C. Hafi C náð að læsa manninn inni á skrifstofunni og þaðan hafi hann bersýnilega stokkið út um gluggann. Við myndsakbendingu hinn 8. ágúst sl. bar hún kennsl á ákærða og kvað hann vera þann aðila sem ráðist hafði á hana. C skýrði svo frá hjá lögreglu sama dag að hún hafi verið með uppgjör verslananna á skrifborði sínu, samtals 1.207.000 krónur í taupokum, þegar hún hafi heyrt öskrin í B. Hafi hún gengið í átt að hurðinni og þá mætt svartklæddum manni með sólgleraugu. Hann hafi kýlt hana vinstra megin í höfuðið, en við það hafi hún dottið aftur fyrir sig á gólfið. Hafi maðurinn grúft sig yfir peningana sem á skrifstofunni voru en þar hafi jafnframt verið uppgjör vegna sunnudags í svörtum leðurtöskum. Í málinu liggja frammi læknisvottorð Ófeigs T. Þorgeirssonar vegna B og C. Í vottorði vegna B, dagsettu 25. ágúst 2006, segir að á gagnauga og hliðlægt á höfði vinstra megin hafi verið þroti í hársverðinum og kúla, sem merki blæðingu undir húð, u.þ.b. 5x5 cm í þvermál. Þessir áverkar geti vel samrýmst þeirri árás sem hún hafi lýst. Greining er yfirborðsáverki á höfði, mar á brjóstkassa, mar á mjöðm og höfuðverkur. Í vottorði vegna C, dagsettu 9. ágúst 2006, segir að lítils háttar kúla hafi verið á hársverði á gagnaugasvæði sem og hliðlægt á höfði vinstra megin. Þá hafi hún verið aum á stöku stað við þreifingu. Greining er tognun og ofreynsla á hálshrygg, mar á mjóbaki og mar á brjóstkassa. Ákærði var yfirheyrður 1. ágúst sl. vegna málsins. Kvaðst hann hafa verið í mikilli fíkniefnaneyslu og á flakki. Hann kvaðst ekki muna eftir því sem gerst hefði en kvaðst eiga sólgleraugu þau sem fundust á vettvangi. Þá kvaðst hann hafa hlotið áverka sem ,,hugsanlega væru eftir slagsmálin við mennina fyrir utan sjoppuna“. Ákærði var yfirheyrður á ný 3. ágúst sl. og kvaðst hann þá ekki muna eftir neinu nema slagsmálum fyrir utan Bónusvídeó. Ákærði var hnepptur í gæsluvarðhald sama dag og sætti því til 11. ágúst sl. en þann dag var honum með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert, vegna rofa á reynslulausn, að afplána 300 daga eftirstöðvar 20 mánaða refsingar sem hann hafði hlotið með dómi Malmö Tingsrätt í Svíþjóð 10. febrúar 2005. Helgi Guðbergsson læknir mat ástand ákærða eftir handtöku. Í mati hans kemur fram að hann hafi tekið a.m.k. 2 lyf þennan dag. Nefndi hann benzodíazepín/mogadon, amfetamín og kókaín. Þá kvaðst hann nota kókaín og amfetamín daglega en einnig seroquel og svefnlyf reglulega. Meðvitund ákærða var sögð sljó, hann væri þó áttaður á stað og stund. Andlit og húð sé eðlileg en svipbrigði óeðlileg. Augu hans hafi verið glansandi, ljósop víð, birtuviðbragð tregt, nystagmus áberandi og convergens geta aðeins skert. Þá hafi ekki verið lykt úr munni. Púls hans hafi verið 90 með reglulegum takti. Þá hafi hegðun hans verið sljóleg, framburður óskýr og þráður tals að hluta til óeðlilegur. Athygli hans hafi verið sæmileg og samvinna góð. Taldi læknirinn ákærða vera í annarlegu ástandi vegna vímuefna. Samkvæmt niðurstöðu mælingar á blóð- og þvagsýni ákærða kemur fram að 245 ng/ml af amfetamíni hafi mælst í þvagi. Styrkur þess hafi verið töluvert hærri en eftir lækningalega skammta og hafi hlutaðeigandi því verið undir miklum örvandi áhrifum afmetamíns er sýnið var tekið 31. júlí sl. I lagði fram kæru 25. ágúst sl. fyrir hönd Bónusvídeós hf. á hendur ákærða vegna ráns á skrifstofum fyrirtækisins. Samkvæmt framlögðum gögnum hans hafði ákærði komið undan 1.455.344 krónum í reiðufé. Var I afhent það fé sem haldlagt var á vettvangi samtals 353.737 krónur. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Kvaðst ákærði einungis muna eftir því að hafa losnað út úr Hegningarhúsinu við Skólavörðustíg umræddan dag og farið upp á Vog. Þar hafi hann ,,dottið í það“. Svo kvaðst ákærði ekki muna eftir sér fyrr en í einhverjum slagsmálum fyrir utan Bónusvídeó og lögreglubíl þar. Spurður um þann sem ók bifreiðinni umrætt sinn, sem hafi þá verið vitorðsmaður ákærða, kvaðst ákærði ekki muna neitt annað. Hann kvaðst ekki hafa séð krónu af því sem tekið var, þ.e. þeim 1.455.344 krónum sem teknar voru. Hann kvaðst ekki muna eftir því að hafa komið inn í Bónusvídeó, Hafnarfirði og slegið tvær konur í höfuðið. Þá kvaðst hann ekki muna eftir því að hafa brotið rúðu í Bónusvídeói og stokkið út um gluggann. Ákærði var spurður um samtal sem ákærði átti við lögreglumanninn Helga Kr. Gunnarsson eftir að ákærði var úrskurðaður í gæsluvarðhald, en skjalið er merkt VII.1. Kvaðst ákærði ekki munu gera þá hluti sem hann lýsti í samtalinu, ef hann væri án vímuefna, en hann væri hræddur um að gera slíka hluti undir áhrifum vímuefna. Kvaðst ákærði hafa á þessum tíma verið orðinn hræddur um geðheilsu sína og því viljað leita til geðdeildar. Í samtalinu lýsti ákærði því að hann vildi ganga niður Laugaveg með haglabyssu og svipta einhverja manneskju lífi, til að sjá á henni ,,angistarsvipinn“. Vitnið, B, kvað mann hafa komið inn í Bónusvídeó um hálfeitt umræddan dag og spurt um rekstrarstjórann. Honum hafi verið sagt að hann væri ekki við. Skömmu síðar hafi annar maður komið inn í búðina og sagðist sá maður vera að athuga með vinnu. Vitnið hafi sagt honum að hann þyrfti að fara niður ef hann væri að athuga með vinnu. Ákærði hafi þá lamið vitnið ítrekað í höfuðið með krepptum hnefa og hafi hann beint höfði hennar að borðinu sem hún sat við, meðan hann lamdi hana í höfuðið. Maðurinn hafi verið í svartri úlpu og í hettupeysu og með svarta hettu á höfði. Vitnið kvaðst kannast við þann framburð sinn í lögregluskýrslu að ákærði hefði einnig verið með sólgleraugu með bláleitu gleri. Ákærði hafi síðan farið inn í herbergi, sem var inn af herbergi því sem hún var í. Þar hefði ákærði slegið aðra starfsstúlku og síðan hafi hann stokkið út um gluggann. Vitnið kvað C, samstarfsstúlku sína, hafa náð að læsa ákærða inni, en síðan hafi heyrst brothljóð. Þegar ákærði var kominn út hafi vitnið hlaupið niður og séð að einhverjir menn höfðu náð ákærða. Vitnið kvaðst hafa borið kennsl á ákærða í myndflettingu hjá lögreglu. Þá kvaðst vitnið hafa borið kennsl á ákærða á mynd sem merkt er VII-4 í skjalaskrá. Vitnið kvaðst hafa fengið kúlur á höfuðið og orðið aum við árás ákærða. Hún kvaðst hafa farið á bráðamóttökuna sama dag og atvikið varð. Vitnið kvaðst vera varari um sig eftir þennan atburð og kveðst ætíð vera á varðbergi er hún mætir í vinnuna. Vitnið, C, kvaðst hafa verið að vinna umræddan dag í uppgjöri Bónusvideó. Hún hafi heyrt hljóð í B og hafi hún gengið í átt að hurðinni. Þá hafi svartklæddur, grannur maður, með blá sólgleraugu og með svarta hettu komið á móti henni og kýlt hana í höfuðið í krepptum hnefa. Við það hafi hún dottið og skollið harkalega á bakið og fengið mar á rassinn. Ákærði hafi ekki sagt orð, en gengið í átt að uppgjörspokunum og hafi þá vitnið náð í lykil að hurðinni og náð að læsa ákærða inni í herberginu. Ákærði hafi náð að lemja mjög fast á hurðina með hamri og stuttu síðar, er vitnið var að reyna að ná sambandi við lögreglu, hafi ákærði brotið gluggann í herberginu og stokkið út. Þá hafi vitnið hlaupið niður og ætlað sér að ná í pokana sem ákærði hafði hent út um gluggann. Þá hafi vitnið séð að lögregla var komin og hafi lögreglumenn verið búnir að handtaka ákærða. Vitnið kvað þessa árás hafa haft meiri andleg áhrif á sig, en líkamleg og kvaðst vera mun varari um sig, en áður. Tilhugsunin um að koma fyrir dóm vegna þessa, hafi til að mynda komið henni í uppnám. Vitnið kvaðst hafa farið á slysadeild eftir árásina. Vitnið, I, kvaðst ekki hafa verið viðstaddur er ránið átti sér stað. Spurður um það fé sem stolið var í ráninu, kvað vitnið það hafa verið 1.455.344 krónur, samkvæmt uppgjörskerfi fyrirtækisins. Ránið hafi átt sér stað á mánudegi og þá séu gerðir upp þrír dagar fyrir allar videóleigur höfuðborgarsvæðisins. Þá hafi verið eyðilagðir gluggar í fyrirtækinu, skemmdir hafi orðið á hurð og einnig á skrifborðsstól. Vitnið kvað fyrirtækið ekki tryggt fyrir því peningatjóni sem félagið varð fyrir, en það væri tryggt fyrir öðru tjóni. Vitnið kvað bótakröfuna vera gerða fyrir lögreglu 25. ágúst 2006. Vitnið, G, kvaðst hafa verið á bíl á gatnamótum við Bónusvideó í Hafnarfirði, umræddan dag, þegar hann hafi séð glerbrot hrynja úr rúðu, tveimur eða þremur töskum hafi verið hent út um gluggann og einnig hafi vitnið séð mann stökkva út um gluggann. Maðurinn hafi reynt að hlaupa inn í bláan Golf sem var þarna og hafi hann náð að setja eina, frekar en tvær töskur inn í Golfinn. Ökumaður Golfsins hafi ekið af stað, en tveir menn hafi náð að stöðva manninn og vitnið hafi einnig skorist í leikinn. Hafi þeir í sameiningu náð að draga manninn út úr bílnum áður en bílnum var ekið af stað og halda honum þar til lögregla kom. Vitnið kvaðst aldrei hafa misst sjónar á manninum, frá því að hann stökk út um gluggann og þar til lögregla handsamaði hann. Vitnið, H, kvaðst hafa verið á bíl við Bónusvídeó umræddan dag, þegar glerbrotum hafi rignt yfir götuna. Þá hafi vitnið séð mann henda töskum niður á götu og á eftir hafi maðurinn hent sér út um gluggann. Síðan hafi maðurinn tekið á rás og hafi vitnið hlaupið eftir honum. Á bílastæði við Bónus hafi staðið blár Golf og hafi maðurinn reynt að koma sér inn í bílinn, en vitnið hafi dregið manninn út úr bílnum. Ökumaður bílsins hafi ,,spólað“ af stað og ekið burt. Vitnið kvað íslenskan mann hafa aðstoðað vitnið við að halda manninum. Niðurstaða. Ákærði kvaðst fyrir dómi ekki minnast annars en einhverra slagsmála fyrir utan Bónusvídeó umræddan dag og lögreglubíls þar. Vitnin B og C gáfu báðar greinargóða lýsingu á manni þeim sem kom inn á skrifstofuna umræddan dag og kemur sú lýsing heim og saman við ákærða. Þá bar vitnið B kennsl á ákærða við myndflettingu hjá lögreglu. Vitnið C sagðist hafa náð að læsa manninn inni á skrifstofu og síðan hafi hún heyrt brothljóð. Þær sögðust báðar hafa séð ákærða fyrir utan er búið var að handsama hann. Vitnin H og G kváðust báðir hafa séð er glerbrotum rigndi yfir götuna frá glugga í Bónusvídeó og töskum hafi verið hent þaðan út, en síðan hafi maður stokkið út um gluggann. Vitnið H kvaðst hafa veitt manninum eftirför og náð að handsama hann, er hann var á leið inn í bláan Golf, og hafi vitnið G aðstoðað hann. Bæði G og H sögðust hafa haft manninn í augsýn allan tímann, en maðurinn sem þeir handsömuðu var síðar handtekinn af lögreglu og reyndist vera ákærði í máli þessu. Vitnin H og G kváðust báðir hafa séð manninn hafa hent töskum út um gluggann og samkvæmt framburði vitnisins C var hún að vinna að helgaruppgjöri og hafði nýlokið við að setja peninga í þar til gerðar töskur. Þegar framangreint er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að sá maður sem kom inn í skrifstofu Bónusvídeó umrætt sinn, braut þar rúðu á 2. hæð og henti út töskum með peningum var ákærði í máli þessu. Vitnisburður B um líkamsmeiðingar ákærða var trúverðugur og í samræmi við þann framburð sem hún gaf hjá lögreglu. Vitnið C kvaðst hafa heyrt hljóð í B og því gengið fram. Samkvæmt framlögðu áverkavottorði hennar samrýmast þeir áverkar sem hún hlaut þeirri lýsingu sem hún gaf á ofbeldi ákærða í hennar garð. Vitnisburður C um líkamsmeiðingar ákærða í hennar garð er einnig trúverðugur og í samræmi við þann framburð er hún gaf hjá lögreglu og samkvæmt framlögðu áverkavottorði hennar samrýmast þeir áverkar er hún hlaut þeirri lýsingu sem hún gaf á árás ákærða í hennar garð. Samkvæmt vætti vitnisins I voru teknar í ráninu 1.455.344 krónur, en vitnið kvað að sú fjárhæð væri fengin úr uppgjörskerfi fyrirtækisins. Í málinu liggur frammi sundurliðun á fjárhæðinni. Í framburði C hjá lögreglu, sem var umræddan dag að vinna í helgaruppgjöri fyrir fyrirtækið, kom fram að hún hefði haft á borði sínu 1.207.608 krónur í taupokum er ákærði réðist inn á skrifstofuna. Þá kemur fram í frumskýrslu lögreglu að er lögregla kom á vettvang hafi legið mikið af mynt á götunni fyrir utan brotavettvang, en hluti þess sem saknað er úr ráninu er mynt. Þegar allt framangreint er virt er hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og er háttsemi hans réttilega heimfærð til refsiákvæða. Skaðabótakrafa Bónusvideós. Skaðabótakrafa Bónusvideós er sett fram í lögregluskýrslu frá 25. ágúst 2006 að fjárhæð 1.455.344 krónur auk tjóns sem varð á rúðu, hurð, skrifborðsstól og leðurtösku. Ákærði hefur mótmælt kröfunni. Sundurliðun fjárhæðarinnar liggur frammi í málinu. Vitnið I skýrði fyrir dóminum hvernig fjárhæðin var fundin, en auk þess kom fram hjá vitninu C, að hún hefði haft fyrir framan sig uppgjör vegna föstudagssölunnar að fjárhæð 1.207.608 krónur, er ákærði réðist inn í skrifstofuna. Auk þess hafi hún verið að vinna í laugardagssölunni og þá hafi sunnudagssalan verið í leðurtöskum sem lágu á gólfinu ásamt helmingi af sunnudagsuppgjörinu sem var í taupoka. Vitnið I bar fyrir dómi að einungis væri krafist bóta fyrir tjón sem ekki hefði fengist bætt frá tryggingum. Þegar litið er til framangreinds verður ákærði dæmdur til greiðslu skaðabótakröfu Bónusvídeós að fjárhæð 1.455.344 krónur. Ákæra lögreglustjórans í Reykjavík, dagsett 8. nóvember 2006. Ákærði játaði þá háttsemi sem greinir í ákæru þessari. Spurður um ákærulið 1, kvaðst hann hafa verið einn að verki, en D hefði leigt fyrir hann bíl. D hefði ekki verið með í þjófnaði þeim er greinir í ákærulið 1 í ákærunni. Spurður um ákærulið 4, kvaðst ákærði vilja taka fram að hann hafi ekki vitað að hann myndi hitta fyrir gamla konu, sem var móðir mannsins sem ákærði ætlaði að hitta. Spurður um afstöðu til bótakrafna þeirra er greinir í þessum ákærukafla kvaðst ákærði samþykkja bótaskyldu varðandi þær bótakröfur sem lagðar hafa verið fram, en mótmælir bótafjárhæðum. Ákærði er samkvæmt framangreindu sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í ákæru þessari greinir og er þar réttilega heimfærð til refsiákvæða. Skaðabótakröfur 1. Landsbanki Íslands hf. hefur krafist bóta að fjárhæð 1.608.997 krónur auk vaxta og dráttarvaxta. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir þjófnað í félagi við annan mann. Ákærði ber, ásamt honum, skaðabótaábyrgð á því tjóni sem Landsbanki Íslands varð sannanlega fyrir af þeirra völdum, en þar sem skaðabótakröfunni hefur í þessu máli ekki verið beint að öllum sem bótaábyrgð bera, verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. 2. Skeljungur hf. hefur krafist bóta að fjárhæð 300.000 krónur auk vaxta og dráttarvaxta. Með vísan til þess sem segir hér að ofan um skaðabótakröfu Landsbanka Íslands hf., verður þessari skaðabótakröfu einnig vísað frá dómi. 3. Gistiheimilið Tærgesen krefst bóta að fjárhæð 23.600 krónur auk vaxta og dráttarvaxta. Í málinu liggur frammi reikningur að fjárhæð 9.200 krónur, stílaður á ákærða vegna gistingar í 2 nætur á gistiheimilinu Tærgesen. Verður ákærði dæmdur til greiðslu 9.200 króna í samræmi við framangreint. Refsiákvörðun. Samkvæmt sakavottorði ákærða hlaut hann fyrst dóm 5. nóvember 1999, 45 daga fangelsi fyrir þjófnað og ölvunarakstur. Refsing hans var skilorðsbundin í tvö ár og hélt ákærði það skilorð. Ákærði var dæmdur í 3 mánaða fangelsi fyrir þjófnað og brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni, 14. júlí 2004. Refsing hans var bundin skilorði í 2 ár. Þá hlaut ákærði 20 mánaða fangelsisdóm, uppkveðinn í Tingsrätten í Malmö, Svíþjóð, 10. febrúar 2005, fyrir fíkniefnasmygl. Skilorðsdómurinn frá 14. júlí 2004 var þá ekki tekinn upp. Ákærða var veitt reynslulausn í 2 ár á 300 daga eftirstöðvum þessa dóms hinn 14. nóvember 2005. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands frá 24. maí 2005 var ákærða ekki gerð sérstök refsing fyrir brot gegn fíkniefnalöggjöfinni. Þá var honum ekki gerð sérstök refsing með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 7. júní 2005, vegna brots gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Hinn 9. nóvember 2005 var ákærða ekki gerð sérstök refsing fyrir brot á fíkniefnalöggjöfinni, ölvunarakstur og fleiri umferðarlagabrot en í því máli var um að ræða hegningarauka við sænska dóminn. Hann var sviptur ökuréttindum í 2 ár frá 30. nóvember 2005. Á árinu 2006 gekkst ákærði undir tvær sáttir hjá lögreglustjóranum í Reykjavík, 28. apríl 2006, vegna brots gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Þá var ákærði 7. júní sl. dæmdur til greiðslu 200.000 króna sektar fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. og 1. sbr. 3. mgr. 37. gr. umferðarlaga og var auk þess sviptur ökuréttindum í 4 mánuði frá 30. nóvember 2007. Loks gekkst ákærði undir sátt hjá lögreglustjóranum í Reykjavík 19. júlí sl. og var gert að greiða 215.000 króna sekt fyrir brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Ákærði hefur í máli þessu verið sakfelldur fyrir 2 ránsbrot, líkamsárás, fjársvik, þjófnað, húsbrot, eignaspjöll, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Ránsbrot ákærða voru gróf og líkamlegt ofbeldi ákærða í garð starfsmanna þeirra er fyrir honum urðu, sérlega fólskulegt. Einkum á það við um annað ránsbrotið, þar sem starfsmaður nefbrotnaði við árás ákærða. Þá var hluti brota ákærða unninn í félagi með öðrum og verðmæti sem stolið var í þjófnaðarbroti voru töluverð, auk þess sem verðmæti í öðru ránsbroti voru töluverð og komst ekki nema lítill hluti þeirra til skila. Varðandi ákvörðun refsingar vegna umferðarlagabrots ákærða ber að líta til þess að ákærði hefur tvisvar áður verið gerð refsing vegna aksturs sviptur ökurétti. Ákærði hefur með brotum sínum rofið skilorð reynslulausnar sem hann hlaut á 300 daga eftirstöðvum refsingar 14. nóvember 2005. Ber því með vísan til 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, að ákvarða refsingu ákærða í einu lagi fyrir brot hans nú samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga og með hliðsjón af hinni óafplánuðu refsingu. Verður refsingin jafnframt ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga, þar sem um mörg brot er að ræða og 78. gr. almennra hegningarlaga, þar sem hluti brota ákærða eru framin fyrir uppkvaðningu dómsins frá 7. júní 2006. Þá verður horft til þess að ákærði hefur áður gerst sekur um auðgunarbrot og ofbeldisbrot, sbr. 255. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 218. gr. b almennra hegningarlaga. Jafnframt verður við ákvörðun refsingar litið til þess að ákærði játaði þann hluta brota sinn greiðlega sem hann mundi eftir og var samvinnuþýður við meðferð málsins fyrir dómi. Með vísan til framangreinds verður refsing ákærða ákveðin fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu ákærða kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 17.-22. febrúar 2006 og 1.-11. ágúst 2006. Ákærði greiði sakarkostnað málsins, 935.454 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 405.372 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, auk aksturskostnaðar hans, 10.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Dagmar Arnardóttir fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Ívar Smári Guðmundsson, sæti fangelsi í 4 ár. Til frádráttar refsingu ákærða kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 17.-22. febrúar 2006 og 1.- 11. ágúst 2006. Ákærði greiði Bónusvídeó ehf. 1.455.344 krónur, gistiheimilinu Tærgesen 9.200 krónur, A 212.000 krónur, með almennum vöxtum samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu af þeirri fjárhæð frá 15. júlí 2006 til dómsuppsögudags, en frá þeim degi með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga af sömu fjárhæð til greiðsludags. Þá greiði ákærði lögmannsþóknun hennar 50.796 krónur. Bótakröfum Landsbanka Íslands hf. og Skeljungs hf. er vísað frá dómi. Ákærði greiði sakarkostnað málsins 935.454 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 405.372 krónur, auk aksturskostnaðar hans, 10.000 krónur.
Mál nr. 576/2010
Kærumál Útburðargerð
SK kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á kröfu SS um að félaginu yrði heimilað að fá sumarhús í eigu SK fjarlægt af landi jarðarinnar S, sem SS hafði á leigu, yrði með beinni aðfarargerð. Óumdeilt var að aðilar gerðu með sér samkomulag á árinu 1984 um að SK fengi að hafa umrætt hús á jörðinni á meðan hann lifði. Þá var óumdeilt að SK missti eignarhald hússins við gjaldþrot sitt og að SS eignaðist húsið með því að kaupa það af þáverandi þrotabúi SK. Var talið að við það hefði nefnt samkomulag fallið niður, enda SK ekki lengur eigandi hússins sem samkomulagið laut að, en samkomulagið var bundið við persónu hans. Hefði SK ekki fært nein haldbær rök fyrir því hvernig samkomulagið hefði átt að öðlast gildi á nýjan leik, án þess að til kæmi nýr samningur eða samkomulag um endurnýjun þess. Þótti engu breyta að SK hefði eignast húsið aftur á nauðungarsölu árið 2007. Var talið að SK gæti ekki byggt rétt sinn á samkomulagi aðila frá 1984 og því ljóst að húsið stæði á jörðinni í óþökk og gegn betri rétti SS. Var því fallist á kröfu SS um að fá húsið fjarlægt af jörðinni með beinni aðfarargerð á kostnað SK.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 10. september 2010, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá sumarhús í eigu sóknaraðila fjarlægt af landi jarðarinnar Stakkavík í Selvogi með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður, en til vara að hvor aðili verði látinn bera sinn kostnað af málinu. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki fyrir sitt leyti kært úrskurð héraðsdóms og kemur því ekki til álita krafa hans um málskostnað í héraði. Samkvæmt gögnum málsins er varnaraðili leigutaki jarðarinnar Stakkavík. Sóknaraðili hefur ekki borið fyrir sig að þetta valdi því að varnaraðila sé óheimilt að leita útburðargerðar. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sveinn Kjartansson, greiði varnaraðila, Stangveiðifélaginu Stakkavík, 100.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðs­dóms Suður­lands 10. september 2010. Sóknaraðili er Stangveiðifélagið Stakkavík, kt. 630491-1699, Fífumýri 13, Garðabæ, en varnaraðili er Sveinn Kjartansson, 170641-3379, Laufvangi 3, Hafnarfirði. Sóknaraðili krefst dómsúrskurðar um að sumarhús í eigu varnaraðila verði borið út af landi jarðarinnar Stakkavíkur í Selvogi með beinni aðfarargerð. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar að mati dómsins auk þess að fjárnám verði heimilað fyrir kostnaði af væntanlegri gerð. Varnaraðili krefst þess að málinu verði vísað frá, en ella að kröfu sóknaraðila um útburðargerð verði hafnað og þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Framangreind krafa sóknaraðila, hér eftir gerðarbeiðanda, ásamt meðfylgjandi gögnum barst dóminum 23. apríl s.l., og var málinu úthlutað til undirritaðs dómara 17. maí sl. Málið var þingfest 9. júní 2010 og var þá frestað til framlagningar greinargerða og skriflegra gagna. Málið var næst tekið fyrir 1. júlí 2010 og lagði þá varnaraðili, hér eftir gerðarþoli, fram greinargerð sína. Var málinu þá frestað til 13. ágúst 2010, til aðalmeðferðar. Þann dag var málið munnlega flutt og tekið til úrskurðar. Málavextir Forsaga máls þessa nær aftur til ársins 1984, þegar aðilar málsins gerðu með sér samkomulag, dagsett 23. maí 1984, um heimild gerðarþola til að hafa sumarhús í landi jarðarinnar Stakkavíkur, en óumdeilt er að gerðarbeiðandi sé leigutaki þess lands. Gerðarþoli lýsir í greinargerð sinni deilum vegna jarðarinnar allt frá árinu 1947, en þær deilur stóðu ekki milli aðila þessa máls og hafa ekki sérstaka þýðingu fyrir mál þetta og verða því ekki raktar hér. Gerðarbeiðandi lýsir því í aðfararbeiðni sinni að samkomulag aðila hafi m.a. falið í sér að hús gerðarþola fengi að standa á jörðinni, á þeim stað er það stendur nú, á meðan gerðarþoli lifði. Fyrir afnotin hafi gerðarþoli átt að greiða sömu lóðarleigu og stangveiðifélög þau er einnig leigðu aðstöðu af gerðarbeiðanda við Hlíðarvatn. Þar að auki hafi samkomulagið falið í sér að gerðarþoli hafi átt kost á tilteknum fjölda stangardaga í vatninu árlega og að honum væri heimilt að hlúa að æðarvarpi á tilteknum stað. Samkomulag þetta hafi verið gert með samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 14. september 1984, enda gæti tímabil samkomulagsins varað lengur en sem nam leigutíma gerðarbeiðanda á jörðinni. Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola ekki hafa staðið við sinn hluta samkomulagsins, enda hafi hann aðeins greitt umsamið leigugjald fyrsta árið og engin lóðarleiga sé tekjufærð í reikningum gerðarbeiðanda frá og með árinu 1985. Kveðst gerðarbeiðandi hafa gefist upp á tilraunum sínum til innheimtu leigunnar. Þá kveður gerðarbeiðandi gerðarþola hafa verið úrskurðaðan gjaldþrota á árinu 2000. Hafi hann þá misst forræði bús síns og þar með á hinu umdeilda húsi. Á húsið hafi þá verið búið að þinglýsa tveimur handhafaskuldabréfum, hvoru að fjárhæð kr. 350.000, en veðhafar hafi ekki séð sér fært að krefjast uppboðs á eigninni við gjaldþrotaskipti bús gerðarþola vegna skorts á lóðarréttindum, svo og vegna þess að þeir hafi talið húsið einskis virði. Gerðarbeiðandi kveðst hafa keypt húsið af þrotabúi gerðarþola fyrir 100.000 kr., en kaupverðið hafi lýst ástandi hússins að nokkru leyti. Með kaupunum kveðst gerðarbeiðandi einnig hafa verið að leysa til sín öll réttindi skv. samkomulaginu frá 23. maí 1984, eins og getið sé um í afsalinu fyrir kaupunum, sem dagsett sé 5. maí 2000. Gerðarbeiðandi kveðst ekki hafa fengið afhenta lykla að húsinu við kaupin og hafi gerðarþoli og fjölskylda hans haldið áfram að nýta húsið sem sína eign. Hafi gerðarbeiðandi óskað eftir því bréflega 5. apríl 2004 að fá afhenta lykla að húsinu, en því bréfi hafi gerðarþoli aðeins svarað „með skætingi“, eins og gerðarbeiðandi orðar það, með bréfi sínu 29. apríl 2004. Hafi þá gerðarbeiðandi látið skipta um skrá á útihurð, en kveður sóðalegt hafa verið innandyra. Þá tekur gerðarbeiðandi fram að gerðarþoli hafi ekki orðið við óskum um að fjarlægja persónulega muni sína úr húsinu, þrátt fyrir áskoranir þar um. Gerðarbeiðandi kveður son gerðarþola hafa stefnt föður sínum, með stefnu 20. janúar 2006, til greiðslu skuldar byggðri á áðurnefndum handhafaskuldabréfum sem tryggð höfðu verið með veði í umdeildu sumarhúsi. Þá hafi í málinu verið hafðar uppi kröfur á hendur gerðarbeiðanda um viðurkenningu á veðrétti í húsinu og að viðurkenndur yrði réttur stefnanda málsins til að krefjast fjárnáms í húsinu fyrir fjárkröfu sinni. Kveður gerðarbeiðandi stefnanda málsins síðar hafa fallið frá fyrrgreindum kröfum sínum á hendur gerðarbeiðanda. Á árinu 2006 kveðst gerðarbeiðandi hafa fengið greiðsluáskorun vegna skuldar gerðarþola sem gerðarbeiðandi kveðst ekki hafa greitt, það eð hann hafi ekki verið skuldari og veðrétturinn véfengdur. Síðla þess árs hafi gerðarbeiðandi sent lögmanni sonar gerðarþola bréf þar sem honum hafi verið boðið að taka til sín persónulega muni gerðarþola sem enn voru í húsinu, ella kynni þeim að verða fargað. Einnig hafi syninum verið boðið húsið til eignar, án endurgjalds, gegn því að það yrði flutt á brott. Hafi tilboð gerðarbeiðanda staðið til 16. október 2006. Tilboðinu hafi verið hafnað með tölvuskeyti frá lögmanninum þann 26. september þess árs. Þann sama dag hafi félaginu verið send tilkynning um nauðungarsölu frá sýslumannsembættinu á Selfossi. Gerðarbeiðandi kveðst hafa mótmælt nauðungarsölunni þar sem ekki væri um fasteign, heldur lausafé að ræða. Kvað sýslumaður um að nauðungarsalan skyldi ekki fara fram. Var ákvörðun sýslumanns lögð fyrir héraðsdóm Suðurlands, sem staðfesti ákvörðunina. Þá hafi málið verið kært til Hæstaréttar sem kveðið hafi upp dóm sinn þann 23. mars 2007 í máli réttarins nr. 115/2007, þar sem felld hafi verið úr gildi ákvörðun sýslumanns. Með því hafi uppboðið náð fram á ganga og var húsið selt á nauðungarsölu til gerðarþola þann 22. maí 2007. Áður en til uppboðs kom kveðst gerðarbeiðandi hafa sent gerðarþola bréf, hinn 4. maí 2007, þess efnis að áðurnefnt samkomulag þeirra frá 1984 væri úr gildi fallið og léki einhver vafi á því rifti félagið samkomulaginu með vísan til vanefnda gerðarþola. Með bréfi dagsettu 9. maí 2007, hafi gerðarþoli staðfest að hann teldi samkomulagið enn í gildi, þrátt fyrir riftun, aðilaskipti að eigninni og það sem á undan hefði gengið. Hafi gerðarbeiðandi þá á ný sent gerðarþola bréf, dagsett 18. maí 2007, þar sem félagið gerði honum ljóst að samkomulagið væri úr gildi fallið og að ef hann byði í eignina á nauðungaruppboði væri hún án lóðarréttinda og skyldi flutt á brott að uppboði loknu. Eins og fyrr segir keypti gerðarþoli húsið á nauðungaruppboði þann 22. maí 2007 og voru þar bréf gerðarbeiðanda, dagsett 4. og 18. maí 2007, bókuð sem málsskjöl. Fyrir uppboðið hafi gerðarbeiðandi farið fram á það við sýslumann að bjóðendum í eignina yrði gert að leggja fram tryggingu fyrir brottflutningi hennar, væru þeir með óþekkta greiðslugetu. Var ekki fallist á þá kröfu gerðarbeiðanda. Í fundargerð uppboðsins hafi þó komið fram að húsið skyldi fjarlægt án tafar og hafi gerðarþoli undirritað þá fundargerð. Engu að síður hafi gerðarþoli enga tilraun gert til þess að flytja húsið að brott. Þvert á móti hafi í bréfi frá lögmanni hans, dagsettu 24. maí 2007 komið fram að gerðarþoli teldi sig vera í fullum rétti og hygðist ekki flytja húsið á brott. Hafi þessi afstaða gerðarþola verið ítrekuð með bréfi dagsettu 29. október 2007, sem svar við bréfi gerðarbeiðanda, dagsettu 15. október 2007 þar sem gerðarþola hafi verið veittur lokafrestur til að fjarlægja húsið, að öðrum kosti yrði það fjarlægt á kostnað gerðarþola. Þá kveður gerðarbeiðandi gerðarþola hafa sent sýslumannsembættinu á Selfossi lögbannsbeiðni áður en veittur lokafrestur rann út. Hafi það verið niðurstaða sýslumanns að synja lögbanni á brottflutningi hússins og sú ákvörðun ekki verið borin undir dómstóla. Hafi þá gerðarbeiðandi enn skorað á gerðarþola að fjarlægja húsið og veitt honum frest til 13. desember 2007. Gerðarþoli hafi ekkert aðhafst og standi húsið enn í óleyfi á jörðinni. Í greinargerð sinni mótmælir gerðarþoli ekki málsatvikalýsingu gerðarbeiðanda né lýsir málsatvikum hvað varðar deilu aðila þessa máls með öðrum hætti. Þó bendir gerðarþoli á að staðhæfing gerðarbeiðenda um innheimtutilraunir sé ekki studd gögnum og fullyrðir að hann hafi greitt alla reikninga sem honum hafi borist, ekki síst frá gerðarbeiðanda. Málsástæður og lagarök gerðarbeiðanda Kröfu sína byggir gerðarbeiðandi á því að sumarhús gerðarþola sé lausafé sem njóti engra lóðarréttinda og standi húsið í óleyfi á jörðinni. Þá byggir hann á því að samkomulag aðila sem áður hafi veitt gerðarþola rétt til að hafa húsið á lóðinni, hafi fallið úr gildi við eigendaskipti á húsinu og þar að auki hafi því, til að taka af öll tvímæli, verið rift. Þá hafi gerðarþoli vanefnt stórkostlega þann samning sem áður hafi verið í gildi milli aðila, með því að greiða aðeins leigu fyrsta árið en ekki eftir það. Gerðarþola sé þar að auki skylt að fjarlægja húsið enda hafi hann keypt húsið á nauðungarsölu gegn því að það yrði flutt á brott, en gerðarþoli hafi í engu sinnt tilmælum um að fjarlægja húsið. Varðandi lagarök vísar gerðarbeiðandi til 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og ákvæðis norsku laga Kristján V. frá 1687, nánar tiltekið 6. gr. 14. kapítula VI. bókar. Málsástæður og lagarök gerðarþola Gerðarþoli styður kröfu sína um frávísun þeim rökum að málið sé vanreifað auk þess sem undirskrift leigusala vanti á aðfararbeiðnina, en hann telur hana nauðsynlega samkvæmt ákvæði leigusamnings gerðarbeiðanda við eiganda jarðarinnar. Þá vísar gerðarþoli til þess að stangveiðifélagið Stakkavík hafi ekki kennitölu og sé því sennilegt að leigusamningur gerður við það félag sé ólöglegur. Kröfu sína um synjun aðfararbeiðninnar styður gerðarþoli þeim rökum að Stangveiðifélagið Stakkavík sé félag án kennitölu. Segir hann félagið með kennitöluna 630491-1699 heita Veiðifélagið Stakkavík og telur rétt að það félag stæði að beiðninni Kröfu sína um synjun beiðninnar styður gerðarþoli jafnframt þeim rökum að hann sé í fullum rétti til að hafa húsið á þeim stað er það er nú enda telji hann samkomulag aðila frá 1984 í fullu gildi. Má skilja greinargerð gerðarþola, sem er ólöglærður eins og raunar fyrirsvarsmaður gerðarbeiðanda einnig, á þann veg að hann mótmæli riftun gerðarbeiðanda á samkomulaginu og ýjar að því að hann hafi greitt alla sína reikninga á umræddum tíma, þ. á m. reikninga frá Veiðifélaginu Stakkavík. Þá bendir hann á það að skortur sé á sönnun þess að félagið hafi reynt innheimtu, án þess þó að mótmæla þeirri málsatvikalýsingu berum orðum. Niðurstaða Krafa gerðarþola um frávísun er studd þeim rökum að málið sé vanreifað. Eru fullyrðingar um vanreifun þeim rökum studdar, að á aðfararbeiðninni sé ekki undirskrift vegna leigusala sem leigir gerðarbeiðanda jörðina Stakkavík. Sú staðreynd að leigusali hafi ekki undirritað gerðarbeiðni ásamt gerðarbeiðanda þykir ekki valda því að málið sé vanreifað. Kom fram í munnlegum flutningi málsins að þann 28. febrúar 2008 ályktaði Kirkjuráð að sú aðgerð að láta fjarlægja umrætt hús félli ekki undir það ákvæði leigusamningsins sem greinir frá því að um framkvæmdir við byggingar og/eða önnur mannvirki á jörðinni þurfi samþykki kirkjuráðs, og að kirkjuráð geti því ekki haft afskipti af málinu. Umrædd röksemdafærsla gerðarþola þykir heldur ekki þess eðlis að hún geti rennt stoðum undir vanreifun. Þá vísar gerðarþoli til þess að Stangveiðifélagið Stakkavík, sem er heiti gerðarbeiðanda skv. upplýsingum gerðarbeiðanda sjálfs, sé án kennitölu og geti því ekki verið til sem persóna að lögum. Upplýst er í málinu að gerðarbeiðandi heitir Stangveiðifélagið Stakkavík og hefur heitið það samkvæmt samþykktum sínum um langt skeið. Þykir engu breyta að hjá Fasteignaskrá Íslands kunni félagið að vera nefnt Veiðifélagið Stakkavík. Er ljóst af gögnum málsins að um er að ræða eitt og sama félag, með sömu kennitöluna, en þess er að geta að í gögnum málsins er víða vísað til gerðarbeiðanda sem „Stangveiðifélagsins Stakkavíkur“, m.a. í bréfum þáverandi lögmanns gerðarþola, afsali þegar gerðarbeiðandi keypti umrætt hús, sem og leigusamningi milli gerðarbeiðanda og Biskups Íslands, sem gerðarþoli lagði fram og vísaði til við munnlega flutning málsins. Breytir engu eins og málið er vaxið að samþykktir félagsins hafi ekki verið lagðar fram. Er því hafnað að málið sé vanreifað af þessum sökum, en jafnframt ber að geta þess að röksemdir af þessu tagi snúa í raun að aðildarhæfi en ekki vanreifun, en ekki verður talið að gerðarbeiðanda skorti aðildarhæfi. Þá hefur gerðarþoli vísað til þess að samningur leigusala við gerðarbeiðanda sé sennilega ólöglegur þar sem Stangveiðifélagið Stakkavík sé án kennitölu. Með vísan til þess sem að framan greinir verður ekki fallist á þetta, en upplýst er að gerðarbeiðandi, með þessu tilfærða heiti, er leigutaki jarðarinnar og fékk á sínum tíma húsinu afsalað til eignar. Ber því að taka málið til efnislegrar meðferðar. Gerðarbeiðandi byggir á því að margnefnt hús standi í óleyfi á jörðinni, sem er óumdeilt að gerðarbeiðandi hefur á leigu. Gerðarbeiðandi kveður gerðarþola enga leigu hafa greitt fyrir húsið, að frátöldu fyrsta árinu. Hefur gerðarþoli mótmælt því, en ekki hefur hann sýnt fram á að hann hafi greitt leiguna, með kvittunum eða öðrum gögnum. Telst því ósannað að gerðarþoli hafi innt af hendi sínar skyldur samkvæmt umræddum samningi frá 1984, en fyrir því hefur hann sönnunarbyrði. Gerðarþoli kveðst byggja rétt sinn til að hafa húsið þar sem það stendur á umræddum samningi frá 1984. Hjá gerðarbeiðanda hefur það komið fram að hann hafi lýst yfir riftun umrædds samnings með bréfi 4. maí 2007. Hefur þessu hvorki verið mótmælt af hálfu gerðarþola í skriflegri greinargerð né í málflutningi. Verður að byggja á frásögn aðila um þetta og það þótt umrætt bréf hafi ekki verið lagt fram í dóminum. Þá hefur það jafnframt ítrekað komið fram hjá gerðarbeiðanda að þess sé krafist að húsið verði fjarlægt og það standi í óþökk gerðarbeiðanda. Kom þetta fram við fyrirtöku hjá sýslumanninum á Selfossi 22. maí 2007 þegar húsið var selt á nauðungarsölu og þá jafnframt bókað af hálfu sýslumanns að húsið skyldi fjarlægt án tafar þar sem það væri án lóðarréttinda, en þetta kom einnig fram í bréfum gerðarbeiðanda til þáverandi lögmanns gerðarþola og gerðarþola sjálfs 8. júní, 15. október og 3. desember 2007 og gat gerðarþoli ekki gengið þess dulinn að húsið stæði í óþökk gerðarbeiðanda og að gerðarbeiðandi liti svo á að samkomulaginu hefði verið rift. Óumdeilt er að aðilar þessa máls gerðu með sér samkomulag á árinu 1984 um að gerðarþoli fengi að hafa umrætt hús á jörðinni og var þá samið um að gerðarþoli fengi að hafa húsið meðan hann lifði. Jafnljóst er og óumdeilt að gerðarbeiðandi missti eignarhald hússins við gjaldþrot sitt og að gerðarbeiðandi eignaðist húsið á löglegan hátt með því að kaupa það af þáverandi þrotabúi gerðarþola. Verður að mati dómsins að líta svo á að við það hafi nefnt samkomulag milli aðila málsins fallið niður, enda gerðarþoli þá ekki lengur eigandi hússins sem samkomulagið laut að, en samkomulagið var bundið við persónu gerðarþola. Hefur gerðarþoli ekki fært nein haldbær rök fyrir því hvernig samkomulagið hefði átt að geta öðlast gildi á nýjan leik, án þess að til kæmi nýr samningur eða samkomulag um endurnýjun þess. Breytir engu að mati dómsins að gerðarþoli hafi aftur eignast húsið á nauðungarsölu 22. maí 2007, en þá var sérstaklega tekið fram við uppboðið að húsið skyldi fjarlægt án tafar. Gat fyrra samkomulag ekki öðlast gildi á ný við kaupin án þess að til kæmi einhver athöfn eða löggerningur milli gerðarþola og gerðarbeiðanda, en líta ber til þess að gerðarþoli keypti húsið ekki af gerðarbeiðanda. Þess utan hefur komið fram að gerðarbeiðandi hafi eftir það, til að taka af öll tvímæli, lýst sérstaklega yfir riftun samkomulagsins vegna stórfelldra vanefnda gerðarþola á því, en þessu hefur gerðarbeiðandi ekki mótmælt í málinu. Er það því mat dómsins að gerðarþoli geti ekki byggt rétt sinn á samkomulagi aðila frá 1984, en að þeirri niðurstöðu fenginni er ljóst að húsið stendur á jörðinni í óþökk gerðarbeiðanda og gegn betri rétti gerðarbeiðanda, enda vísar gerðarþoli ekki til annarrar heimildar en samkomulagsins frá 1984 til að fá að hafa húsið þar sem það nú stendur. Verður því að telja að gerðarbeiðanda sé, með ólögmætum hætti aftrað að neyta fullra réttinda sinna sem leigutaka jarðarinnar, með því að húsið stendur á jörðinni í óleyfi og ber því að fallast á að gerðarbeiðanda verði heimilað að fá umrætt hús borið út af jörðinni með beinni aðfarargerð, sbr. 78. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 og skal gerðin fara fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en kostnað gerðarþola og er rétt að fallast á að fjárnám verði heimilað vegna kostnaðar af væntanlegri gerð. Aðilar fluttu mál sitt sjálfir, en ekki hefur verið lagt fram neitt um útlagðan kostnað sem þeir hafi haft af málarekstrinum. Þykir rétt að málskostnaður falli niður. Sigurður G. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Úrskurðarorð: Gerðarbeiðanda, Stangveiðifélaginu Stakkavík, er heimilt að fá sumarhús í eigu gerðarþola, Sveins Kjartanssonar, borið út af landi jarðarinnar Stakkavíkur í Selvogi með beinni aðfarargerð Gerðin fer fram á ábyrgð gerðarbeiðanda en á kostnað gerðarþola. Heimilt er að gera fjárnám hjá gerðarþola vegna kostnaðar við hina umkröfðu aðfarargerð. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 140/2000
Gjaldþrotaskipti Hjón Kaupmáli Riftun
Á árinu 1991 keypti P ásamt fleirum nokkrar fasteignir af F þar sem þeir síðan ráku veitinga- og gistihús. Greiddu þeir hluta kaupverðsins með því að gefa út tvö skuldabréf og voru þau tryggð með fyrsta veðrétti í umræddum fasteignum. Á árinu 1995 hætti P þáttöku í rekstrinum og seldi einum sameigandanum sinn hlut í fasteignunum. Fasteignirnar voru seldar nauðungarsölu í mars 1998 og lýsti F í einu lagi kröfum samkvæmt báðum skuldabréfunum. Keypti F fasteignirnar og fékk greiddan tæpan helming krafna sinna og krafði síðar P og samskuldara hans um greiðslu þess sem uppá vantaði. Var bú P tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu F í júní 1998 og frestdagur við skiptin 15. maí sama árs. P og A gengu í hjúskap í nóvember 1997. Höfðu þau gert kaupmála í september sama ár þar sem íbúð og bifreið P voru gerð séreign A. Höfðaði þrotabú P mál til að fá þeim ráðstöfunum rift á grundvelli 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ekki var fallist á þá málsástæðu A að krafa um riftun kaupmálans væri ótímabær. Þá var talið að 131. gr. laga nr. 21/1991 næði almennt til riftunar á gjafagerningum þrotamanns óháð því hvort gjöf væri afhent með kaupmála eða með öðrum hætti og skipti þá ekki máli hvort gjöf væri afhent með kaupmála, sem gerður væri fyrir eða eftir stofnun hjúskapar. Með hliðsjón af því að skuldir þær sem P var í ábyrgð fyrir voru gjaldfallnar þegar kaupmáli P og A var gerður og að ekki var talið að sýnt hefði verið fram á að P hefði þá verið gjaldfær var skilyrðum 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 talið fullnægt og kröfur þrotabúsins um riftun teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir og Gunnlaugur Claessen og Páll Sigurðsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2000 og krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að riftun nái einungis til helmings þeirra eigna, sem krafa stefnda beinist að. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Á árinu 1991 keypti Páll Pálsson og þrír bræður hans í sameiningu af Ferðamálasjóði nokkrar fasteignir í Vestmannaeyjum, þar sem þeir ráku síðan veitinga- og gistihús undir nafninu Hótel Bræðraborg. Greiddu þeir hluta kaupverðsins með því að gefa út tvö skuldabréf 20. maí 1991. Var annað þeirra að fjárhæð 20.000.000 krónur en hitt 332.336,32 bandaríkjadalir. Skuldabréfin voru tryggð með fyrsta veðrétti í hinum seldu eignum. Á árinu 1995 mun Páll hafa hætt þátttöku í rekstrinum og selt einum sameigandanum sinn hlut í fasteignunum. Fasteignirnar voru seldar nauðungarsölu við uppboð 11. mars 1998. Við uppboðið lýsti Ferðamálasjóður í einu lagi kröfum samkvæmt skuldabréfunum tveimur frá 20. maí 1991, sem hann kvað alls nema 54.026.252 krónum. Keypti sjóðurinn hluta fasteignanna við uppboðið fyrir 23.500.000 krónur, en að teknu tilliti til uppgjörs sölulauna og lögveðskrafna fékk hann með þessum kaupum samtals 23.718.345 krónur greiddar upp í áðurnefndar kröfur. Miðað við áðurnefnda kröfulýsingu skorti því 30.307.907 krónur á að Ferðamálasjóður fengi við nauðungarsöluna fullnustu á kröfum sínum, sem voru tryggðar með veði í fasteignunum. Eftir nauðungarsöluna hefur Ferðamálasjóður krafið Pál Pálsson og samskuldara hans um greiðslu á fjárhæðinni. Að kröfu Ferðamálasjóðs var bú Páls tekið til gjaldþrotaskipta 30. júní 1998, en frestdagur við skiptin er 15. maí sama árs. Eins og rakið er í héraðsdómi gengu áfrýjandi og Páll Pálsson í hjúskap 8. nóvember 1997. Höfðu þau 9. september sama árs gert kaupmála, þar sem íbúð Páls að Kleppsvegi 44 í Reykjavík og bifreið hans, PS 967, voru gerð að séreign áfrýjanda. Í máli þessu leitar stefndi eftir því að fá þessum ráðstöfunum rift. II. Áfrýjandi reisir kröfu sína meðal annars á því að kröfugerð stefnda sé ótímabær. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hennar hálfu vísað til þess að með stefnu 5. september 2000 hafi Páll Pálsson og bræður hans höfðað mál gegn Ferðamálasjóði og krafist meðal annars að viðurkennt yrði að sjóðnum bæri að fella alveg niður kröfu sína að fjárhæð 30.307.907 krónur á hendur þeim, en kröfunni hafi verið lýst við gjaldþrotaskipti á búum þriggja þeirra. Sé sú málshöfðun á því reist að eignir, sem sjóðurinn keypti við áðurnefnda nauðungarsölu, hafi verið mun meira virði en kaupverðinu nam. Vegna ákvæða 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu beri að færa niður kröfu Ferðamálasjóðs vegna mikils hagnaðar, sem hann hafi hlotið við það að kaupa fasteignirnar á svo lágu verði, sem raunin hafi orðið á. Þar til niðurstaða fáist í því máli verði ekki krafist riftunar kaupmála áfrýjanda og Páls, þar sem engin raunveruleg krafa sé fyrir hendi. Af hálfu Páls Pálssonar og bræðra hans hefur tvívegis áður verið höfðað mál í því skyni að fá dóm um þá kröfu, sem að framan er getið. Í bæði skiptin var málum þeirra vísað frá héraðsdómi, sbr. dóma Hæstaréttar 9. desember 1999 í máli nr. 259/1999 og 15. júní 2000 í máli nr. 230/2000. Af hálfu stefnda hefur nú verið lagt fram bréf skiptastjóra stefnda til lögmanns Ferðamálasjóðs 10. júlí 2000. Er þar vísað til bréfs hins síðarnefnda þar sem fram komi að Ferðamálasjóður hafi hinn 10. maí 2000 selt umræddar fasteignir auk innbús fyrir samtals 22.000.000 krónur. Getur skiptastjórinn þess jafnframt að hann hafi fyrir hönd stefnda samþykkt áðurnefnda málshöfðun gegn Ferðamálasjóði, en efnisdómur í því muni þá jafnframt leysa úr ágreiningi, sem lúti að kröfu Ferðamálasjóðs gagnvart stefnda. Lýsir skiptastjórinn því yfir í bréfinu að hann viðurkenni kröfu sjóðsins á hendur stefnda eftir að leiðrétting hafi verið gerð á henni með 30.355.241 krónu. Áður hafði hann samþykkt mun lægri fjárhæð, en sú afstaða var á því reist að verðmæti eignanna hafi verið verulega hærra en nam kaupverðinu, sem sjóðurinn eignaðist þær fyrir við nauðungarsöluna. Í 2. mgr. 57. gr. laga nr. 90/1991 er þeim, sem kann að verða krafinn í kjölfar nauðungarsölu um ófullnægðar eftirstöðvar veðkröfu, heimilað að höfða mál á hendur kaupanda til að fá þær færðar niður. Þótt þeirrar heimildar sé neytt, svo sem á við hér, getur það ekki skotið loku fyrir að kröfuhafinn neyti lögmæltra úrræða til að innheimta eftirstöðvar kröfu sinnar. Hann verður hins vegar að bera ábyrgð á þeim aðgerðum, sem gripið er til í því skyni. Sú aðstaða er hér fyrir hendi fari svo að krafa Páls Pálssonar og samskuldara hans verði tekin til greina. Að þessu virtu verður ekki fallist á þá málsástæðu áfrýjanda að krafa stefnda um riftun kaupmála hennar og Páls Pálssonar hafi verið ótímabær. III. Stefndi reisir kröfu sína um riftun kaupmálans á 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Telur hann ljóst að Páll Pálsson hafi afhent áfrýjanda íbúð þá og bifreið, sem um ræðir í málinu, innan þeirra tímamarka fyrir frestdag við gjaldþrotaskipti í búi gefandans, sem um ræðir í greininni. Sé um að ræða afhendingu eigna milli nákominna, sbr. 3. gr. áðurnefndra laga. Ekki sé í ljós leitt að þrotamaður hafi verið gjaldfær við afhendingu eignanna. Til stuðnings sýknukröfu heldur áfrýjandi fram að ekki sé fyrir hendi nein krafa Ferðamálasjóðs á hendur eiginmanni hennar. Að minnsta kosti hafi svo ekki verið þegar kaupmálinn var gerður. Eiginmaður hennar hafi því verið gjaldfær þá og það þrátt fyrir afhendingu eignanna. Þá leiði ákvæði 73. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 til þess að gjöfinni verði ekki rift, en samkvæmt því eigi kröfuhafar þess kost að rifta gjafagerningi milli hjóna. Sú aðstaða sé ekki fyrir hendi hér, enda hafi kaupmálinn verið gerður áður en áfrýjandi gekk í hjúskap með áðurnefndum Páli. Ákvæði 131. gr. laga nr. 21/1991 nær almennt til riftunar á gjafagerningum þrotamanns óháð því hvort gjöf er afhent með kaupmála eða öðrum hætti. Skiptir þá ekki máli hvort gjöf er afhent með kaupmála, sem gerður er fyrir eða eftir stofnun hjúskapar, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni 1976, bls. 730. Verður 73. gr. laga nr. 31/1993, sbr. einnig 72. gr. sömu laga, ekki skýrð svo að hún takmarki á nokkurn hátt þá almennu heimild þrotabús, sem felst í 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 til að krefjast riftunar á gjöfum þrotamanns. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því hreyft af hálfu áfrýjanda að framlög með vinnu á heimili hennar og þrotamanns beri að meta nokkurs þegar litið sé til þess hvernig þeirra eigna var aflað, sem deila málsaðila snýst um. Var því mótmælt af hálfu stefnda að þessi nýja málsástæða kæmist að í málinu. Verður henni þegar af þeirri ástæðu ekki sinnt. Varakrafa áfrýjanda er engum haldbærum rökum studd og verður hún ekki tekin til greina. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans staðfest um annað en málskostnað. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Anna Eiríksdóttir, greiði stefnda, þrotabúi Páls Pálssonar, samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn 14. febrúar 2000. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 6. febrúar 1999. Stefnandi er þrotabú Páls Pálssonar, kt. 250266-­3169, Kleppsvegi 44 í Reykjavík. Stefndi er Anna Eiríksdóttir, kt. 081161-3649, Kleppsvegi 44 í Reykjavík. Þess er krafist að rift verði kaupmála stefndu og eiginmanns hennar, Páls Pálssonar, kt. 250266-3169, dagsettum og innfærðum í kaupmálabók 9. september 1997, og að viðurkennt verði að þær eigur sem kaupmálinn fjallar um eða aðrar sem komið hafa í stað þeirra, séu hjúskapareignir eiginmanns stefndu, Páls Pálssonar. Þess er krafist að stefnda afhendi stefnanda íbúð að Kleppsvegi í Reykjavík (íbúð 201-6364) og bifreiðina PS 967. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og henni dæmdur málskostnaður að mati dómsins. MÁLSATVIK OG MÁLSÁSTÆÐUR Á miðju ári 1990 stofnaði Páll Pálsson, eiginmaður stefndu, og þrír bræður hans sam­eignarfélagið Hótel Bræðraborg og skyldi félagið standa að hótelrekstri. Samkvæmt til­kynningu til firmaskrár Vestmannaeyja, dags. 14. ágúst 1995, sagði Páll sig þá úr sam­eignarfélaginu. Þá námu kröfur á félagið frá annars vegar Karli Kristmanns, kt. 450271­0129, og hins vegar frá H. Sigurmundssyni ehf., kt. 500670-0299, samtals 1.919.695 krónum auk dráttarvaxta að hluta frá júlímánuði 1994. Í tengslum við reksturinn tókst Páll persónulega á hendur sjálfsskuldarábyrgð vegna lántöku hjá Ferðamálasjóði í maí 1991, að fjárhæð annars vegar 20.000.000 króna og hins vegar USD 332.336,32. Skuldabréf Ferðamálasjóðs skyldu greiðast með 38 jöfnum afborgunum, tveimur á ári, í fyrsta sinn á árinu 1992. Ekki var greitt af bréfunum frá síðari hluta árs 1993. Hinn 9. september 1997 gerðu Páll og stefnda með sér kaupmála vegna hjúskapar­stofnunar þeirra. Skyldi íbúð Páls að Kleppsvegi 44 í Reykjavík, ásamt öllu múr- og naglföstu sem íbúðinni fylgdi og fylgja bæri með tilheyrandi lóðarréttindum og mannvirkjum á lóð, svo og arður af þeirri eign, verða séreign stefndu. Þá skyldi bifreiðin PS 967, Hyundai 1994, einnig verða séreign stefndu. Kaupmálinn var innfærður sama dag hjá sýslumanninum í Reykjavík og fékk númerið S 282. Páll Pálsson og stefnda gegnu síðan í hjúskap 8. nóvember 1997. Páll Pálsson lýsti yfir eignaleysi fyrir fulltrúa sýslumannsins í Reykjavík hinn 7. apríl 1998 og var hann úrskurðaður gjaldþrota 30, júní 1998. Frestdagur við skiptin er 15. maí 1998. Í skýrslutöku hjá skiptastjóra 10. júlí 1998, kom fram að hann hefði keypt íbúð að Kleppsvegi 44 um það leyti sem þau hjón byrjuðu saman og hafi íbúðin hér um bil verið staðgreidd með skyldusparnaði o.fl. Þá kom fram að bifreiðin PS 967 hafi verið skráð á Pál fyrir gerð kaupmálans. Á skattframtali ársins 1997 vegna eigna í lok árs 1996 voru eignir Páls og stefndu til­greindar alls 6.270.200 króna, þar af íbúðin að Kleppsvegi 44, 4.936.000 krónur og bifreiðin PS 967, 630.000 krónur. Aðrar eignir þeirra námu 704.200 krónum. Skuld við Lánasjóð íslenskra námsmanna nam 374.568 krónum. Á skattframtali ársins 1998 vegna eigna í lok árs 1997 voru eignir hjónanna tilgreindar alls 6.313.000 krónur, þar af íbúðin að Kleppsvegi 44, 5.107.000 krónur, og bifreiðin PS 967 567.000 krónur. Aðrar eignir þeirra námu 639.000 kr. Skuld við Lánasjóð íslenskra námsmanna nam 350.304 krónur. Íbúðina að Kleppsvegi 44 keypti Páll af Páli Helgasyni 12. október 1987 á 1.950.000 krónur. Skuld við Pál Helgason er á skattframtölum Páls Pálssonar tilgreind 900.000 krónur í árs­lok 1987, 900.000 krónur í árslok 1988, 650.000 krónur í árslok 1989 og í árslok 1990 en 500.000 krónur í árslok 1991. Sú fjárhæð er óbreytt í árslok 1992, 1993 og 1994 en hefur verið greidd á árinu 1995. Samkvæmt því sem fram kemur á skattframtali ársins 1996 var skuldin greidd með sölu spariskírteina ríkissjóðs og bréfa í VÍB, sjóði 1. Samkvæmt upplýsingum annars vegar frá Lánasýslu ríkisins og hins vegar frá Verðbréfasjóði Íslandsbanka voru umrædd verðbréf í eigu Páls Pálssonar en ekki stefndu. Bifreiðin PS 967 var einnig keypt með söluandvirði bréfanna, a.m.k. að hluta til. Stefnda og Páll Pálsson töldu fram saman til skatts frá og með gjaldárinu 1995 vegna tekna ársins 1994 og eigna í lok þess árs. Einu tekjur stefndu á árinu 1994 voru atvinnu­leysisbætur og námu þær 103.921 krónu en launatekjur Páls námu það ár 1.341.475 krónum. Á ár­inu 1995 er einnig verulegur mismunur á tekjum stefndu, sem hafði samtals 338.379 krónur í tekjur, og Páls, sem hafði 1.212.450 krónur í tekjur. Samkvæmt þessu stóð Páll Pálsson einn að kaupum íbúðarinnar að Kleppsvegi 44 og bifreiðarinnar PS 967 og voru þessar eignir skráðar á hans nafn. Hinn 11. júlí 1998 sendi skiptastjóri stefndu skeyti þar sem fram kom að kaupmáli hennar og Páls kynni að vera riftanlegur á grundvelli 20. kafla laga um gjaldþrotaskipti. Í kjölfar samtala við lögmann Páls sendi skiptastjóri honum og stefndu bréf, dags. 8. októ­ber 1998, þar sem skorað var á þau að samþykkja sjálf riftun kaupmálans svo ekki þyrfti að koma til málshöfðunar eða annarra eftirmála. Ekkert svar hefur borist frá stefndu út af þessu en lögmaður Páls hefur tekið fram í símtölum að málshöfðun sé óumflýjanleg. Stefnandi vísar til XX. kafla laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 2. mgr. 131. gr. Um málskostnað vísast til 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og um virðisaukaskattsskyldu á málskostnað er vísað til laga nr. 50/1988, um virðisauka­skatt, en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur samkvæmt þeim lögum. Af hálfu stefndu er því haldið fram að hún hafi lagt til fé til kaupa á bifreiðinni PA 967 enda komi fram á skattframtali þeirra Páls á árinu 1995 að seld hafi verið bréf frá Verðbréfasjóði Íslandsbanka og spariskírteini ríkissjóðs vegna kaupa á bíl og greiðslu lána. Sé því fráleitt að rifta kaupmálanum hvað bifreiðina snerti. Kaupmálinn hafi verið um eiginir sem aðilar hans hafi eignast á sambúðartíma frá 1985 til 1997 og skáðar hafi verið á nafn Páls Pálssonar m.a til þess að tryggja framatíð barna þeirra. Af hálfu stefndu er því haldið fram að ákvæði 2. mgr. 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti eigi ekki við hér þar sem ákvæðið geri ráð fyrir því að vilji þrotamanns standi til þess að skjóta eignum undan skiptum. Þá er á því byggt að í ákvæðum 72. gr. og 73. gr. laga nr. 31/1993 um stofnun og slit hjúskapar felist að kaupmáli fyrir giftingu sé ekki riftanlegur af kröfuhöfum. Þá sé í kröfu Ferðamálasjóðs um gjaldþrotaskipti á búi Páls Pálssonar sagt að skuld hans við sjóðinn hafi numið 20.774.779 krónum 7. maí 1998. Sé ekki skýrt hvernig Ferðamálasjóður geti lýst kröfu í þrotabúið að fjárhæð 33.688.749 krónur. Er því haldið fram að Ferðamálsjóður eigi naumast kröfu á hendur stefnanda með því að sjóðurinn hafi með kaupum á uppboði fengið öllum kröfum sínum fullnægt samkvæmt reglum 57. gr. laga um nauðungarsölu. Þá var því haldið fram við munnlegan flutning málsins að riftun sé ekki tímabær meðan ekki liggi fyrir hvort Ferðamálasjóður eigi kröfur á hendur stefnanda. Er því haldið fram að málatilbúnaður Ferðamálasjóðs hendur þrotamanni, Páli Pálssyni sé haldin ágöllum þannig að grundvöllur gjaldþrotaskiptanna sé ekki traustur. Í málinu kemur fram að Ferðamálasjóður höfðaði mál á hendur Páli Pálssyni og þremur bræðrum hans til innheimtu kröfu samkvæmt skuldabréfi upphaflega að fjárhæð 20.000.000 króna en bréf þetta var fallið í gjalddaga samkvæmt efni sínu frá og með 20. desember 1993. Stefnukrafa máls þessa var 17.673.995 krónur og voru kröfur samkvæmt því gerðar aðfararhæfar gagnvart stefndu með áritun 19. desember 1998. Þrotamaður var sjáfskuldarábyrgðarmaður á nefndri skuld. Þá kemur og fram að þrotamaður var sjálfskuldarábyrgðarmaður fyrir skuld til Ferðamálsajóðs að fjárhæð 332.336,32 bandaríkjadalir og að sú skuld er í vanskilum. Við aðalmeðferð málsins kom fram að skiptastjóri hefur ekki tekið afstöðu til kröfu Ferðamálaráðs í þrotabúið sem er samkvæmt framangreindri áritaðri stefnu og vegna ofangreindrar skuldar í bandaríkjadölum. Hins vegar eru viðurkenndar kröfur sem lýst hefur verið í búið að fjárhæð 1.919.695 krónur. Í lok þess árs er kaupmáli var gerður með stefndu og Páli Pálssyni þ.e. 1997 voru eignir Páls og stefndu samkvæmt skattframtali þeirra 6.313.000 krónur en skuldir 350.304 krónur. Hins vegar voru framangreindir skuldir við Ferðamálsjóð, sem Páll Pálsson var sjálfskuldarábyrgðarmaður að, þá fallnar í gjalddaga og víðsfjarri að hann hafi þá verið fær um að greiða kröfur á hendur sér ef eftir hefði verið gengið og reyndar komið fram að tilefni gjaldþrots Páls var greiðslufall á kröfu Ferðamálasjóðs. Með bréfi Héraðsdóms Reykjavíkur 20. ágúst 1998 var synjað um endurupptöku ofangreinds máls Ferðamálasjóðs á hendur Páli Pálssyni og fjárnamsgerð í kjölfar áritunar var ekki skotið til dómstóla. Þá var úrskurði um gjaldþrotaskipti 30. júní 1998 unað. Þrotamaður, Páll Pálsson, lýsti því við skiptastjóra er sá síðarnefndi tók af honum skýrslu 10. júlí 1998 að hann væri eignalaus. Þá lýsti hann því við aðfarargerð sem fram fór hjá honum 7. apríl 1998 að hann ætti engar eignir og lauk fjárnámi án árangurs. Á grundvelli þessarar aðfarargerðar var bú Páls Pálssonar tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 1998. Framangreindar úrlausnir sæta ekki endurskoðun hér. Samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti var skiptastjóra rétt að höfða mál þetta og er ekki fallist á það með stefndu að riftunarkrafa stefnanda sé ekki tímabær. Eignir þær, sem ráðstafað var til stefndu með kaupmála þeim sem hér er krafist riftunar á, voru skráðar eignir þrotamanns á meðan þau stefnda voru í sambúð og er ekki sýnt fram á það af stefndu að hún hafi eignast hlutdeild í þeim með framlagi til öflunar þeirra. Fól því ráðstöfun þrotamanns á eignum þessum í sér gjafagerning í skilningi framagreinds ákvæðis. Eins og að framan greinir hafði þrotamaður gengið í ábyrgð fyrir skuldum sem skiptu tugum milljóna og voru gjaldfallnar er kaupmáli aðila var gerður þann 9. september 1997 og með því að ekki er sýnt fram á að hann hafi verið gjaldfær þá og frestur sá er greinir í 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 var ekki liðinn, er skilyrðum ákvæðsins fullnægt og verða því kröfur stefnanda teknar til greina að öllu leyti og eftir úrslitum málsins verður stefnda dæmd til að greiða stefnanda 300.000 krónur í málskostnað og er þá litið til reglna um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Kaupmála stefndu Önnu Eiríksdóttur og Páls Pálssonar frá 9. september 1997 er rift. Stefnda afhendi stefnanda, þrotabúi Páls Pálssonar, íbúð 201-6364 að Kleppsvegi 44 og bifreiðina PS 967. Stefnda greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 353/2015
Kærumál Ákæra
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem framhaldsákæru sóknaraðila í máli hans gegn varnaraðilum var vísað frá dómi með vísan til þess að ekki voru uppfyllt skilyrði 1. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til þess að auka mætti við ákæru málsins. Með framhaldsákærunni hafði sóknaraðili ætlað að koma að einkaréttarkröfu brotaþola, sem láðst hafði að taka upp í ákæru málsins. Fram kom að umrædd einkaréttarkrafa hefði legið fyrir þegar ákæra var gefin út og að því hefði sóknaraðili átt að taka hana upp í ákæruna. Að því virtu, og þar sem ekki væri um augljósa villu að ræða í skilningi fyrrgreinds ákvæðis, var talið að skilyrði til útgáfu framhaldsákæru hefðu ekki verið uppfyllt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 15. maí 2015, þar sem framhaldsákæru sóknaraðila í máli hans gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í u. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 748/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 1. desember 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til varaað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðkærðu, X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins1. desember 2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að kærða hafi veriðhandtekin í nótt klukkan 00:50 vegna gruns um þjófnaðar á tösku og bíllyklumfrá [...] við [...] í [...]. Lögreglumenn hafi þá haft afskipti af kærðu vegnaannars máls og hafi hún verið hjá lögreglumönnum þegar tilkynningin barst.Lýsing á geranda og fatnaði hafi passað við kærðu. Lögreglumenn hafi síðanþekkt konuna á myndbandsupptöku frá gistiheimilinu sem kærðu. Kærða hafiviðurkennt fyrir lögreglumönnum að hafa tekið töskuna og hafi getað vísað þeimá hana en taskan hafi fundist rétt hjá gistiheimilinu. Um sé að ræða mál nr.007-2016-[...] hjá lögreglu. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hafi einnig til rannsóknar og meðferðar neðangreind mál ervarði kærðu X, en í þessum málum sé kærða ýmist undir rökstuddum grun og íöðrum tilvikum undir sterkum grun um brot gegn almennum hegningarlögum. Mál nr. 007-2016- [...]– 1.nóvember sl., hafi verið tilkynnt um innbrot í íbúð við [...] en húsráðandihafi komi að konu þar inni en konan hafi þá farið út með nokkra hluti. Seinnaum nóttina hafi borist tilkynning frá leigubílstjóra um að hann hafi sótt konuí [...] og farið með hana að [...] þar sem hún hafi verið búin að vera í um 30mínútur. Leigubílstjórinn hafi afhent lögreglu muni sem farþeginn hafði veriðmeð en það hafi verið munir sem höfðu verið teknir í innbrotinu fyrr umkvöldið. Kærða hafi síðan fundist inni íversluninni og hafi verið handtekinn. Klæðnaður hennar hafi verið í samræmi viðlýsingu tilkynnanda innbrotsins. Kærða hafi neitað sök í skýrslutöku. Mál nr. 007-2016-[...] – 5.ágúst sl., ferðatösku hafi verið stolið af ferðamanni á [...]. Lögreglumennhafi þekkt kærðu af myndum frá hótelinu en þá hafi hún verið með ferðatöskunameð sér. Kærða hafi viðurkennt sök í skýrslutöku hjá lögreglu. Mál nr. 007-2016-[...] – 30.júlí sl., kærða grunuð um þjófnað á bakpoka frá [...], [...] í [...]. Kærðahafi sagst ekki muna eftir þessu. Lögreglumenn hafi þekkt kærðu á myndum og séðmyndskeið sem sýndi kærðu athafna sig. Mál nr. 007-2016-[...] – 26.júlí sl., leigubílsstjóri hafi lagt fram kæru á hendur kærðu fyrir líkamsárás.Kærða hafi neitað sök. Mál nr. 007-2016-[...]– 26.júlí 2016, stolið sprautum, sprautunálum og buxum úr verslun [...] í [...] [...]alls að verðmæti kr. 2.910. Á vettvangi hafikærða sagst hafa stolið sprautunum og nálum til þess að sprauta sig meðlyfinu contalgin. Skömmu síðar hafi komið í ljós að kærða hafi haft undirhöndum þýfi úr neðangreindu máli. Mál nr. 007-2016- [...]– 26.júlí 2016, tilkynnt hafi verið uminnbrot í íbúð í eigu [...] við [...] í [...]. Gestir í íbúðinni kváðust hafaheyrt umgang um nóttina og uppgötvað síðan að stolið hafði verið frá þeimtalsverðum verðmætum s.s. Ipad, myndavél, veski með reiðufé í og veiðistöngum. Síðarum morguninn skömmu eftir afskipti lögreglu af kærðu í ofangreindu máli nr.007-2016- [...] hafi borist tilkynning um að kona hefði sótt bláan kassa ífyrirtæki bak við í [...] og væri í leigubifreið. Lögregla hafði síðan afskiptiaf kærðu við Mjódd og í kassa sem hún hafi haft meðferðis hafi fundist þýfið úrfyrrgreindu innbroti sem tjónþolar báru kennsl á en kærða hafi einnig verið meðsmáræði af kannabisefni á sér. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærða játað aðhafa farið inn í húsnæðið og tekið þaðan muni. Mál nr. 007-2016-[...] – 15.júlí, farið inn í íbúð við [...] og nokkrir munir teknir. Lýsinga á gerandahafi passað við kærðu en nokkrir af þeim munum sem teknir hafi verið hafifundist í fórum kærðu. Húsráðandi hafi sagst ekki gera neinar kröfur í málinu.Kærða hafi borið við minnisleysi. Mál nr. 007-2016-[...] – 15.júlí 2016, farið inn í tvær bifreiðar við [...] í [...] og stolið þaðan ýmsummunum að óþekktu verðmæti. Á kærðu hafi einnig fundist rétt rúmlega 6 g af kannabisefnum. Kærða hafijátað sök. Mál nr. 007-2016-[...] – þann 9. júlí tekiðeldsneyti fyrir kr. 8.106 með stolnum dælulykli. Lykillinn hafi svo veriðnotaður aftur þann 10. júlí á bensínstöð [...] við [...] í [...] og þá hafi veriðtekið eldsneyti fyrir kr. 13.727.- og svo í þriðja skiptið þann 10. júlí ábensínstöð [...] við [...]og þá hafi verið tekiðeldsneyti fyrir kr. 3.041. Kærða hafi þekkt sjálfa sig á myndum en ekki kveðistmuna eftir þessu. Mál nr. 007-2016-[...] – 7.júlí 2016, stolið skópari að verðmæti kr. 14.995 úr verslun við [...] í [...].Kærða hafi neitað sök en hafi þekkt sig af myndum sem starfsmaðurverslunarinnar hafi tekið. Kærðaeigi þó nokkurn sakarferil. Frá árinu 2010 hafi hún hlotið sex dóma eða gengistundir lögreglustjórasátt fyrir auðgunarbrot. Kærða hafi síðast hlotið 8 mánaðadóm þann [...] 2016 í máli nr. S-[...]/2016 vegna auðgunar- ogumferðarlagabrota auk valdstjórnarbrots. Fyrrgreindum dómi hafi verið áfrýjaðtil Hæstaréttar og sé því ekki fullnustuhæfur. Ennfremur hafi kærða lokiðafplánun fyrri dóma þann 25. júní sl. Ofangreind brot séu því ítrekun við fyrridóma kærðu auk þess sem hún hafi hafið brotastarfssemi sína nánast strax eftirað hún hafi lokið afplánun í lok júní s.l. Í ljósiofangreindra mála, fjölda brota og sakarferils kærðu þyki að mati lögregluljóst að hún hafi einbeittan brotavilja og virðist ekkert lát vera ábrotastarfsemi hennar. Fram hafi komið í skýrslum lögreglu að kærða hafi veriðí langvarandi og harðri neyslu ávana- og fíkniefna. Miðað við lýsingar kærðu ástöðu sinni telji lögreglan því einnig að hún fjármagni neyslu sína með brotum.Með vísan til framangreinds telji lögreglan því yfirgnæfandi líkur á því aðkærða muni halda brotastarfsemi áfram fari hún frjáls ferða sinna og þvínauðsynlegt að hún sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hennar sæti dómsmeðferð. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga88/2008 um meðferð sakamála, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Niðurstaða Samkvæmt því semað ofan er rakið eru nú til rannsóknar hjá sóknaraðila 11 brot kærðu. Um er aðræða grun um þjófnað, gripdeild og fleiri auðgunarbrot auk fíkniefnabrota.Brotin eru flest framin í júlí og ágúst á þessu ári og tvö í þessari viku enkærða lauk afplánun refsingar í lok júní. Að mati dómsins veita gögn málsinsfullnægjandi upplýsingar um að kærða liggi undir rökstuddum grun um að hafaframið flest þau brota sem rakin eru að framan. Þáverður, með hliðsjón af sakarferli kærðu, en nú síðast hlaut hún 8 mánaða dóm íhéraði þann [...] sl. vegna þjófnaðar, umferðarlagabrota o.fl. og fjölda þeirra brota sem nú eru tilrannsóknar, að telja líklegt að hún muni halda áfram brotum á meðan málumhennar er ekki lokið hjá lögreglu. Kærða á við alvarlegan fíkniefnavanda aðstríða og af gögnum málsins má ráða að þau brot sem hún er grunuð um að hafaframið, eru nátengd neyslu hennar. Er því fallist á það með sóknaraðila aðskilyrði 1. mgr. sbr. og c-liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu fyrirhendi til að verða við kröfum hans um að kærða sæti gæsluvarðahaldi. Úrskurður þessi kemur ekki í veg fyrir aðunnt verði að verða við ósk kærðu um að fá aðstoð við fíkniefnavanda sinn,telji fangelsismálayfirvöld tilefni og tök á að verða við því. Ekki er tilefnitil að stytta tímabil gæsluvarðhaldsins frá því sem krafist er. IngibjörgÞorsteinsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚR S K U R Ð A R O R ÐKærða, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilfimmtudagsins 1. desember 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 678/2015
Skaðabótamál Viðurkenningarkrafa Ábyrgðartrygging
G ehf., sem rak verslun með tískufatnað, krafðist viðurkenningar á bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu verktakans V ehf. hjá VÍ hf. vegna skemmda sem urðu á lausafjármunum sem voru í leiguhúsnæði G ehf. við framkvæmdir á fasteigninni á nánar tilgreindu tímabili. Talið var að V ehf. hefði bakað sér bótaábyrgð með saknæmri tilhögun á þeim framkvæmdum sem um ræddi og ófullnægjandi ráðstöfunum til að koma í veg fyrir að þær yllu G ehf. tjóni. Ekki hefði verið sýnt fram á að G ehf. ætti sjálfur sök á því hvernig fór. Var krafa G ehf. því tekin til greina en talið var að bótaskylda VÍ hf. takmarkaðist af 10% eigin áhættu V ehf. með vísan til skilmála vátryggingarinnar og vátryggingarskírteinis.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Eiríkur Tómasson hæstaréttardómari og IngibjörgBenediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. október 2015. Hann krefst aðallegasýknu af kröfum stefnda, en til vara að skaðabótaskylda hans verði einungisviðurkennd að hluta. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti,en til vara að málskostnaður verði felldur niður á báðum dómstigum.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiðistefnda, GK Clothing ehf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2015. I Málþetta, sem var tekið til dóms 22. maí sl., er höfðað 24. október 2014 af GKClothing ehf., Skólavörðustíg 6 í Reykjavík, gegn Vátryggingafélagi Íslandshf., Ármúla 3 í Reykjavík. Dómkröfurstefnanda eru eftirfarandi: 1. Aðallegaað viðurkennd verði með dómi bótaskylda úr ábyrgðartryggingu Viðskiptavitsehf., hjá stefnda, vegna skemmda sem urðu á lausafjármunum, sem voru íleiguhúsnæði stefnanda á 1. og 2. hæð að Laugavegi 66, við framkvæmdir áfasteigninni á tímabilinu september til nóvember 2013. 2. Tilvara að viðurkennd verði með dómi bótaskylda úr ábyrgðartryggingu Viðskiptavitsehf., hjá stefnda, vegna skemmda sem urðu á lausafjármunum, sem voru íleiguhúsnæði stefnanda á 1. og 2. hæð að Laugavegi 66, við framkvæmdir áfasteigninni á tímabilinu september til nóvember 2013, allt að teknu tillititil 10% eigin áhættu tjónvalds, Viðskiptavits ehf. 3. Íbáðum tilvikum krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiðahonum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að matidómsins. Stefndi krefst þess aðallega að hannverði sýknaður af öllum kröfum stefnanda auk þess sem hann krefst málskostnaðarað mati dómsins, en til vara að kröfur stefnanda verði aðeins viðurkenndar aðhluta og að málskostnaður verði felldur niður. II Stefnandi rekur tískuvöruverslun meðheitinu GK Reykjavík. Samkvæmt því sem fram kom við skýrslutökur fyrir dómi varverslunin til húsa að Laugavegi 66 frá því hún opnaði árið 1997 allt fram áhaustmánuði 2013 þegar þau atvik urðu sem eru tilefni máls þessa. Stefnandi gerði 25. nóvember 2010leigusamning við þáverandi eiganda fasteignarinnar að Laugavegi 66, Þórtak ehf.Samkvæmt húsaleigusamningnum tók stefnandi á leigu verslunarhúsnæði á jarðhæðfasteignarinnar. Um var að ræða rými sem merkt voru 01 0103 og 01 0104, meðfastanúmerin 223-8966 og 223-8967, eins og fram kemur í leigusamningnum.Leigutíminn var ákveðinn 10 ár og átti hann að hefjast 1. desember 2010 ogljúka 31. desember 2020. Uppsagnarákvæði átti að taka gildi að fimm árum liðnumog yrði samningurinn þá uppsegjanlegur af beggja hálfu með sex mánaðafyrirvara. Leigufjárhæð var upphaflega ákveðin 400.000 krónur, en á því eintakisem lagt hefur verið fyrir dóminn hefur verið strikað yfir þá fjárhæð oghandskrifuð upphæðin 490.000 krónur. Fjárhæð leigunnar var bundin vísitöluneysluverðs. Aðilar undirrituðu viðauka viðframangreindan leigusamning 30. nóvember 2010. Með honum tók stefnandi tilviðbótar á leigu rými á annarri hæð fasteignarinnar að Laugavegi 66 sem merktvar 01 0202 (fastanúmer 223-8969) að undanskildu rými sem leigt var undirsnyrtistofu sem þar var einnig til húsa. Um leigutíma og skilmála giltu sömuákvæði og í samningnum frá 25. nóvember 2010. Samkvæmt framlögðum gögnum og framburðifyrirsvarsmanns stefnanda fyrir dómi var verslunin á jarðhæðinni auk þess semþar var lagerrými. Á annarri hæðinni voru skrifstofur, en stefnandi kveðsteinnig hafa notað það rými að einhverju leyti til að geyma verslunarvörur. Þórtak ehf. var tekið tilgjaldþrotaskipta 21. desember 2011. Félag sem ber heitið L 66-68 fasteignafélagehf. keypti fasteignina að Laugavegi 66 af þrotabúinu og yfirtókleigusamninginn við stefnanda. Nýi eigandinn áformaði að nýta húsnæðið tilreksturs á hóteli. Af hálfu stefnda kemur fram að í deiliskipulagi frá árinu2002 hafi verið heimilað að stækka húsið á baklóð og hækka það með íbúðumog/eða gistirýmum á efri hæðum hússins. Gögn málsins bera með sér að eftir að L66-68 Fasteignafélag ehf. eignaðist húsnæðið hafi ágreiningur risið um þaðhversu mörg rými stefnandi hefði á leigu í húsinu. Virðist nýi eigandinn hafadregið í efa að stefnandi hefði afnotarétt að annarri hæð hússins auk þess semdeilan virðist að einhverju leyti hafa lotið að geymslu sem stefnandi hafði nýttum langa hríð, inn af verslunarrýminu á fyrstu hæð. Í september 2013 gerði L 66-68Fasteignafélag ehf. verksamning við verktakafyrirtækið Viðskiptavit ehf. umbyggingu hótels að Laugavegi 66 til 68. Tók Viðskiptavit ehf. að sér alla vinnusem inna þurfti af hendi vegna byggingarinnar, eins og segir í verksamningnum.Skyldi verkið unnið í samræmi við verkteikningar VSB Verkfræðistofu ehf. ogAdamsson arkitektastofu. Þessar teikningar hafa ekki verið lagðar fram ímálinu. Þá skyldi verkið unnið í samræmi við staðalinn ÍST 30:2003 og aðraíslenska staðla eftir því sem vísað væri til þeirra í verklýsingu. Verktakinn, Viðskiptavit ehf., hafðifrjálsa ábyrgðartryggingu hjá hinu stefnda vátryggingafélagi fyrir tímabilið 1.júní 2013 til 31. maí 2014 vegna byggingarstarfsemi sinnar. Viðskiptavit ehf. kveðst hafa byrjaðundirbúning verkframkvæmda 26. september 2013. Með bréfi lögmanns húseiganda,Skarphéðins Péturssonar hrl., 11. október 2013, var stefnanda tilkynnt um„viðhald og endurbætur á sameign“. Kom þar fram að þriðjudaginn 15. október2013 yrði ráðist „í að fjarlægja stiga og breyta stiga- og lyftuhúsifasteignarinnar“. Fram kom að þessum framkvæmdum myndi fylgja „umtalsverðröskun á umgengni á milli hæða sem og krefjast endurbæturnar þess að fjarlægja verðurallar eigur sem geymdar eru án heimilda í stigahúsinu og/eða í annarrisameigninni (þ.m.t en ekki takmarkað við lagnageymslu)“. Var sérstaklega bent áað ef stefnandi ætti muni eða aðrar eigur í stigahúsinu, þyrfti að fjarlægjaþær eigi síðar en mánudaginn 14. október 2013 kl. 18. Að öðrum kosti yrðistigahúsið rýmt af hálfu eiganda fasteignarinnar og eigunum komið fyrir ígeymslu. Að beiðni stefnanda fór fram skoðunskoðunarmanns frá umhverfis- og skipulagssviði Reykjavíkurborgar 14. október2013. Fram kemur í skýrslu hans að ekki hafi verið rafmagn á eftir hæð hússins.Þá hafi sameign, sem leigjandinn hefði aðgang að til þess að komast upp á efrihæðina, verið öll í ryki. Taldi skoðunarmaður ekki óeðlilegt að leigjandi fengi30% afslátt af leigu. Stefnandi kveður þær framkvæmdir semfram hafi farið í húsinu hafa verið mun umfangsmeiri en fyrrgreint bréflögmanns húseiganda 14. október 2013 hafi gefið til kynna. Að hans sögn hafiverktakinn brotið niður vegg milli stigagangsins og geymslu stefnanda 23.október 2013. Við það hafi ryk lagst yfir allan vörulagerinn og inn íverslunina og valdið skemmdum á fatnaði sem þar hafi verið til sölu. Daginneftir kvartaði stefnandi til Heilbrigðiseftirlits Reykjavíkur undan hávaða ogrykmengun vegna framkvæmdanna sem hafi borist inn í verslunina.Heilbrigðisfulltrúar fóru á vettvang og gerðu þeir grein fyrir niðurstöðuathugunar sinnar í bréfi til fasteignareigandans, dags. 25. október 2013. Í þvísegir að kvörtun stefnanda sé á rökum reist. Þar segir orðrétt: „Verulegurhávaði var inni í versluninni sem er á jarðhæð hússins vegna framkvæmda viðhlið hennar. Einnig berst ryk á milli þilja og sest m.a. annars á föt sem eru ísölu í versluninni.“ Var því beint til húseigandans að gera þegar í staðráðstafanir til að hávaði og rykmengun ylli ekki ónæði. Fram kom við skýrslutökur að stefnandihafi lokað versluninni eftir atvikið 23. október 2013, enda hafi þá orðið ljóstað útilokað væri að halda áfram rekstri hennar meðan framkvæmdir stæðu yfir.Vörur hafi áfram verið í versluninni og á lager hennar sem og skrifstofubúnaðurog aðrir lausafjármunir í skrifstofurýminu á annarri hæð. Byggingarleyfi fyrir umræddumframkvæmdum lá ekki fyrir þegar þær hófust. Lögmaður stefnanda beindi erinditil byggingarfulltrúa 28. október 2013 þar sem farið var fram á að framkvæmdiryrðu stöðvaðar. Gögn málsins bera með sér að þær hafi verið stöðvaðar 29.október 2013. Daginn eftir var byggingarleyfi samþykkt á fundi umhverfis- ogskipulagsráðs Reykjavíkurborgar. Lögmaður húseiganda tilkynnti stefnanda20. nóvember 2013 að fengist hefði leyfi fyrir því að hefja niðurrif á húsi ábaklóð og að byggingarleyfi hefði fengist fyrir breytingum á húsinu. Því yrðuverkpallar reistir á þeirri hlið sem sneri að Laugavegi og yrði framhliðhússins fjarlægð næstu daga. Þá yrði ráðist í að fleyga klöpp á baklóð á næstuvikum. Vegna þessa yrði allt húsið, fyrir utan verslunarrými stefnanda á fyrstuhæð, og portið skilgreint sem byggingarsvæði og yrði svæðinu lokað fyriróviðkomandi umferð. Að beiðni fyrirsvarsmanns stefnanda fórfram skoðun af hálfu skoðunarmanna frá umhverfis- og skipulagssviðiReykjavíkurborgar á leiguhúsnæðinu að Laugavegi 66 hinn 26. nóvember 2011. Ígreinargerð um þá athugun er vísað til skoðunar sem fram fór 14. október 2013og tekið fram að töluverðar breytingar hafi orðið á hinu leigða húsnæði síðanþá. Síðan segir eftirfarandi: „Aðkoma að húsinu þar sem leigjandinn verður aðfara um núna er beinlínis hættuleg vegna breytinga, sem standa yfir á eigninni.Til að komast upp á skrifstofu þarf að ganga um gang upp á 2. hæð og telst þaðstórhættulegt ef ekki lífshættulegt. Þegar komið er inn á skrifstofu 2. hæðarblasir við að ekkert rafmagn er tengt og enginn hiti lengur til staðar.Andrúmsloftið inni á skrifstofunni er mettað af ryki. Vatn hefur lekið inn ogeyðilagt gólfefni. Þessi skrifstofa er ónothæf. Þegar komið er inn á fyrstu hæðhússins, þar sem verslun og lager er til staðar, þá blasir við ryk hvert semlitið er, hiti er ekki á versluninni og loftið mettað af ryki. Göt eru komin áveggi sem skilja að verslun og rými það, sem verið er að vinna við breytingará.“ Hinu stefnda tryggingarfélagi vartilkynnt um tjón stefnanda 10. og 11. desember 2013 á sérstökum eyðublöðum. Ítilkynningunni er skráð lýsing á ætlaðri, bótaskyldri háttsemi Viðskiptavitsehf. Þar segir að vinnubrögð verktakans hafi verið ófullnægjandi og atvikumlýst á þann veg að ryk hafi komið í gegnum loftræstikerfi og með hurðum íbyrjun október. Síðan hafi myndast gat á vegg um miðjan október og rykský hafimyndast í versluninni. Hafi verið reynt að halda rekstrinum áfram en það hafiekki verið hægt vegna ryk- og hávaðamengunar. Í kjölfarið hafi allt farið „áflot“ á báðum hæðum, en vatn hafi farið inn „á stærri lagerinn“ með þeimafleiðingum að allt hafi skemmst. Kemur fram að tjónþoli hafi orðið fyrirverulegu tjóni á verslunarvörum og öðrum varningi þar sem ryk og önnuróhreinindi hafi lagst yfir allan lagerinn og skemmt hann. Með tölvuskeyti til lögmanns stefnanda11. febrúar 2014 var tekin afstaða af hálfu stefnda til skaðabótakröfustefnanda. Taldi stefndi að ekki hefði verið sýnt fram á að verktaki hefði sýntaf sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem gæti orðið grundvöllur bótaábyrgðar úrábyrgðartryggingu verktakans. Hafi hann unnið eftir fyrirmælum eiganda fasteignarinnarsem hafi staðið fyrir verkinu. Lögmaður stefnanda bar synjun stefndaundir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum 14. maí 2014. Í álitiúrskurðarnefndarinnar 5. ágúst 2014 var komist að þeirri niðurstöðu að tjónhefði orðið á verslunarvörum stefnanda þar sem verktakinn hefði ekki gripið tilfullnægjandi ráðstafana til að koma í veg fyrir að ryk og önnur óhreinindibærust inn í leiguhúsnæðið. Því bæri verktakinn skaðabótaábyrgð á tjóni semorðið hefði á vörum og eftir atvikum öðrum munum í eigu stefnanda íverslunarrýminu á fyrstu hæð og bæri að bæta það úr ábyrgðartryggingu hans hjástefnda. Hins vegar yrði ekki séð af gögnum málsins að tjón hefði orðið álausafjármunum í eigu stefnanda á skrifstofum á annarri hæð. Því yrði ekkitekin afstaða til bótaábyrgðar vegna þess tjóns sem stefnandi kynni að hafaorðið fyrir vegna skemmda sem hafi orðið þar. Með bréfi 19. ágúst 2014 tilkynnti hiðstefnda félag að afstaða þess væri óbreytt til bótaskyldu þess úrábyrgðartryggingu Viðskiptavits ehf., enda hefði verið gripið til fullnægjandiráðstafana meðan framkvæmdirnar stóðu yfir, auk þess sem verktakinn hefði unniðverkið í samræmi við fyrirmæli af hálfu verkkaupa. III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfur sínar umviðurkenningu á fébótaskyldu hins stefnda tryggingarfélags á því aðViðskiptavit ehf., sem hafi verið með ábyrgðartryggingu hjá stefnda, hafi sýntaf sér saknæma og ólögmæta háttsemi sem verktaki í umræddu verki. Styðurstefnandi þá ályktun við það að Viðskiptavit ehf. hafi vikið allverulega fráhefðbundnu og eðlilegu verklagi meðan á framkvæmdunum stóð. Stefnandi kveðurverktaka ávallt bera ábyrgð á verki sínu óháð því hver fái hann til verksins,enda sé eðli verktakasambands þannig að verktaki vinni ávallt fyrir þriðjaaðila, en beri ábyrgð á verkum sínum sjálfur. Stefnandi vísar til þess að framkvæmdirhafi verið hafnar áður en byggingarleyfi hafi legið fyrir. Það gefi góða myndaf þeim vinnubrögðum sem viðhöfð hafi verið. Framkvæmdirnar hafi verið unnar íslíku offorsi, eins og framlagðar myndir sýni, að steypa, ryk og óhreinindihafi lagst yfir alla verslun stefnanda og yfir skrifstofurýmið og geymsluna.Þetta séu svæði sem séu hvergi nærri þeim stað þar sem boðað hafi verið aðþyrfti að tæma og skemmdirnar hafi ekki einskorðast við svæði þar semframkvæmdir hafi staðið yfir. Þvert á móti hafi ryk lagst yfir allt það svæðisem stefnandi hafi haft á leigu, þ. á m. alla verslun hans þar sem miklarskemmdir hafi orðið á vörum. Þá hafi orðið verulegt vatnstjón á stærri lagerverslunarinnar þar sem allar vörur hafi eyðilagst, föt litast af vatni ogveggir bólgnað. Heldur stefnandi því fram að allar þessar skemmdir hafi orðiðáður en leyfi hafi fengist fyrir framkvæmdunum. Það gefi góða mynd af þvígáleysi sem verktakinn hafi sýnt. Stefnandi telur að verktakinn hafiheldur ekki gripið til neinna aðgerða til þess að takmarka tjón sitt og hagaðframkvæmdum eins og enginn rekstur væri í húsnæðinu. Stefnandi tekur fram í þvísambandi að hann hafi verið með gildan leigusamning um húsnæðið. Engum hafigetað dulist að stefnandi hafi verið með verslun og skrifstofu í húsnæðinu ogverktaki, sem hafi það að atvinnu að sinna framkvæmdum sem þessum, hafi átt aðsýna nauðsynlega aðgát og grípa til nauðsynlegra aðgerða í ljósi þessa. Stefnandi byggir á því að verktakinnhafi ekki sýnt þá aðgát sem ætlast mátti til af honum. Þvert á móti hafi hannsýnt af sér fullkomið gáleysi við framkvæmdirnar. Skýrt dæmi um það sé atvikið23. október, þ.e. fimm dögum áður en framkvæmdir hafi verið stöðvaðar. Þá hafiverktakinn brotið niður vegg frá stigaganginum að geymslu stefnanda án þess aðkanna hvað væri bak við vegginn, sem þó hafi legið augljóslega að verslunstefnanda. Stefnandi kveður það hafa leitt til þess að steypa og ryk hafi lagstyfir allan vörulagerinn og inn í verslunina og skemmt mikið magn af fatnaði.Stefnandi byggir á því að verktakinn hafi með þessu sýnt af sér stórkostlegtgáleysi, enda hljóti verktaki að þurfa að kanna hvað sé fyrir aftan vegg semhann rífur niður, sérstaklega þegar vitað sé að verslunarrekstur sé hinum meginvið vegginn. Stefnandi byggir á því að verktakinnhafi í öllum meginatriðum vikið frá almennt viðurkenndri háttsemi meðan áframkvæmdum stóð. Stefnandi vísar þar meðal annars til athugasemdaheilbrigðisnefndar Reykjavíkur 25. október 2013 sem og athugasemda umhverfis-og skipulagssviðs Reykjavíkurborgar frá 26. nóvember 2013. Þá sé augljóst aðverktaki, sem hefji framkvæmdir án þess að byggingarleyfi liggi fyrir, brjóti ígegnum veggi, skapi aðstæður fyrir vatnstjón án þess að grípa til aðgerða ogláti steypu, ryk og óhreinindi þyrlast um húsnæði þar sem verslun er rekin,geti aldrei talist hafa sýnt af sér þá aðgát sem ætlast megi til af honum. Þáliggi fyrir að þær aðstæður sem verktakinn hafi skapað hafi beinlínis veriðhættulegar mönnum. Stefnandi kveðst hafa neyðst til þessað loka versluninni vegna framkvæmdanna, en þá hafi hann þegar verið búinn aðverða fyrir verulegu eigna- og rekstrartjóni. Stefnandi hafi þó reynt aðtakmarka tjón sitt eins og unnt var, m.a. með því að fjarlægja þær fáu vörur úrversluninni sem ekki höfðu skemmst og með því að leita strax að nýju húsnæðifyrir verslunina. Jafnframt hafi stefnandi reynt að fyrirbyggja að ryk ogóhreinindi bærust inn um hurðir, glugga og loftræstikerfi. Stefnandi telur að auðvelt hefði veriðað fyrirbyggja tjónið ef verktakinn hefði sýnt af sér þá aðgát sem nauðsynleghafi verið við þessar aðstæður. Með því að fara af offorsi í framkvæmdirnarhafi verktakinn hins vegar valdið stefnanda tjóni. Áréttar stefnandi í þvísambandi það, sem fram komi í áliti úrskurðarnefndar í vátryggingarmálum, aðeins og framkvæmdirnar hafi verið boðaðar hafi þær ekki átt að hafa áhrif ástarfsemi stefnanda í húsnæðinu. Þá sé ljóst að stefnandi hafi hvorki mátt vitaí tæka tíð, né heldur samþykkt, að framkvæmdir í húsinu myndu hafa þau áhrifsem í ljós hafi komið í hinu leigða húsnæði. Verktakanum hafi borið að hagaframkvæmdum þannig að þær hefðu ekki áhrif á rekstur stefnanda í húsnæðinu. Stefnandi byggir á því að allar málsástæðurstefnda fyrir höfnun bótaskyldu sem komnar séu til eftir upphaflegthöfnunarbréf félagsins séu of seint fram komnar með vísan til 31. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga. Stefnanditelur að með framlögðu myndbandi og ljósmyndum séu færðar sönnur á saknæmaháttsemi verktakans. Þá sanni þessi gögn einnig tjón hans á lausafjármunum. Aukþess vísar stefnandi til staðfestingar frá Skatti og bókhaldi, dags. 16.október 2014, þar sem fram komi að innkaupsvirði vörulagersins hafi numið24.932.528 krónum og útsöluverðið hafi verið 48.500.000 krónur. Einnig komi þarfram að vörulagerinn hafi í ársuppgjöri félagsins 2013 verið færður semtjónskrafa. Það sem hafi skemmst hafi m.a. verið húsgögn, vörulager og fleira. Samkvæmtöllu framangreindu telur stefnandi augljóst að hann hafi orðið fyrir munatjónivegna framkvæmdanna. Úttektir byggingarfulltrúa sem og önnur gögn staðfestiþað. Þá bendir stefnandi á að ágreiningur aðila hafi ekki verið um það aðstefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Hann hafi aðeins lotið að því hver beriábyrgð á tjóninu. Stefndi telji að húseigandinn eigi að bera þá ábyrgð eðastefnandi sjálfur. Það telur stefnandi að sé rangt. Um lagarökvísar stefnandi til almennra reglna skaðabótaréttar, laga umvátryggingarsamninga o.fl. Þá sé krafa um viðurkenningu á bótaskyldu reist á 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað vísarstefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991.2. Málsástæðurog lagarök stefnda Stefndivísar í upphafi til þess að málsástæða stefnanda, þess efnis að allarmálsástæður stefnda sem fram hafi komið eftir upphaflegt höfnunarbréf stefndaséu of seint fram komnar, sé röng og eigi sér ekki lagastoð í 31. gr. laga umvátryggingarsamninga. Þar sé kveðið á um tilkynningarskyldu að viðlagðri ábyrgðartakmörkungagnvart vátryggingartaka og vátryggðum, en ekki gagnvart öðrum. Ákvæðið takiþví ekki til skaðabótakrafna þriðja manns, sem sækir bætur í ábyrgðartryggingutjónvalds. Stefnandi sé ekki vátryggður/vátryggingartaki hjá stefnda, heldurViðskiptavit ehf. Þá taki 31. gr. laganna einungis til þeirra atvika, sem uppséu talin í reglum IV. kafla laganna. Þar sé hvergi að finna reglu umupplýsingaskyldu vátryggingafélags til tjónþola um fyrirhugaðar varnirfélagsins gegn skaðabótakröfu hans í ábyrgðartryggingu tjónvalds. Því séstefnda frjálst að hafa uppi allar þær varnir gegn kröfum stefnanda sem stefndikjósi að hafa uppi. Stefndibendir á að sönnunarbyrðin hvíli alfarið á stefnanda hvað varði staðhæfingarhans um ætlaða sök Viðskiptavits ehf. og skaðabótaskyldu stefnda. Stefndikrefst sýknu af viðurkenningarkröfum stefnanda á þeim forsendum að ekki sésannað að Viðskiptavit ehf. hafi valdið stefnanda tjóni með saknæmum ogólögmætum hætti. Það sé frumskilyrði fyrir greiðslu bóta úrábyrgðartryggingunni að vátryggður sé skaðabótaskyldur. Hafi stefnandi ekkibent á neinar sértækar reglur eða lagafyrirmæli um verkframkvæmdir semViðskiptavit ehf. hafi brotið við framkvæmd verksins og valdið ætluðu tjónistefnanda. Stefndimótmælir sérstaklega staðhæfingu stefnanda um að Viðskiptavit ehf. hafi ekkertgert til þess að afstýra tjóni. Fullyrt er að verktakinn hafi komið fyrirrykblásurum, þar sem verið var að vinna, til að blása út ryki sem myndaðist viðverkframkvæmdirnar. Þá hafi verktakinn þétt með fram dyrum milli rýma þar semverið var að vinna og leigurýmis stefnanda. Ekki verði séð hvaða frekariráðstafanir Viðskiptavit ehf. hafi átt að viðhafa. Ógerlegt sé að útiloka aðryk geti borist á milli rýma þegar verið sé að vinna í húsum við breytingar ogniðurrif með tilheyrandi múrbroti og frárifi á klæðningu og þiljum. Um þettaatriði segir stefndi enn fremur að verkframkvæmdirnar hafi tekið til brottnámsstiga og breytinga á stiga- og lyftuhúsi, niðurrifs á húsi á baklóð og fleygunklappar, uppsetningar verkpalla og brottnáms framhliðar hússins sem sneri aðLaugavegi. Það gefi augaleið að mikið ryk, steypumylsna og óhreinindi hljóti aðfylgja slíkum framkvæmdum. Hafi óhreinindi bæði myndast inni í húsinu og viðhúsið að utan. Stefnandi hafi kosið að vera áfram með verslun sína íleigurýminu meðan á verkframkvæmdum hafi staðið í húsinu. Stefndi kveðurstefnanda hafa verið með dyr opnar á fram- og afturhlið rýmis 1-04, sem hafiorsakað trekk, og einnig tvennar dyr úr rými 1-03. Þetta hafi boðið upp á aðryk og óhreinindi gætu borist inn í verslunina. Þá hafi ryk og óhreinindi fráverkframkvæmdum óhjákvæmilega borist inn í verslunina vegna umgangsviðskiptavina og starfsmanna stefnanda um dyr verslunarinnar. Stefndi heldurþví einnig fram að stefnandi hafi haft loftræstingu fyrir verslunina á bakhliðhússins stillta á fullt innsog og hafi með því aukið hættuna á því að ryk ogóhreinindi bærust inn í verslunina að utan gegnum loftræstikerfið. Segirstefnandi í tjónstilkynningu að við framkvæmdirnar hafi komið ryk inn íverslunina gegnum loftræstikerfið. Stefndimótmælir því einnig sem ósönnuðu að Viðskiptavit ehf. hafi 23. október 2013brotið niður vegg frá stigagangi að geymslu stefnanda með þeim afleiðingum aðryk hafi lagst yfir allan vörulagerinn og borist inn í verslunina, eins oghaldið sé fram í stefnu. Kannast Viðskiptavit ehf. ekki við það, heldur aðeinsað það hafi komið gat á vegg á kompu undir stiga í sameign þegar unnið hafiverið í stigahúsinu. Það hafi ekki getað valdið tjóni á vörulager stefnanda. Þásé heldur ekki minnst á það í bréfi heilbrigðiseftirlitsins 25. október 2013 aðveggur hafi verið brotinn niður, heldur aðeins að ryk hafi borist milli þiljaog sest á föt í versluninni. Jafnframttelur stefndi að þó að gat komi á vegg, þegar unnið sé að breytingum og niðurrifií húsum, sé það eins og hver önnur óhappatilviljun sem alltaf geti gerst viðslíkar framkvæmdir. Ósannað sé að Viðskiptavit ehf. hafi við framkvæmdirnargert gat eða göt á veggi í húsinu með saknæmum hætti og það valdið því tjónisem sé tilefni málshöfðunar stefnanda. Þá sé það ósannað með öllu aðViðskiptavit ehf. hafi vikið frá almennt viðurkenndri háttsemi meðan áverkframkvæmdum hafi staðið. Ekki verði ráðið af stefnu hver sé almenntviðurkennd háttsemi á þessu sviði eða hvernig hafi verið vikið frá henni.Skoðunarskýrslur umhverfis- og skipulagsráðs Reykjavíkur og bréfheilbrigðiseftirlitsins eða ljósmyndir sem lagðar hafi verið fram færi ekkisönnur á saknæmt atferli Viðskiptavits ehf. eða frávik frá viðurkenndriháttsemi við verkframkvæmdir. Ósannað sé að verktakinn hafi valdið ryktjóni eðavatnstjóni á söluvörum stefnanda eða öðrum munum með saknæmum hætti. Stefnditekur fram í þessu sambandi að það hafi ekki verið í verkahring Viðskiptavitsehf. að upplýsa stefnanda fyrir fram um umfang eða eðli framkvæmda, eða aflasamþykkis eða leyfa fyrir þeim. Það hafi verið á ábyrgð húseiganda. Sýknukrafastefnda er einnig reist á því að stefnandi eigi sjálfur alla sök á tjóni sínuog hafi hann einnig fyrirgert hugsanlegum skaðabótarétti sínum með því aðbrjóta skyldur sínar til tjónstakmörkunar. Því tilstuðnings vísar stefndi til þess að L 66-68 fasteignafélag ehf. og Viðskiptavitehf. hafi upplýst stefnanda um fyrirhugaðar verkframkvæmdir og í hverju þærhafi verið fólgnar áður en framkvæmdir hófust og reynt að fá stefnanda til þessað flytja verslunina annað meðan þær stæðu yfir. Því hafi stefnandi hafnað. Hverjummanni hafi mátt vera ljóst að hinar umfangsmiklu verkframkvæmdir, meðtilheyrandi niðurrifi og múrbroti, myndu óhjákvæmilega hafa í för með sér miklarykmyndun og óhreinindi, sem ekki væri hægt að komast hjá að bærist aðeinhverju leyti inn í verslun stefnanda í gegnum loftræstikerfi og í gegnum dyrverslunarinnar við umgang viðskiptavina og starfsmanna verslunarinnar, sem ogmeð gluggum og þiljum. Þetta hafi mátt vera ljóst jafnvel þó að verktakinnhefði blásara til að blása burt ryki og hafi þétt með dyrum eftir föngum þarsem framkvæmdirnar áttu sér stað. Þá hafi verið ljóst að óhöpp gætu alltaf áttsér stað við slíkar framkvæmdir sem gætu valdið tjóni á viðkvæmri verslunarvörueins og fatnaði. Þannig hafi alveg mátt gera ráð fyrir því að göt gætu komið áþil eða veggi, sem ryk og önnur óhreinindi gætu farið í gegnum, eða vatn gætilekið og valdið skemmdum. Þrátt fyrir hina augljósu tjónsáhættu hafi stefnandikosið að hafa verslun sína opna meðan á verkframkvæmdum hafi staðið í húsinu.Hafi stefnandi með því tekið áhættuna af því að ryk og óhreinindi bærust inn íverslunina með þeim afleiðingum að söluvarningur skemmdist. Stefnditelur því að stefnandi hefði átt að fara með verslunina og vörulagerinn annaðmeðan á verkframkvæmdum hafi staðið til að fyrirbyggja tjón á söluvörum ogöðrum munum í versluninni. Með þessu aðgerðarleysi hafi stefnandi brugðistskyldu sinni til tjónstakmörkunar. Því verði stefnandi að bera tjón sittsjálfur þar sem tjónþoli hafi ekki gripið til þeirra ráðstafana sem sanngjarntvar að ætlast til af honum. Kveður stefndi að stefnandi hafi ekki gripið tilviðeigandi ráðstafana fyrr en í óefni var komið. Leigu hefði hann ekki þurft aðgreiða hefði hann flutt starfsemina í tæka tíð, sbr. skoðunarskýrslu sem lögðhafi verið fram. Stefndi heldur því fram að stefnandi hefði ekki orðið fyrirtjóni ef verslunin hefði verið flutt áður en framkvæmdir hófust. Stefndivísar einnig til þess að stefnandi hafi opnað verslun í Bankastræti 9. nóvember2013. Þrátt fyrir það hafi vörulagerinn og önnur verðmæti í versluninni veriðskilin eftir enda þótt hætta væri á rykmengun og frekara tjóni. Þá vísarstefndi til þess að stefnandi hafi ekki gripið til neinna ráðstafana til þessað verja söluvörur sínar og aðra muni. Til dæmis hefði verið unnt að breiðaplast eða annað hlífðarefni yfir söluvörurnar og þétta með dyrum og gluggum oghalda þeim lokuðum. Þá hefði verið unnt að draga úr loftræstingu og loka fyririnnsog loftræstikerfisins. Tilstuðnings varakröfu stefnda vísar stefndi til þess að ef sýknukröfu verðurhafnað beri aðeins að taka til greina bótaskyldu vegna munatjóns að litlumhluta, þar sem stefnandi eigi að bera stærstan hluta af því tjóni sjálfur vegnaeigin sakar og broti á skyldu sinni til þess að koma í veg fyrir tjónið eðatakmarka það. Þá takmarkist bótaskylda samkvæmt ábyrgðartryggingunni af 10%eigin áhættu tryggingartaka í hverju tjóni. Um lagarökvísar stefndi til almennra reglna skaðabótaréttarins um sönnunarbyrði og umeigin sök tjónþola og skyldu hans til tjónstakmörkunar. Um málskostnaðarkröfusína vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Í máliþessu krefst stefnandi skaðabóta úr ábyrgðartryggingu Viðskiptavits ehf. hjáhinu stefnda vátryggingafélagi, en Viðskiptavit ehf. var verktaki sem tók aðsér að breyta húsnæðinu að Laugavegi 66 í hótel. Eins og fram hefur komið rakstefnandi verslun með tískufatnað í húsnæðinu. Telur hann að söluvörur og aðrirlausafjármunir hafi orðið fyrir tjóni sem rekja megi til ógætilegra vinnubragðavátryggðs. Samkvæmtframlögðum vátryggingarskilmálum bætir vátryggingin beint líkams- eða munatjónþriðja manns vegna skaðabótaábyrgðar vátryggðs sem fellur á hann samkvæmtíslenskum lögum vegna starfsemi þeirrar sem getið er í vátryggingarskírteini.Bætir vátryggingin það tjón sem tjónþoli á ekki að bera sjálfur vegna meðsakareða meðábyrgðar. Þá segir í skilmálunum að af hverju tjóni berivátryggingartaki sjálfur eigin áhættu sem tiltekin sé í vátryggingarskírteinieða endurnýjunarkvittun. Í afriti vátryggingarskírteinisábyrgðartryggingarinnar kemur fram að byggingarstarfsemi á vegum Viðskiptavitsehf. sé vátryggð. Þá segir í skírteininu að eigin áhætta tjónvalds sé 10% íhverju tjóni. Meðmálshöfðuninni neytir stefnandi sem tjónþoli réttar samkvæmt 44. gr. laga nr.30/2004 um vátryggingarsamninga til þess að höfða málið beint gegn hinu stefndavátryggingafélagi. Krefst hann viðurkenningar á bótaskyldu úr framangreindrivátryggingu, sem tekur til tjóns vátryggðs, Viðskiptavits ehf., vegna ætlaðrarskaðabótaábyrgðar sem hann ber gagnvart stefnanda. Samkvæmt 4. mgr. 44. gr.laganna getur vátryggingafélag haft upp sömu mótbárur gegn kröfu tjónþola oghinn vátryggði, sem og aðrar mótbárur svo fremi þær eigi ekki rót sína að rekjatil háttsemi vátryggðs eftir að vátryggingaratburður varð. Stefnandikveður hið stefnda vátryggingafélag ekki geta reist sýknukröfu sína á öðrumröksemdum en þeim sem hafi komið fram í upphaflegu höfnunarbréfi. Verður aðætla að þar sé vísað til tölvuskeytis 14. febrúar 2014. Um þessa ályktun vísarstefnandi til 31. gr. laga nr. 30/2004. Ákvæðið er í kafla sem fjallar umalmennar forsendur fyrir ábyrgð félags úr skaðatryggingum. Í kaflanum er vikið aðýmsum atriðum sem geta leitt til takmörkunar eða brottfalls á ábyrgð félagsgagnvart vátryggingartaka eða vátryggðum. Í 31. gr. laganna er kveðið á um aðætli vátryggingafélag að bera fyrir sig að það sé laust úr ábyrgð í heild eðaað hluta samkvæmt reglum þessa kafla, eða að það hafi rétt til þess að segjaupp vátryggingunni, skuli félagið tilkynna vátryggingartaka eða vátryggðum þáafstöðu sína án ástæðulauss dráttar. Vanræki félagið þessa upplýsingaskyldusína glatar félagið rétti til þess að bera ábyrgðartakmörkunina fyrir sig, sbr.2. mgr. greinarinnar. Ákvæði þetta getur samkvæmt efni sínu ekki haft þauréttaráhrif sem stefnandi vísar til þegar tjónþoli sækir bætur úrábyrgðartryggingu og hefur enga þýðingu við úrlausn málsins. Með vísan tilfyrrgreindrar 4. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 verður þvert á móti að ganga útfrá því að stefndi geti haft uppi þær mótbárur sem hann telur málatilbúnaðstefnanda gefa tilefni til. Samkvæmtþví sem fram hefur komið fyrir dómi verður að leggja til grundvallar aðstefnandi hafi átt afnotarétt af öllu því rými sem hann nýtti á fyrstu hæðfasteignarinnar að Laugavegi 66 undir verslunarrekstur sinn sem og afskrifstofurými á annarri hæð hússins, sbr. leigusamning stefnanda við þáverandieiganda fasteignarinnar 25. nóvember 2010 og viðauka við hann frá 30. samamánaðar. Ekkert liggur fyrir um slit á gagnkvæmum réttindum og skyldumsamningsaðila þó að stefnandi hafi yfirgefið húsnæðið 23. október 2013. Eins ogmál þetta liggur fyrir verður meðal annars að ganga út frá því að stefnandihafi átt afnotarétt að hinu leigða rými þegar skoðunarmenn frá umhverfis- ogskipulagssviði Reykjavíkurborgar skoðuðu leiguhúsnæðið 26. nóvember 2013. Í málinugaf eigandi stefnanda, Guðmundur Hallgrímsson, aðilaskýrslu. Þá gaf framkvæmdastjórivátryggðs, Viðskiptavits ehf., Baldur Ingvarsson, skýrslu fyrir dómi. Einniggaf Pétur Jóhannesson, starfsmaður tryggingarfélags stefnanda, vitnaskýrslu viðaðalmeðferð málsins, en hann var kallaður á vettvang 23. október 2013 og komþar á ný, ásamt starfsmanni tjónadeildar tryggingarfélagsins, 29. sama mánaðar.Hildur Sumarliðadóttir, fyrrverandi starfsmaður stefnanda, gaf einnigsímaskýrslu við aðalmeðferðina, en hún var við störf í versluninni 23. október2013. Að lokum kom Skarphéðinn Pétursson hæstaréttarlögmaður fyrir dóm og gafskýrslu um samskipti sín við fyrirsvarmenn stefnanda. Stefnandihefur lagt fram ljósmyndir og eitt myndband sem sýnir meðal annars aðstæður íversluninni og í skrifstofurými á annarri hæð hússins eftir að framkvæmdir hófustí húsinu. Ekki verður af þeim gögnum ráðið hvenær myndefni þetta varðnákvæmlega til. Fyrirsvarsmaður stefnanda bar fyrir dómi að ljósmyndirnar hafiverið teknar rétt eftir að versluninni var lokað 23. október 2013 og myndbandiðnokkrum dögum síðar. Í málinu liggja einnig fyrir ljósmyndir sem vitnið, PéturJóhannesson, tók af fatnaði í versluninni og verslunarvörum í geymslu inn afversluninni 29. október 2013. Hann taldi sennilegt að fyrrgreint myndband, semsýnt var við skýrslutökuna, hafi verið tekið einhvern tíma eftir þessaheimsókn. Aðstæður þær sem myndbandið sýnir geta samrýmst lýsingu skoðunarmannaskipulags- og umhverfissviðs Reykjavíkurborgar 26. nóvember 2013. Telurdómurinn upplýst að þessar myndir gefi góða vísbendingu um áhrif framkvæmdannaá hið leigða rými meðan stefnandi hafði enn þá afnotarétt af húsnæðinu oggeymdi þar verslunarvörur sínar, húsgögn og annað lausafé. Með skýrsluheilbrigðisfulltrúa 25. október 2013 og framburði Hildar Sumarliðadóttur ogPéturs Jóhannessonar, og með stoð í framlögðu myndefni, hafa verið færðarsönnur á það að 23. október 2013 hafi umtalsvert ryk borist inn íverslunarrýmið og lagst yfir alla verslunina. Áður hafði lítils háttar rykborist þangað inn eftir að framkvæmdir hófust en þennan dag virðist það hafaaukist verulega og lýsti vitnið Hildur því þannig að eins og um sprengju hafiverið að ræða. Af myndunum má ráða að fínt iðnaðarryk hafi þá lagst yfiróvarinn fatnað og skó sem þar lágu á borðum og héngu á slám. Um var að ræðaviðkvæma tískuvöru og var rykið í þeim mæli að ganga verður út frá því að stórhluti þeirrar vöru, sem það lagðist yfir, hafi verið óseljanlegur sem ógölluðvara eftir það. Með því varð stefnandi fyrir fjártjóni sem skylt er að bæta úrábyrgðartryggingu verktakans hjá stefnda ef það verður rakið til saknæmrarhegðunar eða vanrækslu hans. Á þessumtíma stóðu framkvæmdir yfir í sameign á jarðhæð hússins við hlið verslunarinnar.Af ljósmyndum að dæma fólu þær meðal annars í sér niðurbrot á veggjum ílyftuhúsi og annarri vinnu sem eðli málsins samkvæmt veldur rykmengun ogóhreinindum. Veggur skilur að verslunarrýmið og stigaganginn, en ekki erupplýst úr hverju hann er. Fyrir liggur ljósmynd sem virðist tekin ígeymslurými inn af versluninni. Sýnir hún að veggþiljur hafa gengið úr skorðumþannig að opnast hefur inn í stigahúsið þar sem framkvæmdirnar stóðu yfir. Umer að ræða þó nokkuð stórt op. Önnur ljósmynd af vettvangi sýnir einnig aðopnast hefur inn í lagnastokk upp við loft í versluninni. Vitnið Hildur nefndiþessi op í skýrslu sinni fyrir dómi og mátti á henni skilja að þau hafi veriðtil staðar 23. október 2013 þegar rykið barst inn í verslunina. Má því ætla aðaðstæður þá hafi verið með þeim hætti að ryk af vinnusvæði hafi átt nokkuðgreiða leið inn í verslunina. Í skýrslu heilbrigðisfulltrúa 25. október 2013 erað því vikið að ryk berist á milli þilja og komist þannig inn í verslunina.Styður það málatilbúnað stefnanda að þessu leyti. Ljósmyndirog hreyfimyndir af vettvangi sýna einnig að framkvæmdirnar hafa sett svip sinná hið leigða rými á annarri hæð hússins. Þar má sjá ummerki þess að boruð hafaverið fjölmörg göt með kjarnabor ofan af hæðinni fyrir ofan. BaldurIngvarssonar staðfesti að slík göt hefðu verið boruð en gat ekki fullyrt hvenærsú vinna hefði farið fram. Af myndunum að dæma er ljóst að ryk, vatn ogóhreinindi hafi sest meðal annars á föt og skrifstofubúnað sem þar var tilstaðar. Má í raun segja að allt sé á rúi og stúi í rýminu og gólfefnið þar ervíða illa leikið af vatnsskemmdum. Virðist stór hluti fatnaðarins, semmyndirnar sýna, hafa óhreinkast og ekki er hægt að útiloka að hann hafi orðiðfyrir varanlegum skemmdum. Samkvæmtverksamningi Viðskiptavits ehf. við húseiganda tók hann að sér alla vinnu semþurfti að inna af hendi til að breyta húsnæðinu í hótel í samræmi viðverkteikningar. Skyldi verkið unnið meðal annars í samræmi við staðal ÍST30:2003 og aðra þá staðla sem þar er vísað til. Verður að ganga út frá því aðverktakanum hafi meðal annars borið að gera viðeigandi ráðstafanir svo að tjónhlytist ekki af framkvæmdunum. Fyrir lá að stefnandi rak tískuvöruverslun íhúsnæðinu og fór það ekki fram hjá fyrirsvarsmönnum og starfsmönnum verktakans,eins og ráða má af framburði Baldurs Ingvarssonar. Varð verktakinn að takatillit til þess við framkvæmd verksins og grípa til þeirra ráðstafana semnauðsynlegar voru til þess að ryk og önnur óhreinindi bærust ekki inn í hiðleigða rými þannig að það ylli skemmdum á munum sem þar voru. Stefndikveður verktakann hafa gert það sem í hans valdi hafi staðið til þess að koma íveg fyrir að tjón hlytist af verkframkvæmdum. Í skýrslu Baldur Ingvarssonar komfram að reynt hafi verið að takmarka að ryk bærist inn í verslunina með því aðlíma fyrir hurð inn í verslunina. Starfsmenn hennar hafi þó fjarlægt þessarvarnir því að þeir hafi þurft að komast um sameignina upp á aðra hæð. Þá hafiverktakinn verið með blásara sem notaðir hafi verið þegar unnið var að því aðbrjóta niður veggi, en þeir hafi átt að blása rykinu út sem þá myndaðist. Í skýrslusinni fyrir dómi kannaðist fyrirsvarsmaður stefnanda ekki við að verktakinnhefði þétt með fram hurð inn á sameign, auk þess sem hann kvaðst ekki hafaorðið var við neina blásara. Ekki liggur fyrir önnur sönnun um þessarráðstafanir en fullyrðing fyrirsvarsmanns verktakans. Hvað sem ágreiningi umþetta atriði líður er í ljós leitt að þær ráðstafanir sem verktaki kann að hafagripið til dugðu engan veginn til að halda ryki og óhreinindum frá versluninniauk þess sem fyrir liggur að ryk átti um tíma greiða leið inn um op semmyndaðist við framkvæmdirnar. Ekki hafa verið færðar sönnur á að stefnandi hafisjálfur stuðlað að því að ryk og óhreinindi bærust inn í verslunina. Meðófullnægjandi aðgerðum og athafnaleysi sínu að þessu leyti sýndi verktakinn afsér gáleysi sem bakaði honum bótaábyrgð vegna þess tjóns sem varð á vörum íversluninni þegar ryk lagðist yfir þær. Aðspurðurkvað Baldur Ingvarsson að fulltrúi húseiganda hefði tjáð honum að stefnandiværi ekki lengur með rýmið á annarri hæð til afnota þegar hafist var handa viðað kjarnabora gólfplötu á næstu hæð fyrir ofan. Kvaðst hann ekki muna hvenærþau samskipti áttu sér stað eða hvenær borað hafi verið í gegnum plötuna.Jafnframt kom fram í máli hans að verktakanum hafi verið meinað affyrirsvarsmönnum stefnanda að koma inn í þetta rými. Ekki komu fram skýringaraf hans hálfu á því hvers vegna húseigandinn hafi ekki getað hleypt þeim inn írýmið fyrst hann tjáði honum að stefnandi hefði ekki lengur afnot af því. Með vísantil þess sem að framan greinir verður að ganga út frá því að stefnandi hafihaft afnot af skrifstofurýminu þegar borað var í gegnum plötuna þvert á ætlanverktakans. Þar voru lausafjármunir í eigu stefnanda sem óhreinkuðust viðþessar framkvæmdir. Dómurinn telur að það séu verulega ámælisverð vinnubrögð afhálfu verktaka að kjarnabora í gegnum steypta plötu milli hæða án þess að gangaúr skugga um hvort eitthvað sé fyrir neðan sem hugsanlega geti orðið fyrirskemmdum. Verktakinn vissi að stefnandi hafði rýmið á hæðinni fyrir neðan tilumráða þegar verkframkvæmdir hófust. Við þessar aðstæður bar honum að bíða meðað bora í gegnum plötuna þar til ljóst væri að hæðin hefði verið rýmd. Með þvíað hefjast handa í óvissu um það sýndi hann af sér saknæmt skeytingarleysi umþað hvort eignaspjöll hlytust af framkvæmdinni. Ber hann bótaábyrgð á því tjónisem kann að hafa hlotist af því. Hugsanleg meðábyrgð húseiganda leysirverktakann ekki undan þeirri ábyrgð. Af hálfustefnda er því borið við að stefnandi hafi ekki sjálfur gert viðhlítandiráðstafanir til þess að koma í veg fyrir tjónið. Þar vísar stefndi í fyrstalagi til þess að fyrirsvarsmenn stefnanda hafi verið upplýstir um fyrirhugaðarframkvæmdir og umfang þeirra og að reynt hafi verið að fá stefnanda til þess aðflytja verslunina. Það hafi hann ekki viljað gera. Augljóst hafi verið að rykog óhreinindi myndu hljótast af framkvæmdunum og því telur stefndi að stefnandihafi tekið þá áhættu að óhreinindi bærust inn í verslunina með tilheyrandihættu á skemmdum. Í málinuliggur ekki fyrir önnur tilkynning til stefnanda um fyrirhugaðar framkvæmdir enbréf lögmanns húseigandans, dags. 11. október 2013, og annað bréf sem ritað varí nóvember sama ár þegar versluninni hafði verið lokað. Í fyrrnefnda bréfinukemur einungis fram að framkvæmdum við „endurbætur og viðhald sameignar“ myndifylgja umtalsverð röskun á „umgengni milli hæða“ auk þess sem fjarlægja þyrftiallar eigur sem geymdar væru í sameigninni. Þessi tilkynning gaf stefnanda ekkitilefni til að ætla að framkvæmdirnar væru jafn umfangsmiklar og raun ber vitniog að þeim fylgdi sú röskun á starfsemi stefnanda og hætta á tjóni sem fyrirhendi var. Þeir fundir, sem Skarphéðinn Pétursson hæstaréttarlögmaður lýstifyrir dómi að haldnir hefðu verið milli húseiganda og stefnanda í fyrri hlutaoktóbermánaðar, virðast einungis hafa lotið að ágreiningi þessara aðila umleigurétt stefnanda. Fyrir liggur að stefnandi átti afnotarétt að því rými semhann var með á leigu á báðum hæðum hússins og liggur ekkert fyrir um það hvenæreða hvernig þeim afnotarétti var slitið. Telur dómurinn ekkert fram komið ímálinu sem styður málsvörn stefnda um áhættutöku stefnanda. Stefndivísar einnig til þess að stefnandi hafi ekki gert ráðstafanir til að verjasöluvörur sínar og aðra muni fyrir skemmdum af völdum óhreininda sem hlytust afframkvæmdunum. Dómurinn telur að hafna verði þessari málsvörn með vísan tilþess að ekkert liggur fyrir um að stefnanda hafi verið gerð grein fyrir umfangiframkvæmdanna og að honum hafi mátt vera ljóst að ryk gæti borist inn íverslunina meðan á þeim stæði. Í ljósi þess að um viðkvæma tískuvöru var aðræða má einnig ganga út frá því að tjónið á söluvörum í versluninni hafi þegarverið komið fram 23. október 2013 er stefnandi sá þann kost vænstan að lokaversluninni. Þá gat hann ekki séð fyrir að verktaki myndi valda skemmdum ámunum sem hann geymdi á efri hæð hússins með því að bora í gegnum plötuna fyrirofan. Í ljósiþess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að hið vátryggða félag hafi bakaðsér fébótaábyrgð með saknæmri tilhögun á þeim framkvæmdum sem um ræðir ogófullnægjandi ráðstöfunum til að koma í veg fyrir að þær yllu leigutaka tjóni.Ekki hefur verið sýnt fram á að stefnandi eigi sjálfur sök á því hvernig fór.Fyrir liggur að tjón varð á söluvörum stefnanda í versluninni. Eins og máliðliggur fyrir verður ekki fullyrt að fatnaður í skrifstofurými á annarri hæðhafi verið söluvara. Á hinn bóginn má slá því föstu að kosta þurfi að minnstakosti einhverju til svo að fatnaðurinn komi að þeim notum sem til er ætlast.Gildir það sama um skrifstofubúnað og húsgögn sem þar voru til staðar. Samkvæmtþví sem hér hefur verið rakið er nægjanlega fram komið að munatjón hafi orðið áframangreindum lausafjármunum er hlutust af saknæmum aðgerðum verktakans eruurðu í október og eftir atvikum í nóvember 2013. Slíkt tjón fellur undirábyrgðartryggingu verktakans hjá hinu stefnda félagi. Í máli þessu neytirstefnandi heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til þess að höfða máliðtil viðurkenningar á því að bótaskylda sé til staðar úr ábyrgðartryggingunni.Ekki er því efni til að fjalla um umfang tjónsins. Stefndi hefur þó sýnt fram áað bótaskylda hins stefnda vátryggingafélags takmarkast af 10% eigin áhættutjónvalds með vísan til greinar 13.1 skilmálum vátryggingarinnar ogvátryggingarskírteinis. Af þeirri ástæðu verður varakrafa stefnanda tekin tilgreina. Í ljósiniðurstöðu málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað vegna kostnaðarsem fellur undir 1. mgr. 129. gr. sömu laga. Er hann hæfilega ákveðinn1.000.000 króna. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð: Viðurkennd er bótaskylda úrábyrgðartryggingu Viðskiptavits ehf. hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslandshf., vegna skemmda sem urðu á lausafjármunum, sem voru í leiguhúsnæði stefnandaá 1. og 2. hæð að Laugavegi 66, við framkvæmdir á fasteigninni á tímabilinu fráseptember til nóvember 2013, allt að teknu tilliti til 10% eigin áhættutjónvalds, Viðskiptavits ehf. Stefndi greiði stefnanda 1.000.000króna í málskostnað.
Mál nr. 535/2006
Niðurfelling máls Málskostnaður Gjafsókn
Mál M gegn K var fellt niður að ósk málsaðila, sem jafnframt voru sammála um að leggja það í dóm um málskostnað. Talið var rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti félli niður og að gjafsóknarkostnaður K fyrir réttinum greiddist úr ríkissjóði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson og Haraldur Henrysson fyrrverandi hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 2. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. september 2006 og áfrýjaði hann öðru sinni 11. október sama ár. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 7. nóvember 2006. Með bréfi 28. mars 2007 lýstu aðilarnir því yfir að samkomulag hefði tekist um að fella málið niður fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að það gengi til dóms um málskostnað. Þau krefjast hvort um sig málskostnaðar fyrir Hæstarétti úr hendi hins, en gagnáfrýjandi gerir þá kröfu fyrir sitt leyti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Með vísan c. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 166. gr. sömu laga eins og henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, er málið fellt niður fyrir Hæstarétti. Rétt er að málskostnaður falli niður fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, K, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. I. Mál þetta, sem dómtekið var 7. apríl sl. að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað fyrir dómþinginu af M, , Kópavogi, gegn K, Kópavogi, með stefnu áritaðri um birtingu 28. júní 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 1.267.741 krónum ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. febrúar 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefndu eru þær að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og að henni verði dæmdur málskostnaðar úr hendi stefnanda auk virðisaukaskatts samkvæmt málskostnaðarreikningi. Með bréfi dómsmálaráðherra dagsettu 22. nóvember 2005 fékk stefnandi gjafsókn í málinu. Með bréfi dómsmálaráðherra dagsettu 11. október 2005 fékk stefnda gjafsókn í málinu. II. Málavextir eru þeir að málsaðilar eru fyrrverandi sambúðarfólk og eiga saman tvo syni. Þau voru í skráðri sambúð frá 17. október 2000 til 22. ágúst 2001 en samband þeirra hófst í apríl 1999 og fluttu þau saman í A í ágústmánuði sama ár. Þann 10. mars 2000 slitnaði upp úr sambúð þeirra en einum og hálfum mánuði síðar tóku aðilar aftur upp sambúð og stefnda flutti í A á nýjan leik. Hinn 4. desember 2001 festi stefnda kaup á íbúð í B og fékk hana afhenta 2. mars 2002 og um miðjan marsmánuð flutti stefnandi inn til stefndu á nýjan leik án þess þó að Hagstofu væri send tilkynning um sambúðina. Aðilar slitu sambúð sinni 8. nóvember 2002. Þann 23. ágúst 2000 tók stefnandi 900.000 krónur út af tékkareikningi sínum og afhenti stefndu en sama dag festi stefnda kaup á Nissan Terrano bifreið fyrir 2.320.000 krónur. Sama dag lagði stefnda 256.259 krónur inn á tékkareikning stefnanda. Stefnda hafði selt WV Golf bifreið sína í apríl sama ár á 850.000 krónur. Þann 24. apríl 2002 greiddi stefnandi út af tékkareikningi sínum 137.000 krónur til fyrirtækisins Laser-Sjón ehf. til greiðslu á reikningi vegna augnaðgerðar stefndu. Þann 17. maí 2002 greiddi stefnandi aftur 137.000 krónur til sama fyrirtækis vegna augnaðgerðarinnar en samið hafði verið um að reikningur fyrirtækisins fyrir augnaðgerðinni yrði greiddur í tvennu lagi. Reikningarnir eru gefnir út á nafni stefndu. Þann 21. maí 2002 millifærði stefnandi af tékkareikningi sínum og inn á tékkareikning stefndu 350.000 krónur. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hann hafi veitt stefndu peningalán sem henni sé skylt að endurgreiða samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Sú meginregla gildi að fari greiðsla milli aðila sé um peningalán að ræða nema viðtakandi geti fært viðhlítandi sönnur fyrir því að greiðslan hafi verið gjöf eða endurgjald af einhverju tagi. Um sé að ræða fjórar mismunandi greiðslur sem runnið hafi beint til stefndu eða verið greiddar í hennar þágu. Greiðslurnar hafi ekki farið fram á sambúðartíma aðila og ekki staðið í neinu sambandi við sambúð þeirra. Ekki sé því unnt að halda því fram að með fjárframlögunum hafi stefnandi verið að sinna framfærsluskyldu sinni gagnkvæmt börnunum. Séu þrjár greiðslnanna inntar af hendi eftir að sambúð aðila lauk og eftir að stefnandi hafði hafið greiðslu meðlags með börnunum. Stefnandi sendi stefndu innheimtubréf dagsett 12. janúar 2005 og miðar upphafstíma dráttarvaxtakröfu við það tímamark þegar mánuður er liðinn frá þeim degi þegar stefnandi krafði stefndu um greiðslu með sannanlegum hætti. Heildarfjárhæð skuldarinnar nemi 1.267.741 krónum sem sé þannig fengin að frá 900.000 krónum dragist 256.259 krónur sem stefnda greiddi inn á tékkareikning stefnda sama dag og hann greiddi henni 900.000 krónur en við bætist reikningsfjárhæðirnar vegna augnaðgerðanna 274.000 krónur (137.000+137.000) og 350.000 krónur vegna innlagnar stefnanda inn á tékkareikning stefndu. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, sem fái m.a. lagastoð í 45.-49. gr. og 51.-53. gr. laga um lausafjárkaup nr. 50/2000. Þá vísi stefnandi til fordæma, m.t.t. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr 185/1999. Kröfu sína um dráttarvexti styður stefnandi við 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en krafan um virðisaukaskatt er reist á ákvæðum laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV. Stefnda byggir kröfur sínar á því að hún skuldi stefnanda ekkert heldur sé stefnandi í skuld við stefndu vegna sannanlegra útgjalda hennar í hans þágu. Kröfu stefnanda um að stefnda skuldi stefnanda 900.000 krónur vegna bifreiðakaupa stefndu 23. ágúst 2000 er mótmælt. Í fyrsta lagi krefst stefnda sýknu á grundvelli fyrningar kröfunnar þar sem stefnandi hafi ekki haldið kröfunni upp á stefndu fyrr en með bréfi dagsettu 12. janúar 2005 en þá hefðu verið liðin rúm fjögur ár frá því viðskipti með bifreiðina áttu sér stað. Verði ekki fallist á málsástæðu um fyrningu, byggir stefnda á því að hún hafi aldrei skuldað stefnanda umkrafða fjárhæð enda hafði stefnandi ekki krafist greiðslu hennar fyrr en undir rekstri forsjármáls aðila. Þá hefði umkrafin fjárhæð verið innt af hendi meðan á sambúð aðila stóð enda hafi þau í raun búið saman mun lengur en framlagt vottorð Hagstofu segi til um. Stefnda vísi jafnframt til þess að hún hafi selt WV Golf bifreið sína á 850.000 krónur skömmu áður en hún keypti Nissan Terrano bifreiðina og hafi hún notað söluandvirðið til bifreiðakaupanna. Þá hafi hún sýnt fram á með gögnum að hún greidi 256.269 krónur inn á reikning stefnanda á kaupsamningsdaginn, m.a. vegna greiðslu kaupverðs og þungaskatts. Stefnandi hefði farið á bílasöluna og gengið frá bifreiðakaupunum fyrir stefndu en sú fjárhæð sem hann greiddi við það tækifæri, hefði öll komið frá stefndu. Stefnda byggir á því að eign hennar í WV Golf bifreiðinni og millifærsla hennar á reikning stefnda á kaupsamningsdegi sanni það. Stefnandi hafi hins vegar ekki sýnt fram á að hann hafi átt peninga til bifreiðakaupanna enda hefði hann verið á atvinnuleysisbótum á þessum tíma. Að því er varðar kröfu stefnanda á greiðslu á 350.000 krónum krefst stefnda sýknu með vísan til þess að sú fjárhæð hafi að fullu og öllu verið greidd. Stefnda hafi fengið umkrafða fjárhæð í laun fyrir vinnu við framkvæmdir í húsfélaginu að B. Stefnda hafi útvegað þeim stefnanda verkið en þau hefðu boðið í verkið í nafni C ehf. sem þá hafi verið í eigu stefnanda. Stefnda hafi unnið við verkið ásamt stefnanda og hefði orðið að samkomulagi með aðilum að stefnda fengi 350.000 krónur í sinn hlut og hefði fengið fjárhæðina greidda fyrirfram í tengslum við afsal af íbúð stefndu sem hún festi kaup á í B. Þegar reikningurinn fyrir verkið fékkst greiddur, hefði stefnandi fengið andvirði hans í sinn hlut og þannig hefði stefnda greitt skuld sína. Þá bendir stefnda á að stefnandi hafi ekki sýnt fram á hvernig hann hafi haft fjármagnslega burði til að veita stefndu þau lán sem hann krefst greiðslu á í stefnu þar sem hann hafi þegið atvinnuleysisbætur á þessum tíma auk þess sem framlögð gögn sýni að hann hafi átt í verulegum greiðsluerfiðleikum. Um lagarök vísar stefnda til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, einkum 3. gr. laganna. Jafnframt vísar stefnda til almennra reglna kröfu- og samningaréttar og almennra reglna um sönnun. V. Óumdeilt er að ekki var sameiginlegt fjárfélag með málsaðilum á sambúðartíma þeirra. Samkvæmt gögnum málsins tók stefnandi 900.000 krónur út af tékkareikningi sínum 23. ágúst 2000 og bar stefnandi fyrir dóminum að hann hefði farið á bílasölu með þá fjárhæð og telur að fjárhæðin hafi farið inn á kaupverð Nissan Terrano bifreiðar fyrir stefndu en samkvæmt gögnum málsins undirritaði stefnda sama dag kaupsamning vegna kaupa hennar á Nissan Terrano bifreið á 2.320.000 krónur. Stefnda ber fyrir sig fyrningu að því er þennan kröfulið varðar. Ekki verður á það fallist með stefndu að krafan sé fyrnd þar sem telja verður að skuld sem þessi fyrnist á 10 árum samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 4. gr. laga um fyrningu nr. 14/1905. Í öðru lagi byggjast mótmæli stefndu á greiðsluskyldu sinni samkvæmt þessum kröfulið á því að stefnandi hafi ekki greitt umrædda fjárhæð inn á bifreiðakaup hennar heldur hefði hún sjálf fjármagnað þau með söluandvirði Golf bifreiðar sinnar, sem sýnt er fram á í gögnum málsins að hún seldi 19. apríl sama ár á 850.000 krónur, auk þess sem hún hafi tekið bílalán. Óumdeilt er og ljóst af gögnum málsins að sama dag tók stefnda 256.269,84 krónur út af tékkareikningi sínum og lagði inn á reikning stefnanda. Hún hefur borið að það sé endurgreiðsla á bifreiðagjöldum og þungaskatti vegna Nissan Terrano bifreiðarinnar sem stefnandi hafi séð um að greiða fyrir hana. Gegn mótmælum stefndu er ósannað að stefnandi hafi lánað stefndu framangreindar 900.000 krónur enda hefur hann ekki getað sýnt fram á það með gögnum að peningarnir hafi runnið til stefnanda. Verður ákærða því sýknuð af kröfu stefnanda að því er varðar 900.000 krónur. Óumdeilt er að stefnandi greiddi fyrir augnaðgerð stefndu samkvæmt framlögðum reikningum frá Laser-Sjón sem dagettir eru 24. apríl og 17. maí 2002. Stefnda hefur mótmælt greiðsluskyldu sinni samkvæmt reikningunum á þeim forsendum að um það hefði samist að stefnandi greiddi augnaðgerðina fyrir stefndu þar sem sjúkradagpeningar, sem hún fékk greidda, hefðu runnið til reksturs sameiginlegs heimilis þeirra. Stefnandi kannaðist ekki við að þau stefnda hefðu samið um slíkt fyrirkomulag og þar sem ekkert annað er fram komið, sem styður framburð stefndu að þessu leyti, verður að telja ósannað að greiðsla stefnanda á reikningunum séu endurgjald hans til stefndu. Stefnda hefur ekki sýnt fram á að um eitthvað annað en lán hafi verið að ræða og þykja vitnisburðir vitnanna D og E, vinkvenna stefndu, um að stefnda hafi sagt stefnanda hafa gefið sér augnaðgerðina, ekki breyta niðurstöðunni að þessu leyti. Verður því að líta svo á að greiðsla stefnanda á reikningunum vegna augnaðgerðarinnar að fjárhæð samtals 274.000 krónur hafi verið peningalán sem stefndu bar að greiða þegar stefnandi krafðist greiðslu. Verður því stefndu gert að greiða stefnanda framangreinda fjárhæð samkvæmt þessum kröfulið. Óumdeilt er og sannað með gögnum að stefnandi millifærði 350.000 krónur af reikningi sínum hjá Landsbanka Íslands inn á reikning stefndu þann 21. maí 2002. Af hálfu stefnanda er á því byggt að um lán hafi verið að ræða og hafi stefnda notað peningana upp í útborgun við kaup á íbúð sinni rúmri viku síðar. Stefnda hefur mótmælt því að framangreind greiðsla hafi verið lán. Þau stefnandi hefðu gert tilboð í verk sem fólst í vinnu við leiksvæði við B sem aðilar hefðu ætlað að vinna að saman. Stefnda heldur því fram að með aðilum hafi samist á þann veg að stefnda fengi umrædda fjárhæð til að borga lokagreiðslu vegna íbúðarkaupanna og fengi þannig greitt fyrir fram inn á þá fjárhæð sem hún ætti að fá fyrir vinnu sína við verkið í B. Lýsti stefnda aðkomu sinni að verkinu á þann veg að hún hefði gert tilboðið í verkið og reikninginn fyrir það auk þess sem hún hefði tekið þátt í lóðarvinnunni. Vitnið F, vinkona stefndu, bar fyrir dóminum að stefnda hefði útvegað umrætt verk og kvaðst hún hafa séð stefndu vinna í lóðinni. Þá bar hún fyrir dóminum að stefnda hafi sagt sér að hún ætti að fá greitt um það bil 350.000 krónur fyrir vinnu sína. Stefnandi hefur mótmælt því að með umræddri greiðslu hafi hann verið að greiða stefndu fyrirfram fyrir hlutdeild hennar í verki því, sem unnið var fyrir húsfélagið að B, enda hefði verkið verið unnið af fyrirtæki í eigu stefnanda og neitaði stefnandi því að um það hefði samist með aðilum um að stefnda fengi greiddar 350.000 krónur fyrir aðkomu sína að verkinu. Í málinu liggur frammi ljósrit tilboðs C ehf., sem er fyrirtæki í eigu stefnanda, dagsett 15. ágúst 2002 vegna framkvæmda á leiksvæði við B sem þar er nánar lýst. Tilboðið er undirritað af stefnanda fyrir hönd fyrirtækis hans. Samkvæmt framburði stefndu gerði hún umrætt tilboð og útbjó reikning fyrir verkið sem dagsettur er 9. október 2002. Stefndu hefur ekki tekist að sanna, gegn neitun stefnanda, að umrædd greiðsla, sem tekin var út af persónulegum reikningi stefnanda en lögð inn á reikning stefndu í maí 2002, hafi verið innborgun inn á greiðslu sem hún átti að fá fyrir aðkomu sína að verkinu enda var verkið unnið í nafni C ehf. eins og stefndu var kunnugt um. Breytir engu um þá niðurstöðu þótt vitnið F hafi staðfest hér fyrir dóminum að stefnda hafi unnið við lóðaframkvæmdirnar og haft eftir stefndu að hún ætti að fá greitt fyrir það. Ber því að fallast á það með stefnanda að umkrafin fjárhæð hafi verið lán hans til stefndu. Verður stefnda því dæmd til að greiða stefnanda umkrafðar 350.000 krónur sem hann sannanlega greiddi henni í maí 2002 eins og áður er lýst. Eftir framansögðu ber stefndu að greiða stefnanda 624.000 krónur. Samkvæmt gögnum málsins krafði stefnandi stefndu fyrst um greiðslu skuldarinnar með innheimtubréfi dagsettu 12. janúar 2005. Með vísan til ákvæða 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 ber stefndu að greiða stefnanda dráttarvexti af dæmdri fjárhæð frá 12. febrúar 2005 til greiðsludags. Eftir þessari niðurstöðu þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnanda að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, 400.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnanda að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefnda, K, greiði stefnanda, M, 624.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 12. febrúar 2005 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 400.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefnanda, Daggar Pálsdóttur hrl., að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, 400.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefndu, Hildar S. Pétursdóttur hdl., að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 577/2008
Happdrætti Auglýsing
Þ var ákærður fyrir brot gegn lögum um happdrætti nr. 38/2005 með því að hafa sem framkvæmdastjóri M keypt auglýsingapláss fyrir vefsíðuna www.betsson.com og þannig borið ábyrgð á birtingu auglýsinga vefsíðunnar, sem byði upp á þátttöku í veðmálum, pókerspili og öðru happdrætti, sem ekki hafði verið veitt leyfi fyrir samkvæmt lögum um happdrætti. Var háttsemin talin í ákæru varða við b. lið 1. mgr. 11. gr. laga um happdrætti, sbr. c-lið 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Í héraðsdómi sagði að ekkert væri fram komið um að með umræddum auglýsingum væri verið að kynna happdrættis- eða veðmálastarfsemi sem rekin væri hérlendis og var Þ þegar af þeirri ástæðu sýknaður. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með vísan til forsendna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 13. október 2008 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákvörðuð refsing. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms og að allur sakarkostnaður verði felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Sigurðar Guðna Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, Þórmundar Bergssonar, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 1. september sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 6. mars 2008 á hendur Þórmundi Bergssyni, kt. 250259-4259, Goðalandi 16, Reykjavík, fyrir brot gegn lögum um happdrætti, með því að hafa sem framkvæmdastjóri MediaCom Íslandi ehf., kt. 680705-0620, keypt auglýsingapláss fyrir vefsíðuna www.betsson.com og þannig borið ábyrgð á birtingu auglýsinga vefsíðunnar, sem býður upp á þátttöku í veðmálum, pókerspili og öðru happdrætti, sem ekki hefur verið veitt leyfi fyrir skv. lögum um happdrætti nr. 38/2005. Auglýsingarnar voru birtar, sem hér greinir: 1. Á sjónvarpsstöðvunum Sýn og Sýn Extra alls 516 sinnum á tímabilinu 28. mars – 31. desember 2006. 2. Á sjónvarpsstöðvunum NFS og Stöð 2 alls 57 sinnum á tímabilinu 12. – 27. september 2006. 3. Á sjónvarpsstöðinni Sirkus alls 287 sinnum á tímabilinu 19. október - 23. desember 2006. 4. Á sjónvarpsstöðinni Skjá sporti alls 76 sinnum á tímabilinu 9. september 2006 – 31. janúar 2007. Er þetta talið varða við b-lið 1. mgr. 11. gr. laga um happdrætti nr. 38/2005, sbr. c-lið 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu stefnda er krafist sýknu. Þá er þess krafist að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. Upphaf máls þess má rekja til þess að með bréfi dómsmálaráðuneytisins, dags. 29. mars 2006, var þess farið á leit við lögreglustjórann í Reykjavík að hafin yrði rannsókn á birtingu auglýsinga vegna happdrættis- og spilastarfsemi frá betsson.com. Hefði auglýsandinn ekki fengið útgefið tilskilið leyfi til happdrættisrekstrar af neinu tagi og hafi hann því með birtingu auglýsinganna gerst brotlegur við 11. gr. laga um happdrætti nr. 28/2005. Var þess og óskað að lögreglan eftir atvikum hlutaðist til um að auglýsingar af þessu tagi yrðu stöðvaðar. Þá barst lögreglustjóranum í Reykjavík bréf frá Heimi Erni Herbertssyni hrl. f.h. Íslenskra Getrauna, dags. 19. júní 2006, þar sem vakin var athygli á því að erlendir veðbankar, sem starfræktu veðbanka sína á netinu, þar á meðal Betsson Ltd., hefðu auglýst þjónustu sína í íslenskum fjölmiðlum. Var farið fram á að lögreglustjórinn hlutaðist til um að þetta yrði stöðvað. Í kjölfar ofangreindra tilkynninga yfirheyrði lögregla ákærða, sem framkvæmdastjóra MediaCom á Íslandi, og Lárus Pál Ólafsson, framkvæmdastjóra Klaka ehf. Þá var rætt við Helga Björn Kristinsson, framkvæmdastjóra tekjusviðs 365-miðla ehf., Ara Edwald, forstjóra 365-miðla ehf. og 365 hf. og Magnús Ragnarsson framkvæmdastjóra hjá Skjánum. Ákærði hefur neitað sök. Kvaðst hann vera eigandi fyrirtækisins MediaCom á Íslandi ehf. að hluta og jafnframt framkvæmdastjóri þess. Fyrirtækið annist ráðgjöf til fyrirtækja um hvar best sé að birta auglýsingar. Væri framkvæmdin yfirleitt þannig að MediaCom gerði tillögu til auglýsandans um hvenær auglýsingar skyldu birtar í tilteknum fjölmiðli. Væri tillagan samþykkt annaðist MediaCom pöntun á auglýsingatíma hjá fjölmiðlinum í samræmi við hana. Í flestum tilvikum semdi viðkomandi auglýsandi sjálfur um greiðslu fyrir birtinguna eða fengi sérstakan aðila til þess að annast þann þátt málsins. Í því tilviki sem hér um ræddi taldi ákærði að fyrirtækið Klakar ehf. hefði í upphafi samið um hvaða afslætti Betsson fengi og síðan fengið MediaCom til aðstoðar við birtingarmálin. Það væri svo auglýsandinn sem sæi sjálfur um að senda auglýsinguna til fjölmiðilsins, oft fyrir milligöngu einhvers annars aðila, en alla vega án milligöngu MediaCom. Það væri hins vegar MediaCom sem annaðist milligöngu um greiðslur til fjölmiðilsins og væri sá kostnaður rukkaður áfram hjá viðkomandi auglýsanda, að viðbættri þóknun sem MediaCom fengi í sinn hlut fyrir þjónustuna. Aðspurður kvaðst ákærði í þessu tilviki hafa vitað hvers eðlis þessar auglýsingar væru. Hefði hann því vitað hvaða starfsemi væri verið að auglýsa og hann hefði séð heimasíðu Betsson. Þá hefði hann séð erlendar útgáfur af auglýsingum frá Betsson. Þeir rækju leikja-, getrauna-, veðmálastarfsemi og skylda starfsemi. Ákærði sagðist ekki gera athugasemdir við það sem fram kæmi í ákæru um hvar auglýsingarnar hefðu verið birtar. Vitnið Lárus Páll Ólafsson kvaðst vera framkvæmdastjóri Klaka ehf., sem væri markaðsfyrirtæki og veitti meðal annars faglega ráðgjöf um birtingar auglýsinga. Kannaðist hann við að hafa veitt Betsson slíka þjónustu vegna þeirra auglýsingabirtinga sem hér um ræðir. Kvað hann ekki vera einhlítt hvernig samskiptum væri háttað við þá fjölmiðla sem birta ættu auglýsingu. Í því tilviki sem hér um ræddi hefðu Klakar gefið markaðsupplýsingar og síðan leitað til viðkomandi fjölmiðla eftir samstarfi og samið um greiðslur fyrir þær. Ákærði hefði svo fyrir hönd MediaCom séð um að kaupa auglýsingaplássið og haft umsjón með birtingu auglýsinganna. Vitnið kvaðst hins vegar hafa fengið auglýsingarnar sjálfar sendar frá Betsson í gegnum netið og í framhaldi sent þær áfram um netið til viðkomandi fjölmiðils. Fjölmiðillinn sendi svo reikning fyrir birtinguna til birtingarhússins, MediaCom, sem aftur fengi hann greiddan frá Betsson. Vitnið Helgi Björn Kristinsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri tekjusviðs félagsins 365 hf., staðfesti að framlagt yfirlit yfir auglýsingar frá Betsson væri útprentað úr tölvukerfi 365. Væri yfirlitið merkt MediaCom þar sem það fyrirtæki væri tengiliður við fjölmiðilinn vegna auglýsinganna. Væru tengiliðirnir ýmist auglýsingastofur eða viðkomandi auglýsendur sjálfir. Vitnið Magnús Ragnarsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri Skjásins, kvað fyrirtækið MediaCom hafa annast milligöngu um birtingu umræddra auglýsinga frá Betsson.com. Yfirleitt væri Skjárinn í tengslum við auglýsingastofur eða birtingarfélög og væru þá skrifaðir reikningar á þau. Staðfesti vitnið að reikningar vegna þessara auglýsinga hefðu allir farið til MediaCom. Þá kvað hann rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu að MediaCom hefði annast allar pantanir fyrir Betsson. Hafi þeir pantað auglýsingatíma, birtingar og lagt til auglýsingarnar eins og þær birtust. Hann sagði samt að misjafnt væri hvaðan sjálfar auglýsingarnar kæmu og kvaðst hann ekki vita hver hefði komið þeim á framfæri. Þeir sem keyptu hjá þeim auglýsingar sæju auðvitað um að þeir hefðu efni til birtingar. Vitnið staðfesti að framlagðir reikningar fyrir auglýsingum væru keyrðir út úr kerfi Skjásins. Í máli þessu liggur fyrir að auglýsingar fyrir vefsíðuna www.betsson.com, þar sem boðið er upp á þátttöku í veðmálum, pókerspili og öðru happdrætti, hafa birst á tilgreindum sjónvarpsstöðvum eins og nánar er lýst í liðum 1-4 í ákæru. Kannast ákærði, sem framkvæmdastjóri MediaCom Íslandi ehf., við að hafa annast milligöngu fyrir eiganda eða rekstraraðila vefsíðunnar gagnvart viðkomandi fjölmiðlum. Má af framburði hans ráða að í henni hafi falist að gera tillögur til Betsson um hvenær auglýsingar skuli birtar í tilteknum fjölmiðli og annast pöntun á auglýsingatíma í samræmi við hana. Hins vegar hafi ákvörðunin um að auglýsa vefsíðuna verið tekin af eiganda vefsíðunnar sem hafi jafnframt komið auglýsingunni sem slíkri á framfæri fyrir milligöngu íslenska fyrirtækisins Klaka ehf. MediaCom hafi svo annast greiðslu til viðkomandi fjölmiðils vegna birtingarinnar og fengið þann kostnað svo endurgreiddan af Betsson, að viðbættu þjónustugjaldi sínu. Hafi reikningar vegna þessa verið sendir til hlutafélagsins Mermaid Ltd. á Möltu. Samkvæmt ákæru er ákærði talinn hafa, sem framkvæmdastjóri MediaCom Íslandi ehf., gerst brotlegur við b-lið 1. mgr. 11. gr. laga um happdrætti nr. 38/2005, sbr. c-lið 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000, með því að hafa keypt auglýsingapláss fyrir ofangreinda vefsíðu og þannig borið ábyrgð á birtingu hinna tilgreindu auglýsinga þar sem boðið sé upp á þátttöku í veðmálum, pókerspili og öðru happdrætti sem ekki hafi verið veitt leyfi fyrir skv. greindum lögum um happdrætti. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna nr. 38/2005 er kveðið á um að óheimilt sé að reka happdrætti nema með leyfi sýslumanns eða öðruvísi sé mælt fyrir í lögunum og í 2. mgr. segir að óheimilt sé að reka happdrætti þar sem spilað sé um peninga eða peningaígildi nema samkvæmt sérstakri lagaheimild. Þá er í 1. mgr. 11. gr. laganna það látið varða sektum eða fangelsi allt að sex mánuðum ef maður a) af ásetningi eða stórfelldu gáleysi rekur happdrættis- eða veðmálastarfsemi hér á landi án þess að hafa til þess happdrættisleyfi samkvæmt lögunum eða b) af ásetningi eða stórfelldu gáleysi auglýsir, kynnir eða miðlar hvers konar upplýsingum um happdrætti, sem ekki hafi verið veitt leyfi fyrir samkvæmt lögunum eða uppfylli skilyrði laganna. Eins og framangreint ákvæði b-liðs 1. mgr. 11. gr. er upp sett, þykir það ekki verða túlkað víðar en svo að einungis sé lýst refsivert að auglýsa, kynna eða miðla upplýsingum um þá starfsemi af greindum toga sem rekin sé hérlendis án tilskilins leyfis. Fyrir liggur í málinu tölvudiskur þar sem sjá má tvær þeirra auglýsinga sem ákært er fyrir. Sýnist með þeim auglýsingum einungis verið að vekja athygli á vefsíðunni Betsson.com, sem hægt sé að skoða meðal annars í íslenskri þýðingu, og þeim möguleikum sem þar sé boðið upp á til að taka þátt í veðmálum og leikjum af ýmsu tagi. Liggur ekkert annað fyrir í málinu en að umrædd vefsíða sé hýst erlendis og að sú starfsemi sem hún kynnir fari að öllu leyti fram utan íslenskrar lögsögu. Þar sem ekkert er fram komið um að með umræddum auglýsingum sé verið að kynna happdrættis- eða veðmálastarfsemi sem rekin er hérlendis án tilskilins leyfis, verður þegar af þeirri ástæðu að sýkna ákærða af ákæru í máli þessu. Málsvarnarlaun verjanda ákærða, Sigurðar G. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Arnþrúði Þórarinsdóttur, fulltrúa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Dóm þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Þórmundur Bergsson, er sýkn af ákæru í máli þessu. Málsvarnarlaun verjanda ákærða, Sigurðar G. Guðjónssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 246/2017
Kærumál Aðfarargerð Eignarnám
L hf. gerði kröfu um að sér yrðu fengin með beinni aðfarargerð umráð nánar greindra landsréttinda á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra þar sem L hf. hafði verið heimilað með vísan til raforkulaga nr. 65/2003 að framkvæma eignarnám vegna lagningar háspennulínu. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför yrðu réttindi gerðarbeiðanda að vera svo ljós að sönnur yrðu færðar fyrir þeim með gögnum sem aflað yrði eftir 83. gr. sömu laga. F og K hefðu fært fyrir því rök, sem ekki yrði augljóslega vísað á bug, að heimild L hf. til eignarnámsins fengi ekki staðist að lögum. Hefðu þau borið þann ágreining undir dómstóla en héraðsdómi í málinu hafði verið áfrýjað til Hæstaréttar. Þar sem heimild L hf. til eignarnámsins væri því ekki vafalaus var kröfu hans hafnað.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 11. apríl 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 25. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 6. apríl 2017, þar sem hafnað varkröfu sóknaraðila um að land undir 10.100 metra langt og að jafnaði 47 metrabreitt háspennubelti vegna framkvæmdarinnar Kröflulína 4, 220 kV háspennulínaásamt 35 möstrum, auk samtals 10.100 metra langra og 6 metra breiðra nýrravegslóða, yrði tekið úr vörslum varnaraðila með beinni aðfarargerð og fengiðsér. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðilikrefst þess að fyrrgreind krafa verði tekin til greina. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðilar krefjast staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Máli varnaraðila á hendur sóknaraðila, þarsem reynir á heimild sóknaraðila til eignarnáms þess, sem hér um ræðir, hefurverið áfrýjað til Hæstaréttar, þar sem fyrirhugað er að flytja það 8. júní2017. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Landsnet hf., greiðivarnaraðilum, Finni Sigfúsi Illugasyni og Kristínu Þ. Sverrisdóttur, hvoru umsig, 175.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsNorðurlands eystra 6. apríl 2017Sóknaraðili,Landsnet hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík, krefst þess að land „undir 10.100 metralangt og að jafnaði 47 metra breitt háspennubelti vegna framkvæmdarinnarKröflulína 4, 220 kV háspennulína, ásamt 35 möstrum (6 fastmöstrum og 29burðarmöstrum), auk samtals 10.100 metra langra og 6 metra breiðra nýrravegslóða, sem [sóknaraðila hafi verið] heimiluð umráðataka á með úrskurðimatsefndar eignarnámsbóta, dags. 3. nóvember 2016“, verði með beinni aðfarargerðtekið úr vörzlum varnaraðila, Finns Sigfúsar Illugasonar, Bjargi,Skútustaðahreppi og Kristínar Þ. Sverrisdóttur, Víðihlíð, Skútustaðahreppi, ogfengið sér. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar.Varnaraðilarkrefjast þess að kröfunni verði hafnað. Til vara krefjast þeir þess að kveðiðverði á um að málskot fresti framkvæmd aðfarar. Þá krefjast varnaraðilarmálskostnaðar.Í öndverðu beindisóknaraðili kröfum sínum einnig að Sólveigu Illugadóttur og Héðni Sverrissyni,en féll frá kröfum á hendur þeim og bókaði jafnframt að gert hefði veriðsamkomulag við þau um greiðslur bóta.Málið var þingfest13. desember 2016 og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 23.febrúar 2017.MálavextirMeð bréfi tiliðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 21. september 2015, óskaði sóknaraðilieftir heimild ráðherrans til að framkvæma eignarnám tiltekinna landsréttinda íóskiptu landi Reykjahlíðar í Skútustaðahreppi, vegna Víðihlíðar, landnr.153612, og Bjargs, landnr. 153542, í þágu Kröflulínu 4 og 5, 220 kV háspennulínusem verða skyldi hluti almenns raforkuflutningskerfis sóknaraðila.Sóknaraðili óskaðieftir heimild til að leggja 220 kV háspennulínu frá Kröflu að Þeistareykjum ogþaðan áfram að iðnaðarsvæði Bakka við Húsavík. Einnig stæði til að reisa aðraháspennulínu, samsíða hinni fyrri, sem liggja myndi að fyrirhuguðu tengivirki áHólasandi. Gert væri ráð fyrir að háspennulínurnar myndu liggja um óskipt landReykjahlíðar. Samningar hefðu ekki tekizt við sjö nafngreinda landeigendur, þará meðal varnaraðila.Hinn 14. október2016 féllst iðnaðar- og viðskiptaráðherra á beiðnina með vísan til 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Var eignarnám heimilað til ótímabundinna afnota fyrirsóknaraðila og í því skyni skyldi þinglýsa nánar greindum kvöðum á jarðirnarBjarg og Víðihlíð, þar á meðal að sóknaraðila sé heimilt að leggja um óskiptland Reykjahlíðar tvær 220 kV háspennulínur, Kröflulínu 4 og 5, ásamt því aðreisa í landinu 72 stauravirki til að bera línurnar uppi, nánar til tekiðsextíu burðarmöstur og tólf hornmöstur. Skyldu mannvirkin mega standaótímabundið, óátalið af eignendum og ábúendum.Hinn 17. október2016 fór sóknaraðili fram á að matsnefnd eignarnámsbóta mæti hæfilegar bæturtil varnaraðila sem eignarnámsþola, en varnaraðilinn Finnur Sigfús er eigandi75% hlutar í Bjargi og varnaraðilinn Kristín 25% hlutar í Víðihlíð.Hinn 26. október2016 óskaði sóknaraðili eftir því við matsnefnd eignarnámsbóta að verðaheimilað að taka hið eignarnumda land í sína vörzlu þótt ekki væri lokið matieignarnámsbóta. Hinn 3. nóvember 2016 varð matsnefndin við því með úrskurði.Varnaraðilartilkynntu sóknaraðila með bréfi 4. nóvember 2016 að þeir myndu ekki afhendasóknaraðila umráð landsins án beinnar aðfarargerðar.Hinn 4. janúar 2017höfðuðu varnaraðilar mál á hendur sóknaraðila og íslenzka ríkinu og kröfðustþess að felld yrði úr gildi ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra um heimildsóknaraðila til að framkvæma eignarnám og um að þinglýstar yrðu nánar greindarkvaðir á jarðirnar Bjarg og Víðihlíð. Byggðu þeir mál sitt meðal annars á þvíað fyrirliggjandi ákvörðun um eignarnám væri haldin slíkum annmörkum, bæði hvaðform- og efni áhrærði, að hún væri ógildanleg. Hver og einn þessara annmarkaleiddi óhjákvæmilega til þess að fella beri ákvörðunina úr gildi. Væri ákvörðunráðuneytisins í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1.viðauka mannréttinda­sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Jafnframt hefði verið brotið gegn rannsóknarreglu 10.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, meðalhófsreglu 12. gr. laganna ogandmælarétti, sbr. 13. gr. laganna.Málið, sem sættiflýtimeðferð samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laga nr. 91/1991, var þingfest íhéraðsdómi Reykjavíkur hinn 6. janúar 2017 en dómur í því gekk hinn 16. marz ogvoru stefndu í málinu sýknuð af kröfum stefnenda. Samkvæmt skráningu áheimasíðu Hæstaréttar Íslands hefur málinu verið áfrýjað og var áfrýjunarstefnagefin út 23. marz.Með úrskurði 22.febrúar 2017 ákvað matsnefnd eignarnámsbóta að sóknaraðili skyldi greiðavarnaraðilanum Finni Sigfúsi 2.016.188 krónur í eignarnámsbætur envarnaraðilanum Kristínu 726.000 krónur, auk málskostnaðar.Málsástæður og lagarök sóknaraðilaSóknaraðili segir aðmeð beiðni dagsettri 21. september 2015, hafi hann farið þess á leit viðiðnaðar- og viðskiptaráðherra að sér yrði heimilað að taka eignarnámi tiltekinréttindi í óskiptu landi jarðarinnar Reykjahlíð, Skútustaðahreppi, vegnajarðanna Bjargs, landnr. 153542, og Víðihlíðar, landnr. 153612. Sé eignarnámiðí þágu hluta 220 kV háspennulína og annarra mannvirkja sem sóknaraðili áformiað reisa, svonefndra Kröflulínu 4 og 5, og sé eignarnámsheimild í 23. gr.raforkulaga nr. 65/2003. Með ákvörðun iðnaðar- og viðskiptaráðherra, dags. 14.október 2016, hafi sóknaraðila verið heimilað að taka réttindin eignarnámi. Hafisóknaraðili gert samninga við aðra eigendur hins óskipta lands um afnot af þvíundir mannvirkin.Sóknaraðili segisthafa, í kjölfar ákvörðunar ráðherra, farið þess á leit við matsnefndeignarnámsbóta að metið yrði til fjár endurgjald það sem hann skyldi greiðavarnaraðilum fyrir hin eignarnumdu landsréttindi, sbr. 4. gr. laga nr. 11/1973.Sökum brýnna hagsmuna sem hann hafi af því að geta þegar í stað hafiðundirbúningsframkvæmdir við Kröflulínu 4 í óskiptu landi Reykjahlíðar hafisóknaraðili farið þess á leit við matsnefnd eignarnámsbóta að sér yrðu veittumráð fyrir hinum eignarnumdu landsréttindum. Hafi heimild til umráðatöku veriðveitt með úrskurði matsnefndarinnar hinn 3. nóvember 2016. Hinn 26. október 2016 hafi Skútustaðahreppur veittsóknaraðila framkvæmdaleyfi að nýju til framkvæmda við Kröflulínu 4. Sóknaraðilisegir að sér sé nauðsyn að hefja framkvæmdir strax og að hann sé tilbúinn tilþess. Sóknaraðila beri bæði lagalega og samningsbundin skylda til að reyna sittýtrasta til að ná þeim markmiðum að tengja megi Þeistareykjavirkjun viðmeginflutningskerfi raforku með Kröflulínu 4 sem fyrst eftir 1. júlí 2017þannig að prófa megi virkjunina áður en orkuafhending eigi að hefjast tilkísilvers PCC á Bakka við Húsavík hinn 1. nóvember 2017 en þá eigi sóknaraðiliað hafa lokið byggingu Þeistareykjalínu 1.Sóknaraðili segir aðallar heimildir til framkvæmda við Kröflulínu 4 liggi fyrir. Sú afstaðagerðarþola að neita að veita gerðarbeiðanda umráð hinna eignarnumdulandsréttinda, þrátt fyrir heimild matsnefndar eignarnámsbóta, komi í veg fyrirað unnt sé að hefja framkvæmdir á um tíu kílómetra kafla í óskiptu landiReykjahlíðar.Sóknaraðili segir aðréttindi sín séu ljós og sönnur séu færðar á þau með framlögðum gögnum. Framkvæmdsín, Kröflulína 4, 220 kV háspennulína, sé byggð á lögbundnum skyldum hanssamkvæmt sérstaklega III. kafla raforkulaga nr. 65/2003 og hafi hún sættáralöngum undirbúningi. Teljist framkvæmdin til einna mikilvægustu innviðasamfélagsins, raforkuflutninga. Sóknaraðilisegir að á rúmlega sextíu kílómetra langri leið milli Kröflu ogiðnaðarsvæðisins á Bakka við Húsavík fari háspennulínur, annarsvegar Kröflulína4 og hinsvegar Þeistareykjalína 1, um fjölmörg lönd sem séu í einkaeigu. Kalliþað á kvaðasetningu landsréttinda í þágu framkvæmdanna. Á grundvelli 21. gr.raforkulaga hafi tekizt samningar við 98% landeigenda á línuleiðinni um slíkakvöð og endurgjald fyrir hana. Samningar hafi hinsvegar ekki tekizt við varnaraðilaog hafi því verið leitað eftir heimild til eignarnáms. Ákvörðun um eignarnámfeli í sér kvöð um takmörkun landsréttinda í þágu framkvæmdarinnar Kröflulínu4, og sé sú kvöð í öllu sambærileg við hina samningsbundnu kvöð. Sóknaraðilisegir að eins og gerð sé grein fyrir meðal annars í athugasemdum frumvarps semþáverandi ríkisstjórn hafi lagt fram á alþingi, 145. löggjafarþingi, sé mjögmikilvægt að framkvæmdir tengdar kísilveri á Bakka og Þeistareykjavirkjun haldiáfram samkvæmt áætlunum og tefjist ekki frekar en þegar sé orðið. Í 1. mgr. 78.gr. aðfararlaga segi að sé manni með ólögmætum hætti aftrað að neyta réttindasem að hann tjái sig eiga og telji svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeimmeð gögnum, sem aflað verði samkvæmt 83. gr. laganna, sé honum heimilt að beinatil héraðsdómara beiðni um að skyldu þess efnis, sem geti í 72. eða 73. gr.laganna, verði fullnægt með aðfarargerð, þótt aðfararheimild samkvæmt 1. gr.laganna liggi ekki fyrir. Í 72. gr. laganna sé mælt fyrir um að kveðiaðfararheimild á um skyldu gerðarþola til að víkja af fasteign eða til að látagerðarbeiðanda af hendi umráð hennar að einhverju leyti eða öllu, eða til aðfjarlægja hluti af henni, skuli sýslumaður fullnægja rétti gerðarbeiðanda meðútburði gerðarþola eða þeirra hluta sem fjarlægðir verði og eftir atvikum meðinnsetningu gerðarbeiðanda. Sóknaraðili segist telja þær heimildir sem hannbyggi á í þessu máli fela í sér réttindi sem uppfylli það skilyrði 1. mgr. 78.gr. laganna eða aðfararlaga að vera svo ljós að sönnur séu færðar fyrir þeimmeð framlögðum gögnum, sbr. 83. gr. laganna, þannig að fallast beri á kröfusína um að heimila aðför, sem sýslumaður muni síðan fullnægja á grundvelli 78.gr. laganna.Sóknaraðili segir aðfararlögað meginstefnu byggð á því að gildar ákvarðanir stjórnvalda og dómstóla verðilagðar til grundvallar við úrlausn mála samkvæmt þeim. Þannig standi það ekki ívegi fyrir aðfarargerð skv. 78. gr. aðfararlaga þótt dómsmál sé jafnframt rekiðmilli sömu aðila um önnur atriði sem varði réttarsamband þeirra, sbr. 79. gr.laganna. Til hliðsjónar megi einnig benda á 2. mgr. 6. gr. laganna, en þar sékveðið á um að það hindri ekki aðför samkvæmt sátt þótt gerð sé krafa umógildingu hennar í dómsmáli. Þá sé ljóst að sóknaraðili, en ekki dómstóll eðastjórnvald, beri ábyrgð á aðfarargerð sbr. 96. gr. aðfararlaga. Þessi ákvæðiaðfararlaga séu einnig byggð á þeirri reglu sem fram komi í 2. ml. 60. gr.stjórnarskrárinnar þess efnis að enginn geti komið sér hjá því að hlýðayfirvaldsboði í bráð með því að skjóta málinu til dóms. Kveðst sóknaraðilibyggja á þessu ákvæði stjórnarskrárinnar.Sóknaraðili segir aðsamkvæmt 13. gr. laga nr. 11/1973 geti eignarnemi, þegar ákvörðun um umráðatökusamkvæmt 14. gr. laganna hafi verið tekin og trygging hafi verið sett, tekiðumráð eignarnumins verðmætis með því að leita aðfarargerðar án undangengis dómseða sáttar. Hafi matsnefnd eignarnámsbóta verið tilkynnt að trygging hafi veriðsett. Hafi varnaraðilar knúið sóknaraðila til að leita aðfarargerðar með bréfi4. nóvember 2016. Sé sóknaraðila því nauðugur einn sá kostur að krefjast þessað úrskurðað verði um að réttindin verði tekin með beinni aðfarargerð úrvörzlum gerðarþola og fengin sér. Fyrir liggi stjórnvaldsákvörðun sem heimilisóknaraðila umráðatöku en varnaraðilar vilji koma sér hjá því að hlíta þeirriákvörðun.Málsástæður og lagarök varnaraðilaVarnaraðilar segjaað samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 90/1989 verði krafa sóknaraðila að verasvo ljós að hægt sé að sanna réttindi hans með þeim gögnum sem aflað verðisamkvæmt 83. gr. laganna, sýnilegum sönnunargögnum. Samkvæmt 3. mgr. 83. gr.laganna skuli að jafnaði hafna aðfararbeiðni ef varhugavert verði talið aðgerðin nái fram að ganga. Þannig valdi vafi um réttmæti kröfu því að synja berium aðför. Varnaraðilar segjasttelja ákvörðun atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins frá 14. október 2016vera í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 1. gr. 1. viðaukamannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 23. gr. raforkulaga. Jafnframthafi verið brotið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993,meðalhófsreglu sbr. 12. gr. sömu laga og andmælarétti sbr. 13. gr. sömu laga. Þarsem ákvörðun ráðuneytisins sé haldin verulegum form- og efnisannmörkum séóhjákvæmilegt að fella hana úr gildi.Varnaraðilar segjasthafa höfðað dómsmál þar sem gerð sé krafa um ógildingu ákvörðunarinnar. Sémálið rekið sem flýtimeðferðarmál skv. XIX. kafla laga nr. 91/1991 og verðiúrslit málsins því ljós innan nokkurra mánaða. Sé afar mikilvægt að fá úrlausndómstóla um það hvort umrædd ákvörðun, sem skerði eignarréttindi varnaraðila,hafi sætt lögmætu undirbúningsferli og hvíli á lögmætum grunni.Varnaraðilar segjastvísa til dóma Hæstaréttar Íslands í málum vegna Suðurnesjalínu 2, sem hafifordæmisgildi í þessu máli. Í þeim dómum hafi ekki verið fallizt á umráðasviptingu,þrátt fyrir að bætur hafi verið metnar og þrátt fyrir aðfararheimild 13. gr.laga nr. 11/1973, vegna þess að eignarnámsþolar höfðu borið ágreining um gildieignarnámsheimilda fyrir dómstóla og því hafi ekki verið talið hægt að ganga útfrá því sem gefnu að heimild til eignarnema til eignarnámsins væru vafalausar. Ídómum Hæstaréttar hafi einnig komið fram að þótt svo væri mælt í 60. gr.stjórnarskrárinnar að enginn gæti komið sér hjá því að hlýða yfirvaldsboði íbráð með því að skjóta máli sínu til dóms, hafi í málunum verið færð fyrir þvírök sem ekki verði augljóslega vísað á bug að heimild til eignarnámsins stæðistekki að lögum og borið þann ágreining undir dómstóla. Varnaraðilar segja sömustöðu uppi í þessu máli og í umræddum dómum Hæstaréttar. Fyrir liggi að leystverði úr ágreiningi aðila í því dómsmáli sem höfðað hafi verið og muniniðurstaða þess liggja fyrir innan nokkurra mánaða. Hljóti varnaraðilar eigarétt á því fá niðurstöðu um lögmæti ákvörðunar atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins áður en sóknaraðili fái umráð og hefjist handa viðóafturkræfar framkvæmdir á landi þeirra.Varnaraðilar segjaað í nýlegum dómi Hæstaréttar vegna Suðurnesjalínu 2 hafi ákvörðun um eignarnámverið felld úr gildi og í máli númer 796/2015 hafi framkvæmdaleyfi verið felltúr gildi. Sá möguleiki sé því fyrir hendi og líklegur í ljósi dóma Hæstaréttarum ógildingu eignarnáms vegna Suðurnesjalínu 2, að dómstólar komist að þeirriniðurstöðu að framangreind ákvörðun frá 14. október 2016 sé reist á ólögmætumgrunni en að framkvæmdir og óafturkræft jarðrask væri þegar hafið eðayfirstaðið á eignarlandi varnaraðila.Þá segjastvarnaraðilar byggja á því að skilvirkur aðgangur að dómstólum og réttur tilraunhæfrar endurskoðunar á úrslitum stjórnvalda njóti einnig stjórnarskrár­verndarog verndar mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6.gr. mannréttindasáttmálans. Varnaraðilar eigi rétt á því að fá úrlausn dómstólaum lögmæti framangreindrar ákvörðunar en að öðrum kosti verði að engu gerð þauréttindi þeirra að geta leitað til dómstóla til þess að fá skorið úr um lögmætiíþyngjandi stjórnarvaldsákvarðana sem að þeim beinist. Þá sé ekki ólíklegt að ídómsmálinu sem hafi verið höfðað muni dómendur vilja ganga á vettvang til aðskoða aðstæður. Mikilvægt sé að slíkt verði gert áður en óafturkræf spjöllverði unnin á landinu.Varnaraðilar segjastmótmæla því sérstaklega að sóknaraðila sé nauðsynlegt að hefja framkvæmdirstrax. Fyrir liggi að sóknaraðili gæti í fyrsta lagi hafið framkvæmdir af hinuumdeilda svæði þegar snjóa leysi í vor. Snjóað hafi töluvert á hinu umdeildasvæði og gera megi ráð fyrir frosthörkum en slíkt tíðarfar hamli framkvæmdum oggeri þær ómögulegar eins og sóknaraðili hafi sjálfur haldið fram. Varnaraðilarfái því ekki séð að verulega sé íþyngjandi fyrir sóknaraðila að bíða niðurstöðudómstóla sem skeri endanlega úr um eignarnámsheimild sóknaraðila. Þá sé ljóstað verði sóknaraðila heimiluð umráðatakan og hann hefji framkvæmdir geti ekkiverið um annað að ræða en að jarðýta fari af stað inn á svæðið til málamynda ogrífi þar upp viðkvæman gróður með mjög alvarlegri röskun og skaða fyrirlífríkið sem engin leið sé að endurheimta. Þannig yrði eignarréttarhagsmunumvarnaraðila stórlega raskað ef krafa þeirra um ógildingu eignarnámsheimildarinnaryrði síðar tekin til greina.Varnaraðilar segjaað samkvæmt þessu sé augljóst að ekki hafi verið uppfyllt skilyrði 14. gr. lagaum framkvæmd eignarnáms til að heimila umráðatöku án þess að mat hafi fariðfram samkvæmt 13. gr. laganna. Af orðalagi ákvæðisins og lögskýringargögnumleiði að við það sé miðað að þessarar heimildar sé fyrst og fremst neytt þegareignarnema sé tímans vegna af sérstökum ástæðum mikil nauðsyn á að fá fljóttumráð eignarnumins verðmætis og honum yrði verulegt óhagræði af því að bíðaeftir ákvörðun bóta. Sóknaraðili geti ekki hafið framkvæmdir á næstu mánuðum ogséu því skilyrði fyrir beitingu lagagreinarinnar ekki uppfyllt. Beri því aðmati varnaraðila að hafna aðfararbeiðni sóknaraðila að minnsta kosti að svostöddu en slík bráðabirgðaniðurstaða myndi ekki endilega girða fyrir aðsóknaraðili krefðist aðfarar að nýju þegar hann teldi skilyrði uppfyllt.Varnaraðilar segjasóknaraðila vísa til þess í aðfararbeiðni að hann hafi skuldbundið sig til aðtengja Þeistareykjavirkjun við flutningskerfi raforku á miðju ári 2017. Geraverði þær kröfur til sóknaraðila, að áður en hann gangi til samninga við þriðjamann og skuldbindi sig til að leggja raflínur um annarra manna lönd,undanskilji hann sig ábyrgð á því ef lagning raflína tefjist eitthvað umframþað sem að hann ráðgeri. Tafir sem orðið hafi á verkinu að mati sóknaraðila séualfarið á ábyrgð hans sjálfs og geti þær ekki gengið fyrir eða komið niður ástjórnarskrárvörðum eignarrétti varnaraðila.Varnaraðilar segjasóknaraðila taka fram að búið sé að semja við aðra landeigendur. Varnaraðilarsegja að samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar sé eignarréttur friðhelgur oggildi þar einu hvort um eignarrétt til hluta sérstakrar sameignar sé að ræðaeða eignar að öllu leyti. Þá sé ljóst aðhluti eiganda að sérstakri sameign geti ekki skuldbundið aðra eigendur ánþeirra samþykkis svo gilt sé.Varnaraðilar segjasóknaraðila vísa til málsástæðna og raka sem komi fram í frumvarpi til laga umheimildir til handa gerðarbeiðanda til þess að reisa og reka 220 kV raflínu fráKröflustöð að Þeistareykjavirkjun og að iðnaðarsvæðinu að Bakka í Norðurþingi. Frumvarpiðhafi hinsvegar ekki orðið að lögum frá alþingi. Löggjafinn hafi hafnað því aðgrípa inn í eðlilegan framgangsmáta málsins. Fráleitt sé að heimila sóknaraðilaumráðatöku með vísan til þessa enda sé þvert á móti ljóst að löggjafinn hafiekki talið rétt að veita eignarnema umráðaheimild með sérstökum lögum. Þar aðauki sé nú fallin sú ríkisstjórn sem lagt hafi frumvarpið fram.Varnaraðilar segja þaðvera í andstöðu við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar og meðalhófsreglustjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar að veita sóknaraðila umráð landsins. Vafisé á réttmæti kröfu sóknaraðila, í skilningi 3. mgr. 83. gr. laga nr. 90/1989,og verði því að hafna aðfararbeiðni hans.Varnaraðilar segjastvísa til 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. 1. samningsviðaukamannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá vísist eftir því sem viðeigi til ákvæða laga nr. 90/1989 og laga nr. 91/1991. Krafa um málskostnað sébyggð á 130. gr. síðastnefndra laga sbr. 1. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989.NiðurstaðaÍ máli þessu krefstsóknaraðili þess að sér verði með beinni aðfarargerð fengin umráð nánargreindra landsréttinda, á grundvelli 13. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmdeignarnáms með skírskotun til ákvörðunar iðnaðar- og viðskiptaráðherra 14.október 2016, þar sem sóknaraðila var heimilað, með vísan til raforkulaga nr.65/2003, að framkvæma eignarnám vegna lagningar 220 kV háspennulínu, svonefndraKröflulína 4 og 5, og heimildar matsnefndar eignarnámsbóta 3. nóvember 2016 tilsóknaraðila til að taka umráðin í sínar vörzlur án þess að eignarnámsbæturhefðu verið ákveðnar.Samkvæmt 1. mgr. 78.gr. laga nr. 90/1989 verða þau réttindi gerðarbeiðanda, sem hann tjáir sigeiga, að vera svo ljós að sönnur verði færðar fyrir þeim með gögnum sem aflaðverður eftir 83. gr. laganna. Þótt svo sé fyrir mælt í 60. gr.stjórnarskrárinnar, að enginn geti komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði í bráðmeð því að skjóta málinu til dóms, hafa varnaraðilar fært fyrir því rök, semekki verður hér augljóslega vísað á bug, að heimild sóknaraðila til eignarnámsþess, sem hér um ræðir, fái ekki staðizt að lögum og borið þann ágreining undirdómstóla, en héraðsdómi í máli aðila hefur verið áfrýjað til HæstaréttarÍslands.Þegar á framanritaðer horft og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar Íslands í málum nr. 202-205/2016þykir heimild sóknaraðila til eignarnáms ekki vafalaus. Vegna þess vafa semsamkvæmt framansögðu verður að teljast vera á þeim rétti, sem sóknaraðili tjáirsig eiga, verður honum ekki náð fram með beinni aðfarargerð. Kröfu sóknaraðilaverður því hafnað og samkvæmt því verður sóknaraðila gert að greiðavarnaraðilum málskostnað svo sem í úrskurðarorði greinir en við ákvörðun hansvar litið til skyldu varnaraðila til að greiða virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 1. mgr. 84.gr. laga nr. 91/1989.Af hálfu sóknaraðilafór Þórður Bogason hrl. með málið en Magnús Óskarsson hrl. af hálfu varnaraðila.Þorsteinn Davíðssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R OR ÐKröfu sóknaraðila,Landsnets hf., um að land undir 10.100 metra langt og að jafnaði 47 metrabreitt háspennubelti vegna framkvæmdarinnar Kröflulínu 4, 220 kV háspennulínu,ásamt 35 möstrum auk samtals 10.100 metra langa og 6 metra breiða nýjavegslóða, verði með beinni aðfarargerð tekið úr vörzlum varnaraðila, FinnsSigfúsar Illugasonar og Kristínar Þ. Sverrisdóttur, og fengið sér, er hafnað.Sóknaraðili greiði hvorumvarnaraðila 372.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 9/2000
Kærumál Útburðargerð Lóðarréttindi
Fallist var á kröfu G og I um útburð á stálgrindarhúsi V ehf. af lóð þeirra en sýnt þótti að húsið hefði verið án lóðarréttinda frá öndverðu. Sú málsástæða V ehf. að málinu hefði verið beint að V sf. í héraði var talin haldlaus.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. janúar sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 1999, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að þeim yrði heimilað að fá borið út með beinni aðfarargerð stálgrindarhús í eigu sóknaraðila af lóðinni að Borgartúni 25-27 í Reykjavík. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um útburðargerð verði hafnað og þeim gert að greiða sér málskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða þeim kærumálskostnað. Fyrir Hæstarétti hefur sóknaraðili ítrekað þá málsástæðu, sem hann bar fyrir sig í héraði, að í beiðni varnaraðila um aðfarargerð hafi kröfum verið beint að Vélsmiðju Jóns Bergssonar sf., en það félag hafi verið afskráð 20. janúar 1992. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms létu varnaraðilar þess getið við munnlegan flutning málsins að þeir beindu því að sóknaraðila, Vélsmiðju Jóns Bergssonar ehf., en kennitala þess félags væri sú sama og fyrrnefnt sameignarfélag hefði áður haft. Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var tekið fram að lögmaðurinn, sem hana ritaði, flytti málið fyrir Vélsmiðju Jóns Bergssonar ehf. og Jón Þórarin Bergsson. Sóknaraðili hefur ekki hreyft því að málsvörn hafi orðið áfátt vegna þessarar tilgreiningar á heiti hans, sem sýnilega hefur orðið sem raun ber vitni fyrir mistök varnaraðila. Leiðréttingu á heitinu var og komið fram samkvæmt áðursögðu af hendi varnaraðila áður en málið var tekið til úrskurðar í héraði. Eru því engin efni til að verða við kröfum sóknaraðila á þessum grunni. Að gættu framangreindu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar að öðru leyti verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem er ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Vélsmiðja Jóns Bergssonar ehf., greiði varnaraðilum, Guðna Helgasyni og Ingimundi hf., hvorum fyrir sig samtals 60.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 307/2008
Slysatrygging ökumanns Meðdómsmaður Örorkumat Ómerking héraðsdóms Heimvísun
I krafðist bóta úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í umferðarslysi, en V var vátryggjandi bifreiðarinnar. Meginágreiningur aðila snérist um mat á afleiðingum slyssins fyrir heilsu I. Í málinu hafði verið aflað þriggja matsgerða og greindi málsaðila á um hvaða matsgerð skyldi leggja til grundvallar við mat á miska- og örorkustigi. Krafðist I þess fyrir Hæstarétti að héraðsdómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný, þar sem héraðsdómara hefði borið að nýta heimild í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kveðja tvo meðdómsmenn með sérkunnáttu í læknisfræði til að leggja dóm á ágreining málsaðila. V mótmælti þessu og taldi að úrlausnarefnið hefði snúist um sönnun á afleiðingum slyssins sem héraðsdómari hefði verið einfær um að meta. Taldi Hæstiréttur að það hefði verið brýnt að héraðsdómari kveddi til sérfróða meðdómsmenn til að leggja mat á þessi atriði og spyrja þá sérfróðu álitsgjafa sem komu fyrir dóminn við aðalflutning málsins, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Var því fallist á kröfu I um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2008. Hún krefst þess aðallega að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar á ný. Til vara krefst hún þess nú að stefnda verði gert að greiða sér 12.690.487 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.069.725 krónum frá 6. janúar 2005 til 16. október 2007, af 9.086.773 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2008, af 12.690.487 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum innborgunum 11. september 2006 að fjárhæð 3.388.511 krónur og 31. desember 2007 að fjárhæð 500.000 krónur. Að því frágengnu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 8.521.622 krónur með 4,5% ársvöxtum af 1.069.725 krónum frá 6. janúar 2005 til 27. maí 2007, af 4.917.908 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2008, af 8.521.622 krónum frá þeim degi til 1. febrúar 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum sömu innborgunum og greinir í varakröfu. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði eins og málið hafi ekki verið gjafsóknarmál og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefst áfrýjandi bóta úr slysatryggingu ökumanns samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir í umferðarslysi 5. janúar 2005, en stefndi var vátryggjandi bifreiðarinnar. Meginágreiningur málsaðila snýst um mat á afleiðingum slyssins fyrir heilsu áfrýjanda. Stefndi greiddi henni bætur 13. september 2006, samtals að fjárhæð 3.631.029 krónur, en við greiðsluna var gerður fyrirvari af hálfu áfrýjanda meðal annars um að mat „gefi ekki rétta mynd af afleiðingum slyssins.“ Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi reisir áfrýjandi kröfu sína um bætur fyrir varanlegan miska á matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna 24. maí 2007 sem mátu hann til 15 stiga. Kröfuna um bætur fyrir varanlega örorku reisir áfrýjandi á matsgerð þriggja matsmanna, sem dómkvaddir voru sem yfirmatsmenn til að endurskoða niðurstöðu fyrrgreindrar matsgerðar um varanlega örorku áfrýjanda. Komust þeir í matsgerð 16. október 2007 að þeirri niðurstöðu að varanlega örorkan væri 25% en undirmatsmenn höfðu metið hana 12%. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á matsgerð tveggja lækna, sem málsaðilar höfðu leitað sameiginlega til, en í matsgerð 16. ágúst 2006 höfðu þeir metið varanlegan miska áfrýjanda til 8 stiga og varanlega örorku 8%. Greiðsla stefnda 13. september 2007 var byggð á þessari síðastgreindu matsgerð og telur stefndi að tjón áfrýjanda hafi þar með verið að fullu bætt. Í hinum áfrýjaða dómi var fallist á sjónarmið stefnda um þetta og hann sýknaður af kröfum áfrýjanda. Kröfu sína um ómerkingu héraðsdóms byggir áfrýjandi á því að héraðsdómara hafi borið, eins og ágreiningi málsaðila var háttað, að nýta heimild í 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kveðja tvo meðdómsmenn með sérkunnáttu í læknisfræði til að leggja dóm á ágreining málsaðila um afleiðingar slyssins fyrir heilsu áfrýjanda og þar með miska- og örorkustig, sem miða beri bætur til hennar við. Stefndi mótmælir þessu og telur að úrlausnarefnið hafi snúist um sönnun á afleiðingum slyssins sem héraðsdómari hafi verið einfær um að meta. Af málsgögnum er ljóst að ágreiningur málsaðila snýst meðal annars um hvort einkenni í mjóbaki og streitueinkenni verði rakin til slyssins. Til þess að réttilega yrði leyst úr þessum atriðum í héraði var brýnt að héraðsdómari kveddi til sérfróða meðdómsmenn til að leggja mat á þau og spyrja þá sérfróðu álitsgjafa sem komu fyrir dóminn við aðalflutning málsins, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 91/1991. Vegna þessa annmarka á meðferð málsins verður fallist á aðalkröfu áfrýjanda um ómerkingu hins áfrýjaða dóms og verður málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Miðað við þessa niðurstöðu og með hliðsjón af kröfugerð málsaðila fyrir Hæstarétti verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Ingibjörgu Steinunni Sæmundsdóttur, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 7. maí 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ingibjörgu St. Sæmundsdóttur, kt. 060587-2699, Breiðumörk 13, Hveragerði, gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu sem birt var 13. nóvember 2007. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 20.707.516 krónur ásamt 4,5% ársvöxtum frá 6. janúar 2005 til 16. nóvember 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu að fjárhæð 3.388.511 krónum, hinn 11. september 2006, og 500.000 krónum hinn 31. desember 2007. Þá er krafist málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Til vara krefst stefnandi að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða stefnanda 12.868.739 krónur með sama vaxtafæti og í aðalkröfu, að frádregnum sömu innborgunum sem koma til frádráttar aðalkröfu. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefnda eru aðallega að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður felldur niður. Helstu málavextir eru að stefnandi var á leið til Þorlákshafnar að kvöldi dags miðvikudaginn 5. janúar 2005. Hún var ein á ferð í Volkswagen Polo bifreið, árg. 1998. Í skýrslu lögreglunnar, sem tekin var daginn eftir, segir m.a. að mikil hálka hafi verið á veginum. Bifreiðin hafi farið út af honum vinstra megin og oltið eina veltu og stöðvast á toppnum. Haft er eftir stefnanda að hún hafi ekið á 80 km/klst. þegar bifreiðin fór að rása og endaði utanvegar á hvolfi. Hún hafi ekki kennt sér meins eftir byltuna en verið með eymsli í hægra eyra og smárispu á hægra handarbaki, auk þess sem glerbrot hafi verið innanklæða. Hún hafi verið í öryggisbelti þegar óhappið varð. Þá segir í lögregluskýrslunni að bifreiðin hafi verið mikið skemmd á báðum hliðum, toppi og vélarhlíf. Greint er frá því að bifreiðin væri tryggð hjá VÍS. Elsta læknisvottorð, er liggur fyrir í málinu (dskj. nr. 4), er gefið út af Hallgrími Magnússyni lækni, Heilsugæslustöðinni í Hveragerði, hinn 1. júní 2005. Þar segir: Ingibjörg er mjög slæm í hálsi og herðum og niður í bak, eftir bílslys. Hún er í þannig vinnu að hún nær ekki að stunda hana. Er nú að byrja í sjúkraþjálfun og verður næsta mánuðinn í henni. Þá segir m.a. um stefnanda í svokallaðri „Beiðni um þjálfun“, dags. 1. júní 2005, (dskj. nr. 44) sem undirrituð er af Hallgími Magnússyni lækni: Lenti í bílslysi í janúar, fékk whiplash áverka nú slæm í hálsi og herðum og niður eftir bakinu. Er með Asthma og verður alltaf verri í bakinu þegar asthminn er slæmur. Í læknisvottorði Hrundar Þórhallsdóttur læknis, Heilsugæslustöðinni í Hveragerði, hinn 24. júní 2005, segir m.a.: Ingibjörg lenti í bílveltu við Þorlákshöfn þ. 5.1.2005 og var skoðuð af vaktlækni á Heilbrigðisstofnun Selfoss sama dag. Ingibjörg hlaut hálsáverka (Whiplash injury) í veltunni. Hún hefur endurtekið leitað til okkar vegna stoðkerfiserfiðleika eftir slysið. Hún er enn að fá slæm verkjaköst í aftanverðan hálsinn, herðar og neðarlega í brjóstbak hægra megin. Ingibjörg er í þannig vinnu að hún getur ekki getað stundað hana vegna þeirra einkenna sem hún þjáist af eftir slysið. Er enn í sjúkraþjálfun vegna verkja og stirðleika eftir áverkana. Fram að slysinu hafði Ingibjörg verið almennt mjög heilsuhraust fyrir utan astma, en nú verður hún alltaf verri í bakinu þegar asthminn er slæmur. Hinn 3. apríl 2006 fengu stefndi og þáverandi lögmaður stefnanda læknana Magnús Pál Albertsson og Atla Þór Ólason til að meta varanlega örorku, miskastig, tímabundna örorku, tímabil þjáningarbóta og stöðugleikapunkt stefnanda vegna afleiðinga líkamstjóns er hún varð fyrir í umferðarslysinu hinn 5. janúar 2005. Matsgerðin er dagsett 16. ágúst 2006 og þar segir m.a.: Matslæknar telja að við ofannefnt slys hafi tjónþoli hlotið tognunaráverka á hálsi og út á herðasvæði hægra megin og af þeim tognunaráverka leiði þeir verkir sem hún finnur fyrir niður í hægri upphandlegg og stöku sinnum niður í hægri hönd og einnig niður á milli herðablaðanna. Matslæknar sjá engin augljós tengsl mjóbaksverkja við slysið enda komu þeir verkir ekki til sögunnar fyrr en 6-8 mánuðum eftir slysið. Þau andlegu óþægindi sem tjónþoli lýsir, eins og gleymska og að hún er meyrari en áður, eru óstaðfest í gögnum málsins í sjálfu sér og einnig þess eðlis að þau munu rjátlast af með tímanum. Tjónþoli hefur ekki jafnað sig eftir þetta slys og eins og lýst er hér að ofan er aðallega með verk frá hálsi og herðum hægra megin og einnig gjörn á höfuðverk og með verk niður í hægri handlegg og niður á milli herðablaða. Verða þau einkenni að teljast varanleg og er til þeirra litið við mat á miska sem þannig telst hæfilega metinn 8%. Ljóst er að afleiðingar slyssins skerða nokkuð getu tjónþola til allrar átakavinnu þannig að það skerðir nokkuð möguleika hennar á almennum vinnumarkaði. Það hefur einnig haft áhrif á frítíma hennar. Á hitt ber einnig að líta að tjónþoli er ung, enn í námi og mun geta takmarkað tjón sitt með því að stýra námsvali og framtíðarstarfi með tilliti til getu. Skerðing á starfsgetu til frambúðar telst þó valda tjónþola örorku sem nemur 8%. Á það skal einnig bent að afleiðingar slyssins hafa nú þegar tafið tjónþola um rúmt ár í námi og er ekki óvarlegt að telja að það muni tefja skólagöngu hennar um tvö ár. Við mat á tímabili þjáningarbóta er litið þannig á að tjónþoli hafi verið óvinnufær frá slysdegi og í þrjá mánuði eða fram til 5. apríl en um það leyti hóf hún störf í Krónunni. Tímabil þjáningarbóta er miðað við sama tímabil og tímabundið atvinnutjón og stöðugleikapunkti talið hafa verið náð þann 5. apríl 2005. Niðurstað matsins var í stuttu máli þessi: Varanlegur miski telst hæfilega metinn 8% (átta af hundraði). Varanleg örorka telst hæfilega metinn 8% (átta af hundraði). Tímabundið atvinnutjón var frá 5. janúar til 5. apríl 2005. Tímabil þjáningarbóta var 5. janúar til 5. apríl 2005, allt tímabilið án þess að vera rúmliggjandi. Stöðugleikapunktur telst hafa verið 5. apríl 2005. Hinn 11. september 2006 greiddi stefndi stefnanda bætur samtals að fjárhæð 3.631.029, þ.e. þjáningabætur 99.900 kr., varanlegur miski 508.280 kr., varanleg örorka vegna slyssins 2.565.455 kr., vextir 214.875 kr., innheimtuþóknun lögfræðings 194.794 kr., virðisaukaskattur 47.724 kr. Tekið var við fjárhæðinni með fyrirvara í þá veru að ekki hefði verið aflað nægilegra gagna til að meta afleiðingar slyssins. Hinn 2. mars 2007 fékk stefnandi dómkvadda matsmenn, Sigurð Sigurðsson bæklunarlækni og Pál Sigurðsson prófessor, til að meta afleiðingar umferðarslyssins. Í beiðni um dómkvaðningu, dags. 26. janúar 2007, eru matsspurningar orðaðar svo: 1. Hverjar eru líkamlegir og andlegir annmarkar matsbeiðanda sem eru afleiðingar slyssins, þann 5. janúar 2005. 2. Hvenær var stöðugleikapunkti náð eftir slysið. 3. Hvert var tímabundið atvinnutjón matsbeiðanda samkvæmt 1. mgr. 2. greinar skaðabótalaga til starfa utan heimilis og til heimilisstarfa. 4. Hvert var þjáningatímabil matsbeiðanda samkvæmt 3. grein skaðabótalaga, vegna þeirra áverka sem matsbeiðandi hlaut í slysinu. 5. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda vegna slyssins, skv. 4. grein skaðabótalaga, þar sem bæði er metin læknisfræðileg örorka og þeir erfiðleikar sérstaklega, sem líkamstjónið hefur í för með sér í lífi matsbeiðanda. 6. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda samkvæmt 5. grein laga nr. 50/1993, vegna þeirra áverka sem matsbeiðandi fékk í slysinu, til starfa utan heimilis og til heimilisstarfa. 7. Verði varanleg örorka matsbeiðanda metin hærri en 30% er þess beiðst að metið verði einnig hvort örorka matsbeiðanda, sem hún hlaut í slysinu, nái 75% samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999, sem sett hefur verið samkvæmt 1. og 2. mgr. 12. greinar laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, vegna áverkanna og hver er þá örorka hennar vegna annarra áfalla eða annarra færniskerðingar, sem hún bjó við fyrir slysið. Ef örorka matsbeiðanda nær ekki 75%, nær hún þá 50% samkvæmt ofangreindum staðli. Ef matsbeiðandi verður metin örorka skv. staðlinum, hvað má búast við, að það verði til langs tíma og er þá vitað hvað þá tekur við. 8. (i) Hver er sjúkrakostnaður og annað fjártjón matsbeiðanda vegna afleiðinga slyssins, fram að stöðugleikapunkti, (ii) en frá stöðugleikapunkti til þess tíma er varanlegur miski og varanleg örorka eru endanlega metin með matsgerð þessari. (iii) Þá er þess beiðst að því verði svarað í hve miklum mæli matsbeiðandi muni þurfa á aðstoð sjúkraþjálfara að halda og annarri heilbrigðisþjónustu, frá því mati líkur og út [til] loka starfsævi, vegna þeirra áverka sem hún fékk í slysinu og hvort kostnaður hennar vegna lyfjakaupa verði verulegur, vegna afleiðinga slyssins. Í stuttu máli eru svör matsmanna við spurningum matsbeiðanda eftirfarandi: 2. 05.04.05, þegar matsbeiðandi hóf störf. Með vísun til þess, sem hér var rakið telja matsmenn, að varanlegur miski matsbeiðanda, sbr. 4. gr. skaðabótalaga, sé réttilega metinn 15 stig. Matsmenn telja, að í kjölfar slyssins búi matsbeiðandi við þrekskerðingu af völdum þreytu og verkja auk nokkurra andlegra einkenna, er standa í beinu orsakasambandi við slysið, sem sé til þess fallin að draga úr getu hennar til að stunda krefjandi starf að hvað tagi sem er. Einkum er ljóst, að áliti matsmanna, að sum verslunarstörf henta henni illa, eða hún jafnvel vera ófær til þeirra með öllu. Sama myndi t.d. gilda um ýmis störf við fiskvinnslu, sem mikið er um á núverandi dvalarstað hennar og þar í grennd. Skerðir þetta starfsval matsbeiðanda allnokkuð, sem hefð er fyrir að meta til nokkurrar tekjuskerðingar, þegar til lengri tíma er litið. Þá munu sum skrifstofustörf henta matsbeiðanda illa, einkum þar sem reynir á langar setur og óþægilegar líkamsstellingar, m.a. vegna bakvandamála hennar og verkja í hægri hendi, auk höfuðverkjar, gleymsku og nokkurra andlegra einkenna, sem líklegt má telja að hún muni þurfa að þola til frambúðar. Einkenni matsbeiðanda, sem lýst hefur verið fyrr í matsgerð þessari, draga einnig úr getu hennar til að vinna yfirvinnu í miklum mæli, sem ella kynni að hækka tekjur hennar. Þá er það almenn reynsla, að nokkurt atvinnuóöryggi fylgir gjarna einkennum af því tagi, sem matsbeiðandi býr við, því að fólk sem ekki gengur heilt til skógar er gjarna fremur sagt upp störfum en alheilbrigðu fólki, ef til uppsagna kemur af almennum ástæðum, svo sem vegna samdráttar á vinnumarkaði. Má einnig meta það til jafngildis skerðingar á aflahæfi, þegar til framtíðar er litið. Á hinn bóginn fer ekki á milli mála, að matsbeiðandi á vel að geta fundið sér ýmis störf, sem eiga að geta hentað heilsu hennar og þreki, þótt hún kunni að þurfa að flytja til annars atvinnusvæðis en hún býr á, til þeirra hluta. Þá ber einnig að hafa hugfast, að þegar matsbeiðandi varð fyrir slysi sínu var hún á þeim aldri að hún gat (og getur enn) mótað framtíð sína í allríkum mæli, m.a. með því að haga starfsvali á þann veg að henti heilsu hennar og kröftum. Dregur það, að sínu leyti, úr þeirri skerðingu á aflahæfi hennar, sem annars kynni að hafa leitt af umræddu slysi hefði hún verið mun eldri þegar það varð, og átti orðið erfiðara um vik við starfsval o.þ.h. Matsmenn benda á, að ekkert verður ráðið af framlögðum gögnum um tekjur matsbeiðanda um mögulega skerðingu á aflahæfi hennar í framtíðinni, sökum þess að einungis hafur verið um að ræða lágar tekjur námsmanns fyrir hlutastörf. Verður því óhjákvæmilega að meta örorku matsbeiðanda vegna starfa á almennum vinnumarkaði eftir álitum. Telja matsmenn hæfilegt að meta örorku hennar til starfa utan heimilis sem 12% - tólf stig. Þá er einnig rétt að meta matsbeiðanda nokkra örorku til heimilisstarfa og þykir rétt að miða þar við sömu hlutfallstölu á við um örorku til starfa utan heimilis, eða 12% - tólf stig. Með vísun til þess, sem hér hefur verið rakið, telja matsmenn að varanleg örorka matsbeiðanda – einnig að teknu tilliti til skertrar getu til heimilisstarfa – sé réttilega metin 12% - tólf stig. Ljóst er að matsbeiðandi hefur nú þegar orðið fyrir ýmsu fjártjóni í kjölfar þess umferðarslyss, sem hér er til mats, til viðbótar útlögðum sjúkrakostnaði. Að þessum kostnaði og/eða tjóni er vikið í hinni sérstöku greinargerð lögmanns matsbeiðanda frá 10. apríl 2007, sem áður getur um. Matsmenn telja sig hins vegar ekki hafa í höndum nægar upplýsingar eða gögn til að tjá sig nánar um þá málsástæðu og eru þeir því vanbúnir til að svara þessum þætti umræddrar matsspurningar á grundvelli þeirra hugleiðinga lögmanns matsbeiðanda, sem koma fram um þetta atriði í nefndri greinargerð hans. Þá eru matsmenn beðnir um að svara því í hve miklum mæli matsbeiðandi muni þurfa á aðstoð sjúkraþjálfara að halda og annarri heilbrigðisþjónustu, frá því að þessu mati lauk og fram til loka starfsævi, vegna þeirra áverka sem matsbeiðandi fékk í umræddu slysi, og hvort kostnaður hennar vegna lyfjakaupa verði verulegur vegna afleiðinga slyssins. Að áliti matsmanna er örðugt að svara þessum hluta spurningarinnar af neinni nákvæmni. Hugsanlegt er þó, að hún muni þurfa sjúkraþjálfunartarnir af og til í framtíðinni. Einnig gæti hún þurft á verkja- og bólgueyðandi lyfjum að halda af og til. Matsmenn telja sig ekki geta metið hvort kostnaður af þeim sökum verður “verulegur”, á almennan mælikvarða, eða ekki. Undir fyrirsögninni Niðurstöður segir að lokum í matsgerðinni. 1. Um svar við 1. matsspurningu vísast til XII-1 hér að framan. 2. Stöðugleikatímamark: 05.04.05. 3. Tímabundið atvinnutjón: 05.01.05 til 05.04.05, 100%, til almennrar vinnu og til heimilisstarfa. 4. Þjáningatímabil: Frá slysdegi, 05.01.05 til 05.04.05. Þar af engin rúmlega. 5. Varanlegur miski: 15 stig. 6. Varanleg örorka:12% - tólf stig – bæði til starfa á almennum vinnumarkaði og til heimilisstarfa. 7. Um svar við 7. matsspurningu vísast til XII-7 hér að framan. 8. Um svar við 8. matsspurningu vísast til XII-8 hér að framan. Með bréfi, dags. 13. júní 2007, bað stefnandi um dómkvaðningu yfirmatsmanna. Matspurningarnar voru: 1. Hver er varanleg örorka matsbeiðanda samkvæmt 5. grein laga nr. 50/1993, vegna þeirra áverka sem matsbeiðandi fékk í slysinu, til starfa utan heimilis og til heimilisstarfa. 2. Verði varanleg örorka matsbeiðanda metin hærri en 30% er þess beiðst að metið verði einnig hvort örorka matsbeiðanda, sem hún hlaut í slysinu, nái 75% samkvæmt staðli reglugerðar nr. 379/1999, sem sett hefur verið samkvæmt 1. og 2. mgr. 12. greinar laga nr. 117/1993 um almannatryggingar, vegna áverkanna og hver er þá örorka hennar vegna annarra áfalla eða annarrar færnisskerðingar, sem hún bjó við fyrir slysið. Ef örorka matsbeiðanda nær ekki 75%, nær hún þá 50% samkvæmt ofangreindum staðli. Ef matsbeiðandi verður metin örorka skv. staðlinum, hvað má búast við, að það verði til langs tíma og er þá vitað hvað þá tekur við. 3. (i) Hver er sjúkrakostnaður og annað fjártjón matsbeiðanda vegna afleiðinga slyssins, fram að stöðugleikapunkti, (ii) en frá stöðugleikapunkti til þess tíma er varanlegur miski og varanleg örorka eru endanlega metin með matsgerð þessari. (iii) Þá er þess beiðst að því verði svarað í hve miklum mæli matsbeiðandi muni þurfa á aðstoð sjúkraþjálfara að halda og annarri heilbrigðisþjónustu, frá því mati líkur og út [til] loka starfsævi, vegna þeirra áverka sem hún fékk í slysinu og hvort kostnaður hennar vegna lyfjakaupa verði verulegur, vegna afleiðinga slyssins. Þá var þess beiðst að dómkvaddir matsmenn svöruðu eftirfarandi viðbótarmatsspurningum: a. Hverjar hefðu verið framtíðartekjur matsbeiðanda hefði hún klárað menntaskólanám á eðlilegum tíma og stutt háskólanám í framhaldinu. Miðað við að hún hefði hafið fulla atvinnu þátttöku um 26 ára aldur og unni hjá ríkinu sem háskólamenntaður starfsmaður. b. Hverjar hefðu verið framtíðartekjur matsbeiðanda við almenn skrifstofustörf. c. Hverjar hefðu verið lágmarksframtíðartekjur matsbeiðanda samkvæmt meðallaunum verkamanna, þ.e. raunverulegum lágmarkslaunum. Hinn 2. júlí 2007 fékk stefnandi dómkvadda matsmenn, Guðrúnu Karlsdóttur endurhæfingarlækni, Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmann og Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðing til að framkvæma matið. Yfirmatsgerðin er dagsett 16. október 2007. Þar segir undir fyrirsögninni: Niðurstöður A. 1. Varanleg örorka matsbeiðanda, skv. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, til starfa utan heimilis og til heimilisstarfa er metin 25% - tuttugu og fimm af hundraði. 2. Þar sem varanleg örorka matsbeiðanda nær ekki 30% kemur matsspurning nr. 2 ekki til álita. 3. Samkvæmt samantekt hér að framan er fjártjón matsbeiðanda undir þessum tölulið samtals metinn á kr. 854.000 til dagsins í dag og árlegur viðbótarkostnaður vegna slyssins verður krónur 101.000 miðað við örorku og einkenni í dag. Þá segir undir fyrirsögninni: B. Viðbótarmat. a) Árslaun sérmenntaðrar konu við 26 ára aldur verði krónur 4.023.000 b) Árslaun skrifstofustúlku við 26 ára aldur verður krónur 3.486.000 c) Árslaun verkakonu við 26 ára aldur verði krónur 2.811.000 Stefnandi byggir kröfu sína á því að bótaskylda stefnda hafi verið viðurkennd og vísar til 92. gr. umferðalaga, sbr. 91, 95 og 97. gr. laganna, í því sambandi. Stefnandi gerir með eftirfarandi hætti grein fyrir kröfum sínum: Útreikningar aðalkröfu: „Miskabætur eru þannig grundvallaðar: Byggt er á matsgerð dómkvaddra matsmanna, Sigurjóns Sigurðssonar og Páls Sigurðssonar, á dómskjali nr. 26, en þeir meta miskann 15 stig og stöðugleikamark í apríl 2005. Þannig reiknað 4.000.000 x lánskjaravísitala á stöðugleikapunkti apríl 2005, 4768 stig, deilt með vísitölu í júlí 1993, 3282 stig = 5.811.090. Þjáningabætur: Byggt er á mati dómkvaddra matsmanna, Sigurjóns og Páls á dómskjali nr. 26. Þjáningatímabil er frá slysdegi til 5. apríl eða þrír mánuðir, þ.e. 90 dagar. Þjáningabætur á dag án rúmlegu eru 1.300, hækkað skv. lánskjaravst. til stöðugleikamarks/punkts, þannig, 1.300 x 4758/3292=1.880. Bætur fyrir varanlega örorku: Byggt er á yfirmatinu á dómskjali nr. 49, um 25% varanlega örorku. Viðmiðunarlaun eru einnig byggð á yfirmatinu og 2. mgr. 7. greinar skaðabótalaga. Þá er stuðst við að stuðull skv. 6. grein skaðabótalaga sé miðaður við aldur stefnanda á stöðugleikapunkti 5. apríl 2005, en þá var stefnandi að nálgast 18 ára aldur, er stuðullinn þó miðaður við 17 ára aldur sem er lægri stuðull, en m.v. 18. ára aldur eða 17,990. Þá miðar stefnandi nú við árslaun skrifstofustúlku við 26 ára aldur sem viðmiðunarlaun, þ.e. 3.486.000 krónur, sbr. yfirmat bls. 15. Bætur fyrir tímabundna örorku/námstöf: Stefnandi byggir þessa dómkröfu á 2. grein skaðabótalaga og niðurstöðu undirmatsins á dómskjali nr. 26. Vísað er til stefnu bls. 3 um þessa kröfu. Gerð er sú leiðrétting að miðað er við stig lánskjaravísitölu í apríl 2005 4768 stig og verður því útreikningurinn þannig: 1.200.000 x 4768/3282 = 1.743.327/12 = 145.277 x 3=435.831. Verði ekki fallist á þessa kröfu er gerð sú krafa að stefnanda verði greidd sama krafa vegna námstafa, en samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar hefur slíkur kostnaður verið dæmdur að álitum. Í tveggja lækna matinu er metið að námstöf verði tvö ár vegna slyssins. Er því miðað við að kostnaður á ári hafi verið 215.000. Sjúkrakostnaður/annað fjártjón fram að gerð yfirmatsgerðar: Um þennan bótaþátt vísar stefnandi til stefnu bls. 2 og yfirmatsgerðar á bls. 11, en matsmenn meta kostnað stefnanda fram að yfirmatsgerð 854.470 krónur. Inn í þeim kostnaði er ekki kostnaður við yfirmatsgerð kr. 872.500 og kostnaður vegna vottorðs Stefáns Dalberg kr. 35.600. Alls er kostnaður þessi þannig reiknaður 854.470+35.600+854.470=1.744.540 krónur. Fallist dómarinn ekki á að taka yfirmatskostnað inn í þennan bótalið, eða reikninginn frá Stefáni Dalberg, er byggt á því að þessi kostnaður sé hluti af málskostnaði. Bætur fyrir framtíðarsjúkrakostnað/annað fjártjón. Vísað er til yfirmatsgerðar dómskjals nr. 49, bls. 15 og til núvirðisreiknings Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings, frá 22. apríl 2008. Innágreiðsla 11.9. 2006: 99.900+508.280+2.565.455+214.876 = 3.388.511. Innágreiðsla 31.12 2007 500.000. Sjá dómskjal nr. 53. Útreikningar varakröfu: Varakrafan er eins uppbyggð og aðalkrafa, fyrir utan að miðað er við lágmarkslaun, mv. Stöðuleikapunkt í apríl 2005, þannig: 1.200.000 x 4768/3282=1.743.327 x 17,990 x 25% = 7.840.061.“ Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fengið tjón sitt af völdum slyssins að fullu bætt, en stefndi hafi greitt stefnanda í samræmi við niðurstöður matsgerðar, sbr. dskj. nr. 10 og nr. 25. Stefndi hafnar því með rökstuddum hætti að matsgerð Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis og Páls Sigurðssonar prófessors, sbr. dskj. nr. 26, og matsgerð Guðrúnar Karlsdóttur endurhæfingarlæknis, Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmanns og Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings, sbr. dskj. nr. 49, hafi þýðingu fyrir úrslit málsins. Varakröfu um lækkun byggir stefndi á eftirfarandi málsástæðum og lagasjónarmiðum. Varanlegur miski Stefndi hefur nú þegar greitt stefnanda bætur vegna 8 stiga miska, sbr. matsgerð á dskj. 10 og uppgjör á dómskjali 25 samtals kr. 508.208. Stefnandi byggir niðurstöðu dómkvaddra undirmatsmanna (dskj. 26) um að hann hafi hlotið 15 stiga miska í slysinu þann 5. janúar 2005. Dómkrafa stefnanda ætti því að líta með eftirfarandi hætti út: 6.781.000 x 7 stig samtals kr. 474.670. Stefndi hefur þegar greitt stefnanda bætur vegna 8% varanlegrar örorku, sbr. matsgerð á dskj. 10. Samtals kr. 2.565.455 (dskj. 25). Gert var upp á grundvelli lágmarkslauna sbr. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og var ekki gerður fyrirvari við það launaviðmið er uppgjörið fór fram. Stefnandi byggir á niðurstöðu dómkvaddra yfirmatsmanna um að hann hafi hlotið 25% varanlega örorku í slysinu þann 5. janúar 2005 (dskj. 49). Af einhverjum ástæðum stendur 20% í kröfugerð stefnanda í stefnu í stað 25%. Þá byggir stefnandi einnig á því að launaviðmiðið eigi að vera metið sérstaklega sbr. ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Þessari málsástæðu er mótmælt af hálfu stefnda og verður fjallað nánar um launaviðmiðið síðar í greinargerð þessari. Dómkrafa stefnanda ætti því að líta með eftirfarandi hætti út: 1.743.500 (lágmarkslaun uppfærð miðað við vísitölu 3.282/4.768) x 18.393 x 17 = 5.451.593. Stefndi hefur þegar greitt stefnanda þjáningabætur í samræmi við niðurstöður matsgerðar þeirra Magnúsar og Atla Þórs (dskj. 10 og 25) samtals kr. 99.900. Dómkvaddir undirmatsmenn voru sammála niðurstöðu þeirra Magnúsar og Atla Þórs varðandi tímabil þjáningabóta og hefur stefnandi því fengið þennan bótalið að fullu bættan. ... Er stefnandi lenti í slysinu var hann námsmaður í fjölbrautarskóla. Er því ekki um tímabundið atvinnutjón að ræða. Þessum kröfulið er hafnað sem ósönnuðum og breyta niðurstöður matsgerðar því ekki. Þá ber að hafna með öllu órökstuddri kröfu stefnanda um kostnað vegna tafa í námi. Í stefnu gerir stefnandi enga tilraun til að rökstyðja þessa kröfu sína og því ekki hægt að ætlast til þess að stefndi svari slíkri kröfugerð. Stefnandi setur fram í kröfugerð sinni kröfu um greiðslu á öðru fjártjóni upp á kr. 1.447.470. Stefndi greiddi stefnanda kr. 46.462 vegna sjúkraþjálfunarkostnaðar, sbr. yfirlit um tjónagreiðslu (dskj. 53). Þá greiddi stefnandi kr. 19.522 vegna lækniskostnaðar (dskj. 53) Stefndi hafnar að greiða kostnað stefnanda vegna öflunar undirmatsgerðar og svokallaðrar yfirmatsgerðar. ... Þá hafnar stefndi einnig að greiða fyrir vottorð lækna sem voru ekki meðferðarlæknar stefnanda eftir slysið og sáu stefnanda ekki fyrr en mörgum árum eftir að slysið gerðist og stöðugleika var náð. Lögmaður stefnanda sendir stefnanda til umræddra lækna í þeim tilgangi að afla gagna frá aðilum sem nánast hafa stöðu sérfróðra vitna og hafa ekki komið að meðferð stefnanda. Þessi gagnaöflun er þarflaus og eingöngu framkvæmd í þeirri von að fá hærri niðurstöður út úr matsgerðum. ... Stefnandi gerir kröfu um að stefni greiði sér framtíðarkostnað samtals kr. 4.500.000. Þessum bótalið er mótmælt og hafnað. Niðurstaða dómkvaddra yfirmatsmann um þennan bótalið er gríðarlega há og í engu samræmi við áverka þá sem stefnandi hlaut í slysinu þann 5. janúar 2005. Það er með engu móti hægt að leggja þ s niðurstöður til grundvallar. Stefndi es bendir jafnframt á að ákvæði 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga er ekki nægileg skýrt til þess að hægt sé að leggja þá kvöð á stefnda að hann greiði framtíðar sjúkrakostnað, sem að hluta til líkleg yrði greiddur af hinu opinbera, stéttarfélagi eða öðrum aðilum. Þyrfti mun skýrara og afdráttarlausara ákvæði til að skylda stefnda til greiðslu á slíkum kostnaði. Í þeim málum sem hafa farið fyrir Hæstarétt Íslands og tjónþolum hafa verið dæmdar bætur, sem eiga að standa straum af framtíðar sjúkrakostnaði, hefur án undantekninga verið um fjöláverka að ræða og gríðarlega alvarleg slys. Það er ekki tilfellið í máli stefnanda. Stefndi greiddi lögmanni stefnanda kr. 194.794 í lögmannsþóknun og VSK samtals kr. 47.724 (dskj. 25). Kröfu stefnanda um frekari greiðslu vegna lögmannskostnaðar er mótmælt. Stefndi hefur greitt stefnanda vexti skv. 16. gr. skaðabótalaga samtals kr. 214.876 (dskj. 25). Vaxtakröfu stefnanda er því mótmælt. Þann 31. desember 2007 greiddi stefndi inn á fjárvörslureikning lögmanns stefnanda óskilgreinda fjárhæð samtals kr. 500.000 (dskj. 53). Þetta gerði stefndi þar sem lögmaður bar sig illa fyrir hönd umbjóðanda síns en stefnda hafði ekki gefist ráðrúm til að yfirfara málið með ítarlegum hætti eða taka afstöðu um framhald málsins. Þessi greiðsla kemur klárlega til frádráttar ef til frekara uppgjörs kemur en lögmaður stefnanda hefur ekki gert ráð fyrir í kröfugerð sinni að þessi fjárhæð komi til frádráttar. Ágreiningur er á milli aðila um launaviðmið sem nota skal við útreikninga á bótum stefnanda. Þó bendir stefndi á að stefnandi gerði ekki fyrirvara um launaviðmið þegar uppgjör fór fram, sbr. dskj. nr. 25. Gerir stefnandi eingöngu fyrirvara um að ekki hafi verið aflað nægilegra gagna um áverkana og gerir almennan fyrirvara. Því er harðlega mótmælt að leggja beri til grundvallar launaviðmið sem sé sérstaklega metið sbr. 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Til þess að laun séu metin sérstaklega þurfa ákveðin lagaleg skilyrði að vera fyrir hendi. Samkvæmt ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Hvorugt þessara skilyrða eru uppfyllt í máli þessu og hefur stefnandi ekki gert neina tilraun til að rökstyðja og sanna að þessi skilyrði séu uppfyllt. Ákvæði 1. mgr. 7. gr. laganna er meginreglan varðandi árslaunaviðmiðið. Í ákvæðinu segir að árslaun til ákvörðunar bóta skv. 6. gr. skulu teljast vera meðaltekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Undantekningin frá þessari reglu í 1. mgr. 7. gr., sem skýra ber þröngt birtist í 2. mgr. en þar segir að árslaun skulu þó metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttar á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í 3. mgr. 7. gr. laganna er sett fram regla um lágmarkslaun sem miða skuli við. Tekjusaga stefnanda fyrir slys er eðli málsins samkvæmt stutt þar sem stefnandi var nemandi í grunnskóla hluta af þeim tíma og því ekki unnt að miða við meðalatvinnutekjur hans síðustu þrjú almanaksárin fyrir tjónsdag eins og 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaganna gerir ráð fyrir. Það er því eðlilegt aðstyðjast við tekjuviðmið 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eins og gert var þegar bótauppgjörið fór fram þann 11. september 2006 (dskj. 25). Stefnu hafna því að sérregla 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga eigi við í máli þessu enda voru aðstæður stefnanda á slysdegi ekki óvenjulega í skilningi ákvæðisins. Á slysdegi var stefnandi 17 ára nemandi við fjölbrautaskóla. Það er ekkert óvenjulegt við þær aðstæður og því engin ástæða til þess að meta launaviðmiðið sérstaklega. Hæstiréttur Íslands hefur fjallað um sambærileg mál í nokkrum dómum sínum og hefur m.a. verð niðurstaða dómsins að ekki beri að meta sérstaklega launaviðmið einstaklings sem hafði nýlokið stúdentsprófi þegar slysaatburður varð. Í þeim dómi Hæstaréttar var talið að leggja bæri lágmarkslaunaviðmið samkvæmt 3. mgr. 7. gr. til grundvallar í bótauppgjöri. Það er því ekki unnt að líta svo á að sýnt hafi verið fram á að annar mælikvarði, en sá sem stuðst var við í bótauppgjöri, sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Upphafstíma dráttarvaxtakröfu er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, sbr. niðurlag 4. mgr. 5. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefndi hyggst afla matsgerðar dómkvaddra yfirmatsmanna, tveggja lækna og lögfræðings, til að sýna fram á að stefnandi hafi með greiðslu bóta þann 11. september 2006 fengið tjón sitt bætt. Málskostnaðarkrafa stefnda í aðalkröfu er byggð á ákvæði 129. og 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnda í varakröfu er byggð á ákvæði 3. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi vísar til ákvæðis 48. gr. laga um vátryggingasamninga nr. 30/2004 til grundvallar kröfum sínum. Þess ber að geta að Hæstiréttur Íslands hefur staðfest að lögin um vátryggingasamninga nr. 30/2004 gilda eingöngu um tjónsatvik sem gerðust eftir gildistöku þeirra 1. janúar 2006. Slysið í þessu máli gerðist í janúar 2005 og gilda því lög um vátryggingasamninga nr. 20/1954 um skilmálana. Stefndi hugðist dómkveðja yfirmatsmenn til að meta afleiðingar slyssins frá 5. janúar 2005 en gafst ekki tími til þess þar sem lögmaður stefnanda var búinn að stefna skömmu eftir að kröfubréf hafði borist stefnda. Guðrún Karlsdóttir endurhæfingarlæknir kom fyrir réttinn. Hún staðfesti að hafa, ásamt Magnúsi Thoroddsen hæstaréttarlögmanni og Vigfúsi Ásgeirssyni tryggingastærð-fræðingi, unnið yfirmatsgerðina, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 49. Sigurjón Sigurðsson bæklunarlæknir kom fyrir réttinn. Hann staðfesti að hafa, ásamt Páli Sigurðssyni prófessor, unnið matsgerð, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 26. Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingi kom fyrir réttinn. Hann staðfesti að hafa, ásamt Magnúsi Thoroddsen hæstaréttarlögmanni og Guðrúnu Karlsdóttur, endur-hæfingarlækni, unnið yfirmatsgerðina, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 49. Lagt var fyrir Vigfús dskj. nr. 56, sem er myndrit af bréfi hans til lögmanns stefnanda, dags. 22. apríl 2008 og varðar núvirði árlegs viðbótarkostnaðar stefnanda samkvæmt yfirmatsgerðinni miðað við 1. janúar 2008. Vigfús staðfesti að hafa ritað þetta bréf. Vigfús kvaðst fyrst og fremst hafa unnið þann hluta af matsgerðinni sem fólst í því að taka saman kostnaðinn ásamt því að leggja mat á þær tölur sem lágu til grundvallar framtíðarkostnaði. Þá hafi hann alfarið unnið þessar aukaspurningar um launin. Magnús Páll Albertsson bæklunarskurðlæknir kom fyrir réttinn. Hann staðfesti að hafa, ásamt Atla Þór Ólasyni bæklunarskurðlækni unnið matsgerð, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 10. Magnús Páll sagði m.a. að hann væri læknir með sérfræðiþekkingu í bæklunarskurðlækningum og handarskurðlækningum. Þar að auki væri hann með amerískt próf í örorkumötum, CIME. Þá væri hann með meistarapróf í lögfræði frá Háskólanum í Reykjavík. Vísað var til þess að í matgerðinni segir í 2. mgr. á bls. 6: Matslæknar telja að við ofannefnt slys hafi tjónþoli hlotið tognunaráverka í hálsi og út á herðasvæði hægra megin og af þeim togunaráverka leiði þeir sem hún finnur fyrir niður í hægri upphandlegg og stöku sinnum niður í hægri hönd og einnig niður á milli herðablaðanna. Spurt var hvort þetta væru tveir áverkar eða einn. Magnús Páll sagði að þetta væri einn áverki. Þá var vísað til þess að í sömu málsgrein segir: Matslæknar sjá engin augljós tengsl mjóbaksverkja við slysið enda komu þeir verkir ekki til sögunnar fyrr en 6-8 mánuðum eftir slysið. Spurt var hvaðan þeir hefðu þessar upplýsingar. Magnús Páll sagði að þeir hefðu haft þær frá tjónþola. Lagt var fyrir Magnús Pál dskj. nr. 6, sem er læknisvottorð varðandi stefnanda frá Sigurði Baldurssyni lækni hjá Heilsugæslustöðinni Hveragerði, dags. 21. mars 2006. Vísað var til þess þar sem segir: Þá fór fljótlega að bera á verkjum í mjóbaki. Spurt var hvor þeir hefðu ekki haft þetta gagn. Magnús Páll sagði að svo hefði verið, en orðið fljótlega marki ekki ákveðinn tíma. Hann vísaði til þess sem segir í 1. mgr. á bls. 4 í matsgerðinni: Á matsfundi [8. júní 2006] kveðst hún einnig vera með verk í mjóbaki en segir þá hafa byrjað fyrir u.þ.b. hálfu ári eða 6-8 mánuðum eftir slysið. Vísað var til þess þar sem segir: Þau andlegu óþægindi sem tjónþoli lýsir, eins og gleymsku og að hún er meyrari en áður, eru óstaðfest í gögnum málsins í sjálfu sér og einnig þess eðlis að þau munu væntanlega rjátlast af með tímanum. Spurt var hvort þeir hefðu ekki séð ástæðu til að athuga þetta betur. Magnús Páll sagði að hefðu þeir séð það hefðu þeir gert það. Spurt var hvort ekki væri regla í sambandi við svona möt að meta tjónþola eins og hann er, en ekki að reikna með að tjónþoli batni með tímanum nema það væri augljóst. Magnús Páll sagði að þeir hefðu metið tjónþola eins og hann er en metið það sem var varanlegt. Atli Þór Ólason bæklunarskurðlæknir kom fyrir réttinn. Hann staðfesti að hafa, ásamt Magnúsi Páli Albertssyni bæklunarskurðlækni, unnið matsgerð, sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 10. Hann sagði m.a. að hann væri bæklunarskurðlæknir með mikla reynslu í örorkumötum. Vísað var til þess að í matgerðinni segir í 2. mgr. á bls. 6: Matslæknar telja að við ofannefnt slys hafi tjónþoli hlotið tognunaráverka í hálsi og út á herðasvæði hægra megin og af þeim togunaráverka leiði þeir sem hún finnur fyrir niður í hægri upphandlegg og stöku sinnum niður í hægri hönd og einnig niður á milli herðablaðanna. Spurt var hvort það væri samkvæmt miskatöflunni, einn áverki eða tveir. Atli Þór sagði að um einn áverka væri að ræða með verkjaleiðni niður á þessi svæði. Þá var vísað til þess að í sömu málsgrein segir: Matslæknar sjá engin augljós tengsl mjóbaksverkja við slysið enda komu þeir verkir ekki til sögunnar fyrr en 6-8 mánuðum eftir slysið. Spurt var hvort þetta hafi verið haft eftir stefnanda. Atli Þór sagði að það kæmi fram í matsgerðinni. Lagt var fyrir Atla Þór dskj. nr. 6, sem er læknisvottorð varðandi stefnanda frá Sigurði Baldurssyni lækni hjá Heilsugæslustöðinni Hveragerði, dags. 21. mars 2006. Vísað var til þess þar sem segir: Þá fór fljótlega að bera á verkjum í mjóbaki. Spurt var hvort þeir hefðu haft samband við Sigurð Baldursson varðandi þetta. Atli Þór kvað svo ekki hafa verið. Hann benti á að slysið hafi orðið 5. janúar 2005, en vottorðið væri ritað 21. mars 2006, þ.e. rétt um fjórtán mánuðum seinna. Þeir hefðu haft frásögn stefnanda sem hún sjálf sagði þeim, að liðið hefðu 6-8 mánuðir frá slysinu er hún fór að finna fyrir verkjum í mjóbaki. Vísað var til þess þar sem segir: Þau andlegu óþægindi sem tjónþoli lýsir, eins og gleymsku og að hún er meyrari en áður, eru óstaðfest í gögnum málsins í sjálfu sér og einnig þess eðlis að þau munu væntanlega rjátlast af með tímanum. Spurt var hvort þeir hefðu ekki séð ástæðu til að athuga þetta betur. Atli Þór sagði að svo hefði verið. Stefnandi hefði ekki farið í skoðanir út af þessu. Hún hefði ekki leitað til læknis sérstakleg út af þessu, ekki farið til sálfræðings eða geðlæknis. Kvartanir af ýmsu tagi í þessa veru væru þekktar í tengslum við svona slys. Þeir hefðu metið það svo að þær hefðu ekki verið að því tagi að nánar þyrfti að fara út í það. Ályktunarorð: Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fengið tjón sitt bætt að fullu vegna slyssins er hér um ræðir með greiðslu frá stefnda, hinn 11. september 2006. Vísar stefndi til þess að félagið hafi greitt stefnanda í samræmi við niðurstöðu matsgerðar frá 16. ágúst 2006 er Atli Þór Ólason læknir og Magnús Páll Albertsson læknir unnu að beiðni aðila. Lögmaður stefnanda tók á hinn bóginn við greiðslunni með fyrirvara um matsgerðina. Stefnandi fékk dómkvadda Pál Sigurðsson prófessor og Sigurð Sigurðsson lækni til að meta afleiðingar slyssins, hinn 2. mars 2007. Matsgerðin er dagsett 24. maí 2007. Niðurstaða um tímabundið atvinnutjón, tímabil þjáningabóta og stöðugleikatímamark er samhljóða niðurstöðu matsgerðarinnar frá 16. ágúst 2006. Varanlegur miski er hins vegar metinn 15 stig og varanleg örorka 12 stig og er það veruleg breyting frá fyrra mati, þ.e. 8 stiga varanlegum miska og 8 stiga varanlegrar örorku. Hinn 2. júlí 2007 fékk stefnandi dómkvadda Guðrúnu Karlsdóttur lækni, Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmann og Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfæðing til að meta m.a. varanlega örorku stefnanda vegna slyssins, hinn 5. janúar 2005. Matsgerðin er dagsett 16. október 2007. Þar er varanlega örorka stefnanda metin 25 stig. Þess er getið í matsgerð Atla Þórs Ólasonar og Magnúsar Páls Albertssonar að stefnandi hafi komið til viðtals og skoðunar hjá þeim hinn 8. júní 2006, þ.e. einu og hálfu ári eftir slysið 5. janúar 2005. Hún hefði þá tjáð þeim að hún væri einnig með verki í mjóbaki sem hafi byrjað fyrir u.þ.b. hálfu ári eða 6-8 mánuðum eftir slysið. Rökstuðningur fyrir niðurstöðu Atla Þórs Ólasonar og Magnúsar Páls Albertssonar um 8 stiga varanlegan miska og 8 stiga varanlega örorku er rakinn í lýsingu málavaxta hér að framan. Mat þeirra á varanlegum miska stefnanda samræmist töflu örorkunefndar um hámarks miskastig vegna hálstognunar, eymsla og ósamhverfrar hreyfiskerðingar. Í mati þeirra á varanlegri örorku stefnanda er vísað til þess að geta hennar til allrar átakavinnu hafi skerst, en á hitt beri að líta að stefnandi er ung, enn í námi, og gæti takmarkað tjón sitt með því að stýra námsvali og framtíðarstarfi með tilliti til getu. Sanngjarnt væri því að meta skerðingu á starfsgetu stefnanda til frambúðar-örorku er nemi 8 stigum. Dómkvaddir matsmenn, Páll Sigurðsson prófessor og Sigurður Sigurðsson lækni, mátu varanlegan miska stefnanda 15 stig en varanlega örorku 12 stig. Stefnandi byggir kröfu sína á mati þeirra á varanlegum miska en ekki á mati þeirra á varanlegri örorku. Um mat þeirra á varanlegum miska segir að miðað hafi verið við að um slæma hálstognun með leiðniverkjum, höfuðverk og vægri tognun í mjóbaki væri að ræða, einnig vægri streituröskun með góðum horfum. Nú eru miskabætur alfarið metnar út frá læknisfræðilegum sjónarmiðum. Ekki eru efni til að ætla að mat þeirra á varanlegum miska stefnanda hafi hnekkt mati læknanna Atla Þórs Ólasonar og Magnúsar Páls Albertssonar. Dómkvaddir yfirmatsmenn, Guðrún Karlsdóttir læknir, Magnús Thoroddsen hæstaréttarlögmaður og Vigfús Ásgeirsson tryggingastærðfræðingur, mátu varanlega örorku 25 stig „bæði til starfa utan heimilis sem innan“. Því er lýst að fyrir slysið hafi stefnandi verið hraust og líkamlega vel á sig komin, stundað fimleika og knattspyrnu. Þá hafi hún getað stundað störf, er kröfðust líkamlegrar áreynslu, en nú geti hún ekki stundað slík störf. Hún geti ekki lyft þungri byrði og þoli hvorki langa kyrrstöðu né kyrrsetu. Hún hafi aðeins lokið grunnskólaprófi og hafi engin fagréttindi. Hún eigi í erfiðleikum með nám til stúdentsprófs, sem hafi farið úr böndum og dregist á langinn vegna áverka sem slysið hafi valdið. Ekki verði séð fyrir hvernig til muni takast hjá henni að ljúka stúdentsprófi, enda hái henni lesblinda við nám. Einbeiting hennar og minni sé skert eftir slysið og þurfi hún að rita hjá sér það, sem hún þurfi að gera, til að gleyma því ekki. Slysið hafi þannig skert verulega aflahæfi hennar. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. skaðabótalaga skal, við mat á varanlegri örorku, líta til þeirra kosta, sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt er að ætlast til að hann ráði við. Af því verður ráðið að mat á varanlegri skerðingu á vinnugetu stefnanda felur bæði í sér læknisfræðilega og fjárhagslega þætti. Matsgerð yfirmats-manna fer verulega á skjön við fyrri matsgerðir varðandi varanlega örorku stefnanda sökum slyssins. Ekki er sýnt að hún hafi ríkara sönnunargildi um stig á varanlegri örorku stefnanda en matsgerðir þriggja lækna og eins lagaprófessors telja hæfilegt. Kröfu um bætur fyrir varanlega örorku reisir stefnandi tölulega á því að taka eigi mið af árslaunum skrifstofustúlku við 26 ára aldur samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skaðabóta-laga. Samkvæmt ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga skal meta árslaun sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði en ákvæði 1. mgr. 7. gr. kveður á um sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Stefnandi var á slysdegi 17 ára nemandi við fjölbrautaskóla, sem naumast getur talist óvenjuleg staða. Verður því að leggja ákvæði 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga til grundvallar eins og gert var, þegar stefndi greiddi stefnanda bætur hinn 11. september 2006. Varðandi kröfu stefnanda um þjáningabætur liggur fyrir að stefnandi fékk þær að fullu greiddar hinn 11. september 2006. Stefnandi kveðst byggja kröfu um bætur fyrir „tímabundna örorku/námstöf“ að fjárhæð 435.831 kr. á 2. gr. skaðabótalaga og niðurstöðu undirmats á dskj. nr. 26. Ákvæði 2. gr. skaðabótalaga kveða á um bætur fyrir atvinnutjón fyrir tímann frá því að tjón varð þangað til tjónþoli getur hafið vinnu að nýju eða þar til heilsufar hans er orðið stöðugt. Stefnandi slasaðist 5. janúar 2005 og samkvæmt matinu var heilsufar hennar orðið stöðugt 5. apríl 2005. Hún var í skóla á þessu tímabili og ekki liggur fyrir í málinu neitt haldbært um að hún hafi misst af vinnu, sem hún annars hefði unnið á þessum tíma. Hafna verður því þessari kröfu. Stefnandi krefst bóta fyrir sjúkrakostnað/annað fjártjón fram að gerð yfirmats-gerðar að fjárhæð 1.744.540 kr. og vísar til stefnu á bls. 2 og yfirmatsgerðar á bls. 11 í því sambandi. Í stefnu er hins vegar undir liðnum Annað fjártjón og sjúkrakostnaður krafist bóta að fjárhæð 1.447.470 kr. og tekið fram að krafan sé studd við 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga, 854.470 kr. samkvæmt mati fram að 16. október 2007. Og þá segir: Hér kemur einnig til matskostnaður, sbr. Viðar Már Matthíasson, Skaðabótaréttur bls. 615. Matskostnaður vegna yfirmats er 872.500. Kostnaður við undirmat er 493.900. Auk þess kemur til vottorð sjúkraþjálfara kr. 8.500. Og kostnaður læknanna Stefáns Dalberg kr. 35.600, Marinó P. Hafstein 25.000 og Ásgeir Karlsson kr. 30.000. Eða alls 1.447.470 Samkvæmt framangreindu er nú krafist hærri bóta fyrir „sjúkrakostnað/annað fjártjón“ en stefnufjárhæð samkvæmt þessum hlut stefnukröfunnar nemur. Þá er til þess að líta að stefndi hefur samkvæmt yfirliti yfir greiðslur stefnda til stefnanda, er liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 54, greitt stefnanda 46.462 kr. vegna kostnaðar stefnanda af sjúkraþjálfun og 19.522 kr. vegna lækniskostnaðar. Einnig verður að horfa til þess að stefndi mótmælir því að greiða kostnað stefnanda vegna öflunar undirmatsgerðar og yfirmatsgerðar. En af sjálfu leiðir að stefnda verður ekki gert að greiða kostnað af matsgerðum, sem ekki leiða til hækkunar á þeim varanlega miska og varanlegri örorku er Atli Þór Ólason læknir og Magnús Páll Albertsson læknir mátu að rétt og sanngjarnt væri. Stefnandi krefst bóta fyrir framtíðarsjúkrakostnað/annað fjártjón að fjárhæð 1.876.744 kr. og vísar til yfirmatsgerðar á bls. 15 og núvirðisreiknings Vigfúsar Ásgeirssonar tryggingastærðfræðings frá 22. apríl 2008 í því sambandi. Hafnað er að lagastoð sé fyrir því að dæma manni skaðabætur fyrir líkamstjón, sem ekki felst í tímabundnu atvinnutjóni skv. 2. gr. skaðabótalaga, þjáningum skv. 3. gr. skaðabótalaga, varanlegum miska skv. 4. gr. skaðabótalaga, varanlegri örorku skv. 5. gr. skaðabótalaga og að einhverju leyti í sannanlega áföllnum málskostnaði tjónþola. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Eftir atvikum er rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 500.000 krónur án virðisaukaskatts. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ingibjargar St. Sæmundsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns stefnanda, Steingríms Þormóðssonar hrl., 500.000 krónur.
Mál nr. 428/1999
Kærumál Málskostnaðartrygging
M höfðaði mál gegn H, þar sem hún krafðist þess að fellt yrði úr gildi árangurslaust fjárnám, sem gert var hjá henni að kröfu H. H krafðist þess að M yrði gert að setja málskostnaðartryggingu vegna málsins. Talið var að M hefði ekki hnekkt líkum, sem fjárnámið veitti fyrir því að hún væri ófær um að greiða málskostnað, ef sá kostnaður yrði felldur á hana í málinu. Var M gert að setja málskostnaðartryggingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að setja málskostnaðartryggingu í máli sínu samkvæmt 15. kafla laga nr. 90/1989 um aðför gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989, eins og þeim var breytt með 102. gr. laga nr. 92/1991, sbr. o. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar í málinu. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í málinu krefst varnaraðili þess að fellt verði úr gildi árangurslaust fjárnám, sem sýslumaðurinn í Reykjavík gerði hjá henni fyrir kröfu sóknaraðila 15. júlí 1999. Varnaraðili hefur ekki hnekkt líkum, sem það fjárnám veitir fyrir því að hún sé ófær um að greiða málskostnað, ef sá kostnaður verður felldur á hana í þessu máli. Með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 94. gr. laga nr. 90/1989, verður varnaraðila því gert að setja innan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar að fjárhæð 70.000 krónur í því formi, sem héraðsdómari metur gilt. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðila, Maríu Svandísi Guðnadóttur, er gert að setja innan tveggja vikna frá uppsögu þessa dóms tryggingu í því formi, sem héraðsdómari metur gilt, að fjárhæð 70.000 krónur fyrir greiðslu málskostnaðar í máli nr. Y-6/1999 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 88/2008
Lóðarsamningur Fjöleignarhús Umferðarréttur
H krafði M um greiðslu reiknings vegna malbikunar á heimreið að Skútahrauni 4 sem lá á austurmörkum lóðarinnar Skútahraun 2. Í lóðarleigusamningum fyrir Skútahraun 2 og 4 eru samhljóða ákvæði um að lóðarhafa sé skylt að ljúka framkvæmdum við lóð fyrir árslok 2005. Af orðalagi ákvæðisins var ljóst að skylda til að ganga frá lóð hefði hvílt á þeirri eign sem hún tilheyrði. Jafnframt kom fram í e-lið 15. gr. beggja samninganna að á lóð Skútahrauns 2 hvíldi sú kvöð að Skútahraun 2A og 4 ættu umferðarrétt um nánar tilgreint svæði lóðarinnar og að allt viðhald og rekstur á heimreiðinni skiptist að jöfnu milli lóðanna tveggja. Talið var að malbikun á þeim hluta lóðar Skútahrauns 2, sem Skútahraun 4 átti umferðarrétt um hefði verið þáttur í frágangi lóðarinnar, enda hefði H hvorki sýnt fram á að það hefði ráðist í framkvæmdina sérstaklega í þágu umferðarréttar lóðar nr. 4 né að M hefði samþykkt sérstaklega að taka þátt í þeim kostnaði. Þar sem greiðslan sem H krafði M um var ekki talin til stofnkostnaðar við frágang lóðar H átti málsliður 2. mgr. 4. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ekki við um þann þátt og gat fundur eigenda húseignanna nr. 2, 2A og 4 við Skútahraun því ekki skuldbundið M samkvæmt 43. gr. laganna til þátttöku í kostnaði við framkvæmdina án samþykkis hans. Var M því sýknað af kröfum H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2008. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara lækkunar á fjárhæð hennar. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í 9. gr. lóðarleigusamninga, fyrir Skútahraun 2 í Hafnarfirði sem undirritaður var af lóðarhafa 6. október 2003 og Skútahraun 4 í Hafnarfirði sem undirritaður var af lóðarhafa 29. september 2003, eru samhljóða ákvæði um að lóðarhafa sé skylt að ljúka framkvæmdum við lóð fyrir árslok 2005. Skyldi lóðarhafi leggja fram teikningar af lóð og gera grein fyrir lóðarfrágangi í heild fyrir júní 2004. Í báðum þessum lóðarleigusamningum kemur fram að samningurinn komi í stað eldri samnings fyrir sömu lóð frá 17. janúar 1997. Sami uppdráttur fylgir báðum samningunum og sýnir hann lóðir nr. 2, 2A og 4 við Skútahraun. Af orðalagi 9. gr. samninganna er ljóst að skylda til að ganga frá lóð hvílir á þeirri eign sem hún tilheyrir. Einnig kemur fram í e) lið 15. gr. beggja samninganna að á lóð Skútahrauns 2 hvíli sú kvöð að Skútahraun 2A og 4 eigi umferðarrétt um nánar tilgreint svæði lóðarinnar og að allt „viðhald og rekstur á heimreiðinni skiptist að jöfnu milli lóðanna nr. 2, 2A og 4 við Skútahraun. Eftir austurhluta lóðarinnar nr. 2 við Skútahraun er heimreið að Skútahrauni nr. 4 og allt viðhald og rekstur á heimreiðinni skiptist að jöfnu milli lóðanna nr. 2 og 4 við Skútahraun.“ Telja verður að malbikun á austurhluta lóðar nr. 2, þar sem Skútahraun nr. 4 á umferðarrétt, hafi verið þáttur í frágangi lóðarinnar þó að lóðirnar hefðu verið teknar í notkun löngu fyrr, enda hefur stefndi ekki sýnt fram á að hann hafi ráðist í malbikun þessa sérstaklega í þágu umferðarréttar lóðar nr. 4. Kostnaður við frágang lóðarinnar var áfrýjanda því óviðkomandi samkvæmt lóðarleigusamningi og hefur stefndi ekki sýnt fram á, að áfrýjandi hafi sérstaklega fallist á að taka þátt í þeim kostnaði. Ber stefndi því einn ábyrgð á honum. Þar sem skyldur áfrýjanda lutu samkvæmt lóðarleigusamningi ekki að stofnkostnaði við frágang lóðar stefnda á lokamálsliður 2. mgr. 3. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús ekki við um þann þátt. Gat fundur eigenda húseignanna nr. 2., 2A og 4 við Skútahraun því ekki skuldbundið áfrýjanda samkvæmt 43. gr. laganna til þátttöku í kostnaði við framkvæmdina án samþykkis hans. Samkvæmt framangreindu ber að sýkna áfrýjanda af kröfu stefnda og dæma stefnda til greiðslu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Merlin ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Húsfélagsins Skútahrauni 2. Stefndi skal greiða áfrýjanda 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. janúar 2008. Mál þetta, sem tekið var til dóms 10. desember sl., er höfðað með birtingu stefnu 30. apríl 2007. Stefnandi er Húsfélagið Skútahrauni 2, Hafnarfirði. Stefndi er Merlin ehf., Hverfisgötu 105, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 650.442 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. desember 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af dómkröfum, en til vara lækkunar á dómkröfum. Þá krefst stefndi þess að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefndi féll frá frávísunakröfu sinni. Stefna í máli þessu var árituð um aðfararhæfi 29. maí 2007, en beiðni um endurupptöku málsins barst dóminum 4. júlí 2007. Málið var endurupptekið 7. september 2007 og lögð fram greinargerð af hálfu stefnda. Málsatvik. Samkvæmt teikningu á afritum lóðarleigusamninga Skútahrauns 2, dagsettum 6. október 2003 og Skútahrauns 4, dagsettum 29. september 2003, er akvegur með fram suður- og austurmörkum lóðarinnar Skútahrauns 2. Akvegur þessi er heimreið að Skútahrauni 4 samkvæmt kvöð í lóðarleigusamningum nefndra lóða. Sá hluti sem liggur með fram suðurmörkum lóðarinnar er jafnframt heimreið að Skútahrauni 2 A. og samkvæmt ákvæði í 15. gr. e lóðarleigusamninga skiptist allt ,,viðhald og rekstur“ á þeim hluta heimreiðar að jöfnu milli lóðanna 2, 2A og 4 við Skútahraun, þ.e. í þrennt. Samkvæmt sama ákvæði lóðarleigusamnings skiptist allt viðhald og rekstur á heimreið að Skútahrauni 4, þ.e. þeim hluta sem liggur með fram austumörkum lóðarinnar, að jöfnu milli lóðanna 2 og 4. Mál þetta snýr eingöngu að þeim hluta heimreiðar sem er við austurmörk lóðarinnar. Í 9. gr. lóðarleigusamninganna er svohljóðandi ákvæði: ,,Þá er lóðarhafa skylt að ljúka framkvæmdum við lóðina fyrir árslok 2005, ef því er ekki lokið fyrir þann tíma getur byggingafulltrúi látið framkvæma þær á kostnað lóðarhafa.“ Á sameiginlegum fundi þeirra sem málið varðaði var ákveðið haustið 2005 að láta malbika lóðina Skútahraun 2. Áður en formleg ákvörðun var um það tekin kveður stefnandi að óformleg samtöl hafi átt sér stað milli stefnanda og stefnda og hafi þá Viðar Sigurðsson, sem komið hafi fram sem fyrirsvarsmaður stefnanda, lýst sig fylgjandi framkvæmdum. Með fundarboði, dagsettu 26. september 2005, sem sent var hlutaðeigandi með ábyrgðarpósti, var boðað til fundar 3. október 2005. Var þá mæting ónóg og fundi því frestað. Með fundarboði 10. október 2005, sem einnig var sent hlutaðeigandi var boðað til fundar 17. október 2005. Var þar mætt af hálfu húsanna 2 og 2 A og af hálfu hússins nr. 4 mætti Viðar Sigurðsson. Á þessum fundi taldi hann að sér bæri ekki að greiða helming af kostnaði vegna heimreiðarinnar með fram austurhluta lóðarinnar, heldur mun minna. Álits byggingafulltrúa Hafnarfjarðarbæjar var aflað um það hversu mikinn kostnað eiganda Skútahrauns 4 bæri að greiða og taldi byggingafulltrúi að kostnaðurinn skyldi skiptast til helminga. Framkvæmdum við heimreiðina var lokið í nóvember 2005. Stefnda var sendur reikningur með gjalddaga 10. desember 2005. Með bréfi lögmanns stefnda frá 22. desember 2005 var allri greiðsluskyldu vegna framkvæmdanna hafnað. Í bréfinu kemur fram sú skoðun lögmannsins að umræddar framkvæmdir séu stofnkostnaður, en hvorki viðhald né rekstur í skilningi laga. Þá er því haldið fram að framkvæmdirnar hafi verið án undanfarandi samráðs og jafnramt ýjað að því að um formgalla vegna fundarboðs og fundarins 17. október 2005 hafi verið að ræða. Stefnandi leitaði álits kærunefndar fjöleignarhúsamála vegna ágreinings þessa og var það niðurstaða nefndarinnar að stefnda væri skylt að greiða helming kostnaðar vegna malbikunar. Fyrir dóm komu og gáfu skýrslu, Haukur Sveinbjarnarson, Sigurður Ingimarsson og Viðar Sigurðsson. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi vísar til þess að hann er félag eigenda fasteignarinnar Skútahraun 2 í Hafnarfirði. Stefndi hafi, á þeim tíma er ákvörðun um framkvæmdir var tekin og á þeim tíma er þær fóru fram, hafi hann verið þinglýstur eigandi allra eignarhluta Skútahrauns 4. Aðild stefnanda og stefnda byggi á lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994, en framkvæmd sú er hin umstefnda skuld sé sprottin af, falli undir 2. mgr. 3. gr. laganna, þar sem um sé að ræða sameiginlegt málefni sjálfstæðra, ótengdra fjöleignarhúsa og/eða annars konar húsa í skilningi ákvæðisins. Ákvæði fjöleignarhúsalaga, sbr. 56. gr. þeirra, leiði til þess að um hið sameiginlega málefni, heimreiðina, stofnist sérstakt félag og hafi ákvörðunartaka verið á vettvangi þess félags. Félagsmenn í því félagi séu einstakir eigendur Skútahrauns 2 og Skútahrauns 4. Eigendur Skútahrauns 2 hafi greitt hlutdeild sína í umræddum framkvæmdum og jafnframt hlutdeild stefnda og eigi því endurkröfu á stefnda. Endurkröfu sína hafi þeir framselt húsfélaginu Skútahrauni 2. Félagsmenn húsfélagsins Skútahrauns 2, sem og félagið sjálft hafi því lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Málatilbúnaður stefnanda grundvallist á ákvæðum lóðarleigusamnings annars vegar og ákvæðum laga um fjöleignarhús hins vegar. Í lóðarleigusamningi um Skútahraun 2 séu ákvæði sem í fyrsta lagi skylda lóðarhafa til að ljúka framkvæmdum við lóðina fyrir tiltekinn tíma og kveða í öðru lagi á um kostnaðarskiptingu vegna þess hluta lóðarinnar sem er heimreið að öðru húsi, Skútahrauni 4. Til þess að standa við gerða samninga við bæjaryfirvöld hafi lóðarhafa Skútahrauns 2 því verið nauðsyn að hefjast handa um þessar framkvæmdir. Þá styðjist krafa um greiðslu kostnaðar vegna umræddra framkvæmda við ákvæði fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Um sé að ræða sjálfstæða málsástæðu sem leiði til þess að taka verði kröfu stefnanda til greina, jafnvel þótt ekki verði fallist á málsástæðu á grundvelli lóðarleigusamnings. Kostnaður vegna framkvæmdanna falli undir ákvæði fjöleignarhúsalaganna, sbr. 43. gr. þeirra. Með hliðsjón af þessu ákvæði, þar sem fram komi víðtæk túlkun á sameiginlegum kostnaði, og eðli máls, sé ljóst að eigendum Skútahrauns 4 beri að greiða kostnaðarhlutdeild í umræddri framkvæmd í samræmi við ákvæði lóðarleigusamnings. Bent er á að umrædd heimreið sé fyrst og fremst til nota fyrir eigendur þeirra lóða sem eigi um hana umferðarrétt og útilokað fyrir eigendur Skútahrauns 2 að hafa sérstök not af þessum hluta lóðarinnar, t.d. undir bílastæði, vegna þeirrar kvaðar sem á lóðinni sé. Sú túlkun stefnda, að malbikun umræddrar heimreiðar sé ,,stofnframkvæmd“ og falli þar af leiðandi ekki undir ákvæði lóðarleigusamningsins um skiptingu kostnaðar, standist ekki. Tekið sé undir álit kærunefndar fjöleignarhúsamála að heimreiðin sé sameign eigenda lóðanna nr. 2 og 4 við Skútahraun, sbr. áðurnefnda kvöð. Sú kvöð leggi stefnda ekki aðeins þá skyldu á herðar að sinna viðhaldi og rekstri heimreiðarinnar til jafns við stefnda, heldur einnig að greiða sinn hluta í kostnaði við að ljúka frágangi lóðarinnar, svo sem áskilið hafi verið í lóðarleigusamningnum. Þeirri fullyrðingu stefnda, að framkvæmdin hafi verið án undanfarandi samráðs mótmælir stefnandi. Reikningur frá 21. nóvember 2005 vegna malbikunarframkvæmda á lóðinni Skútahrauni 2 sé að fjárhæð 2.660.294 krónur. Kostnaður vegna umræddrar heimreiðar að Skútahrauni 4, alls 655 m2 sé 1.300.884 krónur sem sé 48,9% af heildarfjárhæðinni. Hlutdeild stefnda sé samkvæmt lóðarleigusamningum 50% eða 650.442 krónur. Um lagarök vísar stefnandi til fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994. Þá er vísað til meginreglu samningaréttarins og skuldbindingargildis samninga. Málsástæður og lagarök stefnda, Merlin ehf. Stefndi bendur á að hann hafi verið eigandi að húsinu að Skútahrauni 4 og dómkrafa stefnanda sé sprottin af gerð heimreiðar fyrir húsin Skútahraun 2A og 2B og sé jafnframt kvöð um heimreið að Skútahrauni 4 samkvæmt lóðarleigusamningi. Kröfur stefnda um sýknu byggjast annars vegar á því að húsfundur í félagi stefnanda hafi ekki verið boðaður með lögformlegum hætti og stefndi hafi ekki getað tekið þátt í ákvörðun og undirbúningi þeirra framkvæmda sem dómkrafan byggist á. Hins vegar byggir stefndi á því að kostnaður við gerð heimreiðarinnar sé stofnkostnaður sem stefnda sé óviðkomandi. Hann eigi ekki að skiptast milli aðila, heldur eingöngu viðhalds- og reksturskostnaður. Útgjöldin séu stofnkostnaður sem varði lóð nr. 2. Þá bendir stefndi á að heimreiðin að Skútahrauni 4 hafi verið tekin í notkun í þágu Skútahrauns 2 A og mótmælir stefndi þeirri nýtingu og ráðstöfun. Einnig telur stefndi að húseigandi Skútahrauns 2 A hafi þegar greitt til stefnanda kostnað af gerð heimreiðarinnar og ekki hafi verið tekið tillit til þess við gerð stefnukröfunnar. Þessi nýting Skútahrauns 2 A á heimreið á austurmörkum lóðarinnar sé til þess fallin að auka til framtíðar rekstrarkostnað af heimreiðinni og því sé rétt að hún verði felld niður gagnvart stefnda. Stefndi hafnar rökum og niðurstöðu kærunefndar fjöleignarhúsamála. Niðurstaða. Ágreiningur í máli þessu lýtur að skyldu stefnda, Merlin ehf., til greiðslu reiknings að fjárhæð 650.442 króna, vegna malbikunar á heimreið að Skútahrauni 4 sem liggur með fram austurmörkum lóðarinnar Skútahrauns 2. Óumdeilt er að stefndi, Merlin ehf., var á þeim tíma er ofangreindar malbikunarframkvæmdir áttu sér stað eigandi Skútahrauns 4. Stefndi byggir sýknukröfu sína annars vegar á því að húsfundur í húsfélaginu hafi ekki verið boðaður með lögformlegum hætti og að stefndi hafi ekki getað tekið þátt í ákvörðun og undirbúningi þeirra framkvæmda sem dómkrafan byggi á. Í framburði Viðars Sigurðssonar fyrir dómi, kom fram að hann hefði mætt á húsfélagsfund 17. október 2005, að beiðni Jóns, sonar síns, sem sitji í stjórn félagsins, en samkvæmt vottorði hlutafélagaskrár skipa stjórn Merlin ehf. þeir Jón Viðar Viðarsson og Davíð Halldór Marinósson. Jafnframt kvaðst hann hafa komið fram sem fyrirsvarsmaður Merlin ehf. í einstaka verkefnum gagnvart eigendum Skútahrauns 2. Í framburði sínum fyrir dómi vísaði hann iðulega til eignarinnar að Skútahrauni 4, sem sinnar eignar, sem hann batt ákveðin réttindi við. Þá kvað Haukur Sveinbjarnarson, fyrirsvarsmaður eiganda að nokkrum eignarhlutum í Skútahrauni 2, að hann hefði margsinnis rætt við Viðar í síma varðandi umræddar malbikunarframkvæmdir, áður en til fundarins var boðað og Sigurður Ingimarsson, sem er einnig fyrirsvarmaður eigenda að nokkrum eignarhlutum í Skútahrauni 2, kvað að sá sem komið hefði fram fyrir hönd eiganda Skútahrauns 4 hefði verið Viðar Sigurðsson. Samkvæmt framangreindu er ljóst að Viðar Sigurðsson mætti á framangreindan húsfélagsfund í umboði Jóns, sonar síns, sem er einn stjórnarmanna félagsins og hann kom fram fyrir hönd félagsins á fundinum. Samkvæmt 3. mgr. 40. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 getur eigandi ekki borið fyrir sig ófullnægjandi fundarboðun, hafi eigandi sótt fund óboðaður. Er því ekki fallist á sýknu á þeim forsendum að til húsfélagsfundarins hafi ekki verið boðað með lögformlegum hætti og að stefndi hafi ekki getað tekið þátt í ákvörðun og undirbúningi þeirra framkvæmda sem dómkrafa byggist á. Þá getur eigandi heldur ekki synjað um greiðslu ef ákvörðun hefur lotið að brýnni framkvæmd, t.d nauðsynlegu viðhaldi, jafnvel þótt um óverulegan galla á fundarboði eða fundi að öðru leyti hafi verið að ræða, sbr. 5. mgr. 40. gr. laganna. Er þá komið að umfjöllun um þá sýknukröfu stefndu sem byggist á því að gerð heimreiðarinnar sé stofnkostnaður sem sé stefnda óviðkomandi, en ekki viðhaldskostnaður, en samkvæmt 15. gr. e lóðarleigusamnings stefnda skal allt viðhald og rekstur á heimreiðinni skiptast að jöfnu milli lóðanna nr. 2 og 4 við Skútahraun. Samkvæmt 43. gr. fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 er sameiginlegur kostnaður m.a. allur kostnaður, hverju nafni sem hann nefnist, sem snertir sameign fjöleignarhúss, bæði innan húss og utan, sameiginlega lóð þess og sameiginlegan búnað og lagnir, sem leiðir af löglegum ákvörðunum stjórnar húsfélagsins, almenns fundar þess og þeim ráðstöfunum sem einstakur húseigandi hefur heimild til að gera. Samkvæmt teikningu sem fylgir lóðarleigusamningi er umrædd heimreið fyrst og fremst til nota fyrir eigendur lóðanna sem eiga um hana umferðarrétt og útilokað er fyrir eigendur Skútahrauns 2 að hafa sérstök not af henni vegna kvaðar sem á heimreiðinni er. Í ljósi framangreinds er ótvírætt að kostnaður við malbikun heimreiðarinnar heyrir til sameiginlegs kostnaðar, viðhalds- og rekstrarkostnaðar, sem samkvæmt ofangreindri 15. gr. e lóðarleigusamnings skal skiptast að jöfnu milli lóðanna 2 og 4 við Skútahraun. Í framburði þeirra Hákonar og Sigurðar fyrir dómi kom fram á hvaða forsendum fjárhæð reiknings stefnanda byggist og hefur stefnda ekki tekist að hnekkja þeim útreikningum eða forsendum útreikningsins. Þá hefur stefndi ekki rökstutt þá fullyrðingu sem fram kemur í greinargerð hans að ekki hafi verið tekið tillit til þess við gerð stefnukröfu að húseigandi Skútahrauns 2A hafi greitt til stefnanda kostnað við gerð heimreiðarinnar og ekki verður af framangreindri fullyrðingu stefnda ráðið að í henni felist krafa sem dómurinn geti tekið afstöðu til. Hið sama á við um staðhæfingu stefnda um nýtingu Skútahrauns 2 A á heimreiðinni. Þegar allt framangreint er virt, er fallist á kröfu stefnanda og stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 650.442 krónur auk dráttarvaxta eins og í dómsorði greinir. Þá greiði stefndi stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 537.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndi, Merlin ehf., greiði stefnanda, Húsfélaginu Skútahrauni 2, 650.442 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 10. desember 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 537.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 240/2006
Bifreið Líkamstjón Örorka Skaðabótalög
P slasaðist í umferðarslysi í nóvember 1998 og hlaut af því varanlega örorku og varanlegan miska. Ágreiningur aðila snerist annars vegar um hvort varanleg örorka P skyldi bætt samkvæmt þágildandi 5. – 7. gr. skaðabótalaga eða á grundvelli 8. gr. sömu laga, svo sem V hafði gert. Í annan stað deildu þeir um rétt P til bóta fyrir annað fjártjón í skilningi 1. gr. skaðabótalaga, sem var að rekja til ferða hans milli Keflavíkur og Reykjavíkur vegna slyssins. Með vísan til þess að P hefði verið á vinnumarkaði með hléum í um 20 mánuði þegar slysið varð, þeirrar skoðunar sem fram kom í matsgerð og örorkumati um að miða yrði við að P muni stunda störf fyrir ófaglærða í framtíðinni, til heilsufars P og til árangurs hans í námi fyrir slys var fallist á með honum að leggja bæri til grundvallar að skólagöngu hans hefði verið lokið þegar slysið varð og hann búinn að marka sér starfsvettvang til framtíðar. Bar samkvæmt því að fara eftir 5. – 7. gr. skaðabótalaga við uppgjör bóta og var talið rétt að miða við tekjureynslu P eftir að námi lauk við útreikning bóta. Kröfu P um bætur fyrir annað fjártjón var hafnað þar sem engin gögn höfðu verið lögð fram henni til stuðnings.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2006. Hann krefst þess aðallega að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 6.811.132 krónur með 2% ársvöxtum af 12.265.532 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 9. maí 2003, af 9.647.132 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 6.811.132 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 2.768.000 krónur með 2% ársvöxtum af 8.222.400 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 9. maí 2003, af 5.604.000 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 2.768.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 1.741.649 krónur með 2% ársvöxtum af 7.166.596 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af sömu fjárhæð frá þeim degi til 9. maí 2003, af 4.548.196 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 1.741.649 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem hann nýtur á báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. I. Áfrýjandi slasaðist í umferðarslysi 28. nóvember 1998, eins og nánar greinir í héraðsdómi, og hlaut af því varanlega örorku og varanlegan miska. Var hvort tveggja þrívegis metið, í síðasta sinn 7. júlí 2005. Ekki er ágreiningur um að leggja niðurstöðu þess mats til grundvallar uppgjöri bóta, en samkvæmt því er varanlegur miski áfrýjanda metinn 50%, en varanleg örorka 40%. Hefur stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greitt honum í samræmi við það og telur tjón hans vera þar með uppgert að fullu. Af hálfu áfrýjanda var tekið við bótum með fyrirvara. Ágreiningur málsaðila snýst um tvennt. Annars vegar hvort varanleg örorka áfrýjanda skuli bætt samkvæmt þágildandi 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, eða á grundvelli 8. gr. sömu laga, svo sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. gerði. Verði fallist á með áfrýjanda að fyrrnefndu lagaákvæðin eigi við er einnig deilt um viðmiðunarlaun. Í annan stað krefst áfrýjandi bóta fyrir annað fjártjón í skilningi 1. gr. skaðabótalaga, sem sé að rekja til fjölmargra ferða hans vegna slyssins frá Keflavík til Reykjavíkur til lækna, sálfræðings og endurhæfingar. Nemur sá liður 200.000 krónum í öllum kröfum áfrýjanda. II. Áfrýjandi var 17 ára og tæpra 6 mánaða gamall þegar hann lenti í slysinu. Hann hafði þá lokið grunnskólaprófi og verið á vinnumarkaði eftir það með hléum í um 20 mánuði. Í matsgerð 7. júlí 2005 kemur fram að ekki sé unnt að leggja til grundvallar að áfrýjandi muni leggja stund á bílasprautun, sem hann vann við þegar slysið varð, enda standi hugur hans ekki til þess. Verði nú að miða við að hann muni stunda einhver störf fyrir ófaglærða í framtíðinni. Sömu skoðun er lýst í áliti örorkunefndar 20. janúar 2004. Að þessu virtu, svo og heilsufari áfrýjanda og árangri hans í námi fyrir slysið, verður að fallast á með honum að leggja beri til grundvallar að skólagöngu hans hafi verið lokið þegar slysið varð og hann búinn að marka sér starfsvettvang til framtíðar. Aldur hans á slysdegi getur ekki án tillits til atvika að öðru leyti leitt til þess að fylgja beri reglu þágildandi 8. gr. skaðabótalaga við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku. Ber samkvæmt því að fara eftir 5.-7. gr. laganna við uppgjör bótanna. Áfrýjandi krefst þess aðallega að miðað verði við meðallaun iðnaðarmanna við útreikning bóta, til vara meðallaun verkamanna, en til þrautavara hans eigin tekjureynslu eftir að námi lauk. Stefndu krefjast þess að síðastnefnd viðmiðun verði lögð til grundvallar, en ella meðallaun verkamanna. Áfrýjandi starfaði stopult eftir námslok, en fram er komið að óregla setti þá mark á líf hans. Að öllu virtu er rétt að beita þeirri launaviðmiðun, sem felst í þrautavarakröfu áfrýjanda. Óbætt fjártjón hans fyrir varanlega örorku er samkvæmt því 1.541.649 krónur, sem honum verða dæmdar með vöxtum eins og krafist er, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu. Áfrýjandi krefst í annan stað bóta fyrir fjártjón, sem felist í útlögðum kostnaði við ferðir milli Keflavíkur og Reykjavíkur. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður þessum lið kröfu hans hafnað. Stefndu verða dæmdir til að greiða 400.000 krónur upp í málskostnað áfrýjanda á báðum dómstigum, sem renna í ríkissjóð. Ákvörðun gjafsóknarlauna í héraði verður staðfest. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndu, B.G. Bílakringlan ehf. og Vátryggingafélag Íslands hf., greiði óskipt áfrýjanda, Pétri Jóhanni Sævarssyni, 1.541.649 krónur með 2% ársvöxtum af 6.966.596 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af sömu fjárhæð frá þeim degi til 9. maí 2003, af 4.348.196 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 1.541.649 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem renna í ríkissjóð. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarlaun skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. febrúar 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 13. þessa mánaðar, er höfðað með stefnu birtri 23. desember 2004. Stefnandi er Pétur Jóhann Sævarsson, Kirkjuvegi 49, Keflavík. Stefndi eru B G Bílakringlan ehf., Grófinni 7-8, Keflavík og Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu á fjárhæð 6.811.132 krónum ásamt 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 12.265.532 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 12.265.532 krónum frá þeim degi til 9. maí 2003 en af 9.647.132 krónumfrá þeim degi til 23. september 2005, en af 6.811.132 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu á fjárhæð 2.768.000 krónum ásamt 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 8.222.400 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 8.222.400 krónum frá þeim degi til 9. maí 2003 en af 5.604.000 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 2.768.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til þrautavara að stefndu verði dæmd in solidum til greiðslu á fjárhæð 1.741.649 krónum ásamt 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga af 7.166.596 krónum frá 28. nóvember 1998 til 12. janúar 2003 en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 7.166.596 krónum frá þeim degi til 9. maí 2003 en af 4.548.196 krónum frá þeim degi til 23. september 2005, en af 1.741.649 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefndu, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. MÁLSATVIK, MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Hinn 28. nóvember 1998 var stefnandi ökumaður bifreiðarinnar VV-991 sem var ekið Reykjanesbrautina til vesturs á eftir bílaröð. Stefnandi gerði tilraun til að aka fram úr bílaröðinni en í þann mund kom bifreið úr gagnstæðri átt og sveigði stefnandi út á vegaröxulinn öfugu megin með þeim afleiðingum að bifreiðin fór út af og valt. Eigandi bifreiðarinnar var stefndi, B G Bílakringlan ehf., og var bifreiðin tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. (VÍS). Ágreiningslaust er að stefnandi njóti óskerts bótaréttar vegna afleiðinga slyssins frá stefndu. Var stefnandi fluttur á sjúkrahús í Keflavík og eftir læknisskoðun þar var hann fluttur á bráðamóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur. Stefnandi slasaðist allverulega og fékk töluverða höfuðáverka, m.a. blæðingar í framheila, heilahristing og höfuðkúpubotnsbrot. Dvaldist hann á gjörgæsludeild í tæpa viku og 30. nóvember 1998 fór hann í aðgerð vegna blæðinga í heila. Að beiðni lögmanns stefnanda og stefnda VÍS framkvæmdu læknarnir Ragnar Jónsson og Jónas Hallgrímsson örorkumat vegna þriggja umferðarslysa sem stefnandi hefur lent í, m.a. vegna slyssins 28. nóvember 1998. Í matsgerðinni, dags. 10. febrúar 2002, komust læknarnir að þeirri niðurstöðu að vegna slyssins 28. nóvember 1998 hefði stefnandi hlotið 30% varanlegan miska og 30% varanlega örorku. Tímabundið atvinnutjón var metið 100% í tvo og hálfan mánuð en 50% í sex mánuði. Enn fremur töldu þeir að stefnandi hefði verið veikur frá 28. nóvember 1998 til 15. júlí 1999, þar af rúmliggjandi frá 28. nóvember 1998 til 14. desember 1998. Í samantekt læknanna kemur fram að í slysinu þann 28. nóvember 1998 hafði stefnandi fengið alvarlegan höfuðáverka með utanbastblæðingu við litla heila og maráverka í vinstra ennisblaði stóra heila, einnig voru marblettir hægra megin. Ennfremur kemur fram að gerð hafði verið aðgerð á stefnanda þar sem blæðing við litla heila hafi verið hreinsuð út og tæmt út mar og skemmdur vefur í framheilablaði vinstra megin. Afleiðingarnar væru m.a. þær að stefnandi hefði skerta starfsemi í fimmtu heilataug með skertu skyni í andliti og á vinstra auga. Með bréfi, dags. 12. desember 2002, krafði lögmaður stefnanda Vátryggingafélag Íslands hf. um skaðabætur vegna slysanna þriggja og var einkum stuðst við matsgerð læknanna Ragnars Jónssonar og Jónasar Hallgrímssonar. Greiddi stefndi VÍS þjáningabætur og miska í samræmi við matsniðurstöður en taldi að reikna ætti varanlega örorku út frá 8. gr. skaðabótalaga en ekki á grundvelli 5.-7. gr. laganna eins og stefnandi krafðist. Stefndi VÍS hafnaði ennfremur alfarið greiðslu á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón og annað fjártjón. Stefnandi tók við bótunum með fyrirvara um alla þætti uppgjörsins. Stefnandi aflaði svo álits örorkunefndar eftir uppgjörið og komst nefndin að þeirri niðurstöðu að varanlegur miski stefnanda væri 30% en varanleg örorka 35%. Stefndi VÍS hefur ekki greitt stefnanda viðbótarbætur á grundvelli álits örorkunefndar. Hinn 12. maí 2005 voru Stefán Már Stefánsson prófessor og Torfi Magnússon læknir kvaddir af dómara til að meta hver væri varanlegur miski stefnanda og hver væri varanleg örorka hans vegna slyssins 28. nóvember 1998. Í niðurstöðu þeirra segir að varanlegur miski stefnanda teldist hæfilega metinn 50% (50 stig) og varanleg örorka hans teldist hæfilega metin 40% (40 stig). Kröfur sínar um skaðabætur byggir stefnandi á XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987, en af þeim leiði að eigandi vélknúins ökutækis skuli bæta það tjón sem hlýst af notkun þess. Tjón stefnanda, sem rakið verður til slyssins, hlaust af notkun ökutækisins VV-991 og ber því eigandi þess, stefndi B G Bílakringlan ehf., ábyrgð á tjóninu. Stefndi B G Bílakringlan hafði tekið tryggingu á grundvelli umferðarlaga hjá stefnda VÍS og er því kröfum beint að þessum aðilum sameiginlega. Tölulegar kröfur stefnanda um skaðabætur byggja á skaðabótalögum nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996. Krafa stefnanda um skaðabætur var gerð með bréfi, dags. 12. desember 2002, og miðast kröfur hans við lánskjaravísitölu þess mánaðar. Stefnandi á rétt á dráttarvöxtum frá og með 12. janúar 2003, þegar mánuður var liðinn frá kröfugerð hans, sbr. lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefnandi krefst að öðru leyti 2% vaxta af kröfum sínum frá slysdegi og þar til 12. janúar 2003, sbr. 16. gr skaðabótalaga nr. 50/1993. Aðalkrafa stefnanda er að fjárhæð 6.811.132 krónur. Byggist hún á því að bætur vegna varanlegrar örorku séu sem hér segir: 10 x 3.016.383 x 40% = 12.065.532 krónur Annað fjártjón og sjúkrakostnaður = 200.000 krónur -------------------------- 12.265.532 krónur Innborgun 9. maí 2003 - 2.618.400 krónur Innborgun 23. sept. 2005 - 2.836.000 krónur ----------------------------- Samtals 6.811.132 krónur Árslaunaviðmið er reist á meðaltekjum iðnaðarmanna á slysdegi, uppfærðum til des. 2002: 2.335.400 x 4417/3625 x 1,06 = 3.016.383. Varakrafa stefnanda er að fjárhæð 2.768.000 krónur. Byggist hún á eftirfarandi: 10 x 2.005.600 x 40% = 8.022.400 krónur Annað fjártjón og sjúkrakostnaður = 200.000 krónur -------------------------- 8.222.400 krónur Innborgun 9. maí 2003 - 2.618.400 krónur Innborgun 23. sept. 2005 - 2.836.000 krónur ----------------------------- Samtals 2.768.000 krónur Árslaunaviðmið er reist á meðaltekjum verkamanna á slysdegi, uppfærðum til des. 2002: 1.555.812 x 4417/3625 x 1,06 = 2.005.600. Byggist hún á eftirfarandi: 10 x 1.741.649 x 40% = 6.966.596 krónur Annað fjártjón og sjúkrakostnaður = 200.000 krónur -------------------------- 7.166.596 krónur Innborgun 9. maí 2003 - 2.618.400 krónur Innborgun 23. sept. 2005 - 2.836.000 krónur ----------------------------- Samtals 1.712.196 krónur Árslaunaviðmið er reist á tekjum stefnanda fyrir slys. Reiknar stefnandi út að mánuðina nóvember 1997 til júní 1998 hafi tekjur hans verið að meðaltali 112.371 krónur á mánuði. Sé árslaunaviðmiðið 1.348.452 krónur en 1.429.359 krónur að viðbættu 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð. Að teknu tilliti til uppfærslu lánskjaravísitölu frá slysdegi til desember 2002, þegar krafa á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga var höfð uppi, sé tekjuviðmiðið 1.741.649 krónur. 1.348.452 x 4417/3625 x 1,06 = 1.741.649 krónur. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um bætur vegna varanlegrar örorku á 5.-7. gr. skaðabótalaga. Af hálfu stefnda VÍS hafi bætur hins vegar einungis verið greiddar út á grundvelli 8. gr. en bætur samkvæmt því ákvæði séu til muna lægri en væntanlegt fjártjón stefnanda vegna vinnutekjutaps í framtíðinni. Er á því byggt af hálfu stefnanda að m.a. af þeim sökum geti ákvæðið ekki átt við um bótagreiðslur til hans vegna tekjutjóns í framtíðinni. Kröfugerð er byggð á mati dómkvaddra matsmanna sem metið hafi varanlega örorku stefnanda 40%. Krafa stefnanda á grundvelli 5.-7. gr. miðist við meðaltekjur iðnaðarmanna. Er því til stuðnings vísað til 2. mgr. 7. gr. en einsýnt sé, miðað við aldur, ungan starfsaldur og aðstæður stefnanda að öðru leyti, að ákvæðið eigi við um hann. Tilgreindar tekjur hafi á slysdegi verið 2.335.400 krónur. Að viðbættu mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð verða viðmiðunartekjurnar 2.475.524 krónur. Margföldunarstuðull samkvæmt 6. gr. laga nr. 50/1993 hafi verið 10. Þá séu bætur uppfærðar frá lánskjaravísitölu á slysdegi, 3625 stig, til vísitölu desembermánaðar 2002, 4417 en þá hafi bótakrafa verið höfð uppi á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga. Viðmiðunartekjur séu því 3.016.383 krónur. Krafa stefnanda um annað fjártjón og sjúkrakostnað í rýmri merkingu sé reist á 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennum ólögfestum reglum skaðabótaréttarins um að tjónþolar skuli vera eins settir fjárhagslega eftir uppgjör bóta og ef líkamstjón hefði ekki orðið. Krafan grundvallist á því að vegna slyssins hefur stefnandi þurft að standa straum af ýmsum kostnaði og útgjöldum. Ennfremur sé fyrirsjáanlegt að hann verði fyrir nokkrum útgjöldum í framtíðinni vegna slyssins. Erfitt sé að meta þennan kostnað nákvæmlega en að álitum sé krafist 200.000 króna. Varakrafa er byggð á því að við mat á varanlegri örorku samkvæmt 5.-7. gr. skaðabótalaga skuli miða við meðaltekjur verkamanna. Þrautavarakrafa er miðuð við tekjur stefnanda eins og þær voru í tæpt ári fyrir slysið. Stefnandi hafi starfað frá árinu 1997 til sumars 1998 hjá Braga Guðmundssyni eins og sjá megi af launaseðlum og skattframtölum sem lögð eru fram við þingfestingu málsins. Um lagarök er vísað til ákvæða skaðabótalaga, reglna stjórnarskrárinnar um jafnræði og vernd eignarréttar og almennra reglna skaðabótaréttarins. Ábyrgð stefndu byggi á ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987. Vísað er til skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og þau voru á slysdegi. Þá er vísað til vaxtalaga nr. 38/2001 og loks reglna 129. og 130 gr. laga nr. 91/1991 um málskostnað. Krafa stefndu um sýknu af öllum kröfum stefnanda er á því byggð að með þegar greiddum skaðabótum sé stefnandi búinn að fá bætt allt það tjón sem hann eigi lögvarinn rétt til að fá bætt úr hendi stefnda. Því er hafnað að beita eigi 5. - 7. gr. skaðabótalaga við útreikning á örorkubótum til handa stefnanda. Beri að ákvarða bætur fyrir varanlega örorku stefnanda eftir 8. gr. skaðabótalaga, en ekki 5. - 7. gr. laganna. Samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, skuli ákvarða bætur til barna og tjónþola, sem að verulegu leyti nýta vinnugetu sína þannig að þeir hafi engar eða takmarkaðar vinnutekjur, á grundvelli miskastigs samkvæmt 4. gr. Atvinnuþátttaka stefnanda hafi verið bæði stutt og stopul. Að loknu grunnskólanámi hafi stefnandi starfað um tíma við fiskvinnslu, en skv. yfirlýsingu á dskj. 28 hafði stefnandi starfað um fjögurra vikna skeið á verkstæði föður síns er slysið varð. Hafði hann þá ekki verið á vinnumarkaði um nokkurra mánaða skeið. Er því ljóst að stefnandi hafði á engan hátt mótað sér starfsvettvang er slysið varð og ber því að reikna honum bætur miðað við 8. gr. skbl. Að því er varðar kröfu stefnanda um að við útreikning varanlegrar örorku beri skv. 2. mgr. 7. gr. skbl. að miða við meðallaun iðnaðarmanna, sé því til að svara að stefnandi starfaði ekki sem iðnaðarmaður né heldur hafi hann verið í iðnnámi er slysið varð og ekkert sem benti til þess að hann hefði í hyggju að hefja slíkt nám. Þá vilja stefndu jafnframt benda á, að stefnandi var barn í skilningi 8. gr. skbl., þegar hann slasaðist, en einstaklingar yngri en 18 ára teljast nú almennt til barna í lagalegum skilningi. Samkvæmt 1. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna frá 20. nóvember 1989 um réttindi barnsins teljast einstaklingar yngri en 18 ára til barna og í barnaverndarlögum gildir hið sama, sbr. 3. gr. laga nr. 80/2002. Í lögum um umboðsmann barna nr. 83/1994 er með börnum átt við einstaklinga allt að 18 ára aldri, sbr. 1. gr. laganna, og sama gildir í barnalögum nr. 20/1992, sbr. 13. gr., en þar segir, að framfærsluskyldu ljúki, þegar barn verður 18 ára. Samkvæmt 29. gr. sömu laga lýkur forsjárrétti og forsjárskyldu, þegar barn verður sjálfráða, en það er við 18 ára aldur skv. lögræðislögum nr. 71/1997. Þá ber að líta til þess að einstaklingar á þessum aldri hafa ekki markað sér varanlegan starfsvettvang, en eru langoftast í námi eða tímabundið á vinnumarkaði og hafa enga marktæka tekjureynslu. Því er eðlilegt að telja einstaklinga allt að 18 ára aldri til barna í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993. Með vísan til þess er að framan hafi verið rakið hafi verið rétt og skylt að gera upp tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku á grundvelli miskastigs, sbr. 4. gr. laganna, eins og stefndi hagaði uppgjöri sínu, en ekki með hliðsjón af 5.-7. gr. skbl., eins og stefnandi geri kröfu til. Í athugasemdum með 8. gr. í frumvarpinu til skaðabótalaga sé skýrt tekið fram, að bætur til barna beri að ákveða eftir 8. gr., hvort sem þau hafi vinnutekjur eða ekki. Kröfu stefnanda um annað fjártjón og sjúkrakostnað í rýmri merkingu er mótmælt sem bæði ósannaðri og órökstuddri. Séu af hálfu stefnanda engin gögn lögð fram þessum kröfulið til stuðnings. Vaxtakröfu stefnanda er mótmælt. Eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir skv. 2. tl. 3. gr. 1. nr. 14/1905. Kröfur um málskostnað styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Stefnandi var á átjanda aldursári er hann varð fyrir slysi 28. nóvember 1998. Í málatilbúnaði hans kemur fram að hann hafði haft 898.968 krónur í tekjur mánuðina nóvember 1997 til júní 1998. Tekjusaga hans er því stutt og eru aðstæður hans um flest líkar því sem við á í Hæstaréttarmálinu nr. 393/2003 auk þess að stefnandi hafði ekki náð átján ára aldri er hann slasaðist. Verður því fallist á það með stefndu að stefnanda beri að ákvarða bætur í samræmi við 8. gr. skaðabótalaga eins og hún var á slysdegi og að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi greitt stefnanda bætur í samræmi við það. Gögn skortir til stuðnings kröfu stefnanda um greiðslu vegna annars fjártjóns og sjúkrakostnaðar og er þessum lið því hafnað. Samkvæmt framansögðu verða stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda en málskostnaður á milli aðila verður felldur niður. Stefnandi fékk gjafsókn í máli þessu og greiðist gjafsóknarkostnaður hans, 681.000 krónur í þóknun til lögmanns hans að viðbættum 166.845 krónum í virðisaukaskatt og 369.785 krónur vegna útlagðs kostnaðar, samtals 1.217.630 krónur úr ríkissjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndu, B G Bílakringlan ehf. og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu sýknir af öllum kröfum stefnanda Péturs Jóhanns Sævarssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.217.630 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 39/2004
Jafnrétti Stöðuveiting Skaðabætur
N gerðist brotlegt við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, þegar gengið var fram hjá E við ráðningu í tiltekið starf. Þótti helst mega ráða að framkvæmdastjórar N hefðu ekkert hugað að ákvæðum laganna við ráðninguna, svo sem þeim bar að gera. Af málsatvikum var talið ljóst að E hafði í raun orðið fyrir fjártjóni og með vísan til 24. gr., sbr. 28. gr. laga nr. 96/2000 var nægjanlega fram komið að það stafaði að því hvernig staðið var að umræddri ráðningu. N var því dæmt til greiðslu skaðabóta, sem metnar voru að álitum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 23. janúar 2004. Hann krefst þess að hann verði sýknaður af skaðabótakröfu stefndu og dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms um skaðabætur og málskostnað auk greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Áfrýjandi kveðst una miskabótaákvörðun héraðsdóms og hafa greitt þá fjárhæð, sem ákveðin var í forsendum dómsins, auk vaxta og jafnframt þriðjung málskostnaðar í ríkissjóð, en stefnda hafði gjafsókn í héraði. Stefnda unir greiðslu áfrýjanda á miskabótum. Er því einungis deilt um réttmæti og fjárhæð skaðabóta fyrir Hæstarétti. I. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram að við stofnun áfrýjanda í ársbyrjun 1996 var stefnda ráðin til starfa með skriflegum ráðningarsamningi sem einn af fjórum neyðarvörðum. Hafði hún þá próf frá Lögregluskóla ríkisins og nokkra starfsreynslu sem lögreglumaður. Starfsemi áfrýjanda jókst fljótt og strax um haustið 1996 var starfsfólki skipað á fjórar vaktir, A, B, C, og D. Var þeim sem fyrstir hófu störf falin stjórn vaktanna og tóku þeir laun sem vaktstjórar án þess að ráðningarsamningum þeirra væri breytt. Stefnda stjórnaði þannig A vakt. Um áramótin 1999/2000 voru starfsmenn orðnir 16 – 18 og skipt hafði verið um framkvæmdastjóra. Ákvað hann að auglýsa fjórar stöður varðstjóra og leggja í staðinn niður störf vaktstjóra. Stefnda sótti um eitt þessara starfa, en ráða átti í þau frá 1. febrúar 2000. Veruleg töf varð hins vegar á því að ráðið yrði í stöðurnar. Framkvæmdastjórinn kallaði stefndu til fundar við sig 30. ágúst sama ár og skýrði henni frá því að hún ætti að láta af störfum sem vaktstjóri og starfa framvegis sem almennur neyðarvörður. Aðrir vaktstjórar fengu þær varðstjórastöður, sem þeir höfðu í raun gegnt. Þeir voru allir karlmenn. Framkvæmdastjórinn boðaði stefndu á ný til fundar og var hann haldinn 5. september. Var henni þá kynnt að fyrrum undirmaður hennar, sem var karlmaður, yrði varðstjóri A vaktar en hún ætti að flytjast á D vakt. Stefnda var ekki sátt við þessa tilhögun og endaði fundurinn svo að framkvæmdarstjórinn afhenti henni uppsagnarbréf, sem hann prentaði úr tölvu sinni á staðnum, og stefnda afhenti uppsagnarbréf, sem hún hafði undirbúið og var dagsett 1. september. Ekki var frekar óskað eftir starfskröftum hennar en henni greitt kaup vaktstjóra út uppsagnartíma. Stefnda fór þess á leit við kærunefnd jafnréttismála 20. nóvember 2000 að nefndin kannaði og tæki afstöðu til þess hvort uppsögn hennar bryti í bága við lög nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að áfrýjanda hefði ekki tekist að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hefðu legið til grundvallar þeirri ákvörðun að segja stefndu upp störfum eftir að hún hafnaði flutningi í stöðu almenns neyðarvarðar. Var talið að áfrýjandi hefði með uppsögn stefndu brotið gegn 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000. Nefndin beindi þeim tilmælum til áfrýjanda að viðunandi lausn yrði fundin, sem stefnda gæti sætt sig við. Stefnda fór fram á bætur 4. janúar 2002 en bótakröfunni var hafnað. II. Stefnda höfðaði mál fyrir héraðsdómi 18. desember 2002. Samkvæmt gögnum málsins hafði stefnda staðið sig mjög vel í starfi og verið viljug til verka. Héraðsdómur féllst ekki á það með áfrýjanda að um nýtt starf hefði verið að ræða heldur hefði verið gengið formlega frá ráðningu í stöðu vaktstjóra, en fram kom að það starfsheiti hefði á ný verið tekið upp. Héraðsdómur taldi að bótaréttur yrði ekki reistur á uppsögn stefndu út af fyrir sig, enda hefði hlotið að koma til starfsloka eftir að hún hafnaði stöðu almenns neyðarvarðar. Hins vegar hlytu úrslit málsins að ráðast af því hvort talið yrði að við umrædda ráðningu hefði verið gengið fram hjá stefndu á þann hátt að varðaði við 24. gr. laga nr. 96/2000 sem banna mismunun vegna kynferðis við ráðningu, en lög þessi takmarka stjórnunarrétt vinnuveitenda við val í stöður. Féllst héraðsdómur á að greinin hefði verið brotin og áfrýjandi væri því skaðabótaskyldur samkvæmt 28. gr. nefndra laga og var hann dæmdur til að greiða stefndu 250.000 krónur í miskabætur og 1.100.000 króna bætur fyrir fjártjón. Fjártjónið var ákveðið að álitum en til grundvallar þeirri ákvörðun lá sá munur sem er á launum vaktstjóra og almenns neyðarvarðar samkvæmt taxta Verslunarmannafélags Reykjavíkur. III. Að framan er því lýst að fyrir Hæstarétti fellir áfrýjandi sig við þá niðurstöðu héraðsdóms að hann hafi gerst brotlegur við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 og ákvörðun dómsins um miskabætur. Hins vegar hafnar hann því að stefnda hafi sýnt fram á það að hún hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af hans völdum, en 28. gr. laganna vitni til almennra skaðabótareglna, sem geri þá kröfu til hennar vilji hún fá bætt slíkt tjón. Hún hafi notið launa á uppsagnarfresti samkvæmt ákvæðum kjarasamnings og auk þess hafi áfrýjandi lýst því yfir að ekki hafi staðið til að lækka hana í launum. Stefnda heldur því fram að brot áfrýjanda hafi orðið við ráðningu varðstjóranna og það sem á eftir fór hafi verið afleiðing þess brots. Hún mótmælir því að legið hafi fyrir að hún ætti að njóta vaktstjóralauna í framtíðinni, enda þótt hún starfaði sem almennur neyðarvörður. Stefnda segir að nokkru eftir uppsögnina hafi komið í ljós að hún var með barni og því hafi hún ekki treyst sér til að leita að nýju starfi. Hún hafi nýtt tímann til að auka menntun sína en þegar hún leitaði að starfi á ný hafi sér reynst erfitt að finna stöðu við hæfi. Hafi hún ráðið sig til Stöðvar 2 í mötuneyti starfsfólks en verið sagt upp þegar samdráttur varð hjá stöðinni. Síðan hafi hún verið atvinnulaus. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi viðurkennt að hafa brotið 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000, sem bannar mismunun umsækjanda um starf á grundvelli kynferðis. Af framburði aðstoðarframkvæmdastjóra áfrýjanda og öðrum gögnum málsins verður helst ráðið að framkvæmdastjórar áfrýjanda hafi ekkert hugað að ákvæðum laganna við ráðningu varðstjóranna, svo sem þeim bar að gera samkvæmt ákvæðum þeirra laga. Fallast ber á það með héraðsdómi að áfrýjandi sé skaðabótaskyldur samkvæmt 28. gr. laganna að því tilskildu að hún sýni fram á fjártjón. Framburður aðstoðarframkvæmdastjóra áfrýjanda fyrir dómi um að hann minnist þess ekki að stefnda hafi átt að lækka í launum er ekki afgerandi og engra gagna nýtur um þetta. Ósannað er gegn mótmælum stefndu að henni hafi verið skýrt frá því að ekki væri ætlunin að hún missti einhvers í launum eða að ákvörðun hafi verið tekin um það. Ljóst er af málsatvikum að stefnda hefur í raun orðið fyrir fjártjóni og með vísun til 24. gr., sbr. 28. gr., laga nr. 96/2000 er nægjanlega fram komið að það stafar af því hvernig áfrýjandi stóð að ráðningu varðstjóranna. Stefnda reisti kröfu sína í héraði á mismuni launa vaktstjóra og almenns neyðarvarðar árin 2001 – 2004, sem nemi alls 3.604.549 krónum. Útreikningi þessum hefur ekki verið andmælt tölulega. Hefði hún verið áfram hjá fyrirtækinu má ætla að tjón hennar hefði numið mismuni taxtanna. Stefnda fellir sig hins vegar við ákvörðun héraðsdóms um fjárhæð skaðabóta. Erfitt er að ákvarða þetta tjón af nokkurri nákvæmni. Áfrýjandi hefur ekki sérstaklega mótmælt ákvörðun héraðsdóms um fjárhæðina sem slíka. Ber að fallast á niðurstöðu héraðsdóms um fjárhæð skaðabótanna. Áfrýjanda ber því að greiða stefndu 1.100.000 krónur í skaðabætur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað er staðfest. Áfrýjandi greiði málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renna skal í ríkissjóð, en gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði.. Dómsorð: Áfrýjandi, Neyðarlínan hf., greiði stefndu, Elínborgu Aðils, 1.100.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 18. desember 2002 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Áfrýjandi greiði 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti og renna þær í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin laun lögmanns hennar fyrir réttinum, 350.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. október 2003. Mál þetta var höfðað 18. desember 2002 og dómtekið 13. þ.m. Stefnandi er Elínborg Aðils, Seljabraut 24, Reykjavík. Stefndi er Neyðarlínan hf., Skógarhlíð 14, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér bætur að fjárhæð 3.604.539 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 4. janúar 2002 til greiðsludags og málskostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsóknarleyfi 17. júlí 2002. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara stórfelldrar lækkunar á kröfunum og að málskostnaður verði felldur niður. - - - Við stofnun stefnda í ársbyrjun 1996 var stefnandi með skriflegum ráðningarsamningi ráðin til starfa hjá stefnda sem neyðarvörður og var önnur í röð þeirra sem ráðnir voru. Segir í stefnu að hún hafi m.a. verið ráðin á grundvelli reynslu frá fyrri störfum en hún hafi próf frá Lögregluskóla ríkisins og hafi haft þó nokkra starfsreynslu sem lögreglumaður. Stefnandi var í upphafi ein fjögurra neyðarvarða. Með árunum hefur starfsemi stefnda þróast og aukist og starfsmönnum fjölgaði u.þ.b. þrefalt frá upphafi til áramóta 1999/2000 er þeir voru 16-18 að sögn vitnisins Bergsveins Alfonssonar, aðstoðarframkvæmdastjóra stefnda. Haustið 1996 var starfsfólki skipað á fjórar vaktir; A, B, C og D. Þeim, sem fyrstir höfðu verið ráðnir til starfa sem neyðarverðir, var falin stjórn vaktanna og störfuðu eftir það sem vaktstjórar en þó án þess að gerðir væru skriflegir ráðningarsamningar um þær stöður. Af þessum fjórum vaktstjórum voru tvær konur. Stefnandi starfaði eftir þetta sem vaktstjóri A-vaktar til loka starfstíma síns hjá stefnda. Auk vaktstjóra var einnig varðstjóri frá Slökkviliði Reykjavíkur á hverri vakt. Stefndi auglýsti til umsókna stöður varðstjóra um áramótin 1999/2000 eða í janúar en skömmu áður hafði orðið sú breyting að framvegis skyldi ekki vera varðstjóri frá Slökkviliði Reykjavíkur á hverri vakt auk varðstjóra stefnda og stefndi skyldi taka að sér þjónustu fyrir Fjarskipta­miðstöð lögreglunnar. Stefnandi sótti um stöðu varðstjóra eins og allir aðrir vaktstjórar sem voru þrír karlmenn þar sem hin konan, sem gegnt hafði starfi vaktstjóra auk stefnanda, hafði hætt störfum og karlmaður verið ráðinn í hennar stað. Auglýsingin hefur ekki verið lögð fram í málinu en af umsóknarbréfi stefnanda 18. janúar 2000 kemur fram að gert hafi verið ráð fyrir að ráðið yrði í stöðurnar frá og með 1. febrúar s.á. en veruleg töf varð hins vegar á því. Þann 30. ágúst 2000 kvaddi framkvæmdastjóri stefnda stefnanda til fundar við sig og tjáði henni að hún mundi hætta sem vaktstjóri og starfa áfram sem almennur neyðarvörður. Framkvæmdastjórinn boðaði stefnanda að nýju til fundar 1. september, stefnandi mætti til fundarins en af honum varð þó ekki af ástæðum sem vörðuðu framkvæmdastjórann. Stefnandi hafði meðferðis uppsagnarbréf, dags. 1. september 2000, og fékk áritun tveggja samstarfsmanna sinna á það um að þeir væru vottar að árangurslausri framlagningu uppsagnar. Í bréfinu segir stefnandi lausu starfi sínu sem varðstjóri A-vaktar hjá stefnda og síðan segir þar: “Ástæða uppsagnarinnar er ósætti með stjórnun Neyðarlínunnar hf. undanfarið ár, versnandi starfsaðstaða neyðarvarða sem og trúnaðarbrestur sem ég tel vera kominn upp á milli stjórnenda fyrirtækisins og starfsmanna. Einnig get ég ekki sætt mig við að vera fyrirvaralaust flutt í starf almenns neyðarvarðar án þess að fá fyrir því nein efnisleg rök né skýringar.” Þann 5. september var stefnandi enn kölluð á fund hjá framkvæmdastjóra þar sem Bergsveinn Alfonsson, aðstoðarframkvæmdastjóri stefnda, var einnig. Framkvæmdastjórinn tjáði stefnanda að hún ætti að flytjast á D-vakt sem almennur neyðarvörður en við A-deild tæki sem varðstjóri Björn Már Jónsson sem starfaði sem undirmaður stefnanda á A-vakt. Í framhaldinu gerðist það á fundinum að framkvæmdastjóri stefnda afhenti stefnanda uppsagnarbréf og stefnandi afhenti honum framangreint uppsagnarbréf sitt. Um það í hvaða röð þetta gerðist bar stefnanda og Bergsveini Alfonssyni ekki saman við skýrslugjöf við aðalmeðferð málsins. Stefnandi kvað framkvæmdastjórann hafa verið fyrri til með afhendingu síns bréfs en Bergsveinn kvað framkvæmdastjórann hafa afhent stefnanda uppsagnarbréfið eftir að hún hafi verið búin að afhenda honum sitt bréf. Ekki var óskað eftir starfskröftum stefnanda á uppsagnartímanum og mætti stefnandi því ekki frekar til starfa eftir 5. september 2000. Stefndi greiddi stefnanda full laun til loka árs 2000. Með kæru, dags. 20. nóvember 2000, óskaði stefnandi eftir því við kærunefnd jafnréttismála að hún kannaði og tæki afstöðu til þess hvort uppsögn hennar úr starfi hjá stefnda bryti gegn ákvæðum laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000. Í niðurstöðu nefndarinnar 4. október 2001 segir: “. . . Með vísan til ofanritaðs og 3. mgr. 24. gr. jafnréttislaga er það álit kærunefndar jafnréttismála að kærða hafi ekki tekist að sýna fram á að aðrar ástæður en kynferði hafi legið til grundvallar þeirrar ákvörðunar að segja kæranda upp störfum eftir að hún hafnaði flutningi í stöðu almenns neyðarvarðar. það er því álit kærunefndar jafnréttismála að kærði hafi með uppsögn kæranda brotið gegn 1. mgr. 24. gr. laga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000.” Nefndin beindi þeim tilmælum til Neyðarlínunnar hf. að viðunandi lausn yrði fundin á málinu sem kærandi gæti sætt sig við. Með bréfi lögmanns stefnanda 4. janúar 2002 til lögmanns stefnda voru kynntar hugmyndir stefnanda um lausn málsins sem fólu í sér að gerð var krafa um greiðslu 8.142.188 króna. Bótakröfunni var hafnað með bréfi lögmanns stefnda 10. janúar 2002. - - - Á því er byggt af hálfu stefnanda að stefndi hafi í engu farið eftir ákvæðum jafnréttislaga þegar hann sagði stefnanda upp störfum og gekk fram hjá henni við ráðningu í stöðu varðstjóra en með því hafi stefndi mismunað stefnanda á grundvelli kynferðis og skapað sér bótaskyldu. Vísað er til þess að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. jafnréttislaga, þ.e. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu karla og kvenna, sé óheimilt að mismuna umsækjendum um starf eftir kynferði og eigi það ekki einungis við um ráðningu í starf heldur einnig stöðubreytingar svo og uppsagnir. Stefnandi hafi starfað sem vaktstjóri hjá stefnda og sinnt starfi sínu af samviskusemi og dugnaði enda hafi aldrei komið fram kvartanir eða að hún fengi áminningu vegna starfa sinna. Þegar ákveðið hafi verið að breyta vaktstjórastöðum í varðstjórastöður hafi allir þáverandi vaktstjórar, þ.á m. stefnandi, sótt um starfið. Stefnandi hafi bæði haft menntun sem lögreglumaður svo og reynslu í þessum störfum en þrátt fyrir það hafi henni einungis verið boðið starf almenns neyðarvarðar í stað yfirmannsstöðu sem hún hafi gegnt. Einungis karlmenn hafi verið ráðnir í þær stöður sem auglýstar hafi verið en það hafi verið allir fyrrum vaktstjórar, að stefnanda undanskilinni, og fyrrum undirmaður stefnanda. Engin rök hafi verið gefin fyrir því að stefnandi fékk ekki stöðuna. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að Hæstiréttur hafi skýrt meginreglur IV. kafla jafnréttislaga þannig að konu skuli veita starf sé hún a.m.k. jafnhæf og karlmaður, sem keppi um stöðuna, þegar á starfssviðinu séu fáar konur. Sýknukrafa stefnda er byggð á því að hann hafi í engu gerst brotlegur við ákvæði laga nr. 96/2000 við uppsögn stefnanda. Stefnandi hafi sjálf sagt upp störfum hjá stefnda sem hafi hins vegar í ljósi allra aðstæðna ákveðið að afhenda henni uppsagnarbréf þar sem þá væri réttarstaða hennar betur tryggð. Sýknukrafan er einnig byggð á því að ráðning stefnda í varðstjórastöður hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum en ekki á kynferði, hvorki stefnanda né annarra umsækjenda. Við það mat hafi stefndi notið stjórnunarréttar vinnuveitanda. Skipulagsbreytingar á starfsemi stefnda árið 2000 hafi falið í sér að nýtt starf varðstjóra hafi orðið til með aukinni ábyrgð og auknu álagi. Af þeirri ástæðu hafi stefndi talið nauðsynlegt að auglýsa sérstaklega laus til umsóknar þessi nýju störf sem hafi verið fjórar varðstjórastöður. Vísað er til þess að í umsögn stefnanda til kærunefndar jafnréttismála 12. mars 2001 hafi hún tekið fram að hún mótmælti því ekki að eðlilegt hafi verið að auglýsa stöður vaktstjóra lausar vegna breytinga á starfinu. Við ráðningu í þær stöður hafi það orðið niðurstaða stefnda að stefnandi uppfyllti ekki þau skilyrði sem varðstjóri þyrfti að mati stefnda að uppfylla. Um þann “sem ráðinn var til starfans”, þ.e. Björn Má Jónsson, segir að hann hafi eins og stefnandi hafið störf hjá stefnda 1996 en nokkru síðar en hún. Hann hafi lokið stúdentsprófi og námi í rekstrarfræðum og hafi rúmlega tveggja ára starfsreynslu sem lögreglumaður auk þess að hafa meiri tungumálakunnáttu en stefnandi. Að auki séu í lögum nr. 25/1995 um samræmda neyðarsímsvörun engin sérstök skilyrði gerð um menntunarkröfur starfsmanna stefnda og stefnda því í sjálfsvald sett hvaða menntunarkröfur hann geri varðandi tiltekin störf hverju sinni. Krafa stefnanda um bætur vegna fjártjóns og miska styðst við 28. gr. laga nr. 96/2000. Frammi liggur staðfesting á því að stefnandi hafi verið skráð í atvinnuleit hjá Vinnumiðlun höfuðborgarsvæðisins frá 1. febrúar 2001 til 11. maí s.á. og að hún hafi stundað nám í markaðs- og sölunámi hjá Viðskipta- og tölvuskólanum frá september 2001 til maí 2002. Þá er fram komið að hún hafi eftir það fengið starf í mötuneyti og gegnt því á ritunartíma stefnu. – Fyrir dómi kvaðst stefnandi hafa verið á ný atvinnulaus frá því í mars sl. -. Í stefnu segir að stefnanda hafi ekki tekist að fá aðra sambærilega stöðu eða starf með sömu kjörum og hún hafi haft hjá stefnda þrátt fyrir aukna menntun en gengið í þau störf sem boðist hafi til að takmarka tjón sitt. Krafan taki mið af því að það taki stefnanda um tvö ár í viðbót að finna sambærilegt starf og hún hafði. Krafan byggist á mismuni launa sem stefnandi hefði fengið sem varðstjóri hjá stefnda til loka ársins 2004 og áætluðum sömu tekjum og stefnandi hafi við útgáfu stefnu. Krafan tekur mið af launahækkunum samkvæmt almennum kjarasamningum VR og SA og er þannig sundurliðuð: Vegna ársins 2001 957.967 krónur, vegna ársins 2002 669.783 krónur, vegna ársins 2003 727.799 krónur, vegna ársins 2004 749.000 krónur. Samtals 3.104.549 krónur. Einnig krefst stefnandi miskabóta að fjárhæð 500.000 krónur vegna hneisu, óþæginda og röskunar á stöðu og högum. Af hálfu stefnda var tekið fram við málflutning að kröfugerð stefnanda sæti ekki tölulegum ágreiningi. Varakrafa hans byggist á því að hvað sem öðru líði geti stefnandi ekki átt rétt til greiðslu bóta nema að litlum hluta. Ekki séu lagaskilyrði til þess að verða við kröfum stefnanda þar sem almennar reglur um ólögmæta uppsögn byggi á því að greidd séu laun sem nemi lögbundnum uppsagnarfresti en stefnandi hafi fengið greidd laun í tæpa fjóra mánuði eftir að uppsagnarbréf hennar var afhent stefnda. Þá er tímabili bótafjárhæðar svo og bótagrundvelli stefnanda mótmælt. Stefndi mótmælir miskabótakröfu stefnanda sem ósannaðri og alltof hárri. - - - Stjórnunarréttur stefnda sem vinnuveitanda við val í umrædda stöðu úr hópi umsækjenda sætti takmörkunum samkvæmt lögum nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í greinargerð stefnda segir að hann telji rétt að vekja athygli á því að skömmu fyrir ráðningu í varðstjórastörfin hafi stefnandi að mati framkvæmdastjóra stefnda gert mistök í starfi sem að hans mati voru þess eðlis að stefnandi væri ófær til þess að axla þá auknu ábyrgð sem fylgdu varðstjórastarfi. Um er að ræða tilkynningu manns um ætlað neyðartilvik í ágúst 2000 og varð stefnandi fyrir svörum. Af hálfu stefnda var lögð fram hljóðritun stefnanda, sem hún afhenti þegar viðtakandi vaktstjóra, af þeim símaviðtölum sem hér um ræðir og útprentun þeirra. Stefnandi afgreiddi þegar umrætt erindi til lögreglu í viðkomandi umdæmi eins og rétt var. Maðurinn hringdi margítrekað eftir það og endaði með að hóta stefnanda að kæra hana fyrir yfirmönnum hennar. Af því varð ekki en Bergsveinn Alfonsson, aðstoðarvarðstjóri stefnda, kvaðst hafa hringt til mannsins og talað við hann. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa talað við stefnanda um þetta atvik. Hann bar að hann hefði aldrei veitt henni aðvörun eða áminningu; hún hafi staðið sig mjög vel og verið viljug til verka. Af hálfu stefnanda var lögð fram svohljóðandi yfirlýsing, dagsett 25. apríl 2001: “Við undirritaðir, starfandi yfirmenn hjá Slökkviliði Reykjavíkur (fjórir talsins-innskot dómara), unnum allir með Elínborgu Aðils á meðan hún var varðstjóri A-vaktar Neyðarlínunnar hf. Við vottum hér með að við höfum ekkert út á stjórnun Elínborgar á A-vakt að setja, meðferð einstakra mála af hendi A-vaktar né almennt samstarf við A-vakt Neyðarlínunnar hf. á meðan Elínborg stýrði henni.” Ekki er fallist á það með stefnda að um hafi verið að ræða nýtt starf varðstjóra heldur var verið að ganga formlega frá ráðningu í störf vaktstjóra, sem m.a. stefnandi hafði gegnt. Ljóst er hins vegar að starfssviðið hafði víkkað og starfið þróast og að það var í áframhaldandi þróun, sbr. það sem segir í umsóknarbréfi stefnanda: “Ég tel að með minni kunnáttu og reynslu sé ég fullkomlega í stakk búin til að starfa sem vaktstjóri áfram með öllum þeim skipulagsbreytingum og auknum kröfum sem kunna að bætast við starfið á næstu mánuðum.” Við aðalmeðferðina kom fram að starfsheitið sé nú á ný orðið vaktstjóri. Bótaréttur stefnanda verður ekki reistur á uppsögninni sem slíkri. Til starfsloka hlaut að koma, eins og stefnandi sýndi raunar í verki, er hún hafði hafnað stöðu almenns neyðarvarðar eftir að umsókn hennar um stöðu varðstjóra hafði verið hafnað. Stefnanda var hafnað við ráðningu í stöðu sem hún hafði í raun gegnt í fjögur ár, óaðfinnanlega eftir því sem fram er komið. Í uppsagnarbréfi framkvæmdastjóra stefnda segir m.a.: “Ástæða uppsagnarinnar eru skipulagsbreytingar varðandi nýráðningu vaktstjóra en því fylgir ábyrgð sem við teljum að þurfi nýjan starfskraft til að sinna. Auk þess hafa verið gerð ýmis mistök bæði varðandi einstök mál og svo einnig hvað varðar almenna stjórnun vaktar á neyðarvarðstofu.” Samkvæmt 1. gr. laga nr. nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er markmið laganna að koma á og viðhalda jafnrétti og jöfnum tækifærum kvenna og karla og jafna þannig stöðu kynjanna á öllum sviðum samfélagsins. Úrslit málsins ráðast af því hvort talið verði að við umrædda ráðningu hafi verið gengið fram hjá stefnanda á þann hátt að varði við 24. gr. nefndra laga – um bann við mismunun við ráðningu og í vinnuskilyrðum- en hún er í IV. kafla laganna sem hefur að fyrirsögn “Almennt bann við mismunun”. Hæstiréttur hefur ítrekað kveðið á um að lögin, þ.e. eldri lög um sama efni, yrðu að þessu leyti þýðingarlítil nema meginreglur þær sem þar koma fram séu skýrðar svo að konu skuli veita starf ef hún er að minnsta kosti jafnt að því komin að því er varðar menntun og annað, sem máli skiptir, og karlmaður sem við hana keppir, ef á starfssviðinu eru fáar konur. Verður sú skýring lögð hér til grundvallar. Samkvæmt framanrituðu er niðurstaða dómsins sú að stefndi hafi gagnvart stefnanda gerst brotlegur við 1. mgr. 24. gr. laga nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla og að samkvæmt gögnum málsins verði að telja upplýst að stefnandi hafi sætt mismunun á grundvelli kynferðis. Stefndi er því, samkvæmt 28. gr. greindra laga, skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Ljóst er að stefnandi hefur orðið fyrir fjártjóni vegna þess að hún var ekki ráðin varðstjóri. Örðugt er að meta hvert tjónið sé og verður það gert að álitum. Við matið verður litið til reglu skaðabótaréttar um sennilega afleiðingu og hliðsjón höfð af mismuni á launum vaktstjóra og neyðarvarðar í þjónustu stefnda en samkvæmt sérkjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins vegna Neyðarlínunnar hf. og Verslunarmannafélags Reykjavíkur frá 14. mars 2003 nema byrjunarlaun vaktstjóra á mánuði 156.810 krónum og eftir 7 ár 172.258 krónum og byrjunarlaun neyðarvarðar 135.600 krónum og eftir 7 ár 148.958 krónum. Heildarlaun eru mun hærri vegna yfirvinnu- og annarra greiðslna. Bætur fyrir fjártjón eru ákveðnar 1.100.000 krónur. Fallist er á að stefnandi hafi orðið fyrir miska við það að svo berlega var fram hjá henni gengið og skýringar, sem gefnar voru í uppsagnarbréfi, voru til þess fallnar að valda sárindum. Miskabætur eru ákveðnar 250.000 krónur. Samkvæmt þessu eru bætur ákveðnar samtals 1.350.000 krónur sem dæma ber stefnda til að greiða stefnanda með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Dæma ber stefnda til að greiða málskostnað sem er ákveðinn 300.000 krónur og renni til ríkissjóðs. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin laun lögmanns hennar, Guðmundar B. Ólafssonar héraðsdómslögmanns, 350.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Neyðarlínan hf., greiði stefnanda, Elínborgu Aðils, 1.350.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2002 til greiðsludags. Stefndi greiði 300.000 krónur í málskostnað sem renni til ríkissjóðs.
Mál nr. 627/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. nóvember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 1. nóvember 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 29. nóvember 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að kærumálskostnaður verði ekki dæmdur. Með vísan til forsenda hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 237/2009
Fasteign Eignarréttur Lóðarréttindi Nauðungarsala Traustfang Þinglýsing
S, SÖ og B, eigendur að fjórðungi lands í jörðinni Skálabrekku, og H deildu um eignarrétt að lóð undir sumarbústað. Árið 1944 seldi þáverandi eigandi jarðarinnar spildu úr landinu á leigu undir sumarbústað. Sumarbústaður var reistur og urðu eigendaskipti á honum nokkrum sinnum á tímabilinu fram til ársloka 1957. Nýr leigusamningur var gerður um sömu spildu, sem gilda skyldi frá 1958 til 1991. Eftir þetta urðu nokkrum sinnum eigendaskipti að sumarbústaðnum. Í öllum afsölum kom fram að hann væri seldur með tilheyrandi leigulóðarréttindum. Bú P, sem hafði eignast sumarbústaðinn árið 1982, var tekið til gjaldþrotaskipta árið 1987. Lögmannsstofan L, fyrir hönd Þingvallahrepps, fór fram á nauðungarsölu á lóðinni, þar sem sumarbústaðurinn stóð, vegna álagðra fasteignagjalda 1992 og var P tilgreindur gerðarþoli. Eignin var seld L og gaf sýslumaður út afsal, þar sem fram kom að seld hefði verið nauðungarsölu lóð og sumarbústaður í landi Skálabrekku. L gaf í febrúar 2003 út afsal til félagsins E, sem var í eigu eins eiganda L, fyrir sumarbústaðnum og „meðfylgjandi eignarlóð“. E seldi síðan G bústaðinn árið 2006 og kom fram í afsali að seldur væri sumarbústaður „ásamt 10.000 fermetra eignarlóð“. G seldi eignina til félagsins H, áfrýjanda þessa máls, með afsali 2006 og var lýsing eignarinnar í því sú sama og í afsali E til G. G var eigandi H þegar hann afsalaði félaginu áðurnefnda eign en eftir það seldi hann allt hlutafé í H til núverandi eiganda félagsins. H reisti sýknukröfu sína meðal annars á því að nauðungarsalan hefði tekið til bæði mannvirkis og lands sem fylgdi og L því eignast hvort tveggja. H bar því einnig við að hann hefði verið grandlaus um betri rétt annars þegar hann eignaðist lóðina, sem um var deilt, enda hefði hann mátt treysta opinberum gögnum sem legið hefðu fyrir og staðfestu að um eignarlóð væri að ræða. Talið var að leggja yrði til grundvallar að nauðungarsalan og afsalið hefðu ekki tekið til beins eignarréttar forvera S, SÖ og B að landinu og að L hefði ekki eignast önnur réttindi en þau, sem tilheyrðu gerðarþolanum. L hefði ekki getað byggt traust á að um eignarrétt væri að ræða þegar af þeirri ástæðu að hann kom einnig fram í málinu fyrir þann sem átti kröfuna að baki fullnustugerðinni. L hefði því mátt vita um betri rétt annars yfir lóðinni og einnig E. Miða yrði við huglæga afstöðu fyrirsvarsmanns H þegar félagið eignaðist umrædd réttindi og skipti grandleysi nýs eiganda félagsins í því engu við úrlausn málsins. Forverar S, SÖ og B voru þinglýstir eigendur landsins þegar nauðungarsala fór fram og samningur annarra um kaup og sölu á eign þeirra gæti ekki svipt þá eignarrétti sínum. Þótt gengið væri út frá góðri trú þáverandi fyrirsvarsmanns H væri aðstaðan með þeim hætti að síðari rétthafi gæti ekki unnið betri rétt fyrir traustfang á grundvelli 1. mgr. 33. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 á kostnað þinglýsts eiganda. Var því fallist á kröfu S, SÖ og B um viðurkenningu eignarréttar á umræddri lóð og H gert að fjarlægja sumarbústað af lóðinni innan tilskilins frests.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. maí 2009 og krefst sýknu af kröfum stefndu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en að öðrum kosti verði málskostnaður látinn falla niður. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Lögmönnum Suðurlandi ehf., Eyvindartungu ehf. og Gústaf Adolf Gústafssyni til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefndu og þeir hafa ekki látið málið til sín taka. I Ágreiningur málsaðila varðar eignarrétt að lóð undir sumarbústað í landi jarðarinnar Skálabrekku í Bláskógabyggð, áður Þingvallahreppi. Upphaflega höfðaði móðir stefndu, Unnur Samúelsdóttir, mál fyrir Héraðsdómi Suðurlands í maí 2006, þar sem sömu kröfur voru gerðar og í þessu máli. Hún lést síðar á sama ári áður en dómur féll í málinu, en stefndu tóku við aðild þess. Héraðsdómi var áfrýjað til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm 17. janúar 2008 í máli nr. 213/2007. Niðurstaðan varð sú að því máli var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Stefndu höfðuðu þetta mál í kjölfarið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu 17. mars 2008. Í áðurnefndum dómi Hæstaréttar var tilgreint í hverju málatilbúnaði stefndu hafi verið áfátt og meðal annars kom fram að ekki lægju fyrir ljósrit af skráningarblöðum í fasteignabók sýslumannsins á Selfossi fyrir umræddan sumarbústað, en af fasteignabókinni yrði ekki ráðið um uppruna og inntak lóðarréttinda fyrir bústaðinn, hvort þeim hafi einhvern tíma verið breytt með löggerningi og hvenær eða hvernig aðilaskipti hafi orðið að þeim. Ekki væri því skýrt hvort honum hafi fylgt leiguréttindi eða eignarréttindi eða hvort þinglýsingarvottorð 5. nóvember 1993, sem lá fyrir við nauðungarsölu samkvæmt beiðni Þingvallahrepps 18. október sama ár, hafi verið í ósamræmi við færslu í fasteignabók. Ekki hafi heldur verið lögð fram fullnægjandi gögn varðandi undirbúning og framkvæmd nauðungarsölunnar til að upplýsa frekar hvort hún hafi svo víst sé tekið til eignarréttar að lóð en ekki aðeins lóðarleiguréttinda. Í hinum áfrýjaða dómi er getið um gögn, sem stefndu öfluðu og lögðu fram til að bæta úr fyrri annmörkum. Með gagnaöflun sinni hafa stefndu skýrt nánar ástæður þess að eignarréttur að landspildunni er nú eftir þinglýstum heimildum á hendi áfrýjanda. Samkvæmt þinglýstum sameignarsamningi 13. ágúst 1953 voru systurnar Svava og Unnur Samúelsdætur hvor um sig eigandi fyrir arf að einum áttunda hluta jarðarinnar Skálabrekku, en fjórðungshlut eins eigandans var í sama samningi skipt út. Skipting lands jarðarinnar mun að öðru leyti hafa verið ákveðin með samningi 16. maí 1956 og áttu systurnar upp frá því fjórðung hennar í óskiptri sameign. Unnur tók eignarhlut systur sinnar að arfi samkvæmt skiptayfirlýsingu 16. maí 2002. Áður er fram komið að Unnur lést 2006 og urðu stefndu við einkaskipti á dánarbúi hennar eigendur að þeim fjórðungi upphaflegs lands Skálabrekku, sem hér um ræðir. Eignarheimild þeirra var móttekin til þinglýsingar 3. desember 2007. Meðal gagna málsins er samningur 23. júní 1944, þar sem þáverandi eigandi Skálabrekku seldi tveimur nafngreindum mönnum á leigu spildu úr landi jarðarinnar undir sumarbústað. Stærð spildunnar var ekki tilgreind, en lausleg lýsing á henni var tekin upp í samningnum. Leigutími skyldi vera tuttugu ár. Sumarbústaður var reistur á spildunni og urðu eigendaskipti á honum nokkrum sinnum á tímabilinu fram til ársloka 1957. Í öllum afsölum á því tímabili var tekið fram að bústaðurinn stæði á leigulandi. Svava og Unnur Samúelsdætur, sem þá voru orðnar einkaeigendur spildunnar sem um ræðir, gerðu nýjan leigusamning við tvo nafngreinda menn og skyldi hann gilda á tímabilinu frá 15. júní 1958 til 15. júní 1991. Samningurinn er dagsettur 29. febrúar 1959, en stefndu kveða ártalið hafa misritast og hið rétta sé 1960. Tekið var fram að um væri að ræða sömu spildu sem leigð hafði verið 23. júní 1944 og lýst yfir að sá samningur væri fallinn úr gildi og einnig munnlegur viðbótarsamningur við hann. Stærðar leigulandsins var ekki getið, en í viðfestri teikningu voru útlínur þess dregnar upp og nokkur lýsing gefin á því í samningnum. Eftir þetta urðu enn nokkrum sinnum eigendaskipti að sumarbústaðnum, þar af einu sinni á nauðungaruppboði. Í öllum afsölum var tekið fram að hann væri seldur með tilheyrandi leigulóðarréttindum. Síðasta afsalið fyrir sumarbústaðnum á gildistíma leigusamningsins frá 1960 var til Péturs Rafnssonar 24. nóvember 1982 og einnig þar var tekið fram að um leigulóðarréttindi væri að ræða. Bú Péturs var tekið til gjaldþrotaskipta 19. júní 1987, en þrotabúið mun ekki hafa hlutast til um að eigninni yrði komið í verð áður en skiptum var lokið 17. október 1991. II Meðal málsgagna er beiðni Lögmanna Suðurlandi fyrir hönd Þingvallahrepps 18. október 1993 til sýslumannsins á Selfossi um nauðungarsölu. Andlag nauðungarsölu var þar sagt vera „lóð nr. 4500-0080 í landi Skálabrekku“. Þess var krafist „að ofangreind eign, ásamt tilheyrandi réttindum, verði seld nauðungarsölu til lúkningar skuld við gerðarbeiðanda“. Um málavexti var vísað til álagðra fasteignagjalda 1992 og gerðarþoli sagður vera Pétur Rafnsson. Greiðsluáskorun 26. júlí 1993, sem beint hafði verið að Pétri, fylgdi beiðni um nauðungarsölu. Þinglýsingarvottorð 5. nóvember 1993 er meðal málskjala, þar sem þinglýstur eigandi lóðar úr landi Skálabrekku er sagður vera Pétur Rafnsson samkvæmt heimildarbréfi 24. nóvember 1982. Þá hafa verið lögð fram þrjú endurrit úr gerðabók sýslumannsins á Selfossi frá 14. desember 1993, 1. mars 1994 og 24. sama mánaðar um nauðungarsölu lóðar nr. 80 í landi Skálabrekku. Í öllum tilvikum er eign sögð vera „lóð nr. 80, Skálabrekku“ og að gerðarþoli sé Pétur Rafnsson eða þrotabú Péturs Rafnssonar. Sýslumaður tók boði Lögmanna Suðurlandi og var eignin seld þeim fyrir 100.000 krónur. Sýslumaðurinn hafði beint tilkynningum um nauðungarsölu að Pétri Rafnssyni, sem virðist ekki hafa sinnt þeim. Sýslumaður gaf út afsal fyrir eigninni til Lögmanna Suðurlandi 29. apríl 1994, þar sem segir að seld hafi verið „á nauðungarsölu lóð og sumarbústaður nr. 80 í landi Skálabrekku“ og að þeir séu „réttir og löglegir eigendur ofangreindrar eignar.“ Öll veðbönd og óbein eignarréttindi yfir hinni afsöluðu eign falli niður samkvæmt 2. mgr. 56. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 2. maí 1994. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að fasteignagjöld 1992 hafi verið í vanskilum og Þingvallahreppur krafist nauðungarsölu til heimtu þeirra. Krafa hreppsins hafi notið lögveðréttar bæði í sumarbústaðnum og lóð, sem hann stendur á, en fasteignagjöld séu lögð bæði á mannvirki og land sem fylgi. Nauðungarsalan hafi tekið til hvoru tveggja og Lögmenn Suðurlandi eignast hús og lóð. Af þeim sökum og fyrir traustfang sé áfrýjandi réttur eigandi lóðarinnar, enda verið grandlaus um hugsanlegan betri rétt annarra en heimildarmanns síns. Eignarréttur fyrir traustfang hafi náð „eigi skemur en til upphafs eignarhalds ... Lögmanna Suðurlandi ehf., sem sinnti aðgæsluskyldu sinni og var á sínum tíma fullkomlega viss um að hann væri að kaupa eignarlóð“. Stefndu byggja hins vegar á því að þáverandi eigendur lóðarinnar hafi ekki verið í vanskilum með fasteignagjöld. Slík gjöld hafi verið lögð á þá vegna fjórðungs eignarhluta þeirra í Skálabrekku og þar á meðal spildunnar, sem sumarbústaðurinn stendur á. Hér sem endranær hafi mannvirki, lóðarleiguréttur og hinn beini eignarréttur hvert um sig verið metið sjálfstætt til fasteignamats og fasteignagjöld lögð á hvern þátt. Forverar stefndu hafi verið í skilum með það, sem að þeim sneri, en vanskil orðið á greiðslu fasteignagjalda, sem lögð voru á eiganda bústaðarins og lóðarleiguréttinda, sem honum hafi áður fylgt. Nauðungarsalan hafi því ekki getað tekið til eignar forvera stefndu, heldur einungis til eignar þess, sem var í vanskilum. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til annars en að sú almenna aðferð við álagningu fasteignagjalda, sem að framan var lýst, hafi verið viðhöfð í umrætt sinn. Engin vísbending er heldur komin fram um að forverar stefndu hafi verið í vanskilum með fasteignagjöld sem á þá hafa samkvæmt því verið lögð. Í beiðni Þingvallahrepps um nauðungarsölu var Pétur Rafnsson sagður gerðarþoli og við framkvæmd nauðungarsölu var tilkynningum beint að honum einum sem gerðarþola. Verður lagt til grundvallar að nauðungarsalan 24. mars 1994 og afsal 29. apríl sama ár hafi ekki tekið til beins eignarréttar forvera stefndu að landinu, sem nefndur sumarbústaður stendur á, og að kaupandinn hafi ekki eignast önnur réttindi en þau, sem tilheyrðu gerðarþolanum. Orðalag í gerðabók sýslumanns og afsali um að seld sé „lóð“ breytir engu um þá niðurstöðu, en þar er ekki tekið fram hvort um sé að ræða leigu- eða eignarrétt að henni. Kaupandinn gat ekki byggt traust á að um eignarrétt væri að ræða þegar af þeirri ástæðu að hann kom einnig fram í málinu fyrir þann sem átti kröfuna að baki fullnustugerðinni. Í því hlutverki hlaut honum að vera kunnugt um hvernig söluandlaginu væri lýst í þinglýstri heimild gerðarþolans, sem var eins og áður sagði afsal til Péturs Rafnssonar 24. nóvember 1982 þar sem getið var um leigurétt afsalshafans að lóð undir bústaðnum. Til þess heimildarbréfs var einnig skýrlega vísað í þinglýsingarvottorði 5. nóvember 1993, sem lagt var fram við framkvæmd nauðungarsölunnar. III Eftir gögnum málsins hefur rekstrarform kaupanda sumarbústaðarins verið orðið einkahlutafélag um svipað leyti og lögmaður Unnar Samúelsdóttur ritaði Lögmönnum Suðurlandi ehf. bréf 14. nóvember 2002. Þar segir meðal annars að Unnur hafi fyrr á sama ári orðið vör við mannaferðir í kringum bústaðinn og að svo virtist sem fyrirhugaðar væru einhverjar framkvæmdir. Nánari athugun hefði leitt í ljós að Lögmenn Suðurlandi hafi eignast bústaðinn við nauðungarsölu á árinu 1994. Í bréfinu greinir nánar frá því að lögmaður Unnar hafi átt viðræður um málið við einn úr hópi kaupenda, þar sem sá síðarnefndi hafi leitað eftir því að gerður yrði nýr leigusamningur. Í bréfinu var þeirri málaleitan hafnað. Þar var einnig tekið fram að nauðungarsalan breytti engu um eignarrétt umbjóðanda lögmannsins að lóð, sem sumarbústaðurinn standi á, og að ekki hafi verið unnt að selja annað á uppboðinu en það, sem tilheyrði gerðarþolanum. Bréfinu mun hafa verið svarað munnlega á þann veg að kaupandinn teldi sig hafa eignast hann á áðurnefndu uppboði. Kröfu um að bústaðurinn yrði fjarlægður var jafnframt hafnað. Lögmenn Suðurlandi ehf. gáfu út afsal til Eyvindartungu ehf. 11. febrúar 2003 fyrir áðurnefndum sumarbústað og „meðfylgjandi eignarlóð“ eins og þar sagði. Kaupandinn var í eigu eins eigenda seljandans, en hann mun um líkt leyti hafa gengið úr samstarfi við aðra eigendur þess félags. Stefndu kveðast í kjölfar þessa hafa átt viðræður við fyrirsvarsmann kaupandans sem hafi enn leitað eftir leigusamningi um lóðina en fengið sem áður afsvar. Eigendaskipti urðu aftur að sumarbústaðnum þegar Eyvindartunga ehf. seldi hann Gústaf Adolf Gústafssyni með afsali 9. mars 2006. Lýsing á hinu selda var nú þannig að seldur væri sumarbústaður „ásamt 10.000 fermetra eignarlóð.“ Gústaf seldi eignina til áfrýjanda með afsali 30. mars 2006. Lýsing eignarinnar í því var sú sama og í eignarheimild Gústafs sjálfs. Í málatilbúnaði áfrýjanda kemur fram að Gústaf hafi stofnað áfrýjanda og verið eigandi félagsins þegar hann afsalaði því áðurnefndri eign. Eftir það hafi hann selt allt hlutafé í áfrýjanda til núverandi eiganda félagsins. IV Eins og áður var getið heldur áfrýjandi fram að hann hafi verið grandlaus um betri rétt annars þegar hann eignast lóðina, sem um er deilt. Hann hafi hlotið þessi réttindi yfir fasteign með samningi við þinglýstan eiganda þeirra og samkvæmt 1. mgr. 33. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 þurfi sá réttar ekki að víkja fyrir öðrum. Hann hafi mátt treysta þeim opinberu gögnum, sem legið hafi fyrir, og staðfestu að um eignarlóð væri að ræða. Til vara byggir hann á því að sama niðurstaða leiði af 18. gr. sömu laga. Fram er komið að Lögmenn Suðurlandi máttu vita um betri rétt annars yfir lóðinni þegar þeir keyptu sumarbústaðinn við nauðungarsölu. Hinu sama gegnir um fyrirsvarsmann kaupandans Eyvindartungu ehf., en hann var áður í hópi kaupanda við nauðungarsölu. Gagnvart þessum síðari kaupanda skiptir því engu þótt orðið „eignarlóð“ hafi verið sett inn í afsal Lögmanna Suðurlands ehf. til hans. Í afsali Eyvindartungu ehf. til Gústafs Adolfs Gústafssonar var tiltekin stærðin 10.000 fermetrar á afsalaðri eignarlóð. Sú stærðarviðmiðun studdist ekki við neina þinglýsta heimild og gat kaupandinn hvað sem öðru líður ekki verið í góðri trú um þann þátt málsins. Hinu sama gegnir um huglæga afstöðu síðasta kaupandans, áfrýjanda þessa máls, en Gústaf var eigandi hans og fyrirsvarsmaður þegar áfrýjandi eignaðist bústaðinn. Verður að miða við huglæga afstöðu þáverandi fyrirsvarsmanns áfrýjanda, þegar sá síðarnefndi eignaðist umrædd réttindi og skiptir grandleysi nýs eiganda félagsins eftir sölu hlutafjár í því engu við úrlausn málsins. Forverar stefndu voru þinglýstir eigendur landsins, sem um er deilt, þegar nauðungarsala fór fram. Þeir höfðu enga samninga gert eða aðra gerninga, sem leitt gátu til óljósrar réttarstöðu, heldur þvert á móti ekki aðhafst neitt. Samningur annarra um kaup og sölu á eign forvera stefndu svipti þá ekki þinglýstum eignarrétti sínum. Þótt gengið sé út frá góðri trú þáverandi fyrirsvarsmanns áfrýjanda um eignarrétt að lóðinni við kaupin 30. mars 2006 er aðstaðan hér með þeim hætti að síðari rétthafi getur ekki unnið betri rétt fyrir traustfang á grundvelli 1. mgr. 33. gr. þinglýsingalaga á kostnað þinglýsts eiganda. Skilyrði eru heldur ekki uppfyllt fyrir slíkri niðurstöðu samkvæmt 18. gr. sömu laga og kemur hún ekki til neinnar álita, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í máli nr. 120/2009, sem kveðinn var upp 19. nóvember 2009. Málsástæða áfrýjanda, sem reist er á því að stefndu og forverar þeirra hafi misst rétt fyrir tómlæti, er haldlaus. Samkvæmt öllu framanrituðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um kröfu stefndu sem lýtur að viðurkenningu eignarréttar á umræddri lóð. Með vísan til forsendna dómsins verður jafnframt staðfest niðurstaða hans um skyldu áfrýjanda til að fjarlægja sumarbústað af lóðinni innan tilsetts frests að því gættu að upphaf frestsins miðast við uppsögn dóms Hæstaréttar í málinu. Ákvæði héraðsdóms um greiðslu málskostnaðar verður staðfest, en áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal verð óraskaður. Áfrýjandi, Húsabyggð ehf., greiði stefndu, Sigríði Erlingsdóttur, Samúel Erni Erlingssyni og Brynjúlfi Erlingssyni, samtals 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. febrúar 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað með stefnu birtri 25. mars, 27. mars og 31. mars 2008. Stefnendur eru Sigríður Erlingsdóttir búsett í Bandaríkjum Norður-Ameríku, Samúel Örn Erlingsson, Grettisgötu 6, Reykjavík og Brynjúlfur Erlingsson Logafold 65, Reykjavík. Stefndi er Húsabyggð ehf., Skógarhlíð 22, Reykjavík. Lögmönnum Suðurlandi ehf., Austurvegi 4, Selfossi og Eyvindartungu ehf., Eyvindartungu, Laugardalshreppi, og Gústafi Adolf Gústafssyni, Heljarþröm, Laugardalshreppi er stefnt til réttargæslu. Stefnendur gera eftirtaldar dómkröfur: 1. Að viðurkennt verði með dómi að stefnendur séu eigendur þess hluta jarðarinnar Skálabrekku í Bláskógabyggð sem sumarbústaður í eigu stefnda Húsabyggðar ehf. stendur á og hefur í Landsskrá fasteigna hjá fasteignamati ríkisins hlotið fastanúmerið 220-9362 og er í þinglýsingarbókum sýslumannsins á Selfossi tilgreind „Skálabrekka lóð 170773 Þingvellir Sumarbústaður" og er þinglýst eign stefnda. 2. Að stefnda verði með dómi gert skylt að fjarlægja sumarbústað sinn af landareign stefnenda innan þriggja mánaða frá uppkvaðningu dóms í málinu. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnendum málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefnda Húsabyggðar ehf. er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Stefnandi gerir engar kröfur á hendur réttargæslustefndu og þeir láta mál þetta ekki til sín taka. MÁLSATVIK. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnendur eru börn Unnar Samúelsdóttur, sem lést 9. ágúst 2006. Við einkaskipti á dánarbúi hennar urðu þau að jöfnu sameigendur að eignarhluta hennar í jörðinni Skálabrekku í Bláskógabyggð, sem er í lögsagnarumdæmi sýslumannsins á Selfossi. Upphaflega hafði Unnur heitin eignast 1/8 hluta í jörðinni, en við skipti á dánarbúi systur hennar, Guðrúnar Svövu Samúelsdóttur, eignaðist Unnur 1/8 hluta úr jörðinni til viðbótar og var þar með orðin eigandi að 1/4 hluta jarðarinnar. - Þannig hagar til, að eigendur jarðarinnar hafa skipt hluta hennar á milli sín, en hluti jarðarinnar er í óskiptri sameign allra eigenda hennar. Stefnendur kveða að gegnum árin hafi eigendur Skálabrekku leigt út hluta úr jörðinni til einstaklinga sem reist hafi þar sumarhús. Eignarhlutur systranna Unnar og Guðrúnar Svövu hafi fyrst verið sérgreindur að hluta til með sameignarsamningi 13. ágúst 1953. Um hluta þeirrar spildu sem þær fengu þá í sinn hlut hafi verið í gildi afnotasamningur, sem verið hafi að stofni til frá árinu 1941 og þá munnlegur, en áréttaður skriflega 20. júní 1944. Samningur um þá spildu hafi síðan verið endurnýjaður með nýjum leigusamningi 29. febrúar 1960 (ártal hefur misritast 1959), og þeim samningi verið þinglýst 24. mars 1960. Þessi samningur hafi verið tímabundinn og gilt frá 15. júní 1958 til 15. júní 1991. Ekki sé í honum neitt ákvæði um rétt til framlengingar leigutímans. Sumarbústaður hafi verið settur niður á umræddri spildu, og með afsali útgefnu 24. nóvember 1982 hafi þáverandi eigandi afsalað honum til Péturs Rafnssonar, kt. 181048-4099. Bú Péturs hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 19. júní. Bústaðurinn hafi lengstum verið í mikilli niðurníðslu og muni lítt eða ekkert hafa verið notaður. Með beiðni 18. október 1993 hafi Lögmenn Suðurlandi krafist þess fyrir hönd Þingvallahrepps að lóð nr. 4500-0080 úr landi Skálabrekku yrði seld nauðungarsölu til lúkningar skuld vegna ógreiddra fasteignagjalda. Kröfunni hafi verið beint gegn áðurnefndum Pétri Rafnssyni. Skiptameðferð á þrotabúi Péturs hafi þá verið lokið, en þrotabúið hefði augljóslega ekki talið verðmæti í bústaðnum enda Pétur búinn að lýsa því yfir fyrir skiptarétti Reykjavíkur að bústaðurinn væri án lóðarréttinda og að á honum hvíldi veðkrafa að nafnverði 1.000.000 krónur. Hinn 24. mars 1994 hafi sýslumaðurinn á Selfossi selt nauðungarsölu „lóð og sumarbústað nr. 80 í landi Skálabrekku, Þingvallahr., þingl. Eig. Þrb. Péturs Rafnssonar, kt. 181048-409“ og hafi uppboðsafsal fyrir eigninni verið gefið út 29. apríl 1994 til hæstbjóðanda, sem verið hafi Lögmenn Suðurlandi ehf., sem stefnt er til réttargæslu í máli þessu. Uppboðsafsalinu hafi verið þinglýst sem eignarheimild réttargæslustefnda fyrir hinu selda. Með bréfi 14. nóvember 2002 hafi réttargæslustefnda Lögmönnum Suðurlandi ehf. verið gert ljóst að Unnur Samúelsdóttir hefði ekkert vitað um nauðungarsölu á eign Péturs Rafnssonar fyrr en löngu eftir að hún var afstaðin. Í bréfinu komi fram að Unnur telji þá fullnustugerð ekki breyta neinu um eignarrétt sinn að landinu, enda hefði uppboðskaupandi ekki getað eignast betri rétt yfir landinu en gerðarþolinn hefði átt. Hafi Unnur krafist þess að sumarhúsið og annað sem tilheyra kynni réttargæslustefnda á umræddri spildu úr Skálabrekku yrði fjarlægt þaðan, en hafi áskilið sér rétt til að láta fjarlægja það yrði áskoruninni ekki sinnt. Þessu bréfi hafi ekki verið svarað skriflega, en munnlega hafi lögmanni Unnar verið tjáð að réttargæslustefndi liti svo á að hann hefði með umræddu uppboðsafsali eignast landið en ekki útrunnin leiguréttindi yfir því. Þar af leiðandi teldi réttargæslustefndi sig eiga þá spildu sem upphaflega hefði verið leigð úr landinu, og hafi kröfu um að víkja af landinu verið neitað. Breyting hafi orðið á eignarhaldi að réttargæslustefnda Lögmönnum Suðurlandi ehf. á árinu 2003, og þá muni Sigurður Jónsson hæstaréttarlögmaður hafa gengið úr félaginu. Í tengslum við það muni hafa orðið að samkomulagi milli aðila að félaginu að Sigurður fengi í sinn hlut réttindin yfir umræddri sumarbústaðalóð. Jafnframt muni hafa samist svo um milli aðila að Lögmenn Suðurlandi ehf. gæfi út afsal fyrir eigninni til réttargæslustefnda Eyvindartungu ehf., sem verið hafi (og sé) félag í eigu Sigurðar Jónssonar. Í afsalinu sé eigninni lýst þannig: „Um er að ræða fasteignin lóð og sumarbústaður nr. 80 í landi Skálabrekku, Bláskógabyggð, nr. 170773 ásamt meðfylgjandi eignarlóð og öllu því sem eigninni fyrir og fylgja ber.“ Lögmaður Unnar Samúelsdóttur hafi átt viðræður við Sigurð Jónsson í framhaldi af þessu og lýst áformum hennar um að fylgja eftir eignarréttarkröfu hennar með málssókn ef bústaðurinn yrði ekki fjarlægður og eignarréttur hennar að umræddri landspildu viðurkenndur. Í þeim viðræðum hafi lögmaðurinn farið fram á, að Unnur gerði í staðinn við hann leigusamning um landspilduna, en því hafi Unnur hafnað og samkomulag því ekki náðst með aðilum aðila. Réttargæslustefndi Eyvindartunga ehf. hafi selt réttargæslustefnda Gústafi Adolfi umræddan bústað „ásamt 10.000 fermetra eignarlóð úr Skálabrekku“ samkvæmt afsali 9. mars 2006. Fram að þessu hefði stærð umræddrar spildu ekki verið tilgreind í neinu þinglýstu skjali. Engu að síður hafi skjalinu verið þinglýst án athugasemda. Réttargæslustefndi Gústaf Adolf hafi afsalað eigninni 30. mars 2006 til stefnda Húsabyggðar ehf. og sé það félag þinglýstur eigandi eignarinnar nú. Unnur Samúelsdóttir hafi höfðað mál fyrir Héraðsdómi Suðurlands í maí 2006 og gert þar sömu dómkröfur og hafðar séu uppi í þessu máli. Eftir fráfall Unnar hafi stefnendur þessa máls tekið við aðild hennar að því máli. Með dómi Hæstaréttar 17. janúar 2008, í hæstaréttarmáli nr. 213/2007, hafi málinu verið vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Stefnendur byggja kröfu um viðurkenningu á eignarrétti sínum að spildunni á því að þau séu eigendur þess hluta jarðarinnar Skálabrekku sem dómkrafan tekur til. Af ljósriti úr þinglýsingabók sýslumannsembættisins á Selfossi verði ráðið að sú eign sem seld hafi verið nauðungarsölu og afsalað til réttargæslustefnda Lögmanna Suðurlandi ehf. 29. apríl 1994 hafi fengið sérstakt registur í þinglýsingabók embættisins 30. júní 1950 er þinglýst hafi verið afsali dags. 20. júní 1944 fyrir sumarbústað ásamt leigulóðarréttindum. Stefnendur hafi lagt fram ljósrit allra skjala sem þinglýst hefði verið um þessa eign frá þeim tíma fram til útgáfu uppboðsafsalsins. Jafnframt hafi stefnendur lagt fram ljósrit úr tölvuprentuðu registri sýslumannsembættisins um þessa eign, en fyrsta skjalið sem þar sé tilgreint sé lóðarleigusamningur dags. 29. febrúar 1960, móttekinn til þinglýsingar 24. mars 1960. Nauðungarsöluafsalinu hafi verið þinglýst án athugasemda 2. maí 1994, og sé það innfært næst á eftir lóðarleigusamningnum. Síðari afsölum fyrir eigninni hafi verið þinglýst athugasemdalaust og þau færð inn á sama blað í þinglýsingarregistrinu, enda þótt þessi skjöl innihaldi staðhæfingar um að eigninni fylgi 10.000 fermetra eignarlóð úr landi Skálabrekku, sem hafi ekki stoð í eldri þinglýstum heimildum. Stefnendur telja þinglýst skjöl sýna ótvírætt að þau séu eigendur að þeim hluta lands jarðarinnar Skálabrekku sem sérgreindur hafi verið í þinglýsingabókum með þeim hætti sem lýst er hér að framan. Byggja stefnendur viðurkenningarkröfu sína á 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 (áður 67. gr.), en samkvæmt þessari grein sé eignarrétturinn friðhelgur. Augljóst sé að uppboðskaupandi hafi við nauðungarsölu ekki getað eignast önnur réttindi en þau sem tilheyrðu gerðarþolanum. Hvorki Unnur Samúelsdóttir né Guðrún Svava Samúelsdóttir hafi verið aðilar að umræddu nauðungarsölumáli og þær kröfur sem þar voru til innheimtu hafi ekki beinst að þeim. Þeim hafi verið ókunnugt með öllu um þessa fullnustugerð, enda ekki fengið neinar tilkynningar um hana. Stefnendur telja að einhvers konar mistök hafi orðið í tengslum við nauðungarsölu á eign sem tilheyrt hafi Pétri Rafnssyni eða þrotabúi hans, sem leitt hafi til þess að hluti eignarlands móður þeirra hafi orðið þinglýst eign annarra aðila með þeim hætti sem að framan er lýst, og sé stefnendum því brýn nauðsyn á að fá eignarrétt sinn að spildunni viðurkenndan með dómi. Stefnendur leggja á það áherslu að ákvæði 33. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 standi kröfu þeirra ekki í vegi, enda hafi eignarréttur þeirra sem þau leiða rétt sinn frá verið þinglýstur löngu áður en umrædd nauðungarsala hafi átt sér stað. Stefnendur telja augljóst að þótt sýslumaður sé bær til að gefa út nauðungarsöluafsöl fyrir seldum eignum nái heimildir hans ekki til þess að afsala eignum þeirra sem ekki séu gerðarþolar við viðkomandi nauðungarsölu. Hafi sýslumaður því ekki haft heimild til að afsala þeim eignarréttindum móður stefnenda sem dómkröfur stefnenda í þessu máli taka til. Stefnendur telja að engu máli geti skipt þótt aðilaskipti hafi orðið að svokölluðum réttindum sem réttargæslustefndi Lögmenn Suðurlandi ehf. hafi fengið með nauðungarsöluafsali fyrir umræddri lóð. Telja stefnendur að krafa þeirra eigi að ná fram að ganga hvort sem stjórnendur hinna stefndu félaga teljast hafa verið grandsamir eða ekki um réttindi stefnenda eða móður þeirra yfir landinu. Grandleysi viðtakenda dugi einfaldlega ekki til að svipta menn friðhelgum eignarrétti. Stefnendur byggja kröfu um að stefnda verði gert að fjarlægja bústaðinn á því að leigutími samkvæmt leigusamningi um afnot af umræddri landspildu sé fyrir löngu útrunninn og aldrei hafi staðið til að semja um framlengingu eða endurnýjun samningsins. Uppboðskaupanda hafi verið gefinn ærinn tími til að víkja af lóðinni með það sem honum tilheyri þar en hann ekki gert það. Sama krafa hafi verið höfð uppi í fyrra dómsmáli milli aðila og henni þá beint að stefnda Húsabyggð ehf., enda hafi hann keypt sumarbústaðinn og það sem honum tilheyrir og sé nú þinglýstur eigandi hans. Jafnframt því sem stefnendur vísa til efnis leigusamningsins sjálfs um leigutímann vísa stefnendur um lagastoð fyrir þessari kröfu til 58. og 59. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994, sbr. 6. mgr. 1. gr. þeirra. Um málskostnaðarkröfu sína vísa stefnendur til 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af viðurkenningarkröfu stefnenda í fyrsta lagi á reglum um traustfang og öryggi viðskiptalífs. Stefndi hafi keypt eignarlóð og hafi mátt treysta þeim opinberu gögnum sem lögð hafi verið fram og staðfesti að um eignarlóð sé að ræða. Víðtækar traustfangsreglur gildi um fasteignir samkvæmt 1. mgr. 33. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978 þar sem segi að sá sem hljóti réttindi með samningi við þinglýstan eiganda að eign, þurfi ekki að sæta því, að heimildarbréf fyrirrennara hans sé ógilt ef hann er grandlaus um ógildisatvikið þegar hann öðlast réttindi sín. Af hálfu stefnda er því haldið fram að það sé fráleitt að stefnendur, sem vegna eigin hirðuleysis sem mögulega hafi leitt af sér einhvers konar tilkynningarskort hins opinbera við nauðungarsölu hinn 24. mars 1994, hafi misst eignarrétt sinn til landsspildu undir sumarbústað, geti með stefnu 17. mars 2008 þ.e. 14 árum síðar, tekið eignarréttinn af til baka af grandlausum kaupanda lóðarinnar þ.e. stefnda. Stefndi sé kominn að eigninni með fullkomlega eðlilegum og lögmætum hætti og hafi að öllu leyti farið að þeim reglum sem gilda um aðilaskipti að eignarréttindum. Stefndi hafi jafnframt veðsett Landsbanka Íslands lóðina til tryggingar skuld að fjárhæð 8.000.000 króna í trausti þess að um eignarlóð sé að ræða. En traustfangið nái eigi skemur en til upphafs eignarhalds réttargæslustefnda Lögmanna Suðurlandi ehf., sem sinnt hafi aðgæsluskyldu sinni og hafi á sínum tíma verið fullkomlega viss um að hann væri að kaupa eignarlóð eins og öll opinber gögn sýni, en slík gögn hafi opinbert trúgildi í viðskiptum manna (publica fides). Sé hér vísað til bæði þinglýsingavottorðsins frá 5. nóvember 1993 og síðan nauðungarsöluafsalsins frá 29. apríl 1994. Bréf stefnenda dagsett meira en 8 árum eftir uppboðið eða þann 14. nóvember 2002. breyti engu um þetta. Stefndi vísar jafnframt til 18. gr. þinglýsingarlaga nr. 39/1978. Ef talið verði að nauðungarsöluafsalið frá 29. apríl 1994 og afsalaröðin eftir það sem endi með afsalinu til stefnda samrýmist ekki öðrum áður þinglýstum skjölum vegna eignarinnar, sé samkvæmt 18. gr. sá kostur fyrir hendi að kveða svo á með dómi, að réttindi samkvæmt eldri skjölunum, skuli víkja fyrir rétti, sem síðar sé þinglýst og styðjist við samning, enda sé rétthafi grandlaus um þessi atvik. Skilyrði ákvæðisins séu að öllu leyti uppfyllt þ.e. að stefnda væri bakað óverðskuldað tjón, ef kröfur stefnenda yrðu teknar til greina og jafnframt að tjón hans yrði honum miklum mun bagalegra en mögulegt tjón stefnenda sem ekki hafi sinnt um meint þinglýst réttindi sín árum saman. Í öðru lagi er byggt því að réttargæslustefndi Lögmenn Suðurlandi ehf., sem stefndi reki rétt sinn frá, hafi við nauðungarsöluna þann 24. mars 1994 orðið eigandi lóðarinnar að undangengnum lögmætum undirbúningi. Önnur möguleg eignarréttindi hafi fallið niður sbr. 56. gr. uppboðslaga nr. 90/1991. Möguleg eignarréttindi stefnanda hafi þannig fallið niður og vikið fyrir eignarrétti réttargæslustefnda. Uppboð á eigninni hafi verið haldið vegna fasteignagjalda sem lögð hafi verið bæði á hús og lóð árið 1992. Lögveðrétturinn hafi náð til hvoru tveggja lóðar og húss. Ef Unnur Samúelsdóttir, sem stefnendur leiði rétt sinn frá, hafi talið sig vera eiganda lóðarinnar hafi hún þannig verið uppboðsþoli. Leigusamningurinn sem Unnur og Svava Samúelsdóttir hafi undirritað sem leigusalar hinn 29. febrúar 1959 hafi runnið út eftir efni sínu hinn 15. júní 1991. Þær sömu Unnur og Svava hafi þá enn verið eigendur hluta úr Skálabrekku og hafi ekki með neinum hætti brugðist við því að samningurinn hafi runnið út eins og eigendum beri að gera til að tryggja rétta opinbera skráningu. Fasteignagjöldin hafi þannig verið lögð á eftir að leigusamningurinn hafi runnið út. Ekkert liggi fyrir um það hvort þær Unnur og Svava hafi fengið sérstakar tilkynningar vegna lóðarinnar fyrir nauðungaruppboðið en hafi svo ekki verið, hafi það verið vegna þess að þær hafi ekki sinnt því að hlutast til um rétta opinbera skráningu lóðarinnar eftir að leigusamningurinn rann út. Það sé einmitt einn megin tilgangur opinberrar skráningar fasteigna að sjá til þess að opinberar tilkynningar vegna fasteigna berist réttum aðiljum og að réttir eigendur séu krafðir um skatta og skyldur. Lögveðrétturinn vegna fasteignagjalda taki til fasteignarinnar hvernig sem skráningu hennar sé háttað á hverjum tíma. Uppboð á lóðinni hafi verið auglýst í Lögbirtingablaðinu og í dagblöðum en auglýsingu í Lögbirtingablaði sé einmitt ætlað að sjá til þess að allir sem hagsmuna eigi að gæta við nauðungarsölu geti gætt réttar síns, jafnvel þó að þeim sé ekki send sérstök tilkynning. Í þriðja lagi ber stefndi fyrir sig tómlæti stefnenda. Réttargæslustefndi hafi fengið uppboðsafsal fyrir eigninni hinn 29. apríl 1994 þ.e. fyrir 14 árum síðan. Uppboð á lóðinni hafi verið auglýst í Lögbirtingablaðinu í desember 1993. Uppboðsafsali hafi verið þinglýst hinn 2. maí 1994 Tómlæti stefnanda sé í raun þríþætt. Stefnendur eða öllu heldur þeir sem þeir reki rétt sinn frá, hafi ekki brugðist á neinn hátt við því að leigusamningurinn frá 29. febrúar 1959 hafi runnið út eftir efni sínu hinn 15. júní 1991. Það hafi því verið vegna þessa aðgerðaleysis að eignin var ekki rétt skráð á árinu 1993. Stefnendur hafi heldur ekki brugðist með neinum hætti við nauðungarsölu á eigninni hinn 24. mars 1994. Sá sem telji sig eiga fasteign verði að gæta að eigninni og halda réttindum sínum uppi. Honum eigi að vera ljóst að honum beri að greiða skatta og skyldur af eigninni og að honum beri að hirða um eignina og gæta þess að tilkynningar vegna eignarinnar berist til sín. Stefnendur hafi haldið því fram að þeir hafi verið grandlausir um eignarrétt réttargæslustefnda allt þar til á árinu 2002. þ.e. í 8 ár frá því að réttargæslustefndi Lögmenn Suðurlandi ehf. hafi eignast lóðina. Þessari viðbáru stefnanda sé mótmælt. Stefnendur, í stöðu meintra eigenda, geti ekki talist hafa verið grandlausir allan þennan tíma enda öll skráning opinber og öllum skjölum vegna eignarinnar þinglýst. Stefnendur viðurkenni að hafa fengið vitneskju um eignarréttindi réttargæslustefnda Lögmanna Suðurlandi á árinu 2002. Þrátt fyrir það hafi stefnendur þá enn sýnt tómlæti og ekkert gert í málinu fyrr með málssókn á árinu 2006 þegar verðmæti lóðarinnar hefði margfaldast vegna markaðsaðstæðna sem sköpuðust að áliti stefnda einkum vegna aukinnar eftirspurnar eftir sumarhúsalóðum við Þingvallavatn. Því er haldið fram að þetta tómlæti stefnanda eigi ásamt þeim málsástæðum sem að framan eru raktar eigi að leiða til sýknu. Um þá kröfu stefnanda að stefnda verði gert að fjarlægja sumarbústað er í fyrsta lagi er byggt á því að það sé óviðunandi niðurstaða að telja að leiguréttindin séu fallin niður þannig að stefnda beri að fjarlægja húsið sem er á lóðinni. Af hálfu stefnda er því þannig haldið fram að þar sem leigusamningurinn frá 1960 hafi runnið út hinn 15. júní 1991 án þess að nokkuð væri aðhafst af hálfu stefnanda, hljóti að hafa stofnast nýr ótímabundinn óuppsegjanlegur leigusamningur. Þegar réttargæslustefndi Lögmenn Suðurlandi ehf. hafi keypt lóðina á nauðungaruppboði hinn 24. mars 1994 hafi lóðarleigusamningurinn löngu verið útrunninn samkvæmt efni sínu. Engin ákvæði séu í samningnum hvernig með skuli fara að leigutímanum liðnum. Ekki verði séð að stefnandi hafi litið svo á að lóðarleigusamningurinn hafi runnið út hinn 15. júní 1991. Hafi hann sýnt algert tómlæti um lóðarleigusamninginn og verði ekki annað séð en að hann hafi litið þannig á að samningurinn myndi framlengjast. Varðandi lóðarleigu gildi þá ákvæði 2. tölul. hins upphaflega samnings enda er hún bundin framfærsluvísitölu. Í öðru lagi er byggt á því að réttarvörslumarkmið standi í vegi fyrir þessari kröfu. Ákvæði íslenskra um réttarsamband lóðarhafa og landeiganda séu meðal annars reist á þeim þjóðfélagslegu hagsmunum að komið skuli í veg fyrir ósanngjarna eyðileggingu eigna og sóun verðmæta. Til þess sé að líta að lóðin sé í skipulögðu sumarhúsahverfi sem ekki megi taka til annarra nota. Með vísan til ofangreinds beri að hafna kröfu stefnanda um brottnám sumarbústaðar af lóðinni Af hálfu stefndu er byggt á meginreglu kröfu- og samningaréttar um traustfang. Þá er vísað til 1. nr. 90/1991, um nauðungarsölu, þinglýsingalaga 39/1978, fyrningarlaga nr. 14/1905 og til 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála Varðandi kröfu um málskostnað er vísað til 130 gr. eml. 91/1991. NIÐURSTAÐA Í málinu hefur verið lagt fram blað úr veðmálaregistri embættis sýslumannsins á Selfossi með yfirskriftinni „Sumarbústaður í Skálabrekkulandi – Ísleifs Jónssonar“. Þar koma fram heimildarskjöl að eigninni og kemur fram á blaðinu að samkvæmt afsali Ísleifs Jónssonar frá 20. júní 1944 sé sumarbústaður í landi Skeljabrekku í eigu tveggja tilgreindra eigenda. Enn fremur að bústaðurinn standi á leigulandi og fylgi leigurétturinn með í afsalinu svo og réttur til stangaveiði fyrir landi jarðarinnar Skálabrekku og réttur til að hafa bát á Þingvallavatni. Er síðan getið afsala þar sem sumarbústaðnum er afsalað ásamt leigulóðarréttindum en afsölin eru frá 9. júlí 1947, 29. júlí 1949, 28. nóvember 1950, 21. júní 1957, 29 febrúar 1960, 17. febrúar 1965, 17. mars 1967, 3. febrúar 1976 og 24. nóvember 1982. Ljósrit skjala þessara liggja frammi í málinu. Síðastgreint afsal er til Péturs Rafnssonar og segir að hið afalaða sé sumarbússtaður í landi Skálabrekku í Þingvallahreppi með tilheyrandi leigulóðarréttindum. Þá er á framangreindu blaði úr veðmálaregistri getið yfirlýsingar um leigulóð frá 2. maí 1957, lóðarsamnings frá 23. júní 1944 og lóðarsamnings frá 29. febrúar 1960. Með þeim samningi selja Unnur Samúelsdóttir og Svava Samúelsdóttir tveimur nafngreindum mönnum „landspildu þá í landi Skálabrekku, sem upphaflega var leigð ... með samningi dags. 23. júní 1944, ...“ á leigu frá 15. júní 1958 til 15. júní 1991. Loks er getið uppboðsafsals frá 29. apríl 1994 til Lögmanna á Suðurlandi. Efni þinglýsingarbókar er sögð innfært í tölvukerfi 28. október 2000. Í útskrift úr tölvukerfi er m.a. getið lóðarleigusamningsins frá 29. febrúar 1960 og nauðungarsöluafsals frá 29. apríl 1994, afsala réttargæslustefndu Eyvindartungu og Gústafs Adolf Gústafssonar og afsals þess síðastnefnda til stefnda frá 30. mars 2006. Ljósrit skjala þessara liggja frammi í málinu. Af gögnum þeim sem hér að framan eru rakin verður ekki séð að stefnendur eða forverar þeirra hafi afsalað sér réttindum yfir landspildu þeirri er bústaðurinn stefndur á. Telur dómari að af blaði því í veðmálaregistri sem að framan greinir megi sjá að eign sú sem þar er skráð sé sumarbústaður með leigulóðarréttindum. Það er meginregla í eignarétti að sá sem afsalar fasteignaréttindum getur ekki afsalað víðtækari rétti en hann á sjálfur eða eftir atvikum fer með. Samkvæmt því verður ekki fallist á að uppboðsafsal sýslumannsins í Árnessýslu hafi náð til annars en sumarbústaðarins sjálfs en þess ber að gæta að leigusamningurinn var runninn út eftir efni sínu þegar afsalið var gefið út. Traustfangsregla 33. gr. laga nr. 39/1978 um þinglýsingar kemur hér ekki til álita með því að við athugun á þinglýsingargögnum þykir dómara ljóst að eigendur lóðarspildu þeirrar sem bústaðurinn stendur á hafi verið stefnendur er framangreint afsal var gefið út. Þá skapar það stefnda ekki eignarrétt fyrir traustfang að eigninni er ranglega lýst í afsölum þeim sem stefndi ber fyrir sig og hann ranglega sagður eigandi í tölvukerfi né heldur skapar það honum rétt að þinglýsingarvottorð dagsett 15. nóvember greini ranglega Pétur Rafnsson sem þinglýstan eiganda að lóð úr landi Skálabrekku. Þá verður ekki fallist á það með stefnda að eignarréttindi forvera stefnenda hafi fallið niður við uppboðið skv. ákvæði 56. gr. uppboðslaga eða að stefnendur hafi tapað rétti fyrir tómlæti enda ekkert sem bendir til þess að þeim hafi verið kunnugt um nauðungaruppboðið. Samkvæmt því verða kröfur stefnenda um viðurkenningu eignarréttar þeirra að umræddri spildu teknar til greina. Kemur þá til álita hvort réttindi til lóðar undir bústað stefnda vakni að nýju en upphaflegur lóðarsamningur rann út 15. júní 1991 samkvæmt efni sínu. Sú málsástæða stefnda styðst ekki við ákvæði í samningnum sjálfum sem segir ekkert um þetta atriði né heldur er fyrir að finna lagareglu sem styður þessa málsástæðu. Slík niðurstaða felur í sér skerðingu á ráðstöfunarrétti stefnenda yfir eign sinni sem ekki verður fallist á að heimil sé án skýrrar heimildar í lögum eða samkvæmt samningi þar um. Samkvæmt þessu er fallist á kröfu stefnenda um að stefndi fjarlægi sumarbústaðinn af landi þeirra. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Viðurkennt er að stefnendur, Sigríður Erlingsdóttir, Samúel Örn Erlingsson og Brynjúlfur Erlingsson séu eigendur þess hluta jarðarinnar Skálabrekku í Bláskógabyggð sem sumarbústaður í eigu stefnda, Húsabyggðar ehf., stendur á og hefur í Landsskrá fasteigna hjá fasteignamati ríkisins hlotið fastanúmerið 220-9362 og er í þinglýsingarbókum sýslumannsins á Selfossi tilgreind „Skálabrekka lóð 170773 Þingvellir Sumarbústaður" og er þinglýst eign stefnda. Stefndi fjarlægi sumarbústað sinn af landareign stefnenda innan þriggja mánaða frá uppkvaðningu dóms í málinu. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 445/2012
Handtaka Skaðabótamál Lögregla
K krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna líkamstjóns sem hann kvaðst hafa orðið fyrir af völdum lögreglu á vinnusvæði hans tiltekið sinn. Reisti K kröfu sína annars vegar á ákvæði 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og hins vegar á reglunni um vinnuveitendaábyrgð. Féllst Hæstiréttur á það með héraðsdómi að krafa K, að því leyti sem hún væri reist á 176. gr. laga nr. 19/1991 hefði verið fyrnd er málið hefði verið höfðað. Þá var einnig fallist á það að K hefði ekki sannað að líkamstjón hans yrði rakið til þess að lögreglumenn sem stóðu að handtöku hans hefðu farið offari miðað við aðstæður sem og að lögreglumennirnir hefðu haft heimild til að athafna sig á vinnusvæði K umrætt sinn. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2012. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda íslenska ríkisins vegna nánar tilgreinds líkamstjóns sem hann kveðst hafa orðið fyrir 27. september 2005 af völdum lögreglu á vinnusvæði áfrýjanda að Lyngási, Hellu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi reisir kröfu sína um viðurkenningu á skaðabótaskyldu stefnda annars vegar á 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sem giltu er atvik málsins áttu sér stað, og hins vegar á reglunni um vinnuveitandaábyrgð þar sem lögreglumenn þeir, er líkamstjóni hans ollu, hafi verið starfsmenn stefnda og sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi við handtökuna. Hann telur handtökuna hafa verið tilefnislausa og framgöngu lögreglumannanna umfram það sem þörf var á og heimildir þeirra samkvæmt 14. gr., sbr. 13. gr., lögreglulaga nr. 90/1996 til valdbeitingar hafi réttlætt. Fallist er á með héraðsdómi að krafa áfrýjanda, að því leyti sem hún er reist á 176. gr. laga nr. 19/1991, hafi verið fyrnd, sbr. 181. gr. laganna, er mál þetta var höfðað. Tilvitnuð ákvæði gilda um atvik máls þessa, þótt málið sé höfðað eftir gildistöku laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. ákvæðis VI. til bráðabirgða með þeim lögum. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur dómur Hæstaréttar 16. maí 2007 í máli nr. 21/2007 fullt sönnunargildi um þau málsatvik, sem þar eru lögð til grundvallar, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að áfrýjandi hafi ekki sannað að líkamstjón hans verði rakið til þess að lögreglumennirnir, sem stóðu að handtökunni, hafi farið offari miðað við aðstæður, sem þar er lýst. Þá er einnig fallist á röksemdir dómsins fyrir því að lögreglumennirnir hafi haft heimild til að athafna sig á kartöfluakri, sem áfrýjandi hafði forræði á, eftir að einn lögreglumannanna hafði veitt syni áfrýjanda eftirför í beinu framhaldi af ætluðu umferðarlagabroti hans, sbr. 2. mgr. 90. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður hvor málsaðila látinn bera sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2012. I Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 12. marz sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Karli R. Ólafssyni, kt. [...], Lyngási 4, Hellu, með stefnu, birtri 22. febrúar 2011, á hendur íslenzka ríkinu, vegna innanríkisráðuneytisins, kt. 461010-0400, Skuggasundi, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda íslenzka ríkisins, vegna líkamstjóns á hálsi og höfði, báðum öxlum,vinstri þumli, mjóbaki, báðum hnjám og ökklum auk andlegra einkenna, sem stefnandi varð fyrir þann 27.09. 2005, af völdum lögreglu á vinnusvæði stefnanda á Lyngási, Hellu. Þá er krafizt málskostnaðar að skaðlausu, eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti og tillit verði tekið til þess, að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Dómkröfur stefnda eru þær, að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað samkvæmt mati dómsins.. II Málavextir Ágreiningur er með aðilum um málsatvik. Stefnandi kveður málsatvik hafa verið þau, að hinn 27.09. 2005 hafi hann verið við vinnu við fjórða mann við kartöfluupptöku á landi sínu að Lyngási, sem er kartöflubýli skammt vestan við Hellu á Rangárvöllum, en hann starfi sem kartöflubóndi og sé með tug hektara kartöflugarð sunnan við þjóðveg nr. 1 og vestan við Bugaveg nr. 273. Hann hafi orðið var við lögreglubíl inni á akrinum, sem hafi verið vinnusvæði með stórvirkum upptökuvélum og stórum dráttarvélum með aftanívagna til að ferja uppskeruna á annan stað. Stefnandi hafi í fyrstu ekki vitað, hvað viðkomandi lögreglubíll, sem í hafi verið einn maður, væri að gera á vinnusvæði hans, en svo hafi virzt sem lögreglumaðurinn, Atli Árdal Ólafsson, hafi átt eitthvað vantalað við son stefnanda vegna ætlaðs umferðarlagabrots hans skömmu áður. Hafi Atli hraðamælt bifreið á 98 km hraða á klukkustund, þar sem hámarkshraðinn sé 70 km á klst. Hafi lögreglumaðurinn misst sjónar á bifreiðinni, er henni var ekið sem leið lá eftir akveginum. Lögreglumaðurinn Atli hafi haldið í humátt á eftir og haldið sig þekkja bifreiðina, þar sem hann hafi séð svipaða bifreið inni á kartöfluakri, skammt sunnan við bæinn Lyngás. Komi fram í skýrslum, sem teknar hafi verið fyrir dómi, að lögreglumaðurinn hafi hvorki séð númerið á númersplötu bifreiðarinnar, né hafi verið hægt að greina númerið á myndbandsupptöku lögreglu. Á kartöfluakrinum hafi farið fram vinna með stórvirkum vinnuvélum, og hafi a.m.k. þrjár öflugar dráttarvélar verið í vinnu. Ein þeirra hafi verið að plægja saman kartöflur á öðrum akri á þann hátt, að þær væru aðgengilegar fyrir upptökuvélina, þá var þar upptökuvélin sjálf og svo sú þriðja, sem hafi tekið við uppskerunni. Þegar upptökuvélin og safn/flutningsvélin höfðu athafnað sig á akrinum, hafi stjórnendur þeirra ætlað að halda áfram vinnu sinni á næsta akri. Hafi lögreglumenn tekið sér stöðu á þann hátt, að þeir og lögreglubifreiðar hafi verið fyrir vinnuvélunum, þannig að þær hafi ekki komizt samsíða yfir á næsta akur. Því hafi ökumenn þeirra brugðið á það ráð að fara hvor sínum megin við lögreglumennina og bifreið þeirra. Hafi virzt sem færiband upptökuvélarinnar hafi hrokkið í gang með þeim afleiðingum, að einn lögreglumaðurinn hafi fengið nokkur jarðepli í sig og hafi nokkur ratað inn í lögreglubifreið, sem þar hafi staðið með opnar dyr. Þegar stefnandi hafi séð þetta, hafi hann ætlað að bregðast fljótt og örugglega við og stöðva bandið, svo ekki hlytist af frekara tjón á mönnum, munum og uppskeru. Þegar stefnandi hafi ætlað að stöðva færibandið, hafi lögreglumennirnir, Atli Árdal Ólafsson, kt. [...], Davíð Ómar Gunnarsson, kt. [...] og Ármann Höskuldsson, kt. [...] ráðizt á stefnanda. Hafi stefnandi talið sig í fullum rétti að koma í veg fyrir frekara tjón en orðið var. Hafi lögreglumenn túlkað þessa hegðan stefnanda sem stórhættulega og ráðizt harkalega að stefnanda, þannig að hann hafi hlotið varanlegt líkamstjón, bæði á líkama og sál. Hafi stefnandi máls þessa verið ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni, en sýknaður með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 21/2007. Stefnandi hafi ítrekað leitað læknis vegna áverka þeirra, sem hann hafi hlotið umrætt sinn. Þá hafi hann verið metinn af Sigurjóni Sigurðssyni lækni með 30% læknisfræðilega örorku, en hann hafi verið tilkvaddur til að meta áverka stefnanda með heimild í 10. gr. skaðabótalaga. Í matinu komi fram, að áverkar stefnanda séu höfuðáverki, sem hafi í för með sér viðvarandi höfuðverk, afleiðingar hálstognunar, sem hafi leitt til álagsbundinna einkenna með leiðni út í báðar herðar, viðvarandi þreytuseyðingur og verkir í báðum öxlum, sem aukist við álag og geti leitt niður í báða handleggi, en þó sérstaklega vinstra megin, verkir og minnkaður kraftur í vinstri þumli, álagsbundin einkenni frá báðum úlnliðum og kraftleysi í báðum höndum, álagsbundin einkenni í mjóbaki, sem stundum leiði niður í lærin aftanverð, álagsbundin einkenni frá báðum hnjám, sem vilji stirðna upp við álag og kyrrsetu, þreytuseyðingur í báðum ökklum við álag, andleg vanlíðan og svefntruflanir. Stefnandi hafi ritað ríkilögmanni bréf þann 20.10. 2010 og krafizt viðurkenningar á bótaskyldu vegna ofangreinds. Því hafi verið hafnað. Stefndi kveður málsatvik verða rakin til þess, að lögreglumenn hafi haft afskipti af stefnanda þar sem hann hafi truflaði störf þeirra þann 27. september 2005. Samkvæmt skýrslu Atla Árdal Ólafssonar lögreglumanns hafi hann veitt bifreiðinni [...] eftirför á 98 km hraða, þar sem hámarkshraði hafi verið 70 km, og hafi hann orðið var við framúrakstur hennar yfir óbrotna línu. Hafi bifreiðinni verið veitt eftirför eftir að beygt hafi verið af Suðurlandsvegi niður að Lyngási, en þar hafi henni verið ekið inn á kartöfluakur. Hafi ökumaðurinn þar stigið úr bifreiðinni og haldið upp í dráttarvél, sem hafi dregið kartöfluupptökuvél, og ekið henni inn á akur. Hafi maðurinn verið eltur. Hann hafi stöðvað vélina og opnað afturglugga hennar. Honum hafi verið kynnt tilefni afskiptanna og óskað upplýsinga um hann. Hafi hann reynzt vera sonur stefnanda málsins. Þegar lögreglumaðurinn óskaði eftir upplýsingum um manninn, hafi hann sagt, að hann hefði ekki tíma í þetta, auk þess sem lögreglumaðurinn gæti ekkert gert þar sem hann væri einn síns liðs. Lögreglumaðurinn hafi haft samband við varðstjóra og kallað eftir aðstoð. Skömmu eftir að lögreglumaðurinn hringdi í varðstjórann, hafi stefnandi komið að og spurt um ferðir hans. Þegar lögreglumaðurinn hafi sagzt þurfa að hafa tal af manninum á dráttarvélinni vegna umferðarlagabrots hafi stefnandi strax orðið reiður og sagt, að um einkaland væri að ræða. Hafi hann óskað eftir því, að lögreglumaðurinn færi brott af landinu. Hafi hann nefnt, að lögreglumaðurinn og bifreið hans væru í hættu þarna, þar sem um vinnusvæði væri að ræða. Lögreglumaðurinn hafi sagt honum, að varðstjórinn væri á leiðinni, en þá hafi stefnandi ekið af stað með miklum látum og að hliðinu inn á akurinn. Hafi varðstjórinn þá komið þar að á lögreglubifreið. Hafi hann skilið lögreglubifreiðina eftir út við veg, en komið fótgangandi til stefnanda. Þegar hér var komið við sögu hafi lögreglumaðurinn greint varðstjóranum frá málavöxtum og hafi þeir ákveðið að bíða, unz ökumaður dráttarvélarinnar kæmi aftur til þeirra. Þá hafi stefnandi komið til þeirra með tvo menn í bíl sínum, sem hann hafi sótt. Hafi stefnandi lagt bifreiðinni á móti lögreglubifreiðinni og hafi þeir beðið þar. Í ljósi þessa hafi lögreglumennirnir ákveðið að kalla eftir frekari aðstoð frá Selfossi. Þegar lögreglumenn komu frá Selfossi, hafi stefnandi verið farinn og menn hans byrjaðir að vinna í nágrenninu. Skömmu síðar hafi þeir verið að færa vinnuvélar sínar milli akra og Páll Sigurðsson, sem ók einni vélinni, hafi sett band upptökuvélarinnar í gang, þegar hann ók fram hjá varðstjóranum, þar sem hann var í símanum við lögreglubifreiðina. Kartöflur hafi þá hrunið yfir lögreglubifreiðina og varðstjórann úr um þriggja metra hæð. Hafi lögreglumaðurinn talið augljóst, að þetta hefði veri með vilja gert. Lögreglumennirnir hafi stokkið til og ætlað að ræða við Pál. Hafi stefnandi þá stokkið til og rifið í Ármann Höskuldsson, lögreglumann, þar sem hann hafi staðið á vélinni hjá Páli. Í framhaldi af því hafi lögreglumenn hlaupið til, yfirbugað stefnanda og sett í handjárn. Í skýrslu fyrir dómi hafi lögreglumaðurinn þó dregið framburð þess efnis, að hann hafi séð stefnanda rífa í Ármann, til baka. Stefnandi hafi veitt mikla mótspyrnu og haldið sér í rör á vinnuvélinni. Fljótlega hafi þó tekizt að leggja hann í jörðina og handjárna hann. Lögreglumenn frá Selfossi hafi fært stefnanda í lögreglubifreiðina. Hafi svo verið reynt að ræða við Trausta, son stefnanda, sem enn hafi verið á dráttarvélinni. Hafi það gengið illa og hafi hann gert kröfur um, að föður hans yrði sleppt. Hafi hann ekki viljað stöðva vélina, meðan hann ræddi við lögreglumennina. Hafi hann þó gefið varðstjóranum upplýsingar um sig og viðurkennt umferðarlagabrotið. Í skýrslu Atla komi fram, að lögreglumenn hafi nánast allan tímann sætt hótunum af hálfu stefnanda og hann ítrekað sagt, að hann hefði ekkert við þá að tala og bent á hliðið með því að hann ætti landið, og að lögreglumennirnir væru þarna í hans óþökk. Í skýrslu sinni hafi lögreglumaðurinn Atli lýst átökum við stefnanda og mótspyrnu hans nánar á þann hátt, að hann hefði ríghaldið sér í dráttarvélina og þeir því þurft að taka á honum, þegar verið var að losa hann frá vélinni. Eftir að búið var að leggja hann á jörðina, hafi hann náð undir sig höndum og reynt að koma í veg fyrir, að hægt væri að færa hann í handjárn. Ekki hafi, af hálfu lögreglumanna, verið beitt meiri hörku við handtöku en nauðsynlegt hafi verið. Stefnandi hafi hins vegar sýnt alla þá mótspyrnu, sem hann hafi getað og ekki hlustað á neitt, sem við hann hafi verið sagt. Í skýrslum lögreglumannanna, Guðmundar Hjörvars Jónssonar og Ármanns Höskuldssonar, og varðstjórans, Sveins Kristjáns Rúnarssonar, sé atburðum lýst á sömu lund og fram komi í skýrslu lögreglumannsins Atla. Stefndi kveðst mótmæla málavaxtalýsingu stefnanda sem rangri um atriði, sem ósamrýmanleg séu skýrslum lögreglumanna. III Málsástæður stefnanda Stefnandi byggir dómkröfu sína á því, að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni þann 27.09. 2005 af völdum nafngreindra lögreglumanna, er þeir hafi farið út fyrir valdsvið sitt og farið inn á einkalóð hans, án heimildar, og beitt stefnanda óþarfa harðræði. Kveðst stefnandi einnig byggja sjálfstætt á því, að þeir hafi brotið meðalhófsreglu í athöfnum sínum, þar sem stefnandi hafi verið beittur harðræði án sjáanlegrar ástæðu. Byggir stefnandi á því, að vera lögreglunnar á afgirtu einkalandi hans (félags í hans eigu) hafi með öllu verið ólögmæt. Ekki hafi verið um beina eftirför lögreglu að ræða, og lögreglan því í algeru heimildarleysi inni á vinnusvæði, í einkaeigu stefnanda, sem njóti friðhelgi sbr. 1.mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá kveðst stefnandi byggja á því, að lögreglan hafi ekki haft dómsúrskurð til þess að fara heimildarlaust inn á landareign hans í þeim erindagjörðum að hafa uppi á meintum geranda í hraðakstursmáli. Þá kveðst stefnandi einnig byggja sjálfstætt á, að þeir lögreglumenn, sem komu á vettvang, hafi farið langt fram úr þeim starfsheimildum, sem þeim sé skapað með lögum, og brotið gróflega gegn meðalhófsreglu 12. greinar stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem meta megi a.m.k. til stórkostlegs gáleysis, er þeir hafi handtekið stefnanda. Hafi lögreglumennirnir beitt stefnanda óþarfa harðræði, langt umfram tilefni. En þeir hafi verið á vettvangi til rannsóknar á meintum hraðakstri. Valdbeiting sú, sem fram hafi farið til þess eins að koma stefnanda í járn, hafi farið langt fram úr þeim hagsmunum, sem íslenzka ríkið hafi haft af því að fá meinta hraðasekt í fjárhirzlur sínar. Hefðu lögreglumennirnir getað náð markmiði sínu með vægari aðgerðum, svo sem viðræðum við stefnanda. Hinar hrottalegu lögregluaðgerðir hafi verið með öllu þarflausar, þar sem sá aðili, sem lögreglumenn hugðust ná tali af, hafi verið inni á afgirtu landsvæði, og hefðu þeir því með réttu átt að bíða utan eignarlands stefnanda eftir að dómsúrskurður bærist, eða eftir því að sá aðili, sem hugsanlega hafði framið hraðakstursbrot, færi út af landi stefnanda. Stefnandi byggi einnig á því sjálfstætt, að hann hafi ekki gefið tilefni til þess að vera settur í járn, en eitt hafi greinilega leitt af öðru, samanber atvikalýsingu stefnanda. Staðhæfi stefnandi, að hann hafi ekki gefið nokkurt tilefni til þess, að á hann yrði ráðizt með þeim hætti sem varð, en hann hafi einfaldlega ætlað að stöðva það, að kartöflurnar flæddu út af færibandinu, bæði til þess að þær færu ekki yfir lögreglumennina og eins til að koma í veg fyrir tjón á uppskeru sinni. Stefnandi byggi einnig á því, að þegar meðalhófsregla stjórnsýslulaga sé brotin, geti þeir, sem fyrir verði átt rétt á bótum, sbr. 176. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sem þá hafi verið í gildi, sbr. 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Byggi stefnandi á því, að bæði a- og b- liður 176. gr. laga um meðferð opinberra mála eigi við um aðgerðir lögreglu í umrætt sinn. Byggi stefnandi á því, að hann hafi verið handtekinn og settur í handjárn, án þess að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir hendi, og enn fremur, að ekki hafi verið nægilegt tilefni til þeirra aðgerða, sem lögreglan hafi gripið til. Stefnandi viti enn ekki af hverju lögregla hafi handtekið hann í umrætt skipti. Stefnandi hafi verið að ganga að dráttarvél, sem hafi verið í hans eigu, er þetta gerðist. Hann viti ekki með hvaða hætti hann eigi að hafa tálmað lögreglu við störf sín og geti ekki með neinu móti glöggvað sig á, af hvaða ástæðu hann hafi verið færður í járn. Stefnandi byggi á því, að viðbrögð hans við handtökunni hafi verið eðlileg; hann hafi staðið á vinnusvæði sínu við dráttarvél, sem hafi verið í hans eigu, þegar ráðist hafi verið á hann og höfuð hans reigt aftur, með þeim hætti, að fingur hafi verið settir upp í nasir hans. Við þessu hafi hann brugðizt eins og flestir myndu gera, þ.e. með því að reyna að flýja undan sársaukanum, en við þau viðbrögð hafi lögreglumönnunum fjölgað, og hann hafi verið settur í járn, við miklar kvalir víðs vegar um líkamann. Byggi stefnandi jafnframt á því, að lögreglumenn hafi brotið gegn 13. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Telji stefnandi sig hafa verið beittan harðræði við ólögmætar aðgerðir lögreglu, og hafi í því efni verið gengið mun lengra en lagt verði á saklausan mann. Þá byggi stefnandi á því, að hann hafi ítrekað skorað á lögreglumennina að vera utan girðingar, án þess að þeir hafi orðið við því. Byggi stefnandi á því, að hann hafi verið að koma í veg fyrir frekara tjón en orðið var, en með einhverjum hætti hafi lögreglumennirnir túlkað það sem stórhættulegan gjörning og beitt hann harðræði, þannig að hann hafi hlotið varanlegt líkamstjón af. Lögreglumennirnir hefðu ruðzt inn á lokað vinnusvæði, þar sem stefnandi hafi farið með verkstjórn og því eðlilegt, að hann brygðist við með þeim hætti að reyna að koma í veg fyrir frekara tjón. Af ofangreindu leiði, að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem íslenzka ríkið beri ábyrgð á, á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar, en lögreglumennirnir hafi allir verið í starfi hjá stefnda, er umrædd atvik gerðust. Stefnandi byggir á því, að hann eigi lögvarða hagsmuni af því, að viðurkenningarkrafa hans verði tekin til efnislegrar úrlausnar. Verði fallizt á kröfu stefnanda, verði hægt að meta tjónið eftir lögum um skaðabætur nr. 50/1993, en ljóst þyki, að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni. Byggi stefnandi á því, að heimilt sé að höfða mál til viðurkenningar á bótaskyldu, án þess að jafnframt sé gerð krafa um tiltekna peningagreiðslu. Styðjist þetta við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og skýrt fordæmi í dómi Hæstaréttar frá 7. október 1999 í máli nr. 166/1999. Af öðrum dómi réttarins, í máli nr. 146/2001 (upp kveðinn 4. maí 2001), verði þó ráðið að sýna verði fram á, að tjón hafi orðið, sem krafizt sé viðurkenningar bótaskyldu á. Vísi stefnandi í því efni til framlagðra læknisvottorða í dómsskjölum 4-6, sbr. atvikalýsingu. Einnig vísi hann til matsgerðar á dskj. nr. 19. Með öflun viðkomandi matsgerðar, þar sem stefnandi sé metinn til 30% læknisfræðilegrar örorku, sé ljóst, að tjón hans sé sannað með fullnægjandi hætti. Stefnandi styðji dómkröfur sínar við sakarregluna og meginreglur um vinnuveitanda­ábyrgð, lög um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, einkum 176. gr. Þá styðji stefnandi dómkröfur sínar við meginreglur skaðabótaréttar nr. 50/1993. Þá byggi stefnandi á meðalhófsreglu stjórnsýsluréttarins og lögreglulögum, en viðurkenningarkröfu sína byggi hann á 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Einnig byggi stefnandi á þeim lagaákvæðum, sem hér að ofan séu tilgreind. Hvað málskostnað varði sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi byggi á því, að innanríkisráðherra hafi yfirumsjón með lögregluembættunum á Hvolsvelli og Selfossi fyrir hönd íslenzka ríkisins. Vísi stefnandi til 3. greinar auglýsingar um staðfestingu forseta Íslands á reglugerð um Stjórnarráð Íslands nr. 96/1969 og núgildandi reglugerðar nr. 177/2007 vegna aðildar dóms- og mannréttindamálaráðherra, sem og til 5. greinar laga nr. 92/1989. Þá vísi stefnandi til 2. greinar laga nr. 51/1985 varðandi uppáskrift ríkislögmanns á stefnu. Málsástæður stefnda Stefndi mótmælir því, að lögreglumenn hafi ekið inn á einkalóð án heimildar, farið út fyrir valdsvið sitt eða beitt óþarfa harðræði. Lögreglumenn hafi á engan hátt brotið gegn stjórnsýslulögum eða ákvæðum 13. eða 14. gr. lögreglulaga. Þá sé því mótmælt, að brotið hafi verið gegn meðalhófsreglu. Eftirför lögreglumannsins vegna umferðarlagabrotsins hafi verið bein, óslitin og af réttmætu og lögmætu tilefni. Um hafi verið að ræða kartöfluakur, en ekki einkaheimili, og hafi stefnandi engin gögn lagt fram um eignarhald sitt á svæðinu. Í engu hafi verið brotið gegn friðhelgi einkalífs. Sé það meginregla, sem eigi einnig stoð í eldri og yngri lögum um meðferð sakamála, nú 75. gr., en áður 90. gr., að veita megi manni eftirför með þeim hætti, sem gert hafi verið. Hafi þær aðstæður verið uppi, að ökumaður bifreiðarinnar hafi reynt að koma sér undan broti sínu. Lögreglumenn hafi verið í fullum rétti til að hafa afskipti af ökumanninum, sem hafi reynzt vera sonur stefnanda, og afla upplýsinga um hann og ferðir hans. Hvað sem því líði hafi framkoma og háttsemi stefnanda verið ólögmæt og hann sjálfur valdur að þeim áverkum, sem hann reki til þessara atburða. Stefndi byggir á því, að sannað sé, að stefnandi hafi truflað störf lögreglumanna á vettvangi, óhlýðnazt fyrirskipunum lögreglumanna, hótað þeim og sýnt framkomu, sem hiklaust hafi gefið tilefni til handtöku. Komi fram í dómi Hæstaréttar frá 16. maí 2007 í málinu nr. 21/2007, að hann hafi truflað störf lögreglumanna. Hafi stefnandi einnig sýnt mikinn mótþróa og æsing við handtökuna. Stefnanda hafi borið að hlýða fyrirskipunum lögreglumanna umorðalaust á vettvangi, sbr. ákvæði lögreglulaga og grunnreglu 60. gr. stjórnarskrár um að hlýða beri yfirvaldsboði. Með háttarlagi sínu hafi hann sjálfur verið valdur að því, að þurft hafi að handtaka hann og setja í handjárn, og hafi hann borið alla ábyrgð á því, að beita þyrfti hann tökum. Breyti þá engu, hvort hann hafi talið lögreglumenn ranglega komna inn á akurinn. Telji stefndi með öllu ósannað, að lögreglumenn hafi farið út fyrir þann ramma, sem lög setji um valdbeitingu, eða að þeir hafi átt upptök að átökum. Hafi þeir gripið til eðlilegra ráðstafana, og hafi þeim borið að stöðva háttsemi stefnanda og taka hann tökum, þegar hann sýndi mótþróa, sbr. 15. – 16. gr. lögreglulaga. Hafi það einnig átt við um handtökuheimildir þágildandi laga nr. 19/1991, sbr. 97. gr. þeirra. Meginatriði sé, að stefnanda hafi borið að fara að fyrirmælum, án mótþróa, enda hafi honum verið ljóst, svo sem fram komi í skýrslum, í hvaða erindagjörðum lögreglumenn hafi verið, og honum hafi einnig verið tilkynnt, að hann væri handtekinn. Þrátt fyrir það hafi hann sýnt mikinn mótþróa og mótspyrnu. Stefndi mótmæli því, að bótaréttur hafi stofnazt á grundvelli 176. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, eða 228. gr. laga nr. 88/2008. Bótaréttur á grundvelli 176. gr. fyrrnefndu laganna, sem í gildi hafi verið í september 2007, falli niður í þeim tilvikum, er menn stuðli að aðgerðum gegn sér á þann hátt, sem stefnandi hafi gert. Auk þess sé bótaréttur á grundvelli 176. gr. laganna löngu fyrndur, sbr. 181. gr. laganna, enda löngu liðinn frestur frá því, að stefnandi var sýknaður með dómi Hæstaréttar þann 16. maí 2007, unz mál þetta hafi verið höfðað. Gagnvart öðrum reglum, sem vísað sé til í stefnu, byggi stefndi einnig á því, að ætlað tjón stefnanda sé einungis að rekja til eigin sakar hans. Engri ólögmætri eða saknæmri háttsemi sé til að dreifa af hálfu lögreglumanna. Sem fyrr segi hafi stefnanda borið að hlýða fyrirmælum lögreglumanna og sæta fyrirskipunum þeirra og aðgerðum með friði. Stefnandi hefði þannig getað komið í veg fyrir öll átök og ætlað tjón sitt, en hann hafi kosið að óhlýðnast og veita mótspyrnu. Ætlað tjón stafi því einungis af háttsemi stefnanda og beri í því ljósi að sýkna stefnda. Í stefnu sé ekki farið rétt með forsendur hæstaréttardómsins í málinu nr. 21/2007. Auk þess verði að hafa í huga, að sönnunarvafi, sem þar hafi leitt til sýknu, sé metinn stefnanda í hag á grundvelli 45. til 46. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála. Stefndi mótmæli þeim mötum á áverkum, sem fyrir liggi í málinu, enda séu þau alfarið unnin eftir upplýsingum af hálfu stefnanda og í þeim sé gengið út frá því, að stefnandi hafi orðið fyrir líkamsárás af hálfu lögreglumanna. Geti þau á engan hátt skoðazt sem sönnun þess, að lögreglumenn hafi valdið stefnanda tjóni. Eigi þetta t.d. við um mat Sigurjóns Sigurðssonar læknis á dskj. nr. 19. Sé þetta einnig gefin forsenda í álitsgerð Marínós Péturs Hafstein læknis, á dskj. nr. 5. Þá virðist dagsetningar í vottorðum, sem lögð séu fram, ekki standast. Stefndi mótmæli því sem ósönnuðu, að þeir áverkar, sem getið sé um í dómkröfum, stafi af athöfnum lögreglumanna. Þótt stefnandi hafi sýnt mikla mótspyrnu, hafi lögreglumenn verið mjög fljótir að yfirbuga hann og koma í járn. Á hinn bóginn sé ljóst af lýsingum á áverkum stefnanda, sem þar greini og nefndir séu í dómkröfum stefnanda, að ef sannaðir séu sem afleiðing átakanna, hafi þeir komið til af mótspyrnu hans og mótþróa. Áverkarnir stafi þá augljóslega af því, hversu harða og mikla mótspyrnu stefnanda hafi veitt, svo sem lögregluskýrslur séu samhljóma um. Verði ekki á sýknukröfu fallizt, byggi stefndi á því, að stefnandi beri stærstan hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar, eins og lýst hafi verið að framan. Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi, sem og vitnin, Atli Árdal Ólafsson lögreglumaður, Ármann Höskuldsson, yfirmaður sjúkraflutninga á Selfossi, Sveinn Kristján Rúnarsson yfirlögregluþjónn, Davíð Ómar Gunnarsson lögregluþjónn, Guðmundur Hjörvar Jónsson lögregluvarðstjóri, Hallgrímur Sigurðsson, þáverandi starfsmaður stefnanda, Trausti Daði Karlsson verkamaður og Páll Sigurðsson skipstjóri og þáverandi starfsmaður stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar annars vegar á 176. gr. laga nr. 19/1991 og hins vegar á skaðabótalögum nr. 50/1993. Er af hálfu stefnda á því byggt, að kröfur, sem reistar eru á 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991, séu fyrndar. Með vísan til 181. greinar laga nr. 19/1991 er fallizt á með stefnda, að kröfur stefnanda, sem reistar eru á 176. gr. laganna, séu fyrndar, en stefnandi var sýknaður af ákæru vegna meints brots, sem m.a. var tilefni handtökunnar, með dómi Hæstaréttar, upp kveðnum 16. maí 2007. Stefnandi var ákærður fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa gert lögreglumanni tálmanir í að gegna skyldustarfi sínu, eins og nánar er lýst í ákæru. Með dómi Hæstaréttar í því máli, nr. 21/2007, var ákærði sýknaður, þar sem ekki var talin komin fram lögfull sönnun þess, að hann hefði gerzt sekur um þau atriði, sem ákæran laut að. Ágreiningur er um málsatvik, svo sem fyrr er rakið, en í framangreindum dómi Hæstaréttar er því m.a. slegið föstu, að eftirfarandi málsatvikalýsing sé rétt: Þegar lögreglan hafi ítrekað verið búin að segja ákærða, að þeir þyrftu að ná til ökumanns [...], þar sem þeir vissu ekki deili á honum, hefði hann einungis bent í áttina að Lyngási og sagt: „Strákar, hliðið er þarna.“ Lögreglumennirnir hefðu, þegar þarna var komið, séð, að engu skynsamlegu sambandi yrði náð við ákærða, þar sem hann hafi verið fastur á þeirri skoðun, að lögreglan væri inni á svæðinu í heimildarleysi. Hefðu þeir því farið frá bifreið ákærða að lögreglubifreið Atla, sem fyrstur kom á staðinn. Í framhaldinu hafi önnur dráttarvélin, sem var með kartöfluupptökuvélina með færibandsrananum, ekið úr kartöflugarðinum áleiðis að garðinum, þar sem ökumaður [...] var að vinna. Þegar vélin ók fram hjá lögreglubifreiðinni, þar sem Sveinn Kristján stóð, hafi ökumaður vélarinnar sett færibandsranann í gang, þannig að töluvert magn af kartöflum hrundi yfir lögreglumanninn og lögreglubifreiðina. Hafi Sveinn Kjartan þá kallað til hinna lögreglumannanna, sem voru á staðnum, og beðið þá að stöðva vélina og ræða við ökumanninn. Þá hafi ákærði stokkið út úr bifreið sinni og á eftir lögreglumönnunum. Ákærði hefði verið mjög æstur, og því hefðu þrír lögreglumenn tekið ákærða og sett hann í lögreglutök. Ákærði hafi brotizt um og reynt að sleppa frá þeim, þannig að lögreglumennirnir hefðu lagt hann á jörðina og sett í handjárn. Þá er því slegið föstu í dómi Hæstaréttar, að ljóst sé, að ákærði hafi truflað störf lögreglumanna á vettvangi, enda þótt hann hafi verið sýknaður af ákæruatriðum, sem lutu að því að hafa tálmað störf lögreglumanns með því annars vegar að loka hliði að akrinum með streng og leggja bifreið fyrir hliðið, og hins vegar að hafa ýtt við lögreglumanni, þar sem hann var að reyna að hafa tal af ökumanni dráttarvélar, og þvingað hann upp að dráttarvélinni. Við skýrslutökur fyrir dómi komu fram misvísandi lýsingar á því, hvaða lögreglumaður það var, sem stóð uppi á vélinni að tala við Pál, þegar átökin hófust, sem urðu tilefni handtöku stefnanda, en hins vegar er ljóst, með vísan til fyrrnefnds dóms Hæstaréttar, sem og með hliðsjón af framburði lögreglumanna fyrir dómi, að stefnandi átti upptökin að þeim atburði, með afskiptum af störfum lögreglumannanna við skyldustörf sín og truflun. Það er ósannað, að lögreglumennirnir hafi brotið gegn 13. og 14. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, eða meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, með því að beita stefnanda meira harðræði, en tilefni gafst til, eða að handtakan hafi verið án tilefnis, þegar litið er til þess mikla mótþróa, sem stefnandi sýndi, þegar lögregla var að sinna löggæzlustörfum, en af skýrslutökum og gögnum málsins þykir upplýst, að stefnandi streittist á móti, eins og kraftar leyfðu. Þá er ósannað, gegn andmælum lögreglumanna, sem við sögu komu, að fingrum hafi verið stungið upp í nasir stefnanda af tilefnislausu og höfuðið reigt aftur, en ekki er getið um áverka á eða í nösum í læknaskýrslum við komu á sjúkrahús. Stefnandi byggir á því, að lögreglumennirnir hafi verið inni á kartöfluakri hans án heimildar. Samkvæmt 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, getur lögregla, í þar tilgreindum tilvikum, farið inn á svæði í einkaeign. Í því tilviki, sem hér um ræðir, var lögregla í óslitinni eftirför á eftir bifreið, sem ekið var á ólögmætum hraða, og er ósönnuð sú fullyrðing stefnanda, gegn andmælum þess lögreglumanns, sem í hlut átti, að ekki hafi verið um óslitna eftirför að ræða. Er ekki fallizt á með stefnanda, að lögreglunni hafi í þessu tilviki, verið óheimilt að fara inn á akurinn, auk þess sem ekkert lá fyrir um eignarhald eða forræði stefnanda á svæðinu. Samkvæmt framangreindu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu samkvæmt leyfisbréfi innanríkisráðuneytisins, dags. 27. janúar 2011. Greiðist gjafsóknarkostnaður stefnanda úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, kr. 700.000, en við þá ákvörðun hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Karls R. Ólafssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, kr. 700.000.
Mál nr. 463/2000
Ölvunarakstur Akstur sviptur ökurétti Ítrekun Ökuréttarsvipting Hegningarauki Endurupptaka
B var dæmdur í héraði til refsingar og til að sæta ævilangri sviptingu ökuréttar fyrir að aka bifreið undir áhrifum áfengis og án ökuréttar. Í sakavottorði sem lagt var fram við meðferð málsins í héraði var ekki getið um refsidóm sem B hlaut tólf dögum fyrir dómsuppsögu í málinu. Var talið að refsingu yrði að ákveða sem hegningarauka við þann dóm. Þá var talið að dómur, sem B hafði hlotið fyrir ölvunarakstursbrot, hefði ekki ítrekunaráhrif þar sem B hafði framið þau áður en hann náði 18 ára aldri. Var B sviptur ökurétti í 2 ár og gert að sæta fangelsi í 30 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2000 að undangenginni ákvörðun réttarins 14. sama mánaðar um endurupptöku þess samkvæmt beiðni ákærða. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur að öðru leyti en því að ákvæði hans um sviptingu ökuréttar verði endurskoðað. Ákærði krefst þess aðallega að honum verði ekki gerð sérstök refsing, en til vara að hún verði ákveðin sem hegningarauki við dóm Héraðsdóms Reykjaness 12. nóvember 1999 og eftir atvikum bundin skilorði. Hann krefst þess jafnframt að svipting ökuréttar verði til ákveðins tíma, sem verði svo skammur sem lög framast leyfa, og miðist upphaf hennar við 24. nóvember 1999. Málið var höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 26. október 1999 á hendur ákærða fyrir að hafa brotið gegn 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum með því að aka nánar tilgreindri bifreið aðfaranótt 2. sama mánaðar undir áhrifum áfengis og án ökuréttar um Lækjargötu í Reykjavík. Ákærði kom fyrir héraðsdóm 24. nóvember 1999 og gekkst við sakargiftum. Með hinum áfrýjaða dómi, sem var kveðinn upp í sama þinghaldi, var ákærði sakfelldur fyrir brot sín, sem töldust rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Verður sú niðurstaða héraðsdómara staðfest. Samkvæmt gögnum málsins er ákærði fæddur 17. ágúst 1978. Hann gekkst undir lögreglustjórasátt 1. febrúar 1996 um greiðslu sektar fyrir brot gegn umferðarlögum, en hlaut síðan dóm 22. október 1996 fyrir sex brot gegn sömu lögum á árunum 1995 og 1996, þar af vegna ölvunaraksturs 27. maí, 14. júlí og 21. júlí 1996. Fyrstnefnda ölvunarakstursbrotið varðaði við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga, en hin tvö við 1. mgr., sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Með dóminum var ákærða gerð sekt og hann sviptur ökurétti í tvö ár og sex mánuði. Hinn 30. janúar 1997 gekkst ákærði undir lögreglustjórasátt um greiðslu sektar vegna fíkniefnalagabrots, en 15. apríl sama árs var ákæru á hendur honum fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 frestað skilorðsbundið í tvö ár. Aftur hlaut ákærði dóm 14. nóvember 1997 fyrir fíkniefnalagabrot í desember 1996 og nytjastuld, ölvunarakstur og akstur án ökuréttar í júní 1997. Varðaði ölvunarakstur ákærða við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Hann var dæmdur til að sæta fangelsi í 45 daga, en sú refsing bundin skilorði í tvö ár. Honum var einnig gerð sekt og svipting ökuréttar í sex mánuði til viðbótar því, sem mælt var fyrir um í áðurnefndum dómi 22. október 1996. Ákærði var dæmdur til greiðslu sektar 26. nóvember 1998 fyrir fíkniefnalagabrot og gekkst hann jafnframt undir sektargreiðslu fyrir sams konar brot með lögreglustjórasátt 13. janúar 1999. Þessu til viðbótar hlaut síðan ákærði dóm 12. nóvember 1999 fyrir líkamsárás í apríl 1998. Í dóminum taldist hann hafa rofið skilorð samkvæmt fyrrnefndum dómi frá 14. nóvember 1997 og var því refsingin, sem þar hafði verið ákveðin, tekin upp og dæmd í einu lagi, sbr. 60. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Var ákærði nú dæmdur til að sæta fangelsi í sex mánuði, en sú refsing bundin skilorði í þrjú ár. Dómsins, sem hér um ræðir, var ekki getið í sakavottorði, sem lagt var fram við meðferð þessa máls í héraði. Refsingu fyrir brotin, sem ákærði er sóttur til saka fyrir í þessu máli, verður að ákveða sem hegningarauka við áðurgreindan dóm frá 12. nóvember 1999, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Er sá hegningarauki hæfilega ákveðinn fangelsi í 30 daga. Að öllu virtu eru ekki efni til að binda þessa refsingu skilorði. Ákærði sætti sem áður segir sviptingu ökuréttar með dómi 14. nóvember 1997 vegna ölvunaraksturs, sem varðaði við 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Brotið, sem hann er sakfelldur fyrir í þessu máli, var því ítrekað, sbr. 3. mgr. 102. gr. umferðarlaga. Í þessu efni hafa ölvunarakstursbrotin, sem ákærði hlaut dóm fyrir 22. október 1996, á hinn bóginn ekki ítrekunaráhrif, enda framdi hann þau áður en hann náði 18 ára aldri, sbr. 1. mgr. 71. gr. almennra hegningarlaga. Að þessu gættu verður ákærði sviptur ökurétti í tvö ár frá 24. nóvember 1999 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Samkvæmt 2. mgr. 191. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála greiðist allur áfrýjunarkostnaður málsins úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Bragi Friðþjófsson, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár frá 24. nóvember 1999 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. nóvember 1999. Ár 1999, miðvikudaginn 24. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem haldið er í dómhúsinu við Lækjartorg af Ingibjörgu Benediktsdóttur, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 2590/1999: Ákæruvaldið gegn Braga Friðþjófssyni, sem tekið var samdægurs til dóms. Málið er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík 26. október1999 gegn ákærða Braga Friðþjófssyni, kt. 170878-5079, Sléttahrauni 28, Hafnarfirði, "fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni JA-738, aðfaranótt laugardagsins 2. október 1999, undir áhrifum áfengis og án ökuréttar um Lækjargötu í Reykjavík. Þetta telst varða við 1. sbr. 3. mgr. 45. gr., og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, og 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998". Málavöxtum er rétt lýst í ákæru. Með skýlausri játningu ákærða þykir sannað að hann hafi gerst sekur um þau brot, sem honum eru að sök gefin í ákæru og þar er réttilega heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt sakavottorði ákærða gekkst hann undir sátt 22. október 1996 fyrir ölvun við akstur í tvígang o. fl. umferðarlagabrot með greiðslu 90.000 krónu sektar og sviptingu ökuréttar í 2 ár og 6 mánuði. þá var hann dæmdur 14. nóvember 1997 í 45 daga fangelsi, skilorðsbundið í 2 ár, og til greiðslu 70.000 króna sektar auk ökuréttarsviptingar í 3 ár frá 9. ágúst 1996 fyrir nytjastuld, ölvun- og réttindaleysi við við akstur auk fíkniefnabrots. Hann hefur að auki gengist þrisvar, árið 1997, 1998 og 1999, undir sátt með greiðslu sektar fyrir fíkniefnabrot. Ákærði hefur nú samkvæmt framansögðu ítrekað brot sitt í annað sinn, en hann var fullra 18 ára er hann framdi brot sitt, sem fjallað var um í dóminum 22. október 1996. Þykir refsing hans nú hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Þá ber með vísan til 101. og 102. gr. umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993, að svipta ákærða ökurétti ævilangt frá 10 nóvember 1995 að telja. Loks er ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærði, Bragi Friðþjófsson, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá deginum í dag að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað.Ingibjörg Benediktsdóttir.
Mál nr. 338/2014
Kærumál Gjaldþrotaskipti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem bú Ó var tekið til gjaldþrotaskipta. Ekki var talið að Ó hafi tekist að hnekkja líkum fyrir ógjaldfærni sinni sem leiddar yrðu af árangurslausu fjárnámi sem gert var hjá honum. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2014 sem barst héraðsdómi degi síðar og réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2014 þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt gögnum málsins krafðist varnaraðili þess 2. desember 2013 að bú sóknaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta á grundvelli árangurslauss fjárnáms sem gert var hjá sóknaraðila 2. september sama ár vegna tiltekinnar kröfu varnaraðila. Jafnframt því að krefjast gjaldþrotaskipta lýsti varnaraðili fjórum kröfum á hendur sóknaraðila, þar á meðal þeirri sem varð til þess að hið árangurlausa fjárnám var gert, og námu þær samtals 578.154.349 krónum. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir kröfunum. Meðal þeirra var krafa vegna sjálfskuldarábyrgðar sem sóknaraðili tókst á hendur gagnvart varnaraðila með yfirlýsingu 16. ágúst 2007 til tryggingar efndum á skuldbindingum Vendi ehf. vegna skuldar þess félags á svonefndum myntveltureikningi hjá bankanum. Hámarksfjárhæð ábyrgðarinnar var 2.000.000 evrur eða jafnvirði þeirrar fjárhæðar í íslenskum krónum á hverjum tíma, auk vaxta og kostnaðar stæði aðalskuldari ekki við greiðsluskyldu sína. Í kröfugerð varnaraðila um gjaldþrotaskipti var krafan vegna sjálfskuldarábyrgðarinnar sögð nema 526.163.580 krónum og var því til sönnunar lögð fram fyrrgreind sjálfskuldarábyrgð, undirrituð af sóknaraðila. Varnaraðili höfðaði 11. febrúar 2014 dómsmál gegn sóknaraðila til greiðslu skuldar vegna ábyrgðarinnar. Var málið þingfest 26. mars 2014 og fékk sóknaraðili frest til 30. apríl sama ár til að leggja fram greinargerð af sinni hálfu. Þar krafðist hann sýknu af kröfu varnaraðila, aðallega með þeim rökum að krafan væri fyrnd, en til vara að hún væri niður fallin vegna aðgerðaleysis bankans. Af hálfu varnaraðila er því mótmælt að krafan sé fyrnd. Báðir aðilar hafa lagt fram ný gögn hér fyrir dómi. Þar á meðal er kvittun fyrir því að sóknaraðili hafi 16. apríl 2014 greitt að fullu skuld sína við varnaraðila sem varð til þess að hið árangurlausa fjárnám var gert hjá honum. II Varnaraðili styður kröfu sína um gjaldþrotaskipti við 1. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 þar sem ekki voru liðnir þrír mánuðir frá því að fjárnám var gert hjá sóknaraðila án árangurs og þar til héraðsdómara barst krafan. Við gildistöku laganna var gerður sá fyrirvari samkvæmt ákvæðinu að ekki yrði krafist gjaldþrotaskipta á búi skuldara ef ástæða væri til að ætla að árangurlaust fjárnám, sem gert hefði verið hjá honum á síðustu þremur mánuðum fyrir frestdag, gæfi ekki rétta mynd af fjárhag hans. Þessi fyrirvari var felldur brott með 17. gr. laga nr. 95/2010. Að þessu virtu verður að líta á hið árangurslausa fjárnám, sem gert var hjá sóknaraðila 2. september 2013, sem sönnunargagn um ógjaldfærni hans. Breytir í því sambandi engu þótt skuldin sem leiddi til fjárnámsins hafi verið greidd. Á hinn bóginn getur sóknaraðili varist kröfu varnaraðila um gjaldþrotaskipti með því að sýna fram á að hann sé allt að einu fær um að standa skil á skuldbindingum sínum eða verði það innan skamms tíma, sbr. upphafsákvæði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991. Eins og áður er fram komið krefst varnaraðili þess að sóknaraðili greiði sér áðurnefnda fjárhæð vegna sjálfskuldarábyrgðar sem hann tókst á hendur gagnvart bankanum. Með því að leggja fram fyrrgreinda sjálfskuldarábyrgð, undirritaða af sóknaraðila, hefur varnaraðili nægilega leitt í ljós að hann eigi lögvarða kröfu á hendur sóknaraðila á grundvelli þeirrar yfirlýsingar. Þótt sóknaraðili haldi því fram að krafan sé fyrnd eða fallin niður hefur sá ágreiningur málsaðila ekki verið til lykta leiddur fyrir dómstólum. Af þessum sökum verður ekki horft framhjá kröfunni við mat á því hvort sóknaraðili sé fær um að standa skil á skuldbindingum sínum eða verði það í bráð. Að teknu tilliti til þess verður ekki talið að sóknaraðila hafi tekist að hnekkja líkum fyrir ógjaldfærni sinni sem leiddar verða af fjárnámsgerðinni 2. september 2013. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur og þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort aðrar kröfur varnaraðila, sem að framan greinir og enn eru óuppgerðar, séu nægilega tryggðar. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Ólafur H. Jónsson, greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 435/2012
Kærumál Lögræði
Með beiðni, dagsettri 30. maí 2012, hefur velferðarsviðReykjavíkurborgar krafist þess að A, kt. [...], [...], [...], verði sviptursjálfræði tímabundið í eitt ár á grundvelli a- og b-liða 4. gr., sbr. 1. mgr.5. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Um aðild er vísað til d-liðar 2. mgr. 7. gr.lögræðislaga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Garðar Gíslasonhæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settirhæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 14. júní 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. júní 2012, þar semsóknaraðili var að kröfu varnaraðila sviptur sjálfræði í eitt ár. Kæruheimilder í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sóknaraðilaverði gert að sæta sjálfræðissviptingu í sex mánuði. Þá krefst hann þóknunar úrríkissjóði til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verðurhann staðfestur. Samkvæmt1. mgr. 17. gr. lögræðislaga greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, sem ákveðin verður eins og ídómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar meðtalin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Björgvins Þórðarsonar héraðsdómslögmanns,150.000 krónur.
Mál nr. 136/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að G skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en G var grunaður um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. maí nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísun til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. [...] Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er fallist á það með ríkissaksóknara að sterkur grunur sé um að kærði hafi framið afbrot er geti varðað hann allt að 10 ára fangelsi sbr. tilvitnaða grein almennra hegningarlaga og að brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála er því fullnægt og verður fallist á kröfu ríkissaksóknara og kærði úrskurðaður til að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. maí nk. kl. 16:00. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærða, Guðmundi Inga Þóroddssyni, kt. 290574-4639, nú gæslufanga á Litla Hrauni, er gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 10. maí nk. kl. 16:00.
Mál nr. 289/1998
Börn Forsjá Matsgerð
M og K deildu um forsjá 7 ára dóttur sinnar, A. Með héraðsdómi var K falin forsjá A. Voru báðir foreldrarnir taldir hæfir til að fara með forsjána en K var talin hafa nokkurt forskot á M varðandi ýmsa mikilvæga eiginleika. Fyrir Hæstarétt var lögð álitsgerð dómkvaddra yfirmatsmanna sem staðfestu að báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnsins. Þá kom fram það álit þeirra að fyrirhugaður flutningur K með barnið til Danmerkur stefndi þroska og velferð þess ekki í hættu. Var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 9. júlí 1998. Hann krefst þess að honum verði falin forsjá dóttur hans og stefndu, A, sem fædd er [...] 1992. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrir Hæstarétt. Skiptir þar mestu yfirmat sálfræðinganna Eiríks Arnar Arnarsonar og Páls Magnússonar 24. nóvember 1998. Niðurstöður þeirra eru þær að báðir foreldrarnir séu færir um að bera ábyrgð á uppeldi barnsins og séu tengdir því sterkum tilfinningaböndum. Barnið hafi ríkuleg og traust tengsl við báða foreldrana en skynji þó ást og þörf fyrir nærveru sterkar frá áfrýjanda. Stefnda virðist hins vegar hafa meira næmi á tilfinningalíf barnsins. Það tjái sjálft ríka þörf fyrir umönnun og nánd við báða foreldra. Matsmennirnir leggja áherslu á ríkulega umgengni við það foreldrið sem ekki fái forsjána og að friðsamleg samvinna foreldra um umgengnina og annað sem barnið varðar muni tvímælalaust bæta líðan þess. Vegna fyrirhugaðs flutnings móður til Danmerkur láta matsmenn í ljós það álit að ekki verði séð að þroska eða velferð barnsins ætti að stafa hætta af honum. Sá flutningur sé vel undirbúinn og virðist sem allar forsendur séu til þess að búa barninu traust og öruggt uppeldisumhverfi í Danmörku. Framangreint álit matsmannanna er mjög í samræmi við það álit Álfheiðar Steinþórsdóttur, sem lá fyrir héraðsdómi. Af gögnum málsins verður ráðið að samkomulag hafi verið um umgengni barns og foreldra. Þykir ekki ástæða til að ætla annað en að svo geti orðið áfram þrátt fyrir flutning til Danmerkur, eftir því sem aðstæður leyfa. Með hliðsjón af framanrituðu og skírskotun til forsendna héraðsdóms, en hann var skipaður tveimur sérfróðum meðdómsmönnum, verður hann staðfestur. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. júní 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 25. maí sl. er höfðað með birtingu stefnu, þann 19. september sl. Stefnandi er K [...] Stefndi er M [...] Dómkröfur stefnanda eru þær að henni verði dæmd forsjá barnsins A, kt. ....92-..... Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti og að vextir af málskostnaði án virðisaukaskatts reiknist frá 15. degi frá uppkvaðningu dóms. Dómkröfur stefnda eru þær að stefnda verði með dómi veitt forsjá dóttur hans og stefnanda A[...]. Þá krefst stefndi að sér verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Leitað var sátta án árangurs. I. Stefnandi lýsir málsatvikum með eftirfarandi hætti í stefnu svo og þegar hún kom fyrir dóm. Málsaðilar hófu sambúð á árinu 1983. Þann [...] 1992 ól stefnandi barn þeirra A. Þann 14. maí 1997 slitnaði upp úr sambúð þeirra og stefnandi yfirgaf þeirra sameiginlega heimili, H, í Hafnarfirði Stefnandi kveðst hafa skilið barnið eftir í umsjá föður er hún yfirgaf þeirra sameiginlega heimili vegna þess að hún taldi að sú ákvörðun myndi leiða til minni átaka milli hennar og stefnda og það væri í þágu barnsins og ennfremur hitt að stefndi neitaði að yfirgefa heimilið. Stefnandi kveðst hafa farið til Florida í leyfi með barnið í viku, þann 17.- 26. maí 1997. Þegar hún hafi komið heim hafi barnið fyrst verið í umsjá stefnda svo aftur í umsjá stefnanda, þar til stefndi fór í vikufrí til Majorka ásamt barninu dagana 10.-17. júní sl. Að sögn stefnanda á stefndi að hafa lent í ryskingum þar ytra, en því var mótmælt af hálfu stefnda fyrir dómi. Þegar heim var komið dvaldi barnið í umsjá stefnanda, þar til stefndi kallaði eftir því aftur. Samskipti aðila á þessum tíma voru ekki átakalaus, en þeim ber ekki saman í frásögnum hvað þeim hafi farið nákvæmlega á milli. M.a. heldur stefnandi því fram að stefndi hafi skilið barnið eftir heima í reiðileysi að kveldi dags og farið í hús þar sem stefnandi dvaldi og tilkynnt henni að hann væri búinn að fá nóg og hún gæti nú hugsað um barnið. Ennfremur heldur stefnandi því fram að stefndi hafi ráðist á systur stefnanda, þann 24. júní 1997, með barnið í fanginu og hafi sá atburður verið kærður til lögreglunnar. Fyrir dómi staðfesti stefndi að til átaka hefði komið milli sín og stefnanda í júní 1997. Hann mótmælti hins vegar lýsingu stefnanda á tilurð ágreiningsins. Hann mótmælti því einnig að hafa skilið barnið eitt eftir heima og einnig að hafa ruðst inn á heimili móður stefnanda og beitt heimilisfólk ofbeldi. Í beinu framhaldi af þessum atburði kveðst stefnandi hafa farið daginn eftir til sýslumannsins í Hafnarfirði og krafist forsjár barnsins. Þann 30. júní 1997 hafi stefndi mætt hjá sýslumanni og einnig krafist forsjár barnsins. Mikil spenna var milli málsaðila á þessum tíma og er því haldið fram af hálfu stefnanda að stefndi hafi hótað sér líkamsmeiðingum. Hafi hún því ákveðið að fara til útlanda í frí dagana 7.-27. júlí 1997 og hafi haft barnið með sér. Stefnandi kvaðst hafa farið án vitundar stefnda. Barnið fékk að tala við föður sinn símleiðis á meðan á dvöl þeirra mæðgna stóð. Þegar heim var komið dvaldi barnið í umsjá föður og hefur barnið dvalið á víxl hjá foreldrum sínum samkvæmt samkomulagi frá því í september sl. Stefnandi kveðst búa í góðri þriggja herbergja íbúð að [...], Reykjavík, sem hún leigi af móður sinni. Þar hafi barnið sérherbergi. Af hálfu stefnanda er krafa um forsjá barnsins á því byggð að hún hafi betri aðstöðu til að búa barninu öryggi og festu. Stefnandi sé í góðri og vellaunaðri vinnu og hafi nánast verið fyrirvinna heimilis um árabil. Hún hafi nýverið skipt um starf innan þess fyrirtækis sem hún hafi starfað hjá í mörg ár. Það starf hafi ekki í för með sér mikla fjarveru frá heimilinu utan venjulegs vinnutíma. Þá hafi stefnandi sagt af sér sem [varaformaður í samtökunum D]. Fyrir dómi kom fram að stefnandi hafi sagt starfi sínu lausu hjá E hf. og ráðgeri að flytja búferlum til Danmerkur og setjast að í Árósum. Hún sé í sambandi við fyrrum vinnufélaga sinn sem þar búi, J, f. [...]1967, sem sé stoðtækjafræðingur. Stefnandi hafi þekkt J í 7 ár og hafi A þekkt hann sem vinnufélaga stefnanda. A hafi hitt J þegar stefnandi fór í tvö skipti til Bandaríkjanna í leyfi á sl. ári. J hafi starfað við sitt fag hér á Íslandi svo og í Bandaríkjunum. Hann sé einkabarn foreldra sinna sem búi einnig í Árósum. J hefur aldrei kvænst og er barnlaus. Stefnandi og J ráðgeri að hefja sambúð í haust og hafa tekið á leigu raðhús í Árósum. Hún hyggst fara í framhaldsnám í Handelshöjskolen í Árósum og telur sig muni hafa rúman tíma til þess að sinna barninu fái hún forsjá þess. Þá kom fram hjá stefnanda fyrir dómi að hún hafi farið út til Árósa og kynnt sér allar aðstæður þar. Hún hafi einnig haft samband við íslenskar barnafjölskyldur á staðnum. Henni hafi einnig verið mjög vel tekið af fjölskyldu J. Stefnandi kveðst ekki hafa áhyggjur af aðlögun A í Danmörku. A sé opin og eigi auðvelt með að kynnast nýju fólki. Hún sé að ljúka veru sinni í leikskóla, þannig að framundan séu hvort sem er breytingar hjá barninu. Stefnandi heldur því fram að barninu líki vel við J og hlakki til að heimsækja hann, en stefnandi kveðst enn ekki hafa sagt barninu frá fyrirætlan sinni að flytja út. Það kom fram hjá stefnanda fyrir dómi að hún muni leggja sig fram við það að faðir fái að njóta samvista við barnið eins og mögulegt er fái hún forsjá þess. Hún lagði á það áherslu að hún gerði sér grein fyrir nánum tengslum barnsins við föður sinn og mikilvægi þess að þau mættu haldast sem best. Af hálfu stefnanda er ennfremur á því byggt að henni verði veitt forsjá barnsins, að hún telji stefnda ekki hafa þroska til að búa barni sínu öruggt heimili. Hann hafi hagað sér á mjög óábyrgan hátt gagnvart barninu. Hann hafi ítrekað beitt fólk ofbeldi og geti ekki hamið skap sitt, eins og t.d. þegar hann á sl. hausti klifraði upp á fjórðu hæð húss að morgni dags, þar sem stefnandi dvaldi ásamt vini sínum J og ráðist inn í íbúðina með því að brjóta rúðu. Hafi stefnandi og vinur hennar flúið í geðshræringu út úr íbúðinni og leitað til lögreglu. Ennfremur er á því byggt að stefndi hafi ítrekað dregið barnið inn í ósætti sitt vegna sambúðarslitanna, rifið barnið upp seint um kvöld og farið út að keyra í leit að stefnanda. Auk þess hafi hann hringt í stefnanda og ausið yfir hana svívirðingum og skömmum í áheyrn barnsins. Þá búi stefndi ekki við fjárhagslegt öryggi. Hann standi ekki skil á sköttum og skyldum sem sé afleiðing þess að hann hafi verið úrskurðaður gjaldþrota á árinu 1993. Ennfremur búi hann við mikið vinnuálag þar sem hann sé að vinna sig út úr þessum fjárhagsörðugleikum. Stefnandi vísar til barnalaga kröfu sinni til stuðnings, einkum 34. gr., sbr. VII. kafla og laga nr. 50/1988. Í greinargerð stefnda kemur fram að í meginatriðum sé málavöxtum rétt lýst í stefnu, en þó telur stefndi á sig hallað réttu máli varðandi samskipti aðila eftir sambúðarslit. Það kemur fram hjá stefnda að þau hafi verið mjög ung að árum þegar þau hófu sambúð. Stefnandi hafi verið 14 ára gömul og hann 17 ára. Á sambúðarárum lauk stefndi sveinsprófi sem járniðnaðarmaður og stefnandi lauk stúdentsprófi á árinu 1992. Stefndi hafi undanfarin ár verið í sjálfstæðum rekstri en stefnandi hóf störf hjá stoðtækjafyrirtækinu E hf á árinu 1984 og hafi starfað þar síðan. Samvistarslit urðu í maí 1997 og hafi stefnandi dvalið hjá vinum sínum fyrst á eftir. Stefndi heldur því fram að eftir samvistarslit hafi verið við það miðað að barnið yrði áfram hjá föður og í forsjá hans eða a.m.k. með búsetu hjá honum í sameiginlegri forsjá. Hafi það byggst á þeirri staðreynd að allt frá því að barnið fór til dagmóður til dagsins í dag hafi uppeldi A og umönnun hvílt meira á stefnda. Stefnandi hafi unnið mikla yfirvinnu hjá E hf og jafnframt verið virk í starfi D. Þátttaka hennar í D hafi leitt af sér margar utanlandsferðir svo og starf hennar hjá E hf einkum eftir 1995, er hún hafi fengið stöðuhækkun. Eftir að barnið hafi farið til dagmóður og á dagheimili og allt fram til samvistarslita hafi það verið að mestu leyti á ábyrgð stefnda að sækja barnið á leikskóla og annast það, gefa því að borða og koma því í svefn. Hafi stefndi vinnu sinnar vegna ekki haft tök á því að sækja barnið hafi þau leitað til systur stefnda, B, eða foreldra stefnda, sem búi í sama húsi og B, eða til kunningjafólks stefnda. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi verið að meðaltali 5-7 daga erlendis í mánuði vegna vinnu og félagsstarfa. Af hálfu stefnanda var þessum fullyrðingum stefnda mótmælt fyrir dómi, og hélt stefnandi því fram að stefndi gerði of mikið úr umönnunarhlutverki sínu. Stefnandi viðurkenndi að það hafi oft komið í hlut stefnda að sækja barnið á leikskóla, þar sem hann hafi verið í vinnu í Hafnarfirði, en hún hafi verið í Reykjavík. Hins vegar hafi hún til jafns á við hann sinnt barninu þegar heim var komið. Það hafi einnig komið þeir tímar í lífi þeirra, að annríki var mikið hjá honum í vinnu og hafi hún þá alveg séð um barnið. Stefndi mótmælir lýsingu stefnanda á meintu húsbroti hans, þann 15. september 1997. Stefndi viðurkennir að hafa hlaupið á sig og harmar atvikið. Stefndi staðfesti að frá 24. september sl. hafi ríkt samkomulag milli málsaðila um samvistir barnsins þar til dómur gengur í málinu og dvelur barnið nú viku í senn hjá hvoru foreldri, en hefur þó verið meira hjá föður en móður vegna aðstæðna móður. Stefndi byggir kröfu sína um forsjá barnsins á grunnreglum barnaréttar sérstaklega 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 20/1992, það er að segja að það sé barninu fyrir bestu að honum verði falin forsjá þess. Því til stuðnings bendir stefndi á að umönnun barnsins hafi hvílt meira á sínum herðum en stefnanda undanfarin ár og barnið hafi umgengist sig meira að öllu jöfnu og meira eftir samvistarslit, ef undanskilin sé sá tími sem stefnandi fór af landi brott með barnið eftir samvistaslit aðila, án samþykkis stefnda. Þá er á því byggt að báðir aðilar teljast væntanlega hæfir í skilningi 42. gr. barnalaga nr. 20/1992, og ekki sé grundvallarmunur á atvinnuhögum eða stöðu fjármála. Það kom fram fyrir dómi að stefndi er að vinna sig út úr gjaldþroti því sem fyrirtæki hans varð fyrir. Rekstur fyrirtækisins gangi vel í dag og sé veltan 49 miljónir króna. Stefndi hafi keypt hlut stefnanda í þeirra sameiginlegu íbúð að H í Hafnarfirði. Hann skuldi enn opinber gjöld u.þ.b. 2 miljónir króna. Á því er byggt að stefndi hafi meiri skilning á þörfum barnsins, enda hafi hann sinnt uppeldi þess og ásakanir um að hann hafi dregið barnið inn í ósætti séu fráleitar, enda hafi hann þvert á móti leitað til sérfræðings vegna barnsins til að stuðla að jákvæðum samskiptum milli móður og barns eftir samvistarslit. Því er haldið fram að fái stefndi forsjá barnsins, þá feli sú ákvörðun minnsta röskun á högum barnsins og telur stefndi að barnið muni kjósa fremur að eiga heimili hjá föður sínum. Stefndi kveðst munu búa áfram í Hafnarfirði, enda eigi hann þar fjölskyldu. Hins vegar séu aðstæður móður óvissari, þar sem hún sé í sambandi við mann sem búi erlendis. Fyrir dómi upplýsti stefndi að hann ætti vingott við konu, en óvíst væri um framhald þess sambands. Á því er byggt að dagleg umönnun barnsins hafi að öllu jöfnu hvílt meira á herðum stefnda og sé það hluti af hans daglega lífi að annast barnið. Ennfremur eigi stefndi kost á að leita til vandamanna sinna sem búi í Hafnarfirði, og sem hafi áður aðstoðað hann. Stefndi telur að hann muni frekar stuðla að eðlilegum umgengisrétti barnsins við móður fái hann forsjá barnsins. Máli sínu til stuðnings bendir hann á, að hann hafi aldrei staðið því í vegi að stefnandi fái notið umgengnisréttar við barnið eftir samvistarslitin. Hins vegar heldur stefndi því fram að stefnandi hafi haldið barninu frá stefnda, þegar ágreiningur hafi orðið með aðilum. Stefndi heldur því fram að hann hafi haldið barninu utan við ágreining sinn við stefnanda, en sá ágreiningur varði aðallega vonbrigði stefnda vegna takmarkaðs áhuga stefnanda fyrir barninu eða samvistum við það og þar af leiðandi erfiðleikum sem af því leiddu. Máli sínu til stuðnings bendi stefndi á að stefnandi hafi t.d. farið erlendis í þrjár vikur með barnið, án hans vitundar, þrátt fyrir það að hann hafi farið með forsjá barnsins og annast barnið meira en stefnandi. Stefndi viðurkennir að í fyrstu eftir samvistarslitin hafi hann sýnt visst ójafnvægi í samskiptum sínum við stefnanda, sem rekja má til þess að hann hafi tekið það nærri sér að missa konu sína til annars manns. Stefndi hélt því fram fyrir dómi að hann hafi ekki gert sér grein fyrir því hvert stefndi í samskiptum sínum við stefnanda og hafi óskir stefnanda um skilnað komið sér algjörlega í opna skjöldu. Stefndi heldur því nú fram að hann sé búinn að jafna sig af áfallinu og hafi náð jafnvægi og mótmæli því sem stefnandi heldur fram að hann eigi við geðheilsuvandamál að stríða og sé í senn hættulegur barninu og sjálfum sér. Þessi afstaða stefnanda, sem hún hefur myndað sér án þess að hún styðjist við sérfræðilega álitsgerð bendir til þess að stefnandi muni í framtíðinni vera ósveigjanleg í samskiptum sínum við stefnda, fái hún forsjá barnsins og umgengni stefnda við barnið verði hverju sinni háð því að hegðun hans sé ásættanleg að mati stefnanda. Af þessu leiðir að stefndi telur hagsmunum barnsins betur borgið og umgengnisréttur þess foreldris sem ekki hefur forsjá barnsins betur tryggður með því að fela honum forsjá barnsins. Stefndi byggir kröfur sínar á ákvæðum barnalaga nr. 20/1992, einkum 34. gr. og er málið rekið samkvæmt VIII. kafla sömu laga, sbr. og meginsjónarmið VII. kafla sömu laga. Um lagasjónarmið er jafnframt vísað til greinargerðar með frumvarpi til barnalaga 2 mgr. 34. gr. laga nr. 20/1992. Krafa um málskostnað er reist á XXI kafla laga um meðferð einkamálalaga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Við aðalmeðferð málsins gáfu aðilar munnlegar skýrslur og Álfheiður Steinþórsdóttir, sálfræðingur, staðfesti álitsgerð sína. J gaf vitnaskýrslu. Í máli vitnisins J kom fram að það er stoðtækjafræðingur og starfar í sínu fagi í Árósum. Vitnið er einkabarn foreldra sinna, sem eru fædd á árinu 1934. Vitnið kvaðst hafa ákveðið að flytja heim til Árósa, þar sem foreldrar þess búa, þegar faðir þess veiktist alvarlega. Áður hafði vitnið búið í Bandaríkjunum. Vitnið sagði að starfi sínu í Bandaríkjunum hefðu fylgt mikil ferðalög, sem vitnið kvaðst vera orðið mjög þreytt á. Vitnið lýsti sér sem barngóðum manni sem hefði ágætt lag á börnum, en á það reyndi í starfi þess. Vitnið kvaðst hafa hitt A og myndað við hana góð tengsl. Vitnið kvaðst myndu standa við hlið stefnanda og aðstoða hana við uppeldi barnsins, fái stefnandi forsjá þess, en ekki ganga því í föður stað. Einnig kvaðst vitnið myndu leggja sig fram við að gera barninu það kleift að umgangast föður sinn og fjölskyldu þess, fái móðir forsjá barnsins. Vitnið hafði gott vald á íslensku og fór skýrslutaka fyrir dómi einvörðungu fram á íslensku. II. Samkvæmt 60. gr. barnalaga nr. 20/1992 var Álfheiður Steinþórsdóttir, sálfræðingur, dómkvödd til að meta hagi og aðstæður foreldra og barns. Fyrir málsaðila voru lögð eftirfarandi próf; Wechsler greindarpróf munnlegur hluti, EPQ persónuleikapróf, Gough félagsþroskapróf, MMPI persónuleikapróf og forsjárhæfnispróf. Í álitsgerð sálfræðingsins kemur fram að stefnandi er eðlilega greind og geðheilbrigði hennar er gott. Hún virðist opin og virk kona sem getur auðveldlega tekið frumkvæði í samskiptum við fólk. Hún getur sett sig í spor annarra, stundum jafnvel um of, þannig að hún bæli niður og byrgi inni vanlíðan. Í mótlæti eða streitu getur hún orðið óróleg og eirðarlaus en varnir eru allsterkar. Félagsþroski er góður og sjálfsstyrkur sömuleiðis. Forsjárhæfni K er mjög góð, hún á auðvelt með að tjá barni sínu ást og umhyggju á eðlilegan hátt. Á forsjárprófi eru hæstir þættir sem meta hæfni til að uppfylla tilfinningalega og líkamlega umhyggju, setja fasta ramma og leiðbeina barni. Hún virðist einnig eiga auðvelt með samvinnu við aðra sem tengjast barninu. K virðist þannig geta skapað barninu traust og öryggi í uppeldi. Samkvæmt prófniðurstöðum sálfræðingsins kemur fram að M er eðlilega greindur einstaklingur sem einnig er innan eðlilegra marka hvað varðar félagslyndi, en lýsir einnig að hann geti einnig verið einn og sjálfum sér nægur ef því er að skipta. Hann virðist ekki eiga auðvelt með að setja sig í spor annarra, virðist vera sjálflægur og fer eigin leiðir en aðlagar sig ekki auðveldlega að nýjum kringumstæðum. Líklegt er að hann safni innra með sér en geti misst stjórn á sér ef álag er langvarandi eða eykst snögglega. Prófmynd á klínísku persónuleikaprófi sýna einstakling sem er kvíðinn og svartsýnn, fram kemur að hann finnur til vanmáttar og hefur tilhneigingu til að einangra sig í mótlæti. En við eðlilegar aðstæður og líðan á hann að geta verið virkur og framkvæmdasamur en sú mynd kemur ekki fram í prófniðurstöðu. Sjálfsstyrkur er í tæpu meðallagi. Forsjárhæfni er innan marka meðallags, M þykir einlæglega vænt um barn sitt og hefur sinnt þörfum þess, en það sem dregur úr hæfni samkvæmt prófinu eru ekki síst þættir svo sem að hann geti átt erfitt með að setja sig í spor barnsins, að hann leiðbeinir en setur ekki greinilega ytri umgjörð, að hann er fremur lokaður í tjáningu út á við t.d. í samstarfi, og virðist samkvæmt prófum vera sveiflukenndur í viðbrögðum og skapstjórn undir álagi. Svör barnsins á sálfræðiprófum bera vott um að hún sé greind og bjargráðagóð í vanda og hún sé fylgin sér. Fram kemur að hún tekur talsverða ábyrgð á að gera ekki á neinn hátt upp á milli foreldra sinna heldur deila jafnt út til þeirra góðum tilfinningum. A er mjög tengd og háð báðum foreldrum sínum, hún skynjar mikilvægi sitt og efast ekki um að foreldrar elski hana og vilji annast hana. En henni finnst foreldrar ætlast til að börn séu talsvert stór og dugleg. Athyglisþörf hennar getur verið aukin vegna þess álags en einnig getur verið um að ræða að töluverður munur er á viðbrögðum foreldra við hana, þar sem móðir virðist setja mun skýrari ramma og fylgja honum eftir. Föður virðist skorta vissa festu eða ákveðni við að setja barninu mörk. III. Samkvæmt barnalögum nr. 20/1992 eiga móðir og faðir jafnan rétt til þess að krefjast og fá sér tildæmda forsjá barns. Engin skilyrði eru sett að þessu leyti heldur er sú eina leiðsögn veitt í 2. mgr. 34. gr. barnalaga að dæma skuli forsjá barns „eftir því sem barni er fyrir bestu.” Við mat á því hvað sé barni fyrir bestu verða dómstólar m.a. að taka tillit til hæfni aðila sem uppalanda, tengsla þeirra við barnið og hæfni þeirra til tengslamyndunnar, hæfni þeirra til að búa barni þroskavænlegt uppeldi, andlegs ástands, stöðugleika þeirra í daglegu lífi og að meta málið í heild, allt í því augnamiði að komast að niðurstöðu um hvað sé barni fyrir bestu. Til þess að meta þessi atriði sitja í dómi ásamt hinum reglulega dómara tveir sérfróðir dómarar. Ennfremur dómkvaddi dómurinn sérfræðing sem skilaði ítarlegri greinargerð. Dómurinn lítur svo á að báðir forerldrar séu hæfir til þess að fara með forsjá barnsins. A virðist vera jafn tengd báðum foreldrum sínum. Hins vegar skynjar barnið öflugri skilaboð um ást og þörf fyrir náin tengsl frá stefnda en stefnanda. Það er álit dómsins að það beri fyrst og fremst vitni um þörf stefnda fyrir barnið frekar en þörf barnsins fyrir stefnda, fram yfir stefnanda. Ætla má því undir þessum kringumstæðum að stefnandi sé betur í stakk búin en stefndi til þess að sinna tilfinningalegum þörfum barnsins við núverandi aðstæður. Við samanburð á persónulegum eiginleikum og högum foreldranna, þá virðist stefnandi hafa forskot á stefnda hvað varðar sjálfstyrk, félagsþroska og forsjárhæfni samkvæmt matsgerð. Það kemur einnig fram í matsgerðinni að barnið gerir sér vel grein fyrir stöðu sinni í skilnaði foreldranna. Sálfræðileg próf bera vott um, að hún treystir betur stefnanda til að sinna þörfum sínum þegar á reynir. Fyrir liggur að stefnandi hefur sagt starfi sínu lausu og ráðgerir að hefja nám í Danmörku. Jafnframt hyggst hún hefja sambúð með dönskum manni, fyrrum starfsfélaga sínum. Þau eru búinn að finna sér húsnæði. Barnið hefur hitt manninn, J, og hefur farið vel á með þeim, en maðurinn talar ágæta íslensku. Stefndi ráðgerir að búa áfram að H, Hafnarfirði, sem var þeirra sameiginlega heimili. Stefndi hefur stofnað til kynna við konu, en óráðið er um framhald þess sambands. Barnið sjálft hefur verið á leikskólanum H, en hættir þar í sumar og hefur nám í grunnskóla í haust. Báðir foreldrar hafa komið að daglegri umönnun og umsjá barnsins áður en þau slitu samvistum. Stefndi hefur sinnt barninu í fjarveru stefnanda vegna starfa hennar á erlendri grundu. Báðir foreldrar búa við nokkuð öruggan fjárhag, þó fjárhagur móður virðist vera öruggari. Báðir foreldrar virðast getað boðið barninu gott húsnæði og er ekki gerður greinarmunur þar á. Barnið hefur góð tengsl bæði við föður- og móðurfjölskyldu sína. Það er álit dómsins að barninu sé mikilvægt að geta ræktað þau tengsl í framtíðinni. J skýrði frá því hér fyrir dómi að hann gerði sér mjög vel grein fyrir mikilvægi þessa og kvaðst myndu eftir fremsta megni stuðla að því að barnið haldi góðum tengslum við fjölskyldu sína fái stefnandi forsjá barnsins. Báðir foreldrar gerðu sér grein fyrir mikilvægi þess að umgengni þess foreldris sem ekki fær forsjá barnsins verði ríkuleg og gangi eðlilega fyrir sig. Þá kom fram hjá J að hann hefði góðan skilning á því að barninu væri mikilvægt að halda góðum tengslum við stefnda. Hann kveðst gera sér grein fyrir stöðu sinni gagnvart barninu, hann muni í framtíðinni standa við hlið móður og liðsinna henni sem uppalanda, en ekki ganga inn í föðurhlutverkið. Með hliðsjón af framansögðu og gögnum málsins verður að telja það barninu, A, fyrir bestu að stefnandi hafi forsjá hennar, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður. Kostnaður vegna sálfræðilegrar álitsgerðar Álfheiðar Steinþórsdóttur, sálfræðings, að fjárhæð 261.650, greiðist úr ríkissjóði, sbr. 3. mgr. 60. gr. barnalaga nr. 20/1992. Dóminn kveða upp Ólöf Pétursdóttir, dómstjóri og meðdómsmennirnir Aðalsteinn Sigfússon, sálfræðingur og Oddi Erlingsson, sálfræðingur. Dómsorð: Stefnandi, K, skal fara með forsjá barnsins A. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Kostnaður vegna öflunar sálfræðilegra umsagnar Álfheiðar Steinþórsdóttur, sálfræðings, 261.650, krónur greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 701/2012
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Erfðaskrá Eignarréttur
K o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu S o.fl. um að jörðin V skyldi vera meðal eigna við skipti á dánarbúi SH, sem lést árið 1966. Upphaf málsins mátti rekja til erfðaskrár ME frá árinu 1938 en með henni arfleiddi ME, SH, jörðina V með nánari skilyrðum. Samkvæmt ákvæðum hennar skyldi jörðin að SH látnum ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til niðja SH í beinan karllegg. Við andlát SH gerði ekkja hans tilkall til jarðarinnar en með úrskurði skiptaréttar, 24. júní 1967 og ákvörðun 7. maí 1968, sem Hæstiréttur staðfesti með dómum í málum nr. 110/1967 og 99/1968, var elsta syni SH, MH, áskilinn réttur eftir föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina V og honum afhent jörðin til umráða og afnota samkvæmt þeim réttindum sem honum voru áskilin sem erfingja samkvæmt erfðaskránni. MH lést árið 1999 og tók elsti sonur hans, ÞH, við jörðinni í samræmi við ákvæði erfðaskrárinnar með skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 var fallist á það með lögerfingjum SH að opinberum skiptum á dánarbúi SH hefði aldrei verið lokið og lagt fyrir héraðsdóm að skipa skiptastjóra til að ljúka skiptum. Í málinu héldu S o.fl., lögerfingjar SH, því fram að SH hefði í raun eignast jörðina með áðurnefndri erfðaskrá ME árið 1938 en elsti sonur SH, MH, hefði aðeins tekið við umráðum og afnotum jarðarinnar með ákvörðuninni 7. maí 1968. Þau umráð og afnot hafi hins vegar ekki falið í sér beinan eignarrétt eða bein eignarráð yfir jörðinni heldur óbein eignarréttindi. Bein eignarráð yfir jörðinni hefðu því aldrei flust frá dánarbúinu og væru því enn á hendi þess. Í dómi Hæstaréttar kom fram að dánarbúið væri enn til opinberra skipta þótt liðið væri á fimmta áratug frá upphafi þeirra, en um frekari framkvæmd þeirra giltu nú ákvæði laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 148. gr. og 150. gr. þeirra. Þá yrði málatilbúnaður aðilanna skilinn svo að ekki væri deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni hefði færst fyrir arf í hendur SH, þótt sá réttur hafi eftir nánari ákvæðum erfðaskrárinnar verið háður margvíslegum kvöðum. Í málinu væri ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða væru til að þessi beini eignarréttur yrði færður eftir lát SH til MH, heldur hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi SH þannig að sá réttur væri ekki lengur á hendi búsins. Talið var að fyrirliggjandi gögn í málinu stæðu ekki til þess að álykta að MH hefði öðlast beinan eignarrétt að jörðinni V með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sem Hæstiréttur hafði staðfest með dómi í máli nr. 99/1968. Þá hafði því ekki verið borið við í málinu að MH hefði á annan hátt tekið við slíkum rétti að jörðinni af dánarbúinu og yrði því til samræmis að telja það enn hafa á sinni hendi þann rétt, sem ráðstafa yrði til að ljúka skiptum lögum samkvæmt.
Við opinberu skiptin á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested reis ágreiningur um ráðstöfun Vatnsenda og var rekið mál fyrir dómi til að leysa úr honum. Þar krafðist Magnús Sigurðsson Hjaltested þess að fyrrnefnd erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested yrði „talin gild í öllum greinum“ og veita honum „óskoraðan rétt til að taka við jörðinni Vatnsenda í Kópavogi með öllum gögnum og gæðum, þar á meðal rétt til leiguafgjalda af sumarbústaðarlöndum jarðarinnar.“ Þessu andmæltu Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested og varnaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus, sem kröfðust þess að jörðinni yrði ráðstafað eins og öðrum eignum þess látna „eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Í greinargerð í málinu, sem lögð var fram í héraði af hálfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, sagði meðal annars eftirfarandi: „Erfðaskrá þessi er all sérstæð og gjörhugsuð. Með henni er í rauninni gjörð einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignum arfláta. Og það er aðeins umráðarétturinn og rétturinn til að njóta arðs af eignunum, sem erfist, en ekki óskoraður eignaréttur. Er ljóst að með þessu vildi arfláti tryggja það að eignirnar tvístruðust ekki og yrðu að engu og jafnframt að elzti sonurinn í ætt Lárusar frænda hans hefði örugga fjárhagslega afkomu og væri einskonar ættarhöfðingi.“ Úrskurður í málinu var kveðinn upp í héraði 24. júlí 1967. Í honum var fallist á með Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, sem var varnaraðili í málinu, að ákvæði í erfðaskránni væru ekki „niður fallin vegna aðgerða fyrri landseta“. Í framhaldi af því sagði eftirfarandi: „Ekki eru efni til að vefengja, að varnaraðili ætli sér að setjast að á Vatnsenda og hefja þar búskap, ef hann fær umráð jarðarinnar. Landsnot jarðarinnar hafa að vísu verið skert verulega frá því sem var, þegar erfðaskráin var gerð, bæði með eignarnámum og útleigu á löndum. Þó er jörðin að fasteignamati talin lögbýli, og þar er enn rekinn búskapur í venjulegri merkingu þess orðs. Hafa ekki verið færð rök fyrir því gegn mótmælum varnaraðilja og gegn opinberu vottorði um skráningu jarðarinnar sem lögbýlis, að jörðin hafi verið rýrð svo, að þar verði ekki rekinn búskapur. Ekki verður fallizt á, að það útiloki búskap á jörðinni, þótt hún hafi fyrir aðgerðir hins opinbera verið dregin undir skipulagssvæði Kópavogskaupstaðar, enda er ekki sýnt, að neinar fyrirætlanir séu á prjónunum, sem útiloki eða rýri núverandi búskaparmöguleika á jörðinni. Það, sem gerast kann í óvissri framtíð, skiptir ekki máli í sambandi við úrlausn málsins. Því verður ekki talið, að núverandi ástand jarðarinnar útiloki varnaraðilja frá að uppfylla þau skilyrði erfðaskrárinnar, að hann búi á jörðinni. Ákvæðum erfðaskrárinnar varðandi jörðina Vatnsenda svipar í ýmsu til reglnanna um ættaróðul, en heimildarlaust er að draga þá ályktun, að hér hafi verið um stofnun óðalsbýlis að ræða, enda vantar mikið á, að reglunum um þau sé fylgt í erfðaskránni. Því verður ekki ályktað gegn skýrum orðum erfðaskrárinnar, að eftirlifandi maka landseta samkvæmt erfðaskránni sé áskilin búseta á jörðinni eftir lát hans. Niðurstaða málsins verður því sú, að varnaraðilja sé einum af erfingjum arflátans áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda.“ Úrskurðarorð þessarar úrlausnar voru svohljóðandi: „Varnaraðilja, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltesteds, dagsettri 4. janúar 1938. Málskostnaður fellur niður.“ Úrskurði þessum var skotið til Hæstaréttar. Í greinargerð, sem lögð var fram af því tilefni af hálfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, voru áðurgreindar röksemdir í greinargerð hans í héraði ítrekaðar með svofelldum orðum: „Það er ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn. ... Umbj. m. sækir ekki rétt sinn til jarðarinnar til föður síns, Sigurðar, heldur beint til arfleifanda, Magnúsar Einarssonar Hjaltested.“ Dómur Hæstaréttar í málinu, sem var nr. 110/1967, var kveðinn upp 5. apríl 1968 og er hann birtur í dómasafni þess árs á bls. 422. Með honum var framangreindur úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Á skiptafundi, sem haldinn var í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 7. maí 1968 var eftirfarandi ákvörðun færð til bókar: „Þá lýsti skiptaráðandi yfir því, að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað, með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested dagsettri 4. jan. 1938 og 29. okt. 1940, að geymdum rétti þeirra, sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annara réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda tekur Ólafur Þorgrímsson, hæstaréttarlögmaður, ásamt erfingjunum ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annara opinberra gjalda, sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin.“ Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested og varnaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus skutu þessari ákvörðun til Hæstaréttar 27. maí 1968 og var hún staðfest með dómi réttarins 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, sem birtur er í dómasafni 1969 á bls. 780. Sama dag var kveðinn upp dómur Hæstaréttar í máli nr. 117/1968, þar sem staðfestur var úrskurður um að Margrét yrði samkvæmt kröfu Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested borin út af jörðinni Vatnsenda, sbr. dómasafn 1969 bls. 782. Útburðargerð virðist eftir gögnum málsins hafa farið fram 22. júlí 1969 og Magnús tekið við umráðum jarðarinnar. Í bréfi, sem skiptaráðandi ritaði skattstjóra 15. ágúst 1969 í tilefni af kröfu um skil á skattframtali fyrir dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, var vikið að réttindum, sem það hafði átt yfir Vatnsenda, á eftirfarandi hátt: „Búinu tilheyrði ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda, en hann féll til eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938. Skiptaráðandi afhenti áðurgreindum erfingja, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested jörðina með ákvörðun skiptaréttar hinn 7. maí 1968. Þar með fylgdu að sjálfsögðu tekjur jarðarinnar svo sem leigugjöld og endurgjöld veiðileyfa. ... Landseti tók við greiðslu fyrir veiðileyfi seld á sumrinu 1968. ... Deilt er um, hvort sú fjárhæð á að renna til dánarbúsins eða til rétthafa jarðarinnar samkvæmt áðurnefndri erfðaskrá.“ Fyrrnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 99/1968 var þinglýst 25. febrúar 1971 á jörðina Vatnsenda. Í málinu hefur verið lagt fram veðbókarvottorð frá 22. september 1976, þar sem fram kom að „þinglesinn eigandi“ Vatnsenda væri Magnús Sigurðsson Hjaltested samkvæmt „heimildarbréfi 30.5.´69“, svo og að um væri að ræða „eignarland“. Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt, voru opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested tekin fyrir í 35 þinghöldum í skiptarétti Kópavogs á tímabilinu frá 25. febrúar 1967 til 26. maí 1970, en þar á eftir í einu þinghaldi, 15. maí 1972. Af þessum gögnum verður ráðið að eignir dánarbúsins hafi að frátöldum réttindum yfir Vatnsenda verið bifreið með skráningarnúmerinu Y 8, metin á 90.000 krónur, bústofn að matsverði samtals 64.450 krónur, en til hans töldust 46 ær, 22 gemlingar og 380 hænsn, innanstokksmunir, sem virðast hafa verið virtir á samtals 75.925 krónur, greiðsla frá sparisjóði að fjárhæð 2.000 krónur og réttindi samkvæmt leigusamningum um sumarhúsalóðir í landi jarðarinnar. Þá var ágreiningur milli erfingja um hvort dánarbúinu hafi einnig tilheyrt bifreið með skráningarnúmerinu Y 2053, en hún virðist hafa verið metin á 80.000 krónur. Jafnframt verður ráðið af þessum gögnum að skiptaráðandi hafi á fyrstu stigum talið dánarbúið kunna að eiga kröfu á hendur Margréti Guðmundsdóttur Hjaltested vegna tekna af sölu veiðileyfa og leigu sumarhúsalóða, sem hún hafi innheimt á tímabilinu frá láti eiginmanns síns, en þeirri kröfu virðist ekki hafa verið fylgt frekar eftir. Á skiptafundi 27. apríl 1970 var fært til bókar að Margrét hafi á fyrra stigi „boðizt til að kaupa búfénað og lausafjármuni búsins fyrir matsverð“, sem hafi verið samþykkt, en „andvirði þessara verðmæta hefur ekki verið innheimt nema að litlu leyti.“ Þá liggur fyrir að lögmaður Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested fékk 9. desember 1968 afhenta 50 leigusamninga um sumarhúsalóðir, svo og að skiptaráðandi í dánarbúinu hafi eftir það talið tekjur af leigunni búinu óviðkomandi. Loks er þess að geta varðandi framangreindar eignir að lögð hefur verið fram í Hæstarétti beiðni skiptaráðanda 10. maí 1972 til yfirborgarfógetans í Reykjavík um uppboð á bifreiðinni Y 8, svo og bókun úr þinghaldi 15. sama mánaðar, þar sem skipti á dánarbúinu voru tekin fyrir. Þar mætti sonur Margrétar Guðmundsdóttur Hjaltested, varnaraðilinn Guðmundur Gíslason, og bar fram ósk hennar um að fá að leysa bifreiðina til sín gegn greiðslu á matsverði. Matsmenn voru tilnefndir til að verðleggja bifreiðina, en ekkert frekar liggur fyrir um afdrif hennar. Af gögnum varðandi opinberu skiptin verður ekki ráðið hvort erfingjar hafi nokkru sinni lýst afstöðu til þess hvort þeir tækjust á hendur ábyrgð á skuldum þess látna, en innköllun til skuldheimtumanna var gefin út 8. mars 1968 og var þess ekki getið þar hvort slíkri ábyrgð hafi verið lýst yfir. Samkvæmt ódagsettri skrá um lýstar kröfur í dánarbúið virðast þær hafa verið þrjár, ein að fjárhæð 33.031 króna vegna opinberra gjalda, önnur að fjárhæð 3.576,10 krónur vegna skuldar við Mjólkurfélag Reykjavíkur og sú þriðja frá Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested vegna leigutekna og sölu veiðileyfa, en fjárhæð hennar væri „ótilgreind“. Þá krafðist Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested á skiptafundi 15. maí 1970 endurgreiðslu á 167.100,45 krónum vegna ýmissa skulda, sem hún hafi staðið skil á fyrir dánarbúið, og útfararkostnaðar. Jafnframt gerði innheimtumaður ríkissjóðs kröfu með bréfi 19. október 1971 um greiðslu þinggjalda fyrir árin 1969, 1970 og 1971, auk hækkunar gjalda vegna áranna 1967 og 1968, samtals 421.907 krónur. Ekkert liggur fyrir um greiðslu á þeim kröfum, sem að framan er getið. Í málinu hefur ekki komið fram að opinber skipti á dánarbúinu hafi verið tekin fyrir eftir áðurgreint þinghald 15. maí 1972, en eina skjalið varðandi þau, sem lagt hefur verið fram í máli þessu og stafar frá síðara tímamarki, er fyrirspurn innheimtumanns ríkissjóðs til skiptaráðanda 12. apríl 1973 um hvenær vænta mætti að skiptum lyki. Samkvæmt gögnum málsins lést Magnús Sigurðsson Hjaltested 21. desember 1999. Eftirlifandi maki hans er sóknaraðilinn Kristrún Ólöf Jónsdóttir, en börn þeirra sóknaraðilarnir Þorsteinn Hjaltested, Vilborg Björk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Magnússon Hjaltested. Sóknaraðilinn Kristrún Ólöf mun hafa fengið leyfi til setu í óskiptu búi 19. janúar 2000 og verður ráðið af framlögðu þinglýsingarvottorði að leyfisbréfi frá sýslumanni hafi verið þinglýst í framhaldi af því á jörðina Vatnsenda sem eignarheimild hennar. Sóknaraðilarnir gerðu í framhaldi af þessu skiptayfirlýsingu 21. nóvember 2000, sem þau undirrituðu öll og var svohljóðandi: „Með yfirlýsingu þessari er jörðin Vatnsendi Kópavogi færð af nafni Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested ... yfir á nafn Þorsteins Magnússonar Hjaltested ... á grundvelli erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dags. 4. janúar 1938. Undanskilin er 90,5 ha. spilda sem Kópavogsbær hefur tekið eignarnámi skv. samningi dags. 24. nóv. 1999, en er óþinglýst á jörðina. Þessi spilda fellur undir réttindi og skyldur skv. eignarnámssátt við Kópavogsbæ sem talin er meðal eigna í búsetuleyfi ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur. Samkvæmt erfðaskránni gengu allar eigur Magnúsar Einarssonar Hjaltested að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Að Sigurði látnum á jarðeignin að ganga að erfðum til elsta sonar hans og svo til hans niðja í beinan karllegg. Sigurður Lárusson Hjaltested lést 13. nóvember 1966 og gekk þá eignin til elsta sonar hans, Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Magnús lést 21. desember 1999 og á eignin þá skv. erfðaskránni að ganga til elsta sonar hans Þorsteins Magnússonar Hjaltested. Erfingjar lýsa því yfir að enginn ágreiningur er meðal þeirra um að jörðin, skv. ofanskráðu falli óskipt til Þorsteins Hjaltested, og hafi engin áhrif á arfstilkall hans úr hinu óskipta búi. Jafnframt er þess óskað að þinglýstu leyfi Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur, dags. 19. janúar 2000, til setu í óskiptu búi á jörðina Vatnsenda, verði aflýst í fullu samræmi við skiptayfirlýsingu þessa. Búsetuleyfi ekkju Magnúsar Hjaltested, Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur skal leiðrétt til samræmis við þessa kvöð skv. erfðaskránni.“ Þessari yfirlýsingu var þinglýst 12. desember 2000 og telst sóknaraðilinn Þorsteinn „þinglýstur eigandi“ jarðarinnar Vatnsenda samkvæmt framlögðu þinglýsingarvottorði frá 11. janúar 2012. Samkvæmt málflutningi sóknaraðila fyrir Hæstarétti lagði sýslumaður ekki á erfðafjárskatt vegna þessarar ráðstöfunar, enda hafi hann fallist á með þeim að slíkar kvaðir á Vatnsenda hafi leitt af ákvæðum erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 að ekki væru efni til slíkrar skattlagningar. Fram er komið í málinu að Margrét Guðmundsdóttir Hjaltested hafi látist á árinu 2004. Til lögerfða eftir hana munu standa synir hennar og Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, varnaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus, svo og önnur börn hennar, sem eru varnaraðilarnir Hansína Sesselja Gísladóttir, Finnborg Bettý Gísladóttir, Guðmundur Gíslason og Margrét Margrétardóttir, ásamt börnum látins sonar hennar, Finns Gíslasonar, varnaraðilunum Gísla Finnssyni, Elísu Finnsdóttur og Kristjáni Þór Finnssyni. Varnaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus höfðuðu mál á hendur sóknaraðilanum Þorsteini 10. mars 2007 og kröfðust þess að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested frá 4. janúar 1938 yrði „felld úr gildi þannig að eignum sem erfðaskráin kveður á um verði skipt eftir almennum skiptareglum erfðalaga“. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2007, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sama ár í máli nr. 560/2007. Varnaraðilarnir Sigurður Kristján og Karl Lárus ásamt varnaraðilanum Sigríði kröfðust þess 23. desember 2008 að dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested yrði tekið til opinberra skipta. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 29. september 2009 var þessari kröfu hafnað á þeirri forsendu að skiptum á dánarbúinu hafi þegar verið lokið. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar, sem vísaði til þess í dómi 13. nóvember sama ár í máli nr. 599/2009 að samkvæmt málatilbúnaði varnaraðilanna Sigurðar Kristjáns, Karls Lárusar og Sigríðar væri þessi krafa þeirra reist á því að opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, sem hófust 25. febrúar 1967, hafi aldrei verið lokið. Væri sú ályktun rétt stæðu opinberu skiptin enn yfir og væri við svo búið útilokað að taka dánarbúið öðru sinni til opinberra skipta. Niðurstaðan í úrskurði héraðsdóms var því staðfest. Með beiðni til Héraðsdóms Reykjaness 3. febrúar 2011 leituðu varnaraðilarnir Sigurður Kristján, Karl Lárus, Sigríður og Markús Ívar eftir því að skipaður yrði skiptastjóri til að ljúka opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Þessari beiðni var hafnað með úrskurði 26. maí 2011 á þeim grundvelli að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum á búinu hafi ekki verið lokið. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar, sem vísaði til þess í dómi 24. ágúst sama ár í máli nr. 375/2011 að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum á dánarbúinu hafi verið lokið og bæri því að taka til greina kröfu um skipun skiptastjóra til að leysa það verk af hendi. Þessu til samræmis skipaði Héraðsdómur Reykjaness skiptastjóra í dánarbúinu 18. nóvember 2011. Skiptastjórinn hélt skiptafund 16. janúar 2012, þar sem ágreiningur reis milli annars vegar sóknaraðila og hins vegar varnaraðila, þar á meðal þeirra, sem komin voru í stað Margrétar Guðmundsdóttur Hjaltested og áður var getið, um hvort jörðin Vatnsendi væri enn í eigu dánarbúsins. Á skiptafundi 9. febrúar sama ár lýsti skiptastjóri þeirri afstöðu til þessa ágreiningsefnis að á grundvelli ummæla í áðurnefndum dómi Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 teldi hann að jörðin væri ekki lengur í eigu dánarbúsins, þar sem henni hafi verið ráðstafað til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested á skiptafundi í búinu 7. maí 1968, svo sem staðfest hafi verið með dómi réttarins í máli nr. 99/1968. Varnaraðilar felldu sig ekki við þessa ákvörðun og vísaði skiptastjóri ágreiningi um þetta til héraðsdóms 13. febrúar 2012. Mál þetta var þingfest af því tilefni 21. mars sama ár. II Í gögnum varðandi opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested frá árunum 1967 til 1973, sem að nokkru er gerð grein fyrir hér að framan, er ekkert að finna, sem bendir til að skiptunum hafi verið lokið eða nokkuð að öðru leyti aðhafst við þau eftir 15. maí 1972. Að því verður einnig að gæta að ekki voru skilyrði til að ljúka skiptum á dánarbúinu án úthlutunargerðar með stoð í ákvæðum 10. gr. þágildandi laga nr. 3/1878 um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl., sbr. nú 25. gr. og 26. gr. laga nr. 20/1991, enda liggur samkvæmt áðursögðu fyrir að andvirði eigna þess án tillits til skulda var mun meira en nam kostnaði af útför þess látna. Þá er þess jafnframt að geta að samkvæmt bréfi Þjóðskjalasafns Íslands 1. júní 2010 var farið þar yfir erfðafjárskýrslur frá árunum 1968 til 1980 og fannst ekkert um að staðið hafi verið skil á erfðafjárskatti í tengslum við skipti á dánarbúinu. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að með réttu sé dánarbúið enn til opinberra skipta, þótt liðið sé á fimmta áratug frá upphafi þeirra, sbr. og áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 375/2011, en um frekari framkvæmd skiptanna gilda nú ákvæði laga nr. 20/1991, sbr. 3. mgr. 148. gr. og 150. gr. þeirra. Í 1. gr. erfðaskrár Magnúsar Einarssonar Hjaltested 4. janúar 1938 var mælt svo fyrir að allar eignir hans, fastar og lausar, skyldu að honum látnum ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um skipti á dánarbúi Magnúsar Einarssonar Hjaltested, en sem fyrr segir virðist erfðaskránni hafa verið þinglýst 9. janúar 1941 sem eignarheimild Sigurðar að jörðinni Vatnsenda. Skilja verður málatilbúnað aðilanna svo að ekki sé deilt um að beinn eignarréttur að jörðinni hafi færst fyrir arf í hendur Sigurðar, þótt sá réttur hafi eftir áðurgreindum ákvæðum erfðaskrárinnar verið háður margvíslegum kvöðum. Í máli þessu er ekki til úrlausnar hvort skilyrði hafi verið eða séu til að þessi beini eignarréttur verði færður eftir lát Sigurðar 13. nóvember 1966 til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, heldur aðeins hvort það hafi í raun þegar verið gert við opinberu skiptin á dánarbúi Sigurðar þannig að sá réttur sé ekki lengur á hendi þess. Eins og áður var rakið reis ágreiningur á árinu 1967 varðandi jörðina Vatnsenda við opinberu skiptin á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Í dómsmálinu, sem rekið var til að leysa úr þeim ágreiningi, krafðist Magnús Sigurðsson Hjaltested þess að erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested yrði metin gild og teldist veita sér „óskoraðan rétt til að taka við jörðinni Vatnsenda“, svo sem komist var að orði í greinargerð hans í héraði. Í greinargerðinni var því sem áður segir einnig haldið fram að með erfðaskránni hafi í raun verið mynduð „einskonar sjálfseignarstofnun úr öllum eignum arfláta“ og væri það aðeins umráðaréttur yfir eignunum og réttur til arðs af þeim, sem gengi að arfi samkvæmt henni, „en ekki óskoraður eignaréttur.“ Þetta var áréttað í greinargerð þess sama fyrir Hæstarétti, þar sem sagði að það væri „ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn.“ Í forsendum úrskurðar í málinu, sem gekk í héraði 24. júlí 1967, var tekið svo til orða að niðurstaða þess væri sú að Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested væri einum erfingja Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested „áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda.“ Í úrskurðarorði sagði að þeim sama væri eftir látinn föður sinn áskilinn réttur „til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda“ með takmörkunum og skilmálum, sem fram kæmu í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested. Þessi úrskurður var sem fyrr segir staðfestur með dómi Hæstaréttar 5. apríl 1968. Þeim dómi var síðan fylgt eftir á skiptafundi í dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested 7. maí 1968 með því að skiptaráðandi afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested „umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda ... samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested“ og var ákvörðun um þetta staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969. Þegar framangreint er virt verður öðru fremur að líta til þess að Magnús Sigurðsson Hjaltested krafðist þess ekki í fyrrnefndu dómsmáli að kveðið yrði á um rétt sinn til að taka að arfi eftir föður sinn jörðina Vatnsenda, heldur rétt sinn til að taka við henni. Krafa hans í málinu var tekin til greina á þann hátt að hann nyti réttar til að taka við jörðinni til ábúðar og hagnýtingar, sem var í samræmi við fyrrgreind ummæli í málatilbúnaði hans um að umráðaréttur yfir henni gengi að erfðum eftir erfðaskránni frá 4. janúar 1938 ásamt rétti til arðs. Á hinn bóginn var ekki kveðið á um afdrif beins eignarréttar að jörðinni í dómsúrlausnum í málinu. Dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested afhenti síðan Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested umráð og afnot jarðarinnar. Í tengslum við þetta var hvergi minnst á afsal til Magnúsar á beinum eignarrétti yfir jörðinni og verður ekki séð að þeim rétti hafi síðar verið ráðstafað til hans með skiptayfirlýsingu eða afsali. Þetta fær samrýmst því, sem fram kom í fyrrnefndu bréfi skiptaráðanda til skattstjóra 15. ágúst 1969, en þar sagði að dánarbúinu hafi tilheyrt „ákveðinn afnotaréttur jarðarinnar Vatnsenda“, sem hafi fallið til „eins erfingja búsins samkvæmt erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested“, og hafi þannig jörðin þegar verið afhent Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, sem nefndur var landseti og rétthafi jarðarinnar í bréfinu. Að þessu öllu gættu er ekki unnt að líta svo á að fyrirliggjandi gögn standi til þess að álykta að Magnús Sigurðsson Hjaltested hafi öðlast beinan eignarrétt að jörðinni Vatnsenda með ákvörðun skiptaráðanda 7. maí 1968, sem Hæstiréttur staðfesti í dómi 30. maí 1969. Því hefur ekki verið borið við í málinu að Magnús hafi á annan hátt tekið við slíkum rétti að jörðinni af dánarbúinu og verður því til samræmis að telja það enn hafa á sinni hendi þann rétt, sem ráðstafa verður til að ljúka skiptum lögum samkvæmt. Niðurstaða hins kærða úrskurðar verður því staðfest á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði, um annað en málskostnað. Sóknaraðilum verður gert að greiða málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi handa hverjum varnaraðila fyrir sig eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested telst beinn eignarréttur að jörðinni Vatnsenda í Kópavogi enn vera á hendi dánarbúsins. Sóknaraðilar, Kristrún Ólöf Jónsdóttir, Þorsteinn Hjaltested, Vilborg Björk Hjaltested, Marteinn Þ. Hjaltested og Sigurður Kristján Magnússon Hjaltested, greiði óskipt varnaraðilunum Sigurði Kristjáni Sigurðssyni Hjaltested, Karli Lárusi Hjaltested, Sigríði Hjaltested og Markúsi Ívari Hjaltested hverju fyrir sig samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Þá greiði sóknaraðilar óskipt varnaraðilunum Hansínu Sesselju Gísladóttur, Finnborgu Bettý Gísladóttur, Guðmundi Gíslasyni, Margréti Margrétardóttur, Gísla Finnssyni, Elísu Finnsdóttur og Kristjáni Þór Finnssyni hverju fyrir sig samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málsástæður varnaraðila eru þær helstar að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 375/2011 skyldi skipa skiptastjóra til að ljúka skiptum í dánarbúi Sigurðar Kr. Hjaltested. Í dómi réttarins í því máli sé vísað til dóms Hæstaréttar frá 30. maí 1969. Í því máli hafi verið staðfest ákvörðun skiptaráðanda á skiptafundi 7. maí 1968 en á þeim fundi „lýsti skiptaráðandi því yfir, að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað með því sem henni fylgir og fylgja ber samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested dagsettri 1. janúar 1938 og 29. okt. 1940 að geymdum rétti þeirra sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annarra réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda tekur Ólafur Þorgrímsson hæstaréttarlögmaður, ásamt erfingjanum ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annarra opinberra gjalda sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin“. Kveða varnaraðilar að þarna sé verið að lýsa úthlutun eignaumráða jarðarinnar en ákvörðun skiptaráðanda á skiptafundi 7. maí 1968 hafi verið dómsathöfn og bindandi úrlausn gagnvart erfingjum dánarbúsins um úthlutun jarðarinnar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested. Hafi þessi ákvörðun um úthlutun og afhendingu jarðarinnar verið staðfest með dómi Hæstaréttar frá 30. maí 1969. Dómur Hæstaréttar í málinu nr. 375/2011 byggist á þessari ráðstöfun og kveði úr um það að jörðin Vatnsendi sé ekki lengur meðal eigna dánarbús Sigurðar Kr. Hjaltested. Þá vísa varnaraðilar til þess að með dómum Hæstaréttar í málum nr. 599/2009, 110/1967 og 99/1968 hafi því verið slegið föstu að jörðin Vatnsendi kom í hlut Magnúsar Hjaltested við skiptin. Skiptastjóra, sem skipaður hefur verið til að ljúka skiptum með formlegum hætti í dánarbúi Sigurðar Kr. Hjaltested, beri að gæta fyrirmæla XX. kafla 1aga nr. 20/1991 og vísa varnaraðilar sérstaklega til 3. mgr. 148. gr. laga nr. 20/1991 in fine. Þar segi að ákvæði laga nr. 20/1991 skuli gilda um framhald opinberra skipta eftir 1. júlí 1992 og lok þeirra, en fyrri ráðstafanir skuli ekki haggast af þeim sökum. Varnaraðilar vísa einnig til 153. gr. laga nr. 20/1991 þar sem áréttuð sé sú regla að fyrri ákvarðanir og úrskurðir skiptaráðanda fyrir gildistöku laga nr. 20/1991 skuli standa óhaggaðir. Þá vísa þau til 2. mgr. 154. gr. laganna þar sem með gagnályktun megi ráða að eftir að mál hafi verið þingfest í skiptarétti verði ágreiningsmál ekki leitt til lykta eftir reglum 122. gr. laganna. Í því tilviki sem hér um ræði sé raunar genginn dómur Hæstaréttar um ágreiningsefnið, sbr. dóm nr. 99/1968. Áður hafi gengið dómur Hæstaréttar um gildi erfðaskrárinnar í máli nr. 110/1967 og þar verið kveðið upp úr með að Magnúsi Hjaltested væri „einum af erfingjum arflátans áskilinn réttur til umráða og búsetu á jörðinni Vatnsenda“ eins og segi í forsendum dómsins. Telja varnaraðilar kröfur sóknaraðila ganga gegn afdráttarlausum niðurstöðum Hæstaréttar um að Vatnsendajörð tilheyri dánarbúinu ekki og fái þar af leiðandi ekki staðist. Í þeim felist að héraðsdómur felli úr gildi og snúi við afdráttarlausum og áréttuðum dómsúrlausnum Hæstaréttar og lýsi þær ómerkar. Vísa varnaraðilar hvað þetta varðar til ákvæða 116. gr. einkamálalaga um res judicata áhrif dóma. Í málatilbúnaði sóknaraðila sé innbyggð alvarleg þversögn þess efnis að inntak eignarhalds Sigurðar Kr. Hjaltested hafi verið með öðrum hætti en eignarhald Magnúsar Hjaltested á Vatnsendajörð og sé því alfarið mótmælt. Varnaraðilar kveða sóknaraðila Hansínu, Finnborgu, Guðmund, Margréti, Gísla, Elísu og Kristján ekki erfingja í dánarbúi Sigurðar Kr. Hjaltested og beri að hafna kröfum þeirra á grundvelli aðildarskorts. Varnaraðilar vísa til laga nr. 20/1991, aðallega 148. gr., 153. gr. og 2. mgr. 154. gr., til 116. gr. laga nr. 91/1991 og til dómsúrlausna Hæstaréttar sem áður hafa gengið um málefni dánarbús Sigurðar Kr. Hjaltested. IV Ágreiningur í máli þessu snýst um það hvort jörðin Vatnsendi sé meðal eigna í dánar- og félagsbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested eða ekki. Sóknaraðilar halda því fram að eignarhald á jörðinni hafi aldrei flust frá dánarbúinu og skuli því koma til skipta á dánarbúinu en varnaraðilar halda því fram að jörðin hafi verið afhent afkomendum Sigurðar eftir andlát hans, þ.e. Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested sem aftur lét hana til Þorsteins Hjaltested sem kveðst vera löglegur eigandi jarðarinnar í dag. Varnaraðilar í máli þessu byggja meðal annars á því að sóknaraðilar Hansína Sesselja Gísladóttir, Finnborg Bettý Gísladóttir, Guðmundur Gíslason, Margrét Margrétardóttir, Gísli Finnsson, Elísa Finnsdóttir og Kristján Þór Finnsson eigi ekki aðild að máli þessu og því beri að hafna kröfum þeirra. Óháð úrlausn ágreinings máls þessa liggur fyrir að skiptum á félags- og dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hefur ekki verið lokið formlega. Þar til að svo hefur verið gert eiga þeir, sem telja sig eiga til arfs eftir hann, aðild að máli því sem hér er til úrlausnar. Sigurður Kristján Lárusson var giftur Margréti Guðmundsdóttur Hjaltested þegar hann lést á árinu 1966. Til arfs eftir hann voru eftirlifandi eiginkona og börn hans samkvæmt 1. mgr. erfðalaga nr. 8/1962. Margrét, eftirlifandi eiginkona Sigurðar, lést á árinu 2004 og var þá skiptum á félags- og dánarbúi þeirra beggja ólokið. Til arfs eftir Margréti voru börn hennar sem eru Hansína, Finnborg, Guðmundur, Margrét og Finnur en hann er látinn. Eftirlifandi börn hans eru lögerfingjar hans, sem eru Gísli, Elísa og Kristján Þór. Eiga þau því tilkall til arfs eftir hann. Samkvæmt þessu verður ekki tekið undir það með varnaraðila að ofangreindir aðilar eigi ekki aðild að máli þessu og er þeirri málsástæður varnaraðila hafnað. Þá byggja varnaraðilar kröfu sína á res judicata áhrifum dóms Hæstaréttar í málinu nr. 375/2011, sem vísar í dóm réttarins frá 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, þar sem Hæstiréttur hafi staðfest ákvörðun skiptaráðanda á skiptafundi 7. maí 1968, en á þeim fundi hafi skiptaráðandi lýst því yfir að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar frá 4. janúar 1938, að geymdum rétti þeirra sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annarra réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda taki Ólafur Þorgrímsson hrl., ásamt erfingjanum, ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annarra opinberra gjalda sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin. Telja varnaraðilar að hér sé verið að lýsa úthlutun eignaumráða jarðarinnar og þessi ákvörðun hafi verið dómsathöfn og bindandi úrlausn gagnvart erfingjum dánarbúsins um úthlutun jarðarinnar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested. Því verði ekki dæmt um þennan ágreining aftur samkvæmt 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þessu mótmæla sóknaraðilar og telja eingöngu afnota- og umráðarétti yfir jörðinni hafa verið ráðstafað með arfleiðslugjörningnum. Þegar Magnús Einarsson Hjaltested ritaði arfleiðsluskrá sína 4. janúar 1938 og staðfesti aftur 1940 var jörðin Vatnsendi hvorki óðalsjörð né giltu um jörðina erfðareglur um erfðaábúð. Á þeim tíma gilti erfðatilskipun frá 25. september 1850 og þar til erfðalög nr. 42 frá 1949 voru sett. Voru ákvæði um bréferfðir nánast þau sömu frá 1850 til 1949 utan breytinga um erfðatilkall sem gerðar voru 1921 og 1923. Um það þarf ekki að fjalla hér þar sem Magnús Einarsson Hjaltested dó ógiftur og barnlaus. Var honum því heimilt að ráðstafa eignum sínum með arfleiðsluskrá þar sem hann átti enga lögerfingja við andlát. Arfleiðsluskrá sú sem liggur fyrir í máli þessu ber allan keim af erfðarétti óðals sem var þó óheimilt samkvæmt þágildandi lögum um jörðina Vatnsenda. Verður því að túlka arfleiðslugjörninginn samkvæmt orðanna hljóðan en ekki voru lagaskilyrði á þeim tíma né síðar að binda arfinn þeim kvöðum sem skýrlega kemur fram í gjörningnum. þannig að með jörðina yrði farið sem óðalsjörð. Í erfðaskránni sjálfri segir í 1. gr.: „Allar eignir mínar- fastar og lausar- skulu ganga að erfðum til Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested, með þeim nánar takmörkunum og skilyrðum er nú skal greina.“ Eru síðan talin upp nánar tiltekin skilyrði fyrir ráðstöfun, afnotum, sölu og veðsetningu á jörðinni. Samkvæmt þessu orðalagi verður ekki annað ráðið en að jörðin sjálf, það er, eignaumráð hennar, hafi með erfðagjörningi þessum farið til arfþega, Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Heimildir hans til afnota, umráða, sölu og annarra nytja samkvæmt erfðaskránni falla utan eignaréttar Sigurðar. Samkvæmt þessu átti jörðin Vatnsendi að falla til eigna dánarbús Sigurðar eftir andlát hans. Af gögnum málsins liggur fyrir að farið var með jörðina Vatnsenda samkvæmt skilyrðum erfðaskrárinnar, allt fram til dagsins í dag. Sigurður Kristján Lárusson Hjaltested lét eftir sig lögerfingja þegar hann lést 1966. Voru þá í gildi erfðalög nr. 8 frá 1962. Í úrskurði skiptadóms Kópavogs 24. júlí 1967 var tekist á um það hvort enn væru forsendur fyrir beitingu erfðaskrárinnar þar sem ekki væri búskapur lengur á jörðinni Vatnsenda. Gátu sóknaraðilar í því máli ekki sýnt fram á að svo væri ekki og voru forsendur fyrir beitingu erfðaskrárinnar ekki taldar brostnar þannig að réttur Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested til ábúðar á jörðinni væri fallinn niður. Segir í úrskurðinum að: „Varnaraðila, Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, er áskilinn réttur eftir látinn föður sinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda í Kópavogskaupstað, með þeim takmörkunum og skilmálum, sem settir eru í arfleiðsluskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dagsettri 4. janúar 1939. Málskostnaður fellur niður.“ Staðfesti Hæstiréttur Íslands þessa niðurstöðu í dómi þann 5. apríl 1968 í málinu nr. 110/1967. Í þessu máli byggðu áfrýjendur á því að forsendur fyrir búrekstri á jörðinni væru brostnar og því væri ekki lengur hægt að fullnægja skilyrðum erfðaskrárinnar. Hafnaði Hæstiréttur því og staðfesti úrskurð skiptadóms Kópavogs. Verður tekið undir það með sóknaraðilum máls þessa að eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda hafi ekki verið færður yfir, með úrskurði þessum, til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, heldur eingöngu rétturinn til að taka við til ábúðar og hagnýtingar jörðina Vatnsenda. Þá niðurstöðu styðja ummæli lögmanns Magnúsar sjálfs í greinargerð hans til Hæstaréttar en þar segir orðrétt: „Það er ekki eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda, sem erfist, heldur ábúðar og afnotarétturinn. Af þeirri ástæðu er útilokað að ekkja Sigurðar Hjaltested eigi rétt til áframhaldandi ábúðar. Umbj. m. sækir ekki rétt sinn til jarðarinnar til föður síns, Sigurðar heldur beint til arfleifanda, Magnúsar Einarssonar Hjaltested“. Auk þessa segir í greinargerð Ólafs Þorgrímssonar hrl. þann 5. júní 1967, lögmanns Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested: „Erfðaskrá þessi er all sérstæð og gjörhugsuð. Með henni er í rauninni gjörð einskonar sjálfseignastofnun úr öllum eignum arfláta. Og það er aðeins umráðarétturinn og rétturinn til að njóta arðs af eignum, sem erfist, en ekki óskoraður eignaréttur. Er ljóst að með þessu vildi arfláti tryggja það að eignirnar tvístruðust ekki og yrðu að engu og jafnframt að elsti sonurinn í ætt Lárusar frænda hans hefði örugga fjárhagslega afkomu og væri einskonar ættarhöfðingi.“ Þá byggja varnaraðilar á því að sú ráðstöfun á skiptafundi þann 7. maí 1968, þar sem skiptaráðandi hafi lýst því yfir að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested Sólbakka, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda með því sem henni fylgdi og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum, sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar Hjaltested, dagsettri 4. janúar 1938 og staðfest 29. október 1940, að geymdum rétti þeirra sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annarra réttinda á jörðinni eða hluta hennar, hafi verið ígildi dómsathafnar og sé bindandi að lögum í dag. Þetta hafi verið staðfest með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 nr. 99/1968. Ekki verður ráðið af ummælum í úrskurði skiptaráðanda að eignarhald á jörðinni hafi verið ráðstafað með þessu orðalagi, heldur einungis umráða- og afnotarétti á jörðinni. Ekki var verið að fjalla um eignarréttinn á jörðinni og hefur ekki verið dæmt um hann sem slíkan áður. Verður þessari málsástæðu varnaraðila því hafnað. Þann 25. júní 1968 var kveðinn upp úrskurður í fógetadómi Kópavogs þar sem réttur Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested til búsetu og ábúðar var staðfestur og samþykkt að bera ekkju Sigurðar Lárussonar Hjaltested út af jörðinni. Var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 í máli nr. 117/1968. Þann sama dag gekk dómur í Hæstarétti í máli nr. 99/1968 þar sem kröfu um ómerkingu skiptaréttar á afhendingu jarðarinnar til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested var hafnað og var ákvörðun skiptadóms Kópavogs um afhendingu umráða og afnota fasteignarinnar til hans staðfest. Gegn mótmælum sóknaraðila, verður ekki litið svo á að með ofangreindu álitaefni hafi eignarhald á jörðinni Vatnsenda verið fært yfir til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, en eingöngu var verið að leysa úr ágreiningi um heimild til útburðar af jörðinni. Verður þeirri málsástæðu varnaraðila að dæmt hafi verið um þetta álitaefni áður því hafnað. Í úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, þann 29. september 2009 var gerð krafa um að bú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested yrði tekið til opinberra skipta. Kröfðust varnaraðilar að þeirri kröfu yrði hafnað. Segir í forsendur úrskurðarins: „Í þessu máli er það eitt til úrlausnar hvort taka eigi búið til opinberra skipta á ný þar sem skiptum hafi ekki verið lokið með lögformlegum hætti. Krafa sóknaraðila byggist ekki á því að einhverjum eignum hafi verið haldið utan skipta og þess vegna beri að taka skipti upp að nýju. Óumdeilt er að Magnús Hjaltested fékk jörðina út úr skiptunum og Margrét Hjaltested allt lausafé og búfénað. Hér að framan er það rakið að skipti hófust og var þeim framhaldið. Mörg ágreiningsmál komu upp sem úrskurðað var í, þ. á m. um gildi erfðaskrárinnar. Með dómi Hæstaréttar 30. maí 1969 var jörðinni endanlega úthlutað úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Jörðin komst í eigu Magnúsar Hjaltested með lögmætum hætti og getur þar af leiðandi ekki komið aftur til skipta. Litið verður svo á að þar sem ekki var bókað í skiptarétti um ábyrgð erfingja á skuldum búsins, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 31/1878, hafi verið farið með búið eftir 3. kapítula laganna, enda fór innköllun fram. Fallist er á með varnaraðilum að líklegt sé að skiptum hafi lokið eftir 42. gr. eða 43. gr. laga nr. 3/1878 en ekki var lagaskylda að auglýsa skiptalok sérstaklega.“ Var kröfu sóknaraðila í þessu máli um að bú Sigurðar K. Lárussonar Hjaltested yrði tekið aftur til opinberra skipta hafnað. Var þessi niðurstaða staðfest í Hæstaréttar í málinu nr. 599/2009. Í forsendum dóms Hæstaréttar í máli nr. 599/2009, sem staðfesti niðurstöðu Héraðsdóms segir orðrétt: „Fyrir liggur í málinu að aðgerðir við opinber skipti á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested hófust fyrir skiptarétti Kópavogs 25. febrúar 1967 eftir fyrirmælum þágildandi laga nr. 3/1878 um skipti á dánarbúum og félagsbúum o.fl. Í hinum kærða úrskurði er í meginatriðum greint frá því, sem ráðið verður af gögnum málsins um framvindu þeirra opinberu skipta allt til miðs árs 1969, en í tengslum við þau voru meðal annars rekin nokkur ágreiningsmál fyrir dómstólum, einkum að því er varðaði jörðina Vatnsenda. Á grundvelli dóma Hæstaréttar í tveimur af þeim málum, annars vegar frá 5. apríl 1968 í máli nr. 110/1967 og hins vegar frá 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, skyldi jörðin koma í hlut Magnúsar Hjaltested við skiptin, en samkvæmt framlögðu veðbókarvottorði frá árinu 1976 var hann á þeim tíma þinglýstur eigandi hennar á grundvelli heimildarbréfs frá 30. maí 1969. Í málinu hafa á hinn bóginn ekki verið lögð að öðru leyti fram gögn til staðfestingar því að opinberum skiptum á dánarbúi Sigurðar hafi verið lokið og þá eftir atvikum hvernig það var gert.“ Var ekki verið að fjalla um efnislegan eignarrétt erfingja Sigurðar Kristjáns heitins í ofangreindu máli né hvort eignarréttur á jörðinni hafi færst með arfleiðslugjörningi yfir til Sigurðar eða afnota- og nytjaréttur eins og segir í arfleiðslugjörningnum sjálfum, heldur það hvort búið skyldi tekið aftur til opinberra skipta. Verður því ekki litið svo á, þrátt fyrir þetta orðalag úrskurðar Héraðsdóms og dóms Hæstaréttar, að eignarrétturinn á jörðinni Vatnsenda hafi með orðalagi dómsins flust yfir til erfingja Sigurðar Lárussonar heitins. Verður því tekið undir kröfur sóknaraðila að með þessu orðalagi hafi Hæstiréttur ekki verið að staðfesta eignarétt varnaraðila á jörðinni Vatnsenda, heldur eingöngu afnota- og nytjarétt. Þá byggja varnaraðilar kröfu sína á dómi Hæstaréttar í málinu nr. 375/2011, sem vísar í dóm réttarins frá 30. maí 1969 í máli nr. 99/1968, þar sem Hæstiréttur hafi staðfest ákvörðun skiptaráðanda á skiptafundi 7. maí 1968, en á þeim fundi hafi skiptaráðandi lýst því yfir að hann afhenti Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, Sólbakka, Vatnsenda, umráð og afnot fasteignarinnar Vatnsenda í Kópavogskaupstað með því sem henni fylgir og fylgja ber, samkvæmt þeim réttindum sem honum sem erfingja eru áskilin í erfðaskrá Magnúsar Einarssonar frá 4. janúar 1938, að geymdum rétti þeirra sem löglega kunna að eiga tilkall til afnota eða annarra réttinda á jörðinni eða hluta hennar, enda taki Ólafur Þorgrímsson hrl., ásamt erfingjanum, ábyrgð á greiðslu skiptakostnaðar, erfðafjárskatts og annarra opinberra gjalda sem á erfingjana kann að falla í sambandi við skiptin. Telja varnaraðilar að hér sé verið að lýsa úthlutun eignaumráða jarðarinnar og þessi ákvörðun hafi verið dómsathöfn og bindandi úrlausn gagnvart erfingjum dánarbúsins um úthlutun jarðarinnar úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested. Því verði ekki dæmt um þennan ágreining aftur samkvæmt 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Þessu mótmæla sóknaraðilar og telja eingöngu afnota- og umráðarétti yfir jörðinni hafa verið ráðstafað með arfleiðslugjörningnum. Verður tekið undir það með sóknaraðilum máls þessa að eignarrétturinn að jörðinni Vatnsenda hafi ekki verið færður yfir, með úrskurði þessum, til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Þessa niðurstöðu styðja ummæli lögmanns Magnúsar sjálfs í greinargerð hans til Hæstaréttar eins og rakið er hér að ofan. Ekki er tekið undir það með varnaraðilum að ráðið verði af ummælum í úrskurði skiptaráðanda að eignarhald á jörðinni hafi verið ráðstafað með þessu orðalagi, heldur einungis umráða- og afnotarétti á jörðinni. Ekki var verið að fjalla um eignarréttinn á jörðinni. Verður þessari málsástæðu varnaraðila því hafnað. Í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 375/2011 segir að jörðin Vatnsendi sé ekki lengur meðal eigna búsins. Kveða varnaraðilar að þarna sé verið að lýsa úthlutun eignaumráða jarðarinnar með ákvörðun skiptaráðanda á skiptafundi 7. maí 1968. Hafi þessi ákvörðun um úthlutun og afhendingu jarðarinnar verið staðfest með dómi Hæstaréttar frá 30. maí 1969. Dómur Hæstaréttar í málinu nr. 375/2011 byggist á þessari ráðstöfun og kveði úr um það að jörðin Vatnsendi sé ekki lengur meðal eigna dánarbús Sigurðar Kr. Hjaltested en þar segi: „Fallist verður á með sóknaraðilum að ekki hafi verið sýnt fram á að skiptum á dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested, sem hófust í skiptarétti Kópavogs 25. nóvember 1967, hafi verið lokið með formlegum hætti svo sem skylt var að lögum. Leiðir þetta til þess að taka ber kröfu þeirra um skipun skiptastjóra til að ljúka skiptunum til greina. Skiptir í því efni ekki máli þótt fyrir liggi að jörðin Vatnsendi er ekki lengur meðal eigna búsins, þar sem Magnúsi Sigurðssyni Hjaltested, elsta syni Sigurðar Kristjáns Hjaltested var afhent jörðin á skiptafundi í dánarbúi Sigurðar 7. maí 1968 svo sem fram kemur og staðfest er í dómi Hæstaréttar 30. maí 1969, sem birtur er á blaðsíðu 780 í dómasafni réttarins það ár.“ Í máli þessu var gerð krafa um að skipaður yrði nýr skiptastjóri í félags- og dánarbúi Sigurðar Kristjáns Hjaltested. Hafnaði héraðsdómur þeirri kröfu en þeirri niðurstöðu var hnekkt af Hæstarétti í máli þessu og lagt fyrir héraðsdóm að skipa skiptastjóra til að ljúka skiptum á dánarbúinu. Engar efnislegar röksemdir eru færðar fram í dómi Hæstaréttar nr. 375/2011, sem styðja þá fullyrðingu sem fram kemur í forsendum dómsins um að jörðin Vatnsendi sé ekki lengur meðal eigna búsins. Var heldur ekki tekist á um það í málinu fyrir héraði eða Hæstarétti. Verður því ekki talið, þrátt fyrir þetta orðalag í dómum Hæstaréttar, að eignayfirfærsla á jörðinni hafi færst frá dánar- og félagsbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested yfir til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested. Þá eru ummæli í forsendum úrskurðar héraðsdóms Reykjaness frá 29. september 2009, sem staðfestur var í Hæstarétti í málinu 599/2009, byggð á því að jörðinni Vatnsenda hafi endanlega verið úthlutað úr dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested. Segir þar að jörðin hafi komist í eigu Magnúsar Hjaltested með lögmætum hætti og geti þar af leiðandi ekki komið aftur til skipta. Í þessu máli var ágreiningur um það hvort taka ætti dánarbú Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested aftur til opinberra skipa en ekki um eignarhald á jörðinni. Þrátt fyrir þetta orðalag um eignarhald á jörðinni telur dómurinn nú að eignarhaldið hafi aldrei flust frá félags- og dánarbúi Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested yfir til Magnúsar Sigurðssonar Hjaltested, heldur eingöngu afnota- og umráðaréttur á jörðinni eins og ítarlega hefur verið rakið. Hefur upptalning eigna á leyfi til setu í óskiptu búi til Kristrúnar Ólafar Jónsdóttur, ekkju Magnúsar Hjaltested, þann 14. desember 2000 og yfirlýsing Þorsteins Hjaltested, innfærð í þinglýsingabækur sýslumannsins í Kópavogi sama dag, enga þýðingu varðandi eignarhaldið á jörðinni Vatnsenda. Ber samkvæmt þessu að taka kröfur sóknaraðila til greina eins og segir í úrskurðarorði. Að þessum málalokum virtum ber að dæma varnaraðila in solidum til að greiða sóknaraðilum málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur til handa hverjum þeirra. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Jörðin Vatnsendi, Kópavogi, ásamt öllu því er eigninni fylgir og fylgja ber, skal vera meðal eigna dánarbús Sigurðar Kristjáns Lárussonar Hjaltested sem lést þann 13. nóvember 1966. Varnaraðilar greiði in solidum sóknaraðilum, hverjum um sig, 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 533/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 9. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili styður aðalkröfu sína meðal annars við að sóknaraðili og héraðsdómur hafi verið bundnir af eldri úrskurði frá 2. október 2006 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. laga nr. 19/1991 til 9. október 2006, en sýslumaðurinn í Hafnarfirði hafði þá krafist gæsluvarðhalds allt til 30. október 2006. Þó að svo hátti til sem að framan greinir er heimilt að framlengja gæsluvarðhaldsvist að gæsluvarðhaldstíma liðnum ef skilyrði 103. gr. laga nr. 19/1991 eru fyrir hendi á því tímamarki. Verður því ekki fallist á þessa röksemd varnaraðila fyrir aðalkröfu sinni. Eins og fram kemur í úrskurði héraðsdóms var gefin út ákæra í fjórtán liðum á hendur varnaraðila 9. október 2006 vegna ætlaðra hegningarlaga-, umferðarlaga- og fíkniefnabrota hans á tímabilinu 23. júní til 1. október 2006. Hann hefur fyrir dómi játað aðild sína að brotum samkvæmt átta liðum ákærunnar. Fangelsisrefsing er lögð við hluta brotanna. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að skilyrðum c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins og í dómsorði greinir. Ekki þykir ástæða til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en samkvæmt hinum kærða úrskurði. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, en þó ekki lengur en til föstudagsins 27. október 2006 kl. 16. Lögreglustjórinn í Hafnarfirði hefur krafist þess með skírskotun til c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði, að X, [kt. og heimilsfang], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 30. október 2006 kl. 15:00, en gæsluvarðhaldsúrskurður var kveðinn upp þann 2. október sl. þar sem ákærða var gert að sæta gæsluvarðhaldi til dagsins í dag. Kærði mótmælir framkominni kröfu en krefst þess til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist er. Ákæra á hendur X var gefin út í dag og liggur frammi í gögnum málsins. Brot þau sem kærði er grunaður um að hafa framið, varða flest við ákvæði 244. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, auk ákvæða umferðarlaga. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að þá liggi enn fremur fyrir að ákærði hafi viðurkennt aðild sína að málum sem til rannsóknar hafi verið hjá lögreglu og rakin eru í hinum fyrri gæsluvarðhaldsúrskurði þann 2. október 2006. Kærði, X, [kt.], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. október 2006 kl. 16:00.
Mál nr. 617/2006
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
X kærði úrskurð héraðsdóm, þar sem honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1996. S lét ekki málið til sín taka fyrir Hæstarétti og lágu því ekki fyrir réttinum upplýsingar um stöðu rannsóknarinnar þannig að unnt væri með öruggum hætti að taka ákvörðun um að svipta X frelsi sínu. Úrskurður héraðsdóms var því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. desember 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. desember 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. desember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Samkvæmt gögnum málsins var lögreglu tilkynnt um slagsmál margra manna fyrir utan veitingastað í Kópavogi aðfaranótt laugardagsins 2. desember 2006. Lögregla handtók kærða á vettvangi og er hann grunaður um að hafa veitt öðrum manni alvarlega áverka með hnífi. Mun kærði þá hafa verið handtekinn og gaf hann skýrslu hjá lögreglu eftir hádegi sama dag. Eftir það var hann látin laus en handtekinn aftur degi síðar að lokinni skýrslugjöf hjá lögreglu. Hefur hann verið í gæslu lögreglu síðan þá. Af fyrirliggjandi gögnum má fallast á með héraðsdómara að skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 hafi verið fyrir hendi er hinn kærði úrskurður gekk. Af sömu gögnum sést að rannsókn málsins er á frumstigi enda kemur fram í kröfu sóknaraðila fyrir héraðsdómi 4. desember að lögregla muni meðal annars „halda áfram yfirheyrslum yfir fjölda vitna“. Verður að ætla að rannsókn lögreglu hafi haldið áfram líkt og boðað var og að yfirheyrslur hafi að einhverju leyti farið fram frá því að hinn kærði úrskurður gekk. Hins vegar hefur sóknaraðili ekki látið réttinum í té þau gögn sem ætla verður að hann hafi aflað á þeim tíma. Er ekki loku fyrir það skotið að þau gögn hafi þýðingu við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Sóknaraðili hefur í engu sinnt máli þessu fyrir réttinum og þar með ekki upplýst réttinn um stöðu rannsóknarinnar á þessu stigi þannig að unnt sé með öruggum hætti að taka ákvörðun um þá frelsissviptingu sem gæsluvarðhald felur í sér. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. desember 2006. Ár 2006, mánudaginn 4. desember, er dómþing Héraðsdóms Reykjaness háð í dómhúsinu að Fjarðargötu 9, Hafnarfirði, af Halldóri Björnssyni settum héraðs­dómara og kveðinn upp úrskurður í málinu R-211/2006: Sýslumaðurinn í Kópavogi gegn X sem tekið var til úrskurðar samdægurs Sýslumaðurinn í Kópavogi hefur krafist þess að kærða, X, verði með skírskotun a. liðar 1. mgr. og 2. mgr. 103. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 11. desember 2006 kl. 16. Kærði krefst þess aðallega að kröfu um gæsluvarðhald verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð sýslumanns með kröfunni kemur fram að aðfaranótt laugardagsins 2. desember sl. um kl. 01:24 hafi lögreglunni í Kópavogi verið tilkynnt um hópslagsmál fyrir utan veitingastaðinn Shooters í Engihjalla, en lögreglu hafi verið tilkynnt um að þar væru menn með barefli og hnífa á lofti. Skömmu síðar hafi lögreglu verið tilkynnt um að maður hefði orðið fyrir hnífsstungu. Þegar lögregla hafi komið á vettvang hafi verið mikill hópur ungmenna fyrir utan veitingastaðinn og sum þeirra verið með barefli á lofti og virst ætla að brjóta sér leið inn á veitingastaðinn. Skömmu síðar hafi hinn slasaði, A, [kt.], komið út af veitingastaðnum og haldið höndum að kvið sínum. Hafi hann þegar verið fluttur á sjúkrahús en fórnarlambið hlotið þriggja sentímetra djúpt stungusár í lifrina. Lögregla hafi fundið kúbein, hafnarboltakylfu, ásamt fjölnota hníf (hnífur og höggvopn sbr. nánar mynd skjalaskrá nr. 18) á vettvangi. Hafi fjölnota hnífurinn fundist undir bifreið sem staðsett hafi verið syðst á bifreiðastæði, næst veitingastaðnum, rétt vestan við aðalinngang. Hafi munirnir verið haldlagðir í þágu rannsóknar málsins. Þá hafi verið blóð á víð og dreif utan við veitingastaðinn. Lögregla hafi rætt við vitni á vettvangi og handtekið þrjá einstaklinga, en auk kærða hafi B, [kt.], og C, [kt.], verið handteknir og færðir á lögreglustöð þar sem tekið hafi verið blóðsýni úr þeim og þeir svo allir vistaðir í fangaklefa. Skýrsla hefi verið tekin af fórnarlambinu A í fyrradag á gjörgæsludeild Landspítala Háskólasjúkrahúss. Hafi A sagst muna eftir því að hafa séð mann hraða sér í burtu frá sér eftir að hann hefði hlotið stungu í magann. Hafi A veitt því athygli að sá maður sem hraðaði sér í burtu frá honum hafi verið í ljósri peysu eða skyrtu. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi framburður kærða á vettvangi verið á þann veg að hann kvaðst hafa komið á staðinn með besta vini sínum, B, [kt.], til þess að gera upp sakir við aðila sem hafi verið á veitingastaðnum en þessir aðilar hafi átt að hafa lamið B fyrr um kvöldið. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu muni kærði hafa sagst hafa komið með kúbein á vettvang en látið einhvern annan hafa það. Á vettvangi muni kærði ekki hafa munað eftir meiru. Í skýrslutökum hjá lögreglu 2. og 3. desember sl., hafi kærði kvaðst hafa fengið að fara inn á veitingastaðinn einsamall úr hópi vina sinna en vitnum beri auk þess saman um það atriði, sem og að dyravörður hafi náð að loka og varna öðrum inngöngu. Hafi kærði sagst hafa gengið beint að þeim einstaklingi rétt innan við andyri skemmtistaðarins, sem vinur hans, B, hafði bent sér á að hefði lamið sig fyrr um kvöldið. Hafi kærði sagst hafa beðið þennan einstakling um að koma með sér út til að ganga frá málum gagnvart B. Hafi vinir þessa einstaklings gengið ögrandi að sér og hafi þeir tekið þátt í að munnhöggvast við sig. Síðan kveðist kærði ekki muna meira eftir atburðum fyrr en fyrir utan skemmtistaðinn og rétt áður en lögreglan hafi komið á vettvang. Í framburði vitnisins D í skýrslutöku hjá lögreglu 3. desember sl., hafi komið fram að vitnið kvæðist hafa séð að einum pilti sem klæddur hafi verið í gráa peysu, með hvíta derhúfu og í ljósleitum gallabuxum, hafi verið hleypt inn á veitingastaðinn af dyraverði. Hafi þessi piltur gengið beint að A og byrjað að ögra honum með því að segja honum að koma út og hafi pilturinn gefið til kynna að þar yrði gengið frá honum. Segi vitnið að ryskingar hafi byrjað milli A og piltsins og hafi vitnið séð þegar A hafi veitt pilti þessum eitt hnefahögg í andlitið. Hafi pilturinn hörfað aðeins aftur á bak en þá hafi A tekið skref að piltinum en strax þar á eftir hafi A skyndilega gripið um kviðinn á sér, eins og eitthvað hefði komið fyrir hann. Strax í framhaldinu hafi pilturinn með hvítu derhúfuna hlaupið í burtu frá A og út af staðnum. Þessu næst hafi A sagt við vitnið D, að hann fyndi verulega til í kviðnum og hann hafi aldrei fundið álíka til í líkamanum. Hafi vitnið D lyft upp skyrtubol A og séð stungusár á kviði hans. Í vottorði Ölmu D. Möller yfirlæknis á gjörgæsludeild Landspítala-Háskólasjúkrahúsi frá 2. desember sl., komi fram að A hafi hlotið lífshættulegan áverka á lifur, að öllum líkindum eftir hnífsstungu. Kærði sé nú í haldi lögreglunnar í Kópavogi, og sé undir rökstuddum grun um að hafa ráðist að A og lagt til hans með hnífi og veitt honum stungu í kvið með framangreindum afleiðingum. Hafi kærði sjálfur lýst atburðarrásinni á þann veg að hann hafi farið inn á veitingastaðinn og rætt þar við þann einstakling sem vinur hans B hafi bent honum á að hafði ráðist á sig fyrr um kvöldið. Þá hafi vitnið D lýst því að A hafi skyndilega haldið um kvið sinn og frekar lágvaxinn piltur, skolhærður og klæddur grárri peysu, sem átt hefði í ryskingum við A, hafi í kjölfarið hlaupið á brott og út af staðnum. Meðal muna sem lögregla haldlagði í kjölfar handtöku kærða var grá peysa sem hann hafi klæðst umrætt sinn. Þyki ætluð háttsemi kærða hafa stefnt hinum slasaða í stórkostlega hættu sem hafi haft í för með sér lífshættulegan áverka. Kærði liggi því undir grun um alvarlegt brot, sem varðað getur fangelsi allt að 16 árum. Rannsókn málsins sé enn á byrjunarstigi. Svo sem ráða má af rannsóknargögnum málsins eigi eftir að yfirheyra fjölda vitna. Þá eigi enn eftir að taka formlega kæruskýrslu af fórnarlambi árásarinnar en eins og fram komi í stuttri skýrslu lögreglu 2. desember sl., sem tekin hafi verið af fórnarlambinu A á gjörgæsludeild Landspítala Háskólasjúkrahúss við Hringbraut, hafi líðan hans þá verið mjög bágborin. Að mati lögreglunnar í Kópavogi sé fyrir hendi augljós hætta á að kærði torveldi frekari rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á framburði vitna, gangi hann laus. Beri því brýna nauðsyn til þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi á meðan rannsókn málsins fari fram. Þegar litið sé til alvarleika þess brots sem kærði sé grunaður um að hafa framið, sem og til þess að nauðsynlegt sé að rannsaka frekar haldlagða muni, s.s. vopn, blóðsýni á fatnaði og halda áfram yfirheyrslum yfir fjölda vitna, þykji skilyrði fyrir gæsluvarðhaldi vera fyrir hendi. Þá muni lögregla rannsaka lífsýni sem fundist hafi á vettvangi, fundist á fatnaði og á vopnum. Þá sé enn fremur vísað til alvarleika þess brots sem nú sé til rannsóknar og til þess að árásarþoli hafi fyrirvaralaust verið stunginn með hnífi í kviðinn. Þykji almannahagsmunir einnig mæla með því að krafa um gæsluvarðhald nái fram að ganga. Með vísan til alls þess sem að framan er rakið, framlagðra rannsóknargagna og með skírskotun til a. liðar 1. mgr. og 2.mgr. 103. gr. laga nr. 91/1991 sé þess krafist að framangreind gæsluvarðhaldskrafa nái fram að ganga. ÚRSKURÐARORÐ: Halldór Björnsson
Mál nr. 3/2013
Veðskuldabréf Gengistrygging
Aðilar deildu um það hvort krafa samkvæmt skuldabréfi, útgefið af Í til S, sem nú var í eigu D hf., væri skuld í erlendri mynt eða íslenskum krónum og bundið við gengi japansks jens með ólögmætum hætti samkvæmt 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, kom fram að samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar meðal annars í málum nr. 551/2011 og 552/2011 yrði við úrlausn ágreiningsefnisins fyrst og fremst að líta til forms og meginefnis þeirra gerninga sem lægju til grundvallar skuldbindingunni. Þegar litið væri til heitis skuldabréfsins, tilgreiningar á lánsfjárhæðinni, þeirra vaxtakjara sem tilgreindir voru í skuldabréfinu og þeirra skilmálabreytinga sem gerðar hefðu verið á skuldabréfinu, þótti verða að leggja til grundvallar að Í hefði tekið lán í erlendum gjaldmiðli. Þá yrði ráðið af dómum Hæstaréttar, sérstaklega í máli nr. 524/2011, að ekki skipti máli þótt greiðslur færu fram í íslenskum krónum þegar skýrt kæmi fram í lánssamningi að skuldin væri í erlendri mynt. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu D hf. staðfest með þeirri athugasemd að um væri að ræða viðskiptabréf sem hefði að geyma tæmandi lýsingu á þeim réttindum sem það veitti og þeim takmörkunum sem á þeim réttindum kynni að vera. Síðari breytingar, sem með skriflegum löggerningum voru gerðar á veðskuldabréfinu, hefðu því ekki áhrif á skilmála þess að um væri að ræða kröfu í japönskum jenum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2013. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 0398-35-010166, sem út var gefið af áfrýjanda 28. febrúar 2007 til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggt þannig, að fjárhæð skuldabréfsins sé bundin við gengi japansks jens, í andstöðu við 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Til vara krefst hann þess að stefnda ,,verði gert að standa við aðalskyldu“ framangreinds skuldabréfs á þann hátt að stefndi afhendi áfrýjanda 9.636.364 japönsk jen, gegn því að áfrýjandi skili stefnda 5.243.150 íslenskum krónum, sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis greiddi fyrir skuldabréfið inn á reikning áfrýjanda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Krafa stefnda, sem áfrýjandi krefst að viðurkennt verði að sé krafa í íslenskum krónum bundin gengi erlendrar myntar og því andstæð ákvæðum 14. gr., sbr. 13. gr., laga nr. 38/2001, er reist á veðskuldabréfi. Eins og önnur viðskiptabréf hefur það að geyma tæmandi lýsingu á réttindum sem það veitir og þeim takmörkunum, sem á þeim réttindum kunna að vera. Í hinum áfrýjaða dómi er efni veðskuldabréfsins lýst. Þar er einnig gerð grein fyrir dómi Hæstaréttar 7. júní 2012 í máli nr. 524/2011 og hver atvik hafi þar einkum þýðingu við mat á því hvort um skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendri mynt sé að ræða. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða hans að hafna beri kröfu áfrýjanda, enda hafa síðari breytingar, sem með skriflegum löggerningum voru gerðar á efni veðskuldabréfsins, ekki áhrif á þá skilmála þess að um sé að ræða kröfu í japönskum jenum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður niðurstaða hans um varakröfu áfrýjanda staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 3. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 11. september sl., var höfðað 22. febrúar 2012. Stefnandi er Ívar Már Kjartansson, Rauðhömrum 3, Reykjavík. Stefndi er Drómi hf., Lágmúla 6, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að veðskuldabréf nr. 0398-35-010166, dags. 28. febrúar 2007, útgefið af stefnanda til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggt þannig, að fjárhæð skuldabréfsins sé bundin við gengi japansks jens, í andstöðu við 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001. Til vara krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að standa við aðalskyldu skuldabréfs nr. 0398-35-010166, dags. 28. febrúar 2007, útgefnu af stefnanda til Sparisjóðs Reykjavíkur og nágrennis, þannig að stefndi afhendi stefnanda 9.636.364 japönsk jen gegn því að stefnandi skili stefnda til baka 5.243.150 íslenskum krónum sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis greiddi fyrir skuldabréfið inn á reikning stefnanda. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. I Helstu málsatvik eru þau að stefnandi óskaði eftir láni hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis (SPRON) með lánsumsókn 12. febrúar 2007. Umsóknareyðublaðið ber yfirskriftina „Umsókn um lán í erlendri mynt“. Í reit þar sem gert er ráð fyrir viðmiðunarfjárhæð í íslenskum krónum er ritað 5.300.000 krónur og þar fyrir neðan segir að fjárhæðin sé í myntinni jen, 100%. Þá hefur stefnandi skráð íslenskan tékkareikning sinn sem skuldfærslureikning fyrir afborgunum og vöxtum. Umsóknin var samþykkt af SPRON 26. febrúar 2007. Tveimur dögum síðar, 28. febrúar, gaf stefnandi út veðskuldabréf með fyrirsögninni „Veðskuldabréf í erlendri mynt“. Kemur þar fram að stefnandi sem skuldari viðurkenni að skulda SPRON ,,eftirgreindar fjárhæðir í erlendum myntum“. Fram kemur að upphafleg lánsfjárhæð sé 9.733.701 japanskt jen. Skuldin beri breytilega LIBOR-vexti, auk 3,5% álags. LIBOR-vextirnir nemi 0,63313% á lántökudegi og séu því vextirnir samtals 4,13313%. Vextir greiddust mánaðarlega á sama tíma og afborganir af láninu og var fyrsti gjalddagi þess 1. apríl 2007. Skuldabréfið er tryggt á 2. veðrétti í fasteign stefnanda að Rauðhömrum 3 í Reykjavík. Fram kemur í skuldabréfinu að skuldari geti óskað breytingar á myntsamsetningu lánsins. Skuli hann þá tilkynna SPRON það með sannanlegum hætti að minnsta kosti þremur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils. Þá segir að greiðslur verði skuldfærðar á tilgreindan reikning á gjalddaga og lántaki skuldbindi sig til að eiga næga innstæðu til ráðstöfunar greiðslu gjaldfallinnar skuldar. Í grein 2 í veðskuldabréfinu segir að gjaldfallnar fjárhæðir umreiknist ávallt í íslenskar krónur. Við undirritun skuldabréfsins ritaði stefnandi einnig undir yfirlýsingu sem er fylgiskjal með láni í erlendri mynt. Þar er lánið tilgreint að jafnvirði 5.300.000 krónur í myntinni „JPY (yen) 100%“. Þá segir að lántaki geri sér grein fyrir því að höfuðstóll lánsins geti hækkað umtalsvert á lánstímanum. Bæði sé um að ræða vaxtaáhættu og sveiflur á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum. Þann 7. mars 2007 voru 5.243.150 krónur lagðar inn á ráðstöfunarreikning stefnanda hjá SPRON, nr. 1157-26-030467, og var sá reikningur einnig skuldfærslureikningur stefnanda. Stefnandi greiddi afborganir og vexti af láninu og liggja fyrir í málinu kvittanir fyrir greiðslum hans frá 2. apríl 2007 til 1. nóvember 2011. Þann 21. nóvember 2008 var gerð skilmálabreyting á láninu, þannig að greiðslu afborgana var frestað í tólf mánuði. Í beiðni stefnanda um skilmálabreytinguna kemur fram að eftirstöðvar lánsins séu 13.618.421. Ekki er þess getið um hvaða mynt er að ræða. Í skilmálabreytingunni kemur fram að upphafleg lánsfjárhæð hafi verið 5.300.000 krónur í myntinni 9.733.701 japönsk jen. Þá kemur þar fram að eftirstöðvar lánsins 20. nóvember 2008 hafi verið 9.192.940 japönsk jen. Önnur skilmálabreyting var gerð á láninu 5. febrúar 2010. Ber hún fyrirsögnina „Breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði – greiðslujöfnun“. Var þessi skilmálabreyting gerð í kjölfar samkomulags viðskiptaráðuneytisins, Samtaka fjármálafyrirtækja og skilanefndar SPRON um beitingu greiðslujöfnunar gengistryggðra fasteignaveðlána einstaklinga. Aðdragandi þess samkomulags voru tilmæli frá ríkisstjórn Íslands frá 15. október 2008 um að „frystar verði afborganir skuldara á myntkörfulánum“. Tilmælin voru ítrekuð með tilkynningu frá viðskiptaráðuneytinu 22. október 2008 sem bera fyrirsögnina „Frysting erlendra lána“. Stefnandi kveðst hafa farið að forvitnast um endurútreikning skuldabréfsins hjá stefnda í kjölfar dóma Hæstaréttar í málunum nr. 603/2010 og 604/2010 og setningu laga nr. 151/2010. Hafi hann fengið þau svör að stefndi teldi að skuldabréfið væri í erlendri mynt og því bæri stefnda ekki skylda til endurútreiknings á stöðu skuldabréfsins. Þar sem höfuðstóll skuldabréfsins hafi hækkað um rúmlega 150% hafi stefnandi mikla hagsmuni af því að fá skuldabréfið endurreiknað. Honum sé því sá einn kostur nauðugur að höfða þetta mál til viðurkenningar á því að skuldbindingin samkvæmt skuldabréfinu sé í íslenskum krónum, þar sem fjárhæð þess sé bundin gengi erlends gjaldmiðils. Stefndi hefur á grundvelli ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 21. mars 2009 tekið yfir allar eigur og önnur réttindi SPRON, þ.m.t. kröfuréttindi samkvæmt veðskuldabréfi því sem mál þetta varðar. SPRON er nú í slitameðferð samkvæmt ákvæðum XII. kafla laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. II Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að skuldabréfið sé skuldbinding í íslenskum krónum og fjárhæð þess verðtryggð miðað við gengi japansks jens. Slíkt fyrirkomulag sé í mótsögn við ákvæði 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt 14. gr. laganna sé einungis heimilt að verðtryggja skuldbindingar er varði lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs sem Hagstofa Íslands reikni samkvæmt lögum sem um vísitöluna gildi. Þá sé einnig heimilt að miða við hlutabréfavísitölu, innlenda sem erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæli breytingar á almennu verðlagi. Ákvæði 14. gr. laganna sé ófrávíkjanlegt. Deila málsaðila snúist eingöngu um það hvort lánið teljist vera skuldbinding í íslenskum krónum eða í japönskum jenum. Með dómum Hæstaréttar í málunum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011 hafi Hæstiréttur mótað þau sjónarmið sem líta verði til þegar ákvarðað sé hvort lán skuli teljast hafa verið veitt í íslenskum krónum eða í erlendri mynt. Sjónarmiðin sem Hæstiréttur hafi lagt til grundvallar séu helst þau að lánsfjárhæð samninga og skuldabréfa hafi verið ákveðin í íslenskum krónum og beri að endurgreiða hana í sama gjaldmiðli, að lán hafi verið bundin við sölugengi Seðlabanka Íslands á tilteknum erlendum gjaldmiðlum sem bendi ótvírætt til þess að þau séu í íslenskum krónum, enda væri engin þörf á því að kveða á um gengi krónunnar ef lán væri í raun í erlendri mynt, að ekki skipti máli að staðhæfing um erlent lán komi fram í fyrirsögn lánssamninga né yfirlýsing lántaka um að skulda í erlendum gjaldmiðlum ,,jafnvirði“ tiltekinnar fjárhæðar í íslenskum krónum, að ekki skipti máli þó að fjárhæð gjaldmiðla hafi verið tilgreind síðar eða jafngildi hennar í erlendum myntum, að líta þurfi til ákvæða í lánssamningi um heimild til að breyta gjaldmiðlum, en þar komi glöggt fram að erlendir gjaldmiðlar hafi verið til viðmiðunar um höfuðstól skuldarinnar, að aðalskylda lánveitanda hafi verið efnd með greiðslu fjárhæðarinnar í íslenskum krónum inn á íslenskan tékkareikning lántaka í samræmi við útborgunarbeiðni, að aðalskylda lántaka hafi verið efnd með greiðslu vaxta og höfuðstóls með skuldfærslu íslensks tékkareiknings lántaka hjá lánveitanda til greiðslu vaxta og höfuðstóls og því hafi báðir samningsaðilar efnt meginskyldur sínar samkvæmt samningnum með greiðslum í íslenskum krónum. Stefnandi telji að skuldbinding samkvæmt skuldabréfinu sé í íslenskum krónum þar sem skuldbindingin sé verðtryggð miðað við gengi japanska jensins og því eigi að endurreikna lánið í samræmi við 18. gr. laga nr. 38/2001. Stefnandi telji það engu máli skipta þótt fjárhæð skuldabréfsins sé tilgreind í erlendri mynt í skuldabréfinu sjálfu, heldur sé þar einungis um að ræða hina raunverulegu tímasetningu á verðtryggingu miðað við gengi japansks jens. Í stað þess að fjárhæð jensins hafi verið ákveðin við útborgunardag, líkt og í þeim samningum sem framangreind mál fjalli um, hafi fjárhæð í japönskum jenum verið ákvörðuð við gerð skuldabréfsins. Stefnandi hafi óskað eftir láni að fjárhæð 5.300.000 krónur með lánsumsókn til fyrirrennara stefnda, SPRON. Umsókn stefnanda hafi verið samþykkt og sé sérstaklega tekið fram að um sé að ræða lán að fjárhæð 5.300.000 krónur. Þeirri fjárhæð hafi einungis verið breytt í 9.733.701 japanskt jen í skuldabréfinu sjálfu og hafi gengistryggingin þá þegar tekið gildi, í stað þess að miðast við útborgunardag lánsins líkt og í þeim tilfellum þar sem höfuðstóllinn hafi verið tilgreindur í íslenskum krónum, gengistryggður í ákveðnum prósentuhlutföllum við gengi erlendra mynta. Í skuldabréfinu komi sérstaklega fram ,,Kaupgengi SPRON“ 26. febrúar 2007 þegar skuldabréfið hafi verið útbúið af sparisjóðnum. Ljóst sé að kaupgengið hafi ekkert vægi sé um að ræða raunverulegt lán í japönskum jenum. Hér sé því einungis verið að skýra gengistrygginguna, þ.e. að fjárhæð skuldabréfsins í japönskum jenum samsvari þeim 5.300.000 krónum sem stefnandi hafi óskað eftir að fá að láni. Þá hafi stefnandi getað óskað eftir breytingu á myntsamsetningu lánsins, en það kunni að hljóma undarlega ef um væri að ræða lán í japönskum jenum. Það sem mestu máli skipti sé að í skuldabréfinu séu ákvæði um að fjárhæðinni verði ráðstafað inn á íslenskan krónureikning stefnanda, reikning nr. 1157-26-030467. Ekki sé tiltekið í skuldabréfinu sjálfu að SPRON muni kaupa íslenskar krónur fyrir hina erlendu fjárhæð bréfsins, sé bréfið í þeirri mynt, enda hafi aðeins verið um að ræða umritun fjármunanna í skuldabréfinu sjálfu, í þeim tilgangi að festa strax inn í það „gengistryggingarvísitölu“ þá er skyldi höfð til viðmiðunar. Stefnandi telji því að SPRON hafi borið að greiða fjárhæðina inn á jena reikning stefnanda hafi lánið verið í þeirri mynt. Sömu sjónarmið komi til skoðunar varðandi skuldfærslureikninginn, sem sé sá sami og hinn fyrrnefndi. Aðalskylda fyrirrennara stefnda sem lánveitanda hafi því verið að lána ákveðna fjármuni, skylda sem hann hafi efnt í íslenskum krónum. Aðalskylda stefnanda hafi verið að endurgreiða skuldabréfið, sem hann hafi ávallt gert í íslenskum krónum, án nokkurra mótmæla frá stefnda. Báðir samningsaðilar hafi því efnt meginskyldur sínar samkvæmt skuldabréfinu með greiðslum í íslenskum krónum. Annað geti varla komið til greina en að íslenskar krónur hafi því í raun verið lánaðar. Slík niðurstaða væri í fullkomnu samræmi við dóm Hæstaréttar í málinu nr. 155/2011. Stefnandi hafi sótt um lán að fjárhæð 5.300.000 krónur 12. febrúar 2007. Þrátt fyrir að umsóknin sjálf beri heitið ,,Umsókn um lán í erlendri mynt“ standi skýrum stöfum að viðmiðunarfjárhæð lánsins hafi verið 5.300.000 krónur, sem sé nákvæmlega sú fjárhæð sem stefnandi hafi fengið lánaða miðað við skuldabréfið sjálft. Lánsumsókn stefnanda hafi verið samþykkt af SPRON 26. febrúar sama ár og sé upphæð lánsins þar tilgreind 5.300.000 krónur. Í samþykkinu komi ekki fram að um sé að ræða japönsk jen, heldur einungis að álag á LIBOR skuli vera 3,5%. Umsóknin innihaldi engin japönsk jen, enda hafi báðum samningsaðilum verið ljóst frá upphafi að stefnandi væri að fá að láni 5,3 milljónir íslenskra króna. Það hafi verið sú upphæð sem stefnandi hafi óskað eftir og SPRON samþykkt. Stefnandi hafi verið látinn rita undir yfirlýsingu samhliða undirritun skuldabréfsins 28. febrúar 2007. Í yfirlýsingunni segi: „Vegna láns í erlendri mynt, útgefnu dags. 27.02.2007 af Ívari Má Kjartanssyni kt. 120467-3019, að jafnvirði IKR 5.300.000 – samkvæmt neðangreindri mynt: JPY (yen) 100%.“ Stefnandi byggi á því að í yfirlýsingunni komi skýrt fram að lánið hafi verið í íslenskum krónum, svokallað jafnvirðislán, en Hæstiréttur hafi þegar fjallað um þetta orðalag í dómum sínum í málum nr. 603/2010 og 604/2010. Að auki komi fram í yfirlýsingunni að lántaka með þessum hætti sé áhættusamari en lántaka í íslenskum krónum, meðal annars vegna gengisáhættu, þar sem höfuðstóll láns sem tekið sé í framangreindri mynt geti hækkað umtalsvert á lánstímanum. Yfirlýsingin standist ekki nánari skoðun sé um að ræða lán í japönskum jenum, enda sé ljóst að lánið muni þá ekki bera neina gengisáhættu, né geti höfuðstóll lánsins hækkað við slíkar gengisbreytingar. Höfuðstóllinn hljóti því að vera í íslenskum krónum, enda sé það eina leiðin til þess að um gengisáhættu geti verið að ræða eða að höfuðstóllinn geti hækkað. Höfuðstóll lánsins hljóti því að vera í íslenskum krónum. Stefnandi byggi á því að þessi yfirlýsing SPRON, í stöðluðum samningsskilmála, staðfesti í raun þann skilning sinn að höfuðstóll lánsins sé frá upphafi í íslenskum krónum og að sá skilningur hafi verið gagnkvæmur. Stefnandi hafi óskað eftir skilmálabreytingu vegna skuldabréfsins 17. nóvember 2008, eða skömmu eftir að gengi íslensku krónunnar hafi hrunið og afborganir og höfuðstóll skuldabréfsins tæplega þrefaldast. Í beiðninni komi fram upplýsingar um lánið sem útfylltar séu af SPRON. Segir þar meðal annars að eftirstöðvar lánsins nemi þá 13.618.421 krónu. Stefnandi hafi óskað eftir því að fresta greiðslum afborgana í tólf mánuði. SPRON hafi samþykkt umrædda skilmálabreytingu. Þann 17. nóvember 2008 hafi stefnandi ritað undir skilmálabreytinguna. Aftur hafi verið um að ræða staðlað blað frá SPRON þar sem upplýsingar um skuldabréfið hafi komið fram. Þar segi meðal annars að lánið hafi verið ,,upphaflega að fjárhæð ISK 5.300.000 í eftirtöldum myntum: JPY 9.733.701“. Önnur skilmálabreyting hafi verið gerð 5. febrúar 2010. Hún hafi verið vegna svokallaðrar greiðslujöfnunar. Á skjalinu sjálfu, sem útbúið hafi verið af Nýja Kaupþingi banka (Arion banka) fyrir hönd stefnda segi: ,,Breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði – greiðslujöfnun.“ Þar sé fjallað um að breytingin sé gerð með vísan til samkomulags Viðskiptaráðuneytisins, Samtaka fjármálafyrirtækja og skilanefndar SPRON fyrir hönd SPRON frá 8. apríl 2009 um beitingu greiðslujöfnunar ,,gengistryggðra fasteignaveðlána“ einstaklinga. Komi þar fram að fjárhæð lánsins sé umreiknuð í íslenskar krónur miðað við sölugengi mynta þann dag. Í samkomulagi Viðskiptaráðuneytisins, samtaka fjármálayfirtækja og skilanefndar SPRON sé margoft tekið fram að um sé að ræða greiðslujöfnunarúrræði fyrir þá aðila sem fengið hafi „gengistryggð“ fasteignaveðlán. Stefnandi telji að hér hafi stefndi í raun viðurkennt, meðal annars með umræddu samkomulagi og yfirlýsingunni, að um væri að ræða skuldabréf með erlendu myntviðmiði eða gengistryggt fasteignaveðlán. Hafi ekki verið um slíkt skuldabréf að ræða hefði stefnanda aldrei boðist umrædd skilmálabreyting. Það hafi hins vegar ekki verið fyrr en eftir að dómar Hæstaréttar í framangreindum gengislánamálum hafi fallið að stefndi hafi breytt afstöðu sinni varðandi skuldabréfið, að það væri ekki gengistryggt, enda hafi stefnda virst í mun að hámarka eignir félagsins fyrir kröfuhafa SPRON, burt sé frá lögmætum sjónarmiðum stefnanda. Öll framangreind skjöl, sem hafi verið samin einhliða af SPRON, bendi til þess að SPRON sjálft hafi litið svo á að fjárhæðin væri í íslenskum krónum. Sé sérstaklega tiltekið að skuldabréfið hafi upphaflega verið að fjárhæð 5.300.000 krónur og einnig að eftirstöðvar lánsins við skilmálabreytinguna hafi numið 13.618.421 krónu. Stefnandi hafi litið svo á að hann hefði tekið að láni íslenskar krónur. Hann ítreki að hann byggi á því að hin svokallaða gengistrygging skuldabréfsins sé algerlega sambærileg við gengistryggingar í þeim skuldaskjölum sem Hæstiréttur hafi nú þegar dæmt um. Örlítill blæbrigðamunur eigi sér stað í skjalagerð, þannig að upphæðin sem óskað hafi verið eftir sé sett inn í skuldabréfið í japönskum jenum við samningu skuldabréfsins. Gengistryggingin byrji að telja á þeim tímapunkti, en ekki við útborgunardag eins og í hinum svokölluð jafnvirðislánasamningum. Þetta leiði því einungis til þess að lántaki fái annaðhvort hærri eða lægri fjárhæð greidda inn á reikning sinn. Öll skjöl bendi til þess að hann hafi óskað eftir, fengið samþykkt, undirritað yfirlýsingu og gert skilmálabreytingar vegna láns sem hafi upphaflega verið að fjárhæð 5.300.000 krónur. Þá hafi stefnandi fengið greiddar út íslenskar krónur og greitt afborganir og vexti í íslenskum krónum. Hafi því verið um að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum þar sem fjárhæð skuldbindingarinnar hafi verið bundin við gengi erlendra gjaldmiðla. Erlend mynt hafi aldrei skipt um hendur í réttarsambandi aðila. Stefnandi leggi áherslu á meginreglu samningaréttar um að líta skuli til efnis samninga en ekki einungis til heitis þeirra. Þannig verði að skoða skuldabréfið í heild sinni, aðdraganda þess og hvernig hin raunverulega lánveiting hafi átt sér stað, sem og endurgreiðsla lánveitingarinnar. Þannig nægi ekki að líta til einstakra liða eins og að fjárhæð hinna umræddu mynta komi fram í skuldabréfinu. Það sem skipti hvað mestu máli sé að fjárhæð skuldabréfsins hafi verið greidd út í íslenskum krónum og sé greidd til baka í íslenskum krónum. Þannig hafi báðir samningsaðilar fullnægt aðalskyldu sinni með greiðslum í íslenskum krónum. Að auki bendi viðaukar skuldabréfsins til þess að litið sé á lánið sem það sé í íslenskum krónum. Stefnandi telji að skuldabréfið sé skuldbinding í íslenskum krónum þar sem greiðslur hafi ávallt farið fram í íslenskum krónum. Slíkt sé í fullkomnu samræmi við vilja löggjafans. Í 13. gr. laga nr. 38/2001 segi að ákvæði VI. kafla laganna gildi um skuldbindingar sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónum. Í frumvarpi því er hafi orðið að lögum nr. 38/2001 segi: „Í 1. mgr. er lagt til að heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla verði felldar niður.“ Þá segi einnig: „Samkvæmt 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. frumvarpsins verður ekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendra gjaldmiðla. Er talið rétt að taka af allan vafa þar að lútandi.“ Af framangreindu megi ráða að löggjafinn hafi sérstaklega tekið fram að undir VI. kafla laga nr. 38/2001 falli ekki einungis skuldir sem skráðar séu í íslenskum krónum heldur líka skuldbindingar í íslenskum krónum með víðtækari hætti. Sérstaklega hafi þótt þurfa að taka fram að taka skuli af allan vafa þar að lútandi. Lánveiting SPRON til stefnanda hafi að hans mati að öllu leyti verið skuldbinding í íslenskum krónum. Sótt hafi verið um lán í íslenskum krónum, útborgun lánsins hafi verið í íslenskum krónum og afborganir hafi farið fram í íslenskum krónum. Það eina sem frábrugðið sé þeim samningi sem dæmdur hafi verið ólögmætur með dómi Hæstaréttar í málunum nr. 155/2011, 603/2010 og 604/2010 sé að fjárhæð skuldabréfsins sé tilgreind í erlendri mynt. Ágreiningur þessa máls snúist því fyrst og fremst um það hvort lánveitingin hafi verið skuldbinding í íslenskum krónum eða ekki. Tilgangur 13. gr. og 1. mgr. 14. gr. laga nr. 38/2001 hafi verið sá að fella niður heimildir til að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla og að tekinn yrði af allur vafi þar að lútandi. Vilji löggjafans hafi verið ótvíræður og skýr. Stefnandi telji að ekki sé hægt að semja sig frá lögunum, sem taka hafi átt af allan vafa, með þeim einfalda hætti að snúa hlutunum við með því að umrita í skuldabréfi skuld úr krónum í erlenda mynt, sem hafi síðan verið greidd út í íslenskum krónum og taka jafnframt við greiðslum í íslenskum krónum. Að halda því fram að slík skuld sé lán í erlendri mynt fái ekki staðist. Verði litið á slíka útfærslu á lánveitingu sem skuldbindingu í erlendri mynt sé ljóst að hinn ótvíræði vilji löggjafans um að banna skuldbindingar í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla sé með öllu merkingarlaus og tilviljun ein ráði því hvort um lögmætt eða ólögmætt lán sé að ræða, allt eftir því hvernig lánveitandi hafi hagað orðalagi og uppsetningu skuldabréfa. Lánveiting SPRON hafi verið veitt til viðskipta stefnanda þar sem undirliggjandi verðmæti hafi verið í íslenskum krónum og greiðsla hafi farið fram í íslenskum krónum, þrátt fyrir að erlend lánsfjárhæð væri tilgreind í texta samningsins, enda hafi stefnandi talið að gengistryggingin hafi farið fram við samningu skuldabréfsins og hafi verið samþykkt við undirritun þess. Þá byggi stefnandi á andskýringarreglu samningaréttar sem sé meginregla við skýringu og túlkun staðlaðra samninga. Í reglunni felist að komi upp vafi við túlkun eða skýringu staðlaðs samnings beri að skýra slíka samninga þeim í óhag sem samið hafi hina einhliða skilmála. Óumdeilt sé að umrætt skuldabréf hafi verið einhliða samið af stefnda. Verði aðalkröfu stefnanda hafnað og komist að þeirri niðurstöðu að skuldabréfið sé í erlendri mynt krefjist stefnandi þess til vara að stefndi standi við kaupin á skuldabréfinu samkvæmt aðalefni þess. Stefnandi telji að þá beri stefndi þá skyldu að afhenda stefnanda 9.636.364 japönsk jen inn á reikning í hans eigu gegn því að stefnandi afhendi stefnda 5.243.150 krónur, en það sé sú fjárhæð sem lögð hafi verið inn á reikning stefnanda 7. mars 2007. Fjárhæðin 9.636.364 japönsk jen sé sú fjárhæð sem fram komi á skuldabréfinu; 9.733.701 jen að frádregnum 1% lántökukostnaði eins og skuldabréfið kveði á um. Varakrafan byggist á meginreglu samningaréttar um að samninga skuli halda. Í skuldabréfinu sé skýrt kveðið á um að lántaki viðurkenni að skulda SPRON 9.733.701 japanskt jen, en stefndi hafi átt að fá greiðslu inn á reikning sinn 9.636.364 jen þegar búið hafi verið að draga lántökukostnað frá. Ljóst sé að SPRON hafi ekki getað bæði haldið og sleppt í þessum efnum og lánað og greitt inn á reikning stefnanda íslenskar krónur og talið að lánið væri í erlendum myntum, enda hafi stefnandi enga heimild eða möguleika haft til að selja umrædda mynt í íslenskar krónur, þar sem hann hafi aldrei fengið hana afhenta. Sé fallist á skýringar stefnda um að lánið hafi verið í erlendri mynt hafi SPRON borið samkvæmt skuldabréfinu að lána og greiða lánið út í hinni erlendu mynt. Stefnandi muni þá, um leið og sú greiðsla sé innt af hendi, endurgreiða stefnda þá fjárhæð sem lögð hafi verið inn á reikning hans 7. mars 2007 í íslenskum krónum. Þá sé aðalskylda lánveitanda loks uppfyllt samkvæmt samningnum. Stefnandi leggi áherslu á að þrátt fyrir að fallist sé á varakröfu stefnanda þýði það ekki að skuldabréfið sé sett í uppnám við þá viðurkenningu, þvert á móti sé skuldabréfið ,,rétt“ samkvæmt orðum sínum. Hér sé eingöngu gerð sú krafa að aðalskylda stefnda sé uppfyllt samkvæmt skuldabréfinu. Engu breyti hvort gengi japanska jensins hafi hækkað eða lækkað á lánstímanum, enda sé ljóst að þar sem stefndi líti svo á að hann sé einungis að lána erlenda mynt skipti verðmæti þeirra mynta gagnvart hinni íslensku krónu engu máli. Að lokum krefjist stefnandi greiðslu málskostnaðar sér að skaðlausu, en sú krafa styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Að öðru leyti sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, meginreglna samninga- og kröfuréttar og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að veðskuldabréfið sé í erlendri mynt. Hann kveðst styðja þá ályktun fyrst og fremst við efni og orðalag veðskuldabréfsins sem skuldbindingin sé reist á, lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og lögskýringargögn með þeim og síðast en ekki síst dómafordæmi Hæstaréttar í sambærilegum málum. Stefndi telji lánsumsóknina, orðalag hennar og efni, sýna glöggt að vilji og ætlun stefnanda hafi staðið til þess að taka erlent lán. Hvergi í veðskuldabréfinu komi fram að skuldin sé í íslenskum krónum eða að hún sé gengistryggð. Orðin „gengistrygging“, „verðtrygging“ eða önnur í þeim dúr sé hvergi að finna í skilmálum skuldabréfsins. Þá sé engin gengistryggingar- eða verðtryggingargrunnur í skilmálum bréfsins sem hljóti að teljast meginforsenda þess að skuld verði talin gengis- eða verðtryggð. Eina tilgreining lánsfjárhæðarinnar í veðskuldabréfinu sé í japönskum jenum. Málatilbúnaður stefnanda sem byggi á því að skuldabréfið sé gengis- eða verðtryggt fái því ekki stoð í skuldabréfinu sjálfu. Í veðskuldabréfinu sé hvort tveggja getið ráðstöfunarreiknings og skuldfærslureiknings, en í báðum tilvikum sé um að ræða tékkareikning stefnanda hjá stefnda í íslenskum krónum. Stefnandi hafi valið framangreinda reikninga, en ekki stefndi. Stefnanda hafi verið frjálst, eins og öðrum lántökum hjá stefnda, að hafa ráðstöfunar- og/eða skuldafærslureikninginn hvort sem var í japönskum jenum eða íslenskum krónum eða eftir atvikum í annarri mynt. Í samræmi við skilmála skuldabréfsins um greiðslu andvirðis skuldabréfsins inn á tékkareikning stefnanda hafi andvirðið verið greitt inn á ráðstöfunarreikninginn 7. mars 2007. Með vísan til framangreinds sé því alfarið hafnað sem segi í stefnu málsins að stefnda hafi borið að greiða lánsfjárhæðina „inn á jena reikning stefnanda“ enda hafi þess ekki verið óskað af hálfu stefnanda á neinum tímapunkti. Ósannað sé að stefnandi hafi átt reikning í japönskum jenum. Þá hafi stefnandi aldrei gert athugasemdir við útgreiðslu lánsins fyrr en í stefnu málsins, sem staðfesti málatilbúnað stefnda að þessu leyti, enda hafi stefnandi sýnt af sér verulegt tómlæti í þessum efnum. Í samræmi við beiðni stefnanda um að tékkareikningur hans yrði skuldfærður fyrir greiðslu afborgana og vaxta hafi stefnandi í kjölfar hverrar mánaðarlegrar afborgunar fengið senda greiðslukvittun. Stefndi telji efni kvittananna skýrt um að lánið sé í erlendri mynt. Í skilmálabreytingu í nóvember 2008 sé ekki frekar en í veðskuldabréfinu getið gengis- eða verðtryggingar. Önnur skilmálabreyting hafi verið gerð í febrúar 2010 í kjölfar samkomulags viðskiptaráðuneytisins, Samtaka fjármálafyrirtækja og skilanefndar SPRON um beitingu greiðslujöfnunar gengistryggðra fasteignaveðlána einstaklinga. Aðdragandi þess samkomulags hafi verið tilmæli frá ríkisstjórn Íslands um að „frystar verði afborganir skuldara á myntkörfulánum“. Tilmælin hafi verið ítrekuð með tilkynningu frá viðskiptaráðuneytinu 22. október 2008 sem beri fyrirsögnina „Frysting erlendra lána“. Stefndi vilji árétta að á þessum tíma hafi gengi japansks jens gagnvart gengi íslenskrar krónu hækkað úr 0,5786 frá ársbyrjun í 1,1902 þann 22. október 2008, eða ríflega tvöfaldast. Gengi annarra gjaldmiðla hafi einnig hækkað mikið. Greiðslubyrði þeirra sem hafi haft tekjur í íslenskum krónum og verið með erlend lán eða lán sem síðar hafi komið í ljós að hafi verið gengistryggð hafi því þyngst verulega. Af þeirri ástæðu hafi tilmæli ríkisstjórnarinnar verið sett fram og framangreint samkomulag gert. Tilgangur samkomulagsins hafi verið að greiðslubyrði bæði gengistryggðra og erlendra lána yrði miðuð við maí 2008 og skyldi sú fjárhæð í íslenskum krónum breytast til hækkunar eða lækkunar eftir vísitölu greiðslumarks sem nánar sé skilgreind í lögum nr. 63/1985. Stefndi hafni því alfarið að með þessari skilmálabreytingu hafi lánið „breyst“ í íslenskt lán, heldur hafi einfaldlega verið samið um breytingu á afborgunarskilmálum lánsins vegna efnahags- og gjaldeyrishrunsins. Í stefnu sé ítarleg grein gerð fyrir því sem nefnt sé „fylgiskjöl skuldabréfsins“ sem stefnandi telji vera lánsumsókn og yfirlýsingu. Stefndi mótmæli því að lánsumsóknin og yfirlýsingin séu fylgiskjöl skuldabréfsins sem geti að einhverju leyti skoðast sem hluti þess og vísist til almennra reglna um viðskiptabréf því til stuðnings. Stefndi bendi á að Hæstiréttur hafi komist að þeirri niðurstöðu 16. júní 2010 í málunum nr. 92/2010 og nr. 153/2010 að lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu heimili ekki að lán í íslenskum krónum séu verðtryggð með því að binda þau við gengi erlendra gjaldmiðla, þar sem slíkt sé í andstöðu við 13. gr. og 14. gr., sbr. 2. gr. laganna. Hæstiréttur hafi komist að sömu niðurstöðu í dómum frá 14. febrúar 2011 í málunum nr. 603/2010 og 604/2010, dómum frá 8. mars 2011 í málunum nr. 30/2011 og 31/2011 og dómi frá 9. júní 2011 í málinu nr. 155/2011. Framangreindir dómar séu ekki fordæmisgefandi fyrir úrlausn þessa máls. Þau skuldaskjöl sem fjallað hafi verið um í málum þessum séu í veigamiklum atriðum ólík veðskuldabréfi því sem um sé deilt í máli þessu, öðrum gögnum og atvikum þessa máls. Í öllum framangreindum málum sé tilgreining lánsfjárhæðar í skuldaskjölum í íslenskum krónum en ekki erlendri mynt. Þar sé lánsfjárhæðin í flestum tilvikum sögð „jafnvirði“ erlendra mynta í tilteknum prósentuhlutföllum. Í engu framangreindra mála hafi lánsfjárhæðin verið tilgreind eða ákveðin í erlendri mynt eins og í máli þessu. Hæstiréttur hafi þegar komist að þeirri niðurstöðu að við mat á því hvort um skuldbindingu í íslenskum krónum eða erlendri mynt sé að ræða skipti tilgreining lánsfjárhæðar mestu um efni þeirra, sbr. dóma Hæstaréttar í málunum nr. 520/2011, 551/2011 og 552/2011. Af þessum dómum leiði að mati stefnda að lán stefnanda sé í japönskum jenum. Um frekari rökstuðning vísist til þess að í forsendum úrskurða héraðsdóms, sem Hæstiréttur hafi staðfest í málunum nr. 30/2011 og 31/2011, sé það liður í rökstuðningi að „fjárhæð hinna erlendu gjaldmiðla [komi] hvergi fram í samningi aðila“ og að bankanum hefði „verið í lófa lagið að tilgreina fjárhæðir“ hinna erlendu mynta. Þá sé það liður í forsendum í máli nr. 155/2011 að í samningum aðila sé „hvergi getið um fjárhæð skuldarinnar í hinum erlendu gjaldmiðlum“. Stefndi telji að í dómunum felist að sé fjárhæð hinna erlendu mynta tilgreind í samningi aðila með nákvæmum hætti, eins og í samningi aðila þessa máls, sé um erlent lán að ræða. Framangreint styðjist jafnframt við orðalag 13. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þar sem fjallað sé um heimildir til að verðtryggja „skuldbindingar sem varða sparifé og lánsfé í íslenskum krónum“. Augljóst sé að forsenda þess að skuldbinding verði talin verðtryggð, þ.e. höfuðstóll skuldbindingar, sé að hún sé samkvæmt orðlagi ákvæðisins ákveðin og tilgreind í íslenskum krónum, enda falli skuldbindingar í erlendri mynt ekki undir VI. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. einnig dóm Hæstaréttar í málinu nr. 471/2010. Stefndi vísi jafnframt til þess að í íslenskum lögum sé gert ráð fyrir lánveitingum í erlendri mynt. Til dæmis megi vísa til 2. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Með hliðsjón af ákvæðinu sé skuldar stefnanda við stefnda eingöngu getið í japönskum jenum á veðbandayfirliti vegna Rauðhamra 3. Í dómum Hæstaréttar í málunum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010 og 604/2010 segi í öllum tilvikum í skuldaskjölum að samningar séu gengistryggðir og sé grunns gengistryggingar getið. Í skuldaskjali aðila þessa máls sé ekki getið um gengistryggingu eða annars konar verðtryggingu. Af hálfu stefnda sé á því byggt að samkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar verði skuldbinding ekki talin gengistryggð nema gengistryggingar sé getið í skuldaskjali. Stefndi hafni því alfarið að inntak og eðli skuldbindingarinnar geti ráðist af því í hvaða mynt lánsfjárhæðin hafi verið greidd stefnanda eða í hvaða mynt stefnandi hafi greitt afborganir auk vaxta, enda hafi engin skilyrði verið sett af hálfu stefnda í þeim efnum. Stefnanda hafi verið frjálst að velja skuldfærslu- og ráðstöfunarreikning að eigin vali. Með öðrum orðum hafi stefnanda verið valkvætt í hvaða mynt „aðalskyldur“ aðila væru samkvæmt samningnum. SPRON, sem hafi veitt lánið, hafi getað greitt stefnanda hvort sem var japönsk jen eða íslenskar krónur. Stefnandi hafi óskað eftir því að lánsfjárhæðin yrði greidd honum í íslenskum krónum og þannig hafi verið samið. Það sé alkunna að tékkareikningar, sem í bönkum og sparisjóðum beri höfuðbókarnúmerið 26, séu í íslenskum krónum. Þá vísi stefndi einnig til þess að í febrúar 2007, þegar lánið hafi verið veitt, hafi ríkt hér á landi frelsi í gjaldeyrismálum. Stefnandi hafi því getað skipt lánsfjárhæðinni milli gjaldmiðla að vild með kaupum og sölu á gjaldeyrismarkaði, hvort sem var hjá SPRON eða öðrum aðilum sem hafi sýslað með gjaldeyri. Stefndi vísi einnig til þess að umrætt veðskuldabréf sé viðskiptabréf. Samkvæmt þeim meginreglum sem gildi um viðskiptabréf sé veðskuldabréfið þess efnis sem það hljóði um. Framsalshafi megi almennt leggja til grundvallar að viðskiptabréfskrafa sé þess efnis sem viðskiptabréfið beri með sér. Skuldabréf stefnanda beri að skoða með hliðsjón af þessari meginreglu viðskiptabréfsreglna. Að mati stefnda kveði það augljóslega ekki á um skuldbindingu í íslenskum krónum. Samkvæmt viðskiptabréfsreglum missi skuldari viðskiptabréfs almennt rétt til að bera fyrir sig mótbárur gagnvart grandlausum framsalshafa sem hann hafi getað beitt gegn framseljanda ef ekki verði séð af bréfinu að þær mótbárur séu til. Stefnandi, sem skuldari bréfsins, geti ekki komið að þeim mótbárum gagnvart stefnda, sem framsalshafa í máli þessu, að veðskuldabréfið hljóði á um skuldbindingu í íslenskum krónum þvert gegn orðalagi bréfsins, enda tapi skuldari rétti til að hafa uppi slíkar mótbárur við framsalshafa bréfsins. Það að auki leiði sjónarmið um tómlæti til sömu niðurstöðu. Af skjölum málsins sé ljóst að enginn vafi leiki á því að vilji aðila hafi við samningsgerðina staðið til þess að semja um lán í erlendri mynt. Við skýringu og túlkun á samningi aðila, auk annarra gagna málsins, beri að hafa í huga meginreglu íslensks réttar um frelsi manna til að bindast skuldbindingum með samningum við aðra þannig að samningar teljist gildir nema sýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum. Stefnanda hafi ekki getað annað en verið ljóst hvert efni og inntak samninganna hafi verið, þ.e. að skuldbinding hans væri í erlendri mynt, í samræmi við orðalag og fyrirsagnir þeirra skjala sem áður hafi verið rakin, þ.m.t. lánsumsókn, veðskuldabréf, kaupnótu, greiðslukvittanir, veðbandayfirlit og yfirlýsingu. Verði framangreindum málsástæðum og lagarökum stefnda hafnað byggi stefndi til vara á því að gengistrygging skuldabréfa sem njóti samningsveðréttar í fasteign hér á landi sé heimil að lögum. Í þessu sambandi vísi stefndi til þess að samkvæmt 3. mgr. 4. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð sé heimilt „í veðbréfi að binda fjárhæðir við hækkun samkvæmt vísitölu eða gengi, enda sé það tilgreint í bréfinu sjálfu og þar komi fram tegund og grunntala verðtryggingar“. Lögin gangi framar lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtrygging á grundvelli almennra lögskýringarreglna um að sérreglur gangi framar almennum reglum. Skuldabréf það sem mál þetta snúi að uppfylli framangreind skilyrði. Að sama skapi skuli bent á 3. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sem fjalli um úthlutun söluverðs, en þar segi að þegar ákveðið sé í frumvarpi hvað greiðist af einstökum kröfum skuli miðað við að vextir, verðbætur og gengistrygging reiknist af þeim til þess dags sem uppboði á eigninni hafi lokið. Með vísan til framangreindra málsástæðna, sem hér sé haldið fram til vara, sé þess einnig krafist að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda í málinu. Stefndi vísi til alls þess sem að framan greini til stuðnings sýknukröfu vegna varakröfu stefnanda, allt eftir því sem við eigi. Fyrst og fremst sé vísað til þess að lánsfjárhæðin hafi verið greidd út í íslenskum krónum samkvæmt samkomulagi aðila. Aðalskylda SPRON samkvæmt skuldabréfi aðila hafi verið að greiða lánsfjárhæðina inn á tékkareikning í íslenskum krónum, ráðstöfunarreikning, og þá skyldu hafi SPRON efnt. Stefnda verði ekki gert að efna þessa skyldu öðru sinni og annars efnis en samningur aðila gefi skýrlega til kynna. Stefnanda hefði verið í lófa lagið að óska eftir útgreiðslu fjárins í japönskum jenum. Í öðru lagi sé því hafnað að „aðalskylda“ SPRON hafi verið að greiða lánsfjárhæðina út í japönskum jenum. Sú meinta „aðalskylda“ eigi sér hvorki stoð í samningi aðila né lögum. Í þriðja lagi fái kröfugerðin sem slík ekki staðist þar sem stefnandi hafi fengið lánsfjárhæðina greidda 7. mars 2007. Stefnandi geti ekki haft uppi kröfu um að skila lánsfjárhæðinni í íslenskum krónum gegn því að fá japönsk jen, enda eigi sú kröfugerð sér enga stoð í samningi aðila eða lögum. Þá fái kröfugerðin engan veginn staðist almennar reglur um skýrleika krafna, enda sé ekkert tillit tekið til þeirra afborgana sem greiddar hafi verið af skuldinni eða núverandi stöðu skuldarinnar. Í fjórða lagi sé á því byggt að stefnandi hafi tapað meintum rétti sínum vegna tómlætis. Lánið hafi verið greitt út fyrir fimm árum og stefnandi hafi engar athugasemdir gert við útgreiðsluna fyrr en með málsókn þessari. Í fimmta lagi sé uppi ómöguleiki til að verða við kröfunni. Stefndi í máli þessu sé í dag ekki eigandi japanskra jena. Honum sé óheimilt að kaupa gjaldeyri nema að uppfylltum skilyrðum reglna nr. 370/2010 um gjaldeyrismál. Þau skilyrði sem reglugerðin setji eigi ekki við í máli þessu, sbr. einnig lög nr. 87/1992 um gjaldeyrismál. Í sjötta lagi telji stefndi að hafna beri varakröfu stefnanda á grundvelli sjónarmiða um óréttmæta auðgun. Ef stefnandi fengi afhent 9.636.364 japönsk jen gegn því að greiða stefnda 5.234.150 krónur væri stefnanda skylt samkvæmt 12. gr. reglna nr. 370/2010 um gjaldeyrismál að skila jenunum. Skráð kaupgengi japansks jens hjá Seðlabanka Íslands, þegar greinargerð stefnda hafi verið rituð, hafi verið 1,548. Því fengi stefnandi greiddar 14.917.091 krónu fyrir jenin. Óréttmæt auðgun stefnanda yrði þá mismunur þess og þeirrar fjárhæðar sem hann krefjist „að skila stefnda til baka“ eða 9.673.941 króna (14.917.091 - 5.234.150). Stefndi vísi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 13. og 14. gr. Einnig sé vísað til laga nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglna nr. 370/2010 um sama efni. Vísað sé til meginreglna kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Þá sé vísað til meginreglna samningaréttar um samningsfrelsi, sem og túlkunarreglna samningaréttarins og viljakenningarinnar. Jafnframt sé vísað til laga nr. 75/1997 um samningsveð og laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Málskostnaðarkrafa styðjist við 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV Ágreiningur málsaðila lýtur að því hvort veðskuldabréf útgefið 28. febrúar 2007 af stefnanda til SPRON sé um skuld í erlendri mynt eða íslenskum krónum sem bundnar séu gengi erlends gjaldmiðils með ólögmætum hætti samkvæmt 13. gr., sbr. 14. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Er aðalkrafa stefnanda sú að viðurkennt verði að veðskuldabréfið feli í sér skuldbindingu í íslenskum krónum og sé verðtryggt þannig að fjárhæð bréfsins sé bundin við gengi japansks jens, í andstöðu við framangreind lagaákvæði. Stefndi telur hins vegar veðskuldabréfið vera í erlendri mynt. Um heimildir til verðtryggingar sparifjár og lánsfjár er fjallað í 14. gr. laga nr. 38/2001. Samkvæmt ákvæðinu er heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum við vísitölu neysluverðs, sem Hagstofa Íslands reiknar, eða hlutabréfavísitölu, innlenda eða erlenda, eða safn slíkra vísitalna sem ekki mæla breytingar á almennu verðlagi. Ekki er heimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskum krónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla eða á annan hátt en þann sem sérstaklega er heimilaður í lögunum, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010, 30/2011, 31/2011 og 155/2011. Lán í erlendri mynt falla hins vegar ekki undir reglur um heimildir til verðtryggingar lánsfjár í íslenskum krónum. Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar, meðal annars dómum í málunum nr. 551/2011 og 552/2011, verður við úrlausn framangreinds ágreiningsefnis fyrst og fremst litið til forms og meginefnis þeirra gerninga sem liggja til grundvallar skuldbindingunni. Í því sambandi skipti einkum máli hvernig sjálf skuldbindingin sé tilgreind í þeim gerningum. Í dómi Hæstaréttar frá 7. júní sl. í málinu nr. 524/2011 segir að við úrlausn þess hvort um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum sé að ræða eða ólögmætt gengistryggt lán í íslenskum krónum sé fyrst að líta til heitis skuldabréfsins sem deilt sé um í málinu. Í öðru lagi verði litið til tilgreiningar á lánsfjárhæðinni. Í þriðja lagi verði litið til þess að vaxtakjör séu í samræmi við það að um erlent lán sé að ræða. Þá verði litið til skilmálabreytingar skuldabréfsins. Skuldabréf það sem liggur til grundvallar lögskiptum aðila í máli þessu ber yfirskriftina „Veðskuldabréf í erlendri mynt“. Upphafleg lánsfjárhæð í bréfinu er tilgreind í japönskum jenum, en ekki er getið jafnvirðis í íslenskri mynt. Þá eru vextir tilgreindir sem LIBOR-vextir 0,63313% og álag 3,5%. Þykja þessi atriði benda til þess að hér sé um að ræða skuldbindingu í erlendri mynt, en ekki íslenskum krónum. Við munnlegan flutning málsins byggði stefnandi meðal annars á því að samkvæmt ákvæði greinar 2 í veðskuldabréfinu hafi honum verið skylt að inna greiðslur af hendi í íslenskum krónum og verði því að líta svo á að skuldbinding hans hafi verið um íslenskar krónur. Stefndi andmælti því ekki að þessi málsástæða kæmist að, en mótmælti henni sem rangri. Ekki þykir unnt að fallast á þessa röksemd stefnanda, enda er þetta ákvæði, sem gerir ráð fyrir því að gjaldfallnar fjárhæðir umreiknist ávallt í íslenskar krónur, til samræmis við ákvæði veðskuldabréfsins um skuldfærslu af íslenskum tékkareikningi hans, svo sem hann hafði óskað eftir í lánsumsókn sinni. Skilmálum veðskuldabréfsins var breytt tvisvar sinnum. Fyrri skilmálabreytingin var gerð 21. nóvember 2008. Í skilmálabreytingunni, sem ber yfirskriftina „Breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs nr. 903“ kemur fram að upphafleg fjárhæð skuldabréfsins hafi verið 5.300.000 krónur „í eftirtöldum myntum JPY 9.733.701“. Þá eru eftirstöðvar lánsins tilgreindar í japönskum jenum, en jafnvirðis í íslenskri mynt ekki getið, þótt það komi fram í beiðni stefnanda um skilmálabreytingu. Síðari skilmálabreytingin er dagsett 5. febrúar 2010 og ber yfirskriftina „Breyting á greiðsluskilmálum skuldabréfs með erlendu myntviðmiði – greiðslujöfnun“. Í skjalinu er upphaflegrar fjárhæðar getið sem „-5.455.390“. Skilmálabreyting þessi var eins og fyrr greinir gerð í kjölfar samkomulags viðskiptaráðuneytisins, Samtaka fjármálafyrirtækja og skilanefndar SPRON um beitingu greiðslujöfnunar gengistryggðra fasteignaveðlána einstaklinga. Virðist sem þetta úrræði hafi staðið viðskiptavinum lánastofnana til boða hvort heldur sem þeir höfðu gengistryggt lán eða lán í erlendri mynt og var því ætlað að létta greiðslubyrði vegna þeirra. Þykja skilmálabreytingarnar ekki benda til þess að talið hafi verið um að ræða lán í íslenskum krónum. Þá geta önnur gögn, svo sem lánsumsókn eða yfirlýsing um gengisáhættu, ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Með vísan til dóma Hæstaréttar í málunum nr. 520/2011, 551/2011, 522/2011 og 50/2012 eru niðurstöður í málunum nr. 92/2010, 153/2010, 603/2010, 604/2010 og 155/2011 ekki fordæmi fyrir ólögmæti skuldbindingar þeirrar sem fjallað er um í þessu máli, en þar voru aðstæður með þeim hætti að skuldbindingin var ekki tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Stefnandi byggir á því að greiðsla SPRON til hans í íslenskum krónum og afborganir hans í íslenskum krónum leiði til þess að telja verði að um hafi verið að ræða skuldbindingu í íslenskum krónum. Af dómum Hæstaréttar, sérstaklega dómi í málinu nr. 524/2011, verður hins vegar ályktað að ekki skipti máli þótt greiðslur fari fram í íslenskum krónum þegar skýrt kemur fram í lánssamningi að skuldin sé í erlendri mynt. Þegar litið er til allra framangreindra atriða og dómaframkvæmdar Hæstaréttar þykir verða að leggja til grundvallar að stefnandi hafi tekið gilt lán í erlendum gjaldmiðli. Verður stefndi því sýknaður af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda lýtur að því að verði talið að um lán í erlendri mynt hafi verið að ræða verði stefnda gert að afhenda honum 9.636.364 japönsk jen gegn því að hann skili til baka 5.243.150 krónum sem hann hafi fengið greiddar inn á reikning sinn fyrir skuldabréfið. Stefnandi óskaði eftir því að fá lánið greitt inn á íslenskan bankareikning sinn sem tilgreindur er í skuldabréfinu. SPRON greiddi honum íslenskar krónur í samræmi við samkomulag þeirra. Stefndi hefur því efnt skuldbindingu sína samkvæmt samkomulaginu. Verður hann af þessum sökum einnig sýknaður af varakröfu stefnanda. Við aðalmeðferð málsins féll stefndi frá málskostnaðarkröfu sinni. Málskostnaður milli aðila fellur niður. Barbara Björnsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Drómi hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Ívars Más Kjartanssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 679/2010
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Með matsbeiðni móttekinni 17. ágúst sl. hefur matsbeiðandi krafist þess að dómkvaddir verði tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að meta verðmæti þess lands sem matsbeiðandi eignaðist úr jörðinni Vatnsenda með eignarnámssátt hinn 30. janúar 2007. Jafnframt til að meta hvort matsþoli hafi orðið fyrir fjárhagslegu tjóni vegna þess að matsbeiðanda var ekki unnt að skipuleggja þann hluta landsins sem matsþoli hélt eftir. Er þess vænst að matsmenn svari spurningum númer 1-7 og nánar er gert grein fyrir í matsbeiðni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. desember 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 25. nóvember 2010, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað til meðferðar í héraðsdómi að nýju, en til vara að synjað verði um dómkvaðningu matsmanna. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði lýtur ágreiningur aðilanna að beiðni varnaraðila um að dómkvaddir verði tveir menn til að svara í matsgerð sjö nánar tilgreindum spurningum, sem varða atriði, sem dómsmál hefur ekki verið höfðað um. Héraðsdómur tók þá beiðni til greina og verður að líta svo á að kæruheimild sé fyrir hendi samkvæmt c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 23. mars 2009 í máli nr. 91/2009. Röksemdir að baki bæði aðalkröfu og varakröfu sóknaraðila hér fyrir dómi varða efnisatriði í lögskiptum aðilanna og geta engu breytt um hvort varnaraðila verði heimilað að afla á eigin kostnað og áhættu matsgerðar á þeim forsendum, sem hann hefur kosið að leggja til grundvallar í beiðni sinni, enda stendur ekki svo á, sem um ræðir í 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðila verður gert að greiða kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorsteinn Hjaltested, greiði varnaraðila, Kópavogsbæ, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 525/2014
Kærumál Frestur Kæruheimild
Í forsjármáli, sem K höfðaði gegn M, gerði hún meðal annars kröfu um forsjá barnsins A, meðlagsgreiðslur og að dæmt yrði um umgengni barnsins. Þá gerði hún kröfu um að sér yrði falin forsjá A til bráðabirgða meðan á rekstri málsins stæði. M tók til varna en hafði í greinargerð sinni í héraði eingöngu uppi málsástæður vegna kröfu K um bráðabirgðaforsjá. Í þinghaldi í héraði krafðist K þess að hafnað yrði beiðni M um frekari frest til að leggja fram greinargerð vegna annarra krafna K og krafðist þess að málið yrði dómtekið. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að telja yrði M heimilt að bregðast sérstaklega við kröfu um forsjá til bráðabirgða, en gefa honum óháð því tóm til að rita greinargerð og afla gagna vegna annarra krafna K. Væri því ekki unnt að fallast á kröfu K um dómtöku málsins, heldur veita M frest til að leggja fram greinargerð af sinni hálfu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að úrskurður héraðsdóms sætti kæru til Hæstaréttar á grundvelli h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að því er varðaði kröfu K um að M yrði synjað um frest til framlagningar greinargerðar, en heimild brysti til að kærða ákvæði úrskurðarins um að hafna kröfu K um dómtöku málsins. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar að öðru leyti staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 11. júlí 2014, þar sem hafnað var andmælum sóknaraðila gegn því að varnaraðila yrði veittur frestur í máli hennar á hendur honum, svo og kröfu hennar um að málið yrði dómtekið. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hún krefst þess að varnaraðila verði synjað um frest til að leggja fram greinargerð í málinu og að það verði dómtekið. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Úrskurður héraðsdóms í málinu sætir kæru til Hæstaréttar á grundvelli fyrrnefnds h. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 að því er varðar kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði synjað um frest, en heimild brestur til að kæra ákvæði úrskurðarins um að hafna kröfu hennar um dómtöku málsins. Að því gættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 80/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur. Hafnað var kröfu X um að í stað gæsluvarðhalds skyldi hann vistaður á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 1. mars 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er þess krafist að varnaraðili verði í gæsluvarðhaldi á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Engin efni eru til að mæla fyrir um vistun varnaraðila á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun í stað gæsluvarðhalds vegna meltingarsjúkdóms eða þunglyndis, enda ber samkvæmt 22. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga að veita honum viðeigandi heilbrigðisþjónustu meðan á gæsluvarðhaldinu stendur, sbr. 2. mgr. 77. gr. sömu laga. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 89/2004
Skip Kaupsamningur Veiðiheimildir Skaðabætur
T seldi G bát í desember 2000. Með reglugerð, sem birt var í desember 2001, var kveðið á um viðbótarúthlutun til krókabáta. Var viðbótarheimildum í ýsu og steinbít úthlutað til G samkvæmt reglugerðinni en við úthlutunina var byggt á veiðireynslu T fiskveiðiárið 1999/2000. Aðila greindi á um hvor þeirra ætti rétt á þeirri viðbótarúthlutun og krafðist T skaðabóta úr hendi G vegna hennar. Þótti niðurstaða málsins velta á því hvort annað mætti ráða af kaupsamningi aðila en að aflahlutdeild ætti að fylgja með í kaupum bátsins. Í kaupsamningi var nánar tilgreind sú aflahlutdeild í þorski sem fylgdi bátnum, en tekið fram að T væri heimilt að flytja af bátnum þá aflahlutdeild sem umfram var, en þar á meðal var öll hlutdeild bátsins í ýsu og steinbít. Var aflaheimildin verðlögð sérstaklega í samningnum. Varð ekki ráðið annað af samningnum en að ætlun þeirra hafi verið sú að kveða þar á um skiptingu aflaheimilda bátsins til fullnustu í eitt skipti fyrir öll. G gat því ekki samkvæmt ákvæðum samningsins vænst þess að hann fengi að ári liðnu aflahlutdeild í ýsu og steinbít sem byggð væri á aflareynslu T. Var skaðabótakrafa T því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2004. Endanlegar kröfur hans fyrir Hæstarétti eru aðallega til greiðslu skaðabóta að fjárhæð 9.671.650 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2002 til greiðsludags. Til vara krefst hann þess að kaupverð Gusta BA 222 samkvæmt kaupsamningi 21. desember 2000 verði hækkað í 76.671.650 krónur í stað 67.000.000 króna og greiði stefndi honum mismuninn með vöxtum svo sem greinir í aðalkröfu. Jafnframt krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Lögð hafa verið fyrir Hæstarétt nokkur ný skjöl. Meðal þeirra eru tvær yfirlýsingar, önnur frá Ólafi Thóroddsen héraðsdómslögmanni og skipasala og hin frá Ingimundi Magnússyni, sem aðstoðaði stefnda við kaup bátsins. Yfirlýsingarnar hafa síðar verið staðfestar fyrir dómi. Af hálfu áfrýjanda er yfirlýsingunum báðum mótmælt sem ósönnum og of seint fram komnum. Ólafur Thóroddsen hafði áður komið fyrir héraðsdóm og borið þá með öðrum hætti en getur í yfirlýsingu hans. Ingimundur Magnússon kom ekki fyrir héraðsdóm við meðferð málsins, en eftir uppkvaðningu dómsins bar hann fyrir rétti að umræður hefðu verið um veiðileyfi og aflareynslu milli hans og áfrýjanda við kaupsamningsgerðina. Fyrir liggur þó að við undirritun kaupsamningsins kom umboðsmaður fram fyrir hönd áfrýjanda og var hann sjálfur ekki viðstaddur. Að því leyti sem í vottorðum þessum og vitnaskýrslum felast nýjar málsástæður og útlistun máls, sem raskar fyrra grundvelli þess, verður ekki byggt á þeim fyrir Hæstarétt samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 17. gr. laga nr. 38/1994. Áfrýjandi seldi stefnda áðurnefndan bát með kaupsamningi 21. desember 2000. Afsal var gefið út 19. janúar 2001. Í kaupsamningnum var ákvæði sem bar yfirskriftina veiðileyfi og hljóðaði svo: „Krókabátur (þorskaflahámark). Gilt veiðileyfi í því kerfi fiskveiðiárið 2000/2001. Með bátnum fylgir 100.000 kg í þorski á fiskveiðiárinu, aflamark (óveitt) og samsvarandi aflahlutdeild 0,045727563%. Aflahlutdeild bátsins er hins vegar nú 0,0680920%, m.v. úthlutun á þessu fiskveiðiári 148908 kg. Seljanda er heimilt að flytja af bátnum þá aflahlutdeild, sem umfram er skv. kaupsamningi þessum, svo og hlutdeild í ýsu 0,0365721%, ufsa 0,0012507% og steinbít 0,879440%. Staða í aflamarki (óveitt) er skv. stöðubréfi ds. 20.12.00, (síðasta löndun 19.12.00) 59598 kg eða neikvæð miðað við samning þennan um rúml. 40 þús. kg. Seljandi mun hafa flutt á bátinn innan ársins fyrir afhendingu, þannig að óveitt aflamark verði 100.000 kg, eins og samningur þessi kveður á um.” Í afsalinu sagði undir sömu yfirskrift: „Krókabátur (þorskaflahámark). Gilt veiðileyfi í því kerfi fiskveiðiárið 2000/2001. Með bátnum fylgir 100.000 kg í þorski á fiskveiðiárinu, aflamark (óveitt) og samsvarandi aflahlutdeild 0,0457277%. Grásleppuleyfi fylgir ekki.” Samkvæmt kaupsamningi var heildarverð bátsins 67.000.000 krónur og skiptist svo að bátur og búnaður var metinn á 17.000.000 krónur en meðfylgjandi aflaheimild 50.000.000 krónur. Reglugerð nr. 970/2001 um sérstakar ráðstafanir vegna krókabáta, sem kvað á um viðbótarúthlutun til þeirra, var birt 27. desember 2001, eða um ári eftir kaup stefnda á bátnum. Aðila greinir á um hvor þeirra eigi rétt á þeirri viðbótarúthlutun fiskveiðiheimilda sem í reglugerðinni fólst. Fiskistofa úthlutaði til stefnda samkvæmt reglugerðinni viðbótarheimildum í ýsu og steinbít byggðri á veiðireynslu áfrýjanda fiskveiðiárið 1999/2000. Skaðabótakrafa áfrýjanda á hendur stefnda er reist á verði krókaaflahlutdeildar og aflamarks 1. mars 2002 hjá skipasölunni Bátar og búnaður ehf. samkvæmt upplýsingum fyrirtækisins 28. október 2002. Í 2. mgr 11. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða segir að við eigendaskipti að fiskiskipi fylgi aflahlutdeild þess, nema aðilar geri sín á milli skriflegt samkomulag um annað. Niðurstaða málsins þykir því velta á því hvort af kaupsamningi aðila megi ráða að þeir hafi samið um annað en að aflahlutdeild ætti að fylgja með í kaupum bátsins. Samkvæmt áðurgreindum kaupsamningi keypti stefndi bátinn með veiðileyfi og ákveðinni aflaheimild. Aflaheimildin, sem fylgja átti bátnum, nam 100.000 kílóum í þorski á fiskveiðiárinu, aflamark (óveitt) og samsvarandi aflahlutdeild 0.045727563% og var aflaheimildin í heild verðlögð sérstaklega á 50.000.000 krónur. Áfrýjanda var heimilt að flytja af bátnum þá aflahlutdeild sem umfram var, en þar á meðal var öll hlutdeild bátsins í ýsu og steinbít. Af þessum samningi aðilanna verður ekki annað ráðið en að ætlun þeirra hafi verið sú að kveða þar á um skiptingu aflaheimilda bátsins til fullnustu í eitt skipti fyrir öll. Gat stefndi ekki vænst þess samkvæmt ákvæðum samningsins að hann fengi að ári liðnu aflahlutdeild í ýsu og steinbít sem byggð væri á aflareynslu áfrýjanda. Verður að telja að áfrýjandi, sem hélt útgerð sinni áfram með þeim aflaheimildum sem hann flutti af bátnum, hafi átt rétt á viðbótarúthlutuninni í ýsu og steinbít sem gerð var samkvæmt reglugerð nr. 970/2001. Stefndi hefur ekki hrakið að verð aflaheimilda þeirra sem áfrýjandi varð þannig af vegna hans tilverknaðar hafi numið í kaupi og sölu því verði sem um getur í bréfi skipasölunnar Bátar og búnaður ehf. 28. október 2002. Verður skaðabótakrafa áfrýjanda því tekin til greina með dráttarvöxtum frá þingfestingu málsins í héraði 12. desember 2002. Með vísun til þess að betur mátti standa að samningsgerð aðila um bátinn og atvika að öðru leyti er rétt að hvor þeirra beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, Garðar Þorgrímsson, greiði áfrýjanda, Tryggva Ársælssyni, 9.671.650 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. desember 2002 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. desember 2003. I Málið var höfðað 4. desember 2002 og tekið til dóms 10. nóvember sl. Stefnandi er Tryggvi Ársælsson, Miðtúni 18, Tálknafirði. Stefndi er Garðar Þorgrímsson, Selnesi 32, Breiðdalsvík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að framselja sér við­bót­a­rúthlutun aflaheimilda, 3468 kg af ýsu og 41047 kg af steinbít, samkvæmt við­bót­ar­­út­hlutun, byggðri á reglugerð nr. 970/2001 um sérstakar ráðstafanir fyrir krókabáta. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjár­hæð 9.671.650 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. janúar 2002 til greiðsludags. Til þrauta­vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér kaupverð að fjár­hæð 76.671.650 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 2. janúar 2002 til greiðsludags. Þá er kraf­ist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar. II Með samningi 21. desember 2000 seldi stefnandi stefnda bátinn Gusta BA-222. Kaup­verðið var 67 milljónir króna og sundurliðast þannig að 17 milljónir króna voru greiddar fyrir bát og veiðileyfi og 50 milljónir króna fyrir aflaheimildir í þorski, þ.e. 100 lestir sem fylgdu bátnum. Með reglugerð nr. 970/2001 um sérstakar ráðstafanir vegna krókabáta var Fiskistofu ætlað að úthluta þessum bátum aukalega 1800 lestum af ýsu, 1500 lestum af steinbít og 300 lestum af ufsa, sem skipta skyldi á milli bátanna á grund­velli veiðireynslu þeirra á fiskveiðiárinu 1999/2000 eða 2000/2001 að vali út­gerðar bátanna. Fiskistofa tilkynnti stefnda um þetta og valdi hann sem viðmiðun fisk­veiðiárið 1999/2000. Á þessum grundvelli var honum úthlutað viðbótaraflahlut­deild, þ.e. 3468 kg af ýsu og 41047 kg af steinbít. Stefnda var úthlutað þessum afla þrátt fyrir að hann hafi aldrei róið bátnum og úthlutunin hafi alfarið byggt á veiði­reynslu stefnanda. Í aðalkröfu krefur stefnandi stefnda um framsal á þessum afla­heim­ildum. Í varakröfu sinni krefur stefnandi stefnda um andvirði þessara aflaheimilda sam­kvæmt niðurstöðu dómkvadds matsmanns. Þrautavarakrafa stefnanda, sem byggir á því að framangreindum kaupsamningi aðila verði vikið til hliðar, samanstendur af framangreindu kaupverði báts, veiðileyfis, afla­heimilda og varakröfunni, þ.e. andvirði viðbótarúthlutunarinnar. III Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að framangreind viðbótarúthlutun byggi ein­göngu á vinnuframlagi og veiðireynslu hans og hafi hún verið ákveðin á grund­velli veiða bátsins þann tíma sem hann var í eigu stefnanda. Stefndi hafi hins vegar engar veiðar stundað á bátnum eftir að hann komst í hans eigu. Samkvæmt skýru orða­lagi kaup­samnings aðila fylgi bátnum aðeins 100.000 kg kvóti af þorski og sam­svar­andi afla­hlutdeild. Báturinn sé krókabátur með þorskaflahámarki og hafi veiði­leyfi í því kerfi fylgt honum í sölunni. Bátnum hafi aðeins fylgt aflamark og afla­hlut­deild sem nam 100.000 kg af þorski og engar frekari aflaheimildir. Viðbótar­úthlut­unin sé því eign stefnanda, samkvæmt samningi aðila, og stefnda beri að efna þann samn­ing og af­henda stefnanda framangreinda viðbótarúthlutun. Stefndi hafi, samkvæmt samn­ingnum, engar veiðiheimildir keypt í ýsu, ufsa eða steinbít. Þá hafi hann heldur ekki keypt veiðireynslu seljanda vegna þessara tegunda. Orðalag kaup­samn­ingsins sé skýrt, það eina sem fylgdi bátnum voru framangreindar aflaheimildir í þorski og veiði­leyfi, og hafnar stefnandi alfarið þeim sjónarmiðum að veiðireynsla fylgi bátnum. Varakrafa stefnanda byggir á framangreindum málsástæðum og krefur stefnandi stefnda þar um efndabætur, verði ekki orðið við aðalkröfunni um framsal á við­bót­ar­út­hlut­uninni. Þrautavarakröfuna byggir stefnandi á því að víkja beri samningi aðila til hliðar með vísun til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefndi hafi fyrir tilverkan löggjafar- og fram­kvæmda­valds fengið í hendur mikil verð­mæti í formi framanlýstra aflaheimilda. Við samn­ings­gerðina var ekki gert ráð fyrir að þessi verðmæti kæmu í hlut stefnda og eru for­sendur fyrir kaupunum af þeim sökum brostnar og þar af leiðandi efni til að breyta samn­ingnum. Að mati stefnanda er það ennfremur ósanngjarnt og andstætt góðri við­skipta­venju af hálfu stefnda að hafna réttmætri kröfu stefnanda um eðlilegt endurgjald fyrir þessar aflaheimildir. Stefndi byggir á því að hann hafi samkvæmt kaupsamningi aðila keypt bátinn og þau réttindi, sem honum fylgdu og tilgreind eru í kaupsamningnum. Stefndi byggir á þeirri meginreglu að hann sem kaupandi hirði arð af hinu selda frá afhendingardegi og beri eignarréttarlegar skyldur þar á móti. Hann hafi eignast bátinn og þau réttindi sem hon­um tilheyrðu, enda er ekki annað tekið fram í samningnum og þar er ekkert und­an­skilið. Hafi átt að undanskilja eitthvað við sölu bátsins hefði orðið að taka það sér­stak­­lega fram í samningnum. Engu máli getur skipt þótt framangreindar við­bót­ar­veiði­­heimildir séu byggðar á veiðireynslu seljanda þar sem þær séu byggðar á veiði­reynslu er tengist bátnum. Stefndi bendir á að það sé meginregla samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/1990 um stjórnun fiskveiða að öll réttindi samkvæmt lögunum til­heyri fiski­skipum. Veiðiheimildirnar frá upphafi séu byggðar á aflareynslu við­kom­andi skips og til­heyri því útgerð þeirra. Svona hafi þetta verið frá því að lög voru fyrst sett um svo­nefnt kvótakerfi, aflaheimildir hafi ætíð verið bundnar við fiski­skip og veiði­reynslu þeirra. IV Stefnandi seldi stefnda Gusta BA-222 með kaupsamningi 21. desember 2000 og var afsal gefið út 19. janúar 2001. Í kaupsamningnum um bátinn er svofellt ákvæði, sem ber fyrirsögnina Veiðileyfi "Krókabátur (þorskaflahámark). Gilt veiðileyfi í því kerfi fiskveiðiárið 2000/2001. Með bátnum fylgir 100.000 kg í þorski á fisk­veiði­árinu, aflamark (óveitt) og samsvarandi aflahlutdeild 0,045727563%. Aflahlutdeild báts­ins er hins vegar nú 0,0680920%, m.v. úthlutun á þessu fiskveiðiári 148908 kg. Seljanda er heimilt að flytja af bátnum þá aflahlutdeild, sem umfram er skv. kaup­samn­ingi þessum svo og hlutdeild í ýsu 0,0365721%, ufsa 0,0012507% og steinbít 0,879440%. Staða í aflamarki (óveitt) er skv. stöðubréfi ds. 20.12.00, (síðasta löndun 19.12.00) 59598 kg eða neikvæð miðað við samning þennan um rúml. 40 þús. kg. Seljandi mun hafa flutt á bátinn innan ársins fyrir afhendingu, þannig að óveitt afla­mark verði 100.000 kg, eins og samningur þessi kveður á um." Reglugerð nr. 970/2001, sem kvað á um viðbótarúthlutun til krókabáta, viðbótarkvóta, var gefin út 24. desember 2001, eða um ári eftir að stefndi keypti bátinn. Í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða segir að við eigendaskipti að fiski­skipi fylgi aflahlutdeild þess, nema aðilar semji skriflega um annað. Í fram­an­greindu samningsákvæði kemur fram um hvað aðilar sömdu, þ.e. að bátnum fylgdu 100 tonn af þorski en stefnandi myndi halda eftir aflaheimildum í þorski umfram þau svo og aflaheimildum í öðrum tegundum. Aðilar sömdu ekki um annað varðandi afla­hlutdeild bátsins og þar með ekki um það hvernig fara skyldi með framtíðar­út­hlut­un til hans sem kynni að byggjast á veiðireynslu bátsins á þeim tíma, er hann var í eigu stefnanda. Um það hefði þeim verið heimilt að semja samkvæmt tilvitnuðu laga­ákvæði þar sem byggt er á því að aflareynsla fylgi fiskiskipinu en ekki þeim mönnum, er róa á því á hverjum tíma. Það eru því ekki lagaskilyrði til þess að verða við aðal- eða varakröfu stefnanda. Þrautavarakrafan byggir á því að samningnum verði vikið til hliðar, eins og rakið var. Samkvæmt 36. gr. samningalaga má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Hér að framan var rakið ákvæði 2. mgr. 11. gr. fiskveiði­stjórn­un­ar­lag­anna þar sem fram kemur sú meginregla að aflahlutdeild fylgi fiskiskipi nema samið sé um annað. Samningur aðila var því í samræmi við gildandi lög og þegar af þeirri ástæðu er því hafnað að hann hafi verið andstæður góðri viðskiptavenju. Lög­gjafinn hefur ákveðið, sbr. tilvitnað ákvæði fiskveiðistjórnunarlaganna, að við eig­enda­skipti fiskiskipa fylgi aflahlutdeild skipinu, nema um annað sé samið. Stefnanda hefði því verið mögulegt að tryggja rétt sinn með ákvæði í samningnum um að fram­tíð­arúrhlutun aflaheimilda, er byggði á veiðireynslu bátsins á meðan hann var í eigu hans, kæmi í hans hlut. Þetta gerði hann ekki og er ósannað gegn neitun stefnda að nokkuð það hafi komið fram í aðdraganda samningsgerðarinnar, sem gefi til kynna að aðilar hafi ætlast til að svo yrði. Dómurinn fellst því ekki á að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera samninginn fyrir sig. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður og stefnandi dæmdur til að greiða honum 300.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Garðar Þorgrímsson, er sýknaður af kröfu stefnanda, Tryggva Ársæls­sonar, og skal stefnandi greiða stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 40/2021
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Sáttameðferð Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli sem A höfðaði meðal annars til úrlausnar ágreinings um forsjá dóttur málsaðila var vísað frá héraðsdómi. Hæstiréttur vísaði til þess að það væri ófrávíkjanleg skylda foreldra að undirgangast sáttameðferð áður en mál væri höfðað um forsjá barns, sbr. 1. mgr. 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Í 5. mgr. ákvæðisins væri kveðið á um að gefa skyldi út vottorð um sáttameðferð ef foreldrum tækist ekki að gera samning eða ef þeir mættu ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvívegis. Aðilar málsins hefðu á hinn bóginn einungis verið boðaðir einu sinni til sáttameðferðar hjá sýslumanni. Þá hefði ekkert legið fyrir um afstöðu B til ágreiningsefna málsins og mögulegra sátta í því áður en sáttameðferð var lokið án þess að boðað hefði verið aftur til sáttafundar. Samkvæmt þessu hefði ekki farið fram fullnægjandi sáttameðferð í málinu. Var niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest og málinu vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. september 2021 sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust réttinum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 8. september 2021 þar sem máli sem sóknaraðili höfðaði meðal annars til úrlausnar ágreinings um forsjá dóttur málsaðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar en krefst ekki kærumálskostnaðar.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt.Ágreiningsefni5. Málið á rætur að rekja til þess að milli aðila er rekið forsjármál sem sóknaraðili höfðaði 23. febrúar 2021. Með úrskurði héraðsdóms 8. júlí 2021 var meðal annars leyst úr ágreiningi aðila um forsjá dóttur þeirra til bráðabirgða og kveðið á um hvar lögheimili hennar skyldi vera. Úrskurðinum var skotið til Landsréttar 15. sama mánaðar sem vísaði málinu frá héraðsdómi á þeim grundvelli að við sáttameðferð hjá sýslumanni hefði ekki verið farið að fyrirmælum 5. mgr. 33. gr. a barnalaga nr. 76/2003, þar sem aðilar hefðu einungis einu sinni verið boðaðir til sáttameðferðar. Varnaraðili sinnti ekki þeirri boðun en engu að síður var gefið út vottorð um sáttameðferð 31. ágúst 2020 þar sem fram kom að virk sáttameðferð hefði ekki farið fram. 6. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að þrátt fyrir að ekki hafi verið farið að fyrirmælum 5. mgr. 33. gr. a barnalaga um að boða skuli tvívegis til sáttafundar sé of langt gengið að vísa málinu frá héraðsdómi af þeim sökum. Fyrir liggi að tilraunir til boðunar á sáttafund hjá sýslumanni myndu engum árangri hafa skilað þar sem varnaraðili hefði ekki haft í hyggju að sinna sáttameðferð. Sóknaraðili hefði af þeim sökum óskað eftir því að sáttavottorð yrði gefið út svo að ekki yrðu frekari tafir á málinu. Þá hefði hvorugur málsaðila gert kröfu um frávísun málsins vegna galla á sáttameðferð, hvorki í héraði né fyrir Landsrétti, þar sem þeir hefðu verið sammála því að sáttaumleitanir gætu engum árangri skilað. Hagsmunum barnsins sé varpað fyrir róða ef málsmeðferð tefjist enn frekar í máli þessu sem sæta eigi flýtimeðferð. Þá telur sóknaraðili úrskurð Landsréttar í ósamræmi við fyrri niðurstöðu í dómi hans 18. apríl 2018 í máli nr. 309/2018.7. Varnaraðili bendir á að hún hafi boðað lögmæt forföll þegar boðað var til sáttameðferðar 31. ágúst 2020 og óskað eftir nýjum tíma, en því ekki verið sinnt. Í málinu liggi ekki fyrir fullnægjandi sáttavottorð sem sé óhjákvæmilegt skilyrði þess að unnt sé að höfða forsjármál, sbr. 33. gr. a barnalaga. Sáttavottorðið sem sáttamaður hjá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu hafi gefið út 31. ágúst 2020 beri með sér að sáttamiðlun hafi farið fram án þátttöku varnaraðila. Sátta beri að leita með tilteknum lögbundnum hætti og ekki megi gefa út sáttavottorð fyrr en að því loknu, enda sé einn megintilgangur 33. gr. a barnalaga að vernda hagsmuni þeirra barna sem búi við ágreining foreldra. Það hafi því verið mat löggjafans að það sé andstætt hagsmunum barna að foreldrar þeirra leiti ekki sátta með virkum hætti áður en höfðað er dómsmál vegna forsjár þeirra.Niðurstaða8. Samkvæmt 1. mgr. 33. gr. a barnalaga, sem lögfest var með 12. gr. laga nr. 61/2012, er það ófrávíkjanleg skylda foreldra að undirgangast sáttameðferð áður en mál er höfðað um forsjá barns. Samkvæmt 3. mgr. sömu greinar er markmið sáttameðferðar að hjálpa foreldrum að gera samning um þá lausn máls sem er barni fyrir bestu. Skulu foreldrar mæta sjálfir á þá sáttafundi sem sáttamaður boðar til auk þess sem gefa skal barni sem náð hefur nægilegum þroska kost á að tjá sig. Í 5. mgr. er kveðið á um að gefa skuli út vottorð um sáttameðferð ef foreldrum tekst ekki að gera samning eða ef þeir mæta ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvívegis. Þá segir í 6. mgr. að í vottorði um sáttameðferð skuli gera grein fyrir því hvernig meðferðin fór fram, helstu ágreiningsatriðum, afstöðu aðila og sjónarmiðum barns, nema það sé talið ganga gegn hagsmunum þess. Í skýringum með 12. gr. frumvarps til laga nr. 61/2012 segir að nýmæli laganna um skyldu til sáttameðferðar mæli ekki fyrir um eina tiltekna tegund eða aðferð sem beri að nota við alla sáttaumleitan. Jafnframt segir þar að nauðsynlegt sé að foreldrar taki sjálfir fullan þátt í öllu ferlinu svo að þeir átti sig á þeim sjónarmiðum sem liggja til grundvallar, taki þátt í og axli ábyrgð á þeirri sátt sem er gerð. Enn fremur segir í almennum athugasemdum að gert sé ráð fyrir að sáttamaður meti hvenær hann telur ekki unnt að ná sáttum og geti til dæmis gefið út sáttavottorð ef foreldrar mæti ekki á sáttafund eftir að hafa fengið kvaðningu tvisvar. 9. Eins og rakið hefur verið voru aðilar málsins einungis boðaðir einu sinni til sáttameðferðar hjá sýslumanni. Varnaraðili sótti ekki þann sáttafund og hefur borið því við að hún hafi haft lögmæt forföll. Í vottorði sáttamanns er einungis vísað til þess að faðir hafi talið að móðir ætli ekki að mæta hjá sýslumanni. Ekkert lá því fyrir um afstöðu varnaraðila til ágreiningsefna málsins og hugsanlegra sátta í því áður en sáttameðferð lauk án þess að boðað væri aftur til sáttafundar. Samkvæmt þessu fór ekki fram fullnægjandi sáttameðferð í málinu.0. Við úrlausn máls þessa er þess að gæta að þótt málið hafi með kæru borist Landsrétti eingöngu til úrlausnar um bráðabirgðaforsjá leiðir það af fortakslausum fyrirmælum barnalaga um sáttameðferð að hafi þeirra ekki verið gætt með fullnægjandi hætti veldur það frávísun forsjármáls frá héraðsdómi í heild án kröfu.1. Atvik málanna sem sóknaraðili hefur vísað til og til úrlausnar voru í dómum Landsréttar 18. apríl 2018 í máli nr. 309/2018 og síðar 1. febrúar 2019 í máli nr. 554/2018 eru að því leyti ósambærileg atvikum máls þessa að í þeim málum hafði sáttameðferð hafist og sáttamaður aflað afstöðu aðila til sátta, en metið það svo eftir að sú afstaða lá fyrir að ekki væri grundvöllur fyrir áframhaldandi sáttameðferð. 2. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.3. Kærumálskostnaður verður felldur niður en um gjafsóknarkostnað varnaraðila fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður varnaraðila, B, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=f3418d67-e0c5-4190-bdaa-c40aea4f653a
Mál nr. 83/2009
Kærumál Opinber skipti Matsmenn Hæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði ákvörðun S um að skipa H sem matsmann til að meta eign dánarbús. Fallist var á með héraðsdómi að um hæfi matsmanna sem tilnefndir væru samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991, gildi 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, en hvorki reglur um hæfi dómara samkvæmt 5. gr. þeirra laga, né hæfisregla 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Talið var að þótt matsmaðurinn hefði sem lögmaður rekið mál, sem lauk fyrir um átta árum, fyrir gagnaðila föður sóknaraðila, leiddi það ekki til þess að hann teldist ekki hæfur til að meta það sem S tilnefndi hann til. Þá var heldur ekki talið leiða til vanhæfis hans sem matsmanns þótt fasteignasala, sem hann rak, hefði tekið til sölumeðferðar fasteign, sem var í eigu félags er einn erfingja dánarbúsins átti hlut í. Ekki hvíldi lagaskylda á S að leita samráðs við skiptastjóra bús sem var til opinberra skipta áður en matsmaður var tilnefndur, sbr. 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991. Þá var ekki talið að sóknaraðilar hefðu leitt líkur að því að slíkt samráð hefði verið nauðsynlegt við tilnefninguna. Samkvæmt þessu var niðurstaða héraðsdóms staðfest um að hafna kröfu sóknaraðila að ákvörðun S um að skipa H sem matsmann til að meta eign dánarbúsins yrði ógilt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2009 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að ógilt yrði ákvörðun varnaraðila um að skipa Hilmar Gunnlaugsson hæstaréttarlögmann sem matsmann til að meta eign dánarbús Ingólfs Árnasonar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sýslumaðurinn í Reykjavík, sem er varnaraðili samkvæmt 4. mgr. 119. gr. laga nr. 20/1991, hefur ekki látið málið til sín taka. I Sóknaraðilar eru meðal erfingja í dánarbúi Ingólfs Árnasonar og Hrefnu Sigurðardóttur, sem er til opinberra skipta. Skiptastjóri dánarbúsins hefur ekki tekið afstöðu til hæfis matsmannsins til að sinna matsstarfanum en tilkynnti varnaraðila í tölvupósti 5. nóvember 2008 að sóknaraðilar hefðu ,,heimild sem erfingjar í db. ... til að mótmæla hæfi matsmanns sem skipaður var.“ Ekki verður séð að skiptastjóri hafi leitað afstöðu annarra erfingja dánarbúsins til ágreiningsefnisins. II Sóknaraðilar reisa kröfu sína um að hinum kærða úrskurði verði hnekkt meðal annars á því að ekki hafi verið ,,fjallað efnislega og með rökstuddum hætti“ um þær málsástæður, sem fram komi í greinargerð þeirra til dómsins. Kröfuna um að felld verði úr gildi tilnefning sýslumanns á áðurnefndum manni sem matsmanni samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991 til að meta til verðs jörðina Krossgerði I ásamt húsakosti og greiðslumarki, rökstyðja sóknaraðilar með því að hann sé vanhæfur til starfans. Sýslumanni hafi borið, áður en ákvörðun var tekin um hvern tilnefna skyldi sem matsmann, að hafa samráð við ,,aðila málsins“ um valið eða gefa þeim kost á að koma sér saman um hann. Vísa sóknaraðilar um þetta til 2. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þau telja að eigi við. Þá telja þau að matsmaðurinn uppfylli ekki það hæfisskilyrði að teljast óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta, sbr. 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Ástæða þess sé meðal annars sú, að matsmaðurinn hafi unnið gegn hagsmunum föður þeirra sem lögmaður gagnaðila hans í héraðsdómsmáli um merki framangreindrar jarðar. Dómi í því máli hafi verið áfrýjað til Hæstaréttar og dæmt sem hæstaréttarmál nr. 170/2001, sbr. bls. 4074 í dómasafni réttarins það ár. Sóknaraðilar tefla einnig fram til stuðnings vanhæfi matsmannsins, að þær aðstæður kunni að vera fyrir hendi að draga megi óhlutdrægni hans í efa af því að hann hafi unnið fyrir einn erfingja dánarbúsins, Örn Ingólfsson. Einnig benda þau á, að matsmaðurinn kunni að hafa fjárhagslegan ávinning af því að vinna fyrir téðan erfingja þar sem matsmaðurinn ,,hafi haft fasteignir hans til sölumeðferðar um nokkurt skeið hjá fyrirtæki hans“. Hafi erfingi þessi haft uppi kröfur um að leysa til sín jörðina á sem lægstu verði. Um matsmenn, sem tilnefndir eru samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991, segir í 3. mgr. sömu greinar að þá eina megi tilnefna til starfans sem eru fjárráða og hafa forræði á búi sínu, óflekkað mannorð og þá almennu þekkingu sem þarf til óaðfinnanlegrar rækslu starfans. Um hæfi er einnig vísað til ákvæða réttarfarslaga um hæfi matsmanna eftir því sem við geti átt. Fallist er á með héraðsdómi að um það gildi því 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991, en hvorki reglur um hæfi dómara samkvæmt 5. gr. þeirra laga, né hæfisregla 6. tl. 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þótt matsmaðurinn hafi sem lögmaður rekið mál, sem lauk fyrir um átta árum, fyrir gagnaðila föður sóknaraðila, leiðir það ekki til þess að hann teljist ekki hæfur til að meta það sem varnaraðili hefur tilnefnt hann til. Það leiðir heldur ekki til vanhæfis hans sem matsmanns í málinu þótt fasteignasala, sem hann rekur, hafi tekið til sölumeðferðar fasteign, sem var í eigu félags er einn erfingja dánarbúsins átti hlut í, en er nú til gjaldþrotaskiptameðferðar. Á varnaraðila hvílir ekki lagaskylda að leita samráðs við skiptastjóra bús sem er til opinberra skipta áður en matsmaður er tilnefndur samkvæmt 2. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991. Hafa sóknaraðilar ekki leitt líkur að því að slíkt samráð hafi verið nauðsynlegt við þá tilnefningu sem hér um ræðir. Þá telja sóknaraðilar að atriði, sem tilgreind eru í stafliðum a. til e. í úrskurði héraðsdóms, séu til marks um að matsmaðurinn hafi neikvæð viðhorf í þeirra garð. Verður að skýra málatilbúnað sóknaraðila svo að þau telji að þessi atriði styðji rök þeirra um vanhæfi matsmannsins. Þau atriði, sem um ræðir, ef sönnuð verða, lúta að framkvæmd matsstarfans og geta komið til athugunar við mat á sönnunargildi matsgerðar en leiða ekki til þess að fallist verði á kröfur sóknaraðila í máli þessu. Þá telja sóknaraðilar að útivist varnaraðila eigi að leiða til þess, samkvæmt 96. gr. laga nr. 91/1991, að kröfur þeirra verði teknar til greina. Í 3. mgr. 129. gr. laga nr. 20/1991, sbr. 1. mgr. 127. gr. laganna, er mælt fyrir um að ef varnaraðili sækir ekki þing við þingfestingu, eða þingsókn hans fellur síðar niður, skuli fara með málið eftir almennum reglum um útivist stefnda í einkamáli, en sóknaraðila skuli þá gefinn kostur á að leggja fram greinargerð eftir því sem segir í 1. mgr. 130. gr. laganna. Varnaraðili sótti ekki þing við þingfestingu málsins fyrir héraðsdómi 5. desember 2008 eða við síðari fyrirtökur. Í þinghaldi 12. desember 2008 var bókað að lagt sé fram bréf sem borist hafi í tölvupósti frá varnaraðila um að ekki verði mætt af hans hálfu. Einnig var bókað að sóknaraðilar óski eftir að skila greinargerð af sinni hálfu, sem þau gerðu í næsta þinghaldi 9. janúar 2009. Eins og málið liggur fyrir fullnægir þetta fyrirmælum 3. mgr. 129. gr., sbr. 1. mgr. 130. gr., laga nr. 20/1991. Eru því ekki efni til að fallast á kröfu sóknaraðila af þessum ástæðum. Með framangreindum athugasemdum verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Með bréfi Sýslumannsins í Reykjavík mótteknu í dóminum 27. nóvember 2008 var máli þessu skotið til héraðsdóms skv. 119. gr. skiptalaga nr. 20/1991. Málið var þingfest 5. desember 2008 og tekið til úrskurðar 9. janúar sl. Sóknaraðilar, Anna Hrefnudóttir, Hansína R. Ingólfsdóttir og Árni Ingólfsson krefjast þess að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að skipa Hilmar Gunnlaugs­son hrl. sem matsmann til að meta eign dánarbús Ingólfs Árnasonar, kt. 190616-4369, sem sat í óskiptu búi eftir Hrefnu Sigurðardóttur, kt. 270315-4379, verði hnekkt og úr­skurðuð ógild. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Varnaraðili, Sýslumaðurinn í Reykjavík, hefur ekki látið málið til sín taka. I Í bréfi sýslumanns kemur fram að bú Ingólfs Árnasonar hafi verið tekið til opin­berra skipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 20. júní 2008, og hafi Steinunn Guðbjartsdóttir hrl. verið skiptuð skiptastjóri þess. Þann 7. október 2008 hafi Hilmar Gunnlaugsson hrl. verið skipaður matsmaður, sbr. 17. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., til að meta jörðina Kross­gerði I, fastanr. 217-9150 og 217-9152 ásamt húsakosti og greiðslumarki. Sýslu­manns­embættinu hafi þann 30. október 2008 borist beiðni Magnúsar Björns Brynjólfs­sonar hdl., fyrir hönd þriggja erfingja búsins, um að matsmaðurinn myndi víkja sæti þar sem hann væri vanhæfur til starfans. Sýslumaður hafi tekið ákvörðun þann 11. nóvember 2008 þar sem beiðni lögmannsins hafi verið hafnað. Lögmaðurinn hafi fyrir hönd erfingjanna krafist þess að ákvörðunin verði borin undir héraðsdóm. II Sóknaraðilar vísa til kröfugerðar sinnar í bréfi lögmanns, dags. 29. okt. 2008, og þeirra röksemda, sem þar komi fram. Þeir mótmæla því að einungis 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 eigi við. Aug­ljóst sé að sýslumaður hafi ekki fjallað um þá málsástæðu sóknaraðila sem byggi á 2. mgr. 61. gr. laga nr. 9171991 sem mæli fyrir um að ef aðilar komi sér saman um hæfan matsmann skuli dómkveðja hann nema sérstakar ástæður mæli gegn því. Sýslu­maður hafi ekki gefið kost á nokkru samráði í þessu efni hvorki við aðila málsins né skipaðan skiptastjóra sem þó muni vera venja. Með samráði hefði mátt komast hjá þeirri óásættanlegu skipan, sem geri það að verkum að sóknaraðilar geti ekki hugsað sér að búa við bindandi matsgerð þess aðila, sem hafi unnið gegn hagsmunum föður þeirra í landamerkjamáli er hafi haft í för með sér stórfelldan missi á landi og hlunn­indum þess. Matsmaður sé ekki að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem eigi að meta. Almennar vanhæfisreglur réttarfarslaga gildi í þessu máli eins og öðrum enda vitnað til þess í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991 að ákvæði réttarfarslaga eigi við hæfi mats­manna eftir því sem átt geti við. Í þessu efni vísi sóknaraðilar til c. liðar 5. gr. eml., þar sem m.a. segi að meðdómsmaður sé vanhæfur til að fara með mál ef hann hafi verið kvaddur til að bera vitni um atvik málsins af réttmætu tilefni eða verið mats- eða skoðunarmaður um sakarefnið. Sóknaraðilar telji að lögjafna megi þessu um hinn skipaða matsmann, sem hafi verið talsmaður/lögmaður höfuðandstæðings föður þeirra til margra mánaða og jafnvel ára í umræddum málaferlum sem hafi lokið með Hæstaréttardómi nr. 170/2001. Um­rædd matsgerð komi til með að skipta verulegu máli í uppgjöri dánarbúsins og leidd hafi verið að því rök í umræddu bréfi 29. okt. 2008 að hann hafi þegar tekið afstöðu gegn sóknaraðilum t.d. með því að kalla þá ekki til matsfundar fyrr enn alltof seint eða þegar matsfundur var um garð genginn. Þá hafi hann í engu svarað þeim spurningum lög­manns sóknaraðila af hvaða stærðargráðu jörðin sé né hvaða hlunnindi, gögn og gæði beri að meta henni til góða. Þá vísi sóknaraðilar til g. liðs 5. gr. eml., sem greini frá því að önnur atvik eða að­stæður kunni að vera til þess fallnar að draga óhlutdrægni matsmannsins í efa. Þessi regla sé ekki einvörðungu ætluð dómurum og meðdómendum. Hún sé einnig orðuð í 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Varnaraðili láti þess ógetið í rökfærslu fyrir ákvörðun sinni að matsmenn beri skyldur sem opinberir starfmenn, sbr. 1. málslið í 3. gr. 18. gr. laga nr. 20/1991. Stjórnsýslulögin taki því til hans að því leyti, sbr. það sem segi á bls. 19 í greinargerð með stjórnsýslulögunum nr. 37/1993 (útg. 1993 af for­sætis­ráðu­neytinu) að ákvarðanir um skipun opinberra starfsmanna verði flokkaðar sem stjórn­valdsákvarðanir skv. 1. gr. laganna. Sóknaraðilar andmæli því að 1. mgr. 2. gr. stjórn­sýslulaga eigi við í þessu tilviki þar sem greinargerðin taki fram á bls. 21 að lögin taki ekki til lögmanna sem taki að sér skiptastjórn. Vanhæfisástæður 3. gr. stjórn­sýslulaga eigi því við í þessu máli. Vanhæfisástæður stjórnsýslulaga komi til skoð­unar í þessu máli s.s. 6. tl. 3. gr. sem sé samhljóða g. lið 5. gr. eml. Í riti Markúsar Sigurbjörnssonar, Einkamálaréttarfar útg. 1993, bls. 63 komi fram að spurningin um vanhæfi skv. g. lið 5. gr. eml. snýr ekki að því hvort dómarinn (eða meðdómsmaður) sé hlutdrægur í hugarfarslegri afstöðu sinni, heldur miklu fremur að því, hvort ytri atvik eða aðstæður, sem eru öðrum sýnilegar, gefi réttmætt til­efni til að efast um óhlutdrægni hans. Meðdómara beri að víkja ef hann telur sig hlut­drægan. Með þessu sé átt við atburði eða athafnir, sem bendi til hlutdrægni mats­manns. Sóknaraðilar bendi á þá staðreynd að matsmaðurinn hafi unnið gegn hags­munum þeirra á sínum tíma. Hann geti haft fjárhagslegan ávinning af því að vinna fyrir Örn Ingólfsson með því að hafa fasteignirnar Stekkjarholt 11-13 og 19-21, Reyðar­firði, til sölumeðferðar hjá fyrirtæki sínu InnI ehf. Þó svo að firma Arnars Ingólfs­sonar, Austurfell ehf., sé nú komið í gjaldþrot, þá sé það viðurkennt í ákvörðun sýslu­manns að málum hafi verið háttað eins og áður er lýst. Gjaldþrot Austurfells ehf. breyti þar engu um. Sóknaraðilar mótmæli harðlega fullyrðingu í ákvörðun varnar­aðila, þar sem segi að þó svo að erfinginn hafi leitað til fasteignasölunnar um að selja eign umrædds félags, sem í dag er komið í þrot og er til gjaldþrotaskipta, þá leiði slíkt ekki til þess að matsmaðurinn teljist fjárhagslega hagsmunatengdur erfingjanum. Aðalatriði í þessu samhengi sé að viðurkennt sé að matsmaðurinn hafi verið í fjár­hags­legu sambandi við einn erfingjann, Örn Ingólfsson. Trúverðugleiki matsmannsis sé því ekki fyrir hendi í augum sóknaraðila. Sóknaraðilar telji að sjónarmið Markúsar Sigurbjörnssonar eigi við í þessu máli gagnvart hinum skipaða matsmanni en þau komi fram á bls. 63 í riti hans um Einka­málréttarfar, en þar segi: Dómarinn má þannig ekki láta svar sitt ráðast af sinni eigin huglægu afstöðu, heldur verður hann að sætta sig við að víkja, þótt hann verði á engan hátt var við hlutdrægni í huga sínum ef atvik og aðstæður gefa tilefni til þess. Sóknaraðilar mótmæli túlkun sýslumanns á 3. mgr. 18. gr. skiptalaga, en hann haldi því fram reglur réttarfarslaga eigi ekki við um það hvernig matsmaður skuli skipað­ur heldur eigi þær einvörðungu við um hæfi þeirra. Greinargerðin með 3. mgr. 18. gr. skiptalaga segi m.a. að hinar sérstöku hæfisreglur um matsmenn séu hliðstæðar reglum laga nr. 85/1936 um dómkvadda matsmenn en í 139. gr. laga nr. 85/1936 segi að þann einn megi kveðja til matsgerðar, sem að öllu leyti er óaðfinnanlegt vitni í því máli um það atriði, er meta skal ... . Sóknaraðilar telji matsmanninn ekki vera óaðfinn­anlegt vitni í þessu máli. Hann muni eða geti hallað réttu máli af fram­an­greindum ástæðum vegna fyrri starfa sinna gegn hagsmunum sóknaraðila og síðan vegna fjárhagslegra tengsla og hagsmuna sinna við Örn Ingólfsson, sem hafi sérstakan hug á því að fá jörðina metna á sem lægsta verði til að geta innleyst hana síðan sjálfur sbr. yfirlýsingu hans í fundargerð skiptastjóra dags. 30.09.2008. Sóknaraðilar mótmæli þeirri aðferð og ákvörðun varnaraðila að fjalla ekki um starfs­hætti matsmannsins eins og þeir hafi verið stundaðir hingað til. Sóknaraðilar leyfi sér að nefna eftirfarandi atriði sem styðji málstað þeirra um hlutdræg vinnubrögð og neikvætt viðhorf matsmannsins í þeirra garð. a. Matsfundur hafi ekki verið boðaður með löglegum hætti. Matsfundur hafi verið boðaður með alltof skömmum fyrirvara skv. bréfi matsmannsins dags. 15.10.2008. Boðað hafi verið til fundar hinn 22.10.2008 á eigninni sjálfri en ábyrgðarbréf hafi ekki verið móttekið fyrr en 23.10.2008 f.h. sóknaraðila. Mats­fundur hafi því verið því ólögmætur, sbr. og kröfugerð dags. 29.10.2008. b. Matsmaður hafi ekki svarað fyrirspurn sóknaraðila um stærð jarð­ar­innar en óskað hafi verið eftir því í tölvupósti hinn 24.10.2008, sbr. og kæru­bréfi dags. 29.10.2008. Í stað þess að svara fyrirspurn með beinum hætti sendi mats­maður sóknaraðilum m.a. landskiptagerð, sem sé umdeilt plagg og hafi marg­sinnis verið andmælt sem ólögmætum gjörningi. c. Fundargerðir matsmanns séu misvísandi. Í fundargerð frá 22.10.2008 komi einvörðungu fram sjónarmið Arnars Ingólfssonar, sem hafi fundið jörðinni allt til foráttu með það fyrir augum að mat hennar verði sem lægst þar sem hann hyggist leysa hana til sín á matsverði. d. Fundargerð matsmanns tveim dögum seinna, eða frá 24.10.2008, sé með öðrum hætti. Þar hafi verið bókað um ýmis hlunnindi jarðar, sem Örn Ingólfsson hafi látið ógetið um. Anna Hrefnudóttir hafi á þeim fundi gert kröfu um að matsmaður viki sæti í málinu en því hafi verið hafnað. Þá hafi hún látið bóka eftir sér virkjunarmöguleika Krossár, þar sem þar hafi einu sinni verið virkjað í þágu Krossgerðis I. Þá hafi hún bent á ýmis hlunnindi svo sem sil­ungs­veiði í Krossá, rekavið og möguleika á ferðamennsku með hliðsjón af lands­háttum, steinasöfnun og fegurð landsins. Þá sé ótalið til hlunninda sand­nám úr fjöru og netlög, sem fylgt hafi jörðinni frá fornu fari. e. Skiptar skoðanair séu um stærð jarðarinnar. Skipaður matsmaður hafi ekki viljað tjá sig um landstærðina en samkvæmt gögnum frá nytjaland.is og gögn­um Önnu Hrefnudóttur virðist hin umdeilda jörð, Krossgerði I vera talin 61 ha., Krossgerði II 27 ha. og Kross og Krosshjáleiga samt. 154 ha. Hið útskipta land virðist vera samtals 242 ha. Hið óskipta afréttaland sé sagt vera um 1.449 ha. Samkvæmt ofangreindum hlutföllum sé Krossgerði I eigandi að 365 ha., Kross­gerði II eigandi að 162 ha. og Kross og Krosshjáleiga eigandi að 922 ha. af hinu óskipta landi. Hins vegar megi segja að samkvæmt Landskiptagerð frá 21.02.1998 og með vísan í landamerkjaloftmynd eftir Daða Björnsson hjá Loftmyndum ehf. (janúar 2009), komi fram nokkuð aðrar stærðir landsins en að framan geti. Ítrekað sé bent á að matsmaður hafi haldið því fram við Önnu Hrefnudóttur á mats­fundi þann 24.10.2008 að skipta hætti landinu í tilteknum hlutföllum. Samkvæmt þeim hafi matsmaðurinn allt aðrar hugmyndir um stærð hins óskipta lands, sem sóknaraðilum hugnist alls ekki að búa við. Sóknaraðilar telji að matsmaður hafi í mörgum liðum ekki gætt þess hlutleysis, sem honum beri lögum samkvæmt. Hann hafi boðað með röngum hætti og alltof skömmum fyrirvara í vettvangsskoðun. Hann hafi starfað fyrir einn erfingjanna, sem hafi hagsmuni af því að fá jörðina fyrir lítið fé. Hann hafi engin samskipti haft við opinberan skiptastjóra dánarbúsins varðandi ákvörðun matsfunda eða fundartíma. Hann hafi lýst því yfir að hann muni eingöngu meta eignina á grundvelli skoð­unar sinnar og óháð sjónarmiðum aðila um hvað eigi að telja til hækkunar eða lækkunar sbr. tölvupóst hans dags. 24.10.2008. Sóknaraðilar telji þ.a.l. þýðingarlaust að benda matsmanni á hlunnindi jarðarinnar, gögn hennar og gæði, ástand húsa og gripahúsa, sem beri ætíð að hafa til viðmiðunar og hliðsjónar við matsgerðina, þar sem hann muni hvort eð er ekki taka það til greina Loks mótmæli sóknaraðilar harðlega að varnaraðili hafi skipað matsmann, sem hafi unnið gegn þeirra hagsmunum í landamerkja- og hæstaréttarmálinu nr. 170/2001. Sóknaraðilar vísa til 119. gr., 3. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánar­búum, 2. mgr. og 3. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, c., f., og g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 og 6. tl. 3. gr. og 33. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Um málskostnað er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991 og til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III Sérstakar hæfisreglur um matsmenn koma fram í 3. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Segir þar að þá eina megi tilnefna til starfans sem séu fjárráða og hafi forræði yfir búi sínu, óflekkað mannorð og þá almennu þekkingu sem þurfi til óaðfinnanlegrar rækslu starfans. Er þar jafnframt kveðið á um að um hæfi þeirra til matsstarfa gildi ákvæði réttarfarslaga um hæfi matsmanna eftir því sem átt getur við. Í 3. mgr. 61. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála er kveðið á um hæfi mats­manna. Segir þar að þann einn megi dómkveðja til að framkvæma mat sem orðinn er 20 ára að aldri, er að öllu leyti óaðfinnanlegt vitni um það atriði sem á að meta og hefur nauðsynlega kunnáttu til að leysa starfann af hendi eða annars þá kunn­áttu sem bestrar er kostur. Sóknaraðilar þykja ekki hafa sýnt fram á að fyrir hendi séu þau atvik eða að­stæður í máli þessu, sem valdið geta því að matsmaðurinn, Hilmar Gunnlaugsson hæsta­réttarlögmaður, verði talinn vanhæfur til matsstarfans, sbr. 3. mgr. 18. gr. laga nr. 20/1991 og 3. mgr. 61. gr. laga nr. 19/1991. Verður því kröfu sóknaraðila í máli þessu hafnað eins og nánar greinir í úr­skurðarorði. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Önnu Hrefnudóttur, Hansínu R. Ingólfsdóttur og Árna Ingólfssonar um að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að skipa Hilmar Gunnlaugsson hrl. sem matsmann til að meta eign dánarbús Ingólfs Árnasonar, verði hnekkt og úrskurðuð ógild.
Mál nr. 362/2011
Virðisaukaskattur Sekt Vararefsing Einkahlutafélag
M og E voru sakfelldir fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt sem framin voru í rekstri S ehf. Ekki var talið að brot þeirra væru stórfelld í skilningi 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og var þeim því ekki gert að sæta fangelsisrefsingu. Þar sem S ehf. hafði notið hagnaðar af brotum M og E var lögaðilanum gert að greiða sektarfjárhæðina óskipt með þeim, sbr. 8. mgr. 40. gr. laga um virðisaukaskatt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 31. maí 2011 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði, Eysteinn Sigurðsson, krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara refsimildunar og að refsing hans verði bundin skilorði. Ákærði, Magnús Þormar Hilmarsson, krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar og að fullnustu hennar verði frestað. Skeifan fasteignamiðlun ehf., krefst aðallega sýknu en til vara refsimildunar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærðu Eysteins og Magnúsar Þormars og heimfærslu brota þeirra til 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt með síðari breytingum. Samkvæmt framansögðu hafa ákærðu verið sakfelldir fyrir að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 3.924.748 krónur, en þar af nam oftalinn innskattur 2.793.000 krónur. Þegar brot ákærðu eru virt er þess að gæta að Skattstjórinn í Reykjavík hafði með bréfum til Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. 7. nóvember og 11. desember 2000 óskað eftir upplýsingum um hvernig greiðslum til sölumanna væri hagað. Þessu erindi svaraði bókari fyrirtækisins með bréfi 27. desember það ár, þar sem meðal annars kom fram að ákærðu Eysteinn og Magnús Þormar hefðu allar götur frá því fyrirtækið hóf rekstur hagað reikningsgerð á hendur því sem einstaklingar í sjálfstæðum rekstri. Reikningar þeirra væru því gefnir út með útskatti sem fyrirtækið nýtti sem innskatt í sínum rekstri við skil á virðisaukaskatti. Samkvæmt þessu lá ljóst fyrir gagnvart skattyfirvöldum hvernig staðið var að skattskilum að þessu leyti, auk þess sem fram hefur komið í málinu að ákærðu stóðu skil á þeim virðisaukaskatti sem þeir innheimtu hjá fyrirtækinu. Að öllu þessu virtu verða brot ákærðu ekki talin stórfelld í skilningi 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og verður ákærðu ekki gert að sæta fangelsisrefsingu. Samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 skal fésekt nema að lágmarki tvöfaldri þeirri greiðslu sem ekki var staðið skil á. Þar sem virðisaukaskattur var ekki réttilega tilgreindur samkvæmt virðisaukaskattsskýrslum verður ekki farið niður fyrir það lágmark á grundvelli heimildar í 2. málslið ákvæðisins, sbr. 3. gr. laga nr. 134/2005. Samkvæmt þessu verður ákærðu hvorum um sig gert að greiða 4.000.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins, en sæta ella fangelsi í þrjá mánuði. Þá verður fallist á það með héraðsdómi að Skeifan fasteignamiðlun ehf. hafi notið hagnaðar af brotum ákærðu og verður lögaðilanum því gert að greiða sektarfjárhæðina óskipt með ákærðu, sbr. 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Niðurstaða héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu og Skeifunni fasteignamiðlun ehf. verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjanda sinna fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Eysteinn Sigurðsson, greiði 4.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði. Ákærði, Magnús Þormar Hilmarsson, greiði 4.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði. Skeifan fasteignamiðlun ehf. greiði óskipt með ákærðu 8.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði Eysteinn og Skeifan fasteignamiðlun ehf. greiði óskipt málsvarnarlaun skipaðs verjanda sinna fyrir Hæstarétti, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Ákærði Magnús Þormar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 313.750 krónur. Ákærðu og Skeifan fasteignamiðlun ehf. greiði óskipt annan sakarkostnað málsins fyrir Hæstarétti, 80.738 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2011. Mál þetta, sem dómtekið var 19. apríl sl., er höfðað með ákæru útgefinni af ríkislögreglustjóra 28. september 2010 á hendur Eysteini Sigurðssyni, kennitala [...], [...], [...], Magnúsi Þormari Hilmarssyni, kennitala [...], [...], [...], og Skeifunni fasteignamiðlun ehf., kennitala [...], [...], [...], fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, sem framin voru í rekstri einkahlutafélagsins Skeifan fasteignamiðlun, kennitala [...], sem ákærði Eysteinn var stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir og ákærði Magnús Þormar varamaður í stjórn, framkvæmdastjóri og prókúruhafi fyrir, með því að hafa: Staðið skil á efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum vegna uppgjörstímabilanna janúar-febrúar 2003 til og með nóvember-desember 2006, en með þessu var eigi talin fram skattskyld velta vegna sömu tímabila samtals að fjárhæð kr. 4.662.823 og innskattur oftalinn um kr. 2.793.000 á sömu tímabilunum að undanskyldum tímabilunum júlí-ágúst 2003, nóvember-desember 2005 og maí-júní til og með nóvember-desember 2006, og hafa eigi staðið ríkissjóði, í samræmi við fyrirmæli IX. kafla laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, skil á virðisaukaskatti sem innheimtur var í rekstri einkahlutafélagsins á rekstrarárunum 2003, 2004, 2005 og 2006, samtals að fjárhæð kr. 3.935.392, sem sundurliðast sem hér greinir: Framangreind brot ákærðu Eysteins og Magnúsar Þormars samkvæmt ákæru eru talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig; a) 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 og 3. gr. laga nr. 134/2005. Framangreind brot ákærða Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. samkvæmt ákæru eru talin varða við 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. tilvitnuð ákvæði í a) lið að ofan. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ákærðu neita sök. Verjendur þeirra gera þær kröfur að ákærðu verði sýknaðir af kröfum ákæruvalds um refsingu og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Með bréfi skattrannsóknarstjóra ríkisins 10. mars 2009 var málefnum einka­hluta­félagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar og ákærða Eysteins Sigurðssonar vísað til opinberrar rannsóknar hjá ríkislögreglustjóra. Fram kemur að tilefni rannsóknar skattrannsóknarstjóra á bókhaldi og skattskilum Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. megi rekja til tilkynningar frá skattstjóranum í Reykjavík og athugunar skattrannsóknarstjóra ríkisins á skattskilum skattaðila. Hafi rannsóknin hafist 19. nóvember 2007 með því að fyrirsvarsmanni skattaðila, ákærða Magnúsi Þormari, hafi verið afhent tilkynning þess efnis að hafin væri rannsókn á bókhaldi og skattskilum félagsins fyrir rekstrarárin 2003 til og með 2006. Hafi ákærði Eysteinn verið skráður stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi skattaðila, en ákærði Magnús verið skráður varamaður í stjórn, framkvæmdastjóri og prókúruhafi skattaðila. Við skýrslutökur hjá skattrannsóknarstjóra hafi ákærði Eysteinn greint frá því að hann hafi verið annar af eigendum skattaðila og að hann hefði stjórnað skattaðila, þar á meðal daglegum rekstri á rannsóknartímabilinu. Við skýrslutökur hafi ákærði Magnús greint frá því að hann væri eigandi skattaðila að hluta til og verið titlaður sölustjóri. Hefði hann ekki skipt sér af daglegum rekstri skattaðilans. Hefði meðákærði Eysteinn stjórnað skattaðilanum, þar á meðal daglegum rekstri hans. Rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi leitt í ljós að staðið hafi verið skil á efnislega röngum skattframtölum gjaldárin 2004, 2005, 2006 og 2007 vegna rekstraráranna 2003, 2004, 2005 og 2006 og að staðið hafi verið skil á efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum vegna allra uppgjörstímabila rekstraráranna 2003, 2004, 2005 og 2006. Þá hafi rannsóknin leitt í ljós að launagreiðslur hafi verið vantaldar rekstrarárin 2003, 2004, 2005 og 2006 en ekki hafi verið gerð grein fyrir reiknuðu endurgjaldi fyrirsvarsmanna skattaðila samkvæmt viðmiðunarreglum ríkisskattstjóra. Þá hafi rekstrargjöld vegna verktakagreiðslna til forráðamanna skattaðila verið offramtaldar og innskattur vegna þeirra verið færður í bókhald skattaðila. Í kæru skattrannsóknarstjóra kemur m.a. fram að skattrannsóknarstjóri hafi metið starfssamband skattaðila við ákærðu sem launþegasamband. Í bókhaldi skattaðila hafi verið reikningar útgefnir í nafni ákærðu á hendur skattaðila vegna verktakagreiðslna. Með því hafi rekstrargjöld skattaðilans verið offramtalin. Háttsemin kunni að varða við 6. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá kunni háttsemin að varða lögaðilann refsingu samkvæmt 8. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003. Samkvæmt rannsókninni á vanframtalinni skattskyldri veltu hafi svonefnt umsýslugjald verið vanframtalið. Þá hafi innskattur verið offramtalinn þar sem skattrannsóknarstjóri hafi metið starfssamband ákærðu við skattaðila sem launþegasamband. Háttsemin kunni að varða við 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Þá kunni hún að varða lögaðilann refsingu samkvæmt 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988. Með bréfi skattrannsóknarstjóra fylgdi skýrsla embættisins. Á meðal gagna hennar er skýrsla er tekin var af ákærða Eysteini hjá embættinu 22. janúar 2008. Við það tilefni greindi ákærði svo frá að hann hafi verið einn af eigendum einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar á þeim tíma er rannsókn skattrannsóknar­stjóra hafi tekið til, verið í stjórn félagsins og verið framkvæmdastjóri félagsins með prókúruumboð. Hafi ákærði stjórnað daglegum rekstri félagsins. Hafi ákærði unnið sem verktaki í fullu starfi fyrir skattaðilann rekstrarárin 2003 til 2006. A hafi annast bókhald fyrir skattaðilann og gerð gagna varðandi skattskil. Virðisaukaskattskýrslur hafi verið gerðar af A en ákærði hafi ritað undir þær áður en þær hafi verið sendar skattstjóra. A hafi varðveitt bókhaldsgögn og séð um færslu þess. Að því er varði umsýslugjald hafi sérstakur bankareikningur verið fyrir gjaldið. Ekki hafi sérstaklega verið haldið utan um greitt umsýslugjald til skattaðilans. Mistök hafi leitt til þess að ekki hafi verið skilað útskatti af umsýslugjaldinu. Ákærði var aftur yfirheyrður af skattrannsóknarstjóra 13. maí 2008. Fram kom að ákærði hafi verið verktaki hjá skattaðilanum. Í hans verkahring hafi verið að annast samningsgerð, ganga frá afsölum, skjalagerð og öðru þar að lútandi. Enginn verksamningur hafi verið gerður. Hafi ákærði unnið á fjárhagslega ábyrgð skattaðilans. Vinnan hafi að mestu leyti verið unnin á starfsstöð skattaðilans. Greiðslur hafi farið eftir stöðu skattaðilans á hverjum tíma. Ekki hafi verið um að ræða ákveðið tímabundið verkefni fyrir skattaðilann. Skattaðilinn hafi séð um greiðslur iðgjalda vegna slysatrygginga eða lífeyrisréttinda. Hafi ákærði sjálfur ákveðið vinnutíma sinn. Ekki hafi verið um uppsagnarfrest að ræða og hafi ákærði átt rétt á orlofs- og veikindadögum. Bifreiðar hafi verið í eigu skattaðilans sem ákærðu hafi haft til afnota vegna starfans og til einkanota. Á meðal gagna er skýrsla er tekin var af ákærða Magnúsi hjá embættinu 31. janúar 2008. Við það tilefni greindi ákærði svo frá að hann hafi verið einn af eigendum einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar á þeim tíma er rannsókn skattrannsóknar­stjóra hafi tekið til, verið varamaður í stjórn félagsins og verið framkvæmdastjóri félagsins með prókúruumboð. Hafi meðákærði stjórnað daglegum rekstri félagsins, en ákærði verið sölustjóri. Hafi ákærði unnið sem verktaki í fullu starfi fyrir skattaðilann rekstrarárin 2003 til 2006. A hafi annast bókhald fyrir skattaðilann og gerð gagna varðandi skattskil. Virðisaukaskattskýrslur hafi verið gerðar af A en meðákærði hafi ritað undir þær áður en þær hafi verið sendar skattstjóra fyrir utan skýrslu fyrir uppgjörstímabilið maí – júní 2006 en undir þá skýrslu hafi ákærði ritað. A hafi varðveitt bókhaldsgögn og séð um færslu þess. Að því er varði umsýslugjald hafi gleymst að tekjufæra umsýslugjaldið hjá skattaðilanum. Ekki hafi ákærði vitað hvort eða hvernig hafi verið haldið utan um það gjald þar sem ákærði hafi ekki haldið utan um daglegan rekstur skattaðilans. Svo virðist sem fyrir mistök hafi útskatti ekki verið skilað af gjaldinu. Ákærði var aftur yfirheyrður af skattrannsóknarstjóra 14. maí 2008. Fram kom að ákærði hafi verið verktaki hjá skattaðilanum. Hafi hann verið sölumaður hjá skattaðila og sinnt öllum störfum sem því hafi tilheyrt, s.s. að selja, skoða, meta og sýna fasteignir. Sennilega hafi enginn verksamningur verið gerður. Hafi ákærði unnið á fjárhagslega ábyrgð skattaðilans. Vinnan hafi að mestu leyti verið unnin á starfsstöð skattaðilans. Greiðslur hafi farið eftir því hvort fjármunir hafi verið til hjá skattaðilanum á hverjum tíma. Ekki hafi verið um að ræða ákveðið tímabundið verkefni fyrir skattaðilann. Skattaðilinn hafi séð um greiðslur iðgjalda vegna slysatrygginga eða lífeyrisréttinda. Hafi ákærði sjálfur ákveðið vinnutíma sinn. Ekki hafi verið um uppsagnarfrest að ræða og hafi ákærði átt rétt á orlofs- og veikindadögum. Bifreiðir hafi verið í eigu skattaðilans sem ákærðu hafi haft til afnota vegna starfans en takmarkað til einkanota. Embætti ríkislögreglustjóra tók saman yfirlit um innheimtan og skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu Skeifunnar fasteignamiðlunar vegna rekstraráranna 2003 til og með 2006. Samkvæmt niðurstöðum þess yfirlits hafi vangoldinn virðisaukaskattur eftir lögboðinn eindaga numið 3.935.392 krónum. Ekkert hafi verið greitt eftir eindaga. Ákærði Eysteinn gaf skýrslu hjá lögreglu 27. ágúst 2009 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa verið annar framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar og aðalmaður í stjórn Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. á árunum 2003 til og með 2006 jafnframt því sem hann hafi haft prókúruumboð fyrir félagið. Hafi ákærðu starfað saman í fyrirtækinu og tekið allar helstu ákvarðanir sameiginlega. Framkvæmdin hafi þó verið meira í hendi ákærða, en hann hafi einn séð um helstu greiðslur og gengið frá virðisaukaskattskýrslum. Hafi ákærða verið ljóst að ábyrgð fylgdi því að vera skráður í stjórn einkahlutafélags og að hafa verið skráður sem framkvæmdastjóri. A hafi séð um bókhald fyrir einkahlutafélagið allt frá stofnun þess. Einnig hafi A séð um bókhald fyrir ákærða persónulega. Fyrirkomulag á bókhaldi hafi verið það að fylgiskjöl hafi verið tekin saman og sett í möppu. Í framhaldinu hafi þau verið send þeim sem fært hafi bókhaldið. Þar hafi fylgiskjölin verið bókuð. Ákærði hafi ritað undir virðisaukaskattskýrslur eftir að hafa fengið upplýsingar um þær tölur er færa ætti inn á skýrslurnar hjá þeim aðila er séð hafi um færslu bókhalds fyrir fasteignasöluna. Umsýslugjald hafi verið innheimt fyrir árin 2003 til og með 2006. Hjá lögreglu bar ákærði að vegna mistaka hafi umsýslugjaldið ekki verið tekjufært eða gerð virðisaukaskattskil vegna þess. Fyrir dómi bar ákærði að gefnir hafi verið út reikningar vegna umrædds gjalds. Litið hafi verið á gjaldið sem tekjur á móti kostnaði er fasteignasalan hafi haft vegna sölu fasteigna. Hafi fjárhæð gjaldsins verið ákveðin með hliðsjón af því. Hafi endurskoðandi séð um gerð bókhalds fyrir fasteignasöluna, þ. á m. gerð virðisaukaskattskýrslna. Hafi ákærðu treyst þeim aðila. Kvaðst ákærði telja að endurskoðandinn hafi haft upplýsingar um umsýslugjaldið. Þrátt fyrir það hafi hann ekki leiðbeint ákærðu um að tekjufæra það. Ákærði kvaðst hafna þeirri skoðun að ákærðu hafi ekki getað starfað sem verktakar hjá einkahlutafélaginu. Allt frá stofnun félagsins 1993 hafi ákærði verið verktaki hjá félaginu. Aldrei hafi verið gerðar athugasemdir við það af hálfu skattyfirvalda fyrr en í þeirri rannsókn er hófst á árinu 2007. Hafi ákærðu verið í góðri trú um að það væri lögmætt enda sjálfir gerð virðisaukaskattskil í samræmi við reikninga öll þessi ár. Fyrir dómi lýsti ákærði því að niðurstaða yfirskattanefndar væri sú að um launþegasamband hafi verið að ræða á milli ákærða og einkahlutafélagsins. Hefði ákærði ekki tekið afstöðu til þess hvort hann myndi bera þá niðurstöðu undir dómstóla. Ákærði lýsti því að fyrirkomulagið hafi verið verktakasamband allt frá árinu 1985. Fyrirkomulagið hafi verið með þeim hætti að ráðleggingu endurskoðanda félagsins. Ákærði hefði um áramótin 2010 og 2011 gert breytingu á þessu fyrirkomulagi og væri launamaður í dag. Hefði það verið gert að ráðleggingu endurskoðanda félagsins, sem hefði talið það fyrirkomulag hagkvæmara. Ákærðu ættu félagið í sameiningu. Hafi þeir verið ráðnir til starfa samkvæmt samþykktum félagsins sem fram koma á dskj. nr. 17. Hafi ákærði ritað undir samþykktirnar. Ákærði Magnús gaf skýrslu hjá lögreglu 27. ágúst 2009 og fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa verið annar framkvæmdastjóra einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar og í varastjórn Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. á árunum 2003 til og með 2006 jafnframt því sem hann hafi haft prókúruumboð fyrir félagið. Meðákærði hafi í raun rekið fyrirtækið og séð um fjármál og oftar en ekki tekið þær ákvarðanir sem teknar hafi verið um fjármál og skattskil. Félagið hafi þeir átt til helminga og skipt á milli sín flestum verkum, þó svo meðákærði hafi verið hinn eiginlegi framkvæmdastjóri. Hafi ákærði starfað hjá félaginu sem sölustjóri á meðan meðákærði hafi séð um bókhald og skattskil. Er borið var undir ákærða framburður meðákærða hjá lögreglu um að ákærðu hafi starfað saman hjá fyrirtækinu og tekið allar helstu ákvarðanir saman kvaðst ákærði ekki gera athugasemdir við þann framburð meðákærða. Meðferð umsýslugjaldsins hafi verið í höndum meðákærða og hafi ákærði ekki velt þessum hlutum fyrir sér. Meðákærði hafi þó einhverju sinni nefnt að láðst hefði að færa þessi gjöld með réttum hætti. Þau ummæli hafi fallið eftir að rannsókn skattrannsóknarstjóra hafi verið byrjuð. Að því er varðaði verktöku kvaðst ákærði ekki skilja niðurstöðu skattyfirvalda. Hafi ákærði unnið sambærilegt starf í 26 ár og alltaf sem verktaki. Aldrei hafi verið gerðar athugasemdir við það af hálfu skattyfirvalda fyrr en við upphaf þeirrar skattrannsóknar er málið varðaði. Hafi ákærði verið í góðri trú um að þessir hlutir væru í lagi og lögum samkvæmt, enda hafi bókari félagsins verið þeirrar skoðunar. Meðákærði hafi haft með höndum skil á virðisaukaskatti. Fyrir dómi lýsti ákærði því að hann starfaði sem sölumaður hjá fasteignasölunni Skeifunni fasteignamiðlun ehf. Kvaðst ákærði hafa ritað undir samþykktir félagsins á dskj. nr. 17. Ekki hafi hann gert sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem hann hefði sem skráður framkvæmdastjóri einkahlutafélags. Hafi hann í reynd ekki starfað sem slíkur, heldur meðákærði. Staðfesti ákærði að hafa ritað undir eina virðisaukaskattskýrslu á því tímabili er um ræddi, en í því tilviki hafi meðákærði ekki verið til staðar. Hafi ákærði fengið þær upplýsingar er á hafi þurft að halda í gegnum síma frá þeim er fært hafi bókhald félagsins. Kvaðst ákærði hafa vitað að umsýslugjaldið hafi verið fært inn á sérstakan reikning. Hafi ákærði staðið í þeirri trú að greiddur væri virðisaukaskattur af gjaldinu. Niðurstaða: Mál þetta varðar annars vegar meðferð á svonefndu umsýslugjaldi sem innheimt var í starfsemi einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar og hins vegar það ágreiningsefni hvort samband ákærðu og einkahlutafélagsins hafi átt að vera launþegasamband eða mátt vera verktakasamband. Að því leyti miðar ákæruefni málsins við að ákærðu hafi ekki verið heimilt að haga störfum sínum í þágu einkahlutafélagsins með verktöku. Í fyrrtalda tilvikinu hefur þetta samkvæmt ákæru leitt til þess að skattskyld velta hafi verið vantalin sem nemur umsýslugjaldinu. Í síðara tilvikinu hefur innskattur verið oftalinn sem nemur þeim innskatti er einkahlutafélagið dró frá útskatti á grundvelli skattskyldrar veltu. Svo sem að framan er rakið hefur embætti ríkislögreglustjóra tekið saman yfirlit um innheimtan og skilaskyldan virðisaukaskatt af hálfu einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar fyrir rekstrartímabilin janúar 2003 til og með desember 2006. Samkvæmt því nemur vangoldin virðisaukaskattur fyrir öll tímabil ársins 2003 samtals 1.117.200 krónum, fyrir öll tímabil ársins 2004 samtals 1.369.322 krónum, fyrir öll tímabil ársins 2005 samtals 1.000.520 krónum og fyrir öll tímabil ársins 2006 samtals 448.350 krónum. Fyrir öll þessi ár nemur vangoldinn virðisaukaskattur samtals 3.935.392 krónum. Við aðalmeðferð málsins lögðu ákærðu fram reikninga sem þeir staðhæfa að séu til komnir vegna útlagðs kostnaðar í tengslum við innheimt umsýslugjald. Hefur ákæruvald fallist á með ákærðu að í sjö tilvikum sé um að ræða útlagðan kostnað í tengslum við umsýslugjaldið og beri þeir reikningar virðisaukaskatt. Aðrir reikningar beri ekki með sér að virðisaukaskattur hafi verið innheimtur og komi því ekki til álita við lækkun á vangoldnum virðisaukaskatti. Hefur ákæruvald við aðalmeðferð málsins leiðrétt ákæruna að þessu leyti. Með því hefur vangoldinn virðisaukaskattur samkvæmt ákæru fyrir tímabilið mars til apríl 2003 verið lækkaður í 175.371 krónu en heildarfjárhæð ársins 2003 verður þá 1.114.211 krónur. Engin breyting hefur verið gerð á árinu 2004. Að því er árið 2005 varðar hefur vangoldinn virðisaukaskattur fyrir tímabilið mars til apríl lækkað í 244.947 krónur og 117.463 krónur fyrir tímabilið júlí til ágúst sama ár. Tímabilið september til október lækkar í 271.077 krónur og tímabilið nóvember til desember í 18.073 krónur. Samtals nemur vangoldinn virðisaukaskattur fyrir árið 2005 því 997.010 krónum. Að því er árið 2006 varðar lækkar vangoldin virðisaukaskattur fyrir tímabilið janúar til febrúar í 183.537 krónur og í 161.443 krónur fyrir tímabilið mars til apríl. Samtals nemur vangoldinn virðisaukaskattur fyrir árið 444.205 krónum. Í heildina nemur vangoldinn virðisaukaskattur fyrir öll tímabil samkvæmt ákæru 3.924.748 krónum og lækkar því um 10.644 krónur. Ákærðu viðurkenna að telja hafi átt innheimt umsýslugjald með skattskyldri veltu einkahlutafélagsins. Varnir þeirra lúta annars vegar að því að þeir hafi í störfum sínum alfarið treyst á þann aðila sem fært hafi bókhald fyrir einkahlutafélagið, en þeim aðila hljóti að hafa verið ljóst að umsýslugjald hafi verið innheimt í starfsemi félagsins. Hins vegar lúta varnir ákærðu að því að umsýslugjaldið hafi komið á móti kostnaði sem félagið hafi haft af því að sinna ýmsum störfum í tengslum við fasteignasöluna. Í málflutningi var á því byggt að ýmis kostnaður kunni að hafa fallið til sem ekki hafi verið teknir reikningar fyrir eða að þeir hafi farið inn í bókhald og annan rekstur einkahlutafélagsins. Ákærðu hafa ekki teflt fram frekari reikningum er til álita koma sem kostnaður á móti innheimtu umsýslugjaldi. Þá verður fallist á með ákæruvaldi að einungis þeir sjö reikningar komi til álita sem ákæruvald hefur tekið tillit til varðandi lækkun á vangoldnum virðisaukaskatti þar sem aðrir reikningar er ákærðu hafa teflt fram bera ekki með sér að innheimtur hafi verið virðisaukaskattur. Varnir ákærðu um að rekstrarkostnaður á móti umsýslugjaldinu hafi jafnvel farið inn í rekstur einkahlutafélagsins koma ekki til álita þar sem virðisaukaskattur tengdur slíkum kostnaði hefði almennt leitt til lækkunar á vangoldnum virðisaukaskatti einkahlutafélagsins. Þá dugar ákærðu ekki að bera fyrir sig kostnað sem ekki eru fylgiskjöl fyrir. Með hliðsjón af þessu verður miðað við að vantalin skattskyld velta í rekstri einkahlutafélagsins Skeifunnar fasteignamiðlunar hafi numið þeim fjárhæðum er ákæra miðar við að teknu tilliti til leiðréttinga er ákæruvald gerði undir meðförum málsins. Einkahlutafélagið Skeifan fasteignamiðlun var í eigu ákærðu að jöfnum hlut, en þeir stofnuðu félagið í sameiningu 25. ágúst 1993. Var ákærði Eysteinn skráður framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í félaginu á þeim tíma er ákæra tekur til. Hefur hann borið að störf sín hafi verið í samræmi við þá skráningu. Þá var ákærði Magnús skráður framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn félagsins á sama tíma. Báðir voru ákærðu skráðir með prókúru fyrir félagið. Ákærðu eru sammála um að ákærði Magnús hafi minna komið að daglegum rekstri félagsins, en hann var skráður sölustjóri. Í skýrslum hjá lögreglu bera ákærðu báðir að ákærðu hafi starfað saman í fyrirtækinu og tekið allar helstu ákvarðanir sameiginlega. Í ljósi skráningar ákærða Magnúsar sem framkvæmdastjóra, eignarhalds hans á félaginu, þess að hann var skráður prókúruhafi fyrir félagið og fyrirsvarsmaður þess og þess að hann var yfirmaður á vinnustaðnum, verður í niðurstöðu þessa máls miðað við að ákærði Magnús hafi borið skyldur í samræmi við skráningu sem fyrirsvarsmaður og framkvæmdastjóri fyrir Skeifuna fasteignamiðlun ehf. Í 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er mælt fyrir um þær ríku skyldur ákærðu sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanna einkahlutafélagsins í skjóli stöðu sinnar að afla sér glöggrar vitneskju um rekstur félagsins, þar á meðal um hvort félagið stæði í skilum með greiðslu virðisaukaskatts svo og að annast um að starfsemi félagsins væri jafnan í réttu og góðu horfi. Geta ákærðu af þeim ástæðum ekki reist kröfu sína um sýknu á því að þeir hafi treyst aðila er fært hafi bókhald fyrir félagið og að hann bæri ábyrgð á því að greiðslum yrði hagað þannig að félagið stæði í skilum við innheimtumann ríkissjóðs. Þegar til þessara atriða er litið verður miðað við að ákærðu hafi báðir borið ábyrgð á því að innheimt umsýslugjald var ekki talin fram sem skattskyld velta. Þá lúta varnir ákærðu að því að þeim hafi verið heimilt að haga störfum sínum í þágu einkahlutafélagsins með verktöku fyrir tímabil samkvæmt ákæru. Er deilt um hvort ákærðu hafi verið heimilt að virða starfssamband sitt og Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. sem samband verktaka og verksala, en ekki launþegasamband svo sem ákæruvald miðar við. Í efnisvörnum ákærðu hafa ekki verið gerðar athugasemdir við fjárhæðir í ákæru hvað þennan þátt málsins varðar. Varnir lúta að því að ákærðu hafi verið rétt að líta svo á að þeim væri heimilt að haga störfum sínum í formi verktöku í ljósi þess að skattyfirvöldum hafi verið kunnugt um árum saman að þannig hafi málum verið háttað og fallist á það með aðgerðarleysi sínu. Hafi ákærðu bundið við það réttmætar væntingar. Þá hafi eðli starfa verið með þeim hætti að heimilt hafi verið að miða starfssamband ákærðu og einkahlutafélagsins við samband verktaka og verksala. Ágreiningur um þetta efni hefur verið til meðferðar hjá skattyfirvöldum frá því rannsókn málsins hófst 19. nóvember 2007. Var það niðurstaða skattrannsóknarstjóra ríkisins að um vinnusamband hefði verið að ræða í tilvikum ákærðu. Í framhaldi endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærðu með úrskurði sínum 1. apríl 2009 og byggði í því efni á niðurstöðu skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins. Ákærðu skutu úrskurði ríkisskattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 25. júní 2009. Lauk ágreiningi á því stigi að því er ákærðu varðar með tveim úrskurðum yfirskattanefndar 2. febrúar sl. í málum nefndarinnar nr. 19/2011 og 20/2011. Að því er varðar þá málsástæðu ákærðu að þeir hafi haft réttmætingar væntingar til þess að þeim væri heimil verktaka í ljósi þess að skattyfirvöld hefðu ekkert aðhafst þrátt fyrir að vera kunnugt um fyrirkomulagið frá því á árinu 2000 var niðurstaða yfirskattanefndar sú að hafna bæri þeirri málsástæðu. Var það gert á þeim grundvelli að engin óyggjandi gögn lægju fyrir um að skattyfirvöld hefðu fallist á þá framkvæmd með bindandi hætti að eigendur Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. væru verktakar við störf sín, enda hafi ekki komið fram af hálfu skattstjóra bein afstaða hans til umræddra skattskila ákærðu og félagsins. Við ákvörðun um hvort starfsmaður teldist launamaður eða verktaki yrði að meta hvað fælist í samningi í hverju tilfelli og réðist niðurstaðan af heildarmati. Við það mat kæmu til skoðunar mörg atriði sem þó hefðu mismikið vægi. Skeifan fasteignamiðlun ehf. væri einkahlutafélag og sjálfstæður skattaðili, sbr. 1. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 90/2003. Í 2. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 væri kveðið á um að ef maður vinni við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi skyldi hann telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Ákærðu hafi hvor um sig verið eigendur helming hlutafjár í einkahlutafélaginu, verið fyrirsvarsmenn sem stjórnarmenn, skráðir framkvæmdastjórar og með prókúru. Að því leyti sem vinna ákærðu á vegum einkahlutafélagsins varðaði almenna starfsemi þess væri ljóst að ákærðu hafi borið að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar, væri slíkri vinnu fyrir að fara. Byggja yrði á því að hin umdeildu störf ákærðu á vegum félagsins hafi m.a. verið fólgin í ákvarðanatöku, stjórnun og öðrum störfum sem jafnan féllu undir verksvið stjórnenda einkahlutafélags, sbr. IX. kafla laga nr. 138/1994. Ákærðu hafi verið í stjórn félagsins, framkvæmdastjórar og prókúruhafar. Ákærði Eysteinn hafi stjórnað daglegum rekstri á því tímabili er rannsóknin hafi tekið til. Ákærði Magnús hafi verið sölustjóri. Ekki yrði talið að störf ákærðu sem fyrirsvarsmanna gætu fallið undir verktöku. Ekki yrði séð að ákærðu hafi haft með höndum neina sölu á slíkri þjónustu til annarra aðila en Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. þau ár sem um ræði. Ekki yrði annað séð en að störf ákærðu hjá Skeifunni fasteignamiðlun ehf. hafi verið ótímabundin og að um viðvarandi verkefni hafi verið að ræða auk þess sem ljóst væri að verkefnin hafi varðað almenna starfsemi félagsins.Yrði byggt á því að ákærðu hafi ekki haft með höndum einstök afmörkuð verkefni í þágu félagsins. Þá yrði lagt til grundvallar að ákærðu hafi borið að vinna umrædd verk sjálfir og ljóst væri að ákærðu hafi á tímabilinu að öllu leyti lagt fram persónulega vinnu sína í þágu starfsins. Hafi ekki annað komið fram en að ákærðu hafi haft starfann að aðalstarfi. Þá lægi fyrir að ákærðu hafi haft starfsaðstöðu hjá Skeifunni fasteignamiðlun ehf. og þeir notið að öðru leyti ýmissa starfskjara launþega. Að því er varði endurgjald til ákærðu, sem þætti hafa sérstaka þýðingu varðandi mat á starfssambandi, lægi fyrir að um hafi verið að ræða fastar og reglulegar greiðslur á þeim árum sem málið varðaði. Yrði ekki séð að greiðslur til ákærðu hafi að neinu leyti tekið mið af árangri í störfum. Væri sérstök ástæða til að benda á að þóknun ákærðu hafi numið sömu fjárhæðum á umræddum árum. Þá hafi ekkert komið fram um sérstakan kostnað ákærðu af störfum sínum fyrir Skeifuna fasteignamiðlun ehf. Samkvæmt þessu væri ljóst að mörg þau atriði sem almennt væru höfð til viðmiðunar við mat á því hvort um verk- eða vinnusamning væri að ræða, þar á meðal þau atriði sem mest vægi hefðu, þættu benda til vinnusamnings. Þótti engu breyta þótt ákærðu hafi ekki notið allra starfskjara launþega. Samkvæmt því og með skírskotun til reglna um skyldu manna til að reikna sér endurgjald vegna vinnu á vegum lögaðila yrði að telja að virða bæri vinnu ákærðu í heild sinni sem störf launþega hjá Skeifunni fasteignamiðlun ehf. en ekki að neinu leyti sem sjálfstæða verktöku og sölu á þjónustu til félagsins. Var krafa ákærðu því ekki tekin til greina á þeim grundvelli að um verktöku ákærðu sem sjálfstætt starfandi manna hafi verið að ræða. Ákærðu hafa lýst yfir að ekki hafi verið tekin ákvörðun um hvort úrskurður yfirskattanefndar verði borinn undir dómstóla, sbr. 15. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Það atriði varnar því ekki að dæmt verði í sakamáli því sem hér er til meðferðar um hvort ákærðu hafi verið heimilt að miða vinnusamband sitt við Skeifuna fasteignamiðlun ehf. við samband verkkaupa og verksala, en hafi ákærðu verið það óheimilt hefur það leitt til þess að innskattur í starfsemi félagsins hefur verið oftalinn, sem leitt hefur til efnislega rangra virðisaukaskattsskýrslna og vangoldins virðisaukaskatts og þar með brota gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 og eftir atvikum 1. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Svo sem áður var rakið hóf embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins rannsókn á bókhaldi og skattskilum Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. 19. nóvember 2007 vegna rekstraráranna 2003 til og með 2006. Á meðal rannsóknargagna málsins eru skýrslur skattrannsóknarstjóra vegna ofangreindrar rannsóknar. Þá eru á meðal gagna málsins úrskurður ríkisskattstjóra í málinu og úrskurðir yfirskattanefndar vegna kæru ákærðu á úrskurðum ríkisskattstjóra frá 1. apríl 2009 um endurákvörðun áður álagðra opinberra gjalda ákærðu fyrir ofangreind ár. Loks liggur fyrir í rannsóknargögnum málsins rannsókn lögreglu á virðisaukaskattskilum ákærðu vegna nefnds tímabils, en á meðal þeirra rannsóknargagna eru skýrslur er lögregla tók af ákærðu vegna málsins. Loks gáfu ákærðu skýrslu hér fyrir dóminum. Með þeim gögnum sem hér er vísað til liggur fyrir að ákærðu voru að jöfnu eigendur Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. á því tímabili sem mál þetta varðar. Þeir voru báðir stjórnarmenn í félaginu, annar aðalmaður en hinn varamaður. Báðir voru þeir skráðir framkvæmdastjórar félagsins og með prókúru. Ákærði Eysteinn starfaði sem daglegur framkvæmdastjóri félagsins, en meðákærði starfaði sem sölustjóri. Áður hefur verið slegið föstu að ákærði Magnús bar engu að síður skyldur sem skráður stjórnarmaður og framkvæmdastjóri félagsins. Þau störf þeirra er tengdust verksviði þeirra sem fyrirsvarsmanna félagsins geta ekki talist falla undir verktöku. Störf ákærðu bera með sér að hafa verið ótímabundin og einskorðast við Skeifuna fasteignamiðlun ehf. Verkefni ákærðu fyrir lögaðilann voru samfelld og varðað þá starfsemi sem félagið var skráð fyrir, en samkvæmt vottorði úr fyrirtækjaskrá var tilgangur félagsins rekstur fasteigna- og skipasölu, svo og rekstur fasteigna, lánastarfsemi og skyld starfsemi. Störf ákærðu voru ekki afmörkuð sérstaklega miðað við tiltekin verkefni. Þá leiða gögn málsins í ljós að störfin hafi verið aðalstarf beggja ákærðu og þeir báðir haft starfsaðstöðu hjá félaginu. Greiðslur til ákærðu voru reglulegar og runnu nánast sömu fjárhæðir til beggja ákærðu fyrir tímabilin. Enginn verksamningur var gerður milli ákærðu og einkahlutafélagsins. Höfðu ákærðu stjórnunarvald yfir starfsmönnum Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. Skeifan fasteignamiðlun ehf. greiddi iðgjald vegna slysatrygginga og lífeyrisréttinda ákærðu. Þá áttu ákærðu rétt á orlofs- og veikindadögum samkvæmt því er fram kom í skýrslum þeirra hjá skattrannsóknarstjóra. Báðir höfðu ákærðu afnot af bifreiðum er einkahlutafélagið lét þeim í té og voru afnotin bæði vegna vinnu í þágu einkahlutafélagsins og til einkanota. Samkvæmt 1. tl. A liðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003 skal sá sem vinnur við eigin atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi telja sér til tekna eigi lægra endurgjald fyrir starf sitt og hefði hann innt það af hendi fyrir óskyldan eða ótengdan aðila. Gildir sama um vinnu við atvinnurekstur eða starfsemi sem rekin er í sameign með öðrum og einnig um vinnu við atvinnurekstur lögaðila þar sem hann er ráðandi aðili vegna eignar- eða stjórnunaraðildar. Skeifan fasteignamiðlun ehf. er einkahlutafélag og sjálfstæður skattaðili, sbr. 1. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 90/2003. Ákærðu áttu einkahlutafélagið að jöfnu, voru báðir fyrirvarsmenn félagsins, skráðir framkvæmdastjórar og með prókúru. Bar þeim að reikna sér endurgjald vegna vinnu sinnar á vegum félagsins er varðaði almenna starfsemi félagsins. Þegar til allra þeirra atriða er litið er hér hefur verið gerð grein fyrir er það niðurstaða dómsins að ákærðu hafi verið óheimilt að miða starfssamband sitt við Skeifuna fasteignamiðlun ehf. sem samband verkkaupa og verksala. Bar þeim að haga starfssambandinu sem launþegasambandi. Engin gögn hafa verið lögð fram sem sýna eða gera sennilegt að skattyfirvöld hafi veitt ákærðu samþykki fyrir því að haga starfssambandinu sem verktakasambandi eða að þeir hafi mátt hafa þær væntingar. Verður því ekki fallist á með ákærðu að þeir hafi mátt hafa réttmætar væntingar um að þeim væri heimil verktakan. Með því aðgerðarleysi sínu að hafa ekki í starfsemi Skeifunnar fasteignamiðlunar ehf. talið fram skattskylt umsýslugjald og að hafa oftalið innskatt í starfsemi félagsins með því að hafa með óheimilum hætti hagað starfssambandi sínu við félagið sem verktakasambandi í stað launþegasambands hafa ákærðu sem framkvæmdastjórar og stjórnarmenn vanrækt af stórkostlegu hirðuleysi þær skyldur sem hvíldu á þeim samkvæmt 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt til að hlutast til um að efnislega réttum virðisaukaskattskýrslum yrði skilað og að skatturinn yrði greiddur. Með háttsemi sinni hafa ákærðu því gerst sekir um þau brot sem tilgreind eru í ákæru, en þau verður að telja stórfelld. Eru brot ákærðu því rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði Eysteinn er fæddur á árinu [...] og ákærði Magnús árinu [...]. Hafa þeir hvorugur áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Með hliðsjón af þeim brotum er ákærðu hafa verið sakfelldir fyrir og dómvenju á þessu sviði þykir refsing þeirra hvors um sig hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði, sem verður bundið skilorði með þeim hætti er í dómsorði greinir. Skeifan fasteignamiðlun ehf. hefur notið hagnaðar af broti ákærðu. Með vísan til 8. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 verður lögaðilanum því gerð sekt í máli þessu óskipt með ákærðu. Með vísan til 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, er kveður á um sektarlágmörk vegna brota á þeim lögum, dómvenju um sektarfjárhæð vegna skila á efnislega röngum virðisaukaskattskýrslum og dómvenju um skiptingu sektargreiðslna, greiði ákærðu hvor um sig, óskipt með lögaðilanum, 5.900.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa. Um vararefsingu fer sem í dómsorði greinir. Um málsvarnarlaun, að viðbættum virðisaukaskatti, fer svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Einar Tryggvason aðstoðarsaksóknari. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærðu, Eysteinn Sigurðsson og Magnús Þorri Hilmarsson, sæti hvor um sig fangelsi í 4 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar beggja ákærðu og hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dóms þessa, haldi ákærðu hvor um sig almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærðu greiði hvor um sig, óskipt með Skeifunni fasteignamiðlun ehf., 5.900.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá birtingu dómsins. Greiðist sektin ekki sæti ákærðu hvor um sig fangelsi í 3 mánuði. Ákærði Eysteinn greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 635.250 krónur og ákærði Magnús Þorri málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jónasar Friðriks Jónssonar héraðsdómslögmanns, 519.750 krónur.
Mál nr. 227/2015
Kærumál Nálgunarbann
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem felld var úr gildi ákvörðun L um að X skyldi sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Féllst Hæstiréttur á með L að skilyrðum 4. og 5. gr. laganna væri fullnægt og að friðhelgi brotaþola yrði ekki vernduð með öðrum og vægari hætti. Var því ákvörðun L staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2015 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að staðfest yrði ákvörðun hans 10. sama mánaðar um að varnaraðila yrði gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur gagnvart A og B. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Sóknaraðili krefst þess að staðfest verði framangreind ákvörðun, þannig að lagt verði bann við því að varnaraðili komi á eða í námunda við heimili A og B að [...] í [...] á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis húsið. Jafnframt að lagt verði bann við því að varnaraðili veiti A og B eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði hefur lögregla ítrekað þurft að hafa afskipti af varnaraðila og eiginkonu hans, A, vegna heimilisófriðar. Nágrannar hjónanna hafa allt frá 2. maí 2014 kvatt til lögreglu nokkrum sinnum vegna hávaða og láta í íbúð þeirra og hafa tjáð lögreglu að eiginkona varnaraðila hafi oft þurft að flýja fram á gang vegna hræðslu við hann. Af gögnum málsins verður ráðið að þegar lögreglan kom á heimili þeirra 9. nóvember 2014 hafi varnaraðili verið með hníf í hendi og beint honum að eiginkonunni og syni hennar, B, sem býr hjá þeim. Sögðu þau að varnaraðili hafi otað hnífnum að þeim og verið með hótanir. Konan kærði þetta tilvik ekki sökum ótta við að hún missti dvalarleyfi sitt hér á landi í kjölfarið. Eiginkonan sagði að varnaraðili hafi oft lagt hendur á sig en að mestu hefði þetta verið andlegt ofbeldi. Að mati sóknaraðila er varnaraðili undir „sterkum“ grun um að hafa aðfaranótt 7. mars 2015 sparkað í bak konunnar með þeim afleiðingum að hún hlaut af því áverka. Samkvæmt bráðabirgðavottorði frá slysadeild hlaut A mar á 5x5 cm svæði, sem samsvarar lýsingu hennar á því hvar varnaraðili sparkaði í hana. Hinn 9. sama mánaðar tilkynnti nágranni enn um heimilisófrið í íbúð hjónanna og væri varnaraðili búinn að henda konunni og föggum hennar út á gang. Degi síðar krafðist eiginkonan nálgunarbanns á hendur varnaraðila. Að virtum gögnum málsins, sem rakin eru í hinum kærða úrskurði, verður fallist á með sóknaraðila að skilyrði 4. og 5. gr. laga nr. 85/2011 til nálgunarbanns og brottvísunar af heimili séu uppfyllt, enda verður ekki talið að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð Staðfest er ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 10. mars 2015 um að varnaraðili, X, skuli sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni í fjórar vikur, þannig að lagt er bann við því að hann komi á eða í námunda við heimili hans og A og B að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bann við því að varnaraðili veiti A og B eftirför, nálgist þau á almannafæri eða setji sig í samband við þau með öðrum hætti. Þóknun verjanda varnaraðila, Helgu Völu Helgadóttur héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 118/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Krafist var gæsluvarðahalds yfir X á grundvelli a., b. og c. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um að H skyldi sæta gæsluvarðhaldi, en ekki þóttu hafa verið lögð fram viðhlítandi læknisfræðileg gögn um að efni væru til þess að beita ákvæði 110. gr. laga nr. 19/1991, þannig að H skyldi vistaður á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. mars 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 14. apríl nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að í stað gæsluvarðhalds verði hann vistaður á sjúkrahúsi samkvæmt 110. gr. laga nr. 19/1991. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Ekki hafa verið lögð fram viðhlítandi læknisfræðileg gögn um að efni séu til að beita ákvæði 110. gr. laga nr. 19/1991, þannig að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi með vistun á sjúkrahúsi. Með þessari athugasemd verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 233/2007
Einkaleyfi Framsal
Árið 2001 framseldi SS með yfirlýsingu til I réttinn til að sækja um og öðlast einkaleyfi á Íslandi á uppfinningu sinni sem nefnd var aðferð og búnaður til framleiðslu á krapís. Í yfirlýsingunni skuldbatt SS sig til þess að undirrita öll skjöl sem nauðsynleg kynnu að vera til öflunar einkaleyfis hér á landi og erlendis. I framseldi síðan félaginu S þessi réttindi. Í tilefni þess að S lagði inn alþjóðlega einkaleyfisumsókn vegna uppfinningarinnar leitaði S til SS um að hann undirritaði skjöl varðandi umsóknina, en því erindi svaraði SS ekki. Sökum vöntunar á undirskrift SS náðu umsóknir um einkaleyfi fyrir uppfinningunni í Bandaríkjunum og Kanada ekki fram að ganga. Þar sem SS varð ekki við beiðni S um atbeina sinn að þessum umsóknum höfðaði S mál þetta til að fá SS skyldaðan til þess undirrita tiltekið skjal. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að þegar leyst yrði úr því hvort SS yrði gert að undirrita það skjal í skjóli fyrrnefndrar skuldbindingar sinnar yrði að líta til þess að meðal annars væri ætlast til þess að SS lýsti því yfir með undirritun sinni að ákveðnar forsendur tengdar uppfinningunni stæðust. Í málinu hefði SS borið fyrir sig að í nánar tilteknum atriðum hefði lýsing S á uppfinningunni vikið svo að máli skipti frá þeim gögnum sem hann hefði samið á sínum tíma. Hefði þessu ekki verið mótmælt af S. Jafnframt hefði SS með undirritun sinni verið gert að staðfesta að hann hefði skoðað og skilið skilgreiningar á uppfinningunni sem fylgdu einkaleyfaumsókninni erlendis en þær hefðu ekki verið lagðar fram í málinu og S hefði ekki andmælt því að SS hefði ekki fengið þær í hendur. Talið var að þótt SS hefði skuldbundið sig til að veita atbeina til einkaleyfisumsókna með yfirlýsingunni 2001 gæti skylda hans í þeim efnum ekki náð til þess að hann yrði knúinn til að staðfesta annað en það sem rétt væri. Var SS því sýknaður af kröfum S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins réðist stefndi, sem er vélaverkfræðingur að mennt, til starfa hjá Landssmiðjunni hf. á árinu 1998 og fékkst þar við hönnun tækja fyrir fiskiðnað. Nokkru eftir það mun IceTech hf. hafa eignast Landssmiðjuna hf. og stefndi gengið í þjónustu fyrrnefnda félagsins. Með yfirlýsingu 6. apríl 2001 framseldi hann því félagi „réttinn til að sækja um og öðlast einkaleyfi á Íslandi á uppfinningu“ sinni, sem nefnd var „aðferð og búnaður til framleiðslu á krapís“, en fyrir henni hefði verið sótt um einkaleyfi 27. mars 2001 og umsóknin fengið númerið 5909. Í yfirlýsingunni var tekið fram að framsalið væri óafturkallanlegt, svo og að stefndi héti því „að undirrita öll skjöl sem nauðsynleg kunna að vera við öflun einkaleyfis hér á landi og erlendis.“ Stefndi mun hafa látið af störfum hjá umræddu félagi fáum dögum eftir að hann undirritaði þessa yfirlýsingu. IceTech á Íslandi hf. framseldi síðan 20. mars 2002 til áfrýjanda réttindi sín „til að sækja um og öðlast einkaleyfi á Íslandi og í öðrum löndum“ á fyrrnefndri uppfinningu og var þar vísað til umsóknar um það, sem bar sama auðkenni og áður var getið. Áfrýjandi gerði 27. mars 2002 alþjóðlega einkaleyfisumsókn vegna uppfinningar með fyrrnefndu heiti, sem aftur bar númerið 5909, en sú umsókn fékk jafnframt auðkennið PCT/IS02/00007. Áfrýjandi mun hafa leitað eftir því við stefnda 10. maí 2002 að hann undirritaði skjöl varðandi þessa umsókn, en því erindi mun hann ekki hafa svarað. Samkvæmt bréfi Einkaleyfastofunnar 13. ágúst 2002 til umboðsmanns áfrýjanda samþykkti hún að þessi umsókn hlyti frekari meðferð án þess að stefndi hefði undirritað gögn varðandi hana. Á þessum grunni fékk áfrýjandi einkaleyfi 26. janúar 2005 hjá Evrópsku einkaleyfastofnuninni fyrir uppfinningu, sem enn bar sama heiti og sömu auðkenni og áður var getið. Samsvarandi umsókn um einkaleyfi fyrir uppfinningunni í Bandaríkjunum og Kanada mun á hinn bóginn ekki hafa náð fram að ganga sökum þess að hvorki hafi stefndi ritað undir nauðsynleg skjöl varðandi hana né hafi verið fenginn dómur, sem gerði áfrýjanda eins settan og undirskrift stefnda hefði fengist. Af því tilefni beindi áfrýjandi því til stefnda 22. febrúar 2006 að hann veitti atbeina sinn til þessarar umsóknar, en við því varð hann ekki. Áfrýjandi höfðaði loks mál þetta gegn stefnda 23. júní 2006 til að fá hann skyldaðan til að undirrita nánar tiltekið skjal, sem ber fyrirsögnina „yfirlýsing og umboð“ í íslenskri þýðingu sem áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt, en á því er greint að „viðskiptavinanúmer“ sé 22.852 og „málaskrárnúmer lögmanns“ 1190.0007-02. Þar kemur einnig fram að skjalið varði alþjóðlega einkaleyfisumsókn frá 27. mars 2002 með auðkenninu PCT/IS02/00007. II. Með áðurgreindri yfirlýsingu frá 6. apríl 2001 framseldi stefndi sem fyrr segir til þáverandi vinnuveitanda síns, IceTech hf., réttindi til að sækja um og öðlast einkaleyfi á uppfinningu með tilteknu heiti, auk þess sem getið var að sótt hafi verið um slíkt leyfi 27. mars sama ár og umsóknin fengið tilgreint númer. Fyrir liggur að umrætt félag hafði gert umsókn, sem lýsing þessi féll að. Í yfirlýsingu stefnda var í engu getið takmarkana á heimild félagsins til að framselja öðrum þessi réttindi. Ekki hefur verið hnekkt að þeirrar heimildar hafi verið neytt svo að gilt sé þegar áfrýjandi fékk réttindin framseld 20. mars 2002. Samkvæmt þessu verður að leggja til grundvallar að áfrýjandi hafi öðlast þau réttindi, sem yfirlýsing stefnda 6. apríl 2001 sneri að, þar á meðal rétt samkvæmt skuldbindingu hans um að undirrita öll nauðsynleg skjöl í tengslum við öflun einkaleyfis hér á landi og erlendis. Þegar leyst er úr því hvort stefnda verði gert að undirrita áðurnefnt skjal í skjóli þessarar skuldbindingar við áfrýjanda verður á hinn bóginn að líta til þess að samkvæmt framlagðri þýðingu er meðal annars ætlast til að stefndi lýsi þar yfir að hann telji sig „vera upphafsmann, fyrsta og eina uppfinningamann, að efnisþætti þeim sem krafa og umsókn um einkaleyfi er gerð um, þ.e. uppfinninguna sem fengið hefur heitið: Aðferð og búnaður til framleiðslu á krapís, en skilgreiningar um hana voru innlagðar í Bandaríkjunum þann 16. júní, 2005“. Þá segir þar jafnframt: „Ég lýsi því hér með yfir að ég hef skoðað og skil efnisinnihald ofangreindrar skilgreiningar, þ.m.t. kröfurnar, með breytingum skv. sérhverri breytingu sem vísað er í hér að ofan. Ég viðurkenni skyldu mína til þess að veita upplýsingar sem eru nauðsynlegar í sambandi við einkaleyfishæfi“. Loks er eftirfarandi tekið þar fram: „Ég lýsi hér með yfir að allar yfirlýsingar í skjali þessu eru réttar skv. vitund minni og að allar yfirlýsingar um upplýsingar og álit teljast sannar, og jafnframt að yfirlýsingar þessar voru gerðar með þeirri vitund að vísvitandi rangar yfirlýsingar ... eru refsiverðar með sektum eða fangelsi ... og ... kunna að tefla í tvísýnu gildi umsóknarinnar eða sérhvers einkaleyfis sem gefið er út á grundvelli hennar.“ Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi hefur stefndi borið fyrir sig að í nánar tilteknum atriðum hafi fyrirliggjandi gögn, sem geymi lýsingu áfrýjanda á aðferð og búnaði við framleiðslu krapíss, vikið svo að máli skipti frá því, sem fram hafi komið í gögnum, sem stefndi hafi samið á starfstíma sínum hjá IceTech hf. og skilið þar eftir við lok starfa. Þessu hefur áfrýjandi ekki andmælt, en allt að einu krefst hann samkvæmt framansögðu dóms um skyldu stefnda til að undirrita skjal með yfirlýsingu um að hann telji sig „upphafsmann, fyrsta og eina uppfinningamann“ þess, sem einkaleyfisumsókn áfrýjanda varðar. Samkvæmt skjalinu er að auki að finna skilgreiningar á uppfinningunni frá 16. júní 2005, sem stefnda er ætlað að staðfesta að hann hafi skoðað og skilið. Þessar skilgreiningar hafa ekki verið lagðar fram í málinu og hefur áfrýjandi ekki andmælt því að stefndi hafi ekki fengið þær í hendur. Þótt stefndi hafi skuldbundið sig til að veita atbeina til einkaleyfisumsókna með yfirlýsingunni 6. apríl 2001 getur skylda hans í þeim efnum ekki náð til þess að hann verði knúinn til að staðfesta annað en það sem rétt er. Vegna þessa er ekki fært að verða við kröfu áfrýjanda um að stefnda verði gert að undirrita skjalið, sem hér um ræðir. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Dæma verður áfrýjanda til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Skaginn hf., greiði stefnda, Sigurgeiri Sveinssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 28. febrúar sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Skaganum ehf., Bakkatúni 26, Akranesi, á hendur Sigurgeiri Sveinssyni, Laufásvegi 60, Reykjavík, með stefnu birtri 23. júní 2006. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefnda verði með dómi gert skylt að undirrita yfirlýsingu og málflutningsumboð, sem merkt er með númerunum 22.852 og 1190.0007-02, vegna einkaleyfisumsóknar stefnanda í Bandaríkjunum. Þá er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins. Stefndi gerir þær kröfur að hann verði alfarið sýknaður af kröfu stefnanda. Einnig krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir. Stefndi, sem er vélaverkfræðingur, réð sig til starfa árið 1998 til Landssmiðjunnar. Ári síðar keypti Frost hf. fyrirtækið og síðan var stofnað nýtt fyrirtæki sem skýrt var IceTech hf. sem átti Landssmiðjuna hf. og Frost hf. Var stefndi þá ráðinn hjá IceTech hf. Stefndi vann við hönnun tækja fyrir fiskiðnaðinn. Hann lét af störfum hjá IceTech í apríl 2001. Hinn 27. mars 2001 sótti IceTech um einkaleyfi til Einkaleyfastofunnar og fékk umsóknin þar númerið 5909. Hinn 6. apríl 2001 ritaði stefndi undir eftirfarandi framsal ásamt tveimur vottum. „FRAMSAL Undirritaður/ir: Sigurgeir Sveinsson Látraströnd 54 170 Seltjarnarnes Lýsi/um hér með yfir að ég/við framsel/jum réttinn til að sækja um og öðlast einkaleyfi á Íslandi á uppfinningu minni/okkar: Heiti umsóknar: Aðferð og búnaður til framleiðslu á krapís Númer umsóknar: 5909 Dagsetning umsóknar 27. mars 2001 Til: IceTech, Lyngási 1, 210 Garðabær auk réttar míns/okkar til að krefjast forgangsréttar frá sömu umsókn. Framsal þetta er óafturkallanlegt og heiti ég/við því að undirrita öll skjöl sem nauðsynleg kunna að vera við öflun einkaleyfis hér á landi og erlendis.“ Sama dag, þ.e. 6. apríl 2001, gaf IceTech A&P Árnasyni ehf. umboð til að skrá nefnt einkaleyfi. Á árinu 2002 mun stefnandi hafa óskað eftir undirritun stefnda á einhver gögn til að öðlast einkaleyfi í Evrópulöndum, sem stefndi hafnaði. Eftir öðrum leiðum, þ.e. án undirritunar stefnda, mun stefnandi hafa fengið einkaleyfi í Danmörku, Stóra-Bretlandi, Írlandi og á Íslandi. Aftur á móti er það skilyrði fyrir einkaleyfi í Bandaríkjunum og Kanada að stefndi undirriti skjölin sem vísað er til í dómkröfu og af því tilefni var honum sent bréf 22. febrúar 2006. Stefndi mun ekki hafa svarað því. Því er mál þetta höfðað. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á því að skv. 1. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi hafi uppfinningamaður, eða sá sem hefur öðlast rétt hans rétt til að fá einkaleyfi fyrir uppfinningu. Af ákvæði þessu megi sjá að lögin gera ráð fyrir að réttur uppfinningamanns sé framseljanlegur. Samkvæmt almennum reglum um framsal kröfuréttinda eignast framsalshafi allan rétt sem framseljandi átti og ber sömuleiðis allar þær skyldur sem hann hafði. Stefndi framseldi rétt sinn til nefndrar uppfinningar með yfirlýsingu 6. apríl 2001. Móttakandi yfirlýsingarinnar og hinn nýi rétthafi var IceTech, sem síðan framseldi aftur þann rétt til stefnanda. Stefnandi er því löglegur eigandi umræddra réttinda og því til sönnunar vísar stefnandi til framsalsyfirlýsingar dags. 6. apríl 2001, sbr. og 4. mgr. 8. gr. einkaleyfalaga. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi með aðgerðaleysi sínu staðið í vegi fyrir því, að stefnandi gæti aflað lögmætum réttindum sínum verndar og að stefndi hafi haft áskoranir og óskir stefnanda að engu. Stefnanda sé því nauðugur sá kostur að fá stefnda knúinn með dómi til þess að undirrita umboðið. Önnur leið er stefnanda ekki fær í því skyni að vernda óumdeild réttindi sín. Með fyrrgreindri yfirlýsingu hefur stefndi afsalað sér rétti til uppfinningarinnar, sbr. áðurnefnt ákvæði 1. gr. einkaleyfalaga. Neitun hans á að greiða götu nýs eiganda réttindanna er ekki einungis andstæð yfirlýsingu hans sjálfs, heldur brýtur hún og í bága við lög. Ber af þessum ástæðum að taka kröfu stefnanda til greina. Stefnandi vekur athygli stefnda á því að taki Héraðsdómur kröfur stefnanda til greina er félaginu samkvæmt 74. gr. laga nr. 90/1989 unnt að fá rétti sínum fullnægt með tilstuðlan sýslumanns. Þá áskilur stefnandi sér rétt til skaðabóta á hendur stefnda. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 17/1991 um einkaleyfi, einkum 1. gr. þeirra laga. Einnig er vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar um efndir gagnkvæmra skuldbindinga og reglna um réttaráhrif vanefnda á slíkum samningum. Krafan um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að hann hafi aldrei framselt rétt sinn til nefndrar uppfinningar til annarra en IceTech. IceTech hafi ekki á grundvelli yfirlýsingarinnar sem hann gaf 27. mars 2001 (sic) verið heimilt að skuldbinda hann gagnvart þriðja aðila til að undirrita einkaleyfisumsókn. Stefndi áleit að ekki væri um einkaleyfishæfa hönnun að ræða. Gögnin hafi einungis verið fræðileg útskýring á því sem nauðsynlegt er að sé til staðar svo stýra megi framleiðsluferli fyrir krapís þegar hann er framleiddur úr ís og missterkum saltpæklum. Þrátt fyrir það undirritaði stefndi yfirlýsinguna um framsal á rétti til að sækja um og öðlast einkaleyfi til IceTech, en ætlaði aldrei að framselja rétt sinn til þriðja aðila með yfirlýsingunni. Ef skilja hefði átt framsalið með þeim hætti hefði verið nauðsynlegt að taka slíkt fram með skýrum hætti. Svo var ekki gert. Í öðru lagi byggir stefndi sýknukröfu sína á því að það skjal sem honum sé ætlað að undirrita sé alls ekki það skjal sem hann gekk frá á sínum tíma. Bæði hafi verið felld úr skjalinu mikilvæg atriði og eins hafi verið bætt inn í skjalið atriðum sem stefndi hefur ekki sannreynt hvaða áhrif kunni að hafa á uppfinninguna. Stefndi nefnir þrjú atriði um breytingar sem gerðar hafi verið. Í fyrsta lagi, að þegar stjórna skuli hitastigi krapíss með þeirri aðferð sem einkaleyfið greinir frá er nauðsynlegt að nýta sér þau fræði sem segja til um það hvernig salt (NaCl) hefur áhrif á frostmark vatns. Frostmarkið fellur með vaxandi salti niður að ákveðnu lágmaki. Síðan rís það snarlega aftur og verður eins og hjá hreinu vatni þegar vatnið er mettað af salti (fullmettaður pækill). Mjög mikilvægt er að skilgreina rétt fullmettaðan pækil. Varðandi þetta tekur stefndi fram að sú staðreynd að frostmark saltpækils hækkar aftur er tekin burt í íslenska einkaleyfisbréfinu. En þessi sérkennilega hegðun saltpækilsins skiptir máli þegar mæla skal saltinnihald vökvans, eins og tilgreint er að gera skuli. Að mati stefnda er það hins vegar flókið mál og líklega ekki á færi þeirra Skagamanna. Í öðru lagi, að í texta þeim sem stefndi samdi er sagt fá því að hræra skuli saman ís og pækli til að búa til krapís. Ísinn er mulinn í smátt og þegar hitastigið er hætt að lækka þá er krapísinn tilbúinn til notkunar, því þá er varmafræðilegu jafnvægi náð. Til þess að fylgjast með breytingum á hitastiginu er notaður hitamælir. Stefndi taldi því upp þennan mæli í texta sínum. Varðandi þetta tekur stefndi fram að einkaleyfi það sem nú liggur fyrir nefnir ekki þennan mæli, en engu að síður er talað um að hitastigið eigi að vera orðið stöðugt. Það er hins vegar ekki hægt að segja til um það hvenær það gerist þegar mælirinn er ekki til staðar. Í þriðja lagi, að eftir að stefndi gekk frá sínum texta að ,,uppfinningunni“, var bætt inn upptalningu á ýmsum efnum sem á að blanda saman við krapísinn til viðbótar. Þar er um að ræða ediksýru, sítrónusýru, c-vítamín, BHT, TBHQ, etoxyquinin, bakteríudrepandi efni, ýmis sölt (utan NaCl) eins og fosföt, sölt af kalsíum, magnesíum, kalíum, sykrur, irjuefni, og hlaupefni. Stefndi tekur fram að í lausn hans sé gert ráð fyrir að notað sé salt (NaCl), til að stýra hitastigi af nákvæmni. Íshlutfalli krapíssins átti einnig að vera hægt að stýra nákvæmlega. En ef bætt væri við aukavökva, öðrum en saltpækli, þá er ekki um neina stýringu á ferlinu að ræða. Stefnda er ekki fullkunnugt um áhrif allra þessara efna á ís, en kalíumklóríð (KCl) hefur rafleiðandi áhrif eins og salt (NaCl) og ætti þar með að brengla alla stjórn á hitastigi krapíssins. En saltmælar skynja rafleiðni til að mæla saltinnihald. Reiknilíkanið sem stefndi lagði fram, og gerð er grein fyrir í einkaleyfinu, ræður ekki við þessi viðbótarefni. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 130. gr. eml. Stefndi er ekki virðisaukasskattskyldur og óskast tillit tekið til þess við ákvörðun málskostnaðar. Forsendur og niðurstaða Ágreiningur málsins lýtur að því að stefndi neitar að undirrita yfirlýsingu og málflutningsumboð, sem merkt er númerinu 22.852 og 1190.0007-02 og liggur fyrir í málinu. Framsalið er stefnandi byggir á til stuðnings kröfu sinni er frá 6. apríl 2001 og hefur stefndi viðurkennt að hafa ritað undir það. Það eru einkum þrjú atriði í framsalinu sem valdið hefur ágreiningi milli málsaðila. Í fyrsta lagi til hvaða réttinda framsalið taki, í öðru lagi hvort stefnandi sé réttur framsalshafi og í þriðja lagi hvort framsalið skuldbindi stefnda til að undirrita hið umkrafða skjal. Varðandi fyrsta atriðið þá ber framsalið það með sér, að framselt er réttinum til að sækja um og öðlast einkaleyfi á uppfinningu sem heitir Aðferð og búnaður til framleiðslu á krapís. Umsóknin er númer 5909 og dagsetning umsóknarinnar er 27. mars 2001. Stefndi segir að í starfi sínu hjá IceTech hafi hann unnið að þessari uppfinningu. Hann hafi hætt þar störfum um svipað leyti og hann hafi undirritað framsalið, en það hafi hann gert undir þrýstingi af hálfu vinnuveitenda. Er hann hætti störfum hjá IceTech skildi hann öll gögn sín eftir. Varnir stefnda byggjast m.a. á því að í einkaleyfinu séu þrjú tilgreind atriði sem hann telur röng og hann hafi aldrei haft í sínum skjölum. Hann upplýsti fyrir dómi, að áður en hann hætti störfum hafi hann heyrt ávæning af því að setja ætti þessi atriði inn í umsókn um einkaleyfi, en hann hafi alltaf verið á móti því. Við upphaf aðalmeðferðar málsins, 21. febrúar sl., lagði stefndi sjálfur fram gögn frá Einkaleyfastofu sem merkt eru umsókn 5909 frá 27. mars 2001 en þeirra aflaði hann frá Einkaleyfastofu. Fyrir dómi kannast stefndi við hluta þess er þar kemur fram, en ekki allt. Þá upplýsti hann, að hann hafi aldrei séð umsóknina og hún hafi ekki legið fyrir við undirritun framsalsins. Þau tilgreindu þrjú atriði er stefndi byggir á í vörn sinni eru öll í nefndum framlögðum gögnum frá Einkaleyfastofu, þ.e. á bls. 6, 7 og 17. Að mati dómsins verður að leggja það til grundvallar að stefndi hefur staðfastlega neitað því að nefnd þrjú atriði, sem hann telur röng, stafi frá honum. Stefnandi hefur ekki hrakið þessar fullyrðingar stefnda. Í ljósi þessa lítur dómurinn svo á að stefndi geti ekki hafa framselt IceTech meiri réttindi eða hugverk en hann átti. Því verði að túlka framsalið með hliðsjón af þessu. Í öðru lagi er IceTech tilgreindur framsalshafi. Stefndi hefur vefengt rétt stefnanda til aðildar að málinu og telur að aldrei hafi verið heimilt að framselja réttinn til þriðja manns. Að mati dómsins er ekkert í framsalinu sjálfu frá 6. apríl 2001 sem takmarkar rétt IceTech til að framselja þessi réttindi sín til þriðja aðila eins og hverja aðra eign og fær þessi túlkun stoð í 1. gr. laga nr. 17/1991 um einkaleyfi. Hefði það verið ætlun stefnda að IceTech einu væri heimilt að öðlast einkaleyfið hefði hann þurft að tilgreina það nákvæmlega í framsalinu. Með því að það var ekki gert verður stefndi að bera hallann af því. Á það er hins vegar að líta að ekki liggur fyrir ótvíræður réttur stefnanda til einkaleyfisins. Samkvæmt stefnu byggir stefnandi rétt sinn á framlögðu skjali sem nefnt er „Verðmat vörulínu Icetech á Íslandi hf.“ og er dagsett í október 2002. Þar segir að stefnandi kaupi af IceTech sem „gagngjald vegna þess að Skaginn yfirtók leiguskuldir Icetech við Þróunarfélag Íslands hf.“ Undir skjal þetta rita Sigurður Guðni Sigurðsson og Þorgeir Jósefsson og eru þeir væntanlega forsvarsmenn stefnanda. Ekki kemur fram í skjali þessu afsal á réttindunum heldur virðist einungis um verðmat að ræða í uppgjöri við Þróunarsjóð. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandi fram framsal frá IceTech til stefnanda, þar sem IceTech framselur stefnanda „réttindi okkar til að sækja um og öðlast einkaleyfi ...“ og er vísað til heitisins Aðferðir og búnaður til framleiðslu á krapís, og umsóknar nr. IS 5909. Skjal þetta er dags. 20. mars 2002 og undirritað af Þorgeiri Jósefssyni og vottað af Sigurði G. Sigurðssyni og Ingólfi Árnasyni. Með því að stefndi hefur mótmælt skjali þessu og einnig að sömu aðilar skrifa undir bæði skjölin, þ.e. annars vegar fyrir hönd stefnanda og hins vegar fyrir hönd IceTech lítur dómurinn svo á að vafi leiki á um eignarrétt stefnanda að nefndum réttindum. Í þriðja lagi kemur til skoðunar hvaða skyldur framsalið frá 6. apríl 2001 leggi á stefnda. Hér er fyrst til þess að líta að skjal það sem honum er nú ætlað að undirrita er á ensku og hefur ekki verið lagt fram á íslensku, þýtt af löggiltum skjalatúlki. Þetta er í andstöðu við 10. gr. laga um meðferð einkamála. Í skjalinu er einnig vísað í gögn sem ekki liggja frammi eða fylgja skjalinu og lagagreinar sem ekki hafa verið kynnta stefnda. Þótt í skjali þessu sé minnst á aðferð og búnað til framleiðslu, krapís er hvergi tilvísun í umsókn nr. 5909, hvað þá til þeirra réttinda er stefndi framseldi 6. apríl 2001. Sé litið til orðalags skjalsins myndi stefndi meðal annars með undirritun sinni undirgangast þá skyldu að veita upplýsingar um tæknilegan bakgrunn uppfinningarinnar og þá m.a. um þau atriði sem hann telur röng og stafa ekki frá honum. Þá myndi hann með undirritun sinni einnig staðfesta að hann hafi yfirfarið og skilið þau skjöl sem vísað er til í hinu óundirritaða skjali, þótt þau hafi ekki verið kynnt honum eða liggi frammi í málinu. Einnig myndi hann með undirrituninni getað bakað sér refsiábyrgð. Þetta er einungis nefnt í dæmaskyni en það er mat dómsins að skjalið sé mjög víðtækt og leggi óeðlilegar skyldur á stefnda. Dómurinn hafnar þar af leiðandi þeirri túlkun stefnanda, að á grundvelli framsalsins frá 6. apríl 2001 beri stefnda að undirrita hvaða skjöl sem er. Þegar á allt framangreint er litið er það niðurstaða dómsins að hafna kröfum stefnanda um að gera stefnda að undirrita yfirlýsingu og málflutningsumboð, sem merkt er með númerunum 22.852 og 1190.0007-02, vegna einkaleyfisumsóknar stefnanda í Bandaríkjunum. Með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað að fjárhæð 500.000 kr. Af hálfu stefnanda flutti málið Arnar Þór Jónsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Lára V. Júlíusdóttir hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt Sighvati Elefsen vélaverkfræðingi og Teiti Gunnarssyni efnaverkfræðingi. DÓMSORÐ Stefndi, Sigurgeir Sveinsson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Skagans ehf. Stefnandi, greiði stefnda 500.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 456/2016
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Óskipt bú
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A um opinber skipti á dánarbúi B. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við andlát B hefði hún ekki setið í óskiptu búi eftir eiginmann sinn C og ættu ákvæði 2. mgr. 19. gr. erfðalaga nr. 8/1962 ekki við um töku arfs eftir hana. Hefði A verið erfingi C en ekki sá sem sem arfs átti að njóta eftir B samkvæmt erfðaskrá sem hún hafði gert, sbr. 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Væru því ekki skilyrði til að fallast á kröfu A.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 8. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 10. sama mánaðar. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 6. júní 2016, þar sem kröfusóknaraðila um opinber skipti á dánarbúi B var hafnað. Kæruheimild er í 1. mgr.133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallegaað áðurgreind krafa um opinber skipti verði tekin til greina, en til vara aðlagt verði fyrir héraðsdóm ,,að taka til efnismeðferðar kröfu skiptabeiðanda“.Varnaraðili hefur ekki látið máliðtil sín taka fyrir Hæstarétti, en fyrir héraðsdómi virðist hafa verið farið meðmál þetta og leyst úr því samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 43. gr. laga nr. 20/1991 ánþess að þeir sem kynnu að telja til arfs eftir hina látnu væru kvaddir tilþinghaldsins í tilefni af kröfu sóknaraðila.Í hinum kærða úrskurði greinir að B heitinhafi fengið leyfi til setu í óskiptu búi eftir eiginmann sinn, C, er lést [...]1992, með einkasyni þeirra, D. Hann lést [...] 2009 og var B einkaerfingi hans.Lauk skiptum á búi D [...] 2010. Af 7. gr. erfðalaga nr. 8/1962 leiðir að viðandlát hans brast forsenda fyrir setu hennar í óskiptu búi eftir eiginmann sinnog féll seta hennar í óskipta búinu þvísjálfkrafa niður. Af framangreindu er ljóst að við andlát B [....] 2015 sat húnekki í óskiptu búi og geta því ákvæði 2. mgr. 19. gr. erfðalaga ekki átt við umtöku arfs eftir hana. Í málinu er fram komið að B gerði tværerfðaskrár sama efnis þar sem hún arfleiddi tilgreinda konu að öllum eignumsínum. Var síðari erfðaskráin gerð [...] 2010 eftir að skiptum á dánarbúi sonarhennar lauk. Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991 getur erfingi krafistþess að dánarbú verði tekið til opinberra skipta. Sóknaraðili, sem erskiptabeiðandi, er ættingi hins látna eiginmanns B, en ekki sá sem arfs á aðnjóta eftir hana samkvæmt fyrrgreindri erfðaskrá. Eru því ekki skilyrði til aðfallast á kröfu hans um opinber skipti á dánarbúi B. Samkvæmt þessu verður hinnkærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 6. júní 2016.Mál þetta barst dómnum 1. júní. Er umað ræða kröfu A, kt. [...], [...], [...], um opinber skipti á dánarbúi B, semfædd var [...] 1922, bjó síðast að [...], [...], en lést þann [...] 2015. B heitin sat í óskiptu búi eftir eiginmannsinn, C, sem lést [...] 1992. Beiðnisama efnis frá öðrum aðilum, þ.á m. systkinum skiptabeiðanda, hefur áður boristdómnum. Var því mótmælt að hún yrðitekin til greina og var rekið um hana ágreiningsmál nr. Q-[...]/2016. Töldusóknaraðilar málsins til lögerfðaréttinda eftir C heitinn. Varnaraðili talditil bréferfðaréttinda eftir B heitna. Tók erfðaskrá hennar til allra eigna semhún léti eftir sig.ErB heitinni var veitt leyfi til setu í óskiptu búi var á lífi sonur þeirra Cheitins, D. Hann lést [...] 2009. Var Bheitin einkaerfingi hans. Hún fékk leyfi til einkaskipta og lauk þeim 5. maí2010.Sóknaraðilarbyggðu á því að búi C heitins hefði aldrei verið skipt. Hefði B heitin aðeins haft heimild til að ráðstafasínum búshluta með erfðaskrá.Varnaraðilibyggði á því að B heitin hefði ekki setið í óskiptu búi er hún lést. Stæðu sóknaraðilar ekki til arfs og bæri aðvísa kröfu þeirra frá dómi þar sem þeir ættu ekki lögvarinna hagsmuna að gæta,sbr. 25. gr. laga nr. 91/1991.Sýslumaðurinná Norðurlandi eystra hafði synjað varnaraðila um leyfi til einka­skipta.Niðurstaðadómsins var að er C heitinn lést hefðu B heitin og D heitinn talið ein til arfseftir hann. Þótt B heitinni kynni aðhafa láðst að gera grein fyrir því, þegar hún erfði D heitinn, að með fylgdihlutdeild hans í óskipta búinu, svo og að hún tæki þar með við öllum eignumeftir C heitinn að öðru leyti sem erfingi hans, þannig að hugsanlega hefði ekkiverið greiddur erfðafjárskattur af þessum eignum, breytti það engu um að þau Dheitinn hefðu staðið ein til arfs eftir hann.B heitin hefði ráðstafað eignum sínum til varnaraðila meðerfðaskrá. Hefði ekki komið fram, svoséð yrði, að erfðaskráin væri vefengd.Að svo vöxnu máli yrði fallist á það með varnaraðila að sóknaraðilarhefðu ekki lögvarða hagsmuni af kröfu sinni.Ísamræmi við þetta er það niðurstaðan í þessu máli að ekki séu skilyrði til aðverða við kröfu skiptabeiðanda, þar sem hann teljist ekki erfingi í skilningi1. mgr. 38. gr. laga nr. 20/1991. Ber því samkvæmt 1. mgr. 43. gr. laganna aðhafna kröfunni.ErlingurSigtryggsson kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:KröfuA um opinber skipti á dánarbúi B er hafnað.
Mál nr. 581/2009
Kærumál Reynslulausn Skilorðsrof Fullnusta refsingar
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X, sem veitt hafði verið reynslulausn, á grundvelli 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, skyldi afplána 460 daga eftirstöðvar refsingar, enda taldist kominn fram sterkur grunur um að X hefði framið brot varðað gæti allt að 6 ára fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að afplána 460 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómum Hæstaréttar í máli nr. 511/2007, Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. 455/2008 og Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. 732/2008. Kæruheimild er í 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Með kröfu beiðni lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri í 9. október sl., er þess krafist að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að afplána 460 daga eftirstöðvar reynslulausnar 3 ára fangelsisdóms Hæstaréttar Íslands nr. 511/2007, 6 mánaða fangelsisdóms héraðsdóms Suðurlands nr. 455/2008 og 4 mánaða fangelsisdóms héraðsdóms Reykjaness nr. 732/2008, sbr. reynslulausn sem honum var veitt af Fangelsismálastofnun ríkisins þann 9. ágúst 2009. Af hálfu kærða er kröfunni mótmælt Í greinargerð lögreglustjóra segir að með dómi Hæstaréttar Íslands 28. febrúar 2008 hafi kærði hlotið 3 ára fangelsisdóm fyrir auðgunarbrot, nytjastuld, fíkniefnalagabrot og umferðarlagabrot. Þann 10. október 2008 hafi kærði hlotið 6 mánaða fangelsisdóm í héraðsdómi Suðurlands fyrir auðgunarbrot og nytjastuld. Þann 19. nóvember 2008 hafi kærði hlotið 4 mánaða fangelsisdóm í héraðsdómi Reykjaness fyrir þjófnaðarbrot. Með ákvörðun Fangelsismálastofnunar 9. ágúst 2009 hafi kærða verið veitt reynslulausn á eftirstöðvum refsingarinnar, 460 daga. Lögregla hafi nú til rannsóknar eftirgreind mál, þar sem kærði sé sterklega grunaður um aðild: 007-2009-55119 Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 8. september í íbúð að [..] í Reykjavík haft í vörslum sínum 0,67 g af kannabisefnum sem kærði framvísaði til lögreglu. Kærði framvísaði fíkniefnunum til lögreglu og undirritaði vettvangsskýrslu um fíkniefnamisferli og er háttsemin talin varða við 2., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana og fíkniefni nr. 65/1974. 007-2009-55332 Fyrir þjófnað, með því að hafa miðvikudaginn 9. september 2009, stolið 4 stk. dekkjum og felgum undan bifreiðinni [...], sem stóð kyrrstæð á bifreiðastæði við [...] í Reykjavík. Kærði hefur viðurkennt brotið og er háttsemin talin varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. 007-2009-56192 Fyrir umferðarlagabrot, laugardaginn 12. september 2009 með því að hafa ekið bifreiðinni [...] á of miklum hraða og háskalega og án ökuréttinda og neitað að hlýða fyrirmælum lögreglu sem þurfti að veita kærða eftirför um götur höfuðborgarsvæðisins og hlaupa hann uppi eftir að kærði stöðvaði aksturinn. Kærði hefur viðurkennt brotið og er háttsemin talin varða við ýmis ákvæði umferðarlaga. 007-2009-53797 Fyrir þjófnað, með því að hafa sunnudaginn 18. september brotist inn í húsnæði við [...] í Hafnarfirði og stolið þaðan sjónvarpi og tveimur bifreiðum í félagi við tvo aðila. Kærði hefur ekki verið yfirheyrður vegna málsins. 007-2009-62412 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009 farið inn í bifreiðina [...] sem stóð á bifreiðastæði við [...] í Hafnarfirði og stolið þaðan, skiptimynt, hönskum og geisladiskum, kærði kveðst muna eftir því að hafa tekið í hurðarhúna á nokkrum bifreiðum og hugsanlega tekið eitthvað klink úr einhverjum af bifreiðunum. 007-2009-62360 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009, í félagi við tvo aðila, brotist inn í verslunina Mind í verslunarmiðstöðinni Firði Hafnarfirð, með því að toga upp hlið sem lokaði versluninni og stolið þaðan tveimur handtöskum. Kærði hefur játað verknaðinn og eru til myndabandsupptökur sem sýna brotið. Telst þessi verknaður varða við 244. gr. almennra hegningarlaga. 007-2009-62372 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009, í félagi við tvo aðila, brotist inn í bifreiðina [..] sem stóð á bifreiðastæði við verslunarmiðstöðina Fjörð í Hafnarfirði, með því að brjóta hliðarrúðu í bifreiðinni og stolið þaðan Channel hliðartösku ásamt snyrtidóti og visa greiðslukorti. 007-2009-62363 Fyrir þjófnað, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009, í félagi við tvo aðila, farið inn í íþróttahúsið við Strandgötu í Hafnarfirði og stolið þaðan Hummel jakka og farsíma en einn af samverkamönnum kærða var í fyrrnefndum jakka þegar hann var handtekinn. 007-2009-62360 Fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 8. október 2009 við Strandgötu í Hafnarfirði haft í vörslum sínum meint fíkniefni sem lögregla lagði hald á þegar kærði var handtekinn umrætt sinn í tengslum við rannsókn á ofangreindum málum frá 8. október. Auk þessara mála sem hér eru talin upp sé kærði sterklega grunaður í mörgum öðrum málum sem tengjast auðgunarbrotum á höfuðborgarsvæðinu síðastliðinn mánuð, sjá meðfylgjandi yfirlit af málum þar sem kærði er grunaður. Skýrslur hafi ekki verið teknar af kærða í öllum þessum málum en hann hafi þegar játað á sig nokkur af þeim brotum sem hann er grunaður um, þar á meðal þjófnaðarmál frá því í gær. Það megi ljóst vera að kærði, sem fékk reynslulausn þann 9. ágúst sl., hafi nánast samstundis farið að stunda afbrot og hafi á þessum stutta tíma fengið réttarstöðu grunaðs manns í mörgum auðgunarbrotamálum. Það sé mat lögreglu að brotastarfsemi kærða hafi færst í aukanna á síðustu dögum og þau auðgunarbrot sem kærði sé grunaður um geti varðað allt að 6 ára fangelsisrefsingu. Það sé mat lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu að öll lagaskilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsingar sé fullnægt, enda hafi kærði með ofangreindri háttsemi sinni rofið gróflega almenn skilyrði reynslulausnar. Þá sé og ljóst, í ljósi játninga hans, að hann sé undir sterkum rökstuddum grun um að hafa framið afbrot sem varðað getur allt að 6 ára fangelsi. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsingar sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði hefur mótmælt framkominni kröfu lögreglustjóra um að honum verði gert að afplána framangreindar eftirstöðvar fangelsisrefsingar og hefur krafist þess að henni verði hafnað. Að öllu framanrituðu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður að fallast á það með lögreglustjóra að fyrir liggi sterkur grunur um að kærði hafi gerst sekur um brot sem varðað geta allt að 6 ára fangelsi, og þannig rofið gróflega skilyrði reynslulausnar. Eru því uppfyllt skilyrði 2. mgr. 65. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga til að fallast á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að afplána 460 daga eftirstöðvar reynslulausnar 3 ára fangelsisdóms Hæstaréttar Íslands nr. 511/2007, 6 mánaða fangelsisdóms Héraðsdóms Suðurlands nr. 455/2008 og 4 mánaða fangelsisdóms Héraðsdóms Reykjaness nr. 732/2008. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð Kærði, X, afpláni 460 daga eftirstöðvar fangelsisrefsingar, sem hann hlaut með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 511/2007, dómi Héraðsdóms Suðurlands í máli nr. 455/2008 dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. 732/2008.
Mál nr. 309/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. júní 2009 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og henni verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 48/2022
Skaðabætur Miskabætur Gæsluvarðhald Framsal sakamanns Stjórnarskrá
A höfðaði mál á hendur Í og krafðist skaðabóta vegna gæslu hans á Ítalíu frá 14. febrúar til 16. ágúst 2017 á meðan hann beið framsals hingað til lands og vegna gæsluvarðhalds sem hann sætti hér á landi frá 17. ágúst 2017 til 10. janúar 2018 í tengslum við rannsókn lögreglu og meðferð sakamáls. A var ákærður fyrir peningaþvætti samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 meðan á gæsluvarðhaldinu stóð. Með dómi héraðsdóms var A sakfelldur fyrir peningaþvætti af gáleysi samkvæmt 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga og dæmdur í tveggja mánaða fangelsi og var sú niðurstaða staðfest af Landsrétti. Krafðist A bóta úr hendi Í á þeim grundvelli að hann hafi verið sviptur frelsi að ósekju í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar vegna 269 daga frelsissviptingar hans umfram dæmda refsingu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við frelsissviptingu A hefði ekki verið gætt meðalhófs og hann sætt gæsluvarðhaldi langt umfram nauðsyn andstætt 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þegar ekki væru í almennum lögum fyrirmæli um bótarétt manns sem borinn hefði verið sökum í aðstæðum líkt og í tilviki A yrði að líta til markmiðs og eðlis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Var talið að Í bæri hlutlæga bótaábyrgð á grundvelli hennar á frelsissviptingu A. Þá komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ekki stæðu málefnaleg rök til þess að greina á milli ábyrgðar Í á frelsissviptingu A hér á landi og á Ítalíu. Varðandi ákvörðun bóta vísaði Hæstiréttur til þess að A hefði hlotið refsidóm vegna þeirra atvika sem lögreglurannsókn beindist að og ákvörðun um gæsluvarðhald hvíldi á. Hins vegar hefði ekkert komið fram um að A hefði sjálfur átt sök á að frelsissvipting varð svo löng sem raun bar vitni þannig að lækka bæri bætur til hans af þeirri ástæðu. Voru miskabætur til A ákveðnar 6.000.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Ása Ólafsdóttir og Björg Thorarensen, Viðar Már Matthíasson fyrrverandi hæstaréttardómari og Guðmundur Sigurðsson prófessor.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. september 2022. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum. Til vara er þess krafist að krafa stefnda verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður.3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Ágreiningur aðila lýtur að skaðabótaskyldu áfrýjanda vegna gæsluvarðhalds stefnda frá 17. ágúst 2017 til 10. janúar 2018 í tengslum við rannsókn lögreglu á peningaþvætti og meðferð sakamáls. Einnig er deilt um bótaskyldu áfrýjanda vegna frelsissviptingar stefnda á Ítalíu frá 14. febrúar til 16. ágúst 2017 meðan hann beið framsals hingað til lands. Stefndi var dæmdur til tveggja mánaða fangelsisvistar en til frádráttar refsingunni kom fyrrgreint gæsluvarðhald sem hann sætti hér á landi. Stefndi byggir bótakröfu sína fyrir Hæstarétti á að hann hafi verið sviptur frelsi að ósekju í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 vegna 269 daga frelsissviptingar hans umfram dæmda refsingu.5. Með héraðsdómi 17. mars 2021 var áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 4.500.000 krónur í miskabætur vegna gæsluvarðhalds sem hann sætti hér á landi en kröfu vegna ætlaðs fjártjóns var vísað frá dómi. Í hinum áfrýjaða dómi 10. júní 2022 var staðfest niðurstaða héraðsdóms um skaðabótaskyldu áfrýjanda vegna gæsluvarðhalds stefnda hér á landi og einnig vegna gæslu hans á Ítalíu og voru miskabætur til stefnda ákveðnar 19.000.000 króna, en hvorki var fallist á kröfu hans um miskabætur vegna farbanns né vegna þess að stjórnvöld hefðu hindrað för hans úr landi að refsidómi gengnum.6. Áfrýjunarleyfi var veitt 20. september 2022, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2022-99, á þeim grunni að dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi um skaðabótaskyldu ríkisins vegna þvingunaraðgerða við rannsókn sakamáls.Málsatvik7. Stefndi er […] ríkisborgari fæddur árið 1985. Þegar atvik máls urðu hafði hann ótímabundið dvalarleyfi á Ítalíu og hafði verið búsettur þar í landi frá 2004. Hann kom fyrst til Íslands 2. febrúar 2016 og yfirgaf landið 10. sama mánaðar. Síðar í þeim mánuði hóf héraðssaksóknari rannsókn á ætluðu peningaþvættisbroti stefnda auk þriggja annarra manna hér á landi.8. Vegna rannsóknarinnar gaf héraðsdómur út handtökuskipun á hendur stefnda að kröfu héraðssaksóknara 30. mars 2016 á þeim grundvelli að rökstuddur grunur væri um að hann kynni að vera viðriðinn brot á tilteknum ákvæðum almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 155. gr. um skjalafals, 248. gr. um fjársvik og 264. gr. um peningaþvætti. Stefndi var handtekinn á Ítalíu 13. febrúar 2017. Á grundvelli Evrópusamnings um framsal sakamanna frá 13. desember 1957 sendi innanríkisráðuneytið ítölskum stjórnvöldum beiðni um framsal stefnda til Íslands 16. febrúar 2017 ásamt gögnum þar um og sendi ráðuneytið frekari gögn 16. mars 2017. Alþjóðadeild ríkislögreglustjóra sendi 19. maí 2017 fyrirspurn til ítalskra yfirvalda um stöðu málsins sem var svarað 24. sama mánaðar á þann veg að því væri ekki lokið þar og að tilkynnt yrði þegar það lægi fyrir. Alþjóðadeildin sendi á ný fyrirspurn 14. júní 2017 um hvort stefndi væri enn í varðhaldi á Ítalíu. Ekkert svar barst við henni.9. Dómsmálaráðuneyti Ítalíu samþykkti framsal stefnda til Íslands 3. júlí 2017 og var sú ákvörðun staðfest af dómstól í […] 10. sama mánaðar. Erindi barst til íslenskra yfirvalda 17. júlí þar sem tilkynnt var að framsalið hefði verið samþykkt og að íslensk yfirvöld þyrftu að sækja stefnda ekki seinna en 19. júlí 2017. Sama dag sendi ráðuneytið tilkynningu til ítalskra yfirvalda um að því hefði ekki borist formlegt samþykki fyrir framsalinu. Þess var óskað að framsali yrði frestað til 24. júlí 2017 og var það ítrekað tveimur dögum síðar. Ítölsk yfirvöld svöruðu 3. ágúst 2017 og óskuðu eftir áætlun um flutning stefnda. Ráðuneytið áréttaði 4. ágúst að engin formleg gögn hefðu borist því en ferðaáætlun yrði send að þeim mótteknum. Vegna gagnaöflunar var varðhald stefnda á Ítalíu og frestur til að flytja stefnda úr landi framlengdur 4. ágúst til 18. sama mánaðar.0. Dómsmálaráðuneytið hér á landi fól ríkislögreglustjóra 8. ágúst að annast flutning stefnda til Íslands fyrir 18. sama mánaðar. Stefndi var fluttur til landsins 17. ágúst. Sama dag var hann í héraðsdómi úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna samkvæmt a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til 24. sama mánaðar.1. Eftir að fyrsta gæsluvarðhald stefnda rann út var hann fimm sinnum til viðbótar úrskurðaður í varðhald til fjögurra vikna í senn á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Vísað var til þess að brot þau sem stefndi væri grunaður um gætu varðað allt að átta ára fangelsi. Byggðu úrskurðirnir á að stefndi væri erlendur ríkisborgari með engin tengsl við Ísland en ætti eiginkonu í […] og son í […]. Var því talin hætta á að hann myndi reyna að komast úr landi eða koma sér undan málsókn með öðrum hætti og ekki talið að nærvera hans yrði tryggð með öðrum og vægari úrræðum. Stefndi kærði alla fimm úrskurðina til Hæstaréttar sem staðfesti þá með vísan til forsendna.2. Meðan á gæsluvarðhaldi stóð var ákæra gefin út á hendur stefnda 20. september 2017 og var hann einn fjögurra ákærðra í málinu. Stefnda var gefið að sök peningaþvætti samkvæmt 1. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa skipulagt og gefið meðákærðu fyrirmæli um peningaþvættið eftir að hann kom til landsins í febrúar 2016 gagngert í þeim tilgangi að sjá til þess að fjármunir yrðu sendir tilteknum erlendum aðilum og að brotin hefðu verið framin að hans undirlagi auk nánari tilgreiningar á háttsemi hans sem getið var í ákæru.3. Með úrskurði Landsréttar 10. janúar 2018 var úrskurður héraðsdóms frá 8. sama mánaðar um að stefndi skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi felldur úr gildi og honum í staðinn gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með úrskurði Landsréttar 7. mars 2018 var stefnda gert að sæta áfram farbanni þar til dómur félli í sakamálinu á hendur honum í héraðsdómi, þó eigi lengur en til 12. mars 2018.4. Aðalmeðferð í sakamálinu fór fram dagana 7. og 11. desember 2017 og var málið þá dómtekið. Vegna tafa á að kveða upp dóm var málið endurflutt 23. febrúar 2018 og dómur kveðinn upp 8. mars sama ár. Þar var stefndi sakfelldur fyrir peningaþvætti af gáleysi samkvæmt 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Refsing hans var ákveðin fangelsi í tvo mánuði og kom gæsluvarðhald sem hann sætti til frádráttar refsingunni. Með dómi Landsréttar […] maí 2019 í máli nr. […] var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu og refsingu stefnda staðfest.5. Þegar héraðsdómur gekk í refsimálinu 8. mars 2018 var ljóst að stefndi hafði afplánað dæmdan refsitíma að fullu vegna þess gæsluvarðhalds sem hann hafði sætt við rannsókn og meðferð málsins. Stoðdeild ríkislögreglustjóra flutti stefnda til Amsterdam 23. mars 2018 þaðan sem hann fór sjálfur til […] á Ítalíu.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda6. Áfrýjandi mótmælir þeirri niðurstöðu hins áfrýjaða dóms að íslenska ríkið beri bótaábyrgð vegna gæslu stefnda á Ítalíu eftir að hann var handtekinn þar að beiðni íslenskra stjórnvalda um framsal hans í tengslum við lögreglurannsókn. Eðlilega hafi verið staðið að beiðninni og engri sök fyrir að fara við málsmeðferð hér á landi. Hvorki séu uppfyllt skilyrði 246. gr. laga nr. 88/2008 né almennra skaðabótareglna. Áfrýjandi geti ekki borið ábyrgð á atvikum á Ítalíu og byggir á aðildarskorti um kröfur sem því tengjast. Hann geti aðeins borið ábyrgð á ákvörðunum eigin starfsmanna og innan marka íslenska ríkisins. 7. Um bótakröfu vegna gæsluvarðhalds hér á landi byggir áfrýjandi á að stefndi hafi ekki verið sýknaður í sakamálinu heldur sakfelldur fyrir þann verknað sem honum var gefinn að sök í ákæru, peningaþvætti, þótt háttsemi hans væri virt sem gáleysisbrot samkvæmt 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Því eigi stefndi ekki rétt til bóta samkvæmt 246. gr. laga nr. 88/2008. Ekki sé heldur fullnægt skilyrðum almennra skaðabótareglna í málinu um grundvöll skaðabótaábyrgðar. Þá hafi stefndi sjálfur átt mikla og afgerandi sök á þeim þvingunarráðstöfunum sem hann var beittur.8. Ekki sé unnt að skýra 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar með þeim hætti að hún skapi bótarétt við þessar aðstæður eins og gert sé í hinum áfrýjaða dómi. Stefndi hafi ekki verið sviptur frelsi að ósekju og hvorki sé til að dreifa saknæmri háttsemi áfrýjanda né að lögmæt skilyrði hafi skort fyrir þvingunarráðstöfunum. Í stjórnarskrárákvæðinu felist lagaáskilnaðarregla en ekki sjálfstæð bótaregla. Þá verði slík regla ekki leidd af mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og ekki sé hægt að leiða skaðabótaskyldu af 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.9. Til stuðnings varakröfu bendir áfrýjandi á að hin tildæmda fjárhæð sé alltof há og sérstaklega mótmælt að líta megi til sjónarmiða sem reifuð séu í frumvarpi til laga nr. 128/2019 um heimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017. Lögin hafi verið sett vegna sérstakra tilvika og mál þetta sé auk þess ekki samanburðarhæft við málin sem lögin taka til.Helstu málsástæður stefnda20. Stefndi byggir á því að öll gæsluvarðhaldsvist hans umfram dæmda refsingu hafi verið að ósekju í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og bendir því til stuðnings á ummæli í greinargerð með stjórnarskipunarlögum nr. 97/1995.21. Hann byggir jafnframt á því að áfrýjandi beri ábyrgð á gæslu sem honum var gert að sæta á Ítalíu. Af fyrirmælum 35. gr. laga nr. 51/2016 um handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða á grundvelli handtökuskipunar sé ljóst að líta beri á frelsissviptingu hans í báðum löndum sem eina heild. Stefndi hafi verið í haldi á Ítalíu fyrir tilstilli íslenskra stjórnvalda og því beri áfrýjandi ábyrgð á miska sem sú frelsissvipting kunni að valda.22. Þá bendir stefndi á að hann hafi enga sök borið á gæsluvarðhaldi umfram dæmda refsingu og hvorki valdið né stuðlað að þvingunaraðgerðum. 23. Stefndi vísar að auki til þess að bótaskylda áfrýjanda hafi stofnast þegar fyrir lá samkvæmt endanlegum dómi að hann hefði setið lengur í gæsluvarðhaldi en sú refsing sem honum var gert að sæta í sakamálinu. Í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 felist bann við því að sakborningur sæti gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þyki að fangelsisrefsing verði dæmd. Þá beri að líta til 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar um að maður skuli aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en þörf krefur. Af þessu sé ljóst að 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar sé grundvöllur bótaábyrgðar í ólögfestum tilvikum eða þegar lög samrýmast ekki þeim grundvallarrétti sem ákvæðið áskilji.24. Um fjárhæð miskabóta tekur stefndi fram að við ákvörðun þeirra fyrir gæsluvarðhald að ósekju beri, eins og gert var í hinum áfrýjaða dómi, að hafa hliðsjón af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 128/2019 sem og dómvenju. Séu miskabætur til stefnda samkvæmt hinum áfrýjaða dómi síst of háar og ættu í reynd að miðast við 130.000 krónur á dag eða samanlagt um 35.000.000 króna sé litið til dóms Landsréttar 17. desember 2021 í máli nr. 638/2020.Löggjöf25. Í 67. gr. stjórnarskrárinnar er fjallað um persónufrelsi. Áskilið er í 1 mgr. að engan megi svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Ákvæði 3. og 5. mgr. greinarinnar hafa einkum þýðingu fyrir sakarefni þessa máls, en þau eru svohljóðandi:3. mgr.[...] Gæsluvarðhaldi má aðeins beita fyrir sök sem þyngri refsing liggur við en fésekt eða varðhald. Með lögum skal tryggja rétt þess sem sætir gæsluvarðhaldi til að skjóta úrskurði um það til æðra dóms. Maður skal aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur, en telji dómari fært að láta hann lausan gegn tryggingu skal ákveða í dómsúrskurði hver hún eigi að vera.5. mgr.Hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skal hann eiga rétt til skaðabóta.26. Efni 67. gr. var fært í núverandi mynd með 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995 sem bættu meðal annars 5. mgr. við greinina og efni 3. mgr. um rétt handtekins manns og skilyrði gæsluvarðhalds var einnig gert mun ítarlegra en áður. Í greinargerð með 5. gr. frumvarps til fyrrgreindra laga kom fram að meðal helstu markmiða breytinganna væri að færa efni ákvæðisins til samræmis við hliðstætt ákvæði 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu.27. Í greinargerðinni var einnig tekið fram að þótt ákvæði um réttindi sakaðs manns í 3. mgr. væru þegar tryggð að mestu í löggjöf um meðferð sakamála væri engu að síður þörf á að stjórnarskrárbinda þau með afdráttarlausum hætti, enda væri með frelsissviptingu gengið á ein mikilvægustu grundvallarmannréttindi einstaklinga. Því yrðu heimildir til þess að vera sérstaklega skýrar. Um fyrirmæli 3. mgr. að maður skuli aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en þörf krefur sagði að sett væri fram viss leiðbeiningar¬regla sem væri í samræmi við dómvenju um beitingu lagaheimilda til gæsluvarðhalds. 28. Um nýmæli 5. mgr. 67. gr. um bótarétt vegna frelsissviptingar sagði meðal annars í greinargerð:Mikilvægasta skýringaratriðið í reglunni lýtur væntanlega að því að mælt er fyrir um bótarétt þess sem hefur verið sviptur frelsi að ósekju. Í síðastnefndu orðin er unnt að leggja þann almenna skilning að þau vísa til þess að maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu. Með orðalagi ákvæðisins er ætlunin að mönnum verði tryggður bótaréttur ef þeim hefur verið gert að sæta frelsissviptingu án þess að hafa til þess unnið. Ræðst þá bótarétturinn af því sem komið er fram þegar unnt er orðið að meta öll atvik máls. Bótaréttur getur þó fallið brott ef maður telst sjálfur hafa átt sök á því að gripið hafi verið til sviptingar frelsis hans eða frelsissvipting hafi orðið svo löng sem raun ber vitni. Í 5. mgr. 5. gr. frumvarpsins er ætlast til að nánari reglur um bótarétt manns vegna frelsissviptingar komi fram í almennum lögum, en þar yrði að taka öllu nánari afstöðu til atriða varðandi m.a. skilyrði fyrir bótaréttinum. Slíkar reglur yrðu þó að sjálf¬sögðu að samrýmast grunnreglunum sem tillögur eru gerðar um í 5. mgr. 5. gr. frumvarpsins.29. Í 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 eru fyrirmæli um skilyrði gæsluvarðhalds og er 3. mgr. ákvæðisins svohljóðandi:Ekki er heimilt að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sýnt þykir að brot, sem hann er sakaður um, muni aðeins hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna fangelsisrefsingu miðað við aðstæður. Enn fremur skal eftir föngum gæta þess að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þykir að fangelsisrefsing verði dæmd.30. Í athugasemdum um 95. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 88/2008 segir að um skilyrði gæsluvarðhalds sé höfð hliðsjón af 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og c-lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Um skýringu á 3. mgr. 95. gr. laganna segir meðal annars:Í eðli sínu er gæsluvarðhald fólgið í því að sakaður maður er sviptur frelsi í þágu rannsóknar eða meðferðar sakamáls. Þótt gæsluvarðhaldi verði ekki jafnað til fangelsisrefsingar fyrir brot, sem maður hefur verið sakfelldur fyrir af dómstóli, hefur það engu að síður verið viðhorf löggjafans að gæsluvarðhaldsvist skuli dregin frá fangelsisvist að einhverju eða öllu leyti þegar dómur er upp kveðinn, nema hegðun sakbornings sé um að kenna, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Má draga þá ályktun af þessu að forðast beri að svipta mann frelsi til langframa í kjölfar brots, sem hann er talinn hafa framið, nema líklegt sé að hann verði dæmdur til fangelsisrefsingar, þ.e. frelsissviptingar, verði hann á annað borð sakfelldur, vegna þess að annars hefði hann í raun og veru tekið út þyngri refsingu fyrir brotið en lög og lagaframkvæmd segja fyrir um. Samkvæmt meðalhófsreglunni á gæsluvarðhald heldur ekki að standa lengur en þörf krefur.[...] Með orðalaginu „ef sýnt þykir“ er átt við að verulegar líkur séu á því þegar úrskurður er upp kveðinn að sakborningur verði ekki dæmdur í óskilorðsbundið fangelsi. Sé svo ekki, t.d. ef rannsókn er nýhafin og málsatvik eru óljós, ber dómara hins vegar að taka afstöðu til kröfu um gæsluvarðhald, óháð þessu ákvæði.Í samræmi við þau sjónarmið, sem reifuð eru hér að framan, er tekið fram í síðari málslið 3. mgr. að gæta skuli þess eftir föngum að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þykir að fangelsisrefsing verði dæmd, að teknu tilliti til eðlis brotsins og annarra atriða sem áhrif hafa á refsihæðina. Við mat á því ber m.a. að líta til þess hver verði líkleg fangelsisrefsing miðað við dómaframkvæmd.31. Í 246. gr. laga nr. 88/2008 er fjallað um bótarétt þess sem borinn hefur verið sökum í sakamáli og eru 1. og 2. mgr. svohljóðandi:Maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli á rétt til bóta skv. 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur.Dæma skal bætur vegna aðgerða skv. IX.–XIV. kafla laga þessara ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á.32. Í skýringum um þessi ákvæði kemur fram að markmiðið hafi verið að rýmka skilyrði fyrir bótum vegna sakamáls og meðal annars hafi þar verið tekið mið af samsvarandi ákvæðum í 1018. gr. a–1018. gr. d dönsku réttarfarslaganna. Ákvæðunum sé ætlað að taka af allan vafa um að aðrir sakborningar en þeir sem 1. mgr. tekur til eigi ekki rétt til bóta samkvæmt reglum kaflans þótt þeir geti öðlast skaðabótakröfu á grundvelli sakarreglunnar hafi þeir beðið tjón vegna ásetnings eða gáleysis þeirra sem því hafa valdið.33. Þegar óskað var framsals stefnda frá Ítalíu giltu lög nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum um framsalsbeiðnir milli ríkjanna. Þau voru sett meðal annars í tengslum við fullgildingu Íslands á samningi Evrópuráðsins um framsal sakamanna frá 13. desember 1957. Samningurinn skapaði gagnkvæmar þjóðréttarskyldur í þessum efnum milli Íslands og Ítalíu sem aðildarríkja að samningnum og er 1. gr. hans svohljóðandi: Framsalsskylda.Samningsaðilar skuldbinda sig til að afhenda hver öðrum í samræmi við ákvæði og skilyrði þau sem sett eru í samningi þessum alla þá menn sem þar til bær yfirvöld þess aðila sem framsals beiðist hafa uppi saksókn gegn fyrir afbrot eða eru eftirlýstir af þeim yfirvöldum vegna fullnustu refsidóms eða ákvörðunar um öryggisráðstöfun.34. Lög nr. 51/2016 um handtöku og afhendingu manna til og frá Íslandi vegna refsiverðra verknaða á grundvelli handtökuskipunar tóku gildi að því er varðar evrópska handtökutilskipun 1. nóvember 2019 og um framsalsbeiðnir milli Íslands og ríkja Evrópusambandsins fer nú eftir fyrirmælum hennar. Er 35. gr. laganna svohljóðandi:Frádráttur gæsluvarðhalds við fullnustu refsingar.Nú er eftirlýstur maður sendur hingað til lands vegna fullnustu á refsingu hér á landi og skal þá draga frá refsingunni þann tíma sem hann var sviptur frjálsræði vegna meðferðar beiðninnar um afhendingu í því ríki sem tók á móti handtökuskipuninni. Sama gildir þegar eftirlýstur maður er afhentur vegna málsmeðferðar verði hann dæmdur í fangelsisrefsingu hér á landi vegna þess verknaðar sem tilgreindur er í handtökuskipuninni.Niðurstaða35. Þar sem stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms verður hér fyrir réttinum ekki leyst úr kröfum hans í stefnu í héraði um bætur fyrir farbann og ætlaðar hindranir við að hann kæmist úr landi eftir að refsidómur gekk í máli hans. Var kröfum stefnda þar um hafnað í hinum áfrýjaða dómi og hefur hann ekki gagnáfrýjað þessum þáttum málsins. Þá var kröfu um bætur fyrir fjártjón vísað frá héraðsdómi. Einskorðast úrlausn málsins því við kröfu um miskabætur vegna frelsissviptingar, annars vegar vegna gæslu á Ítalíu frá 14. febrúar 2017 allt þar til hann var fluttur til Íslands 17. ágúst það ár og hins vegar vegna gæsluvarðhalds hér á landi frá þeim degi til 10. janúar 2018.36. Áfrýjandi hefur mótmælt ýmsum málsástæðum sem stefndi hefur uppi fyrir Hæstarétti sem ekki sé að finna í stefnu hans í héraði en þær hafi fyrst komið fram fyrir Landsrétti. Þótt fallast megi á að greinargerð stefnda til Landsréttar hafi verið úr hófi löng, leikur ekki vafi á að megin málstæðum hans sem lúta að bótagrundvelli og fjárhæð bóta hefur frá upphafi verið haldið fram af hans hálfu til stuðnings dómkröfum hans. Þær koma því til úrlausnar í málinu.Um bótagrundvöll37. Kjarni ágreinings aðila lýtur að bótagrundvelli fyrir kröfu stefnda vegna þeirrar frelsissviptingar sem hann sætti umfram tveggja mánaða fangelsisrefsingu sem hann hlaut í refsimáli. Nam frelsissvipting hans umfram það tæplega níu mánuðum eða 182 dögum á Ítalíu og 87 dögum hér á landi, samanlagt 269 dögum. Meginröksemdir áfrýjanda eru að þar sem stefndi hafi hvorki verið sýknaður í refsimálinu né mál hans fellt niður geti bótaregla 246. gr. laga nr. 88/2008 ekki átt við um tilvik stefnda. Engin önnur lagaheimild sé tæk sem grundvöllur bótaskyldu né heldur verði hún leidd af sakarreglunni.38. Þau ákvæði laga nr. 88/2008 sem fjalla um réttindi handtekinna manna og skilyrði gæsluvarðhalds ber að skýra í ljósi fyrirmæla 67. gr. stjórnarskrárinnar um persónufrelsi og er ítrekað vísað til þessa stjórnarskrárákvæðis í skýringum með ákvæðum laganna.39. Sem fyrr greinir var yfirlýst markmið stjórnarskrárgjafans 1995 að stjórnarskrárbinda rétt sakaðra manna með skýrari hætti en fyrr enda væri með frelsissviptingu gengið á ein mikilvægustu grundvallarréttindi manna. Í fyrirmælum 3. mgr. 67. gr. um að maður skuli aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur er því lögð sérstök áhersla á mikilvægi þess að meðalhófs sé gætt. Það lýtur ekki aðeins að þeim tíma þegar úrskurðir eru kveðnir upp heldur einnig þegar áætlað er hver endanleg fangelsisrefsing kunni að verða þótt engu verði þar slegið föstu eðli máls samkvæmt. Er þetta útfært þannig í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 að þess skuli gæta eftir föngum að sakborningur verði ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en sýnt þyki að fangelsisrefsing verði dæmd.40. Fyrir liggur að við rannsókn málsins beindist rökstuddur grunur að peningaþvættisbroti stefnda sem gat varðað allt að sex ára fangelsi. Þegar gæsluvarðhaldsúrskurðir yfir honum voru kveðnir upp voru þannig forsendur til að ætla að fangelsisrefsing hans yrði að lágmarki sá tími sem gæsluvarðhald stóð, en á þeim tíma var þó ókleift að meta með óyggjandi hætti hvort sönnun myndi takast sem nægði til sakfellis eða um ásetning hans til brots.41. Á hinn bóginn varð ekki ljóst fyrr en að gengnum refsidómi þegar unnt var að meta öll atvik máls, að frelsissvipting stefnda vegna rannsóknar og meðferðar málsins hafði staðið meira en fjórfalt lengur en tildæmd refsing og hafði hann því í reynd tekið út mun þyngri refsingu fyrir brot sitt en lög og lagaframkvæmd segja fyrir um. Verður samkvæmt framangreindu ótvírætt að líta svo á að við frelsissviptingu stefnda hafi ekki verið gætt meðalhófs og hann sætt gæsluvarðhaldi langt umfram nauðsyn andstætt fyrrgreindum fyrirmælum 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar.42. Úr framkvæmd dómstóla fyrir stjórnarskrárbreytingarnar 1995 eru dæmi þess að frelsissvipting manns sem byggðist á heimild í lögum hafi verið talin andstæð stjórnarskrá og með því hafi skapast réttur hans til miskabóta úr ríkissjóði, sbr. dóm Hæstaréttar 29. mars 1994 í máli nr. 300/1991 sem birtur er á bls. 748 í dómasafni réttarins það ár. Eftir breytingarnar á 67. gr. stjórnarskrárinnar eru sett fram bein fyrirmæli um bótarétt þess sem hefur verið sviptur frelsi og á þeim grunni byggist frekari útfærsla í bótareglum laga nr. 88/2008.43. Sem fyrr segir einskorðast bótaréttur manns sem hefur verið borinn sökum í sakamáli, sbr. 1. og 2. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008, við að mál hans hafi verið fellt niður eða hann hafi verið sýknaður með endanlegum dómi og er hér um hlutlæga ábyrgð ríkisins að ræða. Hvorugt á við í þessu máli. 44. Fyrir liggur að stefndi hlaut ekki sýknudóm heldur var hann dæmdur til tveggja mánaða fangelsisvistar fyrir peningaþvætti af gáleysi sem var minna brot en honum var gefið að sök í ákæru. Af skýrum orðum 1. mgr. 246. gr., sem var ætlað að taka af vafa um að aðrir en þeir sem þar greinir ættu ekki rétt til bóta, leiðir að ekki er hægt að leggja til grundvallar að stefndi hafi verið sýknaður af þeim sökum sem hann var borinn. Verður sú ályktun einnig leidd af lögskýringargögnum um 246. gr. sem lýst var að framan um fyrirmynd ákvæðisins, en hliðstæðu hennar er að finna í 1. mgr. 1018. gr. a í dönsku réttarfarslögunum.45. Í 2. mgr. hinnar dönsku fyrirmyndar sem vísað er til skýringum með 246. gr. er auk þess að finna sérreglu sem ekki er í lögum nr. 88/2008. Þar kemur fram að þótt skilyrði 1. mgr. séu ekki uppfyllt um sýknu eða niðurfellingu máls skuli einnig greiða bætur hafi frelsissvipting meðan á málsmeðferð stóð ekki reynst í sanngjörnu hlutfalli við dæmda fangelsisrefsingu eða af öðrum ástæðum ekki verið sanngjörn. Til að bótaréttur stofnist samkvæmt þessu ákvæði hefur verið litið til þess hvort verulega mikill munur er á lengd gæsluvarðhalds og dæmdrar refsingar.46. Samkvæmt framangreindu verða atvik máls og bótaréttur stefnda ekki felld undir hlutlæga bótareglu 246. gr. laga nr. 88/2008. Þar sem stefnda hefur ekki tekist að sýna fram á að miski hans vegna frelsissviptingarinnar hafi orðið vegna ásetnings eða gáleysis áfrýjanda eða starfsmanna hans verður ekki heldur fallist á að hann hafi öðlast skaðabótakröfu á hendur áfrýjanda á grundvelli sakarreglunnar þannig að til álita komi að beita heimild b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um miskabætur.47. Þar sem tómarúm er í almennum lögum um bótarétt manns sem borinn hefur verið sökum við þær aðstæður sem uppi eru í máli þessu ber, eins og gert er í hinum áfrýjaða dómi, að líta til markmiðs 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og eðlis þeirrar reglu sem þar kemur fram um rétt manns til skaðabóta vegna frelsissviptingar að ósekju.48. Eins og fyrr var lýst kemur fram sú afstaða stjórnarskrárgjafans í greinargerð að þessi orð beri að skilja svo að „maður hafi verið sviptur frelsi saklaus eða að ástæðulausu“. Þá er lýst þeirri ætlun að mönnum sé tryggður bótaréttur hafi þeim verið gert að sæta frelsissviptingu „án þess að hafa til þess unnið“ og tekið fram að bótarétturinn ráðist af því sem „komið er fram þegar unnt er orðið að meta öll atvik máls“.49. Fyrir liggur að unnt var orðið að meta öll atvik þessa máls þegar endanlegur dómur í refsimálinu á hendur stefnda var kveðinn upp. Varð þá ljóst að hann hafði sætt gæsluvarðhaldi langt umfram nauðsyn, andstætt því sem áskilið er í 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Þótt stefndi hafi í ljósi sakfellingardómsins ekki verið sviptur frelsi saklaus hafði hann ekki unnið til svo langrar frelsissviptingar en með því hafði hann í reynd tekið út mun þyngri refsingu fyrir brotið en hann var dæmdur til. Var stefndi í þessum skilningi því sviptur frelsi að ósekju.50. Áfrýjandi byggir á að 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar um bótarétt sé ekki sjálfstæð bótaregla heldur lagaáskilnaðarregla og vísar því til stuðnings til dóms Hæstaréttar 12. október 2000 í máli nr. 175/2000. Lagaáskilnaðarreglur hafa þýðingu þegar þörf er á að takmarka eða skerða mannréttindi og er ætlað að tryggja réttaröryggi. Í þeim felst að takmarkanir sem settar eru réttindum manna og frelsi skuli ávallt vera lögmæltar og eiga skýra stoð í lögum. Ekki verður hins vegar fallist á að það sé forsenda þess að maður njóti réttinda sem lýst er í stjórnarskrá eða mannréttindasáttmála Evrópu að þau hafi verið fest í almenn lög og að það leysi áfrýjanda undan skyldum sínum hafi slík lög ekki verið sett. 51. Af tilvitnuðum dómi Hæstaréttar í máli nr. 175/2000 verður ekki annað ályktað en að nánari útfærsla á bótareglu 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar í þágildandi lögum nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hafi verið innan ramma stjórnarskrárákvæðisins, þar á meðal um eigin sök sakbornings eins og niðurstaða dómsins byggðist á. Í skýringum með 5. mgr. er sem fyrr greinir settur sá fyrirvari að bótaréttur geti fallið brott hafi maður sjálfur átt sök á því að gripið hafi verið til frelsissviptingar eða hún orðið svo löng sem raun ber vitni.52. Að öllu framangreindu virtu ber áfrýjandi hlutlæga bótaábyrgð á frelsissviptingu sem stefndi sætti í gæsluvarðhaldi umfram dæmda fangelsisrefsingu. Þá verður ekki séð að stefndi hafi sjálfur átt sök á því að frelsissvipting hafi orðið svo löng sem raun bar vitni þannig að bótaréttur hans hafi fallið brott, andstætt því sem var raunin í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 175/2000.Um gæslu stefnda á Ítalíu53. Sérstakt úrlausnarefni er krafa stefnda um bætur fyrir frelsissviptingu sem hann sætti í sex mánuði í haldi ítalskra stjórnvalda meðan hann beið framsals hingað til lands. Í málinu liggur fyrir staðfesting frá dómsmálaráðuneyti Ítalíu um að stefndi hafi verið í haldi í tilgreindu fangelsi þar í landi umræddan tíma. Áfrýjandi byggir á að hann geti aðeins borið ábyrgð á meðferð málsins sem beinlínis hafi verið háð ákvörðunum manna sem störfuðu á hans vegum innan íslenska ríkisins en ekki á atvikum sem hafi gerst á Ítalíu.54. Til þess er að líta að frumkvæði að og ákvörðun um handtökuskipun og beiðni um framsal stefnda frá Ítalíu var á hendi íslenskra stjórnvalda. Fór um málsmeðferð framsalsbeiðninnar og skilyrði framsals eftir fyrirmælum samnings milli ríkjanna um framsal sakamanna, en af honum leiddi einnig að meðan leyst var úr beiðninni var stefndi í haldi ítalskra stjórnvalda.55. Samkvæmt 1. gr. samnings um framsal sakamanna frá 13. desember 1957, sem áður er getið, voru ítölsk stjórnvöld skuldbundin að þjóðarétti til að handtaka stefnda og afhenda íslenskum stjórnvöldum vegna gruns um tiltekin afbrot án þess að þar yrði lagt efnislegt mat á forsendur beiðninnar. Þannig fól gæsla stefnda á Ítalíu í sér þvingunarráðstöfun í aðdraganda málsóknar á hendur honum á Íslandi sem var viðhaldið með ítrekuðum gæsluvarðhaldsúrskurðum eftir að hann var framseldur hingað til lands. 56. Þegar þessi atvik eru metin er óhjákvæmilegt að líta á frelsissviptingu stefnda í báðum ríkjum sem eina heild. Til stuðnings þeirri skýringu má einnig líta til 35. gr. núgildandi laga nr. 51/2016 sem gerir ráð fyrir því að þegar eftirlýstur maður er framseldur hingað til lands vegna málsmeðferðar sakamáls skuli draga frá refsingunni þann tíma sem hann var sviptur frelsi vegna meðferðar beiðni um afhendingu hans í erlendu ríki. Þetta viðhorf löggjafans endurspeglast einnig í 76. gr. almennra hegningarlaga um að gæsluvarðhaldsvist skuli dregin frá fangelsisvist að einhverju eða öllu leyti þegar dómur er upp kveðinn nema hegðun sakbornings sé um að kenna.57. Samkvæmt framansögðu standa ekki málefnaleg rök til þess að greina á milli ábyrgðar áfrýjanda á frelsissviptingu stefnda hér á landi og á Ítalíu. Ekki hafa verið bornar brigður á lögmæti framsals stefnda eða að skilyrði þess hafi verið fyrir hendi og engin rök verið færð fram af áfrýjanda fyrir því að stefndi geti átt sjálfstæðan rétt til bóta vegna miska síns gagnvart ítölskum stjórnvöldum. Ber áfrýjandi því hlutlæga bótaábyrgð vegna miska stefnda af því að sæta gæslu á Ítalíu í aðdraganda framsals hans hingað til lands með sama hætti og gildir um gæsluvarðhald hans hér á landi umfram þá tvo mánuði í fangelsi sem hann var dæmdur í.Um bótafjárhæð58. Samkvæmt 5. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 skal bæta fjártjón og miska og verður hið sama talið gilda þegar stofnast til bótaábyrgðar áfrýjanda vegna atvika í þessu máli sem fyrr var lýst. Krafa stefnda sem hér er til úrlausnar lýtur einvörðungu að bótum vegna miska. 59. Engar reglur hafa verið settar hér á landi um staðlaðar fjárhæðir miskabóta vegna þvingunarráðstafana á borð við gæsluvarðhald miðað við hvern dag í varðhaldi eins og má finna í nágrannalöndum. Í dómaframkvæmd hafa ekki heldur mótast viðmið um fastar fjárhæðir í þessum efnum.60. Til hliðsjónar um mat á umfangi miska við aðrar aðstæður má benda á fyrirmæli 4. gr. skaðabótalaga um fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska vegna líkamstjóns. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. skal meðal annars litið til eðlis og afleiðinga tjóns frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það veldur í lífi tjónþola. Verður mesti miski vegna tjóns metinn til 100 stiga og eru bætur samkvæmt því 4.000.000 króna, sbr. 2. mgr., en ákveða má þær allt að 50% hærri þegar sérstaklega stendur á, sbr. 3. mgr. Hafa hæstu mögulegu bætur samkvæmt ákvæðinu verið dæmdar þegar tjónþoli hefur hlotið örkuml og þannig verið varanlega sviptur flestum lífsgæðum og háður öðrum um aðstoð við allar helstu athafnir daglegs lífs, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 25. október 2012 í máli nr. 6/2012. Framreiknaðar miskabætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga gætu þá mest numið rúmlega 20.000.000 krónum.61. Einnig má um mat á umfangi miska og miskabætur hafa hliðsjón af a- og b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga um að heimilt sé að láta þann sem ábyrgð ber á líkamstjóni af ásetningi eða stórfelldu gáleysi eða ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annars manns greiða miskabætur til þess sem misgert var við. Í ákvæðinu er ekki mælt fyrir um tilteknar fjárhæðir miskabóta enda er markmið þess að ákvarða beri þær eftir því sem sanngjarnt þykir. Sjónarmið um eðli bótanna sem sanngirnisbóta koma fram í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 37/1999 sem færðu ákvæðin í núverandi horf og höfðu meðal annars það markmið að bæta réttarstöðu þolenda afbrota. Þar var tekið fram að við ákvörðun bóta ætti að líta til umfangs tjóns, sakar tjónvalds og fjárhagsstöðu hans en einnig var vísað til alvarlegra afleiðinga þegar um væri að ræða börn sem væru fórnarlömb kynferðisbrota.62. Nefna má til hliðsjónar tvo dóma Hæstaréttar sem dæmi um miskabætur á grundvelli 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga þar sem fallist var á að um mjög mikinn og langvarandi, jafnvel ævilangan, miska hafi verið að ræða. Annars vegar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 6/2012 en þar voru dæmdar 5.000.000 króna í miskabætur á grundvelli a-liðar 1. mgr. 26. gr. og hins vegar dóm Hæstaréttar 16. desember 2021 í máli nr. 31/2021 en þar voru dæmdar 2.000.000 króna í miskabætur á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr.63. Löggjafinn hefur ekki tekið afstöðu til þess hvaða sjónarmið ber að leggja til grundvallar ákvörðun um umfang miska og fjárhæð bóta þegar maður er sviptur frelsi með gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn ber til eins og hér á við eða þegar skilyrði 246. gr. laga nr. 88/2008 eru uppfyllt. Þannig hafa fjárhæðir miskabóta samkvæmt 246. gr. byggst á matskenndri ákvörðun dómara og verið ákveðnar heildstætt í einu lagi. Þegar litið er til dómaframkvæmdar um miskabætur fyrir gæsluvarðhald sést að ákvarðanir eru stundum lítt eða ekki rökstuddar og þá eru niðurstöður um fjárhæðir sundurleitar. Ekki liggur fyrir skýr dómvenja um hvað skal lagt til grundvallar þegar raunverulegt umfang miska er metið og hvert sé inntak hans þótt ákveðin atriði hafi þar að jafnaði nokkra þýðingu.64. Í hinum áfrýjaða dómi er um ákvörðun bótafjárhæðar til stefnda höfð hliðsjón af athugasemdum sem fylgdu frumvarpi til laga nr. 128/2019 auk þess sem vísað er til dómvenju. Í þessu sambandi skal tekið fram að umrædd lagasetning laut að sértækri heimild ráðherra til að greiða bætur vegna atvika í svokölluðu Guðmundar- og Geirfinnsmáli sem eru í grundvallaratriðum ólík atvikum í máli þessu. Í greinargerð frumvarpsins er tekið fram að sýknudómur Hæstaréttar hafi verið einstæður atburður í réttarsögu Íslands. Umfjöllun um dómaframkvæmd í greinargerðinni takmarkast við mál þar sem menn hafa saklausir hlotið þunga refsidóma, mál hafa verið felld niður eða menn sýknaðir af sakargiftum, auk harðneskjulegrar meðferðar sem þeir hafi sætt í varðhaldi. Þar birtist loks sú ályktun að dagleg fjárhæð miskabóta vegna frelsissviptingar að ósekju sé á bilinu 150.000–200.000 krónur sem virðist lækka eftir því sem vistin er lengri.65. Við heildarmat og ákvörðun bóta í máli þessu verður að líta til nokkurra þátta. Fyrst til þess að ólíkt þeim aðstæðum sem taldar eru í 1. mgr. 246. gr. laga nr. 88/2008 þá hlaut stefndi í reynd refsidóm vegna þeirra atvika sem lögreglurannsókn beindist að og ákvörðun um gæsluvarðhald hvíldi á þótt varðhaldið hefði síðar reynst mun lengra en hin dæmda fangelsisrefsing. Þetta hefur veigamikla þýðingu við mat á miska stefnda og umfangi hans, sem myndi teljast meira hefði stefndi saklaus verið sviptur frelsi. Er reyndar ekki að finna fordæmi úr dómaframkvæmd þar sem miskabætur hafa verið dæmdar til dómfelldra manna vegna gæsluvarðhalds sem þeir sættu við rannsókn máls.66. Við mat á raunverulegu umfangi miska stefnda að öðru leyti ber einnig að hafa í huga að hann hefur ekki fært fram sérfræðileg gögn til að færa sönnur á miska sinn vegna frelsissviptingar, svo sem um afleiðingar hennar, þar á meðal hvort um langvarandi áhrif kunni að vera að ræða. Verður því að styðjast við ýmis hlutræn atriði til ákvörðunar þar um. 67. Fyrst ber að nefna að lengd frelsissviptingar stefnda var langt umfram dæmda refsingu hans eða 269 dagar en dæmd fangelsisrefsing var 61 dagur. Hefur þeim dagafjölda ekki verið mótmælt af hálfu áfrýjanda. 68. Þá skal litið til þess að stefndi sætti ekki einangrun samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 þótt settar væru takmarkanir við heimsóknum til hans og fjarskiptanotkun fyrstu vikuna í gæsluvarðhaldi hér á landi frá 17. til 24. ágúst 2017 vegna rannsóknarhagsmuna. Hefur einangrun verið talin gæsluvarðhaldsföngum sérstaklega þungbær, andlega og líkamlega, og til þess fallin að auka miska svo sem ítrekað hefur verið staðfest í dómaframkvæmd. 69. Stefndi hefur ekki getað fært sönnur á staðhæfingar sínar um að hann hafi orðið fyrir persónulegu aðkasti í fangelsi hér á landi þótt hann hafi verið ósáttur við að vera fluttur milli fangelsa. Er ekkert komið fram í málinu annað en að stefndi hafi í gæsluvarðhaldi hér á landi fengið þá meðferð sem honum er tryggð samkvæmt 99. gr. laga nr. 88/2008 en engar upplýsingar liggja fyrir um aðstæður hans í haldi á Ítalíu annað en staðfesting ítalskra stjórnvalda um að hann hafi verið í haldi þar í fangelsi. Önnur atriði sem litið hefur verið til í dómaframkvæmd og geta verið til þess fallin að auka miska þeirra sem sæta varðhaldi, svo sem ungur aldur, sérstaklega viðkvæm staða eða aðrar þungbærar aðstæður eiga ekki við í máli stefnda.70. Stefndi hlaut refsidóm fyrir peningaþvætti og þannig gaf háttsemi hans réttmætt tilefni til handtöku og frelsissviptingar í þágu rannsóknar málsins. Hins vegar er ekkert komið fram um að stefndi hafi sjálfur átt sök á að frelsissviptingin varð svo löng sem raun bar vitni þannig að lækka beri bætur til hans af þeirri ástæðu. Lengst af var stefndi í haldi ítalskra stjórnvalda á meðan framsalsbeiðni var til meðferðar þar. Að loknu gæsluvarðhaldi hér á landi vegna rannsóknarhagsmuna var ekkert í framgöngu stefnda sem gaf tilefni til áframhaldandi varðhalds. Var frelsissvipting hans þaðan í frá studd þeim rökum að hann væri útlendingur sem ekki hefði tengsl við landið og talið líklegt af þeirri ástæðu einni að hann myndi reyna að komast undan málsókn. 71. Að öllu framangreindu virtu verða miskabætur til stefnda ákveðnar 6.000.000 króna með vöxtum í samræmi við kröfugerð stefnda eins og í dómsorði greinir.72. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti eru staðfest. 73. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað stefnda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, A, 6.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2018 til 17. mars 2021 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað í héraði og fyrir Landsrétti skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Kristins Hallgrímssonar, 1.200.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=e0707259-2805-4469-b511-71a2dd1e6dff&verdictid=64f93532-1b96-4ddf-a807-87fd97877423
Mál nr. 97/2003
Kærumál Farbann
X kærði þá ákvörðun héraðsdóms að banna honum för frá Íslandi allt til 23. apríl 2003 en hann var grunaður um aðild að innflutningi á hassi til landsins. Fyrir lá að X hafði undanfarin ár dvalið í Thailandi og hafði hann lýst því fyrir lögreglu og dómi að hann hygðist fara þangað aftur. X neitaði allri aðild að málinu, en frásögn hans bar ekki saman við skýrslur annarra er tengdust því. Voru talin fyrir hendi skilyrði til að neyta heimildar í 110. gr. laga um meðferð opinberra mála til að banna X för úr landi. Var hin kærða ákvörðun því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2003. Kærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2003, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi allt til miðvikudagsins 23. apríl nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður að ætla að varnaraðili kæri ákvörðun héraðsdómara til að fá hana fellda úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að ákvörðun héraðsdómara verði staðfest. Varnaraðili var handtekinn 20. febrúar 2003, grunaður um aðild að innflutningi á fíkniefnum, sem tollgæslan lagði hald á 19. sama mánaðar í vörugeymslu DHL á Keflavíkurflugvelli. Með ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2003 var varnaraðila gert að sæta farbanni allt til fimmtudagsins 20. mars sl. Þann dag krafðist sóknaraðili þess að varnaraðila yrði bönnuð för úr landi allt til 23. apríl 2003. Sú krafa var tekin til greina með hinni kærðu ákvörðun. Samkvæmt gögnum málsins er kominn fram rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi átt aðild að innflutningi á 1.166,33 g af hassi til landsins. Fyrir liggur að varnaraðili hefur undanfarin ár dvalið í Thailandi og hefur hann lýst því fyrir lögreglu og dómi að hann hyggist fara þangað aftur í þessum mánuði. Hefur varnaraðili neitað allri aðild að málinu, en frásögn hans ber ekki saman við skýrslur annarra er tengjast því. Fallast verður á með sóknaraðila að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru varnaraðila til að ljúka megi rannsókn málsins og taka ákvörðun um hvort af saksókn verði. Samkvæmt þessu eru fyrir hendi skilyrði til að neyta heimildar 110. gr. laga nr. 19/1991 til að banna varnaraðila för úr landi. Verður hin kærða ákvörðun því staðfest. Dómsorð: Hin kærða ákvörðun er staðfest. Í dóminum er nú skv. 110. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 tekin svohljóðandi Ákvörðun: Kærði, X, skal sæta farbanni og vera bönnuð för frá Íslandi uns máli hans er lokið, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 23. apríl 2003, kl. 16:00. Arngrímur Ísberg héraðsdómari
Mál nr. 6/2000
Ómerking héraðsdóms Heimvísun Dómur Málsástæða
Sjúkrahúsið L sagði G upp starfi yfirlæknis, sem hann gengdi jafnframt því að vera prófessor við læknadeild HÍ. Höfðaði G mál á hendur L og krafðist þess að uppsögnin yrði dæmd ógild. Héraðsdómari sýknaði L af kröfum G. Talið var að í röksemdum fyrir niðurstöðu héraðsdóms væri ekki tekin afstaða til allra þátta í málflutningi G og hefði ekki verið unnt að komast efnislega að niðurstöðu um sýknu L af kröfum G án þess að afstaða yrði tekin til umræddra atriða með fullnægjandi hætti. Var því ekki talið að komist yrði hjá því að ómerkja héraðsdóminn og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Markús Sigurbjörnsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. janúar 2000 og krefst hann þess að viðurkennt verði með dómi að uppsögn Sjúkrahúss Reykjavíkur 22. júlí 1999 á ráðningu áfrýjanda sé ógild og að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi, sem nú heitir Landspítali, háskólasjúkrahús, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 127/2000 um sameiningu heilbrigðisstofnana, krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi höfðaði málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 25. október 1999. Hefur það sætt flýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málið er risið af því að Sjúkrahús Reykjavíkur sagði áfrýjanda hinn 22. júlí 1999 upp starfi yfirlæknis bæklunarlækningadeildar, sem hann gegndi jafnframt því að vera prófessor í slysalækningum við læknadeild Háskóla Íslands. Í héraðsdómsstefnu byggði áfrýjandi dómkröfu sína einkum á þremur málsástæðum. Í fyrsta lagi hafi starf hans við sjúkrahúsið leitt af skipun hans í embætti prófessors samkvæmt ódagsettum samningi á milli Borgarspítalans í Reykjavík og Háskóla Íslands, sem hafi tekið gildi 1. janúar 1983. Verði því að líta svo á að Háskólinn sé í reynd vinnuveitandi sinn og uppsögnin þannig ógild. Í öðru lagi sé engum ráðningarsamningi til að dreifa á milli áfrýjanda og sjúkrahússins, gagnstætt því, sem stefndi haldi fram. Sé þrátt fyrir þetta talið að sjúkrahúsið hafi átt beina aðild að ráðningu áfrýjanda hljóti hann að njóta réttarstöðu samkvæmt VI. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í þriðja lagi mótmæli áfrýjandi að bréf frá 1. desember 1997, sem stefndi vísi til, uppfylli kröfur um áminningu samkvæmt 21. gr. áðurnefndra laga. Jafnvel þótt bréfið teldist hafa að geyma fullgilda áminningu, geti sakirnar, sem þar greini, ekki réttlætt brottvikningu áfrýjanda úr starfi. Í greinargerð fyrir Hæstarétti reisir áfrýjandi kröfu sína á sömu málsástæðum. Í röksemdum fyrir niðurstöðu hins áfrýjaða dóms er ekki tekin afstaða til þeirra þátta í málflutningi áfrýjanda, sem lúta að gildi áminningarinnar 1. desember 1997 eða því að ávirðingar, sem þar um ræði, nægi ekki til að víkja honum úr starfi. Ekki var unnt að komast efnislega að niðurstöðu um sýknu stefnda af kröfu áfrýjanda án þess að afstaða yrði tekin til þessara atriða með fullnægjandi hætti. Í því sambandi nægði ekki það eitt að vísa til þess að úrlausnarefni málsins væri einskorðað við gildi uppsagnar áfrýjanda. Verður því ekki komist hjá að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt þykir að á þessu stigi beri hvor aðili sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar á ný. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 1999. I Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 25. október 1999 og dómtekið 15. þ.m. Stefnandi er Gunnar Þór Jónsson, kt. 190642-3219, Laugavegi 39 B, Reykjavík. Stefndi er Sjúkrahús Reykjavíkur, kt. 53119-2999, Fossvogi í Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að uppsögn stefnda 22. júlí 1999 á ráðningu sinni við spítalann sé ógild og að stefnda verði gert að greiða sér málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Málið sætir flýtimeðferð eftir XIX. kafla laga nr. 91/1991. II Frammi liggur „Samningur milli Háskóla Íslands og borgarspítalans í Reykjavík um kennslu læknanema og hlutverk spítalans sem kennslusjúkrahúss.“ Hann gilti upphaflega frá 1. janúar 1983 til 1. júlí 1984 en hefur síðan framlengst um eitt ár í senn eftir 9. grein hans þar sem honum hefur ekki verið sagt upp með sex mánaða fyrirvara. Í samningnum er kveðið á um samvinnu um kennslu í læknisfræði, nýtingu nýjunga og framfara í læknisfræði, rannsóknarstarfsemi í læknisfræði og heilbrigðisþjónustu, áætlanagerð og framhaldsmenntun lækna. Að meginefni hefur samningurinn að geyma reglur er varða stjórnunarleg tengsl, ráðningu starfsliðs, þ.e. kennara, vinnuaðstöðu kennara, vísindastörf, aðstöðu fyrir læknanema og skiptingu kostnaðar. Um starfslið segir í 4. gr. samningsins: „1. Sameiginlegt starfslið er þrenns konar: a) Prófessor, dósent eða lektor í fullu starfi við læknadeild og jafnframt í hlutastarfi við sjúkrahúsið. Sé starfandi prófessor við sjúkrahúsið skal hann jafnframt vera yfirlæknir á viðkomandi deild, samanber 2. tölulið þessarar greinar. . . Háskólinn velur starfsmann skv. a – lið hér að framan, en leitað skal álits stjórnar sjúkrahússins áður en Háskólinn gerir tillögu um ráðstöfun stöðunnar. . . 2. Forstöðumaður kennslugreinar skv. skilgreiningu læknadeildar skal hafa yfirlæknisstöðu en stjórn sjúkrahússins ákveður hver hefur á hendi forstöðu viðkomandi deildar. . .“ Um læknisstarfið segir að það sé hlutastarf. Þann 21. desember 1983 var stefnandi af forseta Íslands/menntamálaráðherra skipaður prófessor í slysalækningum við læknadeild Háskóla Íslands frá 1. janúar 1984 að telja. Auglýsing menntamálaráðuneytisins frá 16. nóvember 1983 um að prófessorsembættið væri laust til umsóknar kvað jafnframt á um að prófessorinn mundi fá starfsaðstöðu við slysadeild Borgarspítalans. Þá segir í auglýsingunni að laun séu samkvæmt launakerfi starfsmanna ríkisins. Í bréfi framkvæmdastjóra stjórnar sjúkrastofnana Reykjavíkurborgar, dags. 18. janúar 1984, til stefnanda segir að á fundi stjórnarinnar 13. s.m. hafi verið lagt fram bréf deildarforseta læknadeildar Háskóla Íslands, dags. 11. s.m., ásamt afriti af skipunarbréfi stefnanda sem prófessors í slysalækningum við læknadeild Háskóla Íslands. Í bréfinu sé vísað til bréfaskipta læknadeildar og stjórnar sjúkrastofnana um að stefnandi verði jafnframt yfirlæknir slysadeildar. Segir í bréfi framkvæmdastjórans að stjórnin staðfesti samhljóða ráðningu hans í embætti yfirlæknis slysa- og sjúkravaktar Borgarspítalans. Þann 1. janúar 1996 voru Borgarspítalinn og St. Jósefsspítali, Landakoti, sameinaðir í eina stofnun, Sjúkrahús Reykjavíkur. Stefnandi starfaði við sjúkrahúsið frá því í janúar 1984 til 30. nóvember 1999, sbr. það sem síðar verður greint. Á árinu 1991 var sú breyting gerð á störfum hans að stjórnunarskyldum var létt af honum. Samkvæmt samningi ríkisins og Reykjavíkurborgar tók ríkið frá og með 1. janúar 1999 við rekstri og stjórnun allra deilda Sjúkrahúss Reykjavíkur. Samkvæmt 8. gr. samningsins tók ríkið frá sama tíma við öllum réttindum og skyldum borgarinnar gagnvart starfsmönnum Sjúkrahúss Reykjavíkur og fer frá þeim degi með samningsaðild vinnuveitanda. Með bréfi, dags. 1. desember 1997, veitti Jóhannes M. Gunnarsson, lækningaforstjóri stefnda, stefnanda formlega áminningu vegna ætlaðra slælegra vinnubragða hans varðandi skil á umbeðnum vottorðum og greinargerðum. Segir í lok þess að stefnandi verði leystur frá störfum við sjúkrahúsið ef vanræksla af þessu tagi endurtæki sig. Afrit bréfsins voru send landlækni, Jóhannesi Pálmasyni, forstjóra stefnda, og Brynjólfi Mogensen, yfirlækni bæklunarlækningadeildar stefnda. Samkvæmt starfslýsingu lækningaforstjórans er forstjóri stefnda næsti yfirmaður hans og undir verksvið hans heyrir m.a. að ráða og leysa frá störfum forstöðulækna og yfirlækna sjúkrahússins. Af hálfu stefnda var stefnanda sent bréf, dags. 27. maí 1999, undirritað af Magnúsi Péturssyni, forstjóra SHR, Jóhannesi M. Gunnarssyni, lækningaforstjóra SHR, og Jóhannesi Pálmasyni, framkvæmdastjóra SHR. Þar er vísað til ætlaðrar vanrækslu stefnanda, sem hann hafi áður verið ítrekað áminntur um, og er honum tjáð að stefndi hafi í hyggju að segja upp ráðningarsamningi hans við spítalann. Stefnanda var gefinn kostur á að koma að athugasemdum og andmælum vegna fyrirhugaðrar uppsagnar. Upphaflegur frestur, sem var til 17. júní 1999, var lengdur að beiðni lögmanns stefnanda sem sendi stefnda bréf þ. 25. júní sl. og mótmælti fyrirætlunum hans sem ólögmætum. Með bréfi, dags. 22. júlí 1999, sem var undirritað af hinum sömu og bréfið frá 27. maí s.á., var stefnanda tilkynnt að stefndi segði upp ráðningarsamningi spítalans við hann. Uppsagnarfrestur var tiltekinn fjórir mánuðir frá 31. júlí 1999 að telja og síðasti starfsdagur stefnanda samkvæmt því 30. nóvember 1999. Í uppsagnarbréfinu er vísað til aðvörunarbréfs frá 27. maí 1999 og til formlegrar áminningar sem stefndi hafi veitt stefnanda með bréfi 1. desember 1997. Eftir þetta áttu sér stað bréfaskipti milli lögmanns stefnanda og fyrirsvarsmanna stefnda. Lögmaðurinn skýrði sjónarmið sín um réttarstöðu stefnanda í starfinu við sjúkrahúsið og óskaði eftir skýringum frá stefnda á heimildum hans til uppsagnarinnar. Með bréfi forstjóra stefnda til lögmannsins, dags. 26. ágúst 1999, fylgdi ljósrit af bréfi háskólarektors, dags. 15. júlí 1999, til stefnda. Í því er vísað til bréfs þar sem lýst sé ákvörðun stjórnenda sjúkrahússins um að segja upp ráðningarsamningi sjúkrahússins og stefnanda og aðdragandi þeirrar ákvörðunar rakinn. Síðan segir: „Með vísan til samkomulags Borgarspítalans (nú Sjúkrahúss Reykjavíkur) og Háskóla Íslands um kennslu læknanema og hlutverk spítalans sem kennslusjúkrahúss frá árinu 1983 vil ég staðfesta að Háskóli Íslands gerir ekki athugasemd við ákvörðun stjórnenda sjúkrahússins um að slíta ráðningarsamningnum.“ Í bréfi heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytisins til stefnda frá 1. október 1999 er greint frá því að lögmaður stefnanda hafi leitað til heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra og borið fram kvörtun þess efnis að stefndi hafi ekki farið að lögum við uppsögn hans. Af því tilefni óskaði ráðuneytið eftir því að stefndi veitti ráðuneytinu upplýsingar um lagagrundvöll uppsagnarinnar. Það var gert með bréfi 20. október 1999. Samkvæmt gildandi kjarasamningi ríkissjóðs og Reykjavíkurborgar annars vegar og Læknafélags Íslands og Læknafélags Reykjavíkur hins vegar er gagnkvæmur uppsagnarfrestur fjórir mánuðir að því er tók til stefnanda. III Meginmálsástæða stefnanda er að starf hans við Sjúkrahús Reykjavíkur hafi byggst á fyrrgreindum samningi milli sjúkrahússins og Háskóla Íslands sem fari með aðild vinnuveitanda gagnvart sér. Hafi stefndi eitthvað við samninginn að athuga verði hann að snúa sér til viðsemjanda síns með athugasemdir sinar. Uppsögn stefnda, sem beint sé til stefnanda, sé ógild og að engu hafandi. Stefnandi kveðst ekki kannast við neinn sérstakan ráðningarsamning og hafi hann einfaldlega starfað á grundvelli þess samnings sem áður var getið. Sé þrátt fyrir þetta talið að stefndi eigi beina aðild að ráðningu stefnanda í starf á sjúkrahúsinu hljóti hann a.m.k. að njóta í því réttarstöðu samkvæmt VI. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 3. mgr. ákvæðis til bráðabirgða með þeim lögum. Er á því byggt af hálfu stefnanda að hann hafi ekki að þessu leyti verið látinn njóta réttar sem honum þá bæri. Að því er varðar framgang ráðningarslita samkvæmt starfsmannalögum tekur stefnandi fram: Af hálfu stefnda hafi verið vísað til þess að stefnandi hafi fengið áminningu með bréfi 1. desember 1997. Því er mótmælt að hér hafi verið um að ræða áminningu sem uppfylli kröfur 21. gr. starfsmannalaga. Í fyrsta lagi hafi það ekki verið "forstöðumaður stofnunar" sem sendi honum bréf þann dag heldur lækningaforstjóri. Í öðru lagi hafi tilefni bréfsins verið ónógt til að þjóna þessu markmiði. Segir stefnandi starfshætti sína við skil á vottorðum hafa verið að öllu leyti í samræmi við það sem tíðkist um slík efni og hafi hann gert grein fyrir því áður en hann fékk bréf þetta. Eftir að stefnanda hafi verið sent uppsagnarbréfið 22. júlí 1999 hafi samstarfsmenn hans við bæklunardeild sjúkrahússins, læknar og hjúkrunarfræðingar, sent frá sér yfirlýsingar, þar sem m.a. sé talið óskiljanlegt að slíkar ávirðingar geti leitt til brottvikningar úr starfi. Jafnvel þótt gengið væri út frá því að bréfið 1. desember 1997 teldist hafa að geyma fullgilda áminningu samkvæmt starfsmannalögum geti það ekki heimilað stefnda endanlega brottvikningu stefnanda úr starfi. Þótt talið yrði að stefnandi hefði brotið af sér á þessu sviði þannig að áminningu hafi varðað og stefndi teldi hann ekki hafa bætt ráð sitt eftir það gæti slíkt aldrei réttlætt brottvikningu. Við slíkar aðstæður ætti að veita starfsmanninum lausn um stundarsakir meðan mál væri rannsakað að hætti 27. gr. laganna. IV Af hálfu stefnda er því mótmælt að Háskóli Íslands fari með aðild vinnuveitanda vegna starfa stefnanda hjá sjúkrahúsinu. Skipun stefnanda í stöðu prófessors hafi tekið til starfa hans við læknadeild. Ráðning stefnanda hjá stefnda hafi byggst á sérstökum samningi Háskólans og Borgarspítalans. Ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda þar sem slíkt hafi ekki tíðkast hjá Reykjavíkurborg á þeim tíma. Um laun stefnanda gildi að Háskóli Íslands hafi greitt að fullu laun hans vegna stöðu hans sem prófessors en Sjúkrahús Reykjavíkur vegna starfa hans sem yfirlæknis. Þegar litið sé einnig á faglegar starfsskyldur stefnanda og verksvið sé fráleitt að líta á starf hans hjá stefnda annars vegar og Háskólanum hins vegar sem eitt og hið sama. Því er mótmælt að um ráðningarslit stefnanda hjá stefnda skuli fara samkvæmt ákvæðum VI. kafla laga nr. 70/1996, sem fjalli um lausn embættismanna, heldur gildi ákvæði IX. kafla laganna um uppsögn á ráðningarsamningi hans. Á því er byggt að málsmeðferð stefnda hafi að öllu leyti uppfyllt ákvæði laga.Að lokum er á það bent af hálfu stefnda að kröfugerð stefnanda í málinu lúti að því að uppsögn verði dæmd ógild. Samkvæmt grundvallarreglum vinnuréttar hafi vinnuveitandi rétt til að ráða starfsmenn og segja þeim upp störfum. Honum sé því heimilt að hafna vinnuframlagi þeirra. Á því er byggt að ákvörðun vinnuveitanda um uppsögn ráðningarsamnings verði aldrei ógilt. Kröfugerð stefnanda miði að því að hann fái með dómi starf sitt aftur og sé hún í andstöðu við meginreglur vinnuréttar og skýr fordæmi. Í þeim tilvikum sem starfsmönnum hafi tekist að sýna fram á að uppsagnir hafi verið ólögmætar hafi skaðabætur verið dæmdar. V Úrlausnarefni dómsins einskorðast við gildi uppsagnar. Fram hefur verið lagður fjöldi skjala, auk dómskýrslna, sem varða ekki gildi heldur lögmæti uppsagnarinnar. Þau gögn verða ekki reifuð eða afstaða tekin til málsástæðna, sem að þessu lúta, en í stefnu er áskilnaður stefnanda um „rétt til skaðabóta úr hendi stefnda vegna þess tjóns sem hin ólögmæta uppsögn veldur honum.“ Tilvitnaður samningur milli Háskóla Íslands og Borgarspítalans í Reykjavík er ekki á sviði vinnuréttar. Þar er þó kveðið á um val á prófessor í fullt starf við læknadeild og jafnframt í hlutastarf við sjúkrahúsið. Störfin voru samkvæmt þessu tvö og launagreiðendur voru tveir; annars vegar ríkissjóður vegna Háskóla Íslands og hins vegar þá stefnandi laun frá Borgarspítalanum – síðar Sjúkrahúsi Reykjavíkur - sem var lengst af borgarstofnun en er ríkisstofnun frá síðustu áramótum. Aðspurður við aðalmeðferð málsins 15. þ.m. kvaðst stefnandi hafa látið af störfum við Sjúkrahús Reykjavíkur þann 30. fyrri mánaðar en gegna enn embætti prófessors við læknadeild Háskóla Íslands. Um lagaskilyrði fyrir starfslokum stefnanda fer eftir IX. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sem gildir um aðra starfsmenn þess en embættismenn, en staða yfirlæknis verður ekki skilgreind sem embætti. Allt frá ráðningu stefnanda að sjúkrahúsinu 18. janúar 1984 hafði stefndi aðild vinnuveitanda gagnvart honum og forstöðumenn stefnda, sem sögðu stefnanda upp störfum, voru bærir til þess. Niðurstaða málsins er sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Eftir þessum úrslitum verður stefnanda, samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, gert að greiða stefnda málskostnað sem er ákveðinn 200.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Sjúkrahús Reykjavíkur, er sýknaður af kröfum stefnanda, Gunnars Þórs Jónssonar. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 356/2010
Kærumál Þinghald Sératkvæði
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-389/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-389/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010. Í málinu er ákærða gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi og er það talið varða við 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Við útgáfu fyrirkalls ákvað dómarinn að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað. Hann byggði þá ákvörðun á a og d liðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í upphafi nefndrar lagagreinar kemur fram að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði, en í greininni eru undantekningar frá meginreglunni sem miða að því að vernda sakborninga, brotaþola, vandamenn þeirra, vitni eða aðra sem málið varða. Halla Gunnarsdóttir, sem krafist hefur þess að þinghaldið verði opið, byggir kröfu sína á því að framangreindar undantekningar eigi ekki við í þessu máli fremur en öðrum og nefnir sem dæmi líkamsárásamál og fíkniefnamál. Telur hún að kaupendur vændis eigi ekki að njóta meiri friðhelgi en aðrir meintir brotamenn. Í þessu máli er fjallað um viðkvæm málefni ákærða og stúlkunnar sem hann er sakaður um að hafa keypt vændi af og eiga því nefndar undantekningar í 10. gr. sakamálalaganna við í málinu. Kröfu Höllu Gunnarsdóttur er því hafnað og skulu þinghöld í málinu vera lokuð, sbr. 2. mgr. 10. gr. sakamálalaganna. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Þinghöld í málinu nr. S-389/2010 skulu vera lokuð.
Mál nr. 116/2009
Kærumál Framsal sakamanns Sératkvæði
Hæstiréttur felldi úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra um að X skyldi framseldur til Póllands á þeim grundvelli að ráðuneytið hefði ekki með réttum og málefnalegum hætti framkvæmt mat á því hvort mannúðarástæður samkvæmt 7. gr. laga nr. 19/1984 stæðu í vegi fyrir framsalinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. febrúar 2009, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009, um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. I Atvikum er lýst í hinum kærða úrskurði og gerð grein fyrir sjónarmiðum varnaraðila, sem hann telur að eigi að leiða til þess að fella beri úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 um að framselja hann til Póllands. Varnaraðili hefur með greinargerð sinni til Hæstaréttar lagt fram gögn um að honum og eiginkonu hans hafi fæðst stúlkubarn 27. febrúar 2009. Sóknaraðili hefur í greinargerð sinni til Hæstaréttar vakið athygli á að í þinghaldi í málinu 16. febrúar 2009 hafi verið bókuð leiðrétting sem snerti brot það er varnaraðili var dæmdur fyrir í Póllandi 1. ágúst 2005. Sé þar bókað að brot hans hafi falist í því að framvísa fölsuðu skjali er hann gerði lánssamning um kaup á hljómtækjum og að hann hafi gert lánssamning við kaup á þessum varningi án þess að hafa ætlað sér að greiða andvirði þeirra. Hafi verið um að ræða tvö brot sem hann var sakfelldur og dæmdur fyrir. Varnaraðili hlaut 18 mánaða fangelsisrefsingu fyrir brot þessi sem ekki var bundin skilorði. II Í bréfi varnaraðila til dómsmálaráðuneytis 7. janúar 2009 var framsali sérstaklega mótmælt með vísan til 7. gr. laga nr. 13/1984. Þar segir að í sérstökum tilvikum megi synja um framsal ef mannúðarástæður mæli gegn því svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Af ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 verður ekki séð að tekin hafi verið afstaða til þess, hvort skilyrði væru til að synja um framsal þar sem mannúðarástæður mæltu gegn því samkvæmt framangreindu lagaákvæði. Í bréfi dómsmálaráðherra til varnaraðila 15. janúar 2009 er rökstuðningur fyrir ákvörðun ráðuneytisins, en hann lýtur meðal annars að því að ráðuneytið hafi metið hvort mannúðarástæður skyldu standa framsali í vegi. Í bréfi þessu eru raktar í stuttu máli skýringar með 7. gr. í athugasemdum frumvarps þess er síðar varð að lögum nr. 13/1984. Þá segir einnig svo: ,,Þegar málsatvik eru virt heildstætt og tekið tillit til ákvarðana ráðuneytisins í sambærilegum málum, þykja ekki nægilegar ástæður fyrir hendi til að réttmætt sé að synja um framsal á grundvelli 7. gr. framsalslaganna, enda er um undantekningarákvæði að ræða, sem eðli máls samkvæmt ber, og hefur í framkvæmd, verið skýrt þröngt. Er einkum haft í huga að X er pólskur ríkisborgari, hann hefur verið sakfelldur fyrir brot í sínu upprunalandi og pólsk yfirvöld hafa metið það svo að þau hafi hagsmuni af því að fá hann framseldan.“ III Mikilvæg réttindi eru í húfi fyrir mann sem krafist er framsals á. Mat stjórnvalda á því hvort fallast eigi á kröfu um framsal, þar með talið mat á því hvort mannúðarástæður samkvæmt 7. gr. laga nr. 13/1984 skuli standa framsali í vegi þarf að vera gagnsætt. Dómstólar taka afstöðu til þess hvort matið er framkvæmt með réttum hætti meðal annars hvort gætt hafi verið meginreglna stjórnsýsluréttar. Þegar metið er hvort ákvæði 7. gr. laga nr. 13/1984 eigi að leiða til þess að hafna skuli kröfu um framsal á varnaraðila til Póllands til að afplána tildæmda refsingu í framangreindum dómi vegast, samkvæmt skýringum í athugasemdum með greininni í frumvarpi því er síðar varð að lögunum, á gagnstæð sjónarmið. Annars vegar eru eðlilegir hagsmuni pólska ríkisins af því að fá varnaraðila framseldan og mikilvægi þess að ekki sé grafið undan framsalskerfinu sem er hluti af alþjóðlegu samstarfi á sviði afbrotamála. Af skýringunum leiðir að við mat á því, hve mikilvægir hagsmunir pólska ríkisins eru á því að krafa um framsal á varnaraðila nái fram að ganga, ráði meðal annars grófleiki ,,afbrotsins og hversu langt er um liðið síðan það var framið.“ Hins vegar eru mannúðarástæður sem eru aldur, heilsufar og persónulegar aðstæður. Hinar persónulegu aðstæður varnaraðila, sem dómsmálaráðherra bar að vega saman við framangreind sjónarmið, sem mæltu með framsali, eru einkum, að hann hefur verið búsettur hér á landi frá 21. júlí 2006, hann er í hjúskap og býr með eiginkonu sinni hér á landi, nánar tiltekið á Y þar sem hann hefur fest rætur, bæði hjónin hafa samkvæmt gögnum málsins stundað fasta atvinnu, eldra barn þeirra hjóna gengur í grunnskóla á Y, þau hafa nýverið eignast annað barn, sakavottorð varnaraðila 11. febrúar 2009 er hreint, lögð hafa verið fram gögn sem sýna viðleitni þeirra hjóna til aðlögunar að íslensku samfélagi meðal annars með íslenskunámi og að varnaraðili kveður ættingja sína, að frátöldum eldri bróður, búsetta hér á landi. Þetta mat verður dómsmálaráðherra að framkvæma og getur ekki vísað til mats pólskra yfirvalda á því að rétt sé að framsal fari fram, enda þau ekki bær til að leggja mat á persónulegar aðstæður varnaraðila hér á landi. Af ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009, að teknu tilliti til rökstuðningsins í bréfinu til varnaðarliða, verður ekki séð að hann hafi framkvæmt hið skyldubundna mat með réttum og málefnalegum hætti. Verður því ákvörðunin 14. janúar 2009 um framsal varnaraðila til Póllands ógilt. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist allur sakarkostnaður málsins úr ríkissjóði. Verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um þóknun til verjanda varnaraðila fyrir héraðsdómi. Kærumálskostnaður að meðtöldum virðisaukaskatti ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 um framsal á varnaraðila, X, til Póllands. Ákvörðun héraðsdóms um þóknun verjanda varnaraðila er staðfest. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda hans, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Að virtum dómum Hæstaréttar 25. febrúar 2005 í máli nr. 65/2005 og 28. júlí 2008 í máli nr. 407/2008 tel ég rétt að staðfesta hinn kærða úrskurð með vísan til forsendna hans. Ég er sammála niðurstöðu meirihluta dómenda um kærumálskostað. Með kröfu, sem dagsett er 23. janúar 2009 og þingfest var 5. febrúar s.á., hefur ríkissaksóknari krafist þess að staðfest verði ákvörðun dómsmálaráðherra frá 14. janúar 2008 um að framselja varnaraðila X, kt[...], til Póllands. Dómkröfur varnaraðila eru að fyrrgreind ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 14. janúar 2009 verði felld úr gildi. Þá er krafist málsvarnarlauna úr hendi ríkissjóðs. Málið var tekið til úrskurðar 16. febrúar sl. Í bréfi Ríkissaksóknara til dómsins kemur fram að með bréfi, dags. 23. september 2008, hafi dóms- og kirkjumálaráðuneytinu borist beiðni pólska dómsmálaráðuneytisins um framsal varnaraðila til Póllands til fullnustu refsidóms. Varnaraðili sé pólskur ríkisborgari með lögheimili á Y. Samkvæmt gögnum sem hafi fylgt framsalsbeiðninni sé krafist framsals varnaraðila til fullnustu fangelsisrefsingar en hann hafi hinn 1. ágúst 2005 verið dæmdur af héraðsdómi í Lomza, Póllandi, til að sæta fangelsi í 18 mánuði og greiða sekt fyrir auðgunarbrot og skjalafals. Hafi varnaraðili verið sakfelldur fyrir að hafa fengið kreditkort með því að framvísa fölsuðu skjali og nota kortið til að kaupa vörur að fjárhæð 2197,80 PLN án þess að ætla sér að greiða úttektirnar. Brot hans séu sögð varða við 2. mgr. 18. gr., sbr. 1. mgr. 286. gr., 1. mgr. 271. gr. og 2. mgr. 11. gr. pólsku hegningarlaganna. Hann hafi hins vegar ekki mætt til afplánunar á tilskyldum tíma í október 2005. Endurrit héraðsdómsins frá 1. ágúst 2005 hafi fylgt framsalsbeiðninni. Lögreglustjórinn á Selfossi kynnti varnaraðila framsalsbeiðnina 2. desember sl. Kannaðist varnaraðili við að beiðnin ætti við hann, en hann hafnaði henni. Að fenginni umsögn ríkissaksóknara, með bréfi 15. desember 2008, um að uppfyllt væru skilyrði framsals samkvæmt I. kafla laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum, ákvað dómsmálaráðuneytið hinn 14. janúar sl. að fallast á framsalsbeiðnina. Lögreglustjóri kynnti varnaraðili þá ákvörðun hinn 19. þ.m. Með bréfi sem barst ráðuneytinu sama dag krafðist verjandi varnaraðila úrskurðar héraðsdóms um hvort skilyrði laga um framsal væru fyrir hendi. II. Um skilyrði framsals samkvæmt I. kafla laga nr. 13/1984 vísar sóknaraðili til umsagnar ríkissaksóknara frá 15. desember 2008 en þar kemur meðal annars fram að brot þau sem varnaraðili hafi verið sakfelldur fyrir myndu varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og gætu samkvæmt því varðað fangelsi allt að 8 árum. Þá væru brotin ófyrnd, sbr. 3. tölul. 1. mgr. 81. gr. sömu laga. Að mati sóknaraðila séu þannig uppfyllt skilyrði framsals, sbr. einkum 1. og 3. mgr. 3. gr. og 9. gr. laga nr. 13/1984. III. Í greinargerð varnaraðila er gerð ítarleg grein fyrir persónulegum og félagslegum aðstæðum varnaraðila. Þar kemur m.a. fram að varnaraðili hafi dvalið hér síðan 21. júlí 2006 og því verið fluttur til Íslands þegar hann var boðaður til afplánunar. Hann hafi því aldrei fengið kvaðningu um afplánun og verið alls ókunnugt um stöðu mála. Framsalsbeiðnin hafi því komið honum í opna skjöldu. Varnaraðili hafi síðastliðin rúm tvö og hálft ár búið á Y ásamt eiginkonu sinni og sjö ára syni. Hann hafi frá því að hann kom til Íslands verið í fastri vinnu hjá verktakafyrirtæki á Y. Vinnuveitendur hans beri honum vel söguna og vilji hafa hann í sinni þjónustu sem lengst. Eiginkona varnaraðila sé líka í fullri vinnu. Sonur þeirra sé í grunnskóla. Þá eigi þau hjón von á barni í febrúar mánuði. Þau hjónin hafi bæði greitt hér sína skatta og skyldur. Ættingjar varnaraðila, utan eldri bróður, búi hér á landi. Varnaraðili hafi náð tökum á tungumálinu og nemi íslensku. Af gögnum málsins megi vera ljóst að persónulegar og félagslegar aðstæður fjölskyldunnar mæli eindregið gegn framsali varnaraðila til Póllands. Með vísan til 7. gr. laga nr. 13/1984 og mjög sérstakra aðstæðna varnaraðila sé þess því krafist að framsalsbeiðninni verði synjað. Persónulegar og félagslegar aðstæður varnaraðila séu með þeim hætti, eins og lýst hafi verið, að ekki séu rök fyrir því að senda hann nú úr landi til að afplána umræddan dóm. Það yrði fjölskyldunni allri afar þungbært ef fjölskyldufaðirinn yrði slitinn frá heimilinu, sérstaklega í ljósi þeirrar staðreyndar að von er á nýju barni í mánuðinum. Eiginkonan og börnin yrðu svipt fyrirvinnunni. Í því sambandi vísist t.a.m. til ákvæða 1. gr. barnalaga nr. 76/2003 um rétt barns til að þekkja foreldra sína og einnig til ákvæða 46. gr. sömu laga um rétt barns til þess að umgangast báða foreldra sína með reglubundnum hætti. Þá beri gögn málsins með sér að brot það sem varnaraðili var dæmdur fyrir sé ekki alvarlegt miðað við íslenska refsiframkvæmd. Sambærilegur verknaður hér á landi varði minni refsingu en eins árs fangelsi. Eiginleg frelsissvipting kæmi ekki til. Til að framsal nái fram að ganga þá verði verknaður sá sem viðkomandi hefur verið dæmdur fyrir eða sambærilegur verknaður að geta varðað meira en eins árs fangelsi hér á landi. Í því sambandi nægi að benda á íslenska dómaframkvæmd en sambærilegur verknaður hafi aldrei í íslenskri réttarframkvæmd varðað fangelsi í meira en 1 ár. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga að auðgunarbrotið hafi tekið til fjárhæðar sem nemi um 30.000 kr. á þeim tíma sem brotið var framið. Með vísan til þess þyki fullsannað að sambærilegt brot hafi og muni aldrei geta leitt til fangelsisvistar hér á landi í meira en 1 ár. Skilyrði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 séu því ekki uppfyllt og því beri að hafna framsali. Þá sé rétt að benda á að sá sem dæmdur var ásamt varnaraðila í umræddum dómi, A, hafi falsað skjalið og einnig fengið allar vörurnar og því haft mestan hagnað af brotinu. Hann hafi fengið sömu refsingu og varnaraðili en hún hafi öll verið skilorðsbundin. Skýringin sé sú að hann hafi notið þeirra mannréttinda að hafa verjanda en varnaraðili ekki. Í því sambandi þyki rétt að líta til ákvæða 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð fyrir dómi, sérstaklega sé bent á c. lið 3. mgr. 6. gr. sáttmálans. IV. Í 1. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum kemur fram að þann sem í erlendu ríki er grunaður, ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað sé heimilt að framselja samkvæmt lögunum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. er framsal á manni aðeins heimilt ef verknaður eða sambærilegur verknaður getur varðað fangelsi í meira en 1 ár samkvæmt íslenskum lögum. Samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 3. gr. laganna er heimilt að framselja mann til fullnustu á dómi ef refsing samkvæmt dóminum er minnst fjögurra mánaða fangelsi. Refsing samkvæmt dómi þeim sem framsals er krafist vegna uppfyllir bæði hvað varðar refsiramma, sem leggja ber til grundvallar sbr. Hrd. nr. 634/2007, og dæmda refsingu skilyrði tilvitnaðrar 1. og 3. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 og brotið er ófyrnt samkvæmt íslenskum lögum. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 13/1984 er heimilt að synja um framsal manns ef mannúðarástæður mæla með því, svo sem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Í bréfi verjanda varnaraðila til Dómsmálaráðuneytisins, dags. 7. janúar 2008, er m.a. gerð ítarleg grein fyrir persónulegum aðstæðum varnaraðila. Upplýsingar um persónulegar aðstæður varnaraðila lágu þannig fyrir er dómsmálaráðherra tók ákvörðun sína um framsal þann 14. janúar sl. Hefur dómsmálaráðherra metið aðstæður í málinu svo, að slíkar ástæður standi ekki gegn framsali varnaraðila. Þykja ekki efni til að hnekkja því mati, eins og á stendur í málinu. Þegar allt framangreint er virt eru uppfyllt skilyrði um framsal á varnaraðila og er staðfest ákvörðun dómsmálaráðherra 14. janúar 2009 eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist þóknun skipaðs verjanda varnaraðila úr ríkissjóði og með hliðsjón af umfangi málsins þykir þóknun verjanda, að teknu tilliti til virðisaukaskatts, hæfilega ákveðin 456.682 krónur þar með talinn útlagður kostnaður kr. 31.390 krónur. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ákvörðun dómsmálaráðherra frá 14. janúar 2009, um að framselja varnaraðila, X, kt. [...], til Póllands, er staðfest. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 456.682 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 255/2013
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á Akranesi, hefur krafist þess með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að Héraðsdómur Vesturlands úrskurði að X, kt. [...] -[...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi í allt að 4 vikur eða til fimmtudagsins 8. maí 2013, kl. 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. apríl 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til [miðvikudagsins] 8. maí 2013 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 verður sakborningi ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna almannahagsmuna nema sterkur grunur leiki á að hann hafi framið brot sem fellur undir ákvæðið. Varnaraðila og brotaþola ber í meginatriðum saman um málsatvik allt þar til þau komu í anddyri fjölbýlishússins að [...] á [...]. Þar segir brotaþoli að varnaraðili hafi nauðgað sér en hann neitar eindregið sök og segir að þau hafi haft mök með hennar samþykki. Að þessu leyti standa því orð varnaraðila gegn orðum brotaþola. Þótt framburður brotaþola, ásamt öðru því sem liggur fyrir í málinu, kunni að undangenginni ákæru og sönnunarfærslu fyrir dómi að leiða til sakfellingar er varhugavert á þessu stigi máls að slá því föstu að fyrir hendi sé svo sterkur grunur að fullnægt sé fyrrgreindu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 540/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júlí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. júlí 2016, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni þar til dómur gengur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. ágúst 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð:Varnaraðila,X, er bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 23. ágúst 2016 klukkan 16.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. júlí 2016Héraðssaksóknari hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, f.d. [...], verði gert að sæta áfram farbanni þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. ágúst 2016, kl. 16.00, með vísan til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Í greinargerð lögreglustjóra segir að þann 22. september sl. hafi meðákærði, Y, komið hingað til lands ásamt erlendri konu á bifreiðinni [...] með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafi haft eftirlit með bifreiðinni þar sem henni hafi verið ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september. Föstudaginn 25. september hafi Y farið með flugi frá Íslandi, en skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Y hafi síðan komið aftur til landsins þann 28. september og sótt bifreiðina. Ákærði, X, hafi einnig komið með flugi til landsins þennan sama dag og þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinni sem leið lá inn í [...] að gistiheimili við [...] í [...]. Þar hafi ákærði hitt meðákærða Y og hafi báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðin sem meðákærði Y ók hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem hafi verið búið að fela í bifreiðinni. Alls hafi fjórir aðilar verið handteknir vegna málsins og hafa þeir allir sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar þess. Það sé mat ákæruvaldsins að ferð ákærða X til landsins hafi haft þann eina tilgang að fjarlægja fíkniefnin úr bifreiðinni og afhenda þau.Með ákæru héraðssaksóknara dagsettri 4. apríl sl. hafi ákærða X verið gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot, með því að hafa á árinu 2015 staðið saman ásamt meðákærðu að innflutningi á 19.448,96 g af amfetamíni og 2.597,44 g af kókaíni frá Hollandi til Íslands ætluðu til söludreifingar í ágóðaskyni, eins og nánar greini í ákæruskjali. Ákærði þykir vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Að mati ákæruvalds þyki meint aðild ákærða mikil en hún sé talin tengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt til grundvallar kröfu að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Metur ákæruvald það svo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða ákærða þykir sambærileg stöðu sakborninga á öðrum svipuðum málum sbr. mál Hæstaréttar nr. 736/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þegar legið hafi fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Þá kemur fram að ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. R-468/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem ákærði sætti gæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum taldi lögregla, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væri unnt að fara fram á áframhaldandi gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Í samræmi við það hafi verið farið fram á og ákærði í kjölfarið úrskurðaður í farbann og hafi sá úrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Síðan hafi Hæstiréttur fimm sinnum staðfest úrskurði um áframhaldandi farbann yfir ákærða, sbr. dóma nr. 49/2016, 128/2016, 217/2016 og 415/2016 og 480/2016, þann 1. júlí sl. Sé því farið fram á að ákærði verði úrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008 en á því sé byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna séu til staðar eins og áður er rakið. Jafnframt teljast að mati lögreglu vera fyrir hendi skilyrði til að úrskurða ákærða í farbann á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Ákærði sé erlendur ríkisborgari og hafi engin sérstök tengsl við landið. Sæti hann ekki farbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landi til að komast undan málsókn eða fullnustu refsingar. Að mati héraðssaksóknara sé brýnt að tryggja nærveru ákærða á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Ýmislegt hafi komið upp undir rekstri málsins fyrir dómi. Til dæmir hafi verið dómkvaddur matsmaður til að meta sakhæfi eins hinna ákærðu og þá hafa komið fram kröfur verjanda um frekari gagnaöflun og afhendingu muna og gagna sem hafi gert það að verkum að málsmeðferð fyrir héraðsdómi hefur dregist en fyrirhugað sé að hefja aðalmeðferð málsins þann 10 ágúst næstkomandi.Ákæruvaldið telur með hliðsjón af því sem rannsókn hafi leitt í ljós að ákærði sé undir sterkum grun um að hafa framið brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, ásamt síðari breytingum, og geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimild til að úrskurða ákærða í farbann sé vísað til b. liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins sé þess beiðst að krafa héraðssaksóknara um farbann nái fram að ganga.Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess í fyrsta lagi að henni verði hafnað. Til vara krefst hann þess að honum verði gert, að setja tryggingu samkvæmt 2. mgr. 101. gr. laga nr. 88/2008. Til þrautavara að farbanninu verði markaður skemmi tími.Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 480/2016, var ákærða gert að sæta farbanni til 26. júlí 2016 á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga. Fyrirhuguð aðalmeðferð er 10. ágúst nk. Þykir ekkert fram komið í málinu nú sem leiðir til þess að ekki séu lengur fyrir hendi skilyrði til að ákærða verði gert að sæta farbanni á meðan mál hans er rekið fyrir dómstólum. Þá telur dómurinn sakarefni ákærunnar sé slíkt að ekki séu skilyrði til að samþykkja kröfu ákærða um að setja tryggingu til að tryggja nærveru ákærða undir rekstri málsins. Með vísan til framangreinds er fallist á kröfu héraðssaksóknara um áframhaldandi farbann, eins og nánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð:Ákærði, X, f.d. [...], skal sæta farbanni þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til þriðjudagsins 23. ágúst 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 623/2006
Samningur Skuldamál
T ehf. réði S ehf. til að gera þrjár auglýsingamyndir fyrir sjónvarp í þágu SBV. S ehf. var í réttarsambandi við T ehf. um það verk, skrifaði út reikninga á félagið og tók við greiðslu frá því. SBV gerði athugasemdir við auglýsingarnar og leiddu þær til þess að tvær þeirra voru endurgerðar. S ehf. beindi kröfum af því tilefni að T ehf. Síðarnefnda félagið hafnaði greiðsluskyldu. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að skilyrði þess að T ehf. yrði gert skylt að greiða S ehf. fyrir endurgerð auglýsinganna væri að S ehf. sannaði að T ehf. hefði óskað eftir henni. Gegn andmælum T ehf. hafði S ehf. ekki tekist sú sönnun. Var T ehf. því sýknað af kröfu S ehf. í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. desember 2006. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málavöxtum og málsástæðum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Fyrir liggur í málinu að áfrýjandi réð stefnda til þess að gera þrjár auglýsingamyndir fyrir sjónvarp í þágu Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, sem hafði falið áfrýjanda að sjá um gerð þeirra með milligöngu ráðgjafa síns Innforms ehf. Stefndi var því í réttarsambandi við áfrýjanda um það verk, skrifaði út reikninga á hann og tók við greiðslu frá honum. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja gerðu athugasemdir við auglýsingarnar þrátt fyrir að aðilar þessa máls séu sammála um að þær hafi verið í samræmi við það sem um var samið. Allt að einu leiddu athugasemdir samtakanna til þess að stefndi endurgerði tvær auglýsingamyndanna og hefur í máli þessu beint kröfum sínum af því tilefni að áfrýjanda. Ágreiningur málsaðila snýst um greiðslu fyrir þetta verk. Stefndi heldur því fram að áfrýjandi hafi óskað eftir að hann endurgerði þessar tvær auglýsingamyndir. Þeir hafi rætt um þetta og hann gert áfrýjanda tilboð. Áfrýjandi hafi síðan ætlað að láta stefnda vita ef hann ætti ekki að vinna verkið. Áfrýjandi hafi ekki gert það og hafi stefndi þá litið svo á að verkið skyldi unnið. Þessu hefur áfrýjandi mótmælt og kveðst ekki hafa tekið að sér neina milligöngu um þetta en vísað á Innform ehf. Fyrir dómi kvaðst forsvarsmaður Innforms ehf. hafa haft samband beint við stefnda vegna endurgerðarinnar. Áfrýjandi hefði ekki viljað vera aðili að henni og verið henni andvígur. Skilyrði þess að áfrýjanda verði gert skylt að greiða stefnda fyrir endurgerð auglýsinganna er að stefndi sanni að áfrýjandi hafi óskað eftir henni. Gegn andmælum áfrýjanda hefur stefnda ekki tekist sú sönnun. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefnda. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Tunglið-auglýsingastofa ehf., er sýknaður af kröfu stefnda, Sparks ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 7. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, var höfðað af Spark ehf., Brautarholti 18, Reykjavík, á hendur Tunglinu – auglýsingastofu ehf., Skipholti 17, Reykjavík. Innformi ehf., Þórsgötu 18, Reykjavík, og Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja, Borgartúni 35, Reykjavík, var stefnt til réttargæslu í málinu með stefnu birtri 27. janúar 2006. Dómkröfur stefnanda voru þær að hið stefnda einkahlutafélag yrði dæmt til þess að greiða stefnanda 1.170.300 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 8. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krafðist stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda, samkvæmt mati dómsins. Dómkröfur stefnda voru þær að hann yrði sýknaður af kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda, að skaðlausu. Ekki voru gerðar kröfur á hendur réttargæslustefndu og gerðu réttargæslustefndu ekki kröfur í málinu. Málavextir eru þeir, að réttargæslustefndi, Innform ehf., tók að sér að skipuleggja kynningarátak fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja. Einar Karl Haraldsson hjá Innform ehf. hafði samband við stefnda og óskaði eftir gerð þriggja auglýsinga fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja. Stefnandi, sem annast framleiðslu kvikmynda og myndbanda, kveður að hann og stefndi hafi gert með sér munnlegan samning um framleiðslu þessara þriggja sjónvarpsauglýsinga fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja. Auk fulltrúa Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja, Tunglsins-auglýsingastofu ehf. og Sparks ehf. hafi Einar Karl Haraldsson frá Innformi ehf. verið á fundum við undirbúning auglýsinganna. Stefndi ber því hins vegar við að hann hafi aðeins verið milliliður í viðskiptum milli stefnanda og Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja. Auglýsingarnar voru svo framleiddar og afhentar Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja sem gerði við þær athugasemdir er lutu að yfirbragði og klæðnaði módelanna. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja óskaði eftir því að tvær af þremur auglýsingum yrðu endurgerðar. Stefnandi kveður að hann hafi þá gert stefnda tilboð í endurgerð auglýsinganna og hafi tilboðið hljóðað upp á helming þess verðs sem greitt var fyrir gerð fyrri auglýsinganna. Starfsmaður stefnda hafi sagst ætla að bera tilboðið undir Innform og Samtök banka og verðbréfafyrirtækja og láta síðan vita yrðu gerðar athugasemdir við það. Engar athugasemdir hafi borist og hafi því verkið verið unnið. Síðar hafi komið í ljós að Einar Karl Haraldsson hjá Innformi hefði fengið tilboðið en sagt að hann vildi ekki ræða það nánar við stefnanda. Hann hafi hins vegar verið viðstaddur upptökur auglýsinganna og hafi ekki gert athugasemd við tilboðið, hvorki þá né síðar meðan á vinnslu auglýsinganna hafi staðið. Stefndi ber því hins vegar við að hann hafi hvorki komið að samningum né að endurgerð auglýsinganna, enda hafi hann ekki haft umboð til þess að ákveða endurgerð sjónvarpsauglýsinganna eða semja um greiðslu fyrir það verk. Stefnandi fullvann auglýsingarnar og sendi til sjónvarpsstöðvanna, þar sem þær voru birtar. Þegar stefnandi gekk á eftir greiðslu reikningsins greiddi stefndi ekki og hafði stefnda ekki borist greiðsla frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja vegna verksins, þar sem Samtök banka og verðbréfafyrirtækja vildi ekki greiða þetta verð fyrir endurgerð auglýsinganna og taldi að kostnaður við endurgerð auglýsinganna ætti að falla á kvikmyndafyrirtækið að verulegu leyti. Við aðalmeðferð málsins gaf Viðar, framkvæmdastjóri stefnanda, skýrslu. Kvað hann verksvið sitt hjá fyrirtækinu að sjá um gerð tilboða og framleiðslustjórn. Kvaðst hann hafa gert stefnda tilboð um gerð auglýsinga fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, sem hafi verið samþykkt af Antoni, fyrirsvarsmanni stefnda. Hann kvað þess konar samninga oftast vera munnlega og oftast vera milli auglýsingastofa og kvikmyndafyrirtækja, en ekki samið beint við auglýsendur. Stefnandi hafi gert stefnda tilboð um endurgerð auglýsinganna á helmingi þess verðs sem greitt var fyrir fyrri auglýsingagerðina. Kvað hann innheimtuna hafa beinst að stefnda. Hann kvaðst ekki hafa verið viðstaddur fundinn er auglýsingarnar hefðu verið sýndar og því ekki vita hver hefði beðið um endurgerð þeirra. Hann kvaðst hafa litið á þetta sem áframhald af sama verki. Björn Brynjólfur Björnsson, sem leikstýrði auglýsingum hjá stefnanda, gaf og skýrslu fyrir dómi. Hann kvað stefnda hafa haft samband við stefnanda í því skyni að fá þá til þess að vinna þetta verkefni. Hafi stefnandi gert stefnda tilboð í verkefnið. Í framhaldi af því hafi verið haldinn fundur þar sem mætt hafi auk hans, Anton, frá stefnda, og fulltrúar frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja og Innform. Hafi þeir farið yfir ýmsa þætti sem sneru að myndunum. Eftir fundinn hafi hann ákveðið módelin í auglýsinguna, í samræmi við það sem fram hafi komið á fundinum. Auglýsingarnar hafi verið sýndar Antoni, fyrirsvarsmanni stefnda, sem og fulltrúum réttargæslustefndu. Hafi þar komið fram athugasemdir frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja og hafi fulltrúi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja talið að módelin væru of fínt klædd. Hann kvað enga ákvörðun hafa verið tekna á fundinum um að endurgera auglýsingarnar, en Viðar, samstarfsmaður hans, hafi sagt honum síðar hvað til stæði. Hafi niðurstaðan orðið sú að tvær af þremur auglýsingunum yrðu gerðar aftur. Kvað hann Viðar, fyrirsvarsmanni stefnanda, hafa gert Antoni, fyrirsvarsmaður stefnda, tilboð um það. Hann kvað Viðar hafa sagt sér, er hann hafi ætlað í tökurnar, að ekkert svar hefði borist. Hafi hann því hringt í Anton og sagt honum að hann þyrfti að fá svar um hvort tilboðið væri samþykkt. Þeir hafi rætt þessa upphæð og komist að samkomulagi um það að Anton þyrfti ekki að hringja ef þetta væri í lagi, en Anton hafi sagst ætla að athuga málið og láta vita ef eitthvað kæmi uppá. Anton hafi ekki hringt aftur og því hafi auglýsingarnar verið myndaðar. Einar Karl, fyrirsvarsmaður Innforms ehf., hafi verið viðstaddur tökurnar og ekki gert athugasemdir. Seinna hafi Einar Karl sagt að kvikmyndagerðin ætti að bera þennan skaða. Aðspurður kvað hann stefnanda hafa verið að vinna þetta verk fyrir stefnda, Tunglið, og ekki vera í viðskiptasambandi við viðskiptamenn auglýsingastofanna. Anton Helgi Jónsson, fyrirsvarsmaður stefnda, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvað hann Einar Karl hjá Innform hafa hringt í sig og nefnt það að hann væri að vinna fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja og jafnframt spurt hvort hann gæti komið með hugmyndir um hvað kostaði að gera auglýsingar. Kvaðst Anton hafa nefnt einhverjar tölur. Hafi Einar Karl þá beðið hann um að leita eftir tilboðum í gerð auglýsinga, og spurt hvort hann gæti tekið að sér að láta alla reikninga fara í gegnum fyrirtæki sitt. Anton kvaðst hafa haft samband við Viðar eða Björn hjá stefnanda og í framhaldinu hafi þeir búið til kostnaðaráætlun. Anton kvað Einar Karl hafa sent áætlunina til Sambands banka og verðbréfafyrirtækja og hafi þeir samþykkt hana. Hann hafi talið auglýsingarnar mjög góðar og endurgerð þeirra hafi ekki verið með hans vilja. Hafi hann ekki verið með lengur þegar endurgerðin fór fram, og hann hafi alltaf beðist undan því að ábyrgð á henni væri á hann lögð. Kvað hann bæði Viðar og Björn hafa hringt í sig og hafi hann þá vísað á Einar Karl hjá Innform. Kvaðst hann síðan hafa hringt í Einar Karl og sagt honum upphæð sem stefnandi hefði gefið upp. Jafnfram hafi hann sagt Einari Karli að boltinn væri hjá honum og hann yrði að sjá um þetta. Kvaðst hann því hafa búist við að Einar Karl myndi tala við Björn og Viðar og málið væri úr hans höndum. Hafi hvorki verið þegjandi samkomulag um endurgerðina né hafi hann haft umboð til að semja um hana. Viku síðar hafi Viðar komið með reikning til hans fyrir fyrra verkefnið og hafi sá reikningur verið gerður upp í gegnum stefnda. Seinna hafi svo farið fram samningaviðræður um hvernig ætti að greiða vegna endurgerðarinnar. Taldi hann að öllum hafi verið ljóst að hann hefði vísað endurgerðinni frá sér, en það hafi verið á ábyrgð Innforms að sjá um að greiða fyrir endurgerðina. Aðspurður kvað hann ekkert samningssamband hafa verið milli stefnda og Sambands banka og sparisjóða. Einar Karl hjá Innformi hafi haft samband og hafi hann verið sá sem keypti verkið. Samningur hafi því verið milli stefnda og Innforms og svo hafi stefndi gert samning við undirverktaka um framleiðslu verksins. Hann kvað Einar Karl hjá Innformi hafa beðið stefnanda um að endurgera auglýsingarnar. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa tilkynnt stefnanda það formlega að starfi stefnda væri lokið, en taldi að hann hefði samt gert þeim það ljóst að hann hefði ekki umboð til endurgerðarinnar. Hann kvaðst hafa áframsent báða reikningana vegna auglýsingagerð-anna til Innform, og minnist þess ekki að hafa endursent reikninginn vegna endurgerðarinnar. Einar Karl Haraldsson, fyrirsvarsmaður Innforms, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvað hann Innform hafa samið við stefnda um gerð auglýsinga. Kvaðst hann hafa verið viðstaddur frumgerð auglýsinganna, en ekki vera viss um hvort hann hefði jafnframt verið viðstaddur endurgerðina. Hann kvaðst hafa gert athugasemd við frumgerð auglýsinganna og óskað eftir endurgerð þeirra. Hann kvaðst hafa gert sér grein fyrir að af endurgerðinni hlytist kostnaður, en hafa haldið að fyrri reikningurinn, sem greiddur hefði verið, væri endanlegur reikningur. Hann kvað ekki vera beint samningssamband milli Innforms og undirverktaka, allt hafi farið í gegnum stefnda og því leiði af sjálfu sér að reikningarnir hafi farið í gegnum stefnda. Hann kvaðst hafa haft samband bæði við stefnanda og stefnda er hann hafi fengið sendan reikninginn fyrir endurgerðina og mótmælt reikningnum. Aðspurður hvort Anton hafi einhvern tíma tilkynnt honum að hann vildi ekki vera aðili að þessu lengur og að hans starfi væri lokið kvað hann að fram hefði komið að stefndi hefði ekki talið þörf á endurgerðinni. Stefnandi kveður skuld þessa vera tilkomna vegna viðskipta stefnanda og hins stefnda félags, en stefnandi og stefndi hafi gert með sér munnlegan samning um framleiðslu þriggja sjónvarpsauglýsinga fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, hinn 12. mars 2004. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja hafi óskaði eftir því að tvær af þremur auglýsingum yrðu endurgerðar og hafi stefnandi þá gert stefnda tilboð í endurgerð auglýsinganna og hafi tilboðið hljóðað upp á helming þess verðs sem gerð fyrri auglýsinganna hafði kostað og höfðu verið greiddar. Starfsmaður stefnda hafi ætlað að bera tilboðið undir réttargæslustefndu, Innform og Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, og láta vita yrðu athugasemdir gerðar við það. Engar athugasemdir hafi borist og hafi verkið því verið unnið. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttarins og kröfuréttarins. Kröfur um dráttarvexti byggir stefnandi á 1. mgr. 6. gr. í III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að hann eigi ekki aðild að þeim lögskiptum sem krafa stefnanda lúti að. Endurgerð og reyndar einnig frumgerð auglýsinganna hafi verið gerð samkvæmt samkomulagi stefnanda við Samtök banka og verðbréfafyrirtækja og ráðgjafa þess, Einar Karl Haraldsson. Ágreiningur um þau viðskipti varði lögskipti stefnanda við þriðja mann og því beri að sýkna stefnda vegna aðildarskorts, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ágreiningslaust sé að umræddar sjónvarpsauglýsingar, þar með talið endurgerð þeirra, hafi verið framleiddar fyrir þriðja aðila, Samtök banka og verðbréfafyrirtækja, sem hafi notið ráðgjafar Innform ehf. við framleiðsluna. Þannig lúti reikningur stefnanda að vinnu fyrir þriðja aðila og beri því samkvæmt almennum reglum kröfuréttarins að beina kröfu vegna viðskiptanna að honum. Ekki sé gerð grein fyrir því í stefnu á hvaða grundvelli kröfu sé beint að stefnda, sem engra hagsmuna eigi að gæta vegna auglýsingagerðarinnar, annað en að annast ákveðna verkþætti hennar og hafa milligöngu. Stefndi mótmælir því að samningssamband hafi verið á milli stefnda og stefnanda og/eða stefnda og þriðja aðila sem réttlætt geti að kröfu sé beint að honum vegna gerðar auglýsinganna. Gegn mótmælum stefnda beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir því að stefndi eigi aðild að málinu. Stefndi hafi verið milliliður við gerð frumauglýsingarinnar fyrir sjónvarp. Hlutverk stefnda hafi verið að semja handrit að hluta og afla tilboða. Til hægðarauka hafi stefndi einnig haft milligöngu um greiðslu reikningsins fyrir frumgerðina. Þegar hann hafi borist hafi hann verið sendur til Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja og umboðsmanns hans, sem samstundis og án athugasemda hafi millifært greiðslu til stefnda, sem hafi áframsent hana til stefnanda. Stefndi mótmælir að hafa nokkurn tímann verið samningsaðili stefnanda. Hvernig sem litið sé á aðildina vegna frumgerðar sjónvarpsauglýsinganna hafi því verki verið lokið og varan afhent. Stefnda hafi verið kunnugt um óánægju með ákveðna þætti auglýsingarinnar en talið þær kvartanir ekki vera á rökum reistar. Stefnda sé ekki kunnugt um að byggt hafí verið á því að varan væri gölluð í skilningi lausafjárkaupalaga, þvert á móti hafi verið greitt fyrir vöruna að fullu, athugasemdalaust. Verkinu hafi verið lokið og líta verði á endurgerð auglýsingarinnar sem sjálfstætt verk, óviðkomandi stefnda. Þá bendir stefnda á að fram komi í stefnu, að Samtök banka og verðbréfafyrirtækja hafi óskað eftir því að tvær af þremur auglýsinganna yrðu endurgerðar. Enn fremur að ráðgjafi þeirra, Einar Karl Haraldsson hjá Innformi ehf., hafi verið viðstaddur endurgerð auglýsinganna. Stefndi hafi þar hvergi komið nærri. Að sögn stefnanda hafi verkbeiðanda, Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja, verið send endurgerð auglýsinganna og þær sendar á sjónvarpsstöðvar til birtingar og hafi stefndi aldrei fengið eintak af endurgerð þeirra. Þá komi einnig fram í stefnu, að stefnandi hafi vænst greiðslu frá Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja. Sé á því byggt að stefnandi hafi fyrst snúið sér til Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja um greiðslu. Fulltrúi þeirra muni hafa gert athugasemdir við reikninginn og hafi stefnandi svarað þeim andmælum í tölvupósti, dagsettum 18. maí 2004. Samkvæmt þessu hafi stefnandi samið við Samtök banka og verðbréfafyrirtækja um verkið og hafi átt í viðræðum við þau um greiðslu fyrir það. Í ljósi þessa sé eðlilegt að kröfu um verkið sé beint að verkkaupa sem nýtti sér verkið. Verði ekki að lögum leyst úr ágreiningi um greiðsluskyldu reikningsins án þess að verkkaupi eigi aðild að málinu. Stefndi mótmælir fjárhæð reikningsins sem allt of hárri. Í réttargæslustefnu sé sérstaklega kallað eftir afstöðu réttargæslustefndu til fjárhæðar reiknings og andmælum þar að lútandi. Stefndi mótmælir og sérstaklega vaxtakröfu stefnanda og málskostnaðarkröfu hans. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfu- og samningaréttar og laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Fyrir liggur að réttargæslustefndi, Innform ehf., tók að sér að skipuleggja kynningarátak fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtæki. Einar Karl Haraldsson, hjá Innform hafði samband við Samtök banka og verðbréfafyrirtækja og kom fram með tillögu að auglýsingaherferð fyrir Samtök banka og verðbréfafyrirtækja. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja gerðu það að algeru skilyrði að þau ættu allt málið við einn aðila, þ.e. Innform, sem yrði samningsaðili þeirra. Ljóst er samkvæmt því sem fram er komið í málinu að samningur um frumgerð auglýsinganna var gerður á milli stefnanda og stefnda. Reikningarnir voru stílaðir á stefnda án nokkurra athugasemda. Fram kom við yfirheyrslur hér fyrir dómi, að réttargæslustefndi, Samtök banka og sparisjóða, óskaði eftir því að auglýsingarnar yrðu endurgerðar er fulltrúum þeirra var sýnd frumgerðin, þó svo stefndi hafi talið frumgerðina vera fullnægjandi og í samræmi við það sem óskað var eftir. Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns stefnda hér fyrir dómi liggur fyrir að starfsmaður stefnanda hafði samband við hann áður en ráðist var í endurgerðina, þar sem stefndi var upplýstur um kostnað við endurgerð auglýsinganna. Stefndi heldur því hins vegar fram að hann hafi vísað stefnanda á réttargæslustefnda, Innform. Stefnandi telur stefnda hafa gefið það til kynna að hann myndi bera tilboðið undir fyrirsvarsmann réttargæslustefnda, Innform, og láta vita ef því yrði ekki tekið. Þegar litið er til þess að stefnandi tók að sér að gera auglýsingu fyrir réttargæslustefnda, Samtök banka og sparisjóða, samkvæmt samningi við stefnda, og ljóst er að óskað var eftir því við stefnanda að hluti auglýsinganna yrði endurgerður, verður að telja að stefnanda hafi verið rétt að líta svo á, þar sem um svo tengd verkefni var að ræða, að stefndi væri samningsaðili um endurgerðina. Samkvæmt því bar stefnda að gefa stefnanda það skýrt til kynna ef hann teldi sig ekki lengur aðila að samningi um gerð auglýsinganna. Þegar framangreindur framburður aðila hér fyrir dómi er virtur þykir stefndi ekki hafa fullnægt þeirri skyldu sinni og þannig firrt sig ábyrgð á greiðsluskyldu gagnvart stefnanda. Þá liggur fyrir að stefnandi bauðst til þess að endurgera hluta auglýsinganna fyrir það verð sem reikningur hans og stefnukrafan hljóðar um, án þess að athugasemdir væru gerðar áður en hafist var handa við endurgerðina. Með því að svo var ekki gert ber að taka kröfu stefnanda til greina, með dráttarvöxtum, eins og greinir í stefnu, eða frá gjalddaga reikningsins, eins og reikningurinn ber með sér, og telja verður að gilt hafi í viðskiptum aðila, og fram kom á fyrri reikningi, sem stefndi greiddi stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur. Við ákvörðun málskostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Tunglið-auglýsingastofa ehf., greiði stefnanda, Spark ehf., 1.170.300 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 8. apríl 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 236/2015
Kærumál Vitni
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni X, Y og Z um að tveir af dómendum í sakamáli á hendur þeim og einum öðrum manni, sem lauk með dómi í héraði í júní 2014, skyldu gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur málsins fyrir Hæstarétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að engin heimild stæði til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar dómendur sakamáls til að beina til þeirra spurningum um meðferð þess. Þegar af þessari ástæðu var hinn kærði úrskurður staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 25. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2015, þar sem hafnað var beiðni varnaraðila um að tveir af dómendum í máli á hendur þeim og einum öðrum manni, sem lauk með dómi í héraði 5. júní 2014, skyldu gefa skýrslu fyrir héraðsdómi í tengslum við rekstur málsins fyrir Hæstarétti. Kæruheimild er q. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess að fyrrgreind krafa þeirra verði tekin til greina. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 1. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008 er hverjum manni, sem orðinn er 15 ára, lýtur íslenskri lögsögu og er ekki ákærði eða fyrirsvarsmaður hans, skylt að koma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlegum spurningum sem beint er til hans um málsatvik. Jafnframt stendur heimild til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar þann sem veitt hefur lögreglu sérfræðilega aðstoð eða ráðgjöf áður en mál var höfðað. Hið sama gildir um matsmann, sbr. 132. gr. laganna. Á hinn bóginn stendur engin heimild til að leiða fyrir dóm til skýrslugjafar dómendur sakamáls til að beina til þeirra spurningum um meðferð þess. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.