Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 380/2017
Kærumál Gjaldþrotaskipti Málsástæða Aðild Fyrning
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem bú J var tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu L hf. á grundvelli 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 13. júní 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjaness 31. maí 2017, þar sem bú sóknaraðila var tekiðtil gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraðiog kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.IÍ kaupleigusamningiHáfells ehf. sem leigutaka og SP fjármögnunar hf. sem leigusala 29. júní 2007um kaup á vinnubúðum og fleiru, var kveðið svo á um í B og C lið II. kafla aðfrumleigutími hæfist eigi síðar en 15. ágúst 2007 og stæði til og með 15. ágúst2012. Í V. kafla samningsins kom fram að fyrsti gjalddagi hans væri 15. ágúst2007 og lokagjalddagi 15. júlí 2012. Undir samninginn ritaði SkarphéðinnÓmarsson fyrir hönd Háfells ehf. Gerð var skilmálabreyting við samninginn 11.febrúar 2010 sem fyrrgreindur Skarphéðinn ritaði einnig undir fyrir höndHáfells ehf. Í 1. gr. samkomulags um skilmálabreytingu kom fram að frá og með14. september 2009 myndi næsta 41 greiðsla vera í formi vaxtagreiðslna. Þásagði í skilmálabreytingunni að önnur ákvæði samningsins héldust óbreytt aðöðru leyti en því sem greint var í feitletruðum kafla skilmálabreytingarinnarog ekki varðar mál það sem hér er til úrlausnar.Sóknaraðili gekkst 23.ágúst 2011 undir sjálfskuldarábyrgð, sem sögð var vera fylgiskjal nr. II meðfyrrgreindum kaupleigusamningi. Meðábyrgðarmaður var fyrrgreindur Skarphéðinn.Í ábyrgðaryfirlýsingunni kom fram hver staða samningsins væri og að sjálfskuldarábyrgðingilti þar til skuldir leigutaka hjá SP fjármögnun hf. vegnakaupleigusamningsins væru að fullu greiddar. Þá sagði að hún væri tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls skuldarinnar eins oghann væri á hverjum tíma. Hún tæki að auki til allra undirliggjandi samningaauk vísitöluálags, gengistryggingar, samningsvaxta, dráttarvaxta, allskostnaðar við innheimtu, málskostnaðar og annars lögfræðikostnaðar. Hún næðitil allra samninga, viðauka, skuldbreytinga og afleiddra krafna, sem kynnu aðverða milli leigutaka og leigusala. Ábyrgðin stæði þótt samið yrði umframlengingu skulda einu sinni eða oftar. Þá sagði í ábyrgðaryfirlýsingunni aðhún fæli það í sér að ábyrgðaraðilar skuldbyndu sig persónulega til að tryggjakröfuhafa efndir á skuldbindingum skuldara. Ábyrgðarmaður ábyrgðist greiðsluskuldar sem sína eigin og væri skylt að greiða skuldina við vanskil efkröfuhafi krefðist þess.Bú Háfells ehf. var tekiðtil gjaldþrotaskipta 7. júní 2016. Varnaraðili lýsti kröfu í búið 11. ágústsama ár að fjárhæð 30.118.410 krónur vegna skuldar samkvæmt fyrrgreindumkaupleigusamningi. Í tölvubréfi þáverandi lögmanns varnaraðila til lögmannssóknaraðila 25. nóvember 2016, þar sem sóknaraðili leitaðist eftir því að skuldhans við varnaraðila yrði felld niður, sagði að sóknaraðili væri annar aftveimur eigendum Háfells sem ,,ábyrgðust leigusamninga félagsins“ og varútlistun sóknaraðila á tilurð skuldarinnar meðfylgjandi tölvubréfi lögmannsins.Með greiðsluáskorun 7.desember 2016 á grundvelli 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 varskorað á sóknaraðila að greiða skuld sömu fjárhæðar og lýst hafði verið íþrotabú Háfells ehf., 30.118.410 krónur. Greiðsluáskorunin var birt sóknaraðila3. janúar 2017 og 13. mars sama ár krafðist varnaraðili gjaldþrotaskipta á búisóknaraðila. Krafan var sögð byggjast á sjálfskuldarábyrgð vegna fyrrgreindskaupleigusamnings, en til tryggingar greiðslu samningsins hefðu nefndur Skarphéðinnog sóknaraðili gengist í sjálfskuldarábyrgð 23. ágúst 2011. Í héraðsgreinargerðvarnaraðila kom fram að eftir að skilmálabreyting hafi verið gerð á samningiHáfells ehf. og SP fjármögnunar hf., hafi lokagjalddagi samningsins átt að vera14. febrúar 2013. Með greinargerðinni fylgdi jafnframt skjal er sýndi stöðusamningsins 16. maí 2017 þar sem sagði að „[e]lsti ógreiddi gjalddagi“skuldarinnar sé 11. október 2014.IISP fjármögnun hf. ogvarnaraðili runnu saman undir heiti þess síðarnefnda samkvæmt 106. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og tók varnaraðili við öllum réttindum og skyldumSP fjármögnunar hf. frá 1. janúar 2011. Samkvæmt þessu er varnaraðili rétturaðili málsins.Málsástæða sóknaraðila umað við undirritun hans á yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð hafi varnaraðilifarið í bága við lög nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn var ekki höfð uppi í héraði. Standa skilyrði 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991, ekki til þess að húnkomist að fyrir Hæstarétti.Af hálfusóknaraðila er meðal annars á því byggt að hafna beri kröfu varnaraðila umgjaldþrotaskipti á búi sóknaraðila þar sem krafa varnaraðila sé fyrnd. Eins ograkið hefur verið gekkst sóknaraðili í víðtæka sjálfskuldarábyrgð 23. ágúst2011 fyrir greiðslu skuldar samkvæmt kaupleigusamningi Háfells ehf. og SPfjármögnunar hf., eftir að skilmálum kaupleigusamningsins var breytt 11.febrúar 2010. Í ábyrgðaryfirlýsingunni kom fram að hún tæki til allra samninga,viðauka og skuldbreytinga, allra undirliggjandi samninga og afleiddra krafnasem kynnu að verða milli leigutaka og leigusala. Í samræmivið almennar reglur kröfuréttar stofnaðist krafa varnaraðila samkvæmtkaupleigusamningnum við útgáfu hans 29. júní 2007. Samkvæmt 28. gr. laga nr. 150/2007um fyrningu kröfuréttinda öðluðust þau gildi 1. janúar 2008 og eiga einvörðunguvið um þær kröfur sem stofnuðust eftir gildistöku laganna. Af því leiðir að umfyrningu kröfu þeirrar er um ræðir í málinu gilda ákvæði laga nr. 14/1905 umfyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 4. mgr. 3. gr. lagannafyrnast kröfur samkvæmt ábyrgðarskuldbindingum á fjórum árum. Eins og fyrr errakið kom fram í málatilbúnaði varnaraðila að lokagjalddagi kaupleigusamningsinshafi eftir skilmálabreytinguna átt að vera 14. febrúar 2013. Þótt engu verðislegið föstu um það hvort einhver hluti kröfu varnaraðila sé fyrndur er ljóstað greiðsla samkvæmt þeim gjalddaga var ekki fyrnd þegar hann lýsti kröfu íþrotabú Háfells ehf. 11. ágúst 2016 vegna skuldarinnar og rauf þar meðfyrningarfrest kröfu sinnar á hendur sóknaraðila samkvæmt 13. gr., sbr. 11. gr.laga nr. 14/1905. Samkvæmtöllu framangreindu hefur varnaraðili leitt að því nægilegar líkurað hann eigi fjárkröfu á hendur sóknaraðila sem krafa hans um gjaldþrotaskiptier reist á. Þá hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hann sé allt að einu færum að standa skil á skuldbindingum sínum þegar þær falla í gjalddaga eða verðiþað innan skamms tíma. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Sóknaraðili verður dæmdurtil að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Jóhann Gunnar Stefánsson, greiði varnaraðila, Landsbankanumhf., 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 31. maí 2017.Með beiðni er barst dóminum 15. mars 2017,krafðist sóknaraðili þess að bú varnaraðila yrði tekið til gjaldþrotaskipta.Við fyrirtöku málsins þann 4. maí 2017 var kröfunni mótmælt og þingfest varsérstakt ágreiningsmál. Málið var tekið til úrskurðar 18. maí sl. að loknummunnlegum málflutningi.Sóknaraðili er Landsbankinn hf., kt.[...],Austurstræti 11, 155 Reykjavík. Varnaraðili er Jóhann Gunnar Stefánsson, kt. [...],Hrauntungu 77, 200 Kópavogi. Sóknaraðili gerir kröfu um að bú varnaraðilaverði tekið til gjaldþrotaskipta. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins.Varnaraðili krefst þess að kröfunni verðihafnað. Þá krefst hann málskostnaðar að mati dómsins að teknu tilliti tilgreiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun.IÍ gjaldþrotaskiptabeiðni sóknaraðila kemurfram að skorað hafi verið á varnaraðila með greiðsluáskorun, sbr. 5. tölulið 2.mgr. 65. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991, sem birt var varnaraðila þann 3.janúar 2017, að lýsa því skriflega yfir að hann yrði fær um að greiðagjaldfallna skuld innan skamms tíma. Varnaraðili lýsti því ekki yfir viðsóknaraðila að hann yrði fær um að greiða skuldina skv. framangreindu. Sóknaraðili kveðst eiga neðangreindagjaldfallna kröfu á hendur varnaraðila:Höfuðstóll 30.118.410 Dráttarvextir 2.005.384 Innheimtukostnaður 22.150 Samtals 32.145.944Í greinargerð sinni kveður sóknaraðili atvik málsins þau að félaginu Háfelli ehf.,hafi verið veitt lán að fjárhæð 45.000.000 króna hjá SP fjármögnun þann 29.júní 2007, skv. kaupleigusamningi. Hafi samningnum verið skilmálabreytt þann11. febrúar 2010 og lokagjalddagi færst til febrúar 2013. Þann 23. ágúst 2011hafi varnaraðili ásamt öðrum nafngreindum einstaklingi, tekist á hendursjálfskuldarábyrgð á öllum greiðslum kaupleigusamningsins. Hinn aðili þesssamnings hafi svo greitt sig frá þeirri ábyrgð í febrúar 2016, með innborgun5.000.000 krónur. Reynt hafi verið að ná samningum við varnaraðila síðustu tvö árog honum verið boðið að greiða sig frá kröfunni með greiðslu á 3-7 milljónumkróna án þess að því tilboði væri tekið. Háfell ehf. hafi síðanverið tekið til gjaldþrotaskipta í byrjun júní 2016 og sóknaraðili lýst kröfum íþrotabúið. Sóknaraðili segir að engar greiðslur hafi borist úr þrotabúi Háfellsehf. inn á kröfuna vegna tryggingarbréfs í almennum reikningskröfum Háfellsehf., þar sem ekki hafi verið neinarútistandandi kröfur.Sóknaraðili telurljóst að sóknaraðili hafi tekið yfir réttindi og skyldur SP fjármögnunar viðsamruna í janúar 2011. Sóknaraðili hafnarþví að forsendur ábyrgðar varnaraðila séu brostnar vegna þess að hinn aðiliþeirrar ábyrgðar hafi greitt sig frá henni. Ekki séu meiri kröfur gerðar ávarnaraðila en að framan greini, og megi sjá af samskiptum aðila að varnaraðilahafi verið gerð ofurgóð tilboð til lausnar á málinu. Þá sé því mótmæltað kröfur sóknaraðila séu vanreifaðar og að einhver vandkvæði séu á því fyrirvarnaraðila að grípa til varna. Liggi öll gögn málsins frammi, samningur semværi rétt út reiknaður á þann hátt sem varnaraðila væri hagfelldast. Ekki hafiverið sýnt fram á að krafa málsins væri of hátt reiknuð. Hafi krafan tvívegisverið lækkuð vegna endurútreiknings gengislánsins, í seinna skiptið í október2014, en þá hafi krafan lækkað um 19 milljónir króna. Sóknaraðili telurljóst af dómaframkvæmd að samningar sem þessir séu í reynd lánasamningar enekki leigusamningar. Sé krafan því ekki fyrnd, enda eigi við 10 árafyrningarfrestur um þau lán. Krafan sé reist á sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingusem hafi verið gefin út árið 2011 og eigi ákvæði fyrningarlaga nr. 150/2007 viðkröfuna. Geti ábyrgðaryfirlýsingin ekki fyrnst á meðan sjálf krafan sé ófyrnd.Einnig hafi kröfunni verið lýst í þrotabú Háfells ehf., og hafi sú kröfugerð rofiðfyrningarfrest. Varnaraðili hafi að auki viðurkennt kröfuna í samskiptum sínumvið sóknaraðila.Auk framangreindshafi við endurútreikning kröfunnar tekið við átta ára fyrningarfrestur skv.bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 16.júní 2010 að telja. Sóknaraðili krefstþess aðkröfum varnaraðila verði hafnað og að bú varnaraðila verði tekiðtil gjaldþrotaskipta, með vísan til ákvæða laga um gjaldþrotaskipti nr.21/1991. Vísað er til laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda og dómafordæma.Þá er vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, og um málskostnað ervísað til XXI. kafla laga 91/1991, um meðferð einkamála.IIVarnaraðili vísar til málavaxtalýsingarsóknaraðila en jafnframt til þess að þann 25. apríl 2007 hafi Háfell ehf. gefiðút tryggingarbréf að fjárhæð 50.000.000 króna með veði í öllum almennum kröfumskv. vörureikningum, sbr. 47. gr. laga nr. 75/1997, um samningsveð. Varnaraðilitelur óupplýst hvaða greiðslur sóknaraðili hafi fengið út úr tilgreindutryggingarbréfi við gjaldþrotaskipti þess félags, sem hefði átt að koma tillækkunar þeirri kröfu sem um ræðir í þessu máli. Varnaraðili byggir á því að um aðildarskortsé að ræða. Hvergi í málatilbúnaði sóknaraðila sé gerð grein fyrir því hvernig,hvenær eða með hvaða hætti sóknaraðili hafi eignast kröfu SP fjármögnunar hf. áhendur Háfelli ehf. Þar sem sóknaraðili hafi hvorki sýnt fram á að hann eigikröfu á Háfell ehf, né varnaraðila, beri þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfusóknaraðila. Varnaraðili telur kröfu sóknaraðila svovanreifaða að ekki sé með nokkrum hætti hægt að halda uppi vörnum í málinu. Geraverði þá kröfu að málatilbúnaður sóknaraðila sé í upphafi með þeim hætti aðhann liggi ljós fyrir en ekki sé verið að bæta úr síðar. Hafi sóknaraðili núlagt fram nokkra útreikninga með sitthvorri fjárhæðinni, á sömu kröfunni. Standistþessi framkvæmt engan vegin áskilnað 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Varnaraðili bendir á að gengistryggðir samningar hafi í nokkrumtilfellum verið dæmdir ólögmætir, þótt dómstólar hafi ekki fjallað um þennansamning sérstaklega. Ekki sé hægt að átta sig á því hvernigkaupleigusamningurinn sem upphaflega hafi verið 45.000.000 króna og greitt hafiverið af í nokkur ár, sé nú orðinn 33.206.753 krónur. Þá eigi útgáfudagur oggjalddagi, 7. júní 2016, sem fram komi í greiðsluáskorun sér enga stoð í frumskjalimálsins, enda útilokað að varnaraðili væri með sjálfskuldaryfirlýsingu frá 23.ágúst 2011, vegna ábyrgðar á skuld frá 2016.Varnaraðili byggir á því að forsendur fyrirsjálfskuldarábyrgð varnaraðila séu brostnar. Hafi forsendan verið sú aðábyrgðarmenn væru báðir in solidum ábyrgir. Með því að sóknaraðili hafi leysthinn ábyrgðaraðilann undan ábyrgð, án samþykkis varnaraðila, séu brostnarforsendur fyrir ábyrgð varnaraðila og beri því að hafna kröfum sóknaraðila. Þásé hvergi að finna upplýsingar um þá fjárhæð sem hinn ábyrgðaraðilinn hafigreitt, né heldur sjáist á kröfunni að greitt hafi verið inn á hana. Þá byggir varnaraðili á því að krafa sóknaraðilasé fyrnd. Kaupleigusamningur Háfells ehf. og SP fjármögnunar hf. hafi veriðundirritaður þann 29. júní 2007. Fari því um fyrningu hans skv. lögum nr.14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Hafi samningurinn fyrnstskv. 1. eða 2. til 3. gr. laganna, eftir því hvort um sé að ræða samning umafhendingu á lausafé eða leigusamning. Sama hvort sé, þá sé fyrningarfresturinn4 ár, eða frá þeim degi sem krafan varð gjaldkræf. Síðasti gjalddagikaupleigusamningsins hafi verið 15. júlí 2012 og hafi síðasta greiðsla þvífyrnst þann 15. júlí 2016, sbr. Hrd. nr. 96/2016, enda fyrnist hver greiðslakaupleigusamningsins sjálfstætt á fjórum árum. Krafa sóknaraðila hafi því veriðað fullu fyrnd þann 15. júlí 2016, eða hálfu ári áður en sóknaraðili hafi fyrstbeint kröfum sínum að varnaraðila. Jafnvel þótt samkomulag um skuldbreytingu,sem varnaraðili hafi ekki vitað um eigi að gilda og lokagjalddagi hafi færsttil 14. febrúar 2013, hafi fyrningu ekki verið slitið gagnvart varnaraðila. Engubreyti í þessu sambandi þótt sjálfskuldaryfirlýsing varnaraðila hafi veriðgefin út síðar, sú krafa hafi fyrnst um leið og aðalkrafan, sbr. Hrd. nr.507/2016. Varnaraðili hafi aldrei viðurkenntskuld þessa máls, og verði framlagðir tölvupóstar ekki metnir sem viðurkenningí því sambandi. Þá verði innborgun meðábyrgðarmanns árið 2016 ekki talin hafarofið fyrningu af hálfu varnaraðila. Krafa varnaraðila um málskostnað er byggð áþví að sóknaraðili sé með rangar kröfur á hendur varnaraðila sem hafi valdiðvarnaraðila tjóni vegna lögmannsaðstoðar við að verjast ólögmætum kröfumsóknaraðila, sbr. heimild í 2. mgr. 166. gr., sbr. XXIV. kafla laga nr.21/1991, um gjaldþrotaskipti, sbr. XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. IIIÍ 66. gr., sbr. 7. gr. laga nr. 21/1991, umgjaldþrotaskipti o.fl., kemur fram hvaða upplýsingar og gögn eigi að lágmarkiað fylgja gjaldþrotabeiðni. Við mat á því hvort gjaldþrotabeiðni sé vanreifuð verðureinnig að horfa til 4. mgr. 166. gr., sbr. 2. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991, umað komi síðar til ágreinings um gjaldþrotaskiptabeiðni, þá gefst báðum aðilumkost á því að leggja fram greinargerðir og frekari sönnunargögn í málinu. Telstmálið samkvæmt því sem kom við þá gagnaframlagningu, nægjanlega glöggt til þessað hægt sé að taka það til efnislegrar meðferðar og er því ekki fallist á það aðmálatilbúnaður sóknaraðila standist ekki 80. gr. laga nr. 91/1991. Er því jafnframtekki hægt að fallast á kröfu varnaraðila um aðildarskort þótt gögn um samrunaSP Fjármögnunar við sóknaraðila hafi ekki fylgt gjaldþrotabeiðni í upphafi,enda staðfesting þess efnis nú verið lögð fram í samræmi við framangreindarheimildir. Varnaraðili byggir á því að um brostnarforsendur sé að ræða. Í umræddri sjálfskuldarábyrgð sem krafa þessa málsbyggist á, kemur fram að ábyrgðarmenn ábyrgist persónulega greiðslu skuldarfélagsins Háfell ehf. sem sína eigin. Nær ábyrgð hvors varnaraðila þannig tilgreiðslu allrar kröfunnar og sóknaraðili var ekki bundinn af því að hvorum hannbeindi kröfu sinni fyrst. Ekki kemur fram að það hafi verið ákvörðunarforsenda hjáábyrgðarmönnum að þeir væru báðir til ábyrgðar. Ábyrgð varnaraðili jókst ekki viðþað að samið var við annan ábyrgðaraðilann og ekki annað að sjá en varnaraðilahafi verið boðin sömu og jafnvel betri kjör en hinum ábyrgðaraðilanum til aðlosna undan þeirra ábyrgð. Er því ekki fallist á það að óskráðar reglur umbrostnar forsendur leiði til þess hafna beri kröfu sóknaraðila. Um efni þess kaupleigusamnings sem ábyrgðvarnaraðila nær til og undirritaður var 29. júní 2007, verður að líta svo á, aðí raun sé um lán að ræða þrátt fyrir heiti samningsins, skv. dómafordæmumHæstaréttar. Um þann samning gildir því 10 ára fyrningarfrestur skv. 4. gr.laga nr. 14/1905 og 5. gr. laga nr. 150/2007, eftir því hvort vanskil á gjalddögumhans eru frá árinu 2007 eða síðar og er krafan ófyrnd.Þann 23. ágúst 2011, gekkst varnaraðiliundir sjálfskuldarábyrgð á öllum kröfum nefnds láns sem þá var 37.498.738krónur. Ábyrgðarkrafa varnaraðila fyrnist um leið og aðalkrafan, sbr. 7. gr. laganr. 150/2007. Samkvæmt framangreindutelst aðalkrafan ófyrnd, og þar með ábyrgðarkrafa varnaraðila. Af gögnummálsins verður ekki séð að nein innborgun hafi átt sér stað inn á kröfuna, effrá er talin 5 milljón króna innborgun hins ábyrgðarmannsins á árinu 2016. Sóknaraðili byggir kröfu sína umgjaldþrotaskipti á 5. tölulið 2. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. og telur sóknaraðili sig eiga umtalsverða kröfu á hendurvarnaraðila skv. framangreindu. Óumdeilt er að varnaraðila var sendgreiðsluáskorun með vísan til nefnds ákvæðis og að varnaraðili hafi móttekið þágreiðsluáskorun þann 3. janúar 2017. Þá er óumdeilt að varnaraðili hafi ekkisent sóknaraðila neinar skriflegar athugasemdir. Krafa sóknaraðila barsthéraðsdómi innan þriggja mánaða frá því að greiðsluáskorun var birtvarnaraðila. Eru því uppfyllt ákvæði 5. töluliðar 2. mgr. 65. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Samkvæmt framangreindu hefur varnaraðiliekki sýnt fram á að hann sé skuldlaus við sóknaraðila, þótt hann telji aðfjárhæð kröfu sé að einhverju leyti misvísandi. Ljóst er því að sóknaraðili á umtalsverðakröfu á hendur varnaraðila og eru því uppfyllt ákvæði 2. mgr. 65. gr. laga nr.21/1991, um að sóknaraðili sé lánadrottinn varnaraðila og að sú krafa sé ívanskilum.Ekki var á því byggt að varnaraðili sé alltað einu fær um að standa full skil á skuldbindingum sínum með neinum hætti, néverður slíkt ráðið af gögnum málsins, og þá standa ákvæði 3. mgr. 65. gr. laganr. 21/1991 því ekki í vegi að sóknaraðili geti krafist gjaldþrotaskipta á búivarnaraðila. Með vísan til alls framangreinds eru uppfylltákvæði laga nr. 21/1991, um að bú varnaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta.Eftir þessum úrslitum verður varnaraðilagert að greiða sóknaraðila 200.000 krónur í málskostnað.Úrskurðinn kveður upp Bogi Hjálmtýssonhéraðsdómari.Úrskurðarorð:Að kröfu sóknaraðila, Landsbankans hf., erbú varnaraðila, Jóhanns Gunnars Stefánssonar, tekið til gjaldþrotaskipta.Varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 702/2010
Börn Umgengni Kærumál Bráðabirgðaforsjá Meðlag
Sóknaraðili, M, kt. [...],höfðaði mál með stefnu birtri 9. nóvember 2010 á hendur K, kt. [...], [...], Reykjavík, þarsem hann krefst þess að sér verði falin forsjá dóttur aðila, A, kt. [...]. Með bréfi er barst dóminum9. nóvember krafðist hann þess að sér yrði tilbráðabirgða falin forsjá stúlkunnar, þar til endanlegur dómur gengur. Einnig krefst hann þess að barnið skuli eigalögheimili hjá honum og að varnaraðila verði gert aðgreiða einfalt meðlag með stúlkunni frá uppkvaðningu úrskurðar. Ennfremur krefst sóknaraðili þess að ákveðinverði umgengni stúlkunnar við þann aðila sem ekki munfara með forsjána. Þákrefst hann þess að ákvörðun um máls­kostnað bíði dóms í forsjármálinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson ogJón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2010, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 3. desember 2010, þar sem skorið var úr ágreiningi aðila um forsjádóttur þeirra til bráðabirgða, umgengni við hana og greiðslu meðlags.Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þessaðallega að hún fái til bráðabirgða forsjá yfir dóttur aðila fæddri 18. maí2002 þar til dómur gengur í forsjármáli aðila. Til vara krefst hún þess aðkröfu varnaraðila um niðurfellingu sameiginlegrar forsjár verði hafnað ogaðilar fari áfram með sameiginlega forsjá dóttur þeirra og að lögheimili hennarverði hjá sóknaraðila þar til dómur í fyrrgreindu máli gengur. Í báðum tilvikumkrefst hún þess að varnaraðila verði gert að greiða einfalt meðlag með barninufrá uppsögu dóms Hæstaréttar. Þá krefst hún þess að ákvarðað verði inntakumgengni þess foreldris sem ekki er dæmd forsjá til bráðabirgða eða lögheimilibarnsins verður ekki hjá. Að þessu frágengnu krefst hún þess að úrskurðurhéraðsdóms verði staðfestur með þeim breytingum að umgengni í sumarleyfi úrskóla 2011 skiptist að jöfnu þannig að stúlkan dvelji fyrri hluta leyfis hjásóknaraðila og að reglulegir símatímar sóknaraðila og stúlkunnar verði millikl. 20.00 og 21.00 þá laugardaga og sunnudaga þegar ekki er helgarumgengni hjásóknaraðila auk allra þriðjudaga og fimmtudaga. Í öllum tilvikum krefst húnmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallegastaðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að lögheimili dóttur aðila verðihjá sér þar til endanlegur dómur gengur í máli aðila. Þá krefst hann þess aðþeim lið þrautarvarakröfu sóknaraðila er lýtur að því að úrskurðað verði umreglulega símatíma sóknaraðila og dóttur þeirra verði vísað frá dómi. Lokskrefst hann kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnummálsins hófu aðilarnir sambúð á árinu 2000 og eiga þau eina dóttur fædda árið2002. Varnaraðili sleit sambúðinni 15. október 2010 og fór með dótturina afheimilinu til [...] án vitundar sóknaraðila. Dvelst stúlkan þar meðvarnaraðila á heimili systur hans. Stúlkan var þar skráð í skóla 22. nóvember2010, en svo virðist sem hún hafi ekki sótt skóla fram að þeim degi allt fráþví varnaraðili fór með hana af heimilinu. Ágreiningur aðila um forsjá barnsþeirra er til úrlausnar fyrir dómstólum en í máli þessu var fyrir héraðsdómiskorið úr um forsjá barnsins til bráðabirgða, umgengnisrétt og greiðslumeðlags. Var varnaraðila úrskurðuð forsjá til bráðabirgða og sóknaraðila gertað greiða varnaraðila meðlag auk þess sem kveðið var á um umgengnisréttsóknaraðila. Viðúrlausn á ágreiningi aðila ber fyrst og fremst að líta til þess sem telst verabarninu fyrir bestu meðan framangreint dómsmál er rekið. Ber þá að leitaþeirrar lausnar sem miðað við þau gögn sem nú liggja fyrir telst raska minnsthögum barnsins meðan á þessu stendur. Dóttir aðila hefur búið á heimili foreldra sinna í Reykjavík, haft þarlögheimili og gengið í skóla nærri heimili sínu þar sem hún á sína skólafélagaog vini. Í gögnum málsins kemur fram að hún hafi verið greind með [...] og virðistglíma við tiltekin [...]vandamál af þeim sökum.Gera verður ráð fyrir að miklu skipti að högum stúlkunnar sé ekki raskað aðóþörfu og að henni sé gert kleift að búa við eins mikla reglu og festu í sínunánasta umhverfi og unnt er. Ekki liggja fyrir ítarleg gögn í málinu sem varpaðgeta ljósi á hæfni aðila sem uppalenda. Af þeim má þó ráða að foreldrarnirbeita ólíkum uppeldisaðferðum og virðist svo sem móðirin reyni að setja stúlkunniskýrari reglur en faðirinn sé undanlátssamari. Báðir aðilar efast hinsvegar um hæfni hins ogtelja sjálft sig hafa komið meira að uppeldi og umsjá stúlkunnar. Þá liggjaekki heldur fyrir nægilega ítarleg gögn í málinu sem byggt verður á við mat átengslum og samskiptum stúlkunnar við foreldra sína. Meðal gagna málsins er skýrslasálfræðings á vegum Fjölskylduþjónustu [...], sem rætt hefur þrisvar sinnum viðstúlkuna á meðan á dvöl hennar fyrir [...] hefur staðið. Kemur þar fram aðstúlkan telji samskipti sín við föðurinn betri en við móðurina. Móðirin skammihana mikið og því vilji hún heldur vera hjá föðurnum og hún kveðst „ekkitilbúin“ til að hitta móður sína án þess að hún gæti útskýrt nánar hvað húneigi við með því. Telja verður varhugavert að draga af þessu víðtækar ályktanirum raunverulegan vilja stúlkunnar sem nú glímir við nýjar aðstæður. Ekki verðurráðið af gögnum málsins að aðstæður stúlkunnar hafi verið slæmar eða óviðunandií Reykjavík þótt erfið samskipti foreldra hennar hafi án efa valdið hennivanlíðan. Þá er ekki dregið í efa að aðstæður hennar á [...] séu viðunandi.Hins vegar verður að telja að stúlkunni sé betra að búa í því umhverfi og viðþær aðstæður sem hún hefur þekkt fram að þessu hvað varðar skóla, vini ognánasta umhverfi. Í því ljósi verður að líta svo á að sú einhliða ráðstöfun varnaraðilaað taka stúlkuna af heimilinu og flytja [...] í nýtt umhverfi og nýjar aðstæðurhafi ekki verið gerð með hagsmuni hennar að leiðarljósi. Þegar á allt er litið telur dómurinn að stúlkunni sé fyrir bestu aðsóknaraðili fari með forsjá hennar til bráðabirgða meðan mál aðila er tilmeðferðar fyrir dómstólum. Þá verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilaeinfalt meðlag með stúlkunni frá uppsögu dóms þessa. Umgengni varnaraðila við barnið skal hagað þannig, þar til endanlegurdómur gengur, að regluleg umgengni verði aðra hvora helgi frá föstudegi tilsunnudagskvölds, fyrst dagana 28. til 30. janúar 2011. Varnaraðili sæki barniðklukkan 16 á föstudögum en skili því á heimili sóknaraðila klukkan 20 ásunnudögum. Barnið dvelji hjá varnaraðila í páskaleyfi og síðari helmingsumarleyfis úr skóla. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Sóknaraðili, K, skal til bráðabirgða fara meðforsjá barnsins, A, þar til leyst hefur verið úr forsjárdeilu aðila með dómi. Varnaraðili, M, skal greiða einfalt meðlag meðdóttur aðila frá uppsögu dóms þessa. Þar til leyst hefur verið fyrir dómi úr um forsjástúlkunnar til frambúðar skal hún njóta reglulegrar umgengni við varnaraðilaaðra hverja helgi, frá föstudegi til sunnudagskvölds, fyrst dagana 28. til 30.janúar 2011. Varnaraðili sæki barnið klukkan 16 á föstudögum en skili því áheimili sóknaraðila klukkan 20 á sunnudögum. Barnið dvelji hjá varnaraðila ípáskaleyfi og síðari hluta sumarleyfis úr skóla. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal veraóraskað. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 257/1999
Kærumál Opinber skipti Fjárslit milli hjóna Varnarþing Frávísunarúrskurður staðfestur
Talið var að M væri heimilt að leita opinberra skipta til fjárslita hér á landi á milli sín og fyrrverandi eiginmanns síns B samkvæmt lögjöfnun frá 2. mgr. 1. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., en síðasta sameiginlega lögheimili M og B hafði verið í Danmörku og þar hafði kröfu M um opinber skipti verið hafnað. Þar sem M hafði ekki leitað eftir ákvörðun dómsmálaráðherra um hvert kröfu um opinber skipti yrði beint samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 20/1991 var skilyrðum ekki fullnægt til þess hún gæti krafist skipta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa kröfu M frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fram fari opinber skipti til fjárslita milli hennar og varnaraðila vegna hjónaskilnaðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka til efnismeðferðar kröfu hennar um opinber skipti. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Samkvæmt gögnum málsins gengu aðilar þess í hjúskap 5. júlí 1981 og bjuggu hér á landi til ársins 1990, þegar þau munu hafa flust til Danmerkur. Þar munu þau hafa slitið samvistum í desember 1996 og fengið lögskilnað með dómi 14. ágúst 1997. Sóknaraðili mun síðan hafa verið búsett í Danmörku, en varnaraðili á Íslandi. Sóknaraðili kveður fjárslit ekki hafa farið fram milli þeirra vegna hjónaskilnaðarins. Hún hefur lagt fram gögn til staðfestingar því að dómstóll í Danmörku hafi hinn 3. desember sl. hafnað kröfu hennar um opinber skipti til að koma fram fjárslitunum, því heimild bresti til leita skipta þar í landi, enda eigi sóknaraðili ekki lengur heimili í dómumdæmi, þar sem aðilarnir áttu síðast sameiginlegt heimili, samningur hafi ekki verið gerður á milli þeirra um varnarþing við skiptin og varnaraðili, sem kröfu um opinber skipti sé beint að, eigi nú heimili á Íslandi. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. laga nr. 20/1991 verður leitað opinberra skipta til fjárslita á milli hjóna fyrir héraðsdómstólnum í því umdæmi, þar sem hjón áttu síðast sameiginlegt lögheimili, nema þau semji um annað. Af gögnum málsins verður ráðið að síðasta sameiginlega lögheimili aðilanna hafi verið í Farum í Danmörku. Því er ekki borið við að þau hafi samið um að beina mætti kröfu um opinber skipti til Héraðsdóms Reykjavíkur. Getur sóknaraðili því ekki leitað opinberra skipta fyrir þeim dómstóli með stoð í tilvitnuðu ákvæði. Hins vegar liggur ekki annað fyrir en að aðilarnir séu bæði íslenskir ríkisborgarar. Fjárslitum verður samkvæmt áðursögðu ekki komið fram í því ríki, þar sem aðilarnir áttu síðast sameiginlegt heimili. Að svo vöxnu máli getur sóknaraðili krafist opinberra skipta hér á landi með stoð í lögjöfnun frá 2. mgr. 1. gr. laga nr. 20/1991. Áður en það verður gert verður sóknaraðili þó að leita ákvörðunar dómsmálaráðherra um hvert kröfu um skiptin verður beint, sbr. 3. mgr. 3. gr. sömu laga. Þar sem það hefur ekki verið gert eru ekki skilyrði til að krefjast skipta fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Samkvæmt því verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 241/2005
Skaðabætur Vinnuslys Líkamstjón Gjafsókn
E varð fyrir slysi utan dyra á vinnustað sínum í nóvember 2001, er hún féll um stein sem þar var staðsettur. Krafðist hún bóta úr hendi vinnuveitanda síns, O, vegna þess tjóns sem af hlaust. Ekkert lá fyrir um að vinnueftirlitið, eða aðrir opinberir aðilar, hefðu áður en slysið varð gert athugasemdir við staðsetningu steinsins, en staðsetning hans var í samræmi við teikningu af húsnæðinu. Varð ekki litið svo á að tjón E yrði rakið til annmarka á húsnæði O, sem fyrirtækinu yrði metinn til sakar og var O sýknað af kröfu E.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2005. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.608.918 krónur, með 4,5 % ársvöxtum af 265.645 krónum frá 2. nóvember 2001 til 30. apríl 2002, en af 1.608.918 krónum frá þeim degi til 24. október 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni greiðslu að fjárhæð 412.235 krónur 30. október 2003. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara lækkunar á stefnukröfu og að málskostnaður verði felldur niður. Með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ekki litið svo á að tjón áfrýjanda verði rakið til annmarka á húsnæði stefnda sem honum verði metinn til sakar. Verður héraðsdómur því staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Ernu Sigþórsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningslaun lögmanns hennar, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 31. mars 2005, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ernu Sigþórsdóttur, kt. 191239-4909, Skeljatanga 25, Mosfellsbæ gegn Olíufélaginu ehf., kt. 541201-3940. Suðurlandsbraut 18, Reykjavík og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu, sem birt var 8. desember 2003. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 1.608.918 kr. með vöxtum samkvæmt 16. gr. laga nr. 50/1993 af 265.645 kr. frá 2. nóvember 2001 til 30. apríl 2002, en af 1.608.918 kr. frá 30. apríl 2002 til 24. október 2003, en með dráttarvöxtum samkvæmt IV. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 24. október 2003 til greiðsludags. Allt að frádreginni greiðslu að fjárhæð 412.235 kr. þann 30. október 2003. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda, Olíufélagsins ehf., eru aðallega þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara gerir stefndi þær dómkröfur að sök verði skipt í málinu, stefnukröfur lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. Af hálfu réttargæslustefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Helstu málavextir eru að stefnandi varð fyrir slysi utan dyra á vinnustað sínum, ESSO, Ártúnshöfða 2. nóvember 2001. Stefnandi hafði gengið út í kaffihléi um kl. 22:00 ásamt starfsfélaga sínum, Ríkharði, til að reykja og drekka kaffi. Er stefnandi ætlaði aftur inn um starfsmannainngang, er greint frá því í skýrslu lögreglunnar - sem tekin var vegna slyssins 30. október 2002 - að stefnandi hafi dottið um stein, sem staðsettur var við innganginn að vestanverðu, með þeim afleiðingum að tvö rifbein brotnuðu, þrjú rifbein sködduðust auk þess sem hún hafi fengið áverka á háls og handleggjum. Kvað stefnandi myrkt hafa verið úti, rigningu og rok. Er hún gekk áleiðis inn hafi hún snúið höfði undan veðri til að skýla gleraugum sínum og dottið um stein, sem staðsettur var við innganginn, en hún hefði gleymt staðsetningu hans og verið að flýta sér inn vegna veðurs. Stefnandi byggir á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir sem starfsmaður stefnda samkvæmt almennu skaðabótareglunni og reglum skaðabótaréttarins um ábyrgð húseiganda. Stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda sem sé afleiðing af þeirri háttsemi stefnda að koma fyrir háum steinum við vinnustað er skapi hættu fyrir fótgangendur. Ámælisvert hafi verið að staðsetja stein við starfsmannainnganginn. Vísað er til þess að tilmæli hafi borist til stefnda frá Vinnueftirlitinu um að gera gönguleiðir við vinnustaðinn hindrunarlausar, en tilmælunum hafi ekki verið sinnt. Mikil hætta stafi af umræddum steinum. Forráðamönnum stefnda hafi mátt vera ljóst að nauðsynlegt væri að fjarlægja þá til að koma í veg fyrir slys. Skylda hafi hvílt á stefnda að sjá til þess að umbúnaður í og við vinnustaðinn væri ekki hættulegur fyrir starfsmenn og aðra sem þar eiga leið um. Um slysagildru sé að ræða, starfsmenn og viðskiptamenn hafi hrasað um steinana. Þrátt fyrir það hafi stefndi ekki gripið til neinna aðgerða eða ráðstafana til að koma í veg fyrir slys af þessum orsökum. Þá er vísað til þess að stefndi hafi ekki hlutast til um rannsókn á slysi stefnanda, hvorki hjá lögreglu né Vinnueftirlitinu. Bent er á að Vátryggingafélagi Íslands hf. sé stefnt til réttargæslu sem vátryggjanda stefnda, en stefndi hafi verið með ábyrgðartryggingu atvinnurekanda í gildi hjá réttargæslustefnda á þeim tíma er slysið varð. Stefnandi reisir fjárkröfu sína á matsgerð dómkvaddra matsmanna 1. september 2004. Matsgerðin er dagsett 21.10.2004. Undir fyrirsögninni SAMANTEKT OG ÁLIT segir: Fyrir slysið 02.11.2001 hafði Erna óþægindi í hægra hné eftir bílslys 1985 og óþægindi í hálsi tengt hálshnykki við tvö bílslys á árinu 1986, en vegna þeirra hafi hún verið metin til 25% varanlegrar örorku að því er hún telur. Þessi hálseinkenni jukust við bílslys á árinu 1993. Á árinu 1994 voru komnar fram slitbreytingar á báðum mjöðmum ásamt vöðvagigt í hálsi, herðum og baki, sem síþreytu og svefntruflunum. Á árinu 1999 var skipt um vinstri mjaðmarlið. Frá 01.08.1999 fram til dagsins í dag og síðan varanlega hefur Erna verið metin til 75% varanlegrar örorku af Tryggingastofnun ríkisins vegna einkenna frá hálsi, baki, hægra hné, báðum mjöðmum, síþreytu og svefntruflana. Starfsgeta Ernu hefur á þessum tíma verið skert. ... Við vinnuslysið 02.11.2001 rak Erna fót í stein, féll fram fyrir sig og lenti vinstri helmingur brjóstkassa á steini eða stólpa. Hún hlaut brákun á rifbein og hafði strax eftir slysið óþægindi á því svæði við þreifingu og djúpa innöndun. Síðar sýndu röntgenmyndir og beinaskann útlit sem svarar til rifbeinsáverka. Af þeim sökum er talið nokkuð víst að Erna hafi hlotið rifbeinsáverka við slysið sem hafa gróið. Hún hefur enn í dag þyngsli á brotasvæði og stundum óþægindi við djúpa innöndun. Þessi óþægindi trufla hana lítilsháttar í daglegu lífi. Vegna þessara einkenna var Erna til meðhöndlunar hjá heimilislækni, Ingvari Ingvarssyni, frá slysi fram til 15.11.2001. Erna kvartar um að fyrri óþægindi í hálsi, höfði og baki hafi versnað strax eftir slysið og séu nú meiri en þau voru áður. Fyrsta skriflega heimild um verki í hálsi er að finna þann 29.04.2002, er Erna leitar vegna verkja í hálsi á slysadeild og rekur hún þar einkenni til byltunnar í nóvember, eins og fram kemur í bréfi Ingvars Ingvarssonar dags. 29.07.2002. Hins vegar er ekki getið um óþægindi í hálsi á þeim tíma sem Erna var til fyrstu meðferðar hjá heimilislækni, frá slysi fram til 15.11.2001. Eftir þetta kvartar Erna um sömu óþægindi, þ.e. í hálsi, höfði, herðum og baki, en heldur vaxandi eins og fram kemur í fyrirliggjandi gögnum. Ítarlegar röntgenrannsóknir og sneiðmyndatökur haf ekki sýnt fram á áverkamerki. Við slysið 02.11.2001 féll Erna fram fyrir sig á stein eða stólpa og fékk aðaláverka á brjóstkassa ein og að ofan er lýst. Við slíkt fall eru kraftar þeir sem að verki eru tæpast það miklir að þeir geti valdið eiginlegri hálstognun, en hins vegar geta þeir valdið álagi á háls og bak sem ýfi upp fyrri einkenni á þessum svæðum. Því er tæpast hægt að kalla áverkann hálstognun, fremur aukin einkenni eldri háls- og bakóþæginda. Við mat á varanlegum miska er því miðað við sannaðan áverka á brjóstkassa sem nú veldur vægum óþægindum á brotsvæði og ýfingu fyrri einkenn í hálsi og baki. Varanlegur miski er metinn 5%. Við mat á varanlegri örorku er horft til læknisfræðilegra afleiðinga slyssins. Þrátt fyrir veruleg heilsufarsleg vandamál hafði matsbeiðandi verið í vinnu árin fyrir slysið. Eftir slysið var matsbeiðandi um stuttan tíma frá vinnu og vann síðan fulla vinnu til mánaðarloka apríl/maí 2002. Svo sem að framan er rakið eru engar skráðar heimildir fyrir kvörtunum frá hálsi fyrr en 29.04.2004. Brotthvarf matsbeiðanda verður því ekki með vissu rakið til slyssins. Hins vegar verður að telja líklegt að slysið hafi átt nokkurn þátt í því að matsbeiðandi hætti störfum enda þekkt að tiltölulega lítil meiðsli vega þyngra þegar þau koma til viðbótar verulegum heilsufarslegum vandamálum. Matsbeiðandi gat unnið létt afgreiðslustörf fyrir slysið þar sem hún gat verið á hreyfingu við störf sín. Vart verður séð að annar starfsvettvangur hafi komið til greina í ljósi fyrra heilsufars en leigubíl mátti hún ekki aka vegna hættu á röskun á mjaðmaraðgerðinni. Mat á starfsorku er því miðað við fyrri störf. Matsmenn telja ljóst að fyrri heilsufarsleg vandamál hefðu haft áhrif á starfsgetu til lengri tíma lítið og ljóst að lítið þurfti út af að bregða til breytinga á starfsgetu og þá ekki horft til áhrifa slyssins. Þegar vegin eru saman þau sjónarmið sem hér skipta mestu, áhrif slyssins og fyrra heilsufar og áhrif þess á starfsgetu til lengri tíma lítið og þau almennu sjónarmið sem við eiga telja matsmenn varanleg örorka rétt metna 20% Við mat á tímabundnu atvinnutjóni er miðað við vinnuyfirlit frá vinnuveitanda og frásögn á matsfundi. Matsbeiðandi var frá vinnu 03.11.2002 til og með 15.11.2001 og síðan aftur 04.12.2001 til og með 13.12.2001 en daginn eftir hóf hún starf að nýju og vann fulla vinnu þar til hún hætti störfum þann 30.04.2002. Þá hafi hún farið í veikindaleyfi og ekki unnið síðan. Samkvæmt ofansögðu er tímabundið atvinnutjón sem hér segir: · Frá 02.11.2001 til 16.11.2001 100% · Frá 03.12.2001 til 14.12.2001 100% Við mat á þjáningatíma er miðað við tímabil óvinnufærni en matsmenn geta ekki fallist á að meta þjáningar þann tíma sem matsbeiðandi var í fullri vinnu. Við mat á því hvenær heilsufar var orðið stöðugt telja matsmenn eðlilegt að leggja til grundvallar það tímamark er matsbeiðandi hætti störfum. Matsbeiðandi hefur frá þessu tímamarki verið frá vinnu og matsmenn fá ekki séð að neinar þær breytingar hafi orðið á heilsufari eftir þetta tímamark að máli skipti hvað varðar mat á varanlegum afleiðingum slyssins. Stöðugleikapunktur er samkvæmt þessu 30.04.2002. Svör við spurningum matsbeiðanda hver sé varanlegur miski hennar, sbr. 4. gr. laga nr. 50/1993, er því 5%, varanleg örorka, sbr. 5. gr. laga nr. 50/1993, er 20%, tímabundin örorka, sbr. 2. gr. laga nr. 50/1993, er 100% tímabilin 2. til 16. nóvember og 3. til 14. desember 2001, tímabil þjáninga, sbr. 3. gr. laga nr. 50/1993, er rúmliggjandi ekkert, en batnandi, án þess að vera rúmliggjandi sama tímabil óvinnufærni. Þá er því svarað, hvenær heilsufar matsbeiðanda, hvað varðar afleiðingar slyssins, hafi orðið stöðugt í skilningi sakaðbótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 37/1999, með því að það hafi verið 30. apríl 2002. Tölulega sundurliðar stefnandi kröfu sína með eftirfarandi hætti: 1. Þjáningabætur 25.220 kr. 2. Varanlegur miski 240.425 kr. 3. Varanleg örorka 1.342.273 kr. Samtals 1.608.918 kr. Kröfuliði kvaðst stefnandi byggja á matsgerð dómkvaddra matsmanna á dómskjali nr. 54. Tímabundið atvinnutjón hennar væri að fullu greitt. Þjáningabætur nemi 970 kr. á dag í 26 daga, eða samtals 25.220 kr., sbr. 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Miskabætur nemi 5% af 4.808.500 kr. eða 240.425 kr., sbr. 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Varanleg örorka sé miðuð við lágmarkslaun skv. 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Lágmarkslaun, uppfærð miðað við vísitölu nemi 1.655.500 kr. Hún hafi verið 62 ára og 5 mánaða gömul við stöðugleikapunkt þann 30. apríl 2002 og miðist því stuðull töflu 6. gr. skaðabótalaga við 4,057. Því reiknist krafan þannig: 1.655.500 x 4,057 x 20% eða 1.343.273 kr. Stefndi byggir á því að hvorki hann né starfsmenn hans eigi sök á slysi stefnanda, slysið megi rekja til gáleysis stefnanda sjálfs og óhappatilviljunar. Bent er á að steinninn sem stefnandi datt um sé um það bil 3 til 4 metrum frá starfsmannainnganginum og stefnandi hafi starfað hjá stefnda á þessum stað í tæpa átta mánuði þegar slysið varð. Hún hafi gerþekkt aðstæður á vinnustað og farið oft á dag út þarna til að reykja enda þótt reykingar starfsmanna við þennan starfsmannainngang hafi af hálfu stefnda verið bannaðar. Þá er bent á að lýsing sé góð þarna, auk sérlýsingar á lóð þá snúi starfsmannainngangurinn að Vesturlandsvegi sem sé flóðlýstur. Stefnanda hafi verið kunnugt um steininn, er sást vel í birtunni, og hefði hún horft fram fyrir sig í þetta skipti þegar hún gekk þarna um, hefði slysið ekki orðið. Þá er byggt á því að lóð þjónustustöðvar stefnda hafi ekki verið vanbúin á þann hátt að stofnast hafi til bótaábyrgðar gagnvart stefnanda. Teikningar af mannvirkinu hafi verið samþykktar og stimplaðar af byggingafulltrúa Reykjavíkurborgar. Eftir að framkvæmdum lauk hafi byggingafulltrúi og Vinnueftirlit ríkisins tekið mannvirkið og lóð út í heild sinni og engar athugsemdir gert. Umræddir steinar þjóni þeim tilgangi að verja burðarvirki hússins og hindra að viðskiptavinir stefnda leggi bifreiðum sínum of nálægt húsinu. Jafnframt sé þarna gul vegamálning til að koma í veg fyrir að viðskiptavinir leggi bílum sín of nálæg húsinu og reki þá í steinana. Bent er á að umræddur inngangur í húsið sé fyrst og fremst notaður við vörumóttöku og því ekki almennur inngangur inn í húsið. Þá er staðhæft að stefnda hafi ekki borist neinar kvartanir frá viðskiptavinum vegna steinanna. Þó að ekki hafi verið kallað á lögreglu og vinnueftirlit þegar slysið varð, geti það ekki haft áhrif á niðurstöðu málsins. Aðstæður hafi verið óbreyttar þegar þessir opinberu aðilar komu að málinu. Verði ekki fallist á sýknukröfu er varakrafa reist á því að slysið verði að stærstum hluta rakið til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar og verði stefnandi að bera tjón sitt í hlutfalli við það. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hefði verið búin að vinna hjá stefnda um nokkurt skeið þegar hún slasaðist. Starfsvið hennar hafi verið að afgreiða á afgreiðslukassa. Hún sagði að slysið 2. nóvember 2001 hafi orðið með þeim hætti að hún hafi verið á leiðinni inn úr kaffi- og reykpásu fyrir utan húsið. Þetta kvöld hafi verið mikil rigning og rok, ljós séu í stéttinni, sem séu erfið í myrkri, lýsi beint upp í augun. Kvaðst hún ætla að hún hafi blindast augnablik þannig að hún hafi ekki reiknað rétt út steininn, sem hún hrasaði um. Hún kvaðst oft hafa gengið þessa leið, þar sem hún hrasaði, hvern vinnudag, ekki bara þegar hún tók pásu heldur einnig, þegar hún kom í og fór úr vinnu. Til þess hafi verið ætlast að starfsmannainngangurinn væri notaður af starfs-mönnum stefnda, stimpilklukkan hafi verið þar rétt fyrir innan. Aðspurð kvaðst stefnandi hafa heyrt að aðrir hefðu rekið sig í umræddan stein og aðra steina við húsið. Hún sagði að vaktstjórinn hefði sagt henni að hún hefði hrasað svo illilega um þennan stein og fengið svo slæman slink á bakið, að hún hefði verið slæm í lengi á eftir, og Richard, sem var með henni á vakt, hafi dottið um þennan stein. Þessi steinn hafi verið mikið til umræðu. Hún kvaðst ekki hafa kvartað við yfirmenn út af þessu en talað um það. Aðspurð kvaðst hún hafa fengið leyfi yfirmanns til að fara út til að reykja. Við ákveðið horn hússins hafi reykingar verið leyfðar fyrir starfsmenn, þar hafi verið stór öskubakki. Aðspurð kvað hún geta staðist að hún hafi starfað hjá stefnanda frá 16. mars 2001 til 30. apríl 2002 og hafi verið búin að starfa í starfstöð stefnanda við Ártúnshöfða í átta mánuði þegar slysið varð. Hún kvaðst hafa farið út í flestum kaffihléum til að reykja og sama leið hafi verið farin. Guðmundur T. Sigurðsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann starfaði sem deildarstjóri fasteigna- og framkvæmdadeildar hjá stefnda. Hann sagði að hafist hefði verið handa við byggingu umræddrar starfstöðvar stefnanda við Ártúnshöfða í upphafi árs 1996 og verkefninu hafi lokið í júní og hafi mannvirkið verið tekið út af byggingar-yfirvöldum, heilbrigðisstofnunum og vinnueftirliti. Hann sagði að ferillinn hafi verið sá, að sótt hefði verið um byggingarleyfi og lagðar inn allar byggingarnefndarteikningar og arkitektateikningar. Þar komi fram að settir eru steinar fyrir utan í þeim tilgangi að verja mannvirkið, en mannvirkið sé byggt upp af súlum og bitum, veggir að utan séu flísaklæddir og væri ekið utan í flísar, myndu þær brotna og skemmast, og væri ekið utan í burðarvirkið, þá væri hætta á að það hryndi. Arkitektinn hafi því teiknað þessa grjótaröð fyrir utan húsið með fram því til varnar gegn umferðinni. Hann sagði að á öllum framkvæmdaferli byggingarinnar hafi allar lögbundnar úttektir byggingayfirvalda verið reglulegar og mannvirkið hafi verið tekið út í lokin af byggingafulltrúa. Vinnueftirlitið og heilbrigðiseftirlitið, sem kvödd voru til og unnið var mjög náið með, sérstaklega hvað varðaði eldhúsnotkun, vaska og hreinlæti o.þ.u.l., hafi verið upplýst um framkvæmdina og samþykkt hana. Engar athugsemdir hafi verið gerðar um umrædda steina er voru hluti af mannvirkinu. Hann sagði aðspurður að gular línur með fram byggingunni séu til að afmarka meira umferðina frá húsinu, afmörkunin sé síðan ítrekuð með steinunum. Aðspurður kvaðst hann hafa heyrt að aðrir en stefnandi hefðu hrasað um umræddan stein eða aðra steina umhverfis húsið, en hann hefði ekkert í hendi um það, aðeins orðróm. Hann kvaðst ekki þekkja til þess að tilkynnt hefði verið formlega um óhöpp sökum steinanna. Hann sagði að tekin hafi verið ákvörðun um að færa umræddan stein og aðra steina í gönguleiðinni, sem hér um ræðir, á yfirvegaðan hátt eftir að vinnueftirlitið krafðist þess og setti stefnda úrslitakosti um það að yrðu steinarnir ekki fjarlægðir, þá yrði rekstraröryggi í hættu, staðnum yrði lokað. Hann sagði að stefndi hefði í raun ekkert val átt. Hann sagði að vinnueftirlitið hefði gert þessa kröfu eftir að slysið varð er hér um ræðir - eftirlitið hefði engar athugsemdir gert fyrr en þá. Richard Ásgrímsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi skroppið út í kaffipásu með stefnanda 2. nóvember 2001. Hafi þau farið út þar sem gamli starfsmannainngangur er, rok hafi verið og kalt. Hafi þau farið fram hjá umræddum steini, ljós í stéttinni lýsi upp á stöðina en skuggsýnt hafi verið og áliðið dags. Er þau höfðu lokið að reykja og drekka kaffi þá hafi stefnandi lagt af stað til baka og hafi hann ekki veitt því athygli fyrr en hún hafnaði á steininum og kenndi verkja. Hafi þau síðan farið inn í kaffistofu og látið vaktstjórann vita. Richard sagði að ekki hefði verið farið fram hjá umræddum steini milli hans og hússins heldur gengið við akbrautina fram hjá steininum. Kvaðst Richard einu sinni hafa dottið um steininn þegar hann var að fara úr vinnu, verið búinn að gleyma honum. Hann kvaðst ekki vita til þess að viðskiptavinir hefðu dottið um steininn, en einhverjir krakkar, sem unnu hjá stefnda, hefðu lent á honum án þess að um alvarleg slys hafi verið að ræða. Aðspurður kvaðst Richard einhvern tímann hafa haft ljót orð um staðsetningu á umræddum steini við yfirmenn sína. Richard kvaðst hafa unnið hjá stefnda í aukavinnu en ekki að staðaldri. Hann kvaðst nú vera að byrja í fullri vinnu hjá stefnda. Oddný Vala Kjartansdóttir gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hefði verið vaktstjóri hjá stefnanda þegar umrætt slys varð. Hún kvaðst ekki hafa verið vitni að slysinu. Hún sagði að kallað hafi verið á hana inn á kaffistofu. Þar hafi stefnandi verið og borið sig illa. Hafi hún spurt stefnanda hvort hún treysti sér til að vinna áfram. Hafi hún ætlað að reyna það, en svo hafi hún farið síðar um kvöldið, líklegast á slysavarðstofu. Oddný kvaðst hafa vitað hvað stefnandi og Richard höfðust að utan dyra, þau hafi verið að fá sér kaffi og að reykja. Ekki hafi legið fyrir fullt bann við því að starfsmenn reyktu þarna þó raunar væri bannað að reykja á lóðum stefnda, en með vitneskju yfirmanna stefnda hafi starfsfólk farið út til að reykja. Oddný kvað stefnanda oft hafa farið út til að reykja en í hvert skipti leitað leyfis til þess. Aðspurð kvaðst Oddný ekki kannast við að starfsmenn hefðu orðið áður fyrir slysi af umræddum steini. Hún kvaðst sjálf hafa rekið tærnar í þennan stein, en ekki hrasað né meitt sig. Hún kvaðst ekki hafa fengið kvartanir frá starfsfólki varðandi steininn. Hún kvaðst ekki hafa hugsað út í það að kalla á lögreglu og vinnueftirlit þegar stefnandi slasaðist. Hafi henni ekki verið kynntar reglur um að þörf væri á slíku. Ályktunarorð: Af hálfu lögreglunnar voru aðstæður á slysstað að Ártúnshöfða í Reykjavík fyrst skoðaðar 31. október 2002, en af eftirlitsmanni Vinnueftirlits ríkisins 26. nóvember 2002. Ekki verður þó talið að vanræksla stefnda að tilkynna vinnueftirlitinu án ástæðulausra tafa um slysið hafi skapað vanda á því að meta hvernig aðstæður voru á slysstað 2. nóvember 2001. Í skýrslu vinnueftirlitsins segir að meginorsök slyssins megi rekja til þess að í gönguleiðum utanhúss, sérstaklega við norðurhlið hússins, séu stórir steinar í miðjum gönguleiðum. Steinarnir skapi hættu fyrir fótgangendur, bæði hættu á að þeir falli um steinana og að fótgangendur gangi út í umferðarleið ökutækja til þess að krækja hjá þeim. Með skýrslunni fylgir mynd sem m.a. sýnir steininn, sem stefnandi féll um, og staðsetningu steinsins hjá húsinu. Við vettvangsgöngu 31. mars 2005 kom í ljós að þessi steinn hafði verið fjarlægður og annar steinn kominn á svipuðum stað, nema fjær húsinu, á línu, sem afmarkar ökuleiðina með fram húsinu, þannig að greiðari gönguleið er nú á milli hússins og akbrautarinnar en áður var. Ekki liggur fyrir að vinnueftirlitið, eða aðrir opinberir aðilar, hafi, áður en slysið varð, gert athugsemdir við að umræddur steinn var hafður þar sem hann var. Og þá hefur því ekki verið hnekkt að steinninn var staðsettur í samræmi við arkitektateikningu, sem samþykkt var af byggingaryfirvöldum, heilbrigðisstofnunum og vinnueftirliti. Jafnframt liggur ekki fyrir með ótvíræðum hætti að forsvarsmönnum stefnda hafi mátt vera ljóst af öðrum ástæðum að sérstök slysahætta stafaði af því fyrir gangandi vegfarendur að hafa grjót með þessum hætti umhverfis húsið til varnar því að ekið væri á bygginguna. Um saknæman galla á mannvirki var því naumast að ræða. Upplýst er að stefnandi hafði starfað í átta mánuði í starfstöð stefnanda við Ártúnshöfða, þegar slysið varð, og gjörþekkti gönguleið fyrir utan húsið sem hún fór um það sinn. Hún tók sjálf áhættu að fara út úr húsi, seint um kvöld í byrjun nóvember í rigningu og roki, til að reykja. Á göngu til baka er ljóst að hún gætti ekki að sér sem skyldi, miðað við veður, skyggni og steininn í gönguleið, sem hún þekkti vel til og vissi að var við húsið. Fall hennar um steininn verður þannig að teljast óhappatilvik, enda þótt vinnueftirlitið kæmist eftir slysið að því að umbúnaður við húsið, sem áður hafði verið talinn viðunandi, var hættulegur. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu, en um gjafsóknarkostnað stefnanda fer samkvæmt því sem í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Olíufélagið ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Ernu Sigþórsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur.
Mál nr. 33/2016
Raforka Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
Í málinu leitaði L dóms um lögmæti svonefndrar kerfisáætlunar L hf., en í samræmi við ákvæði raforkulaga nr. 65/2003 var í meginatriðum að finna í henni spá um raforkuþörf og áætlun um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn samkvæmt III. kafla laganna á árabilinu 2014 til 2023. Fyrir Hæstarétt var lögð ný kerfisáætlun L hf. fyrir árin 2015 til 2024, sem stjórn hans samþykkti í nóvember 2015 og Orkustofnun í apríl 2016, en hún kom í stað þeirrar áætlunar sem dómkrafa L tók til. Í dómi Hæstaréttar kom fram að án tillits til þess hvort L hefði nokkru sinni haft lögvarða hagsmuni af því að fá áætlun af þessum toga fellda úr gildi, væri ljóst að þeir hagsmunir hefðu liðið undir lok með samþykkt nýrrar áætlunar. Með því að atvik þessi urðu eftir uppkvaðningu hins áfrýjaða dóms var málinu vísað án kröfu frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar 2016. Hann krefst þess að„viðurkennt verði, að áætlun stefnda um uppbyggingu flutningskerfis fyrirrafmagn á Íslandi, skv. 5. tölulið 3. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, semstjórn stefnda samþykkti á fundi sínum þann 25. september 2014 og birt var ávef stefnda þann 10. október 2014 undir heitinu „Kerfisáætlun 2014-2023“, séólögmæt og að hún verði felld úr gildi“. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.Eins og ráðið verður af framansögðuleitar áfrýjandi með máli þessu dóms um lögmæti svonefndrar kerfisáætlunarstefnda, sem hann mun hafa birt 10. október 2014, en í samræmi við fyrrgreintákvæði raforkulaga var í meginatriðum að finna í henni spá um raforkuþörf ogáætlun um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn samkvæmt III. kafla lagannaá árabilinu frá 2014 til 2023. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð ný kerfisáætlunstefnda fyrir árin 2015 til 2024, sem stjórn hans samþykkti 5. nóvember 2015 ogOrkustofnun 25. apríl 2016 í samræmi við 2. mgr. 9. gr. b. raforkulaga, sbr. 3.gr. laga nr. 26/2015. Þessi nýja kerfisáætlun kom í stað þeirrar áætlunar, semdómkrafa áfrýjanda tekur til. Án tillits til þess hvort áfrýjandi hafi nokkrusinni haft lögvarða hagsmuni af því að fá áætlun af þessum toga fellda úr gildi,er hvað sem öðru líður ljóst að þeir hagsmunir hafi liðið undir lok meðsamþykkt nýrrar áætlunar. Með því að atvik þessi urðu eftir uppkvaðningu hinsáfrýjaða dóms verður málinu vísað án kröfu frá Hæstarétti.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Áfrýjandi, Landvernd, greiði stefnda,Landsneti hf., 1.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16.nóvember 2015.Málþetta höfðaði Landvernd, Þórunnartúni 6, Reykjavík, með stefnu, dagsettri 27.janúar 2015, á hendur Landsneti hf., Gylfaflöt 9, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda erueftirfarandi:Að viðurkennt verði, að áætlun stefnda um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn á Íslandi, skv. 5. tölulið 3. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sem stjórn stefnda samþykkti á fundi sínum þann 25. september 2014 og birt var á vef stefnda þann 10. október 2014 undir heitinu „Kerfisáætlun 2014-2023“, sé ólögmæt og að hún verði felld úr gildi. Að viðurkennt verði, að stefnda sé skylt, við gerð áætlana um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn á Íslandi, skv. 5. tölulið 3. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, að hafa hliðsjón af þeim athugasemdum sem hafa borist við tillögu að slíkri áætlun og umhverfisskýrslu og skilgreina, lýsa og meta lagningu jarðstrengja sem valkostar í áætlunum sínum.Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættumvirðisaukaskatti.Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda ogmálskostnaðar. Stefndi krafðist þess upphaflega að málinu yrði vísað frá dómi, en með úrskurði dómsins 4. júní sl. varþeirri kröfu hafnað.Málsatvik Hið stefnda félag, Landsnet hf., varstofnað með lögum nr. 75/2004, til að annast flutning raforku og kerfisstjórnunsamkvæmt III. kafla raforkulaga nr. 65/2003. Í gögnum málsins kemur fram aðeigendur félagsins eru Landsvirkjun, Rafmagnsveitur ríkisins, OrkuveitaReykjavíkur og Orkubú Vestfjarða. Kveðið er á um skyldur flutningsfyrirtækisinsí 9. gr. laga nr. 65/2003 og kemur þar fram í 5. tölul. 3. mgr. að í rekstriflutningskerfisins felist m.a. að sjá til þess að fyrir liggi spá umraforkuþörf og áætlun um uppbyggingu flutningskerfisins. Í athugasemdum ígreinargerð með frumvarpi til raforkulaga kemur fram að spá um raforkuþörf sétil þess ætluð að fyrirtækið geti sem best sinnt flutningshlutverki sínu. Orkuspárgeti áfram verið í höndum orkuspárnefndar og Orkustofnunar. Spár um uppbygginguflutningskerfisins séu nauðsynlegar til að tryggja að flutningsfyrirtækið og aðstjórnvöld hafi fulla yfirsýn yfir þörf fyrir uppbyggingu kerfisins ogflutningsfyrirtækið geti annað raforkuflutningum. Stefndi útbýr slíkakerfisáætlun árlega. Samkvæmt1. mgr. 7. gr. laga um umhverfismat áætlana nr. 105/2006 skal sá sem ber ábyrgðá umhverfismati áætlunar kynna almenningi tillögu að áætluninni ásamtumhverfisskýrslu. Skal almenningi gefinn sex vikna frestur til að kynna sértillöguna og umhverfisskýrsluna og koma á framfæri athugasemdum sínum varðandiumhverfisáhrif áætlunarinnar áður en hún er afgreidd af viðkomandi stjórnvaldi.Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laganna skal sá sem ber ábyrgð á umhverfismati áætlunarvið afgreiðslu hennar hafa hliðsjón af umhverfisskýrslu og athugasemdum semborist hafa. Í b-lið 2. mgr. 9. gr. laganna segir jafnframt að eftir afgreiðsluskuli liggja fyrir greinargerð um hvernig umhverfissjónarmið hafa verið felldinn í áætlunina og hvernig höfð hefur verið hliðsjón af umhverfisskýrslu ogathugasemdum sem bárust á kynningartíma, í ljósi þeirra valkosta sem skoðaðirvoru. Þann6. maí 2014 kynnti stefndi á heimasíðu sinni drög að kerfisáætlun ogumhverfisskýrslu fyrir árin 2014 til 2023. Með bréfi, dagsettu 18. júní 2013,kom stefnandi á framfæri athugasemdum við drögin, sem m.a. lutu að lagningujarðstrengja sem valkostar. Í málinu liggur fyrir greinargerð sem beryfirskriftina: „Kerfisáætlun 2014-2023; Viðbrögð við athugasemdum aðumhverfisskýrslu“, unnin á vegum stefnda í september 2014, en þar um að ræðasamantekt á athugasemdum og umsögnum sem stefnda bárust vegnaumhverfisskýrslunnar og viðbrögðum við þeim. Þá liggur fyrir greinargerðstjórnar stefnda samkvæmt b- og c-liðum 2. mgr. 9. gr. laga nr. 105/2006. Þann25. september 2014 samþykkti stjórn stefnda kerfisáætlun fyrir árin 2014 til2023. Stefnandi telur að stefndi hafi ekki farið að lögum við afgreiðslukerfisáætlunarinnar og krefst þess að hún verði felld úr gildi, en stefndiandmælir því.Áðuren mál þetta var höfðað fór lögmaður stefnanda þess á leit við dóminn að það sættiflýtimeðferð samkvæmt XIX. kafla laga nr. 91/1991, en þeirri kröfu var hafnaðmeð úrskurði 12. desember 2014. Var sú niðurstaða staðfest með dómi HæstaréttarÍslands 15. janúar 2015 í málinu nr. 854/2014. Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Fyrri dómkrafa stefnanda er á því byggð aðsamkvæmt 2. málsl. 1. mgr. 7. gr., 1. mgr. 9. gr. og b-lið 2. mgr. 9. gr. laganr. 105/2006 eigi hann rétt á að koma á framfæri athugasemdum sínum viðumhverfismat kerfisáætlunar stefnda, að höfð sé hliðsjón af þeim athugasemdumvið afgreiðslu áætlunarinnar og að rituð verði greinargerð þar sem fram komimeð hvaða hætti það hafi verið gert. Telur stefnandi að stefndi hafi viðafgreiðslu kerfisáætlunarinnar brotið gegn réttindum sínum samkvæmtframangreindum lagaákvæðum, þar sem hvorki hafi verið tekið tillit tilathugasemda stefnanda né rituð um þær greinargerð.Stefnandikveðst setja síðari kröfu sína fram sem viðurkenningarkröfu ef til þess komi aðreyni á 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 í málinu. Verður málatilbúnaðurstefnanda skilinn svo að um varakröfu sé að ræða. Viðflutning málsins fyrir dómi kom fram að stefnandi telji kerfisáætlun stefndavera stjórnvaldsákvörðun. Stefndi sé hlutafélag í eigu Landsvirkjunar,Rafmagnsveitna ríkisins, Orkuveitu Reykjavíkur og Orkubús Vestfjarða, og hafieitt heimild til að byggja og rekja raflínur í flutningskerfi raforku áÍslandi, sbr. 1. mgr. 8. gr. og 6. og 7. tölul. 3. gr. raforkulaga nr. 65/2003.Stefnda sé falið almannaþjónustuhlutverk við rekstur raforkuflutningskerfis ogkerfisstjórnun þess. Málsmeðferð vegna kerfisáætlunar stefnda sé liður í því ogteljist stefndi stjórnvald við rækslu almannaþjónustuhlutverks síns, svo semfram komi í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 854/2014.Þávar á því byggt í málflutningi að ef litið yrði svo á að kerfisáætlun stefndasé ekki stjórnvaldsákvörðun skuli lagt til grundvallar að í henni felistlöggerningur sérstaks eðlis, „sui generis“, sem löggjafinn hafi talið svomikilvægan fyrir borgarana og náttúru landsins að ákveðið hefði verið aðsérstakar reglur skyldu gilda um málsmeðferð hans. Ef ákvörðun er tekin um hinnsérstaka löggerning með ólögmætum hætti beri að fella hana úr gildi í samræmivið meginreglur stjórnsýsluréttar. Það eigi við þótt ákvörðunin yrði ekki talinfalla nákvæmlega að hugtaksskilgreiningu stjórnvaldsákvörðunar. Stefnandivísar til þess að sakarefni málsins varði mikilsverða framkvæmdaáætlun álandsvísu, sem marki stefnu um uppbyggingu mannvirkja sem hafi mikil áhrif áumhverfið. Í 1. mgr. 1. gr. laga um umhverfismat áætlana nr. 105/2006 sé lýstþví markmiði laganna að stuðla að sjálfbærri þróun og draga úr neikvæðumumhverfisáhrifum með umhverfismati tiltekinna skipulags- og framkvæmdaáætlanastjórnvalda sem líklegt sé að hafi í för með sér veruleg áhrif á umhverfið.Tilgangi laganna verði ekki náð með áætlun stefnda. Stefndi sé stjórnvald ískilningi laganna. Hann beri ábyrgð á áætlanagerð og umhverfismatiáætlunarinnar, sbr. 1. mgr. 5. gr. laganna. Af 1. mgr. 9. gr. laganna leiði aðekki sé heimilt að taka ákvörðun um áætlun fyrr en umhverfismati er lokið. Stefnanditelur að umhverfismati kerfisáætlunar stefnda sé ólokið. Í umhverfismatsskýrslusem stefndi lét vinna, samantekt á viðbrögum við athugasemdum við drögum aðumhverfismatsskýrslu og greinargerð stjórnar stefnda samkvæmt 9. gr. laga nr.105/2006 komi fram að meginviðbrögð við athugasemdum hafi ekki komið fram viðmótun kerfisáætlunar 2014 til 2023 heldur muni þau koma fram við mótun næstukerfisáætlunar. Umhverfismati áætlunar samkvæmt 6. tölul. 2. gr. laga nr.105/2006, sé því ólokið. Ákvæði 1. mgr. 9. gr. laganna verði ekki skilið áannan hátt en að óheimilt sé að fresta því að bregðast við meginhlutaframkominna athugasemda, eins og gert hafi verið. Þegar af þessari ástæðu séusvo verulegir annmarkar á ákvörðun stjórnar stefnda um samþykktkerfisáætlunarinnar að leiði til þess að hún sé ólögmæt og ógildanleg. Þá hafimálsmeðferð stefnda verið í andstöðu við málmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr.37/1993 og óskráðar meginreglur stjórnsýsluréttar um málsmeðferð. Kerfisáætluninhafi verið samþykkt af stjórn stefnda áður en umhverfismati var lokið, sem sé íandstöðu við fyrirmæli ákvæða 2. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 9. gr., sbr. b-lið 2. mgr.9. gr. laga nr. 105/2006. Um verulega annmarka á ákvörðun stjórnar stefnda umsamþykkt kerfisáætlunarinnar hafi verið að ræða, sem leiði til þeirrar niðurstöðuað ákvörðunin sé ólögmæt og ógildanleg. Þátelur stefnandi að kerfisáætlun stefnda sé í ósamræmi við ákvæði raforkulaganr. 65/2003. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum hafi komið fram aðorkuspárnefnd geti áfram sinnt því hlutverki að spá fyrir um orkuþörf og hafinefndin haldið því áfram eftir gildistöku laganna. Ekki beri að skýra ákvæði 5.tölul. 3. mgr. 9. gr. laganna svo að stefnda sé heimilt að gefa út viðbót viðraforkuspá orkuspárnefndar og fella hana inn í kerfisáætlun sína. Fyrir þeirriframkvæmd sé ekki lagaheimild. Stefnandi telur jafnframt að grunnforsendurkerfisáætlunar stefnda séu hvorki í samræmi við raforkuspá né raforkulög.Kerfisáætlunin sé því haldin verulegum annmörkum og ógildanleg af þeim sökum.Lokstelur stefnandi að í umhverfismati stefnda með kerfisáætluninni hafi ekki veriðgerð grein fyrir raunhæfum valkostum við áætlunina að teknu tilliti tilmarkmiða með gerð hennar og landfræðilegs umfangs hennar, sbr. f-lið 1. mgr. 6.gr. laga nr. 105/2006. Þar sé aðeins að finna mat á umhverfisáhrifum loftlína íflutningskerfi raforku en ekki áhrifum jarðstrengs eða blandaðrar útfærslu.Raunverulegt mat á vægi umhverfisáhrifa samkvæmt 10. gr. laga nr. 105/2006 hafiþví ekki farið fram. Kerfisáætlunin sé í ósamræmi við lög að þessu leyti og haldinannmörkum sem leiða eigi til ógildingar hennar. Umlagarök vísar stefnandi einkum til raforkulaga nr. 65/2003, tilskipunar nr. 2003/54/EB,laga um stofnun Landsnets hf. nr. 75/2004 og reglugerðar um framkvæmdraforkulaga nr. 1040/2005, einkum 5. töluliðar 2. mgr. 11. gr., um hlutverk ogskyldur stefnda. Um ætlaða annmarka á kerfisáætlun stefnda er vísað til laga umumhverfismat áætlana nr. 105/2006, tilskipana nr. 2001/42/EB og nr. 2003/35/EB.Loks er vísað til laga um Evrópska efnahagssvæðið nr. 2/1993 og laga umverndar- og orkunýtingaráætlun nr. 48/2011. Um varakröfu er vísað til 3. mgr.25. gr. laga nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 1.mgr. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Þá er vísað til laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. Um varnarþing er vísað til 33. gr. laga nr.91/1991. Helstumálsástæður og lagarök stefnda Stefndireisir sýknukröfu sína einkum á því að hin umþrætta kerfisáætlun feli ekki ísér stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga. Þótt stefndi geti taliststjórnvald sé ekki um að ræða ákvörðun sem kveði einhliða á um rétt eða skyldutiltekins aðila í ákveðnu máli. Samkvæmt 5. tölul. 3. mgr. 9. gr. laga nr.65/2003 feli kerfisáætlun í sér spá um raforkuþörf og framtíðaráætlun umuppbyggingu flutningskerfis raforku, en í athugasemdum við frumvarp tilraforkulaga sé að finna nánari umfjöllun um hvers eðlis slík áætlun er. Þóttkerfisáætlun teljist ekki stjórnvaldsákvörðun geti stjórnvaldsákvarðanir veriðteknar á grundvelli stefnumörkunar sem felist í henni. Ýmsar ákvarðanir ágrundvelli kerfisáætlunar kunni að vera leyfisskyldar en ekki reyni á slíktfyrr en tekin hefur verið ákvörðun um að ráðast í tiltekna framkvæmd. Stefndivísar til þess að það leiði af almennum reglum réttarfars að ekki sé unnt aðkrefjast ógildingar á ákvörðunum eða áætlunum stjórnvalda sem ekki teljist tilstjórnvaldsákvarðana. Stefndihafnar því jafnframt að málsmeðferð vegna kerfisáætlunarinnar hafi verið íandstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga og óskráðar meginreglurstjórnsýsluréttar um málsmeðferð og telur staðhæfingar stefnanda að þessu leytivanreifaðar. Við málsmeðferðina hafi í einu og öllu verið gætt lagafyrirmæla,þ.m.t. ákvæða laga nr. 105/2006. Því er hafnað að ekki hafi verið tekið tillittil athugasemda stefnanda við umhverfismat kerfisáætlunarinnar í samræmi við 6.tölul. 1. mgr. 2. gr. og 1. mgr. 9. gr. laga nr. 105/2006. Ummæli úrgreinargerð stjórnar stefnda sem vitnað er til í stefnu í þessu sambandi vísitil þess að athugasemdirnar verði áfram hafðar að leiðarljósi við frekari vinnuí framtíðinni er lúti að uppbyggingu raforkuflutningskerfisins. Vísar stefndi íþessu sambandi til framangreindrar skýrslu sem unnin hafi verið af hálfustefnda um viðbrögð við athugasemdum um umhverfisskýrslu vegnakerfisáætlunarinnar, en þar hafi verði gerð ítarleg grein fyrir því með hvaðahætti tekið hafi verið tillit til framkominna athugasemda. Af ákvæði f-liðar 2.mgr. 6. g laga nr. 105/2006 leiði að stefnda beri skylda til þess að hafahliðsjón af þeim athugasemdum sem bárust vegna kerfisáætlunarinnar. Stefndaberi þó engin skylda til að fara eftir þeim athugasemdum. Þá beri stefnda ekkiheldur skylda til þess að fjalla um athugasemdir sem lúta að öðru en efnikerfisáætlunarinnar. Stefndi hafnar því að umhverfismati hafi verið ólokið erkerfisáætlunin var samþykkt og vísar til greinargerðar stjórnar samkvæmt 9. gr.laga nr. 105/2006 hvað þetta varðar. Þáhafnar stefndi því að grunnforsendur kerfisáætlunarinnar hafi ekki verið ísamræmi við raforkulög nr. 65/2003 og raforkuspá. Samkvæmt 5. tölul. 3. mgr. 9.gr. laga nr. 65/2003 skuli flutningsfyrirtæki sjá til þess að fyrir liggi spáum raforkuþörf og áætlun um uppbyggingu flutningskerfisins. Af athugasemdum viðfrumvarp sem varð að raforkulögum verði ráðið að lagt hafi verið að jöfnu hvortstefndi eða orkuspárnefnd vinni raforkuspá. Ekki sé lagt bann við því í lögumað stefndi vinni raforkuspá og megi fremur draga þá ályktun að honum sé þaðskylt, hvað sem líði störfum orkuspárnefndar. Stefndihafnar því jafnframt að ekki hafi verið gerð grein fyrir raunhæfum valkostum íkerfisáætluninni í samræmi við ákvæði f-liðar 2. mgr. 6. gr. laga nr. 105/2006.Vísar stefndi í því sambandi til umhverfisskýrslu með kerfisáætluninni, þar semsé að finna samanburð á loftlínum og jarðstrengjum og ummæla í greinargerðstjórnar stefnda samkvæmt 9. gr. laga nr. 105/2006. Telur stefndi aðfullnægjandi samanburður á raunhæfum valkostum hafi farið fram, en samkvæmt 5.tölul. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 65/2003 sé það stefnda að meta hversu nákvæmumfjöllun skuli vera um tiltekin atriði í umhverfisskýrslu. Loksvísar stefndi til þess að ef litið verði svo á að einhverjir annmarkar hafi veriðá kerfisáætluninni séu þeir svo smávægilegir að ekki leiði til ógildingarhennar. Samkvæmt almennum reglum stjórnsýsluréttar þurfi stjórnvaldsákvörðun aðvera haldin verulegum annmörkum sem hafi áhrif á raunverulega og lögvarðahagsmuni stefnanda til að fallist verði á kröfu um ógildingu. Stefndi telurkerfisáætlun sína ekki haldna neinum slíkum annmörkum. Samkvæmt ölluframangreindu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Aðþví er varakröfu stefnanda varðar telur stefndi hana fela í sér lögspurningu,sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þá kom fram í málflutningi að stefnditeldi kröfuna jafnframt vera hluta af aðalkröfu og beri því einnig að sýkna hannaf henni. Um lagarök vísar stefndi einkum til raforkulaga nr. 65/2003, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um stofnunLandsnets hf. nr. 75/2004, laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 og lagaum mat á umhverfisáhrifum áætlana nr. 105/2006. Um málskostnað er vísað til129. gr., sbr. 130. gr. og 3. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 og telur stefndiað við ákvörðun málskostnaðar úr hendi stefnanda beri að líta til a- og c-liðar1. mgr. 131. gr. laganna.NiðurstaðaAðalkrafa stefnanda lýtur að því aðviðurkennt verði að áætlun stefnda um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagná Íslandi, samkvæmt 5. tölulið 3. mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, semstjórn stefnda samþykkti á fundi sínum þann 25. september 2014, eða kerfisáætlunstefnda vegna áranna 2014 til 2023, sé ólögmæt og að hún verði felld úr gildi. Stefndireisir kröfu sína um sýknu af kröfunni á því að í kerfisáætlun samkvæmt ákvæðumraforkulaga felist ekki stjórnvaldsákvörðun. Gerð hefur verið grein fyrir því hvernigtil stefnda var stofnað og hver sé tilgangur félagsins. Óumdeilt er að stefnditelst vera stjórnvald í því samhengi sem um ræðir í málinu, sbr. dómHæstaréttar Íslands í málinu nr. 854/2014. Samkvæmt 5. tölul. 3. mgr. 9. gr.laga nr. 65/2003 skal stefndi sjá til þess að fyrir liggi spá um raforkuþörf ogáætlun um uppbyggingu flutningskerfisins. Í athugasemdum í greinargerð meðfrumvarpi til raforkulaga kemur fram að spá um raforkuþörf sé til þess ætluð aðflutningsfyrirtækið geti sem best sinnt flutningshlutverki sínu. Spár umuppbyggingu flutningskerfisins séu nauðsynlegar til að tryggja aðflutningsfyrirtækið og stjórnvöld hafi fulla yfirsýn yfir þörf fyriruppbyggingu kerfisins og að flutningsfyrirtækið geti annað raforkuflutningum.Að virtu því sem að framan greinir um hlutverk kerfisáætlunar stefnda verður ekkitalið að í henni felist ákvörðun stjórnvalds, sem beinist að tilteknum aðilaeða aðilum eða hafi bindandi réttaráhrif um úrlausn tiltekins máls, svo aðtalið verði að um sé að ræða stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýsluréttar.Á grundvelli áætlunarinnar kunna hins vegar að vera teknar ákvarðanir umframkvæmdir sem háðar eru leyfisveitingu af hálfu stjórnvalds, en sakarefnimálsins lýtur ekki að slíkri athöfn. Samkvæmt framangreindu verður kerfisáætlunstefnda ekki felld úr gildi á grundvelli meginreglna stjórnsýsluréttar. Þáverður að telja að í þeim hluta kröfu stefnanda sem lýtur að því að viðurkenntverði að áætlunin sé ólögmæt felist málsástæða fyrir kröfu um ógildingu hennar.Ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. Málsástæðu, sem byggð er á því að íáætluninni felist „löggerningur sérstaks eðlis“ sem beri að fella úr gildi, komstefnandi fyrst á framfæri við munnlegan málflutning og var henni mótmælt afhálfu stefnda sem of seint fram kominni, sbr. 5. mgr. 101. laga nr. 91/1991.Þegar af þeirri ástæðu verður ekki á henni byggt.Varakrafastefnanda lýtur að því að viðurkennt verði að stefnda sé skylt, við gerðáætlana um uppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn á Íslandi, samkvæmt 5.tölulið 3. mgr. 9. gr. laga nr. 65/2003, að hafa hliðsjón af þeim athugasemdumsem borist hafa við tillögu að slíkri áætlun og umhverfisskýrslu og skilgreina,lýsa og meta lagningu jarðstrengja sem valkostar í áætlunum sínum. Með úrskurðidómsins 4. júní sl. var hafnað kröfu stefnda um að vísa málinu frá dómi að þvíer dómkröfuna varðar. Var fallist á það með stefnanda að hann gæti haftlögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort stefndi hefði farið að lögumvið afgreiðslu kerfisáætlunarinnar sem aðaldómkrafa hans lýtur að og litið svoá að með varakröfunni væri leitað álits til að leysa mætti úr kröfum hans aðþví leyti.Að fenginni þeirri niðurstöðu aðsýkna beri stefnda af aðalkröfu stefnanda þykir ekki verða tekin afstaða til varakröfuhans. Varakrafan er þannig fram sett í stefnu að hún þykir fela í sérmálsástæðu fyrir aðalkröfu stefnanda. Jafnframt verður að líta svo á að meðhenni sé leitað álits dómsins um lögfræðilegt efni, sbr. 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991. Ber því að vísa varakröfu stefnanda frá dómi.Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laganr. 91/1991 ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilegaákveðinn 800.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Ragnheiður Harðardóttir héraðsdómarikveður upp dóminn.Dómsorð:Stefndi, Landsnet hf., er sýkn afkröfu stefnanda, Landverndar, um að viðurkennt verði að áætlun stefnda umuppbyggingu flutningskerfis fyrir rafmagn á Íslandi, samkvæmt 5. tölulið 3.mgr. 9. gr. raforkulaga nr. 65/2003, sem stjórn stefnda samþykkti á fundi sínumþann 25. september 2014 og birt var á vef stefnda þann 10. október 2014 undirheitinu „Kerfisáætlun 2014-2023“, sé ólögmæt og að hún verði felld úr gildi.Varakröfu stefnanda er vísað frádómi.Stefnandi greiði stefnda 800.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 458/2006
Náttúruvernd Skipulag Refsiheimild
J var ákærður fyrir brot gegn lögum nr. 44/1999 um náttúruvernd og skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 með því að hafa ekið jarðýtu og rutt slóða í þeim tilgangi að gera reiðveg eftir leið sem X ákvarðaði. J viðurkenndi að hafa ekið jarðýtu með þeim hætti sem í ákæru greindi og að honum hefði láðst að spyrja hvort tilskilin leyfi væru til verksins. Varð í ljósi aðstæðna allra að virða honum það til gáleysis, sérstaklega þegar litið var til þess viðkvæma landsvæðis sem raskað var víða á langri leið, reynslu hans og til þess hversu losaraleg framkvæmd og skipulag verksins var. Í ákæru var brot J meðal annars heimfært undir 2. mgr. 12. gr. laga nr. 44/1999, en orðalag ákvæðisins var ekki talið uppfylla þær kröfur sem gera verður til skýrleika refsiheimilda og hann því ekki sakfelldur fyrir brot gegn því. Hins vegar þótti verknaður J réttilega heimfærður undir 1. mgr. 17. gr., sbr. 76. gr. laga nr. 44/1999 og 1. mgr. 27. gr., sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga með áorðnum breytingum. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin 200.000 króna sekt í ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 27. júlí 2006 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákveðin refsing. Ákærði krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, en til vara að sér verði ákveðin vægasta refsing sem lög leyfa. Í ákæru 5. desember 2005 er ákærða gefið að sök að hafa að kvöldi miðvikudagsins 1. september 2004 rutt slóða í þeim tilgangi að gera reiðveg eftir leið sem X ákvarðaði með því að ganga á undan jarðýtu sem ákærði stýrði ,,frá Reykjakoti í Gufudal, ofan Hveragerðis, utan vega, til norðurs í átt að Hrómundartindum, um 3,95 km leið og að hafa þar á köflum tekið úr fláa í blautum jarðvegi með tönn ýtunnar, einkum á tveimur stöðum rétt ofan Sauðár og við Sauðártinda, og á svokölluðum Klóarmelum rutt slóð þvert í gegnum stórgrýttan mel...“ án þess að hafa aflað framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar, án samþykkis landeiganda og án umsagnar og leyfis Umhverfisstofnunar. Í ákærunni er þessi háttsemi talin varða við 2. mgr. 12. gr., 1. mgr. 17. gr., 2. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 38. gr., sbr. 76. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd og 1. mgr. 27. gr., sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti féll ríkissaksóknari frá því að heimfæra brot ákærða undir 2. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 38. gr. laga nr. 44/1999. Ákærði hefur áratuga reynslu af stjórn stórvirkra vinnuvéla. Hann viðurkennir að hafa ekið 24 tonna jarðýtu þá leið og með þeim hætti er í ákæru greinir. Bar svæðið þess enn veruleg merki tæpum tveimur árum eftir verknaðinn eins og vettvangsganga í upphafi aðalmeðferðar í héraði leiddi í ljós. Er því ljóst að akstur ýtunnar hefur haft í för með sér varanleg spjöll á umhverfinu. Á þessum tíma vann verktakafyrirtækið Girðir ehf. að lagningu girðingar frá Grafningi að Drottningarholu við Hveragerði samkvæmt samningi við Vegagerðina. Hafði ákærði verið fenginn til að jafna undir girðingarstæðið með jarðýtu. C var fyrirsvarsmaður verktakans. Enda þótt C hafi haft milligöngu um að biðja ákærða um að vinna það verk, sem hann er ákærður fyrir, er ljóst af skýrslu ákærða hjá lögreglu og framburði hans fyrir dómi að hann gerði sér grein fyrir því að hann væri að útbúa reiðveg og að verkið væri unnið eftir beiðni X, sem sakfelldur var fyrir það í héraði. Hefur ákærði ekki með neinum haldbærum rökum skýrt með hvaða hætti gerð umrædds reiðvegar gæti talist hluti af fyrrgreindu verki við lagningu girðingarinnar. Reiðgatan var rudd að kvöldlagi með þeim hætti að X ákvarðaði reiðleiðina með því að ganga á undan ýtunni og verður ekki séð að til grundvallar verkinu hafi legið neins konar teikningar eða mælingar eins og tíðkanlegt er. Liggur gatan að miklu leyti um gróið land sem ósnortið var fyrir og að hluta til í allmiklum halla og því viðkvæmt fyrir úrrennsli. Var stór og öflug jarðýta notuð til verksins. Ákærði viðurkenndi fyrir dómi að honum hefði láðst að spyrja hvort tilskilin leyfi væru til verksins. Verður í ljósi aðstæðna allra að virða honum það til gáleysis, sérstaklega þegar litið er til þess viðkvæma landssvæðis sem raskað var víða á langri leið, reynslu hans og til þess hversu losaraleg framkvæmd og skipulag verksins var. Í ákæru er brot ákærða meðal annars heimfært undir 2. mgr. 12. gr. laga nr. 44/1999 en samkvæmt þeirri grein er öllum skylt að ganga vel um náttúru landsins og sýna ýtrustu varúð þannig að henni verði ekki spillt. Orðalag þessa ákvæðis er almennt og uppfyllir ekki kröfur sem gera verður til skýrleika refsiheimilda. Verður ákærði ekki sakfelldur fyrir brot gegn þessu ákvæði. Verknaður ákærða er hins vegar réttilega heimfærður í ákæru undir 1. mgr. 17. gr., sbr. 76. gr. laga nr. 44/1999. Í ákæru er brot ákærða einnig heimfært undir 1. mgr. 27. gr., sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga Þegar brotið var framið hafði fyrrnefnda ákvæðinu verið breytt með 4. gr. laga nr. 135/1997. Þeirri málsgrein hefur enn verið breytt með 22. gr. laga nr. 74/2005. Er samkvæmt ákvæðinu, bæði fyrir og eftir síðastnefndu breytinguna, óheimilt að hefja meiri háttar framkvæmdir, sem ekki eru háðar byggingarleyfi, og áhrif hafa á umhverfið og breyta ásýnd þess án þess að afla framkvæmdaleyfis sveitarstjórnar. Samkvæmt framansögðu hefur verknaður ákærða haft í för með sér varanleg og nokkuð umfangsmikil náttúruspjöll. Framkvæmdin er því meiri háttar og er brot ákærða réttilega heimfært til framangreindra ákvæða skipulags- og byggingarlaga með áorðnum breytingum. Refsing ákærða er hæfilegaákveðin 200.000 króna sekt, sem greiðist í ríkissjóð, og ber honum að greiða hana innan fjögurra vikna frá uppsögu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði verður dæmdur til að greiða helming annars sakarkostnaðar málsins í héraði en málsvarnarlauna og allan slíkan sakarkostnað fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara. Þá verður hann dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Rannsókn lögreglu lauk 20. desember 2004 en ákæra var gefin út 5. desember 2005 eða tæpu ári síðar. Hefur þessi óeðlilegi dráttur ekki verið skýrður. Dómsorð: Ákærði, Jón Guðmundsson, greiði 200.000 krónur í sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði greiði í sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti samtals 457.375 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 410.850 krónur. Ákæruvaldið telur þessa háttsemi ákærðu varða við 2. mgr. 12. gr., 1. mgr. 17. gr., 2. mgr. 37. gr. og 1. mgr. 38. gr., sbr. 76. gr. laga nr. 44/1999 um náttúruvernd og 1. mgr. 27. gr., sbr. 60. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Ákærðu krefjast sýknu af kröfum ákæruvalds og að allur sakarkostnaður ásamt málsvarnarlaunum verði greiddur úr ríkissjóði. Til vara krefjast þeir vægustu refsingar sem lög leyfa og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Málavextir. Með símbréfi, sem barst sýslumanninum á Selfossi 20. september 2004, fóru Náttúruverndarsamtök Íslands fram á að embættið hæfi þegar í stað rannsókn á því hver rutt hefði veg í Gufudal ofan Hveragerðis við bæinn Reykjakot. Var talið ljóst að þessi ruðningur hefði verið gerður með stórri jarðýtu án tilskilinna leyfa. Með bréfi Landbúnaðarráðuneytisins dagsettu 22. september sama ár til sýslumannsins á Selfossi var vísað til upplýsinga sem borist hefðu um landspjöll á eignarlandi ríkisins í Gufudal, en ráðuneytið hefði ekki samþykkt neinar framkvæmdir á landi þar. Var talið um að ræða brot gegn náttúruverndarlögum og skipulagslögum. Með bréfi Umhverfisstofnunar til sýslumannsins á Selfossi dagsettu 1. október sama ár kærði stofnunin brot gegn náttúruverndarlögum sem talið var framið 11. september sama ár (svo) með því að ýtu var ekið upp eftir Gufudal fyrir ofan Hveragerði í átt að Grændal og hafi skóflu ýtunnar verið stungið víða niður í jarðveg á löngum köflum með það fyrir augum að mynda slóða í landið. Taldi stofnunin landi hafa verið spillt verulega og að brotið hafi verið gegn 2. mgr. 12. gr. náttúruverndarlaga. Þá var talið að akstur ýtunnar væri ekki hluti af vegagerð og væri því um akstur utan vega að ræða sem væri brot á 1. mgr. 17. gr. náttúruverndarlaga. Í bréfinu er lýst jarðraski sem hafi haft þær afleiðingar í för með sér að landið á þessum stað hafi breytt varanlega um svip. Hafi vesturhlíðum Gufudals verið raskað á áberandi stað og gróðurhula í hlíðum dalsins verið rofin. Þá hafi ýtan skorið sig inn í hlíðar þar sem slóðin liggi í hliðarhalla á leiðinni, allt inn að Klóarfjalli. Hafi gróðurhulan verið rofin á allnokkrum stöðum og ljóst að verksummerki muni aukast enn frekar vegna vatns- og vindrofs, sérstaklega í hliðarhalla þar sem úrrennsli muni verða vandamál verði ekkert að gert. Þar sem hliðarhalli sé mestur sé jafnframt aukin hætta á jarðsigi eða aurskriðum. Lögreglan á Selfossi hóf þegar rannsókn málsins og í samtali við A, formann Golfklúbbs Hveragerðis, kom fram að kúbburinn væri með land Gufudals á leigu til 35 ára, en Landbúnaðarráðuneytið væri eigandi landsins. Hann kvaðst hafa heyrt að maður að nafni X, annar ákærðu í máli þessu, hefði haft samband við B til að vara hann við því að girðingar á hrossbeitarhólfinu kynnu að rofna þar sem til stæði að koma jarðýtu í gegnum svæðið vegna lagfæringar á reiðvegi. A kvaðst hafa haft samband við Hestamannafélagið í Hveragerði en þar hafi enginn kannast við að hafa beðið neinn um lagningu reiðvegar. Hann kvaðst hafa haft samband við ákærða X sem hafi sagt að hann ætlaði að hlutast til um að gamall reiðvegur yrði lagaður og þyrfti hann engin leyfi til þess. Þá hafði lögreglan samband við B, en hann kvaðst vera með beitarhólf í landi Gufudals á leigu frá Landbúnaðarráðuneytinu. Hann kvað ákærða X hafa haft samband við sig í lok ágúst og beðið sig að taka hross sín úr beitarhólfinu því hann hafi ætlað að láta jarðýtu fara um hólfið og síðan áfram til norðurs vegna lagningar reiðvegar. Hann kvaðst hafa bent manninum á að hann þyrfti leyfi frá landeigendum og skipulagsyfirvöldum. Ákærði hafi gefið lítið fyrir það og sagt að ýtan kæmi daginn eftir. Kvaðst B hafa séð 1. september að jarðýta var að ryðja sér leið upp fjallið fyrir ofan gamla fjárhúsið. Hann kvaðst hafa beðið starfsmann golfskálans um að hringja á lögreglu og þá kvaðst hann hafa tekið myndir á vettvangi. Lögreglan ræddi einnig við C en hann kvaðst hafa tekið að sér að leggja girðingu frá Álftavatni niður í Grændal. Hann hafi fengið ákærða Jón til verksins, en hann hafi verið á 23 tonna ýtu. Hann kvað ákærða X og annan mann hafa komið að máli við sig í lok ágúst og spurt hvort hann gæti útvegað ýtu til að leggja reiðveg upp í Gufudal. Hann kvaðst hafa bent þeim á að tala við ákærða Jón. Lögreglan hafði samband við ákærða Jón og kannaðist hann við að hafa ekið ýtunni umrædda leið samkvæmt beiðni ákærða X, sem bæri ábyrgð á verkinu. Þá ræddi lögreglan við D, bæjarstjóra Ölfuss, en hann kvað girðingarvinnuna frá Álftavatni til Grændals hafa verið með samþykki sveitarstjórnarinnar og hefði C verið fenginn til verksins. Hann kvað umrætt ferðalag ýtunnar algerlega óheimilt og hefði engin umsókn verið lögð fram vegna fyrirhugaðs reiðvegar og hafi fulltrúar sveitarfélagsins ekkert vitað af þessum framkvæmdum fyrr en eftir á. Ákærði Jón skýrði svo frá hjá lögreglu 12. október 2004 að hann hafi unnið við að reisa girðingu frá Álftavatni til Grændals á vegum verktakans, C. Hann kvað C hafa haft samband við sig og óskað eftir því að hann æki jarðýtunni frá Gufudal að Klóarfjalli í þeim tilgangi að búa til reiðveg. Hann kvaðst hafa hitt ákærða X að kvöldi 1. september og taldi hann að lagning vegarins væri í þágu Hestamannafélagsins í Hveragerði og væri ákærði X á vegum þess. Hann kvað ákærða hafa verið með sér þegar verkið var unnið og hefði hann gengið með ýtunni og leiðbeint ákærða. Hann kvaðst ekki hafa vitað fyrir víst hvort leyfi til verksins hefði verið fyrir hendi frá skipulagsyfirvöldum og landeiganda, en taldi að ákærði X hefði þessi leyfi á hreinu. Þetta hefði þó ekki komið til tals hjá þeim, en ákærði kvaðst hafa starfað við jarðvinnuframkvæmdir í 30 ár og slíkt aldrei komið fyrir áður, þeir sem hann hefði unnið fyrir hefðu undantekningalaust verið með leyfi á hreinu. Ákærði X skýrði svo frá hjá lögreglu 5. nóvember 2004 að hann hefði snemma í ágúst sama ár verið á hestbaki á Klóarvegi og hefði hann lent í vandræðum sökum þess að girt hefði verið þvert yfir veginn. Hafi umdæmisstjóri Vegagerðarinnar bent honum á að hafa samband við C, sem reist hefði girðinguna og kvaðst ákærði hafa haft tal af honum. Kvaðst ákærði hafa merkt á girðinguna hvar setja ætti hlið á hana og hafi C þá stungið upp á þeim möguleika að jarðýtan, sem hann væri með í vinnu, færi Klóarveginn til þess að auðvelda aðgengið, enda þyrfti C að koma tækjum að til að setja niður hliðið. Kvaðst ákærði hafa rætt þessa hugmynd við hestamenn í Hveragerði og hefðu þeir verið sammála um að þetta væri hið besta mál. Hann kvaðst þá hafa rætt við mann sem væri með beitarhólf ofan við gamla fjárhúsið í Gufudal og hefði sá tekið því afar illa að farið yrði með tækið um Klóarveginn í gegnum hólfið sem hann hefði til ráðstöfunar. Hafi þá verið ákveðið í samráði við hestamenn þá sem hann ræddi við að ýtan færi upp fyrir beitarhólfið og þaðan áfram Klóarveginn. Hann kvaðst síðan hafa vísað ákærða Jóni leiðina og gengið á undan ýtunni og kvaðst hann hafa haldið sig við Klóarveginn, en hann hafi verið greinilegur, markaður af kinda- og hestagötum. Hafi ýtan rekið tönnina niður þar sem þess þurfti til að slétta undir en þurft hafi að marka nýja slóð ofan við fjárhúsið í Gufudal þar sem sá sem var með beitarhólfið þar vildi ekki hleypa þeim þar í gegn. Þeir hafi síðan lagt girðinguna niður og haldið áfram Klóarveginn og upp í Klóarfjallið til að bæta reiðleiðina en snúið síðan við í hlíðum Klóarfjalls þar sem mikil bleyta hafi verið í jarðveginum og ekki hægt að aka ýtunni lengra með góðu móti. Ýtunni hafi síðan verið ekið sömu leið til baka. Ákærði kvaðst ekki hafa leitað eftir leyfi landeiganda eða skipulagsyfirvalda þar sem hann og hinir hestamennirnir hafi talið að þess þyrfti ekki. Þetta væri framkvæmd sem væri öllum til góðs sem þar væru ríðandi á ferð. Ákærði vissi ekki hver greiddi fyrir verkið. Lögð hefur verið fram í málinu greinargerð Umhverfisstofnunar um áhrif ýtuslóðarinnar á náttúruminjar og ummerki á landi frá því í nóvember 2004, en greinargerðin barst lögreglunni á Selfossi með bréfi dagsettu 1. desember sama ár. Í greinargerðinni kemur fram að ummerki eftir jarðrask séu veruleg á fjórum stöðum. Í mynni grófarinnar, fyrir ofan fjárhúsin, séu ummerki mjög áberandi á tveimur stöðum í hlíðinni rétt ofan Sauðár. Sé vatn nú þegar farið að leita eftir þessum skeringum og mikil hætt sé á auknu jarðvegsrofi og jarðvegssili, sem muni opna gróðurþekjuna enn frekar í hallanum ofan við skeringuna og hleypa að auknu vatnsrofi. Jafnframt sé aukin hætta á framskriði eða jarðvegssili neðan við skeringuna á einstaka stað þegar vatn safnast í auknum mæli í jarðveginn neðan við skeringuna. Megi færa rök fyrir því að í leysingum muni þessi slóði grafast enn frekar niður og verða að farvegi fyrir leysingavatn. Verði jarðvegur í skeringunni auðveldlega vatnssósa og því afar viðkvæmur fyrir vatnsrofi. Þá kemur fram í skýrslunni að við Sauðártinda hafi ýtan rofið jarðveg á sama hátt og neðar á svæðinu. Þar séu hins vegar minni líkur á vatnsrofi vegna minni halla og minna svæðis sem vatn safnist af niður í skeringuna. Þá kemur fram að á svokölluðum Klóarmelum hafi slóðin verið rudd þvert í gegnum stórgrýttan og fremur sérstakan mel. Muni ummerki eftir slóðina ekki hverfa nema með sérstökum aðgerðum þar sem stórgrýti hafi verið fært til hliðanna. Enn fremur sé jarðvegur á þessu svæði afar viðkvæmur. Hann sé moldarkenndur, rofgjarn og engin gróðurhula sé til staðar til að hindra rofmátt vatns og vinda. Ofar á melnum munu ummerkin hverfa en þar sem ýtan hafi rutt sig í gegnum stórgrýttan melinn sé halli lands meiri og þar sem grjót hafi verið fjarlægt muni að öllum líkindum myndast þar rás, jafnvel farvegur á leysingatímum. Þá segir í skýrslunni að auk þessara fjögurra staða séu ummerki eftir ýtuna á landi þar sem enginn slóði eða vegur hafi verið til staðar. Munu þessi ummerki hverfa á 1-2 árum þar sem ýtan hefur farið yfir slétta mela en á áratugum þar sem ýtan hefur farið í gegnum votlendi eða deiglendi. Einnig kemur fram í skýrslunni að ýtan hafi farið um jaðar svokallaðrar Klóarmýrar, en það sé svæði sem njóti sérstakrar verndar skv. 37. gr. náttúruverndarlaga. Sé jarðvegsrof þar á einstaka stað en ekki í þeim mæli að vatnsbúskap mýrarinnar sé ógnað. Þá segir að ýtan hafi farið um jaðar Hengilssvæðisins, en það sé á náttúruminjaskrá. Hafi hún verið innan vatnasviðs Grændals yfir Klóarmela í átt að Kló.
Mál nr. 23/2021
Kærumál Kröfugerð Óvígð sambúð Dánarbú Frávísunarúrskurður Landsréttar felldur úr gildi
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem kröfu A um að viðurkenndur yrði réttur hennar til helmings allra nettóeigna dánarbús H var vísað frá héraðsdómi vegna vanreifunar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að krafa A hefði verið til umfjöllunar á þremur skiptafundum dánarbúsins án þess að athugasemdir hefðu komið fram um form hennar á þeim vettvangi. Taldi dómurinn að grundvöllur málatilbúnaðar A væri nægilega skýr um það að hún teldi sig hafa öðlast hlutdeild í þeirri eignaaukningu sem varð á sambúðartímanum. Loks var bent á að mótmæli varnaraðila við gögnum sem lögð hefðu verið fram af hálfu A og málsástæðum reistum á þeim vörðuðu efnishlið málsins og leiddu ekki til frávísunar þess. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. maí 2021. Kærumálsgögn bárust réttinum 1. júní sama ár. Kærður er úrskurður Landsréttar 10. maí 2021 þar sem kröfu sóknaraðila um að viðurkenndur verði réttur hennar til helmings allra nettóeigna sem skráðar eru á dánarbú H var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1990 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti. 4. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Sóknaraðili var sambýliskona H sem lést 31. júlí 2019. Lögerfingjar hans eru sex systkini hans og fengu þau leyfi til einkaskipta 27. ágúst 2019. Með bréfi 28. nóvember sama ár til héraðsdóms kröfðust þau opinberra skipta á dánarbúinu. Var fallist á kröfuna í úrskurði héraðsdóms Suðurlands 15. janúar 2020. Lögerfingjar ábyrgjast skuldir dánarbúsins.6. Sóknaraðili lýsti kröfu sinni með bréfi til skiptastjóra 19. mars 2020 og krafðist helmings af hreinni eign búsins auk þess sem krafist var viðurkenningar á ábúðarrétti hennar. Því var mótmælt af hálfu varnaraðila með bréfi 24. mars 2020. 7. Á skiptafundi dánarbúsins 2. apríl 2020 var fjallað um kröfulýsingu sóknaraðila án þess að sættir næðust. Krafan var einnig rædd á skiptafundi 8. sama mánaðar og bókað að skiptastjóri myndi vísa ágreiningnum til úrlausnar hjá héraðsdómi. Enn var bókað um ágreininginn á skiptafundi 21. apríl 2020 þar sem fram kom að skiptastjóri myndi vísa ágreiningi aðila um kröfu sóknaraðila um að henni tilheyrði helmingur „af nettó eignum dánarbús [H] og að hún hafi ábúðarrétt á jörðunum [...], [...] og [...]“ til héraðsdóms. Á fyrrgreindum skiptafundi var meðal annars bókað um þá afstöðu sóknaraðila að hún hefði ekki samþykkt að skiptastjóri hefði „opna heimild til að ráðstafa þeim eignum sem tilheyrðu [H] og [A] á sambúðartíma þeirra“. Af því tilefni var bókað af hálfu lögmanns lögerfingja að staða sóknaraðila væri „alveg óráðin og krafa hennar um að hún sé eigandi helmings eigna dánarbúsins á leið til úrlausnar í dóm“.8. Í bréfi skiptastjóra 5. maí 2020 til héraðsdóms sagði að ágreiningur aðila væri þríþættur. Í fyrsta lagi hvort helmingur af „nettó eignum“ dánarbúsins tilheyrði sóknaraðila, í öðru lagi hvort sóknaraðili hefði ábúðarrétt á jörðunum [...], [...] og [...] sem væru eign dánarbúsins og í þriðja lagi hvort sóknaraðila væri skylt að greiða fyrir afnot af þeim húsum á [...] sem hún hefði haft til umráða auk rekstrarkostnaðar þeirra. Málið barst héraðsdómi 6. maí 2020 og voru upphaflegir varnaraðilar sex lögerfingjar dánarbúsins. Með bréfum 14. september 2020 lýstu tveir þeirra því yfir að þeir féllu frá varnaraðild sinni og lýstu jafnframt yfir stuðningi við kröfur sóknaraðila. Hefur málið þar eftir verið rekið milli sóknaraðila og fjögurra lögerfingja dánarbúsins. 9. Með úrskurði héraðsdóms 9. mars 2021 var fallist á kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á rétti hennar til helmings allra nettóeigna sem skráðar eru á dánarbúið, en kröfu sóknaraðila um viðurkenningu á ábúðarrétti vísað frá dómi. Þá var sóknaraðila gert að greiða helming rekstrarkostnaðar íbúðarhússins að [...] frá 1. janúar 2020 þar til skiptum væri lokið. 0. Í úrskurði Landsréttar 10. maí 2021 kom fram að sóknaraðili hefði gert líklegt að töluverð fjárhagsleg samstaða hefði verið með henni og sambýlismanni hennar þrátt fyrir að þau hefðu ekki talið sameiginlega fram til skatts, sbr. 3. mgr. 62. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Hins vegar hafi sóknaraðili krafist helmings af öllum nettóeignum dánarbúsins óháð því hvort þær eignir hefðu orðið til fyrir eða eftir að sambúð þeirra hófst. Af gögnum málsins mætti ráða að meðal þeirra væru nokkrar jarðir og húseignir sem á þeim stæðu ásamt vélum, tækjum og 300.000 lítra greiðslumarki mjólkur. Hefðu eignirnar ýmist verið nýttar í tengslum við búskap eða ferðaþjónustu. Að auki hefðu verið framkvæmdir við hluta húseignanna, meðal annars á íbúðarhúsi að [...]. Kom fram í úrskurði Landsréttar að þrátt fyrir að dómstólar hefðu heimilað kröfugerð sem lyti að því að krafist væri helmings eigna við fjárslit sambúðarfólks yrði, eins og atvikum væri háttað í málinu, talið að nauðsynlegt hefði verið að rökstyðja eignartilkall sóknaraðila sérstaklega vegna einstakra eigna en ólík sjónarmið kynnu að ráða niðurstöðu í hverju tilviki. Því væri krafa sóknaraðila vanreifuð og yrði henni vísað frá héraðsdómi. Niðurstaða1. Málinu var vísað til héraðsdóms eftir 122. gr., sbr. 2. mgr. 64. gr., laga nr. 20/1991. Í XVII. kafla laganna er fjallað um úrlausn ágreinings eftir ákvæðum þeirra. Í 131. gr. segir að leiði annað ekki af ákvæðum laganna gildi almennar reglur um meðferð einkamála. Við úrlausn málsins verður því beitt meginreglum einkamálaréttarfars þar sem ákvæðum laga nr. 20/1991 sleppir, þar á meðal reglunni um frjálst sönnunarmat dómara og málsforræðisreglunni, sbr. einkum 44. og 46. gr. laga nr. 91/1991. 2. Sóknaraðili hefur krafist þess að fá í sinn hlut helming eigna dánarbúsins að frádregnum skuldum. Í gögnum málsins kemur fram að hinn látni var einn skráður eigandi þeirra fasteigna sem eru meðal eigna dánarbúsins og var það áður en sambúð hans og sóknaraðila hófst. Sóknaraðili byggir á því, gegn andmælum varnaraðila, að niðurgreiðsla áhvílandi skulda á sambúðartíma þeirra hafi komið til með framlagi þeirra beggja sem og að skuldir hafi verið hærri en verðmæti eigna þegar sambúð þeirra hófst. Til viðbótar byggir sóknaraðili á því að hún hafi ásamt hinum látna staðið að umtalsverðum endurbótum og uppbyggingu á fasteignum sem eru skráðar eignir dánarbúsins.3. Fjölmörg gögn hafa verið lögð fram við meðferð málsins, þar á meðal skattframtöl sóknaraðila vegna áranna 2006 til 2019 sem og skattframtöl hins látna vegna sömu ára. Þá liggja fyrir ársreikningar félagsins [...] fyrir árin 2011 til 2017, auk ársreikninga [...] vegna áranna 2007 til 2014 og áranna 2017 og 2018. Auk þess hafa verið lagðir fram kaupsamningar og afsöl vegna sölu á fasteign sóknaraðila í Garðabæ árið 2015, kaup hennar sama ár á fasteigninni [...] og kaup félagsins [...] á sumarhúsi árið 2016. 4. Krafa sóknaraðila var til umfjöllunar á þremur skiptafundum dánarbúsins án þess að athugasemdir kæmu fram um form hennar á þeim vettvangi. Grundvöllur málatilbúnaðar hennar er nægilega skýr um það að hún telji sig hafa öðlast hlutdeild í þeirri eignaaukningu sem varð á sambúðartímanum, sbr. til hliðsjónar kröfugerð sem höfð var uppi í dómum Hæstaréttar frá 15. nóvember 2007 í máli nr. 565/2007, 25. janúar 2016 í máli nr. 811/2015 og 26. ágúst 2016 í máli nr. 472/2016. Hefur málatilbúnaður sóknaraðila frá upphafi lotið að því að sýna fram á umrædda eignaaukningu og ætlað framlag sóknaraðila til hennar gegn mótmælum varnaraðila. Mótmæli varnaraðila við gögnum sem lögð hafa verið fram af hálfu sóknaraðila og málsástæðum reistum á þeim varða efnishlið málsins og leiða ekki til frávísunar þess. 5. Samkvæmt framansögðu verður því ekki fallist á með Landsrétti að dómkrafa sóknaraðila hafi verið vanreifuð. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og úrskurðar að nýju.6. Rétt er að aðilar beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og úrskurðar að nýju.Kærumálskostnaður fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=5f0f62ad-2162-443f-9f5d-94a3ce1ebc64&verdictid=44c6d589-bf37-408c-85e1-45a38ea51ee9
Mál nr. 204/2008
Byggingarleyfi Stjórnsýsla Sameign Lögvarðir hagsmunir
J leigði landspildu úr jörð sem var í óskiptri sameign 10 einstaklinga í mismunandi eignarhlutföllum. Á landspildunni var sumarhús og fékk J byggingarleyfi fyrir stækkun sumarhússins og hóf þegar framkvæmdir. P, sem var einn af eigendum jarðarinnar, krafðist þess að samþykkt skipulags- og byggingarnefndar um veitingu byggingarleyfis fyrir stækkun sumarhússins og staðfesting sveitarstjórnar yrðu felldar úr gildi og að byggingarleyfi til handa J yrði ógilt. Talið var að sveitarstjórn hafi verið óheimilt að samþykkja útgáfu byggingarleyfisins þar sem samþykki sameiganda að jörðinni lá ekki fyrir, svo sem áskilið er í 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Þá var talið að J hafi hlotið að vera ljóst að vafi léki á um framtíðargildi byggingarleyfisins og hafi hann því ekki verið í góðri trú. Ekki var fallist á að P hafi sýnt af sér tómlæti, enda hafi hann strax lýst andstöðu sinni við framkvæmdirnar og leitað ráða til að stöðva þær. J var ekki talinn hafa sýnt fram á að sú regla hafi myndast í samskiptum sameigendanna að ekki væri þörf á samþykki fyrir endurbótum eða viðbyggingum á sumarhúsum á jörðinni. Var því fallist á kröfur P og byggingarleyfi til handa J ógilt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2008. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi áfrýjaði einnig úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. mars 2007, þar sem kröfu hans um frávísun málsins var hafnað. Fallist er á með héraðsdómi að stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá dóm um kröfu sína um ógildingu byggingarleyfis til áfrýjanda 22. júlí 2002, sem gefið var út á grundvelli samþykktar skipulags- og byggingarnefndar Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis og staðfestingar sveitarstjórnar þáverandi Hvalfjarðarstrandarhrepps, fyrir stækkun sumarhúss í landi Litla-Botns í Hvalfjarðarstrandarhreppi og sé krafa hans því ekki um lögfræðilegt álit sem vísa beri frá héraðsdómi samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er því staðfestur úrskurður héraðsdóms um að hafna frávísunarkröfu áfrýjanda. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jóhann Hauksson, greiði stefnda, Pétri Geirssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2008. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 4. janúar sl., er höfðað með stefnu, sem birt var stefnda 28. júní 2006. Stefnandi er Pétur Geirsson, Egilsgötu 16, Borgarnesi, en stefndi er Jóhann Hauksson, Logafold 150, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að felld verði úr gildi samþykkt skipulags- og byggingarnefndar Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis frá 30. maí 2002 um veitingu byggingarleyfis fyrir stækkun sumarhúss í landi Litla-Botns, Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem og staðfesting sveitarstjórnar Hvalfjarðarstrandarhrepps frá 5. júní 2002 á þeirri samþykkt, og að jafnframt verði ógilt með dómi byggingarleyfi til handa stefnda, sem gefið var út 22. júlí 2002 á grundvelli þeirra ákvarðana. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins, auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að skaðlausu, að mati dómsins. Upphaflega gerði stefndi aðallega kröfu um frávísun málsins, en þeirri kröfu var hrundið með úrskurði dómsins 20. mars 2007. Jörðin Litli-Botn er í óskiptri sameign 10 einstaklinga í mismunandi eignarhlutföllum og er stefnandi þinglesinn eigandi að 8,33% jarðarinnar. Með leigusamningi 28. júlí 1999 leigði Jón Skaftason, þá eigandi að 25% jarðarinnar, stefnda landspildu úr jörðinni til 99 ára. Í samningnum segir m.a. svo: „Landspilda þessi er sérgreind eign hans innan girðingar austan Selár og á henni stendur sumarhús, sem áður var í eigu Málfríðar Þorkelsdóttur sem leigusali keypti af henni 16. október 1981. ... Heimilt er leigutaka að bæta og byggja við sumarhúsið í samráði við leigusala og eru allar framkvæmdir í því sambandi eign hans.“ Á grundvelli samþykktar hreppsnefndar Hvalfjarðarstrandarhrepps fékk stefndi útgefið byggingarleyfi fyrir stækkun sumarhússins 22. júlí 2002 og mun þá hafa hafist handa um framkvæmdir á lóðinni. Með bréfi til hreppsnefndar 23. ágúst 2002 fór stefnandi þess á leit, ásamt tveimur öðrum sameigendum, að framkvæmdir yrðu stöðvaðar við byggingu sumarhússins. Var erindi bréfritara hafnað með bréfi byggingarfulltrúa 30. september sama ár. Framangreindur lóðarleigusamningur var móttekinn til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Borgarnesi 26. ágúst 2002 og honum þinglýst sama dag, án athugasemda. Með bréfi sýslumanns 11. september sama ár var eigendum jarðarinnar tilkynnt að mistök hefðu orðið við þinglýsingu á skjalinu og þau hefðu nú verið leiðrétt samkvæmt 27. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978 með svohljóðandi athugasemd: „Leigusali er eigandi að 25% hluta í óskiptu landi Litla-Botns. Leigusala skortir formlega heimild til að sérgreina hið leigða land.“ Af hálfu stefnanda var þinglýsingu mótmælt og málið borið undir Héraðsdóm Vesturlands, sem kvað upp þann úrskurð að skjalið skyldi afmáð úr þinglýsingabókum. Að þeim úrskurði gengnum voru öll skjöl er tengdust lóðarleigusamningnum afmáð úr þinglýsingabókum. Í gögnum málsins kemur fram að stefnandi hefur ítrekað farið þess á leit við sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps að felldar yrðu úr gildi allar ákvarðanir sveitarfélagsins er byggðust á umræddum lóðarleigusamningi, bæði um sérgreiningu lóðar og útgáfu byggingarleyfis fyrir sumarhúsi stefnda, en án árangurs. Þá hefur stefndi ekki orðið við áskorunum stefnanda um að stöðva framkvæmdir á lóðinni. Í stefnu kemur og fram að stefnandi hafi leitað til landbúnaðarráðuneytis, félagsmálaráðuneytis og úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála í því skyni að fá hnekkt ákvörðunum sveitarstjórnarinnar um útgáfu byggingarleyfis og samþykkis hennar á lóðarleigusamningi, en kærumálum mun í öllum tilvikum hafa verið vísað frá þar sem kærufrestir voru liðnir. Í nóvember 2004 höfðað stefnandi dómsmál á hendur stefnda og Jóni Skaftasyni til þess að þola ógildingu á áðurnefndum lóðarleigusamningi, en málið var fellt niður þar sem lögð var fram yfirlýsing um að sá samningur væri ekki lengur í gildi. Með afsali 7. nóvember 2005 afsalaði Jón Skaftason til stefnda 4% af eignarhlut sínum í jörðinni. Samkvæmt afsalinu er hinn afsalaði eignarhluti 1% af allri jörðinni Litla-Botni. Spildan hefur verið mæld og hnitasett og er endurbyggingu sumarhússins nú að mestu lokið. Í greinargerð stefnda kemur fram að eignarhaldi á jörðinni hafi verið hagað þannig að hver um sig hafi nýtt afmarkaðan hluta og reist þar mannvirki til eigin nota, án afskipta annarra og án þess að aflað væri samþykkis sameigenda. Við aðalmeðferð gáfu aðilar skýrslur fyrir dóminum, svo og vitnin Skúli Lýðsson, skipulags- og byggingarfulltrúi Hvalfjarðarsveitar og Steinþór Jónsson, Litla-Botni. Í framburðarskýrslu sinni sagðist stefnandi ekki kannast við að til væri einhver óskráð regla meðal sameigenda að jörðinni um að ekki þyrfti leyfi annarra eigenda til framkvæmda við sumarhús einhvers þeirra, ef leyfi byggingaryfirvalda lægi fyrir. Einu sinni hafi hann munnlega veitt slíkt leyfi, og þá í því tilviki er Jón Skaftason hafði keypt stóran hlut jarðarinnar og óskaði eftir að byggja þar sumarhús. Spurður um það hvenær honum hafi orðið kunnugt um byggingarframkvæmdir stefnda, svaraði hann því til að einn af sameigendum hefði sagt sér frá þeim síðla í júlí eða ágústbyrjun 2002. Strax eftir það hefði hann, ásamt tveimur öðrum sameigendum, leitað skýringa hjá sveitarstjórn og látið í ljós það álit að byggingarleyfið væri ógilt þar sem leyfi sameigenda lægi ekki fyrir. Sveitarstjórn hafi hins vegar aldrei tilkynnt honum um meðferð málsins eða leitað eftir afstöðu hans til leyfisumsóknar stefnda. Í skýrslu stefnda kom fram að byggingaryfirvöld hefðu ekki krafið hann um samþykki sameigenda þegar hann lagði inn umsókn um byggingarleyfi fyrir framkvæmdum við sumarhús sitt. Hafi hann sjálfur aldrei efast um gildi byggingarleyfisins, sérstaklega í ljósi þess að fyrir því lágu samþykktir byggingaryfirvalda og sveitarstjórnar. Vitnið Steinþór Jónsson, einn af sameigendum jarðarinnar, sagði fyrir dómi að aðrir sameigendur hefðu stundum kynnt honum væntanlegar framkvæmdir, ef þeir ætluðu að ráðast í byggingu sumarhúss á jörðinni eða endurbætur. Þannig hefði t.d. Jón Skaftason ámálgað við hann fyrirhugaða byggingu sumarhúss síns, áður en framkvæmdir hófust við byggingu þess. Hins vegar hefði stefnandi ekki leitað eftir samþykki sínu þegar endurbætur voru á sínum tíma gerðar á húsi hans, Botnsskála. Tók vitnið fram að samþykki hafi verið veitt munnlega, sveitarstjórn hefði ekki krafist skriflegs samþykkis fyrir framkvæmdum. Ekki þykir ástæða til að rekja frekar framburði aðila og vitna. Málsástæður stefnanda og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að ákvarðanir skipulags- og byggingarnefndar Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis og sveitarstjórnar Hvalfjarðarstrandarhrepps hafi verið teknar í andstöðu við ófrávíkjanleg skilyrði skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997. Hafi ákvarðanirnar falið í sér brot á heimildum stefnanda, auk þess sem málsmeðferðin hafi verið haldin svo miklum annmörkum að óhjákvæmilegt sé að fella þær úr gildi og ógilda byggingarleyfið, sem gefið hafi verið út á grundvelli þeirra. Til stuðnings ofangreindu bendir stefnandi á að samþykki sameigenda sé skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis á grundvelli 1., sbr. og 4. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga, þegar framkvæmdir varði sameign. Jörðin Litli-Botn, sem hinn umdeildi sumarbústaður hafi nú verið reistur á, sé í óskiptri sameign, en ekki hafi verið aflað samþykkis stefnanda þegar sótt hafi verið um byggingarleyfi fyrir honum. Að auki eigi krafan um samþykki sér stoð í meginreglum eignarréttar. Landspildan, sem bygginarleyfið taki til, hafi verið í eigu 9 einstaklinga þegar byggingarleyfið hafi verið gefið út 22. júlí 2002, en stefndi hafi bæst í þann hóp í árslok 2005. Hver eigandi hafi allar þær eignarheimildir sem um sé að ræða, með þeim takmörkunum einum sem gera verði vegna hagsmuna hinna. Samkvæmt almennum reglum eignarréttar sé sameiganda heimil nýting og ráðstafanir, sem séu öðrum sameigendum bagalausar. Hins vegar þurfi samþykki sameigenda fyrir öllum óvenjulegum ákvörðunum og ráðstöfunum, sem telja megi meiri háttar, nema sérstaklega sé um annað samið. Framkvæmdir stefnda séu meiri háttar og þess eðlis að fyrir þeim hefði þurft samþykki stefnanda samkvæmt almennum reglum eignarréttar. Telur stefnandi það engu breyta um gildi byggingarleyfis þótt stefndi sé nú orðinn einn af sameigendum jarðarinnar. Stefnandi byggir og á því að skort hafi á grenndarkynningu samkvæmt skipulags- og byggingarlögum og hafi honum ekki gefist færi á að kynna sér málið og tjá sig um það innan ákveðins frests, þótt hann hafi augljóslega haft hagsmuna að gæta. Þá byggir hann á því að hann eigi aðild að máli þessu, bæði sem sameigandi og nágranni. Því hafi hann átt að njóta stöðu aðila máls í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð umsóknar stefnda. Málsmeðferð stjórnvalda við úrlausn málsins hafi hins vegar verið andstæð lögum. Í fyrsta lagi hafi skipulags- og byggingarnefnd ekki tilkynnt stefnanda um meðferð málsins, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga. Því hafi hann ekki notið andmælaréttar samkvæmt 13. gr. þeirra laga áður en nefndin hafi tekið ákvörðun um stækkun sumarhússins. Hinu sama gegni um málsmeðferð sveitarstjórnar Hvalfjarðarstrandarhrepps. Í öðru lagi hafi þess ekki verið gætt að málið væri nægjanlega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Skipulags- og byggingarnefnd hafi þannig ekki rannsakað með fullnægjandi hætti hvort öll skilyrði skipulags- og byggingarlaga hafi verið fyrir hendi við útgáfu byggingarleyfis og hvort öll nauðsynleg gögn hafi fylgt umsókn stefnda. Af þinglýsingabókum sé þannig ljóst að stefnandi sé sameigandi að lóðinni. Ef sú rannsókn hefði farið fram hefðu byggingaryfirvöld átt að krefjast þess að skilríki fyrir samþykki sameigenda yrðu lögð fram, en hafna umsókn ella. Stefnandi hafi í reynd aldrei fengið að vita að umsókn stefnda væri til meðferðar og því hafi honum ekki verið kleift að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Þar sem sveitarstjórnir eigi samkvæmt 29. gr. skipulags- og byggingarlaga að láta gera sérstakar landeignaskrár yfir allar jarðir, lönd og lóðir innan sveitarfélagsins, hafi sveitarstjórn ekki geta dulist hverjir væru þinglýstir eigendur jarðarinnar, og að um óskipta sameign væri að ræða. Í þriðja lagi hafi skipulags- og byggingarnefnd ekki rökstutt ákvörðun sína, eins og henni sé skylt að gera samkvæmt 2. mgr. 39. gr. skipulags- og byggingarlaga og 22. gr. stjórnsýslulaga. Sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps hafi heldur ekki upplýst stefnanda um lögmætar forsendur að baki ákvörðun hennar. Telur stefnandi að um geðþóttaákvörðun hafi verið að ræða sem ekki hafi byggst á gildandi réttarreglum, né verið í samræmi við það meginmarkmið skipulags- og byggingarlaga að tryggja réttaröryggi í meðferð skipulags- og byggingarmála, þannig að réttur einstaklinga og lögaðila yrði ekki fyrir borð borinn. Þá byggir stefnandi á því að útgáfa byggingarleyfisins hafi ekki verið tilkynnt stefnanda sérstaklega, sbr. 1. mgr. 20. gr. stjórnsýslulaga, og hafi stefnanda því ekki gefist kostur á að gæta réttar síns lögum samkvæmt. Eðli málsins samkvæmt hafi því heldur ekki verið gerð grein fyrir hinum stutta fresti samkvæmt 4. mgr. 39. gr. laga nr. 73/1997 til að skjóta málinu til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi mátt vera það ljóst að landspildan væri í sameign 9 einstaklinga. Stefndi verði því að teljast grandsamur um að afla þyrfti samþykkis sameigenda fyrir byggingarleyfinu. Geti stefndi því ekki unnið rétt gagnvart stefnanda, enda beri þinglýsingabækur það einnig með sér að um óskipta sameign sé að ræða. Stefnandi hafi gert athugasemdir þegar honum varð ljóst að byggingarleyfi hefði verið veitt, bæði við stefnda og byggingaryfirvöld. Þá hafi gengið úrskurður í Héraðsdómi Vesturlands þar sem stefnda var ljós heimildarskorturinn og að afla yrði samþykkis allra sameigenda. Framkvæmdir stefnda hafi því ekki verið unnar í góðri trú. Í stefnu tekur stefnandi fram að óvissa ríki um eignarhald á þeim sumarbústað sem stefndi hafi byggt við og hafi áður verið í eigu Málfríðar Þorkelsdóttur og Brynjólfs Kjartanssonar. Um lagarök vísar stefnandi til skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, ákvæða byggingarreglugerðar nr. 441/1998, stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og almennra reglna eignarréttar. Krafa hans um málskostnað er reist á 1. mgr. 130. gr. og 4. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Málsástæður stefnda og lagarök. Stefndi byggir á því að hann hafi haft fulla ástæðu til að ætla að óþarft væri að leita samþykkis meðeigenda að jörðinni, þar sem slíkt samþykki hafi ekki verið áskilið af hálfu byggingaryfirvalda við meðferð umsóknar hans um byggingarleyfið. Sameigendur hafi heldur ekki sett sér reglur um eignarhaldið á jörðinni, en hingað til hafi sú regla gilt í samskiptum þeirra að þegar einhver hafi viljað byggja eða breyta mannvirkjum sem þeim tilheyrðu, hafi ekki þurft leyfi sameigenda ef leyfi yfirvalda til framkvæmda lægi fyrir. Telur stefndi að stefnanda sé þetta fullkunnugt, enda hafi hann sjálfur aldrei sótt um leyfi sameigenda fyrir umfangsmiklum framkvæmdum við hús sitt. Stefndi heldur því fram að sú meginregla gildi um óskipta sameign að hverjum sameiganda sé heimil nýting og meðferð eignar sem er öðrum sameigendum bagalaus. Á sama hátt sé hverjum þeirra heimilt að gera ráðstafanir um eignina sem teljist forsvaranlegar til að afstýra tjóni eða skemmdum og til að viðhalda eigninni. Þá vísar stefndi til þess að í afsali til stefnanda frá 1979 komi fram að allir sumarbústaðir á jörðinni séu í séreign. Telur stefndi augljóst að sérafnotaréttur hans nái til allrar spildunnar sem girt hafi verið af á sama tíma og húsið hafi verið byggt, og vísar í því sambandi til 7. gr. laga um hefð nr. 46/1905. Því sé hér uppi sú staða að stefndi sé einn af sameigendum að jörðinni, en jafnframt eigandi að umræddum bústað og hafi sérafnotarétt að 5400 fermetra spildu umhverfis hann. Aðrir sameigendur hafi því ekkert um það að segja hvort honum verði veitt leyfi til hóflegrar viðbyggingar við séreign sína í tenglum við verulegar endurbætur á henni. Leggur stefndi áherslu á að aðgerðir hans raski í engu hagsmunum stefnanda, þvert á móti bæti þær heildarásýnd svæðisins. Stefndi byggir einnig sýknukröfu sína á því að hann hafi á grundvelli byggingarleyfis sumarið 2002 hafið framkvæmdir í góðri trú og í sama rétti og aðrir hafi gert sem áður hafi farið í framkvæmdir á hinni sameiginlegu jörð. Hér hafi ekki verið um nýbyggingu að ræða, aðeins endurgerð húss sem var illa farið og þarfnaðist verulegra endurbóta. Stefndi hafi upphaflega gert lóðarleigusamning við Jón Skaftason og sótt um byggingarleyfi eftir að viðkomandi yfirvöld hefðu samþykkt þann samning. Skömmu eftir að lóðarleigusamningur var felldur niður hefði stefndi orðið sameigandi að jörðinni og öðlast sama rétt og aðrir sameigendur til að viðhalda og endurbæta sérnotaeignir sínar. Að áliti stefnda skapast mikil óvissa nái dómkröfur stefnanda fram að ganga, og standi menn þá frammi fyrir því álitaefni hvað skuli gera. Stefndi hafi í góðri trú varið miklu fé, tíma og fyrirhöfn í þær framkvæmdir sem honum hafi verið heimilaðar með byggingarleyfinu. Ekki verði hann skyldaður til að fjarlægja mannvirkið sjálft, þar sem það hafi verið á jörðinni þegar leyfið hafi verið veitt, þótt ástand þess sé að vísu annað en þá. Telur stefndi óhjákvæmilegt að metnir verði hagsmunir aðila af málsúrslitum, en miklum fjárhagslegum hagsmunum sé telft í hættu, verði kröfur stefnanda teknar til greina. Loks heldur stefndi því fram að stefnandi hafi vegna tómlætis fyrirgert rétti sínum til að fá úrlausn um kröfur sínar. Af gögnum málsins sé ljóst að stefnanda hafi mjög fljótlega eftir útgáfu byggingarleyfisins verið kunnugt um framkvæmdirnar, en ekki nýtt þau úrræði sem tiltæk hafi verið til að láta reyna á réttmæti leyfisveitingarinnar. Stefna í máli þessu hafi verið birt 28. júní 2006, tæpum fjórum árum eftir útgáfu leyfisins, en þá hafi framkvæmdum á grundvelli leyfisins verið lokið. Telur stefndi mikilvægt að strax sé brugðist við, telji einhver að brotið sé á rétti hans með byggingarframkvæmdum. Nauðsyn þessa komi t.d. fram í 4. mgr. 8. gr. laga nr. 73/1997, en samkvæmt því ákvæði sé heimilt að skjóta úrskurðum skipulags- og byggingarnefndar til úrskurðarnefndar skipulags- og byggingarmála innan mánaðar frá því viðkomandi fékk vitneskju um þá niðurstöðu sem hann vilji kæra. Stefnandi hafi ekki nýtt þennan rétt. Hins vegar hafi honum þá borið að bera málið undir dómstóla, án ástæðulauss dráttar. Sá dráttur sem hafi orðið á því geti valdið því að hugsanlegur réttur hans til að fá byggingarleyfið fellt úr gildi teljist fallinn niður vegna tómlætis. Telur stefndi að símskeyti og aðrar tilkynningar frá stefnanda hafi ekki upphafið tómlætisverkanir í þessu máli. Stefnandi hafi ekki gripið til neinna nothæfra aðgerða í því skyni að fá byggingarleyfið fellt úr gildi, fyrr en með birtingu stefnu í málinu. Um málskostnaðarkröfu sína vísar stefndi til 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Dómari gekk á vettvang 9. júlí 2007 með málsaðilum og lögmönnum þeirra. Viðbygging sú sem um er deilt í máli þessu er háreist timburhús, reist sunnan eldra húss og áfast því. Landspildan er afgirt með hávöxnum trjágróðri. Eins og fram hefur komið er jörðin Litli-Botn í óskiptri sameign 10 einstaklinga í mismunandi eignarhlutföllum. Á jörðinni standa nokkur sumarhús og er ekki um það deilt að hvert þeirra er í séreign tiltekins sameiganda. Stefndi er nú eigandi að 1% jarðarinnar samkvæmt afsali frá 7. nóvember 2005. Fyrir liggur og að byggingarleyfi fyrir stækkun sumarhúss var gefið út til stefnda 22. júlí 2002, án þess að fyrir lægi samþykki sameigenda jarðarinnar. Á þeim tíma var stefndi leigutaki lóðar á hinni óskiptu jörð samkvæmt lóðarleigusamningi frá 28. júlí 1999 við Jón Skaftason, sem þá var eigandi 25% jarðarinnar. Með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 23. október 2002 var lóðarleigusamningur þessi afmáður úr þinglýsingarbókum þar sem lóðarspildunni hefði ekki verið skipt úr jörðinni og aðrir sameigendur ekki samþykkt ráðstöfunina. Samkvæmt 1. mgr. 43. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 er óheimilt að grafa grunn, reisa hús, rífa hús, breyta því, burðarkerfi þess, formi, svipmóti eða notkun þess, eða gera önnur þau mannvirki sem falla undir IV. kafla laganna, nema að fengnu leyfi viðkomandi sveitarstjórnar. Í 4. mgr. sömu greinar kemur fram að sá sem óski leyfis samkvæmt 1. mgr. skuli senda um það skriflega umsókn til hlutaðeigandi byggingarnefndar, ásamt nauðsynlegum hönnunargögnum og skilríkjum, þar með talið samþykki meðeigenda ef um sameign er að ræða. Samkvæmt þessu er samþykki meðeigenda skilyrði fyrir veitingu byggingarleyfis, ef um sameign er að ræða. Óumdeilt er að samþykki stefnanda lá ekki fyrir áður en byggingarleyfi var veitt fyrir framkvæmdum stefnda við endurbætur og viðbyggingu við sumarhús á hinni afgirtu lóð í landi jarðarinnar. Sveitarstjórn var því óheimilt að samþykkja útgáfu byggingarleyfis fyrir framkvæmdum stefnda. Gögn málsins bera með sér að stefnandi hefur allt frá því honum varð fyrst kunnugt um framkvæmdir stefnda lýst andstöðu sinni við þær og með öllum ráðum leitast við að stöðva framkvæmdir og fá byggingarleyfið fellt úr gildi, en án árangurs. Stefndi hefur heldur ekki orðið við áskorunum stefnanda um að stöðva framkvæmdir á lóðinni. Að áliti dómsins hlaut þó bæði stefnda og sveitarstjórn Hvalfjarðarstrandarhrepps að vera ljóst að annmarki væri á útgáfu byggingarleyfisins og vafi léki á um framtíðargildi þess, sérstaklega að gengnum fyrrnefndum úrskurði Héraðsdóms Vesturlands. Verður því ekki á það fallist að stefndi hafi verið í góðri trú og geti byggt á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við mótmæli sín gegn framkvæmdum stefnda. Stefndi hefur ekki fært sönnur á að sú regla hafi gilt í samskiptum sameigenda að ekki væri þörf á samþykki þeirra fyrir endurbótum eða viðbyggingum á sumarhúsi einhvers þeirra, lægi fyrir samþykki byggingaryfirvalda til slíkra framkvæmda. Þá hefur það ekki þýðingu við úrlausn þessa máls þótt sameigendur kunni áður að hafa látið slíkt óátalið. Tilvísun stefnda til hefðarsjónarmiða, sbr. 7. gr. laga nr. 46/1905, á hér ekki við, enda verður ekki séð að til staðar séu skilyrði hefðar. Sjónarmið stefnda um að líta beri til fjárhagslegra hagsmuna við úrlausn málsins komast hér heldur ekki að, enda lýtur kröfugerð stefnanda að ógildingu byggingarleyfis. Með vísan til ofanritaðs er það niðurstaða dómsins að taka beri til greina kröfu stefnanda og ógilda byggingarleyfi til handa stefnda, sem gefið var út á grundvelli samþykktar skipulags- og byggingarnefndar Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis 30. maí 2002 um veitingu byggingarleyfis fyrir stækkun sumarhúss í landi Litla-Botns, Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem og staðfestingu sveitarstjórnar Hvalfjarðarstrandarhrepps frá 5. júní sama ár á þeirri samþykkt. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem telst hæfilegur 470.000 krónur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Felld er úr gildi samþykkt skipulags- og byggingarnefndar Snæfellsness- og Borgarfjarðarumdæmis frá 30. maí 2002 um veitingu byggingarleyfis fyrir stækkun sumarhúss í landi Litla-Botns, Hvalfjarðarstrandarhreppi, sem og staðfesting sveitarstjórnar Hvalfjarðarstrandarhrepps frá 5. júní sama ár á þeirri samþykkt. Byggingarleyfi til handa stefnda, Jóhanni Haukssyni, sem gefið var út 22. júlí 2002 á grundvelli þeirra samþykkta er jafnframt ógilt. Stefndi greiði stefnanda, Pétri Geirssyni, 470.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 458/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. nóvember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 25. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 627/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttirsettur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 9. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumsama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7.október 2016klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann þess að allurkostnaður vegna þessa þáttar málsins verði felldur á ríkissjóð, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220.gr. laga nr. 88/2008Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9.september 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X,kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. októbernk. kl. 16.00. Ígreinargerð sækjanda kemur fram að um klukkan 21 að kvöldi föstudagsins5. ágúst sl. hafi lögreglan verið kölluð að Leifasjoppu við Iðufell í Reykjavíkþar sem tilkynnt hafi verið um tvo aðila sem hefðu skotið úr haglabyssu á [...]bifreið. Vitni hafi borið um að þau hafi séð átök milli karlmanna og heyrt tvoskothvelli. Lögreglan hafi rættvið ökumann og farþega [...] bifreiðarinnar,þau A og B. Sögðu þau að umrætt sinn hafi þau komið að Leifasjoppu en þar hafimenn verið í átökum sem B hafi blandast í. Bhafi síðan ætlað að koma sér undanog þá gengið í átt að bifreiðinni þegar A hafi orðið þess vör að annar kærðuhafi haldið á haglabyssu sem hann hafi beint að B. Hafi maðurinn í framhaldiskotið úr byssunni en ekki hæft B. Þau hafi síðan ekið bakvið Leifasjoppu þarsem kærðu og fleiri hafi komið. Hafi annar kærðu þá tekið upp byssu og beinthenni að bílnum og skotið einu skoti í framhurðina, hægra megin, þar sem A hafisetið, en við það hafi bílrúðan brotnað og A hafi fengið glerbrotin yfir sig.Sagðist hún hafa séð þann sem skaut miða á bílinn áður en hann skaut. Lýstu Aog B því að hafa í framhaldi ekið heim til sín. Samkvæmt A og B hafi það ekkiverið sami maður sem hafi skotið á eftir B í fyrra skiptið og sá sem hafiskotið í hurðina á bílum. Fyrst hafi maður sem hafi verið þrekinn, sköllótturog hávaxinn skotið en síðar hinn sem hafi verið meðalmaður á hæð, með dökkt hárog stuttklipptur. Meðalrannsóknargagna sé upptaka úr eftirlitsmyndavél úr andyri fjölbýlishúsins við [...] íReykjavík. Þar megi sjá kærðu ásamt C handleika afsagaða haglabyssu fyrirárásina. Einnig megi sjá Cmeð kylfu sem lögregla hafi haldlagt við handtöku ákærðu. Lögreglan hafi yfirheyrt C sem hafi kannast við sjálfan sig og kærðu áupptökunni. Sagði C að kærðu hefðu umrætt sinn komið heim til hans og hafi Xverið með afsagaða haglabyssu meðferðis. Hafi þeir fengið hjá honum tösku tilað geyma byssuna í en sjálfur hafi hann haft hafnaboltakylfu meðferðis. Íframhaldi hafi þeir farið að Leifasjoppu þar sem hann lýsir að kærði Y hafifyrst skotið í átt að [...] bifreiðinni ensíðar aftan við sjoppuna hafi kærði X skotið á bifreiðina. Fjöldivitna lýsi því að hafa orðið vitni að því þegar kærðu hafi skotið úr byssunniog samræmist lýsing vitnanna útliti og klæðarburði kærðu sem sjá megi áupptökum úr eftirlitsmyndavélum úr Leifasjoppu þar sem kærðu sjáist koma inn í fyrir skotárásina. Þá hafi vitni sem býr í húsnæði við Leifasjoppu lýst því að hafaeftir skothvellina séð karlmann sem samsvari lýsingu kærða X, með íþróttatöskumeðferðis, hlaupa inn í húsnæðið við [...] þarsem móðir kærðu búi. Lögregla hafi síðar fengið tilkynningu frá öðrum aðila umað svört íþróttataska með byssu í hefði fundist í rennu fyrir rusl í blokkinnivið [...]. Sjá hafi mátt blóðkám á byssunni. KærðiX hafi verið handtekinn aðfaranótt 6. ágúst sl. fyrir utan Hraunbæ í Reykjavíkásamt öðrum aðila. Kærði hafi játað í skýrslutöku þann 6. ágúst að hafa verið ávettvangi og skotið einu skoti úr byssunni en kvaðst hafa gert það eftir aðhafa tekið vopnið af öðrum aðila sem hann og meðkærði hafi verið í átökum við.Í skýrslutöku þann 11. ágúst sl. sagði X aftur á móti að hann og Y hafi farið að Leifasjoppu til aðhitta þar fyrir menn sem höfðu fyrr um kvöldið haft í hótunum við þá. Þeir hafiverið vopnaðir kylfum og kærði hafi komið haglabyssu fyrir skammt frá sem hannhafi notað. Til átaka hafi komið og sagði X að Y hafi skotið einu skoti upp íloftið en hann sjálfur hafi síðar skotið einu skoti og hafi högl úr því farið í[...] bifreiðina.Kannaðist X við að hafa eftir árásina komið byssunni fyrir í ruslageymslu áheimili móður hans. X hafi aftur verið yfirheyrður þann 6. september sl. ogundir hann borin ný gögn en hann hafði litlu við fyrri framburð sinn að bæta.KærðiY hafi verið handtekinn þann 8. ágúst sl. Í skýrslutöku hjá lögreglu sama dagsagði hann að X hefði skotið einu skoti úr byssunni eftir að hann hafðiafvopnað mann sem þeir voru í átökum við. Hafi sá aðili áður verið búinn aðskjóta úr byssunni. Y neiti hinsvegar fyrir að hafa sjálfur skotið úr byssunni.Y hafi haldið sig við sama framburð þegar hann hafi verið yfirheyrður 11. ágústsl. Y hafi aftur verið yfirheyrður þann 6. september sl. og undir hann borin nýgögn en hann hafði litlu við fyrri framburð að bæta.X hafi þann 6. ágúst sl. verið úrskurðaður ígæsluvarðhald á grundvelli rannsóknarhagsmuna með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur. Þann 12. ágúst sl. hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald ágrundvelli almannahagsmuna með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur nr. 252/2016 semstaðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 582/2016. Rannsóknmálsins sé komin langt á veg en beðið sé matsgerðar sérfræðings á hættueiginleikum skotvopnsins sem notað hafi veriðvið árásina. Af gögnum málsins megi ráðaað til átaka hafi komið milli kærðu og hóps fólks. Fram komi hjá báðum kærðu aðaðilar hafi talað sig saman um að hittast við Leifasjoppu. Þá hafi komið framhjá kærða X að kærðu hefðu sammælst um að fara þangað vopnaðir. Meðal gagnamálsins sé upptaka þar sem sjá megi kærðu ásamt félaga þeirra C fara fráheimili C vopnaðir afsagaðri haglabyssu og með kylfu skömmu áður en tilkynnthafi verið um skotárásina. Kærðu og C lýsi að til átaka hafi komið milli kærðuog áðurnefndra aðila fyrir utan Leifasjoppu og C og X lýsi því að í framhaldihafi báðir kærðu skotið af byssunni sem samræmist framburðum brotaþola málsins.Þá hafi umrædd byssa fundist í ruslageymslu á heimili móður kærðu og kannist Xvið að hafa komið henni fyrir þar. Það sé mat lögreglu að meðháttsemi sinni hafi kærðu í sameiningu stofnað lífi og heilsu fjölda fólks íaugljósa hættu umrætt sinn. Bæði þeirra sem þeir hafi átt í útistöðum við ogannarra, en fjöldi fólks hafi verið á ferli, m.a. börn og ungmenni. Þá hafi verið skotið af byssunni í miðriíbúðabyggð. Kærðu hafi notað vopn til verksins sem búið hafi verið að eiga viðmeð þeim hætti að eiginleikar vopnsins hafi verið hættulegri en ella. Hafikærðu mátt vera ljós sú augljósa hætta sem gæti skapast af háttsemi þeirra. Kærðu liggi samkvæmtframansögðu undir sterkum grun um brot gegn 211.gr., sbr. 20. gr., og eða 2. mgr. 218.gr. og 4. mgr. 220. gr almennrahegningarlaga nr. 19/1940 sem geti varðað allt að 16 ára fangelsi. Af öllu framangreindu séljóst að kærðu séu hættulegir umhverfi sínu og sé það mat lögreglu aðgæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Myndi þaðjafnframt særa réttarvitund almennings yrðu kærðu látnir lausir. Um heimild tilgæsluvarðhalds er vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Fyrir liggur samkvæmtgreinargerð lögreglu og rannsóknargagna málsins að hleypt var af skotum úrhaglabyssu við svokallaða Leifasjoppu við Iðufell í Reykjavík að kvöldiföstudagsins 5. ágúst sl., þar sem fólk var saman komið. Kærði hefur viðurkenntað hafa hleypt af skoti umrætt sinn sem óumdeilt er að hafnaði í bifreið þarsem fjöldi fólks var saman komið. Rannsókn málsins er á lokastigi og má væntaað ákæra verði gefin út innan tíðar.Samkvæmt því er kærði undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem aðlögum getur varðað 10 ára fangelsi og brotið sé þess eðlis að gæsluvarðhald sénauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Aðframangreindu virtu er krafan tekin til greina eins og hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði.Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði,X, kt. [...], skal áfram sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 7. október nk. kl. 16.00.
Mál nr. 248/2017
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G á hendur K var að hluta vísað frá dómi. Hélt G því fram að K hefði á ólögmætan hátt eignað sér bifreið sem hún hefði fest kaup á. Gerði G í málinu aðalkröfu og varakröfu um skaðabætur með fjárhæðum, sem hún taldi eftir tveimur mismunandi leiðum geta svarað til markaðsverðs bifreiðarinnar. Í greinargerð um varnir kom fram að K teldi hvoruga þeirra leiða gefa viðhlítandi mynd af verðmæti bifreiðarinnar og stóð því ágreiningur um fjárhæð krafnanna. Krafðist K þess að skaðabótakröfum G yrði vísað frá dómi og varð héraðsdómur við þeirri kröfu í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir ákvæðum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði G að eiga þess kost að styðja frekar fjárhæð dómkrafna sinna með matsgerð dómkvadds matsmanns, en á meðan óreynt væri hvort af slíku yrði væri ekki tímabært að taka afstöðu til kröfu K um frávísun málsins að hluta, sbr. meðal annars síðari málslið 2. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið í heild sinni til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. apríl 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra 30. mars 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var aðhluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið í heild tilefnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.ISamkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila kynntist hún varnaraðila í ágúst2011. Hún kveðst vegna fötlunar hafa keypt bifreið með sérstökum búnaði 27.apríl 2012 fyrir 1.661.000 krónur, en bifreiðin hafi verið skráð á nafnvarnaraðila. Hún hafi verið lögð inn á sjúkrahús í október 2014, en komist aðþví að lokinni þeirri dvöl 5. desember sama ár að varnaraðili hafi íheimildarleysi farið inn í íbúð hennar og tekið þar lykla að bifreiðinni.Varnaraðili hafi síðan neitað að láta bifreiðina af hendi og að endingu selthana í september 2015 fyrir 1.300.000 krónur.Sóknaraðili höfðaði mál á hendur varnaraðila 23. febrúar 2016 ogkrafðist þess að honum yrði gert að greiða sér í fyrsta lagi nánar tiltekna skuld,í öðru lagi skaðabætur að fjárhæð 1.661.000 krónur vegna ólögmætrar töku á fyrrnefndribifreið og í þriðja lagi 1.600.000 krónur í skaðabætur vegna tapaðra leiguteknaaf henni. Með úrskurði 7. desember 2016 var þessum tveimur kröfum um bætur vísaðfrá héraðsdómi og var sá úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. janúar2017 í máli nr. 849/2016.Að fenginni framangreindri niðurstöðu höfðaði sóknaraðili aftur mál gegnvarnaraðila og var það þingfest 9. febrúar 2017. Krafðist hún þess aðvarnaraðili yrði dæmdur til að greiða sér aðallega 1.345.410 krónur og til vara1.300.000 krónur, en í báðum tilvikum væri um að ræða skaðabætur sökum þess aðvarnaraðili hafi á ólögmætan hátt eignað sér fyrrnefnda bifreið. Íhéraðsdómsstefnu kvaðst sóknaraðili reisa aðalkröfu sína á þeirri„þumalputtareglu Bílgreinasambandsins að afföll á notaðri bifreið séu 10% áári“, en varakrafan tæki mið af verðinu, sem varnaraðili hafi fengið við sölubifreiðarinnar í september 2015. Í stefnunni var tekið fram að sóknaraðiliáskildi sér rétt til að fá á síðari stigum dómkvaddan mann til að meta tjón sittmeð tilliti til markaðsverðs bifreiðarinnar. Þetta nýja mál var samkvæmt beiðnisóknaraðila sameinað eldra máli hennar á hendur varnaraðila í þinghaldi 9. mars2017. Varnaraðili krafðist þess að skaðabótakröfum sóknaraðila, sem að framaner getið, yrði vísað frá dómi og varð héraðsdómur við þeirri kröfu með hinumkærða úrskurði.IIAf málatilbúnaði sóknaraðila er ljóst að aðalkröfu hennar og varakröfuum skaðabætur úr hendi varnaraðila er báðum ætlað að taka mið af markaðsverðibifreiðarinnar, sem um ræðir, annars vegar 5. desember 2014 þegar sóknaraðilitelur varnaraðila hafa svipt hana umráðum bifreiðarinnar og hins vegar íseptember 2015 þegar hann hafi selt hana. Fjárhæð aðalkröfunnar er reist áforsendum, sem nánast voru í engu skýrðar í héraðsdómsstefnu, en ekki verðurséð að ágreiningur sé um að söluverð bifreiðarinnar hafi svarað til fjárhæðarvarakröfunnar þótt varnaraðili beri því við að það sé ekki marktækt ummarkaðsverð bifreiðarinnar sökum þess að hún hafi verið seld í skiptum fyriraðra.Þurfi aðili einkamáls að afla sér sönnunar með matsgerð dómkvadds mannser byggt á þeirri aðalreglu í IX. kafla laga nr. 91/1991 að það verði gertundir rekstri málsins. Tekur sú aðalregla meðal annars til tilvika, þar semstefnandi máls telur sig þarfnast slíkrar sönnunar fyrir fjárhæð dómkröfusinnar eftir að leitt hefur verið í ljós með vörnum stefnda að ágreiningurstandi um fjárhæðina. Í XII. kafla sömu laga er á hinn bóginn veitt heimild tilþess að sá, sem ekki hefur enn höfðað einkamál, fái dómkvaddan matsmann til aðstaðreyna meðal annars fjárhæð kröfu, sem kunni að verða höfð uppi í slíkumáli. Eftir skipan laga nr. 91/1991 er þessi síðarnefnda heimild undantekningfrá fyrrgreindri aðalreglu samkvæmt IX. kafla þeirra.Í máli þessu háttar svo til að sóknaraðili hefur í héraðsdómsstefnu gertaðalkröfu og varakröfu um skaðabætur með tilgreindum fjárhæðum, sem hún telureftir tveimur mismunandi leiðum geta svarað til markaðsverðs fyrrnefndrarbifreiðar. Nú er fram komið með greinargerð um varnir í málinu að varnaraðilitelur hvoruga þessa leið gefa viðhlítandi mynd af verðmæti bifreiðarinnar ogstendur því ágreiningur meðal annars um fjárhæð þessara krafna. Eftir þeimreglum laga nr. 91/1991, sem að framan er getið, verður sóknaraðili að eigaþess kost að styðja frekar fjárhæð dómkrafna sinna með matsgerð dómkvaddsmanns, en á meðan óreynt er hvort af slíku verði er ekki tímabært að takaafstöðu til kröfu varnaraðila um frávísun málsins að hluta, sbr. meðal annarssíðari málslið 2. mgr. 100. gr. laganna. Hinn kærði úrskurður verður þvífelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þennan þátt málsins tilefnismeðferðar.Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af rekstri þessa kærumáls.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið íheild til efnismeðferðar.Kærumálskostnaðurfellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Norðurlandseystra fimmtudaginn 30. mars 2017Mál þetta var tekiðtil úrlausnar um frávísun hluta þess þann 22. mars. Það var höfðað 23. febrúar2016.Stefnandi erGunnhildur Ragnarsdóttir, Efstahjalla 3, Kópavogi. Stefndi er Kjartan Kjartansson, Norðurgötu 28,Akureyri.Stefndi krefst þessað kröfum stefnanda um að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta fyrirnánar greinda bifreið verði vísað frá dómi og málskostnaðar.Stefnandi krefstþess að frávísunarkröfunni verði hrundið og að tekið verði tillit til þessaþáttar málsins hvað varðar málskostnað við endanlega úrlausn þess.Málinu var að hlutavísað frá dómi án kröfu með úrskurði upp kveðnum 7. desember 2016 sem varstaðfestur með dómi Hæstaréttar 3. janúar. Málið var síðan tekið fyrir 9. febrúar. Þá var upplýst að þann dag hefði veriðþingfest mál milli aðilanna, þar sem fram kæmi ósk í stefnu að það yrði sameinaðþessu. Meðferð málsins var frestað til9. mars. Þá voru lögð fram stefna, eittviðbótarskjal og greinargerð úr máli nr. E-29/2017 og það sameinað þessu máli. Varðar ágreiningur í þessum þætti þær kröfursem hafðar eru uppi í málinu sem þingfest var í febrúar.Ágreiningur aðilasnýst í fyrsta lagi um kröfu stefnanda um greiðslu nánar tiltekinnarskuldar. Er ekki álitaefni hér að dæmtverði efnislega um þann kröfulið.Í öðru lagi krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér skaða­bætur að fjárhæð1.345.410 krónur ásamt nánar greindum vöxtum, en til vara að hann verði dæmdurtil að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.300.000 krónur með nánar greindumvöxtum.Stefnandi kveðsthafa keypt bifreið fyrir 1.661.000 krónur 27. apríl 2012. Stefndi hafi náð að,,plata“ hana til að skrá hann eiganda bifreiðarinnar. Hann hafi tekið hana í sínar vörslur meðan stefnandihafi legið á sjúkrahúsi í október til 5. desember 2014 og neitað að afhendahana. Kveður stefnandi stefnda hafaslegið eign sinni á bifreiðina með ólögmætum hætti. Hafi stefndi selt bifreiðina.Stefnandi kveðstkrefjast bóta miðað við verðmæti bifreiðarinnar 5. desember 2014. Segir hún það miðað ,,...við þáþumalputtareglu Bílgreinasambandsins að afföll á notaðri bifreið séu 10 afhundraði árlega.“ Verði talið rétt aðmiða við markaðsvirði í maí 2015 telji stefnandi að miða eigi við 1.300.000 krónur,en fyrir þá fjárhæð hafi stefndi selt bifreiðina í september 2015. Stefnandi kveðst þó áskilja sér rétt til aðkrefjast dómkvaðningar matsmanns til að sannreyna tjónið.Stefndi vísar tilþess að stefnandi þurfi að sanna tjón sitt. Svo virðist sem hún telji að þá byrði hafi húnaxlað með því að leggja fram skjal sem virðist vera texti viðtals viðframkvæmdastjóra Bílgreinasambandsins. Þarsegi framkvæmdastjórinn að afskriftir af bifreiðum séu mjög mismunandi eftirtegundum og engin föst regla gildi. Hannnefni sem þumalfingursreglu að afskrift sé 15 af hundraði fyrsta árið eftirnýskráningu og eftir það 10 af hundraði árlega. Síðan komi fram að þetta sé ,,gróf nálgun“ ogað í sumum tilvikum séu afskriftir mun hærri og í öðrum mun lægri.Stefndi segir aðbifreiðin sem hér um ræðir sé sérútbúin sendibifreið. Þegar af þeirri ástæðu komi ekki til álita aðvangaveltur framkvæmdastjórans geti orðið grund­völlur skaðabótakröfustefnanda. Í stefnu komi ekkert fram umþað hvernig aðalkrafan sé reiknuð út. Kröfuna skorti samkvæmt þessu grundvöll og húnsé með öllu vanreifuð, sbr. e lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991.Stefndi segir aðhann hafi selt bifreiðina í september 2015. Í afsali komi fram að kaupverðið hafi veriðgreitt með söluverði annarrar bifreiðar. Ljóst sé að skipt hafi verið á bifreiðum. Þvísé ekki unnt að leggja verð samkvæmt þessu afsali til grundvallar. Ósannað sé að það hafi verið markaðsverð.Stefndi segir ljóstaf framansögðu að stefnandi hafi ekki hirt um að sanna tjón sitt. Sé málið því vanreifað og ekki um annað aðræða en að vísa varakröfunni frá dómi, sbr. e lið 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991.Þumalfingursreglasem framkvæmdastjóri Bílgreinasambandsins setur fram verður ekki notuð semmælikvarði á tjón stefnanda. Þar á ofaner ekki sýndur í stefnu útreikningur á grundvelli reglunnar. Þótt stefnandiáskilji sér rétt til að afla mats dómkvadds matsmanns verður ekki litið framhjá meginreglu 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991 um að gögn skuli leggja framvið þingfestingu. Var ríkt tilefni fyrirstefnanda að afla mats áður en málið var höfðað, með tilliti til þess aðbótakröfu hennar hafði áður verið vísað frá dómi vegna vanreifunar.Fallist verður áþað með stefnda að tilgreint verð í skiptum á bifreiðum sé ekki heimild ummarkaðsverð þeirra.Samkvæmt þessu ogað öðru leyti með vísun til röksemda stefnda í þessum þætti málsins verðurfallist á frávísunarkröfuna.Málskostnaðurverður látinn bíða efnisdóms.ErlingurSigtryggsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Vísað er frá dómi kröfustefnanda, Gunnhildar Ragnarsdóttur, um að stefndi, Kjartan Kjartansson verðidæmdur til að greiða sér skaðabætur að fjárhæð 1.345.410 krónur ásamt nánargreindum vöxtum og varakröfu hennar um að stefndi verði dæmdur til að greiða sérskaðabætur að fjárhæð 1.300.000 krónur með nánar greindum vöxtum.Málskostnaður bíðurefnisdóms.
Mál nr. 426/2003
Kærumál Dómari Vanhæfi
J krafðist þess að fjölskipaður héraðsdómur viki sæti eftir að Hæstiréttur hafði í annað sinn ómerkt dóm héraðsdóms og vísaði málinu heim í hérað. Var um að ræða sömu kröfur og hún hafði uppi í dómi Hæstaréttar í máli nr. 49/2002 eftir fyrri heimvísun þess. Með vísan til forsendna héraðsdóms og fyrrnefnds dóms Hæstaréttar var kröfu J hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. október 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. október 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fjölskipaður héraðsdómur viki sæti í máli hennar gegn varnaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómurunum í héraði verði gert að víkja sæti í málinu og að sér verði dæmdur kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Mál sóknaraðila gegn varnaraðila hefur tvívegis verið ómerkt í Hæstarétti og vísað heim í hérað, sbr. dóma réttarins 29. mars 2001 í máli nr. 373/2000 og 2. október 2003 í máli nr. 135/2003. Þá liggur fyrir dómur Hæstaréttar 7. febrúar 2002 í máli nr. 49/2002, þar sem sóknaraðili hafði uppi sömu kröfur og hún hefur í þessu máli eftir fyrri heimvísun þess. Líkt og í því máli heldur sóknaraðili nú fram að dómarar í máli hennar hafi með dómum og úrskurðum, sem gengið hafa í málinu, tjáð sig þannig um það að draga megi óhlutdrægni þeirra í efa. Þá séu ótvíræð tengsl meðdómsmanna við þann lækni, sem framkvæmdi aðgerðina, sem um er deilt í málinu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, sbr. og fyrrnefndan dóm Hæstaréttar frá 7. febrúar 2002, verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 156/2009
Líkamsmeiðing af gáleysi Umferðarlagabrot Ómerking héraðsdóms Heimvísun
G var gefið að sök að hafa ekið bifreið með hrímaða framrúðu svo að útsýn var skert. Við akstur eftir Breiðholtsbrautinni til austurs hafi hún sprautað rúðuvökva á rúðuna og misst við það sjónar á veginum og ekið yfir á akrein fyrir umferð á móti með þeim afleiðingum að árekstur varð við aðra bifreið, sem ekið var eftir Breiðholtsbraut til vesturs. Ökumaður þeirrar bifreiðar varð fyrir meiðslum, en G slasaðist einnig við áreksturinn. G bar á annan veg um málsatvik fyrir dómi en við skýrslutöku hjá lögreglu og hvarf hún frá fyrri játningu sinni um að hafa ekið bifreið sinni af stað með hrímaða framrúðu. Taldi hún fyrir dómi ekki rétt eftir sér haft í lögregluskýrslu. Niðurstaða héraðsdóms var sú að G var sýknuð af kröfum ákæruvalds. Í Hæstarétti var hins vegar talið að ekki yrði litið framhjá því að ljósmyndir væru meðal málsgagna, sem sýndu glöggt vettvang slyssins og hvernig yfirborð götunnar hefði verið í umrætt sinn og þar með hvort þar hefði verið „skítur og slabb“ eins og G hefði borið fyrir dómi að slest hefði á framrúðu bifreiðar hennar og byrgt henni sýn. Ekkert væri vikið að þessu í forsendum dómsins né heldur veðuraðstæðum sem þá ríktu eða rannsókn lögreglumanns á framrúðum bifreiðanna á vettvangi slyssins. Var talið að slíkir annmarkar væru á hinum áfrýjaða dómi að ekki yrði hjá því komist að ómerkja hann og vísa málinu til héraðsdóms til meðferðar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2009 og krefst þess að ákærða verði sakfelld samkvæmt ákæru og henni ákvörðuð refsing. Ákærða krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til vara að refsing verði skilorðsbundin. I Í málinu er ákærðu gefið að sök að hafa 7. febrúar 2007 ekið bifreiðinni KT-013 frá Kóngsbakka 9 í Reykjavík með hrímaða framrúðu svo að útsýn var skert. Við akstur eftir Breiðholtsbraut til austurs hafi hún skömmu síðar sprautað rúðuvökva á rúðuna og misst við það sjónar á veginum og ekið yfir á akrein fyrir umferð á móti með þeim afleiðingum að árekstur varð við bifreiðina JF-173, sem ekið var eftir Breiðholtsbraut til vesturs. Ökumaður þeirrar bifreiðar varð fyrir meiðslum, sem nánar er lýst í ákæru, en ákærða slasaðist einnig við áreksturinn. Ákærða gaf skýrslu hjá lögreglu 27. febrúar 2007. Þar skýrði hún svo frá að hún hafi verið á leið í skóla umræddan morgun og ekki skafið hrím af framrúðu bifreiðar sinnar þar sem hún hafi verið að flýta sér. Þegar komið var inn á Breiðholtsbraut hafi hún „sett þá rúðupissið á rúðuna“, en það hafi frosið og útsýn versnað til muna. Hún hafi ætlað að stöðva bifreiðina úti í kanti til að skafa rúðuna og ekki gert sér grein fyrir að hún var komin á rangan vegarhelming þegar áreksturinn varð. Móðir ákærðu var viðstödd skýrslutökuna. Fyrir dómi 22. janúar 2009 bar ákærða á annan veg um málsatvik. Eftir að hún hafi ekið inn á Breiðholtsbraut umræddan morgun „þá fer að koma svona allskonar skítur og slabb frá veginum.“ Eftir að hafa ekið aðeins lengra „set ég rúðupissið á“, en hún muni mjög lítið hvað gerðist eftir það. Kvað hún ekki hafa verið þörf á að skafa framrúðuna þegar hún ók af stað frá Kóngsbakka og rúðan hafi ekki verið hrímuð þegar hún ók austur Breiðholtsbraut. Hún sagðist hvorki muna eftir skýrslutökunni 27. febrúar 2007 né að hafa ritað undir skýrsluna. Henni hafi liðið „rosalega illa og vildi helst bara ljúka þessari skýrslutöku af“. Þar væri ekki rétt eftir sér haft, en lögreglumaðurinn sem tók skýrsluna „beinlínis hjálpaði mér með að setja skýrsluna saman.“ Skýrslan hafi ekki að geyma beina frásögu ákærðu. Móðir hennar bar á sama veg fyrir dómi og að lögreglumaðurinn „svona færði hlutina í stílinn“. Þá sagði hún að „við kunnum kannski ekkert endilega að orða hlutina ... okkur fannst ekkert óeðlilegt við það að hann aðstoðaði í því svona kannski að koma hlutunum í orð.“ Leifur Halldórsson lögreglumaður tók áðurnefnda skýrslu af ákærðu 27. febrúar 2007. Fyrir dómi kvað hann þessa skýrslutöku hafa farið fram með hefðbundnum hætti, en mönnum væri gefinn kostur á að tjá sig sjálfstætt um atvik og frásögn þeirra skráð þannig. Þó gæti gerst að hjálpa þyrfti einhverjum af stað við skýrslugjöf. Hann vísaði algerlega á bug að hafa „eiginlega búið þetta til“ fyrir ákærðu og látið hana síðan skrifa undir það. Slík vinnubrögð væru óhugsandi af hans hálfu. Niðurstaðan samkvæmt hinum áfrýjaða dómi var sú að ákærða var sýknuð af kröfum ákæruvaldsins. II Samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála endurmetur Hæstiréttur ekki niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar nema hlutaðeigandi vitni eða ákærði hafi gefið skýrslu þar fyrir dómi. Fyrir héraðsdómi hvarf ákærða frá fyrri játningu sinni hjá lögreglu um að hafa ekið bifreið sinni af stað með hrímaða framrúðu og verður að líta svo á að niðurstaða héraðsdómara kunni að einhverju leyti að hafa ráðist af mati, sem um ræðir í framangreindu lagaákvæði. Hins vegar verður ekki litið framhjá því að ljósmyndir eru meðal málsgagna, sem sýna glöggt vettvang slyssins og hvernig yfirborð götunnar var í umrætt sinn og þar með hvort þar hafi verið „skítur og slabb“ eins og ákærða bar fyrir dómi að hefði slest á framrúðu bifreiðar hennar og byrgt sér sýn. Ekkert er vikið að þessu í forsendum dómsins né heldur veðuraðstæðum sem þá ríktu, sem gögn málsins bera einnig um hverjar voru. Guðmundur Stefán Sigmundsson lögreglumaður rannsakaði vettvanginn á Breiðholtsbraut skömmu eftir slysið og gerði um það skýrslu þar sem meðal annars kom fram að hann hafi kannað ástand framrúða beggja bifreiðanna að því leyti sem hér reynir á. Þessa skýrslu staðfesti hann fyrir dómi, en ekki er heldur vikið að þessu í niðurstöðu héraðsdóms. Samkvæmt öllu framanröktu eru slíkir annmarkar á hinum áfrýjaða dómi að ekki verður komist hjá því að ómerkja hann og vísa málinu til héraðsdóms til meðferðar að nýju, sbr. 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008. Ákvörðun málskostnaðar í héraði býður nýs efnisdóms í málinu. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun verjanda ákærðu sem ákveðin er að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til meðferðar að nýju. Allur áfrýjunarkostnaður málsins, 278.172 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Guðmundssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 5. febrúar sl. að lokinni aðalmeðferð, er höfðað með ákæru útgefinni 14. október 2008 af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu á hendur ákærðu Guðnýju Sæbjörgu Ásgeirsdóttur, kt. 130789-2349, Kóngsbakka 9, Reykjavík, fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, miðvikudaginn 7. febrúar 2007, ekið bifreiðinni KT-013 frá Kóngsbakka 9 í Reykjavík með hrímaða framrúðu svo að útsýn var skert og að hafa þá á leið austur Breiðholtsbraut, skammt austan við Jaðarsel í Reykjavík, þegar ákærða hafði sprautað rúðuvökva á rúðuna og misst við það sjónar á veginum, ekið bifreiðinni yfir á akrein fyrir umferð á móti með þeim afleiðingum að árekstur varð við bifreiðina JF-173, sem ekið var vestur sama veg, og ökumaður hennar, Alma Dröfn Geirdal Ægisdóttir, fædd 6. september 1979, hlaut stórt tætt sár á vinstra hné með opnu hnéskeljarbroti, brjóstholsáverka með loftbrjósti og vökvasöfnun og yfirborðsáverka víða svo sem mar á enni og hruflsár á hægra hné. Er þetta talið varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr. og 59. gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 12. gr. laga nr. 44/1993. Af hálfu ákærðu er krafist sýknu af kröfum ákæruvalds og að allur sakarkostnaður, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Miðvikudaginn 7. febrúar 2007, kl. 9.54, barst lögreglu tilkynning um mjög harðan árekstur tveggja bifreiða á Breiðholtsbraut við Vatnsendahvarf. Er þess getið í skýrslu lögreglu að ökumenn hafi báðir verið fastir í ökutækjum sínum á miðri Breiðholtsbraut, miðja vegu milli Vatnsendahvarfs og Jaðarsels/Suðurfells. Jafnframt segir að loka hafi þurft akreinum á Breiðholtsbraut. Klukkan 10.28 hafi slökkviliðsmenn verið búnir að ná báðum ökumönnunum út úr bifreiðum sínum og hafi þeir báðir verið fluttir í kjölfarið með sjúkrabifreiðum á slysadeild Landspítalans í Fossvogi. Kemur fram að ummerki á vettvangi hafi sýnt að ökutækin hefðu rekist á norðan við miðlínu, á akrein til vesturs. Hafi annarri bifreiðinni verið ekið í austur eftir Breiðholtsbraut en hinni í vestur. Um aðstæður á vettvangi er þess getið að bjart veður hafi verið og hálfskýjað. Yfirborð akbrautarinnar hafi verið rakt og snjóföl eftir miðlínu akbrautarinnar en ísing hafi ekki virst vera fyrir hendi. Á vettvangi hafi verið rætt við ákærðu sem hafi greint frá því að hún hafi ekið austur veginn. Hafi hún ekki hreinsað framrúðuna áður en hún ók af stað að heiman og því séð illa út vegna hríms á rúðunni. Hafi hún brugðið á það ráð að sprauta rúðuvökva á framrúðuna en líklegast farið yfir á rangan vegarhelming við það. Tekið er fram að sjáanlegt hafi verið að framrúða bifreiðar ákærðu hafi verið hrímuð og blaut eftir rúðuvökva. Á meðal gagna málsins er skýrsla tæknideildar lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu en í henni eru ljósmyndir af vettvangi sem og af bifreiðunum tveimur. Á myndunum má sjá brak úr framendum beggja bifreiða á akbrautinni og bera ljósmyndirnar með sér að bifreiðirnar voru báðar mjög mikið skemmdar. Ákærða var yfirheyrð vegna málsins hjá lögreglu hinn 27. febrúar 2007. Kvaðst hún þá hafa verið á leið í skólann umræddan morgun. Hefði hún ekki skafið hrím af framrúðu bifreiðarinnar sökum flýtis. Þegar hún ók Breiðholtsbrautina hefði hún sprautað rúðuvökva á framrúðuna en hann þá frosið og útsýni versnað til muna við það. Hefði hún verið í þann mund að aka út í kant til að skafa framrúðuna er hún sá ljós koma og fann högg þegar bifreiðarnar skullu saman. Hefði hún ekki gert sér grein fyrir því að hún hefði ekið yfir á rangan vegarhelming. Kvaðst hún ekki vita hversu hratt hún hefði ekið en sagðist hafa verið með bílbelti. Gat hún þess að hún hefði farið úr vinstri mjaðmarlið við áreksturinn, en einnig hefði vinstri handleggur hennar brotnað. Þá hefði hægri úlnliðurinn brákast og hún hlotið mar á baki og aðra smærri áverka víðar um líkamann. Hefði hún ekki getað stundað nám eftir áreksturinn. Á meðal gagna málsins er áverkavottorð vegna Ölmu Geirdal Ægisdóttur, ökumanns bifreiðarinnar JF-173. Þar er því lýst að við skoðun á bráðamóttöku Landspítalans hinn 7. febrúar 2007 hafi hún verið með stórt mar á enni, stórt tætt sár framanvert á vinstra hné þar sem sá inn í brotna hnéskel auk hruflsára framanvert á hægra hné. Hefði hún verið tekin til aðgerðar samdægurs þar sem hnéskeljabrot var rétt opið og fest með tveimur skrúfum, auk þess sem svokallað hlutarof í lærvöðvasin var saumað. Í samantekt segir að Alma hafi hlotið opið hnéskeljabrot vinstra megin og lítinn brjóstholsáverka með smávægilegu loftbrjósti hægra megin og vökvasöfnun, sem og yfirborðsáverka víða, til að mynda á enni og yfir hægra hné. Hafi hún legið á sjúkrahúsi í fimm daga, gips verið fjarlægt eftir 6 vikur og að þeim tíma liðnum hafi hún notað hnéspelku í 6 vikur til viðbótar. Töluverð hreyfiskerðing hafi verið til staðar hinn 27. desember 2007, tæpu ári eftir umferðarslysið. Hafi frekari sjúkraþjálfun þá verið ráðgerð. Ákærða kvaðst hafa ekið á bifreið sinni frá heimili sínu að Kóngsbakka 9 umræddan morgun. Hefði hún ekið Breiðholtsbrautina á leið til skóla. Á Breiðholtsbrautinni hefði ,,skítur og slabb“ frá veginum komið á bifreiðina. Hefði hún þá sett rúðuvökva á framrúðuna og myndi hún lítið eftir það. Kvaðst hún nánar aðspurð ekki muna eftir bifreiðinni sem hún ók á. Spurð sagði hún rúðu bifreiðarinnar ekki hafa verið hrímaða er hún ók af stað og hefði henni ekki fundist þörf á því að skafa hana. Spurð hverju það sætti að hún hefði sagt þannig frá hjá lögreglu að hún hefði ekki skafið rúðuna vegna þess að hún hefði verið að flýta sér, sagði ákærða að sér hefði liðið illa í skýrslutökunni og hefði hún viljað ljúka henni af sem fyrst. Hefði lögreglumaður hjálpað henni við skýrslugerðina og neitaði hún því að hún hefði sagt þar frá í beinni frásögn. Kvaðst ákærða hafa brotnað á báðum höndum við slysið auk þess að togna í baki, öxlum og hnjám og fara úr mjaðmalið. Hefði bati hennar verið hægur og hefði hún oft þurft að leita sér læknisaðstoðar. Kvaðst hún hafa misst mikið úr skóla sökum þessa. Alma Dröfn Geirdal Ægisdóttir, ökumaður bifreiðarinnar JF-173, kvaðst hafa ekið upp Breiðholtsbrautina. Hefði hún litið í baksýnisspegilinn og skyndilega orðið vör við bifreið sem komin hefði verið yfir á hennar vegarhelming. Hefði bifreiðin síðan skollið framan á bifreið hennar. Kvaðst hún ekki hafa séð er bifreiðinni var ekið yfir á hennar vegarhelming. Vitnið gerði grein fyrir meiðslum sínum sem lýst er í fyrrgreindu áverkavottorði. Vitnið Sigrún Sigurðardóttir kvaðst hafa ekið Breiðholtsbrautina umræddan morgun. Skyndilega hefði hún séð að bifreið sem á móti kom var ekið þvert yfir veginn og í áttina til hennar. Hefði hún þá gefið í og náð að afstýra árekstri með því að aka út af veginum. Karlotta Jóna Finnsdóttir, móðir ákærðu, gerði grein fyrir skýrslutöku ákærðu hjá lögreglu. Kvað hún lögreglumann hafa leiðbeint henni við skýrslugjöfina og hefði ekki verið um að ræða beina frásögn ákærðu. Hefðu ákærða og móðir hennar báðar verið í þeirri trú eftir skýrslutökuna að málinu væri með því lokið enda um slys að ræða. Hefði lögreglumaðurinn aðstoðað ákærðu við að ,,koma hlutunum í orð“ og ,,fært hlutina í stílinn“. Hefði ákærðu verið boðið að fá verjanda en þeim mæðgunum hefði ekki þótt ástæða til þess þar sem þær hefðu litið svo á að um slys væri að ræða. Lögreglumaðurinn Guðmundur Stefán Sigmarsson kvaðst hafa komið á vettvang sem slysarannsóknarlögreglumaður. Þá hefði vettvangur verið lokaður og ökumenn beggja bifreiða fastir í bifreiðunum. Kvaðst hann hafa ritað skýrslu vegna málsins en kannaðist ekki við að hafa rætt við ákærðu á vettvangi. Vitnið sagði hélu hafa verið á bifreiðinni sem ekið var í austurátt og að greinilegt hefði verið á lyktinni að rúðuvökvi hefði verið notaður. Ekki væri hins vegar verið unnt að segja til um það hvenær hún hefði myndast. Þá kvaðst hann ekki heldur geta lagt mat á það hvort útsýni úr bifreiðinni hefði verið skert vegna þessarar hélu. Ragnar Jónsson, lögreglumaður í tæknideild, kvaðst hafa tekið svokallaðar afstöðumyndir af vettvangi. Kvaðst hann muna eftir því að miklar ákomur hefðu verið á bifreiðunum og hefði greinilega orðið mikið högg við áreksturinn. Um orsök árekstursins sagði hann að framhlutar bifreiðanna hefðu verið á sömu akbrautinni og af því mætti ráða að önnur bifreiðin hefði farið yfir á öfugan vegarhelming. Kvaðst vitnið ekki muna hvort hrím hafi verið á bifreiðunum. Birgir S. Jóhannsson lögreglumaður kvaðst hafa komið á vettvang en muna að öðru leyti muna lítið eftir atvikum. Um orsakir árekstursins sagði hann að ,,komið hefði til tals“ að rúðuvökvi hefði frosið á rúðu og byrgt ökumanni sýn. Staðfesti hann skýrslu sem hann gerði vegna málsins. Lögreglumaðurinn Leifur Halldórsson kvaðst ekki hafa komið að málinu fyrr en á síðari stigum málsins. Gerði hann grein fyrir því að skýrslutaka af ákærðu hefði farið fram með hefðbundnum hætti, en mundi þó ekki eftir skýrslutökunni sérstaklega. Kvað hann skýrslutökur fara fram með þeim hætti að viðkomandi gæfist kostur á að tjá sig sjálfstætt um málið og atvik væru í kjölfarið skráð eftir honum. Eftir atvikum væru svo lagðar spurningar fyrir menn en að því búnu fengju þeir að lesa skýrsluna yfir og gera athugasemdir ef einhverjar væru. Menn samþykktu svo skýrslu með undirritun. Ekki kvaðst hann ,,muna betur“ en að skýrslutaka í þessu máli hefði verið með hefðbundnum hætti. Kannaðist lögreglumaðurinn ekki við að hafa aðstoðað ákærðu í skýrslutökunni með því að leggja henni orð í munn. Sagðist hann aldrei láta menn ,,gera eitt eða neitt“ í skýrslutökum. Lögreglumaðurinn Guðrún Árnadóttir kvaðst hafa sinnt ákærðu á vettvangi. en hún hefði verið. Hefði hún verið mikið slösuð og í mikilli geðshræringu. Hefði hún talað um að hún hefði ekki skafið framrúðuna og því ekki séð neitt. Hefði hún þá sprautað rúðuvökva á rúðuna til að sjá en að það hefði gert illt verra. Ákærðu er gefið að sök að hafa valdið árekstri bifreiðar ákærðu og bifreiðarinnar JF-173 með því að hafa ekið frá Kóngsbakka 9 með hrímaða framrúðu svo að útsýni var skert og að hafa á leiðinni austur Breiðholtsbraut sprautað rúðuvökva á rúðuna, misst við það sjónar á veginum og ekið bifreiðinni yfir á akrein fyrir umferð á móti. Hafi hún með þessu brotið gegn tilgreindum ákvæðum umferðarlaga og ákvæði 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fram er komið með vætti ökumanns bifreiðarinnar JF-173, Ölmu Drafnar Geirdal Ægisdóttur, að bifreið ákærðu hafi skyndilega birst á öfugum vegarhelmingi fyrir framan bifreið hennar og skollið þar framan á hana. Þá er það og staðfest með framburði Sigrúnar Sigurðardóttur, sem ók Breiðholtsbrautina umræddan morgun, að bifreið ákærðu hafi skyndilega beygt í veg fyrir umferð á móti og yfir á hina akreinina. Niðurstöður vettvangsrannsóknar lögreglu og vitnisburður þeirra lögreglumanna sem gáfu skýrslu fyrir dóminum staðfesta og að áreksturinn hafi orðið á þeim vegarhelmingi, og þá öfugum vegarhelmingi miðað við akstursstefnu bifreiðar ákærðu. Ákærða hefur lýst því fyrir dóminum að hún hafi ekið af stað frá heimili sínu í greint sinn án þess að skafa framrúðu bifreiðarinnar. Hafi engin þörf verið á því þar sem ekkert hrím hefði verið á rúðunni. Hafi hún ekið sem leið lá austur Breiðholtsbraut og myndi hún síðast eftir sér fyrir slysið er hún hafi sprautað rúðuvökva á framrúðuna. Áður hafði ákærða lýst aðdragandanum á þann veg hjá lögreglu að hún hefði ekki skafið bílrúðuna og séð illa til við aksturinn vegna hríms á rúðunni. Af fyrirliggjandi skýrslum lögreglu verður ekki séð að fram hafi farið sérstök rannsókn á því á vettvangi hvort hrím væri á framrúðu bifreiðar ákærðu og þá hvort ætla mætti að það hefði verið til staðar á rúðunni við upphaf aksturs eða hvort það hefði myndast síðar. Ekki verður heldur ráðið um þetta af ljósmyndum af bifreiðinni sem teknar voru eftir slysið. Lögreglumaðurinn Guðmundur Stefán Sigmarsson sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að héla hefði verið á annarri bifreiðinni og að greinilegt hefði verið að rúðuvökvi hefði verið notaður. Ekkert væri hins vegar hægt að segja til um hvenær hélan hefði myndast né gæti hann lagt mat á það hvort útsýni ökumanns hefði verið skert vegna þessa. Þá kom það og fram hjá Ragnari Jónssyni, lögreglumanni í tæknideild, að hann myndi ekki hvort hrím hefði verið á bifreiðinni. Fyrir liggur að framburður ákærðu var nokkuð annar hjá lögreglu en fyrir dómi varðandi það hvort hrím hefði verið á rúðu bifreiðarinnar er hún lagði af stað og hvort hrím hefði haft einhver áhrif á útsýni hennar við aksturinn rétt fyrir slysið. Með hliðsjón af 111. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 verður sakfelling ákærðu ekki reist á framburði hennar hjá lögreglu nema önnur atriði styðji þann framburð í verulegum atriðum. Þar sem ekki liggja fyrir skýr gögn sem styðja það að ákærða hafi vanrækt að skafa hrím af framrúðunni í greint sinn eða að hrím hafi byrgt henni sýn við aksturinn þykir verða að byggja á framburði hennar fyrir dómi hvað þetta varðar. Með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið verður ekki talin komin fram sönnun um að orsök þess að bifreið ákærðu var skyndilega ekið í veg fyrir bifreiðina JF-173 megi rekja til vanrækslu ákærðu við að hreinsa hrím af framrúðu bifreiðarinnar eða til skerts útsýnis vegna hríms að öðru leyti eins og byggt er á í ákæru. Verður ákærða því sýknuð af broti gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr. og 59. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 12. gr. laga nr. 44/1993. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Guðmundssonar hæstaréttarlögmanns, 236.550 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Ákærða, Guðný Sæbjörg Ásgeirsdóttir, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Sveins Guðmundssonar hrl. 236.550 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 477/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að kærða, X, kt. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt föstudagsins 26. júlí kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. júlí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2013, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til „föstudagsins 26. júlí kl. 16:00“ og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að gæsluvarðhaldi verði hafnað, en til vara að því verði markaður skemmri tími og að honum verði ekki gert að sæta einangrun. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 26. júlí 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.
Mál nr. 406/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur í dag gert kröfu þess efnis að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. otkóber 2004, kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum 4. október sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. október 2004 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt gögnum þeim sem lögð hafa verið fyrir Hæstarétt hefur varnaraðili játað að hafa átt aðild að einu þeirra brota, sem eru til rannsóknar vegna máls þessa og styðja gögn málsins þá játningu. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaðar verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 322/2017
Kærumál Málskostnaður
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem H og A var gert að greiða K og Ó 800.000 krónur í málskostnað í máli sem rekið hafði verið á milli aðilanna vegna galla í fasteign, en málinu hafði að öðru leyti verið lokið með réttarsátt. Í dómi Hæstaréttar var málskostnaður felldur niður með vísan til aðdraganda málsins, niðurstöðu þess og 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. maí 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands4. maí 2017 þar sem sóknaraðilum var gert að greiða varnaraðilum 800.000 krónurí málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að varnaraðilar verði „dæmd tilgreiðslu málskostnaðar bæði í aðalsök og gagnsök“. Þá krefjast þeirkærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði keyptu varnaraðilarfasteignina að Tjaldhólum 21 á Selfossi af sóknaraðilum 22. janúar 2016 ogfengu hana afhenta 5. maí sama ár. Skömmu eftir afhendingu eignarinnar beinduvarnaraðilar erindi til sóknaraðila þar sem þau gerðu athugasemdir við ástandþaks hússins. Vísuðu varnaraðilar í þeim efnum til skýrslu svokallaðs fasteignamatsfræðingssem þau höfðu aflað, en þar kom meðal annars fram að töluverður raki mældist íþakrými hússins og að mestallt timbur í þakklæðningunni væri þakið myglusvepp.Þá væri einnig kominn myglusveppur í burðarvirki þaksins. Væri því nauðsynlegtað fjarlægja allt járn og pappa af þakinu, hreinsa allan myglusvepp afburðarvirkinu og endurnýja alla einangrun og klæðningu á þaki. Með bréfi 13.júlí 2016 buðu sóknaraðilar helmings afslátt af eftirstöðvum kaupverðsfasteignarinnar, eða sem nam 500.000 krónum, til lúkningar á málinu. Því boðihöfnuðu varnaraðilar með bréfi sama dag og boðuðu jafnframt að þau myndu óskaeftir dómkvaðningu matsmanns til að leggja mat á umfang og kostnað þeirraviðgerða sem fram þyrftu að fara.Með matsbeiðni 11. október 2016 óskuðu varnaraðilar eftir því aðdómkvaddur yrði sérfróður og óvilhallur matsmaður til að staðreyna þá galla semfasteignin væri haldin og meta fjártjón þeirra af þeim sökum. Voru byggjandihússins og byggingarstjóri þess matsþolar samkvæmt beiðninni auk sóknaraðila. Meðstefnu, birtri 13. október 2016, höfðuðu sóknaraðilar mál þetta á hendurvarnaraðilum til heimtu eftirstöðva kaupverðs fasteignarinnar. Með gagnstefnu,birtri 16. nóvember sama ár, höfðuðu varnaraðilar gagnsök á hendur sóknaraðilumog kröfðust skaðabóta úr hendi þeirra án tiltekinnar fjárhæðar en tóku fram aðendanleg fjárhæð skaðabótakröfunnar yrði sett fram þegar matsgerð lægi fyrir. Hinn dómkvaddi matsmaður skilaði mati sínu 10. febrúar 2017. Var þaðniðurstaða hans að það myndi kosta 4.276.000 krónur, að meðtöldumvirðisaukaskatti, að framkvæma nauðsynlegar endurbætur á þaki hússins. Aðmatsgerðinni fenginni greiddi Tryggingamiðstöðin hf. bætur samkvæmt henni tilvarnaraðila, úr lögboðinni starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hússins. Gerðuaðilar í kjölfarið réttarsátt þar sem varnaraðilar féllust á að greiðasóknaraðilum eftirstöðvar kaupverðs fasteignarinnar. Þá lögðu aðilar ágreiningum málskostnað í úrskurð dómsins. Svo sem fyrr greinir var sóknaraðilum gert að greiða varnaraðilum800.000 krónur í málskostnað með hinum kærða úrskurði og leita sóknaraðilarendurskoðunar á þeirri niðurstöðu.Að virtum þeim aðdraganda málsins sem hér hefur verið lýst sem ogniðurstöðu þess þykir rétt að málskostnaður milli aðila falli niður bæði íaðalsök og gagnsök, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991.Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Málskostnaður í héraði fellur niður. Varnaraðilar, Karen Öder Magnúsdóttir og Óskar Jón Hreinsson, greiðióskipt sóknaraðilum, Hönnu Valdísi Garðarsdóttur og Antoni Karli Þorsteinssyni,sameiginlega 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4.maí 2017. Mál þetta, sem tekið var tilúrskurðar 7. apríl 2017 um kröfur aðila um málskostnað, er höfðað af HönnuValdísi Garðarsdóttur, kt. [...] og Antoni Karli Þorsteinssyni, kt. [...], bæðitil heimilis að Vörðulandi 6, Selfossi, á hendur Karen Öder Magnúsdóttur, kt. [...]og Óskari Jóni Hreinssyni, kt. [...], báðum til heimilis að Tjaldhólum 21,Selfossi, með stefnu birtri 13. október 2016. Dómkröfur stefnenda voru aðstefndu verði dæmd in solidum til að greiða stefnendum 1.000.000 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2016 tilgreiðsludags. Af hálfu stefnenda beggja er þess krafist að stefndu verði dæmdin soldium til að greiða málskostnað auk álags er nemi virðisaukaskatti afhonum úr hendi stefndu. Dómkröfur stefndu voru aðstefndu verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda en til vara að stefnufjárhæðverði lækkuð verulega. Þá gera stefndu þá kröfu að stefnanda [sic.] verði gertað greiða stefndu málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Með gagnstefnu, birtri 16.nóvember 2016, höfðuðu stefndu mál á hendur stefnendum og gerðu svofelldarkröfur: „að gagnstefndu verð [sic.] gert að greiða sér skaðabætur ásamt vöxtumskv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu og dráttarvöxtumskv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sem nema óbættu tjóni, þ.á.m. útlögðum kostnaði,sem gagnstefnendur urðu fyrir vegna galla á fasteign að Tjaldhólum 21 áSelfossi, skv. kaupsamningi dags. 22.01.2016. Með stoð í d-lið 80. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála verður endanleg fjárhæð skaðabótakröfu ásamtvaxta- og dráttarvaxtakröfu sett fram þegar matsgerð dómkvadds matsmanns eðaeftir atvikum matsmanna eða yfirmatsmanna liggur fyrir, en matsöflun mun farafram undir rekstri málsins á grundvelli ákvæða IX. Kafla laga nr. 91/1991. Þá krefjast gagnstefnendurmálskostnaðar úr hendi gagnstefndu eftir málskostnaðarreikningi sem lagðurverður fram við aðalmeðferð málsins, eða að mati dómsins, að viðbættumvirðisaukaskatti.“ Dómkröfur gagnstefndu ígagnsökinni voru eftirfarandi: „Gangstefndu [sic.] gera aðallega kröfu um aðgagnsök þessari verði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu af öllumkröfum gagnstefnenda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausuauk álags er nemur virðisaukaskatti að mati dómsins eða samkvæmtmálskostnaðaryfirliti sem áskilinn er réttur til að leggja fram á síðari stigummálsins.“ Eftir að málflutningur hafðifarið fram um frávísunarkröfu gagnstefndu um kröfur gagnstefnenda í gagnsökvarð sátt með aðilum þann 7. apríl 2017 þess efnis að aðalstefndu greiðiaðalstefnendum óskipt kr. 1.098.125 eigi síðar en 15. apríl 2017, en í þvífelist eftirstöðvar kaupverðsins með vöxtum. Féllu aðilar að öðru leyti fráöllum kröfum í málinu nema kröfum sínum um málskostnað, bæði í aðalsök oggagnsök. Var málið tekið til úrskurðar um málskostnaðarkröfurnar eftir aðlögmenn höfðu tjáð sig um þær. Forsendur og niðurstöður Upphaflega er mál þetta höfðað afaðalstefnendum til greiðslu eftirstöðva kaupverðs fasteignarinnar nr. 21 viðTjaldhóla á Selfossi, sem aðalstefndu höfðu keypt af aðalstefnendum. Var eigninafhent 1. maí 2016. Þann 8. júní 2016 kvörtuðuaðalstefndu bréflega við aðalstefnendur vegna þess að ekki væri allt með fellduí þaki hússins og að húsið væri heilsuspillandi. Var í bréfinu krafist úrbótaog vísað til skýrslu Ástráðs Guðmundssonar fasteignamatsfræðings þar sem þvívar lýst að myglusveppur væri í nær allri þakklæðningu í þaki hússins og aðendurnýja þyrfti alla þakklæðninguna og einangrunina í þakinu. Með bréfi lögmanns aðalstefnendatil aðalstefndu, dags. 13. júlí 2016, var boðinn helmings afsláttur álokagreiðslunni sem átti að vera kr. 1.000.000, þ.e. 500.000 kr. afsláttur, entekið fram að með því væri ekki fallist á að fasteignin væri gölluð í skilningifasteignakaupalaga og tekið fram að boðið væri umfram skyldu. Þessu boði varsamdægurs hafnað af aðalstefndu með bréfi lögmanns þeirra. Undir rekstri málsins öfluðuaðalstefndu matsgerðar dómkvadds matsmanns, Hjalta Sigmundssonarbyggingatæknifræðings og húsasmíðameistara, um ástand hússins og var niðurstaðamatsins í stuttu máli sú að mikil mygla væri í þaki hússins og þakklæðninginværi að hluta sýnilega þakin. Metinn kostnaður vegna endurbóta án virðisaukaskattsvar kr. 3.448.549, en með virðisaukaskatti kr. 4.276.000. Eftir að matsgerð lá fyrirbauðst tryggingafélag til að greiða bætur á grundvelli starfsábyrgðartryggingarbyggingarstjóra til aðalstefndu í málinu og voru greiddar kr. 4.363.403. Eftirþetta varð framangreind sátt með aðilum málsins. Að teknu tilliti til þeirrarmatsgerðar hins dómkvadda matsmanns, sem aðalstefndu öfluðu, þykir ljóst veraað aðalstefndu höfðu nokkuð til síns máls um að fasteigninni væri áfátt, ensamkvæmt matsgerðinni nemur ætlaður kostnaður við úrbætur meira en 10% afkaupverði eignarinnar, sem var kr. 36.200.000. Verður því að telja aðaðalstefndu hafi verið í nokkrum rétti við að halda eftir eftirstöðvumkaupverðsins kr. 1.000.000 og krefjast úrbóta. Viðbrögð aðalstefnenda viðumkvörtunum aðalstefndu voru þau að bjóða fram kr. 500.000 í afslátt. Að þessuvirtu þykir rétt að aðalstefnendur greiði aðalstefndu málskostnað í aðalsök oger hann ákveðinn kr. 800.000 og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Vegna málskostnaðar í gagnsökverður litið til þess að aðalstefndu hafa fengið framangreinda greiðslu úrstarfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra hússins, málatilbúnaðar aðila og atvikamálsins að öðru leyti. Þykir rétt að málskostnaður í gagnsök falli niður.SigurðurG. Gíslason, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Aðalstefnendur, Hanna ValdísGarðarsdóttir og Anton Karl Þorsteinsson, greiði aðalstefndu, Karen ÖderMagnúsdóttur og Óskari Jóni Hreinssyni, í einu lagi in solidum kr. 800.000 ímálskostnað í aðalsök. Málskostnaður í gagnsök fellurniður.
Mál nr. 487/2002
Kærumál Dómari Vanhæfi
Héraðsdómarinn J var ekki vanhæfur til að fara með mál barnaverndarnefndar R á hendur X og dóttur hennar, Y, þar sem krafist var að Y yrði vistuð á meðferðarheimili í tólf mánuði. Hafði J vikið sæti á þeim grundvelli að hann væri samstarfsmaður héraðsdómarans G, sem væri jafnframt formaður barnaverndnarnefndar, og því mætti með réttu draga óhlutdrægni hans í efa.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. október 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. október 2002, þar sem Jón Finnbjörnsson héraðsdómari vék sæti í máli þessu. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði hrundið. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins bar sóknaraðili fram við Héraðsdóm Reykjavíkur 14. október 2002 kröfu í eigin nafni, sbr. 1. mgr. 62. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, um að varnaraðilinn Y, sem lúti forsjá varnaraðilans X, yrði vistuð á meðferðarheimili í tólf mánuði á grundvelli heimildar í 28. gr. laganna. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var þetta gert á grundvelli ákvörðunar, sem barnaverndarnefndin tók á fundi 24. september 2002, en honum stýrði formaður nefndarinnar, Greta Baldursdóttir, sem að aðalstarfi er héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari tók þessa kröfu fyrir á dómþingi 23. október 2002. Vék hann sæti með hinum kærða úrskurði á þeirri forsendu að draga mætti óhlutdrægni hans með réttu í efa vegna þess að formaður sóknaraðila væri samstarfsmaður hans, sbr. g. lið 5. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt þeirri meginreglu, sem kemur fram í 1. mgr. 24. gr. laga nr. 15/1998 um dómstóla, er héraðsdómari sjálfstæður í dómstörfum og leysir þau af hendi á eigin ábyrgð. Skal hann fara eingöngu eftir lögum við úrlausn máls og aldrei lúta þar boðvaldi annarra. Á þessum grunni verður héraðsdómari aldrei stöðu sinnar vegna vanhæfur til að fara með mál af þeirri ástæðu einni að það varði persónu, störf eða hagsmuni annars héraðsdómara. Í forsendum hins kærða úrskurðar er í engu getið atriða, sem gefið gætu til kynna að meiri tengsl standi milli héraðsdómarans, sem fór með málið, og héraðsdómarans, sem jafnframt er formaður sóknaraðila í aukastarfi, en almennt má ætla að séu fyrir hendi milli manna, sem starfa báðir á nokkuð fjölmennum vinnustað. Slík aðstaða er ekki að réttu lagi fallin til að draga í máli þessu í efa óhlutdrægni héraðsdómarans, sem fékk það til meðferðar. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 335/2010
Líkamstjón Kjarasamningur Slysatrygging Tómlæti
V krafðist skaðabóta úr hendi vinnuveitanda síns, D, og vátryggjandans, S hf., vegna líkamstjóns sem hún hlaut við vinnu sínu í nóvember 2006. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að óumdeilt sé að tilkynning um slysið hefði borist stefnda, S hf., í mars 2009. Yrði fallist á með S hf. að þá hafi verið liðinn sá frestur sem kveðið væri á um í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga. Var S hf. því sýknað af kröfu V. Í málinu bar D fyrir sig að með því að hafa tekið sérstaka vátryggingu hjá S hf. væri það laust undan eigin skuldbindingu til greiðslu slysabóta, sbr. reglur sem fjármálaráðherra hefði sett á grundvelli kjarasamnings. Hæstiréttur taldi sýnt að fyrir tilstuðlan V hefði D í ágúst 2007 verið tilkynnt um slys hennar og að D hefði í engu getið þess að hafa tekið tryggingu samkvæmt fyrrgreindum reglum sem leystu það undan ábyrgð. Hefði D borið að tilkynna V þetta svo að hún gæti þá leitað réttar síns hjá vátryggjandanum. Voru kröfur V á hendur D því teknar til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. júní 2010. Hún krefst þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 1.895.680 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2009 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi stefndu. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi, Dvalarheimilið Ás, krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi slasaðist 8. nóvember 2006. Fyrir liggja upplýsingar um að hún hafi strax sama dag leitað til heilsugæslunnar á Selfossi vegna slyssins og kvartað „um eymsli í vöðvum og vinstra megin í hnakka og herðum, öll undirlögð.“ Hún var í læknismeðferð og rannsóknum á heilsugæslunni framan af ári 2007. Kemur meðal annars fram í gögnum málsins að hún hafi gengist undir segulómskoðun í mars 2007 og hafi þar komið fram einkenni sem bentu til slits á sin „ofankambsvöðva.“ Áfrýjandi leitaði til Örnólfs Valdimarssonar bæklunarlæknis 30. maí þetta ár. Í vottorði hans 15. september 2008 kemur fram að hún hafi gengist undir aðgerð 13. ágúst 2007 „þar sem losað var um klemmu undir axlarbeini (decompression) og tekinn hluti af viðbeinsenda út við viðbeinslið til þess að létta verknum þaðan (AC resectio).“ Í örorkumatsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Atla Þórs Ólasonar 10. nóvember 2008, sem nokkur grein er gerð fyrir í hinum áfrýjaða dómi, voru svonefnd batahvörf áfrýjanda talin hafa verið 13. október 2007. Varanleg örorka var þar metin 12% og varanlegur miski til 12 stiga. Óumdeilt er í málinu að tilkynning um slysið barst stefnda, Sjóvá – Almennum tryggingum hf., 4. mars 2009. Verður fallist á með þessum stefnda að þá hafi verið liðinn sá frestur sem kveðið er á um í niðurlagi 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, þar sem segir að sá sem eigi rétt til bóta samkvæmt slysatryggingu glati rétti sínum „ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á.“ Leiðir þetta til þess að hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur að því er varðar þennan stefnda. Kröfu sína á hendur stefnda, Dvalarheimilinu Ási, byggir áfrýjandi á því að í kjarasamningi Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu og Sjúkraliðafélags Íslands, sem í gildi hafi verið þegar hún varð fyrir slysinu, hafi verið kveðið á um að starfsmenn skyldu vera slysatryggðir og um skilmála fyrir trygginguna skyldu gilda sérstakar reglur nr. 30/1990 og 31/1990 sem fjármálaráðherra hefði sett. Fyrrnefndu reglurnar, sem hér eiga við, eru meðal málsgagna. Í þeim er meðal annars kveðið svo á að tilkynna skuli slys eins fljótt og unnt sé til launaskrifstofu ríkisins. Aðilar eru sammála um að stefndi, Dvalarheimilið Ás, komi í stað launaskrifstofunnar í lögskiptunum við áfrýjanda sem um ræðir í málinu. Byggir þessi stefndi sýknukröfu sína á því að samkvæmt sérstöku ákvæði í reglunum taki slysatrygging samkvæmt þeim ekki til starfsmanna sjálfseignarstofnana, sem óumdeilt er að áfrýjandi tilheyri, ef viðkomandi stofnun tekur tryggingu vegna þeirra og tryggingin bætir dauða eða varanlega örorku. Með því að hafa tekið slíka vátryggingu hjá meðstefnda, Sjóvá – Almennum tryggingum hf., hafi stefndi, Dvalarheimilið Ás, verið laust undan sinni eigin skuldbindingu til greiðslu slysabóta samkvæmt reglunum. Í málinu liggur fyrir að starfsmaður stéttarfélags áfrýjanda tilkynnti stefnda, Dvalarheimilinu Ási, um slysið með tölvubréfi 22. ágúst 2007. Í svari þessa stefnda 4. september sama ár er tekið fram að áfrýjandi hafi verið búin að hafa samband vegna málsins og staðfest að hún hafi verið við störf í þágu stefnda þegar hún slasaðist. Þess var í engu getið að stefndi hefði tekið tryggingu sem samkvæmt fyrrgreindum reglum leysir stefnda sjálfan undan ábyrgð samkvæmt reglunum. Verður fallist á með áfrýjanda að stefnda, Dvalarheimilinu Ási, hafi borið að tilkynna henni þetta svo hún gæti þá leitað réttar síns hjá vátryggjandanum. Með því að láta það farast fyrir verður talið að þessi stefndi geti ekki byggt á því gagnvart henni að hann hafi losnað undan ábyrgð sinni með því að taka vátrygginguna. Krafa áfrýjanda hefur ekki sætt tölulegum andmælum. Verður stefndi, Dvalarheimilið Ás, dæmt til að greiða áfrýjanda kröfuna og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að fella niður málskostnað gagnvart stefnda, Sjóvá – Almennum tryggingum hf. Dómsorð: Stefndi, Dvalarheimilið Ás, greiði áfrýjanda, Vigdísi Þórnýju Kjartansdóttur, 1.895.680 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2009 til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur. Stefndi, Sjóvá – Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfu áfrýjanda. Málskostnaður gagnvart stefnda, Sjóvá – Almennum tryggingum hf., fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. mars 2010. Mál þetta sem tekið var til dóms 5. febrúar sl., er höfðað með birtingu stefnu 29. júní 2009. Stefnandi er Vigdís Þórný Kjartansdóttir, Lambhaga 19, Selfossi. Stefndu eru Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Kringlunni 5 og Dvalarheimilið Ás, Hverahlíð 20, Hveragerði. Stefnandi krefst þess að stefndu greiði stefnanda óskipt 1.895.680 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. mars 2009 til greiðsludags. Þá er þess krafist að stefndu greiði stefnanda óskipt málskostnað að skaðlausu samkvæmt gjaldskrá Markarinnar lögmannsstofu og að við ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns. Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., krefst sýknu af kröfum stefnanda og þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi, Dvalarheimilið Ás, krefst sýknu af kröfum stefnanda og þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Málavextir Stefnandi starfar sem sjúkraliði hjá stefnda, Ási, dvalarheimili. Um laun hennar fer samkvæmt ráðningarsamningi og kjarasamningi Sjúkraliðafélags Íslands við samtök fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu sem Ás dvalarheimili er aðili að. Stefnandi lenti í slysi í starfi 9. nóvember 2006, er ekið var aftan á bifreið sem hún ók. Hún leitaði til Jórunnar Viðar Valgarðsdóttur heimilislæknis og kemur þar fram að eftir slysið hafi stefnandi m.a. haft slæma verki í hægri öxl og gerð hafi verið MRI rannsókn af axlargrind hægra megin í mars 2007. Enn fremur komi fram að við þá skoðun hafi ,,útlitið verið mjög grunsamlegt fyrir rupturu á supraspinatus sininni, þó ekki fullkomin rifa við skoðun “ Í vottorði Örnólfs Valdimarssonar bæklunarlæknis kemur fram að stefnandi hafi leitað fyrst til Örnólfs vegna þessa slyss 30. maí 2007. Þá kemur fram að Örnólfur hafi gert aðgerð 13. ágúst 2007 á hægri öxl, þar sem losað var um klemmu undir axlarbeini og tekinn hafi verið hluti af viðbeinsenda út við viðbeinslið til þess að létta verknum þaðan. Stefnandi hlaut 12% varanlega örorku í slysinu samkvæmt matsgerð læknanna Leifs N. Dungal og Atla Þórs Ólasonar frá 10. nóvember 2008. Þáverandi framkvæmdastjóri Sjúkraliðafélags Íslands, Gunnar Gunnarsson, sendi framkvæmdastjóra dvalarheimilisins tölvuskeyti 22. ágúst 2007 þar sem formlega var tilkynnt um slysið. Skrifstofustjóri Dvalarheimilisins Áss svaraði með tölvuskeyti 4. september 2007 og staðfesti að um vinnuslys hefði verið að ræða sem hefði verið tilkynnt. Með bréfi frá 27. febrúar 2009, sem barst stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 4. mars 2009 tilkynnti stefnandi stefnda um slysið og krafðist bóta úr slysatryggingu launþega sem dvalarheimilið Ás hefði keypt hjá stefnda, Sjóvá-Almenntum tryggingum hf. Stefndi hafnaði greiðslu bóta úr vátryggingunni, þar sem stefnandi hefði glatað öllum rétti til bóta vegna þess að ekki hefði verið tilkynnt um kröfuna innan árs frá því að stefnandi vissi um atvik sem hún væri reist á, með vísan til 51. gr. og 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveður að samkvæmt gr. 7.1.1. í kjarasamningi samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu og Sjúkraliðafélags Íslands skyldi stefnandi vera slysatryggð og hafi mismunandi bótafjárhæðir og skilmálar gilt eftir því hvort starfsmaður yrði fyrir slysi í starfi eða utan starfs. Um skilmála tryggingar þessarar gildi sérstakar reglur nr. 30/1990 og 31/1990 sem fjármálaráðherra hafi sett. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í starfi og eigi því reglur nr. 30/1990 við í málinu. Í gr. 7.1.3 í ofangreindum kjarasamningi sé ákvæði um vátryggingafjárhæðir vegna varanlegrar örorku. Vegna slyss í starfi nemi bætur vegna 12% varanlegrar örorku í starfi 11.915.300 x 0,12 m.v. vísitölu 1. mars 2006, sem var 252.3 stig. Í mars 2009 hafi vísitalan verið 334,5 stig og samkvæmt því eigi bætur til stefnanda vegna 12% varanlegrar örorku að nema 1.895.680 krónum að höfuðstólsfjárhæð sem er stefnufjárhæðin í málinu. Stefnandi telur að hvor stefndu um sig beri greiðsluskyldu gagnvart stefnanda, en í kröfugerðinni felist enn fremur það sem minna er, það er að annar hvor stefndu verði dæmdur til greiðslunnar, verði ábyrgðin ekki dæmd óskipt. Kröfur á hendur stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Stefnandi byggir á því að dvalarheimilið Ás hafi keypt hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. slysatryggingu fyrir starfsmenn sína, sem átt hafi að endurspegla skyldu dvalarheimilisins sem vinnuveitanda til að hafa starfsmenn slysatryggða samkvæmt áðurnefndum kjarasamningsákvæðum. Ágreiningslaust sé að stefnandi hafi þannig verið vátryggð hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., án þess að hafa verið tilkynnt það sérstaklega og án þess að stefnandi hafi fengið í hendur sérstakt vátryggingarskírteini. Krafa stefnanda á hendur Sjóvá er á því byggð að hún hafi verið vátryggð og að fjárkrafa hennar sé í samræmi við rétt hennar samkvæmt vátryggingunni sem dvalarheimilið keypti. Sjóvá hafi hafnað greiðsluskyldu með vísan til reglna 51. og 124. gr. laga nr. 30/2004 um að vátryggður glati rétti til bóta ef félagi sé ekki tilkynnt krafa um bætur innan árs ,,frá því að hann vissi um atvik sem krafan er reist á“. Í athugasemdum um 51. gr. í frumvarpi til laganna segi m.a. Í þessari grein frumvarpsins eru reglur um tómlæti vátryggðs og réttaráhrif þess. Um þetta eru nú ákvæði í 30. gr. VSL. Þær reglur sem gerð er tillaga um í frumvarpsgreininni eru nokkuð rýmri í garð vátryggðs, a.m.k. veita þær honum meiri lágmarksvernd en gildandi reglur. Stefnandi kveður að ljóst sé af orðalagi ákvæðisins að ársfrestur hefjist ekki við vátryggingaratburð, heldur við það tímamark að vátryggður hafi vitneskju um atvik, sem þurfi til þess að unnt sé að tilkynna um kröfu á hendur félaginu. Frumvarpsathugasemdirnar séu einnig til sönnunar um að það hafi ekki verið ætlun löggjafans með ákvæðinu að þrengja rétt vátryggðs frá því sem áður hafi verið. Allt þar til á árinu 2009 hafi stefnandi ekki haft tiltæka vitneskju um atvikin, sem máli hafi skipt í hennar tilviki, annars vegar um varanlega líkamstjónið, sem ekki hafi verið metið fyrr en í lok árs 2008 og hins vegar um að dvalarheimilið hefði keypt hjá Sjóvá slysatryggingu sem tekið hefði til stefnanda. Stefnandi hafi ekki gert neitt rangt í ferlinu og því fráleitt að hún hafi glatað rétti sínum samkvæmt slysatryggingunni. Til viðbótar framangreindu byggi stefnandi á því að ákvæði laga nr. 30/2004 séu frávíkjanleg á þann veg að unnt sé að semja á annan veg en í lögunum greini, vátryggðum til hagsbóta. Hluti af skilmálum slysatryggingar stefnanda hafi verið reglur nr. 30/1991, sbr. tilvísun frá kjarasamningi. Í 13. gr. reglnanna segi að kröfur vegna tryggingarinnar ,,fyrnist á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs er kröfuhafinn fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar“. Samkvæmt reglunum nr. 30/1991 sé bótaréttur hennar samkvæmt slysatryggingunni enn fyrir hendi, sbr. einnig 2. tl. 8. gr. reglnanna og hún langt innan tímamarka með að sækja rétt sinn. Krafa á hendur Dvalarheimilinu Ási. Stefnandi kveður að krafa hennar á hendur ,,varastefnda“ byggist á áðurnefndum ákvæðum 7. gr. í kjarasamningi SLFÍ. Stefnandi hafi verið slysatryggð samkvæmt ákvæðunum hjá dvalarheimilinu sem vinnuveitanda. Þetta eigi aukinheldur við í tilviki stefnanda sem hafi ekki fengið tilkynningu um að slysatryggingin væri hjá Sjóvá, hvað þá að hún hafi samþykkt skuldskeytingu. Því liti stefnandi svo á að það sé henni í raun óviðkomandi hvort og þá hvar stefndi hafi keypt slysatryggingu. Sú trygging verði að skoðast sem e.k. endurtrygging eða baktrygging fyrir vinnuveitandann í þágu starfsmanns, en leysi vinnuveitanda ekki undan ábyrgð samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Krafa stefnanda sé þannig byggð á beinu kröfuréttarsambandi við vinnuveitanda hennar. Í málsástæðum fyrir kröfu á hendur Sjóvá, sé vísað til reglna nr. 30/1991. Samkvæmt 2. tl. 8. gr. reglnanna skuli vátryggður tilkynna slys svo fljótt sem unnt er til launaskrifstofu ríkisins. Eðli málsins samkvæmt beri að túlka þetta svo, þar sem dvalarheimilið sé ekki ríkisfyrirtæki, að tilkynningin skuli berast viðkomandi vinnuveitanda, eins og gert hafi verið í tilviki stefnanda af stéttarfélagi hennar. Einnig vísist til fyrningarreglunnar í 13. gr. Þessi ákvæði hafi átt við um slysatryggingu stefnanda samkvæmt kjarasamningnum og stefnandi hafi gert allt t il að viðhalda rétti sínum samkvæmt reglunum. Af því leiði að stefnandi hafi ekki glatað rétti sínum samkvæmt tryggingunni. Sérstaklega sé á því byggt að hafi dvalarheimilið keypt slysatryggingu hjá stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., fyrir starfsmenn sína, án þess að semja svo um að reglurnar nr. 30/1991 væru hluti skilmála, sem um slysatrygginguna gildi, leysi slík tryggingakaup dvalarheimilið ekki undan ábyrgð samkvæmt kjarasamningsákvæðum um slysatryggingu. Við munnlegan flutning málsins reifaði lögmaður stefnanda þær málsástæður að stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hafi borið að tilkynna stefnanda um trygginguna, skilmála hennar og ákvæði 124. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 30/2004, að vátryggingarskírteinið hafi ekki fullnægt ákvæðum 10. gr. og 70. gr. laga um vátryggingarsamninga, að upplýsingaskyldu samkvæmt 70. gr. laganna hafi ekki verið fullnægt og að tilkynning til meðstefnda hafi verið fullnægjandi á grundvelli 134. gr. laganna. Öllum þessum málsástæðum, sem og öðrum sem stefnandi reifaði við munnlegan málflutning málsins og ekki koma fram í stefnu, mótmæltu stefndu sem of seint fram komnum. Málsástæður og lagarök stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi glatað rétti sínum til bóta, þar sem ekki hafi verið gerð krafa um bætur innan þess frests, sem tilgreindur sé í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004. Fram komi í því ákvæði að sá sem eigi rétt til bóta samkvæmt slysa- eða sjúkratryggingu glati ,,þeim rétti ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á“. Ákvæðið hafi að geyma ófrávíkjanlega reglu um réttaráhrif tómlætis vátryggingartaka. Það leiði af ákvæðinu að viðkomandi glati rétti sínum, tilkynni hann vátryggingarfélagi ekki um kröfu sína innan árs frá því að hann vissi um atvik sem eru tilefni kröfunnar. Í athugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 30/2004 er vísað til athugasemda við 51. gr. laganna sem hafi að geyma sambærilegt ákvæði. Þar komi fram að vátryggingarfélag hafi af því mikla hagsmuni að kröfur komi sem fyrst fram og að það hafi samfélagslega þýðingu að ljúka slíkum málum án óþarfa dráttar. Tekið er fram að ákvæðið geri kröfur til vátryggðs ,,af því að það er á hans ábyrgð ef hann gerir sér ekki grein fyrir að atvikin sem hann hefur fengið upplýsingar um veita honum rétt til vátryggingabóta“. Þá segi að ,,óhjákvæmilegt sé að skipa reglum með þessum hætti enda verði að ætlast til þess að vátryggður hafi sjálfur vara á sér í þessum efnum og í raun ekki öðrum til að dreifa í því sambandi“. Þetta ákvæði sé hagfelldara tjónþolum en ákvæði 30. gr. eldri laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, svo sem fram komi í greinargerð með frumvarpi því sem orðið hafi að lögum nr. 30/2004. Það sé ljóst að með ákvæðinu sé ætlunin að taka tillit til hagsmuna bæði vátryggingartaka og vátryggingarfélags með því að feta bil beggja. Með hliðsjón af þessu hafi löggjafinn talið sanngjarnt að veita vátryggingartaka eins árs frest til að tilkynna um atburð sem bótakrafa er risin af frá þeim tíma sem hann hafi fengið vitneskju um atvikin. Rétt sé að taka fram, vegna tilvísunar í stefnu til fyrningarreglna, að ákvæði 124. gr. laga nr. 30/2004 sé óskylt fyrningu krafna. Um sé að ræða sérstaka reglu um réttaráhrif þess að vátryggingartaki sinni ekki tilkynningarskyldu sinni og sé reglan því annars eðlis en fyrningarreglur. Sé ákvæði 13. gr. reglna nr. 30/1991 sem og aðrar fyrningarreglur því málinu óviðkomandi, enda ekki byggt á því af hálfu stefnda að krafa stefnanda sé fyrnd. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi haft vitneskju um þau atvik sem bótakrafa hennar er reist á, sbr. 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004, þegar hún hafði verið greind með mögulega áverka á supraspinatus sininni með segulómskoðun í mars 2007. Hafi ársfrestur til að senda stefnanda tilkynningu því byrjað að líða eigi síðar en á því tímamarki. Verði ekki fallist á það, byggi stefndi á því að stefnandi hafi að minnsta kosti við aðgerð á öxl þann 13. ágúst 2007 haft vitneskju um þau atvik, en í öllu falli geti þetta tímamark með engu móti verið síðar en við batahvörf sem voru 13. október 2007. Í samræmi við skýrt orðalag 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 hafi stefnanda borið að tilkynna stefnda innan árs frá því henni var kunnugt um atvikin, hygðist hún krefjast bóta vegna tjónsins. Stefnandi hafi hins vegar ekki tilkynnt stefnda um kröfu sína fyrr en með tilkynningu sem hafi borist stefnda 4. mars 2009. Hafi ársfresturinn þá verið liðinn, hvort sem miðað er við vitneskju stefnanda um áverkana í mars 2007, aðgerðina í ágúst 2007, eða stöðugleikatímapunkt í október 2007. Verði því að sýkna stefnda af kröfu hennar á grundvelli hinnar fortakslausu og ófrávíkjanlegu reglu 1. mgr. 124. gr. laganna. Málsástæður og lagarök meðstefnda, Dvalarheimilisins Áss. Stefndi bendir á, að vegna þeirra málsástæðna sem stefnandi vísi til á grundvelli reglna nr. 30/1990, komi fram í 4. tl. 3. gr. þeirra reglna nr. 30/1990 að ,,slysatrygging skv. reglum þessum tekur þó ekki til starfsmanna er falla undir ákvæði 1. -3. mgr. ef viðkomandi stofnun kaupir tryggingu vegna þeirra og tryggingin bætir dauða og varanlegu örorku“. Stefndi falli nákvæmlega undir þann flokk, þ.e. Dvalarheimilið Ás hafi keypt slíka tryggingu. Því taki slysatrygging samkvæmt reglum nr. 30/1900 ekki til stefnanda. Þá bendir stefndi á að af orðalagi stefnu verði ekki annað séð en að stefnandi líti svo á að samkvæmt kjarasamningi SLFÍ hefði stefnandi átt að vera vátryggður hjá stefnda og að með kaupum stefnda á vátryggingu hjá meðstefnda fyrir starfsmenn sína, hafi átt sér stað skuldskeyting. Stefndi hafni þessum skilningi stefnanda. Jafnframt bendir stefndi á að stefnandi hafi ekki verið ríkisstarfsmaður og því eigi reglur nr. 30/1990 um skilmála slysatryggingar ríkisstarfsmanna samkvæmt kjarasamningum vegna slyss, sem starfsmenn verði fyrir í starfi, ekki við um stefnanda, enda lúti tilvísun til reglnanna í kjarasamningi eingöngu að skilmálum tryggingarinnar. Í grein 7.1.1 í kjarasamningum segi: ,,Starfsmenn skulu slysatryggðir allan sólarhringinn fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku. Um trygginguna gilda mismunandi bótafjárhæðir og tryggingarskilmálar eftir því hvort starfsmaður verður fyrir slysi í starfi eða utan starfs. Um skilmála trygginga þessara gilda sérstakar reglur nr. 30/1900 og 31/1990 sem fjármálaráðherra hefur sett.“ Af orðalagi ákvæðisins sé ljóst að tilvísun til reglna nr. 30/1990 í fyrrnefndum kjarasamningi þjóni þeim tilgangi að tryggja að allir sjúkraliðar, hvort sem þeir eru ríkisstarfsmenn eða starfsmenn annarra heilbrigðisstofnana, njóti í öllum tilvikum sams konar tryggingarverndar. Stefndi hafni því að ákvæði fyrrgreinds kjarasamnings og reglna 30/1900 beri að túlka þannig að stefnandi geti átt beinan kröfurétt á hendur stefnda. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga að stefndi hafi uppfyllt allar skyldur sínar samkvæmt kjarasamningnum um slysatryggingu, enda hafi stefnandi verið vátryggð hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., er slys varð. Stefnandi hafi með engu móti sýnt fram á að hún hafi notið síðri tryggingaverndar en reglur 30/1900 kveði á um. Ekki stoði fyrir stefnanda að bera því við að hún hafi tilkynnt stefnda, dvalarheimilinu Ási, um slysið, með vísan til 2. tl. 8. gr. reglna nr. 30/1900, enda séu engar sérstakar réttarverkanir tengdar því ákvæði, auk þess sem reglurnar hafi ekki átt við um hana sbr. 4. tl. 3. gr. reglnanna. Á stefnanda og engum öðrum hafi hvílt sjálfstæð skylda til að tilkynna vátryggjanda um slysið, eins og 1. mgr. 51. gr. laga nr. 30/2004 kveði á um. Í ákvæðinu segi: ,,Vátryggður glatar rétti til bóta ef hann tilkynnir félaginu ekki um kröfu sína innan árs frá því hann vissi um atvik sem hún er reist á“ Samkvæmt textaskýringu ákvæðisins verði það ekki skilið öðru vísi en að sú skylda að tilkynna tjónið til vátryggingafélags sé lögð á þann sem er vátryggður, þ.e. þann sem verði fyrir tjóni. Sú skýring eigi sér jafnframt stoð í lögskýringargögnum, en í sérstökum athugasemdum með greininni í frumvarpi til laganna segi m.a.: ,,Ákvæðið gerir kröfur til vátryggðs af því að það er á hans ábyrgð ef hann gerir sér ekki grein fyrir að atvikin sem hann hefur fengið upplýsingar um veita honum rétt til vátryggingarbóta. Er óhjákvæmilegt að skipa reglum með þessum hætti, enda verður að ætlast til að vátryggður hafi sjálfur vara á sér í þessum efnum og í raun ekki öðrum til að dreifa.“ Með hliðsjón af öllu framangreindu, og því að stefnanda var í lófa lagið að afla sér upplýsinga um hjá hvaða vátryggingarfélagi stefndi hafði keypt slysatryggingu fyrir launþega sína, sé því ljóst að á stefnanda hvíldi sjálfstæð skylda til að tilkynna tjón sitt til þess félags og verði hún að bera allan halla af þeirri vanrækslu. Þá er kröfufjárhæð stefnanda mótmælt. Niðurstaða Stefnandi máls þessa varð fyrir slysi 9. nóvember 2006. Er óumdeilt að slys þetta er viðurkennt sem vinnuslys af hálfu meðstefnda, Dvalarheimilisins Áss, enda var stefnandi að sinna erindum á vegum vinnunnar, er slys varð. Í málinu er á því byggt af hálfu stefnanda að ársfrestur samkvæmt 51. gr. og 124. gr. laga nr. 30/2004 hafi ekki verið liðinn er stefnandi tilkynnti um slys sitt til stefnda, Sjóvár-Almennra trygginga hf. með bréfi er barst stefnda 4. mars 2009. Þá er og á því byggt að hún hafi ekki haft vitneskju um að dvalarheimilið Ás hefði keypt slysatryggingu er tók til hennar. Í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 segir að sá sem á rétt til bóta samkvæmt slysa- eða sjúkratryggingu glati þeim rétti ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á. Meðal gagna málsins er læknisvottorð Jórunnar Viðar Valgarðsdóttur frá 14. apríl 2008. Í niðurstöðu þess kemur fram að stefnandi hafi haft einkenni frá stoðkerfi lengi. Hins vegar hafi hún versnað mikið í skrokknum eftir að ekið var aftan á hennar kyrrstæða bíl á um 70 km. hraða í nóvember 2006 og hafi hún leitað samdægurs á heilsugæsluna á Selfossi. Hún hafi fengið slæman hálshnykk og haft eftir það meiri verki í herðum og öxlum og hafi það haft sínar eftirstöðvar. Hún hafi t.d. verið skorin vegna slits á supraspinatus sin í hægri öxl í ágúst 2007. Þá liggur frammi læknisvottorð Örnólfs Valdimarssonar bæklunarlæknis frá 15. september 2008. Í því kemur fram að vottorðið sé gefið vegna afleiðinga umferðarslyss sem stefnandi hafi orðið fyrir í nóvember 2006. Þá kemur þar fram að stefnandi hafi fyrst leitað til læknisins 30. maí 2007 vegna þessa slyss. Þar kemur og fram að segulómskoðun sem gerð var á Landspítalanum hafi sýnt mögulegan áverka á supraspinatus og því hafi verið ákveðið að gera aðgerð á öxlinni sem fór fram 13. ágúst 2007. Læknarnir Atli Þór Ólason og Leifur N. Dungal mátu afleiðingar slyssins á heilsufar stefnanda. Niðurstaða þeirra lá fyrir í matsgerð sem dagsett er 10. nóvember 2008. Metin var varanleg 12% örorka stefnanda og batahvörf voru talin vera 13. október 2007. Eins og að framan greinir leitaði stefnandi á heilsugæslustöð sama dag og ekið var aftan á hana og hún varð fyrir þeim meiðslum sem mál þetta er sprottið af. Hún fór í aðgerð á öxl vegna meiðslanna 13. ágúst 2007. Verður að telja að eigi síðar en við það tímamark hafi stefnanda verið kunnugt um þau atvik sem hún gæti reist bótakröfu sína á gagnvart stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. á grundvelli þeirra vátrygginga sem um ræðir í máli þessu. Frestur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 var því liðinn þegar stefnandi tilkynnti um vinnuslysið með bréfi sem barst stefnda 4. mars 2009. Verður þá vikið að þeirri málsástæðu stefnanda að hún hafi ekki haft vitneskju um að meðstefndi, dvalarheimilið Ás hefði keypt hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., slysatryggingu sem tók til hennar. Í stefnu er málsástæða þessi ekki reifuð að neinu öðru leyti en þessu, þ.e. að hún hafi ekki haft vitneskju um slysatrygginguna. Við munnlegan málflutning stefnanda voru reifaðar málsástæður er lutu að því að stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hafi borið að tilkynna stefnanda um trygginguna, skilmála hennar og ákvæði 124. gr. vátryggingarsamningalaga nr. 30/2004, að vátryggingarskírteinið hafi ekki fullnægt ákvæðum 10. gr. og 70. gr. laga um vátryggingarsamninga, að upplýsingaskyldu samkvæmt 70. gr. laganna hafi ekki verið fullnægt og að tilkynning til meðstefnda hafi verið fullnægjandi á grundvelli 134. gr. laganna. Öllum þessum málsástæðum mótmæltu stefndu sem of seint fram komnum, en lögmaður stefnanda taldi þær felast í þeirri málsástæðu sinni að stefnandi hefði ekki haft vitneskju um að dvalarheimilið hefði keypt hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., slysatryggingu sem tók til hennar. Verður ekki á það fallist að ofangreindar málsástæður felist allar í þeirri málsástæðu hennar að hún hefði ekki haft vitneskju um að dvalarheimilið hefði keypt slíka slysatryggingu. Enn síður er fallist á að stefnandi hafi einvörðungu í málflutningi verið að vísa til réttarreglna sem dómari geti beitt af sjálfsdáðum til að komast að niðurstöðu eftir því sem málsástæður gefi tilefni til. Málsástæður þær sem stefnandi reifaði við munnlegan málflutning málsins hefðu þurft að koma fram á fyrri stigum málsins, svo að stefnda væri unnt að koma að vörnum sínum vegna þeirra, leggja fram skjöl og leiða vitni, enda eru ákveðnar réttarverkanir bundnar við það hvernig ákvæðum laganna er framfylgt m.a. gagnvart þátttakendum í hópvátryggingum. Þar sem málsástæðum þessum hefur verið mótmælt sem of seint fram komnum verður ekki um þær fjallað. Þá hefur vátryggingarsamningur sá sem mál þetta lýtur að ekki verið lagður fram, eða nokkur þau skjöl sem sýnt geti fram á efni vátryggingarsamningsins og skilmála hans, eða réttmæti staðhæfingar stefnanda þess efnis að hún hafi ekki haft vitneskju um að dvalarheimilið hefði keypt slysatryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Af hálfu stefnda er ekki byggt á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Einvörðungu er ágreiningur um hvort stefnandi hafi glatað rétti sínum til bóta á grundvelli 124. gr. laga nr. 30/2004 vegna tómlætis. Á því tilvísun stefnanda til 13. gr. reglna nr. 30/1991 ekki við í máli þessu. Kröfu sína á hendur meðstefnda, Dvalarheimilinu Ási, hefur stefnandi byggt á áðurnefndum ákvæðum 7. gr. samkomulags um breytingar og framlengingu á kjarasamningi milli Samtaka fyrirtækja í heilbrigðisþjónustu og Sjúkraliðafélags Íslands. Óumdeilt er að stefnandi var slysatryggð hjá meðstefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., á grundvelli þess ákvæðis. Jafnframt er óumdeilt að slysið var tilkynnt til meðstefnda, Dvalarheimilisins Áss, 22. ágúst 2007, sbr. 2. tl. 8. gr. reglna nr. 30/1990, en slík tilkynning hefur ekki þá réttarverkun að jafnað verði til tilkynningar um vátryggingaratburð samkvæmt 124. gr. laga nr. 30/2004, eins og ráða má af málatilbúnaði stefnanda. Þá á tilvísun stefnanda til 13. gr. reglna nr. 30/1991 ekki við í máli þessu, eins og að framan greinir. Eins og rakið hefur verið varðandi kröfu á hendur Sjóvá-Almennum tryggingum hf., telur dómurinn að eigi síðar en við það tímamark er stefnandi fór í aðgerð á öxl í ágúst 2007, hafi henni verið kunnugt um þau atvik sem hún gæti reist bótakröfu sína á gagnvart tryggingafélaginu á grundvelli þeirra vátrygginga sem um ræðir í máli þessu. Verður fallist á það með stefnda, Dvalarheimilinu Ási, að stefnanda hafi verið í lófa lagið að afla sér upplýsinga um það, hjá hvaða vátryggingafélagi stefndi hefði keypt slysatryggingu fyrir launþega sína og var frestur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 því liðinn þegar stefnandi tilkynnti um vinnuslysið með bréfi sem barst stefnda 4. mars 2009. Þegar allt framanrakið er virt, verða stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Dvalarheimilið Ás, sýknaðir af kröfu stefnanda. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og þeirra vafaatriða sem eru í málinu, er rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð: Stefndu, Sjóvá-Almennar tryggingar hf. og Dvalarheimilið Ás, eru sýknir af kröfum stefnanda, Vigdísar Þórnýjar Kjartansdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 52/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. janúar 2016 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 16. febrúar 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta gæsluvarðhaldi áfram allt til þriðjudagsins 16. febrúar 2016 klukkan 16.
Mál nr. 869/2016
Verksamningur Verklaun Dagsektir Matsgerð
L bauð út verk sem fólst í sandblæstri og málun í Sigöldustöð. N ehf. átti lægsta tilboð í verkið og á grundvelli þess gerðu aðilar með sér verksamning. Þegar unnið hafði verið við verkið um nokkurn tíma kom í ljós að stálfletir höfðu verið sprautaðir með sinki undir málningu en það hafði ekki komið fram í útboðsgögnum. Deildu aðilar um hvort N ehf. ætti kröfu á L um frekari verklaun en samið var um sökum þess að sandblástur hefði vegna sinkhúðarinnar reynst tímafrekari og kostnaðarsamari en ætla hefði mátt af útboðsgögnum. N ehf. krafði L auk þess um greiðslu á eftirstöðvum reiknings á grundvelli verksamningsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í málinu lægju fyrir tvær matgerðir dómkvaddra manna og bæri þeim saman um að verkið hefði orðið seinlegra vegna sinkhúðarinnar og fyrirhöfn við framkvæmd þess aukist. Hefði því verið um að ræða breytingu á verkinu frá því sem verklýsing gaf til kynna. N ehf. gerði strax athugasemd á verkfundi eftir að upplýst varð um tilvist sinkhúðarinnar. Hefði því verið gefið tilefni fyrir L til að bregðast strax við ef víkja átti frá þeirri kröfu samkvæmt verklýsingu að málmfletir yrðu sandblásnir þannig að eftir stæði hreint stál og breyta þannig að sinkhúðin yrði látin halda sér á flötum þar sem viðloðun hennar við stálið væri ennþá næg. Að virtum skýrslum fyrir dómi var talið að L hefði í engu vikið frá kröfum í verklýsingu. Þá hefði L ekki hnekkt því mati að breyta hefði mátt vali á tegund málningar ef ákvörðun hefði verið tekin um að láta sinkhúðina halda sér. Hefði L með afstöðu sinni tekið áhættu af auknum kostnaði af framkvæmd verksins ef leitt yrði í ljós að umfang þess yrði meira af þessum sökum. Talið var að með matsgerðunum væri nægilega fram komið að vegna húðarinnar hefði framkvæmd verksins orðið mun örðugri og seinlegri en N ehf. hefði mátt reikna með á grundvelli verklýsingarinnar. Ætti EN ehf., sem hafði fengið kröfuna framselda frá N ehf., því tilkall til greiðslu úr hendi L vegna þessa. Hvað varðaði fjárhæð greiðslunnar kom fram að áðurnefndum matsgerðum bæri fjarri því saman um hver aukning á umfangi verksins hefði verið vegna sinkhúðarinnar. Yrði í hvorugu tilviki séð að stuðst hefði verið við tilraunir til afkastamælinga sem gætu gefið fyllilega marktæka mynd af samanburði á sandblæstri á málmflötum, sem verktaki hefði mátt reikna með á grundvelli verklýsingar, og þeim flötum sem N ehf. þurfti að sandblása í raun. Ótvírætt væri þó að aðferðir sem beittar voru við undirbúning annarrar matgerðarinnar hlytu að standa þessu verulega nær. Var hún því lögð til grundvallar við útreikning á kröfu EN ehf. Loks var hafnað gagnkröfu L um greiðslu tafabóta til skuldajafnaðar kröfu EN ehf. um greiðslu eftirstöðva fyrrgreinds reiknings sem og öðrum liðum í gagnkröfu L enda lægju engin haldbær gögn fyrir um þá. Var L því einnig gert að greiða EN ehf. eftirstöðvar reikningsins.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 30. desember 2016.Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér aðallega 115.765.922krónur, til vara 89.587.375 krónur en að því frágengnu 63.408.828 krónur, íöllum tilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 29. september 2009til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms en til varaað krafa áfrýjanda verði lækkuð. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi bauð stefndi í mars2009 út verk sem fólst í meginatriðum í sandblæstri og málun á sniglum ogsográsum fyrir þrjár vélar í Sigöldustöð, þremur inntakslokum, tveimurvinnulokum og stálklæðningu í fjórum inntökum. Þá var gert ráð fyrir að rist íinntaki yrði yfirfarin og lagfærð eftir þörfum. Normi ehf. átti lægsta tilboðiðí verkið, samtals 75.500.000 krónur án virðisaukaskatts, en af þeirri fjárhæðvoru 35.668.000 krónur vegna sandblásturs á 2.960 fermetrum og var einingarverðfyrir þennan verkþátt því 12.050 krónur. Á grundvelli tilboðsins undirrituðustefndi og Normi ehf. verksamning 5. maí 2009. Gert var ráð fyrir að verkiðhæfist 2. júní 2009 og því lyki 31. ágúst sama ár. Þegar unnið hafði verið viðverkið um nokkurn tíma kom í ljós að stálfletir höfðu verið sprautaðir meðsinki undir málningu en það kom ekki fram í útboðsgögnum. Gerði Normi ehf.athugasemdir við þetta á verkfundi 28. júlí 2009 og áskildi sér rétt tilaukagreiðslu af þessum sökum. Tafir urðu á verkinu og var því endanlega lokið20. október 2009.Í málinu deila aðilarnir einkum um hvort Normi ehf. eigikröfu á stefnda um frekari verklaun en samið var um sökum þess að sandblásturhafi vegna sinkhúðarinnar reynst tímafrekari og kostnaðarsamari en ætla hafimátt af útboðsgögnum. Snýst ágreiningur aðila að þessu leyti bæði umgreiðsluskyldu stefnda og fjárhæðir. Þá krefur áfrýjandi stefnda um greiðslu á eftirstöðvumreiknings á grundvelli verksamningsins, 10.515.071 krónu sem út af fyrir sig erekki deilt um, en stefndi telur sig hafa greitt þær með skuldajöfnuði viðgagnkröfur sínar sem hann rekur einkum til tafabóta vegna seinkunar áverklokum.Með yfirlýsingu 22. september 2011 framseldi Normi ehf.áfrýjanda þá kröfu sem hér er til úrlausnar. Með hinum áfrýjaða dómi, semkveðinn var upp með sérfróðum meðdómsmönnum, var stefndi sýknaður af kröfuáfrýjanda.IIStefndi ber meðal annars fyrir sig að áfrýjandi sé ekkiréttur aðili að framangreindri kröfu þar sem lagt sé bann við því í grein 12.1í almennum útboðs- og samningsskilmálum um verkframkvæmdir, ÍST 30:2003, sem hafiverið hluti af verksamningi stefnda við Norma ehf., að verktaki setji annan ísinn stað án samþykkis verkkaupa.Samkvæmt nefndri grein í skilmálunum er verkaka óheimilt ánsamþykkis verkkaupa að láta annan ganga inn í tilboð sitt eða taka við skyldum sínumsamkvæmt verksamningi að nokkru eða öllu leyti. Með áðurgreindu framsali Normaehf. 22. september 2011 tók áfrýjandi ekki við nokkurri skyldu félagsins viðstefnda samkvæmt verksamningnum, heldur við rétti þess til hugsanlegrargreiðslu. Verður stefndi því ekki sýknaður á grundvelli aðildarskortsáfrýjanda.IIIÍ verklýsingu sem var hluti af verksamningi stefnda viðNorma ehf. var lagt til grundvallar að allir svonefndir vatnsvegir íSigöldustöð, sem klæddir væru stáli, hefðu verið málaðir með þremur umferðum aftiltekinni tegund málningar sem innihéldi blý. Ástandi þeirra var meðal annarslýst á eftirfarandi hátt: „Töluverð sýnileg tæring er á stagskóflum í sniglumog stálklæðningu í sogsrásum. Sýnileg tæring á öðrum verkflötum eru stakarryðbólur, sem gefa tilefni til að undirliggjandi ryðmyndun sé til staðar undirmálningu. Ástand stálklæðningar í inntökum liggur ekki fyrir. Ástandinntaksristar framan við inntökin kemur ekki í ljós, fyrr en búið verður aðlækka vatnshæð í inntaksskurðinum. Inntaksristin var galvanhúðuð í upphafi oghefur ástand hennar ekki verið metið síðan 1993.“ Samkvæmt verklýsingunni áttiverktaki að sandblása „allt stályfirborð að lágmarki ... í staðal Sa 2,5 skv.ISO 8501-1 og hrjúfleika Segm. 2-3 skv. ISO 8503“, en eins og málið liggurfyrir verður að miða við að þessar kröfur hafi falið í sér að eftir sandblásturstæði eftir hreint yfirborð stáls sem bæði málning og ryð hefði verið fjarlægtaf. Að loknum sandblæstri átti verktaki að mála þessa fleti með málningu semviðurkennd væri fyrir „sambærilegar aðstæður og eru til staðar í vatnsvegumSigöldustöðvar“ og ætti hann að velja og leggja þessa málningu til, en valiðyrði háð samþykki stefnda og þyrfti framleiðandi að ábyrgjast hana meðverktaka. Í verklýsingunni var þessu öllu ítarlega lýst og lagt til grundvallarað verkið yrði unnið í áföngum á þann hátt að vatn yrði hverju sinni tæmt aftilteknum hlutum vatnsvega í stöðinni til að komið yrði við sandblæstri ogmálun ásamt nauðsynlegum viðgerðum.2Sem fyrr segir kom ekki fram fyrr en nokkru eftir að Normiehf. hóf verkið að umrædd sinkhúð væri undir málningu á stálflötum. Aðilanagreinir á um hvort tilvist sinkhúðarinnar hafi leitt til breytinga á verkinu oghaft áhrif á framgang þess, svo og hvor þeirra hafi þá borið áhættu af því. Áverkfundi 28. júlí 2009 gerði félagið athugasemd um að „sprautuzink“ hafi„tafið sandblástur með svörtum sandi“ og áskildi sér rétt „til að fara fram áaukagreiðslu vegna tafa við sandblástur á zinki.“ Á verkfundinum beindi stefndiþví til félagsins að beiðni um slíka greiðslu yrði að koma fram skriflega ogvarð félagið við því með bréfi 5. ágúst sama ár. Í því kom meðal annars fram aðfélagið teldi „zink á yfirborði vinnuflata“ valda því að tími við sandblásturhefði þrefaldast frá því sem ráðgert hafi verið. Af þessum sökum óskaði stefndi eftir því að verkfræðistofanMannvit hf. gerði „samanburð á sandblæstri á stáli með og án sinks“ og stóð húnað tilraun í þessu skyni 18. ágúst 2009 að viðstöddum fulltrúum Norma ehf. ogstefnda. Samkvæmt skýrslu verkfræðistofunnar 19. sama mánaðar reis viðframkvæmd þessarar tilraunar ágreiningur um hvort málmfletir sem þar átti aðvinna við væru marktækir til samanburðar á aðstæðum annars vegar á verkstað oghins vegar þeim sem verktaki hefði mátt búast við eftir verklýsingu. Ískýrslunni kom fram að í tilrauninni hafi tekið um þrefalt lengri tíma að sandblásamálmflöt með sinki en slíkan flöt með málningu ef notast var við svonefndansvartan sand en um tvöfalt lengri tíma ef beitt var stálsandi. Að öðru leytivar þess getið að rætt hafi verið um að gera frekari tilraunir og sett framtillaga um hvernig þær gætu farið fram. Eftir gögnum málsins varð ekkert afþví. Ekki verður séð að stefndi hafi brugðist frekar við ítrekuðum athugasemdumNorma ehf. vegna tafa af völdum sinkhúðarinnar meðan á verktíma stóð.3Stefndi heldur því meðal annars fram að vinna við aðfjarlægja sinkhúðina hafi hvorki verið aukaverk né viðbótarverk í skilningi fyrrnefndrarverklýsingar og skilmálanna ÍST 30:2003. Samkvæmt nánar tilgreindum ákvæðumþeirra megi engar breytingar gera á verki nema með samþykki verkkaupa og beriað semja um þær skriflega. Eftir ákvæðum verklýsingarinnar hafi talist tilaukaverka allar minni háttar lagfæringar á stáli ásamt því meðal annars að sjóðaí göt á rafsuðustrengjum, fjarlægja suðulús og slípa niður skarpa kanta ogbrúnir. Hið sama hafi átt við um allar minni háttar lagfæringar á steypu semekki væri unnt að fella undir verkþætti í tilboðsskrá. Samkvæmt þessu hafi vinnavið að fjarlægja sinkhúðina ekki fallið undir skilgreiningu á aukaverki. Aðauki hafi sú vinna ekki verið umfangsmeiri en sú sem miðað hafi verið við íverklýsingu þegar tillit sé tekið til þess að undir sinkhúðinni hafi stáliðhvergi nærri verið tært eða ryðgað í þeim mæli sem ella hefði mátt búast við.Í málinu liggja fyrir tvær matsgerðir dómkvaddra manna, annarsvegar frá 8. júní 2011 sem áfrýjandi aflaði og hins vegar frá 31. júlí 2013 semstefndi aflaði. Þessum matsgerðum ber saman um að verkið hafi orðið seinlegravegna sinkhúðarinnar og fyrirhöfn við framkvæmd þess aukist. Var því um að ræðabreytingu á verkinu frá því sem verklýsing gaf til kynna. Samkvæmt grein 16.1 í skilmálunum ÍST 30:2003 var stefnda „heimiltað krefjast breytinga á umfangi verksins innan eðlilegra marka“, eftir atvikummeð þeim afleiðingum að verktaki öðlaðist rétt á sérstakri greiðslu vegnaaukins kostnaðar sem af breytingu leiddi eða verklaun sættu lækkun vegna minnikostnaðar af framkvæmd verks í breyttu horfi, sbr. greinar 16.2 og 16.3.Stefndi hefur mótmælt því að hann hafi krafist þess við framkvæmd verksins aðumrædd sinkhúð yrði fjarlægð. Eins og að framan er rakið gerði Normi ehf. straxathugasemdir á verkfundi eftir að uppvíst varð um tilvist sinkhúðarinnar. Varþví gefið tilefni fyrir stefnda til að bregðast strax við ef víkja hefði áttfrá þeirri kröfu samkvæmt verklýsingu að málmfletir yrðu sandblásnir þannig aðeftir stæði hreint stál og breyta þannig verkinu að sinkhúðin yrði látin haldasér á flötum þar sem viðloðun hennar við stálið var ennþá næg.Stefndi hefur borið því við að krafa um að fjarlægja allasinkhúð af stálflötum hafi í raun komið frá framleiðanda málningarinnar semNormi ehf. hafi útvegað til verksins, en á því hafi félagið borið ábyrgð. Í skýrslusem deildarstjóri tæknideildar stefnda gaf fyrir héraðsdómi kom fram að eftirað komið hafi í ljós að sinkhúð væri undir málningu hafi risið spurning umhvort fjarlægja ætti hana og hafi það verið „ráðlegging aðmálningarframleiðandinn myndi ekki samþykkja, ábyrgjast málningarkerfið sittnema að væri byrjað frá hreinu stáli. Þess vegna héldum við okkur bara viðkröfur útboðsgagnanna um að blása þetta niður í þennan hreinleika sem þar var.“Aðspurður hvort það hafi verið krafa stefnda að allt sinkið yrði blásið í burtusvaraði hann: „Ja það var alltaf krafa að það yrði blásið sem sagt niður ístál, í þarna einhvern grófleika Sa 2,5 eða eitthvað slíkt. Það var alltafkrafa í útboðsgögnunum frá upphafi.“ Spurður um hvort komið hafi til tals aðslá af kröfum um að fjarlægja sinkhúðina kvað hann það ekki hafa komið fram aðhún væri til „einhverra stórbrotinna vandræða annað en það að menn vildu meinaað það væri, stálið væri betra heldur en það var í fyrri pípum sem við höfðumverið í og hérna það kom til tals hvort við ættum að láta sinkið bara vera áfram... það var eiginlega seljandi málningarkerfisins sem að ber ábyrgð á því aðþeirra kerfi byggir á því að þú byrjir frá stáli, ekki frá einhverjum öðrumgrunn sem að þeir ekki þekkja og vita þannig að þess vegna var það já ákvörðunað ... standa við kröfur útboðsins að blása niður í stál.“ Nánar spurður umhvort afstaða málningarframleiðandans hafi ráðið því að sinkið yrði fjarlægtsvaraði hann því að það hafi verið „náttúrulega ákvörðun í útboðsgögnum að þaðyrði sem sagt blásið niður í stál og þeirri ákvörðun var ekkert breytt í raunog veru með vísan til þess að ... það væri óljóst með ábyrgð á málningarkerfinuef það yrði gert, sem sagt það yrði breytt út frá því sem að sagt var, að þaðætti að hreinsa þetta.“Fyrir héraðsdómi var verkefnastjóri stefnda við verkið spurðurum hvort það hafi verið krafa frá málningarframleiðandanum að sinkið yrði fjarlægtog svaraði hann þannig: „Ja það var alveg, það er ljóst að, að sinkið varð aðfara. Það er að segja menn ... gera ekki endilega kröfu til að blæbrigði hverfien sink það varð að hreinsa þetta inn að málmi sem maður segir.“Að virtum framangreindum skýrslum fyrir dómi er ljóst að þóttkomið hafi fram sinkhúð undir málningu vék stefndi í engu frá kröfum í verklýsinguum hversu langt yrði að ganga við sandblástur, en sem fyrr segir var þar miðaðvið að þegar honum lyki stæði eftir hreint yfirborð stáls sem bæði málning ogryð hefði verið fjarlægt af. Stefndi hefur ekki hnekkt því að breyta hefði máttvali á tegund málningar ef ákvörðun hefði verið tekin um að láta sinkhúðinahalda sér. Með afstöðu sinni tók stefndi áhættu af auknum kostnaði af framkvæmdverksins ef leitt yrði í ljós að umfang þess hafi af þessum sökum orðið annaðog meira en verklýsing gaf til kynna. Í henni var einskis getið um tilvistsinkhúðarinnar. Með fyrrnefndum matsgerðum er nægilega fram komið að vegnaþeirrar húðar varð framkvæmd verksins mun örðugri og seinlegri en Normi ehf.hefði mátt reikna með á grundvelli verklýsingarinnar. Að þessu öllu gættu á áfrýjanditilkall til greiðslu úr hendi stefnda vegna þessa.4Ágreiningur er með aðilum um hvernig ákveða eigi greiðslutil áfrýjanda af framangreindu tilefni. Eins og fram er komið aflaði hvor aðilannafyrir sig matsgerðar dómkvaddra manna og var í þeim báðum komist að þeirriniðurstöðu að umfang verksins hafi aukist frá því, sem Normi ehf. hafi máttreikna með á grundvelli verklýsingar, vegna þess að sinkhúðin var fjarlægð viðsandblásturinn. Matsgerðunum bar á hinn bóginn fjarri því saman um hver þessiaukning hafi verið. Í matsgerðinni frá 8. júní 2011 sem áfrýjandi aflaði vargengið út frá því að hlutfall milli afkasta við sandblástur eftir því hvort umværi að ræða stálflöt annars vegar með sinkhúð og hins vegar án hennar væri ábilinu 1,9 til 2,6 en þar við bættist hækkun á kostnaði verktaka um á bilinu 11til 23% vegna viðleitni til að halda verkáætlun. Á þessum grunni var komist aðþeirri niðurstöðu að „sanngjarnt einingarverð“ fyrir sandblástur væri á bilinu25.000 til 38.000 krónur á hvern fermetra í stað 12.050 króna sem tilboð Normaehf. tók mið af. Var jafnframt talið að röskun á verkinu af þessum sökum ættiað leiða til hækkunar á öðrum liðum verklauna samkvæmt tilboði Norma ehf.þannig að liður vegna starfsmannakostnaðar ætti að hækka úr 1.930.000 krónum í3.700.000 til 5.000.000 krónur, liður vegna rekstrar á aðstöðu ætti að hækka úr400.000 krónum í 750.000 til 1.050.000 krónur og liður vegna söfnunar áblýmenguðum úrgangi ætti að hækka úr 640.000 krónum í 1.200.000 til 1.700.000krónur. Þá var talið að þessi röskun á verkinu hafi tafið framgang þess um 35virka daga. Aðalkrafa áfrýjanda fyrir Hæstarétti er reiknuð út frá hærrifjárhæðinni sem matsmenn komust að niðurstöðu um í hverjum lið, varakrafa hansfrá meðaltali milli hærri og lægri fjárhæðarinnar og þrautavarakrafa frá lægrifjárhæðinni, en í öllum tilvikum bætast svo við áðurnefndar eftirstöðvarreiknings Norma ehf. á grundvelli verksamningsins, 10.515.071 króna.Í matsgerðinni frá 31. júlí 2013 sem stefndi aflaði var komistað þeirri niðurstöðu að miðað við „hreinsun að Sa 2,5“, eða með öðrum orðum aðeftir stæði hreint yfirborð stáls sem málning, ryð og eftir atvikum sinkhúðhefði verið fjarlægð af, væru „afköst í sandblæstri á verulega tærðu sléttuyfirborði u.þ.b. 23% (meðaltal) hærri en við blástur á máluðu og sinkhúðuðusléttu ótærðu yfirborði.“ Í þeirri matsgerð var hvorki reiknað út hvaða áhrifþessi munur á afköstum hefði á einingarverð í verklið vegna sandblásturs néfjallað um hvort þetta ætti að leiða til breytinga á fjárhæðum vegna annarraverkliða.Framangreindan mun á niðurstöðum matsgerðanna um áhrifsinkhúðarinnar á afköst við sandblástur er einkum að rekja til þess á hverskonar málmflötum tilraunir voru gerðar til afkastamælinga við vinnslu hvorrarmatsgerðar fyrir sig. Í fyrri matsgerðinni var byggt á tilraunum sem gerðarvoru með sandblæstri á svonefndri vinnuloku sem var að hluta til með sinkhúðundir málningu, málaðri stálplötu án sinkhúðar og stálplötum sem stefndi lagðitil og matsmenn lýstu þannig að þær hafi verið alryðgaðar og að hluta meðslitróttri og illa farinni málningarhúð en án sinkhúðar. Töldu matsmenn máluðuplötuna hafa verið í allgóðu samræmi við lýsingu í útboðsgögnum á öðrumverkflötum en stagskóflum og klæðingu í sográs, en plöturnar sem stefndi lagðitil á sama hátt í samræmi við lýsingu á verkflötum stagskóflna og klæðningar ísográs. Í síðari matsgerðinni var stuðst við tilraunir sem gerðar voru ísandblæstri annars vegar á inntaksröri í Sigölduvirkjun sem á var bæði málningog sinkhúð og hins vegar á tærðum stálplötum án málningar eða sinkhúðar úrannarri virkjun stefnda.Þegar matsgerðirnar tvær eru virtar verður í hvorugu tilvikiséð að stuðst hafi verið við tilraunir sem geti gefið fyllilega marktæka myndaf samanburði á sandblæstri á málmflötum, sem verktaki hefði mátt reikna með ágrundvelli verklýsingar, og þeim flötum sem Normi ehf. þurfti að sandblása íraun. Ótvírætt er þó að aðferðir sem beittar voru við undirbúning síðari matsgerðarinnarhljóti að standa þessu verulega nær en aðferðirnar að baki fyrri matsgerðinni.Eins og málið liggur fyrir verður því að styðjast við niðurstöðu síðarimatsgerðarinnar.5Sem fyrr segir var komist að þeirri niðurstöðu ímatsgerðinni frá 31. júlí 2013 að afköst í sandblæstri á málmflötum ánsinkhúðar, hliðstæðum þeim sem Normi ehf. hafi mátt gera ráð fyrir á grundvelliverklýsingar, hefðu orðið 23% meiri en raun varð á við framkvæmd verksins vegnasinkhúðarinnar. Því til samræmis verður að leggja til grundvallar aðeiningarverð fyrir sandblástur á hverjum fermetra þurfi að hækka úr 12.050krónum í 15.650 krónur til þess að áfrýjandi fái hæfilegt endurgjald fyrirverkið í breyttri mynd, en ekki verða séð haldbær rök fyrir því að atvik þessigeti staðið til þess að endurgjald fyrir aðra verkliði en sandblástur takisamsvarandi hækkun. Í málinu virðist óumdeilt að flatarmál þess sem sandblásiðvar við framkvæmd verksins hafi þegar upp var staðið verið alls 3.047,6fermetrar. Samkvæmt þessu á áfrýjandi kröfu á hendur stefnda á þessum grunni aðfjárhæð 10.971.360 krónur, en við hana verður að bæta 24,5% virðisaukaskatti,2.687.983 krónum, þannig að úr verða samtals 13.659.343 krónur.Áfrýjandi hefur jafnframt krafist þess sem áður segir aðstefnda verði gert að greiða sér eftirstöðvar reiknings fyrir hluta umsaminnaverklauna, en reikningur þessi var gefinn út 29. september 2009 og fjárhæð hans11.505.369 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Inn á reikning þennan, semágreiningur stendur að engu leyti um, hefur stefndi greitt 990.298 krónur ogeru eftirstöðvar hans því 10.515.071 króna. Þá fjárhæð telur stefndi sig hafagreitt með skuldajöfnuði, sem lýst hafi verið yfir í lokauppgjöri hans vegnaverksins 22. desember 2009, með kröfu um í fyrsta lagi tafabætur vegnaseinkunar á verklokum, 8.528.250 krónur, í öðru lagi bætur „vegna sands ílögnum“, 786.299 krónur, og í þriðja lagi endurgreiðslu kostnaðar „vegnaendurúttekta“ sem Normi ehf. hafi átt sök á, 1.200.522 krónur. Um einstaka liðií þessari gagnkröfu er þess að gæta að í matsgerðinni frá 31. júlí 2013 varkomist að þeirri niðurstöðu að umfang verksins hafi aukist vegna vinnu semrekja mætti til sinkhúðar á málmflötum, en ekki var metið sérstaklega hversuverktími hefði átt lengjast af þessum sökum. Einnig liggur fyrir að nokkrartafir urðu á framvindu verksins vegna vatnsleka sem stefndi bar áhættu af. Aðauki voru Norma ehf. falin margvísleg aukaverk á verktímanum gegn sérstakri greiðslu,en ekkert liggur fyrir um hvort eða í hvaða mæli þau geti hafa tafið fyrirframgangi verksins að öðru leyti. Jafnframt verður að líta til þess að áverktímanum gerði stefndi engan áskilnað um greiðslu tafabóta. Að þessu öllugættu verður að hafna gagnkröfu stefnda um slíkar bætur. Um aðra áðurgreindaliði í gagnkröfu stefnda liggja engin haldbær gögn fyrir. Verður þeim þegar afþeirri ástæðu hafnað og stefnda þannig gert að greiða eftirstöðvarreikningsins.Samkvæmt öllu framangreindu verður stefndi dæmdur til aðgreiða áfrýjanda 24.174.414 krónur. Krafa áfrýjanda á grundvelli reikningsinsfrá 29. september 2009 ber dráttarvexti af óskertri fjárhæð reikningsins framtil 22. desember sama ár þegar stefndi innti af hendi innborgun á hana, en eftirstöðvarreikningsins frá þeim degi. Krafa áfrýjanda vegna hækkunar verklauna ber á hinnbóginn dráttarvexti frá 12. október 2011, en þann dag var mál þetta höfðað,sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraðiog fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Landsvirkjun, greiði áfrýjanda,Eignarhaldsfélaginu Norma ehf., 24.174.414 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 11.505.369 krónum frá29. september 2009 til 22. desember sama ár, af 10.515.071 krónu frá þeim degitil 12. október 2011, en af 24.174.414 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefndi greiði áfrýjanda samtals5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4.október 2016.Mál þetta sem tekið dómtekið var 12. september 2016 varhöfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 12. október 2011 af EignarhaldsfélaginuNorma ehf., Furuási 8, Garðabæ, á hendur Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68,Reykjavík. Kröfur aðilaStefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur tilað greiða honum 115.765.922 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. lagaum vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 11.505.369 krónum, frá 29. september2009 til 22. desember 2009, en af 10.515.071 krónu frá þeim degi til 16. júlí2011 en af 115.765.922 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur tilað greiða honum 89.587.375 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga umvexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 11.505.369 krónum, frá 29. september 2009til 22. desember 2009, en af 10.515.071 krónu frá þeim degi til 16. júlí 2011en af 89.587.375 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi krefst þess til þrautavara að stefndi verði dæmdurtil að greiða honum 63.408.828 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 11.505.369 krónum, frá 29.september 2009 til 22. desember 2009, en af 10.515.071 krónu frá þeim degi til16. júlí 2011 en af 63.408.828 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefst stefnandi þess í öllum tilvikum að stefndi verðidæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu í samræmi við framlagðanmálskostnaðarreikning.Stefndi gerir þær kröfur aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þessað kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefst stefndi þess að stefnandiverði dæmdur til að greiða honum hæfilegan málskostnað að mati dómsins en aðmálskostnaður verði að öðrum kosti felldur niður.Atvik málsÍ mars 2009 bauð stefndi út í almennu útboði sandblástur ogmálun á sniglum og sográsum fyrir þrjár vélar í Sigöldustöð, sandblástur ogmálun á þremur inntakslokum og tveimur vinnulokum og sandblástur og málun ástálklæðningu í fjórum inntökum. Þá var gert ráð fyrir að inntaksrist í inntakiyrði yfirfarin og lagfærð eftir þörfum. Um útboðið giltu útboðsgögn 2008-163,útgefin í mars 2009.Íslenskur staðall, ÍST- 30:2003, Almennir útboðs- og samningsskilmálar umverkframkvæmdir, var hluti útboðsgagna og skyldi hann gilda um verkið samkvæmtútboðsgögnunum eins og við gat átt með þeim breytingum og viðaukum sem getiðvar um í II. hluta útboðsgagnanna, sem bar fyrirsögnina Samningsskilmálar.Í ákvæði III.1.1. í útboðsgögnunum sagði að vatnsvegirSigöldustöðvar væru ekki aðgengilegir til skoðunar á útboðstímanum en í ákvæðiIII-1.3 sagði m.a. um ástand þeirra stálflata sem sandblása átti: “Töluverð sýnileg tæring er á stagskóflum ísniglum og stálklæðningu í sográsum. Sýnileg tæring á öðrum verkflötum erustakar ryðbólur, sem gefa tilefni til að undirliggjandi ryðmyndun sé til staðarundir málningu. Ástand stálklæðningar í inntaksristum liggur ekki fyrir. Ástandinntaksristar framan við inntökin kemur ekki í ljós, fyrr en búið verður aðlækka vatnshæð í inntaksskurðinum.“ Þá er í ákvæði III.1.4 vakin sérstökathygli á því að öll stálklæðning og búnaður í vatnsvegum Sigöldustöðvar séumálaðir með málningu sem innihaldi blý og sérstök fyrirmæli gefin umfyrirbyggjandi aðgerðir af þeirri ástæðu og hvernig blýmenguðum úrgangi skyldifargað. Þann 26. mars 2009 var haldinn vettvangsfundur vegnaútboðsins. Á fundinum var m.a. fjallað um líklegt ástand vatnsvega íSigöldustöð, með hliðsjón af af því sem í ljós hafi komið við sandblásturvatnsvega í Búrfellsstöð og Hrauneyjafossstöð en talsverð ryðtæring hafði komiðfram við sandblástur á stálflötum á báðum stöðum. Þá kom fram á fundinum að Sigöldustöð hefði verið tekin í notkun1977-1978 og hefðu vatnsvegir í stöðini ekki áður verið sandblásnir.Við opnun tilboða, 15. apríl 2009, kom í ljós að Normi ehf.,kt. 711297-2199, Hraunholti 1, Vogum, átti lægsta tilboð í verkið en alls bárustfjögur tilboð. Var tilboð Norma ehf. samtals að fjárhæð 75.500.000 krónur, ánvirðisaukaskatts. Þar af var tilboð fyrir sandblástur 35.668.000 krónur, ánvirðisaukaskatts, miðað við 2960 fermetra og var einingaverð tilboðsgjafa fyrirsandblástur því 12.050 krónur. Þann 5. maí 2009 undirrituðu Normi ehf. ogstefndi verksamning á grundvelliframangreinds tilboðs Norma ehf. (hér eftir verktaki) og framangreindraútboðsgagna 2008- 163. Umsjónarmaður stefnda með framkvæmd verksins var ráðinnAðalsteinn Þórðarson verkfræðingur.Samkvæmt ákvæði III.1.2 íútboðsgögnum var gert ráð fyrir að verktaki fengi aðgang að fyrsta verkhluta(vél-1), 2. júní 2009, en heildarverkinu yrði lokið 15. ágúst 2009. Vatnstæming á vél 1 mun hafa hafist1. júní 2009 og verktaki samdægurs fengið aðgang að snigli-1 og sográs-1.Sandblástur mun hins vegar hafa hafist nokkru síðar eða 11. júní. Á verkfundi nr. 9, sem haldinn var 28. júlí 2009, gerðiverktaki þá athugasemd að við sandblástur í inntaki hefði komið í ljós að ástálinu undir málningu væri sprautusink sem tafið hefði sandblástur með svörtumsandi. Ekki hafi verið gert ráðfyrir að sink væri á stálklæðningunni og áskildi verktaki sér af þessum ástæðumrétt til að fara fram á aukagreiðslu vegna tafa við sandblásturinn. Af hálfustefnda var bókað að vildi verktaki fá aukagreiðslu vegna þessa yrði sú beiðniað berast stefnda skriflega. Verktaki mun á fundi með fulltrúum stefnda, 30.júlí, hafa lagt fram skriflega tillögu um að einingaverð hækkuðu um 50% vegnaumræddrar sprautusinkhúðar á yfirborðsflötum. Á verkfundi nr. 10 sem haldinn var, 5. ágúst, er bókað ífundargerð að verktaki leggi fram yfirlýsingu um tafir á sandblæstri vegnasinks á yfirborði vinnuflata. Í yfirlýsingunni kemur fram að verktaki telji aðsink á yfirborði vinnuflata hafi valdið því að sandblásturstími hafiþrefaldast. Til að bregðast við því hafi verktaki látið vinna umverslunarmannahelgina, bætt við tveimur loftpressum og látið 20 manns vinna aðverkinu. Þá er í yfirlýsingunni fjallað um líkleg verklok. Óraunhæft sé aðfylling á lóni geti farið fram 7. ágúst, eins og ráðgert hafi verið, enkappkostað verði að hún geti átt sér stað 12. ágúst eða í síðasta lagi 16.ágúst.Verktaki lét, þegar leið á verkið, vinna við sandblástur ávinnu- og inntakslokum á vinnusvæði félagsins í Vogum og var sú vinna unnin afundirverktakanum Bergá – Sandblæstri ehf. Með bréfi, 10. ágúst 2009, lýstiframangreindur undirverktaki því yfir að forsendur fyrir boði hans ísandblástur á lokunum væru brostnar, þar sem blásturtími hefði margfaldastvegna sinkhúðar undir málningu en hennar hefði í engu verið getið íútboðsgögnum. Væri þykkt sinkhúðarinnarallt að 250 mm á köflum og einna verst þar sem erfiðast væri að ná til hennar.Væri þess krafist að einingaverð fyrir vinnu undirverktakans yrði fjórfaldað.Á verkfundi nr. 11 sem haldin var 11. ágúst 2009 lagðiverktaki fram framangreint erindi undirverktakans D45 og skriflega yfirlýsingusem bar fyrirsögnina „Sýn Norma á framvindu“. Í yfirlýsingunni segir m.a. aðljóst sé að 4500 tímar muni fara í sandblástur, þar af helmingur í næturvinnu,en í tilboði félagsins hafi verið reiknað með að 1500 tímar færu í blásturinnog hann yrði að mestu unninn á hefðbundnum vinnutíma. Augljóst sé að ástæðatímaaukningarinnar sé sprautusink á yfirborði þeirra flata, sem verið sé aðsandblása, og fjarlægja þurfi fyrir málningu. Þegar boðið hafi verið í verkiðhafi engar upplýsingar verið um tilvist umræddrar sprautusinkhúðar, hvorki íútboðsgögnum eða þær komið fram munnlega. Komi ekki til verulegra bóta muniverktaki af þessum ástæðum verða fyrir verulegu fjárhagstjóni.Þálýsti verktakinn því yfir að tillaga hans um hækkun á einingarverðum um 50%vegna sprautusinks, frá 30. júlí 2009, væri dregin tilbaka. Vísaði verktaki þvítil stuðnings til framangreindrar kröfu undirverktaka um fjórfalda hækkun áumsömdum einingarverðum. Í framhaldi af framangreindum athugasemdum verktaka fórstefndi þess á leit að verkfræðistofanMannvit gerði samanburð á sandblæstri á stáli með og án sinks. Var fundurhaldinn af þessu tilefni á starfsstöð verktaka í Vogum, 18. ágúst, aðviðstöddum starfsmönnum Mannvits, fulltrúum stefnda þ.m.t. eftirlitsmanni hans,fulltrúum verktaka og undirverktaka og fulltrúa Málningar hf. en Málning hf.var seljandi málningarinnar, sem verktaki ætlaði að nota við verkið. Fram kemurí skýrslu Mannvits, 19. ágúst, að þegar úrboðsgögn hafi verið rituð hafi veriðtalið að málning á lokum væri blýrík „klórgúm“ málning, líkt og á öðrumstálflötum Sigöldustöðvar. Búist hafi verið við að undir henni væri kominundirliggjandi tæring í stálið. Raunin hafi hins vegar verið sú að yfirmálninghafi verið laus við blý en undir henni verið sinklag, sem sprautað hafi verið ástálið (sprautusink), en engin undirliggjandi tæring í þeim mæli sem útboðsgögnhafi gefið til kynna. Af hálfu verktaka hafi komið fram að sinklagið sé víðanokkuð þykkt og erfitt geti verið að blása það af í kverkum og þröngum rýmum ogað á sléttum vel aðgengilegum flötum taki lengri tíma að blása það af envenjulega málningu. Af hálfu stefnda var á fundinum bent á að á móti vinnu viðað fjarlægja sink hafi komið minni vinna við sandblásturinn, þar sem engirtæringapyttir væru undir sinkinu. Þá vakti fulltrúi stefnda athygli á að þarsem ekki hafi reynst blý í gömlu yfirmálningunni hafi verktakinn losnað við aðgera ráðstafanir vegna blýmengunar, með tilheyrandi kostnaði. Ákveðið var áfundinum að framkvæma samanburðartilraun, sem verktaki hafði undirbúið. Varárangur mældur í lok tilrauna en að mati Mannvits endurspeglaði tilraunin ogniðurstöður hennar ekki aðstæður í verkinu sjálfu. Voru viðstaddir sammála umað gera þyrfti aðra samanburðartilraun til að hægt væri að meta viðbótartímavið að sandblása málningu með sinklagi undir. Var samþykkt á fundinum aðMannvit myndi undirbúa slíka tilraun og útbúa sérstaka prófunarlýsingu þar semprófuninni yrði lýst. Sú tilraun mun ekki hafa verið framkvæmd að því ervirðist vegna ósamkomulags verktaka og stefnda um framkvæmd tilraunarinnar.Á verkfundi nr. 12 sem haldinn var, 25. ágúst, var bókaðeftir verktaka að verkið í heild hafi reynst töluvert umfangsmeira en verktakihafi reiknað með og áætlað út frá lýsingu í útboðsgögnum en sinkhúð ástálklæðningu hafi komi á óvart og reynst mjög seinleg. Formleg verklok munuhafa orðið 17. október 2009. Hinn 21. október 2009 var haldinn uppgjörsfundur vegnaverksins. Samkvæmt fundargerð voru lagðar fram niðurstöðutölur samkvæmtútboðgögnum og greiddum reikningum. Af hálfu verktaka var bent á aukið umfangvegna sinkhúðar. Af hálfu stefnda var upplýst að samkvæmt áætluðum verktíma íútboðsgögnum og skilgreindri tilhögun sýndu tímamælingar að áætlaður verktímihafi verið sá sami og farið hafi í verkið. Hefði verktaki fylgt ákvæðumútboðsgagna um vinnubrögð og verklag hefði verktími orðið sá sami. Samkvæmt þvíyrði ekki séð að lengri tíma hefði þurft til að vinna verkið en ráðgert hefðiverið. Af hálfu verktaka var þessum staðhæfingum mótmælt. Af hálfu verktaka varupplýst að undirverktaki hefði gert kröfu á hendur honum um fjórföldun áumfangi verks við sandblástur á lokum, miðað við upphaflega áætlaðan tíma.Óskaði verktaki þess að þetta mat yrði lagt til grundvallar við mat áheildarverki. Af hálfu stefnda var þess farið á leit að verktaki kæmi meðrökstuddar skýringar á auknu umfangi og þær yrðu lagðar fram til umræðu. Íframhaldi af slíkum umræðum myndu aðilar setjast niður og freista þess að nániðurstöðu. Í öllum tilfellum yrði slík niðurstaða að byggja á rökum meðtilvitnun í útboðsgögn og skráðar staðreyndir, sem upp hefðu komið á verktíma.Með bréfi, 12. nóvember 2009, gerði verktaki kröfu á hendurstefnda um viðbótargreiðslu vegna kostnaðar við að fjarlægja sinkhúð, sem faliðhefði í sér verulega og óvænta viðbót við umsamið verk. Var krafan samtals aðfjárhæð 94.413.540 krónur. Þá krafðist verktaki jafnframt framlengingar áverktíma í hlutfalli við aukningu á verkmagni.Stefndi svaraði erindinu með bréfi, 2. desember 2009. Varkröfugerð verktaka alfarið hafnað og því lýst yfir að lokauppgjör yrði að farafram samkvæmt tilboðsfjárhæðum verktaka, að teknu tilliti til frádráttar vegnareiknaðra bóta vegna tafa á verkskilum. Fulltrúarstefnda og verktaka munu hafa átt fund, 21. desember 2009, til að freista þessað ná samkomulagi um framangreindan ágreining. Ekki náðist samkomulag áfundinum. Þann 22. desember 2009 samdi stefndi einhliða lokauppgjörgagnvart verktaka Uppgjörið fól ekki í sér viðbótargreiðslur vegna meintra tafaog viðbótarkostnaður verktaka vegna margnefnds sprautusinks. Hins vegar dróstefndi frá uppgjörinu bætur vegnameintra tafa á verkinu að fjárhæð 6.850.000 krónur. Til greiðslu samkvæmtuppgjörinu komu samkvæmt útreikningi stefnda samtals 990.298 krónur og var súfjárhæð lögð inn á reikning verktaka. Með bréfi lögmanns verktaka til stefnda, 3. febrúar 2010,var krafa verktaka um viðbótargreiðslu að fjárhæð 65.671.119 krónur ítrekuð. Þávar gerð krafa um greiðslu framvindureiknings að höfuðstól 11. 505.369 krónurauk vaxta og kostnaðar og kröfu stefnda vegna tafabóta hafnað.Með bréfi stefnda, 31. mars 2010, var kröfugerð verktaka hafnað.Sem „tilraun til sátta í málinu“ bauð stefndi verktaka viðbótargreiðslu sem nam15% magnaukningu á verkþáttum 4.4.1 Sandblástur í Sa 2,5. Í því fólstað magntölur í þeim verkþætti myndu hækka úr 12.050 krónum í 13.585krónur. Greiðslur til verktaka myndu því hækka samtals um 5.502.030 krónur. Afhálfu stefnda var gerður fyrirvari um að í sáttatillögunni fælist ekkiviðurkenning á kröfum verktaka.Með matsbeiðni, dagsettri 25. mars 2010, óskaði verktakieftir því að dómkvaddir yrðu tveir hæfir og óvilhallir matsmenn til að skoða ogmeta eftirfarandi:a. Hvað væri sanngjarnt einingarverð ísandblásturhluta verksins (4.4.1) að teknu tilliti til þess að matsbeiðandahafi verið gert að fjarlægja sinkhúðsinkhúð þá sem verið hafi undir málningu.Við mat á þessum lið skyldi litið til tilboðs matsbeiðanda íverkið en lagt til grundvallar að tilboðið, sem gert hafi verið, hafi ekki gertráð fyrir að sinkhúð væri undir málningu og/eða að fjarlægja bæri sinkhúð.b. Hvaða fjárhagsleg áhrif það hefði áaðra verkliði að matsbeiðanda hafi verið gert að fjarlægja sinkhúð sem reynsthafi undir málningu, þ.m.t. á verklið 4.1.2 og 4.1.3. í útboðsgögnum. Leggja skyldi til grundvallar við matið að tilboðmatsbeiðanda hafi ekki gert ráð fyrir að sinkhúð væri undir málningu.c.Hvaðætla mætti að miklar tafir hafi orðið á verkinu, í dögum talið, ef lagt væritil grundvallar að matsbeiðanda hafi verið gert að fjarlægja sinkhúð sem reynsthafi undir allri málningu og að tilboð matsbeiðanda hafi ekki gert ráð fyrirþeirri staðreynd.Þann 18. júní 2010 voru þeir Gylfi Sigurðssonbyggingaverkfræðingur og Rögnvaldur S. Gíslasonar efnaverkfræðingur dómkvaddiraf Héraðsdómi Reykjavíkur til að framkvæma hið umbeðna mat. Með bréfi matsmanna til matsbeiðanda og matsþola, 30.september 2010, var þeim gerð grein fyrir því að matsmenn hygðust láta gerasandblásturstilraun – afkastamælingu. Nánar tiltekið skyldi sandblása vinnulokusem enn væri á starfsstöð verktaka og aðra stálplötu til samanburðar. Hinn 19.október 2010 var haldinn matsfundur að viðstöddum fulltrúum matsbeiðanda ogmatsþola. Á fundinum lagði matsþoli fram bókun þar sem fram kom að hann teldiað fyrirhugaðar tilraunir eða afkastamælingar á vinnuloku myndu ekki koma tilmeð að sýna rétta mynd af verkinu og ekki væri unnt að yfirfæra slíka mælinguyfir á verkið. Ástæða þess væri í fyrsta lagi sú að stærsti hluti verksinshefði falist í sandblæstri á sléttum aðgengilegum flötum í vatnsvegum. Í öðrulagi ætti tilraunin eingöngu að taka til vinnuloku, sem væri seinlegt að blásaog þar af leiðandi ekki dæmigerð fyrir verkið. Heildarflötur verksins væri 3048fm. Þar af reiknaðist matsþola að 256 fm hafi verið erfiðir í aðgengi, líkt oghluti af vinnulokunni. Í þriðja lagi benti matsþoli á að ekkert blý væri ávinnulokunni líkt og í vatnsvegum. Af þessum ástæðum væri mælingin ekki marktækog ekki unnt að heimfæra slíka mælingu yfir á heildarverkið. Til þess aðsandblásturstilraunin gæti orðið marktæk yrði hún að grundvallast á samanburðiá sandblæstri á ryðtærðu stáli eins og útboðsgögn hafi gefið til kynna oghinsvegar á sléttu stáli með sinki eins og reyndin hafi orðið í verkinu. Aðóbreyttu myndi matsþoli hafna fyrirhugaðri tilraun. Eftir matsfund, þar semframangreind bókun matsþola var lögð fram, var haldinn annar fundur aðviðstöddum matsmönnum og fulltrúum matsbeiðanda og matsþola. Á fundinum lýstumatsmenn því yfir að þeir hefðu haft samband við héraðsdómara vegna bókunarmatsþola. Á fundinum kom einnig fram að þeir óskuðu eftir því að matsaðilarmyndu ná samkomulagi sín á milli um sandblásturstilraun. Niðurstaða fundarinsvar sú að samkomulag náðist um sandblásturprófun og að samhliða yrði gerðafkastamæling á ryðtærðu stáli samkvæmt kröfu matsþola. Í kjölfarið óskuðumatsmenn eftir því að matsþoli myndi útvega ryðtærðar stálplötur fyrir prófun.Matsþoli mun hafa falið eftirlitsmanni að útvega stálplötur sem samræmdustlýsingu í útboðsgögnum og voru þær afhentar matsmönnum á vettvangisandblástursprófunar, 9. apríl 2011. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna lá fyrir, 8. júní 2011,og voru meginniðurstöður hennar eftirfarandi:a.Sanngjarnt einingarverð ísandblásturhluta verksinskr. 25.000,- 38.000,- b.Fjárhagsleg áhrif á aðra verkliði-Starfsmannakostnaður, gisting o.fl. kr. 3.700.000,- 5.000.000,--Rekstur aðstöðu.tækjabúnaðar áverkstað o.fl. kr. 750.000,- 1.050.000,--Söfnun á blýmenguðum úrgangi kr. 1.200.000,- 1.700.000,-c.Tafir á verkinu sem rekja má tilzinkhúðar 35 virkir dagar.Með bréfi lögmanns verktaka til stefnda, 16. júní 2011,gerði verktaki kröfu á hendur stefnda að fjárhæð samtals 154.786.269 krónur.Var krafan sögð reist á matsgerðinni frá8. júní. Með bréfi stefnda til lögmanns verktaka, 14. júlí 2011, varkröfu verktaka hafnað á þeim grundvelli að matsskýrslan frá 8. júní væriómarktæk þar sem matsmenn hefðu virt að vettugi niðurstöður afkastamælinga viðsandblástur á ryðtærðu stáli og ekki borið þær saman við sandblástur á stálimeð sinkhúð.Með yfirlýsingu, dagsettri, 22. september 2011, staðfestiverktaki að hann hefði framselt kröfu sína á hendur stefnda vegna verks2008-163 (Sigöldustöð) til stefnanda.Með matsbeiðni, 18. júní 2012, fór stefndi þess á leit aðdómkvaddir yrðu tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn með sérþekkingu á sandblæstritil framkvæma og meta eftirfarandi:i.Framkvæmatilraunasandblástur á verkstað í vatnsfarvegi í Sigöldu á stálfleti með sinkiog málningu líkt og raunin hafi orðið á í verkinu. Nánar tiltekið að framkvæma slíkansandblástur í þrýstivatnspípu í Sigöldu sem ekki hafi verið sandblásin afmatsþola. Matsbeiðandi muni útvega og/ eða benda matsmönnum á stálflöt semóskað sé að verði metinn. Óskað sé eftir að matsmenn láti mæla afköst viðsandblástur á ca 10 fm fleti (í Sigöldu) og tími verði mældur miðað viðm²/klst. Óskað sé eftir því að hinirdómkvöddu matsmenn skrái niðurstöður slíkra mælinga. Matsmenn skuli hafa samráðvið matsbeiðanda um tímasetningu tilrauna þar sem tæma þurfi vél í Sigöldu svounnt sé að framkvæma tilraunina.ii.Framkvæmatilraunasandblástur á ryðtærðum stálfleti úr vatnsfarvegi annarrarvatnsaflsvirkjunar, t.d. í Þjórsá, Sogi eða Blöndu. Nánar tiltekið sé óskaðeftir því að sandblásinn verði ryðtærður stálflötur með málningu líkt og þeimsem lýst hafi verið í útboðsgögnum. Með ryðtærðum stálfleti sé átt við stálflötúr vatnsfarvegi virkjunar sem verið hafi undir ágangi vatns í álíka tíma ogstálfletir í Sigöldu. Óskað sé eftir að matsmenn láti mæla afköst viðsandblástur á ca 10 fm fleti (ryðtærðum stálfleti) og tími verði mældur miðaðvið m²/klst. Óskað sé eftir því að hinir dómkvöddu matsmenn skrái niðurstöðurslíkra mælinga. Matsbeiðandi muni útvega og/ eða benda matsmönnum á stálflötsem óskað sé að verði metinn. Ákvörðun um staðsetningu prófunar verði tekin aforkusviði Landsvirkjunar og muni ráðast af rekstri stöðva og orkuþörf á þeimtíma. Matsmenn skuli hafa samráð við matsbeiðanda um tímasetningu tilrauna þarsem hugsanlega þurfi að tæma vélar eða vatnsrásir í viðeigandi virkjun.iii.Óskað séeftir því að matsmenn geri samanburð á afköstum og niðurstöðumsandblásturmælinga. iv.Óskað séað sandblástur verði bæði framkvæmdur með stálsandi og svörtum sandi. Hinn 4. desember 2012 voru þeir GunnarÞórðarson efnaverkfræðingur og Hjörtur Emilsson skipatæknifræðingur dómkvaddir,í Héraðsdómi Reykjavíkur, til að framkvæma matið. Er matsgerð þeirra dagsett31. júlí 2013.Matsmenn létu framkvæma sandblásturstilraunirvið Sigöldustöð, 12. apríl 2013. Samkvæmt matsgerðinni fengust tværmeginniðurstöður með þessum tilraunum. og er gerð grein fyrir þeim ímatsgerðinni með eftirfarandi hætti:. Afköst í sandblæstri við hreinsunstályfirborðs að Sa 2,5 með nýjum stálsandi á sléttum flötum eru um það bil 2,5sinnum meiri en með svörtum sandi. Góð samsvörun fékkst milli tilraunanna íinntakspípunni annars vegar og á stálplötunum hins vegar, hvað þetta varðar.Hins vegar er tæpast raunhæft að ætla að þessi afköst náist með stálsandinum ístærri verkum, þar sem stálsandurinn er almennt hreinsaður og endurnýtturmargoft af kostnaðarástæðum. Við endurnýtingu slævast brúnir stálkornanna ogblástursafköstin minnka nokkuð. 2. Miðað við hreinsun að Sa 2,5 eru afköst ísandblæstri, á verulega tærðu sléttu yfirborði, u.þ.b. 23% (meðaltal) hærri envið blástur á máluðu og sínkhúðuðu sléttu ótærðu yfirborði. Þessi niðurstaðafékkst jafnt fyrir stálsand annars vegar og svartan sand hins vegar. Góðsamsvörun fékkst milli tilraunanna í inntakspípunni annars vegar og ástálplötunum hins vegar, hvað þetta varðar. Matsmenn treysta sér ekki til aðfullyrða, í ljósi mikillar tæringar þeirra stálplatna sem útvegaðar voru afmatsbeiðanda, hvort þessa niðurstöðu megi yfirfæra á málaðan og tærðan flöt,eins og lýst var í útboðsgögnum. Stefndi ritaðistefnanda bréf, 25. september 2013. Í bréfinu er rakið að við matið frá 31.júlí 2013 hafi matsmenn ákveðið að við tilraunablástur á stálplötum yrðiblásinn sá hluti stálplötu sem var minnst tærður. Það sé álit stefnda að viðframkvæmd matsins hafi einnig átt að sandblása aðra meira tærða fleti. Slíkmæling hefði sýnt raunverulegan mun á umfangi þar sem umræddar plötur hafikomið úr vatnsfarvegi annarrar virkjunar og verið í sama ástandi og útboðsgögnhafi gert ráð fyrir. Niðurstaða matsins sé að þessu leyti verktaka í hag. Sé súmagnaukning sem felist í niðurstöðu matsmanna færð yfir á verksamning aðilafeli hún í sér 23% magnaukningu á verkþáttinn „4.4.1 Sandblástur í Sa 2,5“ Íþví felist að magntölur í þeim verkþætti ættu að hækka úr 12.050 krónum í14.822 krónur. Greiðslur til verktaka ættu því að hækka um samtals 8.436.446krónur. Stefndi hafi með bréfi 31. mars 2010 boðið viðsemjanda sínum hækkun áumræddu einingaverði um 15%. Niðurstaða matsmanna sé því mjög nálægt tillögustefnda að sátt í málinu. Lögmaður stefnanda svaraðiframangreindu bréfi stefnda, 19. nóvember 2013. Í bréfinu er því alfarið hafnaðað matsgerðin frá 31. júlí 2013 hafi raskað meginniðurstöðum fyrra matsins frá8. júní 2011 þegar af þeirri ástæðu að samanburðarplatan hafi ekki haft neinamálningu og matið því þýðingalaust. Þó staðfesti það, ólíkt því sem stefndihafi haldið fram, að tímafrekara sé að blása málningu og sink en tærðanstálflöt. Íbréfi stefnda til verktaka, 30. maí 2014, er því haldið fram að verktaki hafiekki enn lokið við að sandblása vinnuloku eins og fram hafi komið í tillögustefnda að lokauppgjöri, 22. desember 2012. Skorað sé á verktaka að kláraverkið þ.e. sandblása lokuna og skila henni á verkstað en áskilnaður gerður umtafabætur sem við ritun bréfsins séu í heild 40.830.000 krónur. Meðbréfi stefnda til verktaka, 15. júlí 2014, er framangreind krafa um skil vinnulokunnarítrekuð og því hafnað, sem fram hafi komið í tölvubréfi lögmanns verktaka, 4.júní, að samkomulag hafi verið milli stefnda og verktaka um að lokan yrði notuðtil prófana. Íbréfum stefnda og verktaka frá 17. október, 28. október og 31. október 2014 eruframangreind sjónarmið þeirra ítrekuð. Meginágreininguraðila í máli þessu snýst um hvort verktakinn, Normi ehf., hafi á grundvelliumrædds verksamnings við stefnda eignast viðbótarkröfur á hendur stefnda þarsem sandblástur á stálflötum hafi reynst tímafrekari og kostnaðarsamari enútboðsgögn hafi gert ráð fyrir. Snýst ágreiningur aðila málsins bæði umgreiðsluskyldu og fjárhæðir. Þá er deilt um hvort stefnandi sé réttur aðili aðþeim kröfum sem hann geri í málinu á grundvelli framsals frá verktaka tilstefnanda. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimildaStefnandi byggir kröfur sínar á ólögfestumreglum verktakaréttar um viðbótarkröfur vegna aukaverka. Því hafi í sjálfu sérekki verið mótmælt af hálfu stefnda að hafi zinkhúðin á annað borð leitt tilþess að verkið hafi orðið dýrara fyrir stefnanda, sé um aukaverk að ræða ískilningi útboðsgagna. Jafnframt að viðþær aðstæður eignist stefnandi viðbótarkröfur á hendur stefnda. Stefndi virðistbyggja málatilbúnað sinn á þeirri málsástæðu að sú staðreynd að sinkhúð hafiverið undir málningu hafi ekki leitt til aukins kostnaðar fyrir stefnanda. Lítistefnandi því svo á að verði á annað borð komist að þeirri niðurstöðu að verkiðhafi verið dýrara vegna sink-húðarinnar þá séu aðilar sammála um að stefnandieigi af þeirri ástæðu kröfurétt á hendur stefnda. Þessu til stuðnings skulijafnframt vísað til þess að aðilar hafi leitað saman til Mannvitsverkfræðistofu til að láta framkvæma áðurgreint óformlegt mat sem í stuttu málihafi falist í því að meta hvort verkið væri umfangsmeira vegna sinksins. Sýniþað að aðilar hafi verið sammála um að stefnda bæri að greiða stefnanda kostnaðsem leitt hafi af fjárlægingu sinks ef niðurstaðan yrði sú að verkið væriumfangsmeira af þessum sökum. Líti stefnandi svo á að í þessu felist fullviðurkenning stefnda á framangreindum skilningi stefnanda. Stefnandi byggifjárhæðir krafna sinna á fyrirliggjandi matsgerð frá 8. júní 2011. Niðurstaðamatsins sé í stuttu máli eftirfarandi:d. Sanngjarnt einingarverð í sandblásturhluta verksins kr. 25.000- 38.000 e.Fjárhagslegáhrif á aðra verkliðiStarfsmannakostnaður, gisting o.fl. kr.3.700.000 - 5.000.000Rekstur aðstöðu.tækjabúnaðar á verkstaðo.fl. kr.750.000 - 1.050.000Söfnun á blýmenguðum úrgangi kr.1.200.000 - 1.700.000f.Tafirá verkinu sem rekja má til zinkhúðar 35 virkir dagar.Á grundvelli matsins sé gerðar eftirfarandi kröfur á hendurstefnda vegna aukaverks (magnaukningar) við að fjarlægja sink og vegnafjárhagslegra áhrifa sem tengist þeirri vinnu:.Sundurliðun aðalkröfu:Sandblástur3.047,6 fermetrar x 38.000 kr/m2 kr. 115.808.800Aðfrádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 36.723.580Starfsmannakostnaður,gisting o.fl. kr. 5.000.000Aðfrádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 1.930.000Reksturaðstöðu, tækjabúnaðar á verkstað o.fl. kr. 1.050.000 Aðfrádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 400.000Söfnuná blýmenguðum úrgangi kr. 1.700.000Að frádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 640.000Virðisaukaskattur 25,5% af kr. 83.865.220 kr. 21.385.631Framvindureikningurnr. 8 kr. 11.505.369Aðfrádreginni greiðslu 22.12.2009 skv. dskj. 127 kr. 990.298 Samtals: kr. 115.765.9222.Sundurliðun varakröfu:Sandblástur3.047,6 fermetrar x 31.500 kr/m2 kr. 95.999.400 Frádregin greiðsla skv. tilboði kr. 36.723.580Starfsmannakostnaður,gisting o.fl. kr. 4.350.000Frádregingreiðsla skv. tilboði kr. 1.930.000Reksturaðstöðu, tækjabúnaðar á verkstað o.fl. kr. 900.000 Frádregingreiðsla skv. tilboði kr. 400.000Söfnuná blýmenguðum úrgangi kr. 1.450.000Frádregingreiðsla skv. tilboði kr. 640.000Virðisaukaskattur25,5% af kr. 63.005.820 kr. 16.066.484Framvindureikningurnr. 8 kr. 11.505.369Frádregingreiðsla 22.12.2009 skv. dskj. 127 kr. 990.298 Samtals: kr. 89.587.3753.Sundurliðun þrautavarakröfu:Sandblástur 3.047,6 fermetrar x 25.500 kr/m2 kr. 76.190.000 Frádregin greiðslu skv. tilboði kr. 36.723.580Starfsmannakostnaður, gisting o.fl kr. 3.700.000Að frádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 1.930.000Rekstur aðstöðu, tækjabúnaðar á verkstað o.fl. kr. 750.000 Að frádreginni greiðslu skv. tilboði kr. 400.000Söfnun á blýmenguðum úrgangi kr. 1.200.000Að frádreginni greiðslu skv. tilboði kr.640.000Virðisaukaskattur 25,5% af kr. 42.146.420 kr.10.747.337Framvindureikningur nr. 8 kr.11.505.369Að frádreginni greiðslu 22.12.2009 skv. dskj. 127 kr.990.298 Samtals: kr. 63.408.828Framangreind kröfugerð stefnanda feli í sér breytingar fráupphaflegri kröfugerð hans. Hin breytta kröfugerð skýrist í fyrsta lagi af þvíað fallið sé frá kröfuliðnum ,,Kostnaður og tjón metið að álitum kr.5.000.000“. Í annan stað hafi verið tekið tillit til þess að stefndi hafi hinn22. desember 2009 greitt 990.298 krónur inn á framvindureikning nr. 8. Í þriðjalagi setji stefnandi kröfur sínar fram sem aðalkröfu, varakröfu ogþrautavarakröfu sem skýrist af því að aðalkrafan taki mið af hæstu gildummatsgerðar á dómskjali nr. 15, líkt og gert hafi verið í stefnu, varakrafantaki mið af miðgildi einingaverða skv. matsgerðinni og þrautavarakrafan aflægstu gildum (einingaverðum). Fyrirliggjandi matsgerð frá 8. júní 2011 sé velígrunduð og rökstudd auk þess sem hennihafi ekki verið hnekkt af hálfu stefnda. Á því sé byggt að full ástæða sé tilað notast við hæsta gildi samkvæmt matsgerðinni líkt og gert sé í aðalkröfustefnanda. Verði m.a. ekki hjá því litið að stefnandi hafi engan frest haft tilað bregðast við breytingu á verkinu samkvæmt útboðslýsingu. Megi augljóst veraað kostnaður við að takast á við breytingu á verki undir framkvæmd þess sé munmeiri en ef unnt hefði verið að kynna sér umfang verksins við lesturútboðslýsingar áður en tilboð sé gert í einstaka verkliði. Þá hafimagnaukningin leitt til þess að stór hluti verksins hafi verið unninn í yfir-og/eða næturvinnu sem haft hafi stóraukinn kostnaðarauka í för með sér fyrirstefnanda. Sjónarmið stefnda í málinu sé einkum að finna í bréfistefnda til lögmanns stefnanda, dags. 14. júlí 2011. Byggi stefndi á því aðmatið frá 8. júní 2011 sé haldið annmörkum og því beri ekki að leggja það tilgrundvallar. Stefndi byggi á því í tilgreindu bréfi sínu að ekki hafi veriðrétt að notast við þá vinnuloku sem matsmenn hafi gert prófanir sínar á. Þessuatriði sé harðlega mótmælt af hálfu stefnanda, enda hafi aðilar strax í upphafiverið sammála um notkun lokunnar en hún sé hluti af hinu umþrætta verki og einnaf þeim hlutum sem stefnanda hafi borið að sandblása. Þessu til stuðnings sévísað til þess að þegar aðilar hafi óskað sameiginlega eftir óformlegu matiMannvits hafi full sátt verið um það aðnota skyldi umrædda vinnuloku við prófanir. Á matsfundum hafi þetta verið ljóstog óumdeilt en deila aðila á þessum tíma hafi hins vegar einkum lotið að þvíhvort eftirlitsmaður stefnda hafi látið stöðva sandblásturstilraunina of snemmaþ.e. hvort þess hafi verið krafist við framkvæmd verksins að allt sink yrðifjarlægt eða hvort einungis hafi átt að fjarlægja hluta þess. Ljóst sé nú aðkrafa hafi verið um að allt sink yrði fjarlægt en með vísan til framangreindsbréfs stefnda virðist ekki lengur vera nein deila um þetta atriði og teljistefnandi því enga þörf á að rökstyðja það nánar efnislega, en vísi þess í staðtil ítarlegra röksemda vegna þessa í athugasemdum stefnanda til matsmanna,dags. 18. október 2010. Það sem hér skipti hins vegar máli sé að á þessumtímapunkti hafi þetta verið eina deila aðila en aðilar verið að öðru leytifullkomlega sammála um að nota framangreinda vinnuloku til að framkvæmaprófanir. Auk þess hafi ætlunin verið að halda prófunum áfram á vinnulokunni oggera m.a. prófanir á bakhlið hennar þar sem ekki séu aðeins sléttir fletir. Jafnframtað gera samanburðarprófanir. Stefndi hafi hins vegar ákveðið einhliða að dragasig út úr hinum óformlegu prófunum þegar upphafsniðurstöður Mannvits hafi legiðfyrir en þær hafi bent til verulegrar aukningar enda þótt tilraunin hefðiaðeins verið gerð á sléttum fleti auk þess sem tilraunin hafi verið stöðvuð ofsnemma. Þá sé á því byggt af hálfu stefnda, í fyrrnefndu bréfi, að matsmennhafi ranglega ákveðið að telja mælingu á ryðpyttatærðum stálflötum ómarktæka,sbr. mæling nr. 13. töflu 1, bls. 7 í matsgerð. Þess í stað hafi matsmennákveðið að miða við mælingar nr. 11 og 12 sem séu fletir með málningarhúð ogryðblettum. Þessar mælingar hafi síðan verið bornar saman við mælingar á flötummeð málningar- og sinkhúð, sbr. mælingar nr. 17, 18 og 18s, til að reikna útmismun á afkastatíma. Ekki virðist vera deilt um mælingar matsmanna ásíðarnefndu flötunum þ.e. með málningar- og sinkhúð og ætti því að mega slá þvíföstu að miða eigi við afköst á bilinu 5 til 6,5 m2/klst, hvað þá liði varði,eins og segi í matsgerð. Það sem deila aðila snúist einkum um sé hvers konarfleti stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að þurfa að sandblása með hliðsjón afútboðsgögnum og aðstæðum við og fyrir samningsgerð. Nánar tiltekið hversu mikluryði hann hafi mátt gera ráð fyrir með hliðsjón af þessum atriðum ef útboðsgögnhefðu verið rétt, þ.e. ef ekki hefði verið sink undir málningu eins og ætlahafi mátt af útboðsgögnum. Stefndi vilji miða við pyttatærða stálfleti en ekkifleti með ryðblettum eins og matsmenn vilji gera. Um þetta segi í framangreindu bréfi stefnda: „Án frekariskýringa eða röksemda er ákveðið að bera ekki saman sandblásturprófun áryðtærðum stálflötum og á stálflötum með málningu og sinki.“ Þessu sé mótmæltaf hálfu stefnanda enda komi fram skýringar í matsgerð á því hvers vegna þettahafi verið gert auk þess sem því sé mótmælt að fletirnir sem notaðir hafi veriðhafi verið ryðfríir. Hins vegar sé ekki að sjá að stefndi beri sjálfur fram íbréfi sínu skýringar á því hvers vegna stefnandi hafi átt að mega búast við þvíað þurfa að sandblása eintóma ryðpytti eða hvernig megi lesa slíkt út úrútboðsgögnum eða atvikum við samningsgerðina. Í matsgerð sé fjallað um val áviðmiðunarflötum á bls. 8. En þar segi m.a: „...má ætla að reitur nr. 11, þ.e.„rauða platan“, nálgist mest lýsinguna í útboðsgögnum á öðrum verkflötum enstagskóflum og klæðningar í sográs, á meðan reitur nr. 12 nálgist mest ástandstagskóflna og klæðningar í sográs, sbr. Viðauka 3, Textamynd V6, gr. III. 1.3.Athygli vekur að afköstin mælast vera nánast þau sömu fyrir þessar tvær ólíkugerðir flata með mælingartöluna 13,4 fyrir reit nr. 11 og 12,4 fyrir nr. 12.Með eðlilegri námundun í 13 m2/klst. er niðurstaðan skv. þessu að varla sémarktækur munur á afköstunum annars vegar á fleti, sem matbeiðandi telurnálgast nokkuð vel það ástand meginverkflata sem útboðsgögnin hefðu gefið honumtil kynna, og hins vegar fleti sem matsþoli telur að búast hefði átt við aðværi ástand verkflatanna, sbr. það sem fram kemur í upphafi kafla 4 hér aðframan.“ Þá segi í matsgerð á bls. 8 um pyttatærða fleti sem stefndi vilji miðavið í þessu máli: „Við blástur á reit nr. 12 kom í ljós nokkur pyttatæring,þ.e. þyrping nokkurra ryðpytta á svæði sem var að flatarmáli á að giska tvöföldlófastærð. Mældum við tímann sem tók að hreinsa ryð úr pyttum þessum og tók þaðum eina mínútu, eins og sést í Töflu 1, „reit“ nr., 13p. Ætti þetta að gefanokkra hugmynd um afköst við sandblástur pyttatærðs stálflatar. Við matsmennhöfum hins vegar engar upplýsingar um útbreiðslu eða umfang ryðpytta á umræddumverkflötum, en lýsing á ástandi flata í útboðsgögnum gefur ekki tilefni tilþess að ætla að mikið hafi verið um pyttatærða stálfleti, sbr. Viðauka 3,Textamynd V6, gr. III. 1.3.“ Þessa lýsingu sem matsmenn vitni til sé að finna íútboðsgögnum, sbr. Viðauki 3, bls. 39, en þar segi: „Töluverð sýnileg tæring erá stagskóflum í sniglum og stálklæðningu í sográsum. Sýnileg tæring á öðrumverkflötum eru stakar ryðbólur, sem gefa tilefni til að undirliggjandiryðmyndun sé til staðar undir málningu.“ Taka verði undir með matsmönnum hvaðþetta varði en ómögulegt sé að skilja þessa lýsingu svo að stefnandi hafi máttbúast við að verkið fæli í sér eintóma gegnryðgaða og pyttatærða fleti, enslíkt hafi ástandið verið á þeim fimm stálplötum sem stefndi hafi sjálfur lagttil að yrðu prófaðar af matsmönnum og fjallað sé um hér að framan en stefndimuni hafa fundið þessar plötur niður við höfn þar sem saltur sjór hafi unnið áþeim í lengri tíma. Sé því ekkert óeðlilegt við það að matsmenn hafi ekki miðaðniðurstöðu sína við mælingar á þessum plötum. Hins vegar verði að telja, meðhliðsjón af framangreindri lýsingu í útboðsgögnum og aðstæðum fyrirsamningsgerð, að hin svokallaða „rauða plata“ nálgist mest lýsinguna íútboðsgögnum (mælingar nr. 11 og 12). Um sé að ræða flöt með ryðblettum eða„ryðrósum“ eins og fjallað sé um á bls. 8 í matsgerð. Matsmenn hafi metið þaðsvo að stefnandi hafi mátt búast við ryði upp að slíku marki og hafi þvíniðurstaðan verið sú að miða við þessar mælingar. Stefndi hafi ekki hnekktþessu mati en haldi því fram án nokkurra útskýringa eða staðfestingar fráóháðum aðilum að miða hefði átt við gegnryðgaðar og pyttatærðar stálplötur semhann hafi sjálfur lagt til og valið. Stefnandi telji fráleitt að miða við slíkamælingu. Stefnandi hefði allt eins getað valið úr og lagt til plötur sem hentaðhefðu best hans málsstað og krafist þess að niðurstaða matsins yrði miðuð viðblástur á þeim. Það hefði leitt til jafn óeðlilegrar og ómarktækrar niðurstöðueins og ef stefndi fengi hér að ráða valinu. Þess í stað sé það að sjálfsögðuhluti af hlutverki matsmanna að meta hvers konar fletir samrýmist best því semstefnandi hefði mátt búast við undir venjulegum kringumstæðum og með hliðsjónaf atvikum öllum. Þetta hafi matsmenn gert og sé ekki að sjá að nokkur galli séá því mati. Þá beri við túlkun á útboðsgögnum, og til skýringar á því semstefnandi hafi mátt búast við, að líta til atriða er fram hafi komið viðvettvangskönnun, sem fram hafi farið með væntanlegum bjóðendum áður enstefnandi hafi gert tilboð í verkið. Á staðnum hafi verið staddur AðalsteinnÞórðarson, eftirlitsmaður Landsvirkjunar, og hafi hann séð um kynningu áaðstæðum og verkinu. Hafi hann haldið því fram munnlega að allir fletir væru aðmestu lausir við ryð og því mjög auðveldir í sandblæstri. Styðji þettaeindregið niðurstöðu matsmanna og val þeirra á viðmiðunarflötum. Kjarni málsinssé sá að stefnandi hafi eðli málsins samkvæmt ekki gert ráð fyrir að honum væriætlað að fjarlægja sinkhúð með sandblæstri enda hvergi tekið fram. Verðisinkhúð aldrei borin saman við ryð enda í eðli sínu mjög auðvelt að fjarlægjaryð með sandblæstri. Annað gildi hins vegar um sink. Hreinsunarkrafa undirsinkhúðun sé ávalt SA3 auk þess sem enn frekari kröfur séu gerðar tilhrjúfleika en fyrir hefðbundið málningarkerfi þar sem hreinsun SA2-2.5 sévenjulega talin nægileg. Þegar yfirborð hreinsaðs stálflatar sé skoðað ístækkaðri mynd minni það helst á tindótta fjallgarða. Þegar hrjúft stálið sésíðan húðað með logabræddu zinki fyllist hrjúft yfirborð stálsins og færi jafntyfirborð. Þannig verði til sterk binding stáls og sinks sem mjög erfitt sé,eðli málsins samkvæmt, að brjóta. Þegar flötur, sem hafi verið húðaður meðbræddu sinki, sé hreinsaður þurfi að beita spíssum á marga mismunandi vegi tilað leysa innbrennt efnið uppúr hrjúfum og djúpum götum. Stefnandi hafi gerttilboð sitt í samræmi við þær upplýsingar sem útboðsgögnin hafi veitt og skoðunhans á verkstað, áður en tilboðsgerð hafi lokið. Stefnandi verði ekki sakaðurum ranga tilboðsgerð, ef þær upplýsingar, sem stefndi hafi gefið meðútboðsgögnum, reynist ekki réttar en augljós megi vera nauðsyn þess að upplýsatilboðsgjafa að fjarlægja eigi ekki aðeins málningu og ryð heldur einnigbráðinn málm (sink). Þannig beri stefndi, sem verkkaupi, alfarið ábyrgð á aðþær upplýsingar sem hann veiti bjóðendum séu réttar en ekki verði komist undangreiðsluskyldu með því að veita rangar upplýsingar og láta verktaka berakostnaðinn með þeim hætti. Í þessu samhengi þyki rétt að minna á þá meginregluverktakaréttarins að krafa um skýrleika gagna hvíli á stefnda sem verkkaupa. Afdómum sem fallið hafi um þessi álitaefni megi draga þær ályktanir að efútboðsgögn séu óskýr verði það túlkað verkkaupa í óhag. Skýrleikskrafan hvíliþannig á stefnda. Beri stefndi hallann af öllum óskýrleika útboðsgagna sem séverulegur að þessu leyti. Jafnframt beristefnda að sanna hvernig verkið hefði verið ef ekki hefði verið til staðar sinkenda leiði sá sönnunarvandi af þeirri staðreynd að útboðsgögnin hafi veriðófullægjandi, þ.m.t. um tilvist sinks, sem sé grundvöllur málsins og ástæðaþess að verkið hafi margfaldast. Krafist sé greiðslu á ógreiddumframvindureikningi nr. 8, dags. 29. september 2009 að fjárhæð 11.505.369krónur. Svo virðist sem þessi reikningur sé óumdeildur enda einu mótmælin semhafi komið fram byggð á því að hann sé greiddur þar sem stefndi eigi ætlaðakröfu um dagsektir á hendur stefnanda sem geti komið til skuldajafnaðar á mótiumræddum reikningi. Stefnandi mótmæli harðlega að stefndi geti átt kröfu um dagsektirvegna tafa á verklokum. Fyrir liggi að tafir á verkinu verði einkum raktar tilmagnaukningar sökum þess að sink hafi reynst undir málningu. Skv. matsgerðhinna dómkvöddu matsmanna hafi verkið tafist um 35 virka daga af þessum sökumeða í samtals 47 daga þegar helgar séu taldar með. Þá hafi verkið auk þesstafist af öðrum ástæðum sem stefnanda verði ekki um kennt s.s. vegna flóða,viðbótarverka sem ekki tengist títtnefndri sinkhúð og stjórnunar stefnda ávélum o.fl. Sé því ljóst að ekki komi til greiðslu dagsekta. Beri stefnda þegar af þeirri ástæðu að greiðareikninginn að fullu að viðbættum dráttarvöxtum. Af hálfu stefnanda sé þvíalfarið hafnað að fyrirliggjandi matsgerð frá 31. júlí 2013, sem aflað hafiverið að beiðni stefnda, hrindi þeim niðurstöðum sem fram komi í matsgerðinnifrá 8. júní 2011. Þá hafi matsgerðinni frá 8. júní 2011ekki verið hrundið meðyfirmati.Stefnandi vísi kröfu sinni tilstuðnings til ólögfestra reglna verktakaréttar um viðbótarkröfur vegnaaukaverka og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa um málskostnaðstyðjist við ákvæði 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Málsástæður stefnda og tilvísun tilréttarheimildaStefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi ámeintum aðildarskorti stefnanda.Umræddur verksamningur hafi verið gerður á milli stefnda og Norma ehf.og hafi stefnandi ekki átti aðild að þeim samningi. Samkvæmt ákvæðumverksamningsins sé óheimilt að eiga aðilaskipti að samningnum nema meðskriflegu samþykki aðila og sé framsal því óheimilt. Í grein 12.1 í ÍST 30 sem sé hluti afsamningi aðila segi „verktaka er óheimilt án samþykkis verkkaupa að láta annanaðila ganga inn í tilboð sitt eða taka við skyldum samkvæmt verksamningi í sinnstað að nokkru eða öllu leyti“. Stefnandi hafi ekki átt aðild að samningisamningsaðila og hafi því verið óheimilt að ganga inn í samninginn nema meðsamþykki stefnda. Ef stefnandi telji sig hafa öðlast rétt til greiðslnasamkvæmt verksamningi vegna framsals á slíkum greiðslum ber honum að beinaslíkum kröfum að Norma ehf. en ekki stefnda. Í ljósi þess að framsal samkvæmtverksamningi samningsaðila sé óheimilt nema til komi ótvírætt samþykki stefndaeigi stefnandi ekki aðild að málinu og beri því að sýkna stefnda á þeimgrundvelli samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í stefnu byggi stefnandi kröfur sínar aðallegaá ólögfestum reglum verktakaréttar um viðbótarkröfur vegna aukaverka. Því séhaldið fram að vinna við að fjarlægja sprautusink teljist vera aukaverk eðaviðbótarverk. Stefndi mótmæli þessu alfarið og byggi kröfu sína um sýknujafnframt á því að forsendur eða skilyrði fyrir beitingu ákvæða um aukaverk ogviðbótarverk samkvæmt samningi séu ekki fyrir hendi. Ekki verði séð af stefnuað stefnandi byggi kröfur sínar á öðrum réttarheimildum. Í stefnu sé hugtökunumaukaverki og viðbótarverki vegna magnaukningar ítrekað ruglað saman og séóljóst að þessu leyti á hvaða grundvelli stefnandi byggi kröfu sína. Af því megi ráða að stefnandi geri séralmennt ekki grein fyrir því hvað felist í nefndum hugtökunum. Af hálfu stefndahafi ekki verið fallist á að vinna við að fjarlægja sprautusinkhúð geti talistaukaverk og hvað þá viðbótarverk. Aukaverk séu almennt skilgreind sem verk semnauðsynlegt sé að vinna til þess að ljúka verki en ekki verið gert ráð fyrir íútboðsgögnum. Um aukaverk í verksamningi aðila gildi ákvæði III.6.2 íútboðsgögnum og grein 16.6 í ÍST 30. Viðbótarverk séu hinsvegar verk semverkkaupi óski að verði unnin umfram það sem ráðgert sé í útboðsgögnum. Umviðbótarverk gildi ákvæði 16.1 - 16.5 í ÍST 30. Um aukaverk og viðbótarverkhafi verið samið í samningi aðila og um þau gildi því ákvæði samningsskilmálaÍST 30 og ákvæði í grein III.6.2 í útboðsgögnum. Slík ákvæði gangi því framaröllum óskráðum meginreglum sem stefnandi telji við eiga. Stefndi dragi einnig í efa að sú ólögfestaregla sem stefnandi byggi kröfur sínar á sé í raun til. Í öllu falli eigi hún ekki við í þessu máli.Áður en aukaverk eða viðbótarverk séu unnin þurfi í öllum tilvikum að fásamþykki frá verkkaupa. Í grein 16.6 í ÍST 30 sé fjallað um aukaverk en þarsegi að verktaki megi engin aukaverk vinna nema samkvæmt staðfestum fyrirmælumverkkaupa. Slíkar yfirlýsingar skuli vera skriflegar samkvæmt grein 16.7 í ÍST30 og hafi fullyrðingar um munnleg samskipti því enga þýðingu. Hafi Normi ehf. talið að það væri aukaverk aðsandblása og fjarlægja sinkhúð hafi honum borið að óska eftir slíkum fyrirmælumskriflega frá verkkaupa áður en vinna við að fjarlægja sinkið hæfist. Með því væritryggt að verkkaupi hefði samþykkt að fjarlægja ætti sinkið og viðurkennt að umværi að ræða aukaverk. Það sé skýrt skilyrði í ÍST 30 að skrifleg staðfestingverkkaupa þurfi að liggja fyrir vegna aukaverka. Verktaka sé óheimilt að vinnaað aukaverki nema með samþykki verkkaupa og beri hann því einn alfarið ábyrgð áaukaverkum sem hann vinni að, án staðfestingar verkkaupa. Ákvæði samningsins umaukaverk og viðbótarverk séu sett til þess að koma í veg fyrir að verktakivinni aukaverk eða viðbótarverk án samþykkis verkkaupa og á hans kostnað. Byggi ákvæðin á því að það sé ósanngjarnt aðverktaki geti einhliða stofnað til kostnaðar fyrir verkkaupa án samþykkis hans.Samkvæmt skýrum ákvæðum samningsins hafi Norma ehf. borið að leita eftirsamþykki verkkaupa. Þar sem það hafi ekki verið gert beri Normi ehf. einnábyrgð á öllum viðbótarkostnaði telji hann að um aukaverk hafi verið að ræða. Ígreinum 16.1-16.5 í ÍST 30 sé fjallað um viðbótarverk. Viðbótarverk séu verksem feli í sér breytingu á umfangi verksins og skuli samið um þau skriflega.Beiðnir um viðbótarverk skuli bornar fram af hálfu verkkaupa samkvæmt ÍST 30.Þó sé gert ráð fyrir því að verktaki geti komið með tillögu að hagræðingu áverki í þeim tilgangi að lækka kostnað. Annars sé gert ráð fyrir því að beiðnium viðbótarverk berist frá verkkaupa. Augljóst sé samkvæmt ákvæðum ÍST 30 aðkröfur stefnanda uppfylli ekki þau skilyrði að geta talist viðbótarverk. Hvorkiliggi fyrir beiðni af hálfu verkkaupa um að fjarlægja sprautusink né skriflegtsamkomulag þess efnis. Kröfur stefnanda uppfylli því ekki skilyrði ákvæðasamningsins, hvorki um aukaverk né viðbótarverk. Krafa stefnanda verður þvíekki reist á þeim grundvelli. Í ljósiþess beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Í verkfundagerðum vegnaverksins sé að finna lið sem kallist aukaverk. Í fundargerðum sé almennt tekiðfram hvort aukaverk séu samþykkt og þá af verkkaupa. Í verkfundargerðum komihvergi fram undir umræddum lið að vinna við að fjarlægja sprautusink hafi veriðskráð sem aukaverk, verkkaupi hafi samþykkt að sprautusink skyldi fjarlægtog/eða samþykkt það sem aukaverk. Á sama tíma hafi Normi ehf. gert kröfu um aðönnur aukaverk væru skráð og samþykkt og hafi mörg þeirra verið samþykkt ogstaðfest af verkkaupa. Af hálfu stefnanda sé á því byggt í stefnu aðeftirlitsmaður hafi gert kröfu um að sink yrði fjarlægt. Sjálfur hafieftirlitsmaður hafnað því að ákvörðun um að fjarlægja sink hafi verið tekin afhans hálfu, en sú ósk hafi komi frá fulltrúa efnissala, Málningu hf., sem selthafi Norma ehf. málningu í verkið og neitað að ábyrgjast efnið, nema sinkhúðyrði fjarlægð. Það hafi verið á ábyrgð Norma ehf. að útvega málningu tilverksins samkvæmt verksamningi og hann einn borið ábyrgð á henni í eitt ár fráverklokum. Normi ehf. hefði auðveldlega getað útvegað málningu sem mætti notayfir sink og framleiðandi myndi ábyrgjast. Ekkert hafi staðið í vegi fyrir þvísamkvæmt verksamningi. Sú fullyrðing stefnanda að eftirlitsmaður hafi gefiðfyrirmæli um að fjarlægja sprautusink breyti hinsvegar ekki þeirri staðreynd aðef Normi ehf. hefði talið að um aukaverk væri að ræða hafi honum borið samkvæmtgrein 16.6 í ÍST 30 að fá skriflegt samþykki frá verkkaupa en ekkieftirlitsmanni, fyrir því að vinna aukaverkið.Eftirlitsmaður sé ekki aðili að verksamningi aðila og hafi ekki umboðtil þess að skuldbinda verkkaupa samkvæmt skilmálum samningsins. Eftirlitsmaðurhafi ekki heimild til þess að samþykkja aukaverk eða viðbótarverk og þó svohann gerði það, væri verkkaupi ekki bundinn af slíkum yfirlýsingum. Í greinIII.6.2 í útboðsgögnum sé fjallað um aukaverk og breytingar á verki. Í ákvæðinukomi skýrt fram að engar breytingar megi gera á verkinu nema að fengnu samþykkiverkkaupa. Ef verkkaupi óski eftir framkvæmd viðbótarverkefna skuli um þaðsamið sérstaklega, t.d. á verkfundi. Slíkir samningar skuli skilyrðislaust veraskriflegir. Í ákvæðinu komi einnig fram að verktaki skuli taka að sér aukaverkog séu þau skilgreind sem allar minniháttar lagfæringar á stáli eða steypu.Augljóst sé að dómkrafa stefnanda sem hljóði upp á rúm 160% af samningsfjárhæðinnifalli ekki undir þá skilgreiningu, sem aukaverk. Samkvæmt stefnu séu dómkröfurreistar á ólögfestum meginreglum verktakaréttar um aukaverk eða viðbótarverk.Af framansögðu sé ljóst að skilyrði fyrir beitingu slíkra reglna séu ekki fyrirhendi í þessu máli og verði því ekki á þeim byggt. Ber af þeim sökum að sýknastefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefndi byggi vara- og þrautavarakröfusína einnig á því að framsetning á dómkröfu stefnanda og sú aðferðafræði semhann beiti við útreikning kröfunnar sé ónákvæm, ófullkomin, óskýr og að mörguleyti vanreifuð. Framsetning kröfu með þeim hætti leiði ótvírætt til sýknustefnda. Vara- og þrautavarakröfu sinni til stuðnings vísi stefndi tilumfjöllunar um aðalkröfu vegna útreiknings á dómkröfu, en sömu málsástæður ogröksemdir eigi við um vara- og þrautavarakröfu að þessu leyti og um aðalkröfu.Stefndi byggi kröfur sínar jafnframt á því að niðurstaða matsgerðar sem aflaðhafi verið að beiðni stefnanda og dagsett sé 8. júní 2011 sé ómarktæk. Ímatsgerð komist matsmenn að þeirri niðurstöðu að einingarverð vegna mats séu ábilinu 25.000 krónur til 38.000 krónur en einingarverð samkvæmt samningi sé12.050 krónur. Í verksamningum sem Landsvirkjun hafi gert um sambærileg verkþar sem sandblásið hafi verið ryðtært (pittað) stál ásamt málningu í vatnsvegumvirkjana Landsvirkjunar hafi einingarverð samkvæmt tilboðum og verksamningumverið á bilinu 10.000 - 12.000 krónur á fermetra. Þessu til frekari stuðningssé einnig vísað til tilboða annarra bjóðenda í það verk sem hér um ræði, enþeir bjóðendur hafi áður unnið sambætileg verk og hafi tilboð þeirra ísandblástursþátt verksins verið mun lægri en Norma ehf. Með vísan til þessageti niðurstaða matsmanna með engu móti talist eðlilegt eða sanngjarntendurgjald þegar matið sé borið saman við önnur sambærileg verk og tilboð aðilameð reynslu á þessu sviði. Niðurstaða matsmanna sé því algjörlega óraunhæf ogómarktæk. Stefndi byggi vara- og þrautavarakröfu sína jafnframt á því aðstefndi beri ekki ábyrgð á töfum, né að sprautusink hafi valdið þeim, heldurverktakinn sjálfur. Málsástæðu þessari til stuðnings vísi stefndi til þess aðverktakinn hafi ekki fylgt ákvæðum útboðsgagna við framkvæmd verksins og hafiþað leitt til verulegra tafa á verkinu. Í fyrsta lagi hafi Norma ehf. borið aðfylgja verktímaáætlun samkvæmt útboðsgögnum en það hafi ekki verið gert.Undirbúningur fyrir framkvæmdir hafi hafist mun seinna en gert hafi verið ráðfyrir og það valdið töfum. Norma ehf. hafi borið samkvæmt útboðsgögnum að vinnaá sama tíma í sográs og snigli í hverri vél. Það hafi hins vegar ekki veriðgert og leitt til þess að verktími í vélum hafi nánast tvöfaldast. Íútboðsgögnum hafi jafnframt verið gerð krafa um að notað væri viðurkennt efnivið sandblástur. Gerð hafi verið krafa um að blástursmiðill væri með hörku 7-9samkvæmt Mohs-skala, lögun og kornastærð til að fullnægja kröfum um ryðhreinsunog hrýfi stályfirborðs. Stálsandur uppfylli þessa kröfur útboðsgagna ensamkvæmt skýrslu eftirlitsmanns hafi að mestu verið notaður svartur sandur þarsem Normi ehf. hafi talið stálsand of dýran. Sandblástur með svörtum sandi sémun seinlegri og hafi tafið verkið verulega. Í útboðsgögnum hafi jafnframtverið gerð krafa um að verktaki hefði afrakatæki sem blési nægu loftmagni inn íviðkomandi verkrými til að viðhalda rakastigi undir 40% og líka til að nægloftskipti ættu sér stað í verkrýminu, meðal annars svo að málning þornaðieðlilega. Afrakatæki hafi átt að tryggja að rakastig væri stöðugt undir 40% oghafi verið gerð krafa þess efnis. Rakaprósenta hafi hinsvegar sveiflast frá 35%upp í 55%. Við það að rakaprósenta hafi farið yfir 40% hafi fallið á stálið ogþurft að sandblása það að nýju. Þettahafi valdið verulegum töfum. Hér að framan hafi aðeins verið nefndur lítillhluti af þeim athugasemdum sem eftirlitsmaður hafi gert við vinnubrögðverktaka, sem leitt hafi til tafa á verkinu. Ef verktaki hefði fylgt ákvæðumútboðsgagna hefðu umræddar tafir ekki orðið á verkinu. Stefndi beri ekki ábyrgðá töfum sem rekja megi til atvika eða athafna sem séu á ábyrgð verktaka ogbrjóta í bága við ákvæði verksamningsins. Af gögnum málsins sé ljóst að tafir áverkinu verði eingöngu raktar til verktaka en ekki stefnda eða tilvistsprautusinks. Ljóst sé að verktaka hafi skort reynslu, búnað, tæki og þekkingu tilþessa að vinna að verkinu. Verktaka hafi verið skylt að vinna verkið í samræmivið ákvæði útboðsgagna og hafi skuldbundið sig með tilboði sínu og verksamningiað fylgja þeim skilmálum. Í þeim tilvikum þar sem verktaki hafi unnið verkiðmeð öðrum hætti en ákvæði samningsins geri ráð fyrir beri hann sjálfur ábyrgð,svo og á þeim töfum sem orðið hafi á verkinu, en ekki verkkaupi. Með vísan til þessa beri að sýkna stefnda aföllum kröfum stefnanda. Stefndi byggi vara- og þrautavarakröfu sínar jafnframt á því aðsandblásturstími verktakans hafi í raun verið sá sami og útboðsgögn hafi gertráð fyrir. Tafir á framkvæmdatíma hafihinsvegar orðið vegna atvika sem rekja megi til verktakans sjálfs. Þegar verkiðhafi verið boðið út hafi borist tilboð frá fjórum fyrirtækjum og hafi verktakiverið lægstbjóðandi í heildarverkið. Hins vegar hafi tilboð verktaka verið hæstaf þessum fjórum í einingarverð í sandblástur og ryðhreinsun samkvæmt kafla IVí útboðsgögnum. Hin þrjú fyrirtækin hafi öll unnið áður við sambærileg sandblástursverkefnií vatnsvegum fyrir Landsvirkjun og því vitað í hverju verkefnið hafi falist.Tilboð þeirra hafi verið 63% til 82% af tilboðsfjárhæð verktaka í þennanverkþátt. Samkvæmt upplýsingum sem verktaki hafi upplýst um og fram komiðí fundargerð Mannvits og jafnframt verið niðurstaða afkastamælinga matsmannþ.e.a.s. 2 m2/klst, hafi verktaki unnið þennan verkþátt (sandblásturog ryðhreinsun) innan eigin áætlaðs tímafjölda. Hins vegar hafi verkskipulagverktaka ekki verið í samræmi við útboðsgögn og hann heldur ekki lagað skipulagsitt að verksamningi þrátt fyrir ítrekaðar athugasemdir eftirlitsmanns. Viðþetta hafi framkvæmdatímabilið þvílengst. Verði því ekki séð að kostnaður verktaka við sandblástur sé umfram þaðsem hans eigið tilboð hafi falið í sér. Í ljósi þessa beri að hafna kröfumstefnanda. Ístefnu byggi stefnandi kröfu sína á því að ekki hafi verið getið um sprautusinkí útboðsgögnum. Stefnandi hafi gert tilboð sitt á þeim grundvelli. Vinna ogkostnaður hafi verið mun meiri við að fjarlægja sinkhúð og því beri verkkaupiað bæta honum slík aukaverk. Stefnandi vísi til þess að stefndi beri ábyrgð áþví ef útboðsgögn séu óskýr og beri að túlka óskýrleika stefnanda í hag.Stefnandi haldi því jafnframt fram að hreinsunarkrafa undir sinkhúð sé ávalltSa 3 en kröfur útboðsgagna hafi verið Sa 2,5. Þessum málsástæðum stefnanda séalfarið mótmælt af hálfu stefnda. Rétt sé að í útboðsgögnum komi ekki fram aðsinkhúð væri undir málningu. Ástæða þess hafi verið sú að það hafi ekki veriðvitað á þeim tíma sem útboðsgögnin hafi verið gerð. Það eitt að ekki hafi veriðgetið um sinkhúð í útboðsgögnum leiði ekki sjálfkrafa til þess að verktaki eigirétt á viðbótargreiðslu. Ef upplýsingar hefðu legið fyrir um að sprautusinkværi á stáli við gerð útboðsgagna, í stað þess að stálið væri ryðtært, hefðiþað ekki haft nein áhrif á kröfur í útboðsgögnum. Ástæðan sé í fyrsta lagi súað sömu kröfur séu gerðar til sandblásturs hvort sem sandblásið sé ryðtært stáleða stál með sinkhúð. Í öðru lagi sé ástæðan sú að nánast sama tíma taki aðsandblása málningu og ryðtært stál og það taki að sandblásta málningu ogsinkhúð. Þetta hafi fengist staðfest í afkastamælingum sem framkvæmdar hafiverið af hálfu dómkvaddra matsmanna og nánar verði vikið að hér á eftir.Fullyrðingar stefnanda um að hreinsunarkröfur undir sinkhúð séu meiri en íútboðsgögnum séu rangar og hafi stefnandi ekki lagt fram nein gögn því tilsönnunar. Staðreyndin sé sú aðnákvæmlega sömu hreinsunarkröfur séu vegna ryðtærðs stáls og sinkhúðar. Sömukröfur séu jafnframt gerðar um hörku á blástursmiðli og nákvæmlega sömu kröfurséu gerðar til verklags og búnaðar. Stefnandi haldi því fram í stefnu aðhreinsunarkrafa undir sinkhúð sé ávallt Sa 3 en kröfur útboðsgagna hafi veriðSa 2,5. Hér gæti misskilnings af hálfu stefnanda. Krafa útboðsgagna umsandblástur miðist við kröfur fyrir málun, en ekki sinkhúð. Kröfur útboðsgagnaSa 2,5 vísi til þess að af loknum sandblæstri skuli ryðhreinsun stályfirborðsfyrir grunnmálun eigi vera minni en Sa 2,5 samkvæmt gæðastaðli ISO 8501 –1. Umrædd krafa taki aðeins tilstályfirborðsins að sandblæstri loknum og breyti þar engu hvort ryð eða sinkhafi verið á yfirborði þess. Eftir að vinna við sandblástur hafi hafist hafikomið í ljós að stálið hafi ekki verið ryðtært eins og útboðsgögn hafi gert ráðfyrir. Ástæða þess hafi verið sú að sprautusink hafi verið á stálinu undirmálningunni. Sprautusinkið hafði dregið úr ryðmyndun og komið í veg fyrir aðstálið væri ryðtært. Í þessu hafi falist að ryð sem verktaki hefði þurft að fjarlægjahafi verið mun minna en gert hafi verið ráð fyrir. Verkið hafi því verið umfangsminna að þessuleyti. Að lokum sé vert að benda á að ef upplýsingar hefðu legið fyrir um sinkvið gerð útboðsgagna hefði jafnframt verið mjög ólíklegt að gerð hefði veriðkrafa um að það yrði fjarlægt þar sem það verji stálið. Þess í stað hefði veriðgerð krafa um að málning yrði notuð sem hefði fullnægjandi viðloðun við sink ístað þess að sinkið yrði fjarlægt. Eins og áður sé getið hafi það komið skýrtfram í lið III.1.3 í útboðsgögnum að talið væri að í vatnsvegum væri stáliðryðtært. Á vettvangsfundi með bjóðendum hafi það verið ítrekað af hálfueftirlitsmanns. Fullyrðingar í stefnu um annað séu beinlínis rangar.Tilgangurinn með framkvæmdinni hafi verið að sandblása ryð af stáli ívatnsvegum en ekki málningu líkt og gefið er til kynna í matsgerð og ístefnu. Ef ekki hafi átt að sandblásaryð hefði ekki verið neinn tilgangur með framkvæmdinni. Bæði leikmönnum,sérfræðingum og aðilum með reynslu í sandblæstri sé það fullljóst að stál semlegið hafi í vatni án viðhalds í þrjá áratugi verði ryðtært og að ryðpyttirgeti myndast. Aðilar sem haldi öðru fram hafa augljóslega ekki fullnægjandiþekkingu á áhrifum vatns á stál, né reynslu eða hæfni til þess að sinnasandblæstri á slíkum mannvirkjum. Með vísan til ofangreinds er ljóst að hafnaber öllum kröfum stefnanda. Stefndi byggi varakröfu um sýknu jafnframt á því aðósannað sé að tilvist sprautusinks hafi leitt til auka- eða viðbótarverka,kostnaðar fyrir stefnanda eða orsakað tafir. Í stefnu séu dómkröfur stefnandaaðallega byggðar á matsgerð dómkvaddra matsmanna dagsettri 8. júní 2011. Ímatsgerðinni komist dómkvaddir matsmenn að þeirri niðurstöðu að sprautusinkundir málningu hafi átt að leiða til hækkunar á einingarverði vegna aukinsvinnuframlags. Matsmenn byggi niðurstöðu sína á afkastamælingu sem þeir hafilátið framkvæma með samanburðarmælingu á sandblæstri á vinnuloku úr Sigöldu.Eins og áður sé fram komið í greinargerð þessari hafi stefndi bent með rökum áþann annmarka á matsgerðinni að í niðurstöðum hennar hafi ekki verið byggt ásamanburði á mælingum á flöt með málningu og sprautusinki og flöt með ryðtærðustáli undir málningu, líkt og útboðsgögn hafi gert ráð fyrir. Á matsfundi, 19.október 2010, hafi verið lögð fram bókun af hálfu stefnda vegna fyrirhugaðrasandblásturstilrauna og afkastamælinga. Í bókuninni komi fram að til þess aðsandblásturstilraun eða afkastamæling gæti orðið marktæk yrði hún aðgrundvallast á samanburði á sandblæstri á ryðtærðu stáli eins og útboðsgögnhafi gefið til kynna og hinsvegar á sléttu stáli með sinki eins og reyndin hafiverið í verkinu. Matsmenn hafi fallistá kröfu stefnda um að við samanburðarmælingar yrði einnig að sandblása ryðtærtstál líkt og útboðsgögn hafi gert ráð fyrir. Fyrir sandblásturstilraunina hafimatsmenn óskað eftir því að stefndi legði fram slíkar stálplötur. Ímatsgerðinni frá 8. júní 2011 sé fjallað um afkastamælingar á síðu 7, í kafla 5„Afkastamælingar – umfjöllun“. Í töflu 1sé að finna niðurstöður afkastamælinga bæði í for- og aðaltilraunum. Þar komi fram að við sandblástur á stálplötumsem Landsvirkjun hafi lagt fram hafi afköst (reitur nr. 13+13p) verið 5 m²/klst. Í reitum 17, 18 og 18s sé að finna afkastamælingu á flötum þar semsandblása hafi þurft málningu og sinkhúð af og niðurstaðan verið 4,8-6,4m²/klst. Samkvæmt prófuninni hafi því tekið nánast sama tíma að blása flöt meðmálningar- og sinkhúð og flöt með ryðtæringu líkt og gert hafi verið ráð fyrirí útboðsgögnum. Sú niðurstaða sé í samræmi við og staðfesti það sem stefndihafi haldið fram í máli þessu frá upphafi. Ljóst sé af þessari mælingu að sústaðreynd að sink hafi verið undir málningu hafði sama sem engin áhrif áverkið. Einhverra hluta vegna hafi matsmenn hinsvegar ákveðið að virðaniðurstöðu afkastamælinga á ryðtærðum fleti að vettugi og ekki byggt á þeim íniðurstöðum matsgerðar. Í skýringum og athugasemdum í matsgerð (á síðu 8) komifram að matsmenn telji afkastamælingu ekki marktæka, þar sem lýsing á ástandiflata í útboðsgögnum gefi ekki tilefni til þess að ætla að mikið hafi verið umpyttatærða stálfleti. Án frekari skýringa eða röksemda sé ákveðið að bera ekkisaman sandblásturprófun á ryðtærðum stálflötum og á stálflötum með málningu ogsinki. Þess í stað sé niðurstaða matsinsbyggð á samanburði á sandblæstri á fleti þar sem eingöngu sé málning og fletimeð málningu og sinki. Í útboðsgögnumhafi ekki verið gert ráð fyrir því að sandblása ætti málningu af stálinu heldurtekið sérstaklega fram að stálfletir væru ryðtærðir eins og áður hafi komiðfram. Stefndi mótmæli túlkun matsmanna á ákvæðum samningsins alfarið og teljiþað ekki hlutverk matsmanna að setjast í sæti dómara og túlka samningsákvæði.Skýrt komi fram í skilmálum útboðsgagna að gert sé ráð fyrir ryðtæringu ástáli. Á fundum með bjóðendum hafi verið lagðar fram upplýsingar um ástandvatnsvega í eldri virkjunum og hvernig áætlað væri að ástand stálsins væri.Jafnframt hafi komið fram að ekkert viðhald hefði verið á vatnsvegum fráupphafi en virkjunin hafi verið tekin í notkun á árunum 1977-1978. Stálið í vatnsvegum og vélum væri því búið aðliggja í vatni í rúm 30 ár. Með vísan til þess sé það augljóst samkvæmt gögnummálsins að gert hafi verið ráð fyrir því að stál væri ryðtært og verði að geraþær lágmarkskröfur til bjóðenda í svona verki að þeir hafi þekkingu á því hvaðgerist ef stál liggi í jökulvatni í rúma þrjá áratugi. Samanburður ásandblæstri á stálfleti með málningu og stálfleti með málningu og sinki, hafienga þýðingu í máli þessu þar sem hvergi hafi verið gert ráð fyrir að eingönguþyrfti að sandblása málningu. Slíkur samanburður sé ekki marktækur og sé ekkiunnt að heimfæra slíkar mælingar yfir á verkið í heild. Matsgerðin hafi þvíenga þýðingu í máli þessu og sé með engu móti unnt að færa yfir á heildarverkiðlíkt og gert sé af hálfu stefnanda. Matsgerðin sé því ómarktæk sem sönnunargagnog verði ekki á henni byggt í málinu. Matsgerðinni sé í heild mótmælt af hálfustefnda sem sönnunargagni í málinu. Málsástæðuum að kröfur stefnanda séu ósannaðar byggi stefndi jafnframt á því að ímatsgerðinni frá 8. júní 2011 hafi verið byggt á röngum forsendum við mat áafköstum sem leitt hafi til þess að útreikningur og niðurstaða matsgerðar séröng. Á bls. 2 í skýrslu Mannvits frá 19. ágúst 2009 (Matsgerð - Viðauki5) komi fram eftirfarandi: „Áfundinum komu fram tölur um afköst við sandblástur: Mjöggóðar aðstæður 10 m2/klst Skipsbotn 6 m2/klst Verktakireiknaði með 2 m2/klst (Skv. SS) Verktakitelur raunafköst 0,6 m2/klst(Skv. SS)“Áfundinum hafi komið fram af hálfu fulltrúa verktaka að hann hefði reiknað með 2m2/klst afköstum í sandblæstri í tilboði sínu og hafi hann áréttaðað hann hefði farið mjög varlega í útreikningum á afköstum. Verktaki hafihinsvegar haldið því fram að afköstin hefðu verið 0,6 m2/klst.Staðreyndin sé hinsvegar sú að þau afköst sem verktaki hafi áætlað viðtilboðsgerð séu þau sömu og dómkvaddir matsmenn hafi komist að niðurstöðu um ísinni matsgerð. Neðst á bls. 16 og efst á bls. 17. í matsgerð dómkvaddramatsmanna sé fjallað um niðurstöðu matsmanna um meðaltals afköst viðsandblástur, en þar segi m.a.: „Þegar upp er staðið er þannig ekki líklegt, aðmati okkar, að afköstin hafi eftir daginn í raun verið meiri að meðaltali áverkflötunum í Sigöldustöð en það sem útreikningar í Viðauka 13 gefa til kynna,eða um 2 fm/klst.“ Meðöðrum orðum þá komast matsmenn að þeirri endanlegri niðurstöðu að afköstin íverkinu hafi verið 2 m2/klst og byggi alla sína útreikninga á þeirriforsendu. Niðurstaða matsmanna sé því sú að meðaltalsafköst á sandblæstri ásinki sé sá sami og verktaki hafi áætlað við tilboðsgerð. Matsmenn gerihinsvegar þau mistök að gera sér ekki grein fyrir því í matsgerð að meðaltalsafkastamælingar þeirra hafi verið þær sömu og verktaki hafi gert ráð fyrir viðtilboðsgerð. Í ljósi þess hafi þeir byggt niðurstöður sínar á röngum forsendum.Þar að auki virðist sem matsmenn haldi að einingarverð í sandblæstri í útboðinubyggi á kr./ klst. en ekki kr./fm líkt og útboðsgögn hafi gert. Með vísan tilþess sem að framan sé rakið sé ljóst að matsgerðin frá 8. júní 2011 sé haldinþað miklum annmörkum að hún sé ómarktæk, Kröfur stefnanda séu því með ölluósannaðar. Stefndi gerir þá kröfu til þrautavara að dómkröfur stefnanda verðilækkaðar verulega. Þrautavarakröfu sinnitil stuðnings vísi stefndi til sömu málsástæðna og fram komi til aðal- ogvarakröfu hans. Ef dómurinn telji að stefnandi eigi rétt á viðbótargreiðsluberi augljóslega að lækka dómkröfur verulega. Í því sambandi beri m.a. að horfatil þeirra annmarka sem séu á útreikningi dómkrafna um greiðslu fyrirviðbótarverk. Eingöngu sé byggt á hæstu verðbilum í matsgerð án þess aðrökstuðningur liggi fyrir. Mikill munur sé á hæsta bili og geri matsgerðin engagrein fyrir í hvaða tilvikum skuli miða við hæsta eða lægsta verðbil eða eitthvaðþar á milli. Einnig beri að horfa til þess að við útreikning dómkrafna hafifrádráttur verið byggður á tilboðsfjárhæðum en ekki raunverulegumsamningsfjárhæðum sem greiddar hafi verið til verktaka. Til stuðningsmálsástæðu þessari sé vísað til umfjöllunar og röksemda fyrir aðalkröfu en þæreigi einnig við. Stefndi vísi einnig til þess að niðurstöður matsgerðar umeiningarverð fyrir sandblástur geti ekki talist eðlilegt eða sanngjarntendurgjald þar sem þær séu í hrópandi ósamræmi við tilboð í sambærileg verk.Nægi í því sambandi að vísa til tilboða annarra bjóðenda í verkið sem hafireynslu af sambærilegum verkum en tilboð þeirra í umræddan verkþátt hafi veriðmun lægri en tilboð verktaka. Í þessu sambandi sé einnig vísað tileiningarverða í sambærilegum samningum. Stefndi vísi jafnframt til eiginábyrgðar verktakans, sem ekki hafi unnið verkið í samræmi við ákvæðiútboðsgagna og beri sjálfur ábyrgð á töfum á verki og þar með kostnaði. Stefndi vísi einnig til þess að allarafkastamælingar sýni að munur á sandblæstri í stáli með málningu og sinki ogryðtærðu stáli sé nánast enginn og mun minni en sandblástur á málningu afstáli. Stefndi vísi jafnframt til þess að kröfur verktaka um greiðslur vegnasprautusinks hafi verið mun lægri en dómkröfur. Með vísan til þessa beri aðlækka kröfur stefnanda verulega. Framangreindu til viðbótar bendi stefndi á aðsamkvæmt gögnum málsins hafi tilboð verktaka verið mun lægra en annarrabjóðenda eða um 77% af kostnaðaráætlun verksins. Ef dómurinn telji að verktakieigi rétt á viðbótargreiðslu yrði í öllum tilvikum að lækka samningsfjárhæðinatil samræmis við tilboðsgerðina sem verið hafi grundvöllur samnings aðila.Stefndi ritaði stefnanda bréf, 25. september 2013. Í bréfinu sé rakið að viðmatið frá 31. júlí 2013 hafi matsmenn ákveðið að við tilraunablástur ástálplötum yrði blásinn sá hluti stálplötu sem verið hafi minnst tærður. Það séálit stefnda að við framkvæmd matsins hafi einnig átt að sandblása aðra meiratærða fleti. Slík mæling hefði sýnt raunverulegan mun á umfangi þar semumræddar plötur hafi komið úr vatnsfarvegi annarrar virkjunar og verið í samaástandi og útboðsgögn hafi gert ráð fyrir. Niðurstaða matsins sé að þessu leytiverktaka í hag. Sé sú magnaukning sem felist í niðurstöðu matsmanna færð yfir áverksamning aðila feli hún í sér 23% magnaukningu á verkþáttinn „4.4.1Sandblástur í Sa 2,5“ Í því felist að magntölur í þeim verkþætti ættu að hækkaúr 12.050 krónum í 14.822 krónur. Greiðslur til verktaka ættu því að hækka umsamtals 8.436.446 krónur. Stefndi hafi með bréfi 31. mars 2010 boðiðviðsemjanda sínum hækkun á umræddu einingaverði um 15%. Niðurstaða matsmanna séþví mjög nálægt tillögu stefnda að sátt í málinu. Kröfu stefnanda umdráttavexti sé mótmælt en enginn reikningur hafi verið lagður fram fyrirkröfunni. Ekki sé unnt að miða við gjalddaga reikninga sem innihaldi ekkikröfuna. Ef dómurinn telji að stefnandi eigi rétt á dráttarvöxtum beri því aðmiða við dómsuppsögu eða mánuð eftir að krafan sé sannanlega lögð fram, en ekkialmenna gjalddaga samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa stefnda um málskostnað sé byggð á XXI.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnda sé vísað tilákvæða verksamningsins samningsaðila sem og meginreglna kröfu-, samninga- ogverktakaréttar. Vísað sé til ákvæða ÍST 30:2003 eftir því sem við eigi og tilákvæða laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Vísað sé til 16. gr. og b.liðar 1. mgr. 133. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1997 vegna kröfu ummálskostnaðartryggingu. Forsendur og niðurstaða Einsog áður hefur verið rakið snýst meginágreiningur aðila í máli þessu um hvortverktakinn, Normi ehf., hafi á grundvelli verksamnings við stefnda, 5. maí2009, eignast viðbótarkröfur á hendur honum þar sem sandblástur á stálflötumhafi reynst tímafrekari og kostnaðarsamari en útboðsgögn hafi gert ráð fyrir.Snýst ágreiningur aðila málsins bæði um greiðsluskyldu og fjárhæðir. Þá erdeilt um hvort stefnandi sé réttur aðili að þeim kröfum sem hann geri ímálinu. Stefndi byggir á því, hvað meintan aðildarskortstefnandi varðar, að framangreindur verksamningur, sem málatilbúnaður stefnandasé reistur á, hafi verið milli stefnda annars vegar og verktakans Norma ehf.hins vegar og hafi stefnandi ekki átt aðild að samningnum. Samkvæmt ákvæðumverksamningsins þ.m.t. ákvæði 12.1 í ÍST 30:2003, sem verið hafi hlutiverksamningsins, hafi verktaka verið óheimilt að framselja réttindi sín ogskyldur samkvæmt samningnum, nema með skriflegu samþykki verkkaupa en stefndihafi ekki samþykkt aðilaskipti að samningnum. Ef stefnandi telji sig hafaöðlast rétt til greiðslna samkvæmt verksamningnum, vegna framsals á slíkumgreiðslum, beri honum að beina slíkum kröfum að verktakanum, Norma ehf., enekki stefnda. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnanda er, hvað framangreindamálsástæðu stefnda varðar, á því byggt að aðild stefnanda að málinu byggi ákröfuframsali frá dótturfélagi til móðurfélags en móðurfélagið þ.e. stefnandihafi tekið yfir skuldbindingar dótturfélagsins, Norma ehf., við fjárhagslegaendurskipulagningu dótturfélagsins og fengið í staðinn kröfuna á stefndaframselda. Hins vegar hafi stefnandi ekki gengið inn í verksamning verktakansNorma ehf, og stefnda. Hafi engin takmörkum verið á framsali kröfunnar, hvorkisamkvæmt samningi verktakans Norma ehf. og stefnda eða samkvæmt lögum. Í málinu liggur fyrir yfirlýsing, dagsett 22. september2011, undirrituð f.h. stefnanda og Norma ehf. Yfirlýsingin er svohljóðandi:„Hér með er staðfest að Normi ehf., kt. 711297-2199, Hraunholti 1, Vogum, hefurframselt til Eignarhaldsfélagins Norma ehf., kt. 690774-0119, Furuási 8,Garðabæ, kröfu félagsins á hendur Landsvirkjun, vegna verks 2008-163(Sigöldustöð).“ Kröfuframsal er almennt heimilt samkvæmt íslenskum lögum.Byggir reglan bæði á meginreglunni um samningsfrelsi og réttarvenju. Fráreglunni eru þó undan-tekningar. Þannig getur ákvæði í löggerningi staðið ívegi fyrir rétti til kröfuframsals. Þá geta lagaákvæði og jafnvel eðli málstakmarkað slíkan rétt. Eins og að framan er rakið byggirstefndi á því að ákvæði í samningi verktakans Norma ehf. og stefnda frá 5. maí2009 þ.m.t. ákvæði 12.1 í ÍST 30:2003, hafi staðið í vegi fyrir réttiverktakans til að framselja stefnanda þær fjárkröfur sem hann geri í málinu áhendur stefnda enda hafi stefndi ekki samþykkt slíkt kröfuframsal.Ákvæði 12.1 í ÍST 30:2003 er svohljóðandi: „Verktaka eróheimilt án samþykkis verkkaupa að láta annan aðila ganga inn í tilboð sitt eðataka við skyldum samkvæmt verksamningi í sinn stað að nokkru eða öllu leyti(skuldskeyting).“ Framangreint ákvæði ÍST 12.1 verður ekki samkvæmt orðalagisínu og meginreglunni um rétt kröfuhafa til kröfuframsals, skýrt á þann veg aðþað feli í sér skilyrðislaust bann við framsali á meintum fjárkröfumverktakans, Norma ehf., á hendur stefnda á grundvelli verksamningsins frá 5.maí 2009. Fyrirliggjandi framsal frá verktakanum, Norma ehf., 22. september2011, til stefnanda, fól ekki í sér framsal á skuldbindingum verktakans samkvæmtumræddum verksamningi heldur eingöngu framsal á þeim fjárkröfum sem verktakinntaldi sig eiga á hendur stefnda samkvæmt samningnum og ekki annan rétt. Gatstefndi því, þrátt fyrir framsalið, borið fram allar sömu mótbárur gagnvartframsalshafanum, í þessu tilviki stefnanda, og hann gat borið fram viðframseljandann, verktakann Norma ehf. Þá hefur stefndi ekki sýnt fram á að lögeða eðli máls standi í vegi fyrir framsalinu. Er stefnandi því réttur aðili aðþeim kröfum sem hann gerir í máli þessu og framangreindri málsástæðu stefnda umaðildarskort hans því hafnað. Af hálfu stefnanda er, eins og áður hefur verið rakið, á þvíbyggt að hann eigi fjárkröfur á hendur stefnda á grundvelli ólögfestra reglnaverktakaréttar um „viðbótarkröfur vegna aukaverka“. Í ljós hafi komið að undirmálningunni, sem verktaki hafi tekið að sér að fjarlægja, hafi veriðsprautusink, sem hann hafi einnig þurft að fjarlægja. Tilvist þess hafi veriðófyrirséð. Hún hafi haft í för með sérverulegan aukakostnað fyrir verktakann og hann af þeirri ástæðu eignastviðbótarkröfur á hendur stefnda sem stefnandi hafi fengið framseldar.Af hálfu stefnda er hvað framangreindamálsástæðu stefnda varðar á því byggt að skilyrði fyrir beitingu ákvæða umaukaverk og viðbótarverk samkvæmt samningi séu ekki fyrir hendi en af hálfustefnda hafi ekki verið fallist á að vinna við að fjarlægja umræddasprautusinkhúð gæti talist aukaverk og enn síður viðbótarverk. Aukaverk séualmennt skilgreind sem verk sem nauðsynlegt sé að vinna til þess að ljúka verkien ekki verið gert ráð fyrir í útboðsgögnum. Um aukaverk í verksamningi stefndaog verktakans Norma ehf. hafi gilt ákvæði III.6.2 í útboðsgögnum og grein 16.6í ÍST 30:2003. Viðbótarverk séu hinsvegar verk sem verkkaupi óski að verðiunnin umfram það sem ráðgert sé í útboðsgögnum.Um viðbótarverk gildi ákvæði 16.1 - 16.5 í ÍST 30:2003. Áður en aukaverkeða viðbótarverk séu unnin þurfi í öllum tilvikum að fá samþykki frá verkkaupa.Samkvæmt ákvæði 16.6 í ÍST 30:2003 megi verktaki engin aukaverk vinna nema samkvæmtstaðfestum fyrirmælum verkkaupa. Slíkar yfirlýsingar skuli vera skriflegarsamkvæmt ákvæði 16.7 í ÍST 30:2003 og hafi fullyrðingar um munnleg samskiptiþví enga þýðingu. Hafi verktakinn, Normi ehf., talið að það væri aukaverk aðsandblása og fjarlægja sinkhúð hafi honum borið að óska eftir slíkum fyrirmælumskriflega frá verkkaupa áður en vinna við að fjarlægja sinkið hæfist. Með þvíværi tryggt að verkkaupi hefði samþykkt að fjarlægja ætti sinkið og viðurkenntað um væri að ræða aukaverk. Hvorki liggi fyrir beiðni af hálfu stefnda um aðfjarlægja sprautusink né skriflegt samkomulag þess efnis. Kröfur stefnandauppfylli því ekki skilyrði samningsins, hvorki um aukaverk né viðbótarverk ogverði kröfur hans því ekki reist á þeim grundvelli. Í útboðsskilmálum stefnda, sem voru hluti afsamningi verktakans Norma ehf. og stefnda, 5. maí 2009, segir í ákvæði III.6.2að engar breytingar megi gera á verkinu nema að fengnu samþykki verkkaupa. Efverkkaupi óski eftir framkvæmd viðbótarverkefna eða breytingum á sjálfuverkinu, skuli um það samið sérstaklega t.d. á verkfundi og skuli slíkirsamningar skilyrðislaust vera skriflegir. Í ÍST 30:2003 ákvæði 1.2.5 um aukaverk segir: „Aukaverk eruþau verk eða verkþættir sem óhjákvæmilegt er að framkvæma til að unnt sé aðljúka verksamningi en ekki er getið um í verklýsingu og/eða magntöluskrá.“ Þásegir í staðlinum, ákvæði 16.6., að verktaki megi engin aukaverk vinna nemasamkvæmt staðfestum fyrirmælum verkkaupa. Þá segir í ákvæði 16.7. að allaryfirlýsingar um breytingar skuli vera skriflegar, svo og kröfugerð ogsamningar.Fyrir liggur og er óumdeilt að skv. útboðsskilmálum stefndavar ekki gert ráð fyrir að undir þeirri málningu sem verktaka var ætlað aðfjarlægja með sandblæstri væri sprautusink. Eins og rakið hefur verið létverktakinn, Normi ehf., á verkfundi nr. 9, 28. júlí 2009, bóka að tafir ásandblæstri væri að rekja til þess að í ljós hefði komið að undir málningu værisprautusink og áskildi verktakinn sér rétt til að fara fram á aukagreiðsluvegna tafa við sandblástur á sinkinu. Er kröfugerð stefnanda í málinu aðallegareist á þeim viðbótarkostnaði sem hann telur verktakann hafa orðið fyrir vegnanefndrar sinkhúðar. Hafi tilvist sinksins verið ófyrirsjáanleg og haft í förmeð sér verulegan aukakostnað miðað við þær forsendur sem tilboð hans hafiverið reist á.Í greinargerð stefnda segir m.a. að sú fullyrðing stefnandaað eftirlitsmaður stefnda hafi gert kröfu um að umrætt sink yrði fjarlægt séröng enda hafi eftirlitsmaðurinn hafnað því að ákvörðun um að fjarlægja sinkiðhafi verið tekin af honum. Hins vegar hafi málningarbirgir verktakans, Málningh.f., gert kröfu um að sinkið yrði fjarlægt til að málningin fengi nægaviðloðun við undirliggjandi stál. Það hafi alfarið, samkvæmt verksamningi,verið á ábyrgð verktakans að útvega málningu til verksins og hafi hann einnborið ábyrgð á henni í eitt ár frá verklokum. Verktaki hafi auðveldlega getaðútvegað aðra málningu, sem nota hefði mátt yfir sink og framleiðandi hefðiábyrgst. Ekkert hafi staðið í vegi fyrir því samkvæmt verksamningi.Aðalsteinn Þórðarson, sem var eftirlitsmaður stefnda meðumræddu verki, Guðmundur Sverrir Jósefsson, sem var verkefnastjóri stefndavegna verkefnisins og Bjarni Már Júlíusson, fyrrverandi deildarstjóriorkudeildar stefnda, sem var ábyrgðarmaður stefnda með verkinu, gáfu skýrslurvið aðalmeðferð málsins.Vitnið AðalsteinnÞórðarson svaraði því aðspurður að það hefði ekki verið í hans verkahring,sem eftirlitsmanns, að ákveða hvort það að fjarlægja sinkið væri aukaverk eðaekki. Hann hafi hins vegar lagt áherslu á að allt laust sink yrði fjarlægt þe.sinkoxíð. Hins vegar hefði hann aldrei farið fram á að verktakinn „kláraði inní hreint stál“. Hann kvað hreinsun sinksins hafa verið rædda á fundi meðfulltrúa verktaka og verkefnastjóra stefnda og hefði hann bent fulltrúaverktaka á að tala við Málningu h.f. Fulltrúi verktaka hefði farið af fundinumen komið til baka og upplýst að Málning h.f. vildi að allt sinkið yrði fjarlægtinn í stál. Vitnið hafi hins vegar ekki verið á því að fjarlægja ætti alltsinkið heldur eingöngu laust og „morkið“ sink. Vitnið GuðmundurSverrir Jósefsson kvað athugasemdirum sinkið fyrst hafa komið fram þegar búið hafi verið að blása vél- 1 en ekkihafi verið minnst á það fyrir þann tíma. Þá hafi jafnframt komið fram aðmálningarframleiðandi krefjist þess að allt sinkið yrði fjarlægt þ.e. að hreinayrði inn að málmi. Vitnið kvaðst ekki hafa treyst sér til að slá af kröfum íþessum efnum gagnvart verktakanum en bent honum á að tala við tilgreindanefnaverkfræðing hjá Málningu hf. Vitnið kvað Bjarna Már Júlíusson hafa veriðyfirmann sinn við verkið. Vitnið Bjarni Már Júlíussonsvaraði því aðspurður að eftir að tafir hafi orðið á verkinu hafi verktakinnhaldið því fram að meginorsökin væri sinkhúð undir málningu. Hafi þá vaknaðspurningar um hvort fjarlægja ætti sinkið eða láta það vera. Fram hafi komið aðmálningarframleiðandinn myndi ekki samþykkja málningarkerfið nema byrjað værifrá hreinu stáli. Þess vegna hafi stefndi haldið sig við þær kröfur útboðsgagnaað blása ætti niður í þann hreinleika sem þar væri tilgreindur. Rætt hafi veriðhvort láta ætti sinkið vera áfram því það væri góður grunnur en vegna krafnaMálningar hf. um að byrjað yrði frá hreinu stáli hafi verið ákveðið að standavið kröfur útboðsins um að blása niður í stál. Vitnið kvaðst aðspurt ekkiminnast þess að verktaki hafi lagt til að notað yrði annað málningarkerfi.Vitnið kvaðst hins vegar minnast þess að spurt hafi verið hvort sinkið værinógu gott til að vera áfram og að rætt hefði verið um ábyrgð ámálningarkerfinu. Verktaki hafi boðið í málninguna og hefði mátt koma með nýttmálningarkerfi. Nýtt kerfi hefði verið samþykkt, ef það hefði verið í samræmivið útboðsgögn. Samkvæmt útboðsgögnum hafi átti að blása niður í stál. Þeirriákvörðun hafi ekki verið breytt með vísan til þess að óljóst væri með ábyrgð ámálningarkerfinu, ef af því yrði. Ákveðið hafi verið að halda sig viðupphaflega hönnum á verkinu og í miðju verki hafi ekki legið fyrir að sinkiðværi til góðs eða ills. Ekki hafi verið hægt að stökkva á svona ákvarðanir ímiðju verki og ekki legið fyrir að rétt væri og skynsamlegt á þessum tíma aðvíkja frá útboðsgögnum. Þar að auki hafi ekki verið vandamál að blása sinkið afmeð stálsandi eins og gert hafi verið ráð fyrir.Eins og að framan er rakið byggir stefnandi á því að vinna við aðfjarlægja umrætt sprautusink hafi falið í sér aukaverk og leitt tilviðbótarkostnaðar fyrir verktakann, Norma ehf. Á stefnanda hvílir sönnunarbyrðifyrir því að um aukaverk hafi verið að ræða í skilningi verksamnings stefnda ogverktakans Norma ehf. frá 5. maí 2009.Ekki liggur fyrir í málinu skriflegt samkomulag verktakans Normaehf. og stefnda eða skrifleg fyrirmælistefnda um að sprautusinkið skyldi fjarlægt. Þá hefur stefnandi ekki, gegnandmælum stefnda, sýnt fram á að stefndi hafi gefið verktakanum Norma ehf.munnleg fyrirmæli um að sinkið skyldi fjarlægt. Verður framburður vitnannaAðalsteins Þórðarsonar, Guðmundar Sverris Jósefssonar og Bjarna Más Júlíussonarekki skilinn á annan veg en þann að verktakanum, Norma ehf., hafi staðið tilboða að afla málningar, sem sýna hefði mátt fram á að hefði næga viðloðun viðsinkið og koma þannig í veg fyrir að fjarlægja þyrfti það að undaskyldu lausuog oxíderuðu sinki eins og fram kom í vitnisburði Aðalsteins Þórðarsonar.Verður ekki annað ráðið af gögnum málsins en sú krafa hafi náð til óverulegshluta sinksins og hefur stefnandi hvorki sýnt fram á að umfang verksins hafiaukist né að framkvæmd þess hafi reynst sér erfiðari, seinlegri eðakostnaðarsamari, svo máli skipti, af þeim ástæðum.Fram kemur í fyrirliggjandi matsgerð frá 8. júní 2011, kafla2.1, að á matsfundi, sem haldinn hafi verið 31. ágúst 2010, hafi komið fram aðástæða þeirrar ákvörðunar að fjarlægja alla galvanhúðina, sprautusinkhúðina,hafi verið að framleiðandi epoxymálningarinnar, sem útveguð hafði verið tilverksins, hefði upplýst að hún hentaði ekki til málunar á flöt úr sinki og aðekki hefði verið unnt að útvega, í tækatíð, málningu sem væri nothæf fyrir sink. Þessar upplýsingar styðja enn frekarþá staðhæfingu stefnda að krafan um að allt sprautusink skyldi fjarlægt hafiekki stafað frá stefnda heldur málningarbirgi verktakans en samkvæmt kafla 4.5í útboðsgögnum stefnda báru verktakinn og viðkomandi málningarbirgir báðirábyrgð á gæðum þeirra málningar sem notuð var við verkið.Ekki verður ráðið af gögnum málsins að verktakinn, Normiehf., hafi óskað eftir breytingum á málningarefni, þegar honum hafi orðið ljóstað sprautusink hafi verið undir málningunni og það væri að valda honum erfiðleikumvið sandblásturinn og auknum kostnaði. Í þessu sambandi er, að mati hinnasérfróðu meðdómenda, rétt að hafa í huga að ekki var nauðsynlegt að breyta öllumálningarkerfinu til að ná nægri viðloðun við sinkið, heldur einungis þvímálningarefni, sem notað var í fyrstu umferð og að einungis var lokið við aðsandblása u.þ.b 15% af heildarverkinu,þegar tilvist sprautusinksins kom í ljós. Það er ennfremur álit hinna sérfróðumeðdómenda að verktakinnhefði getað útvegað málningu sem haft hefði næga viðloðunareiginleika gagnvartsinki og því hafi verktakanum, af þeirri ástæðu, ekki verið nauðsynlegt aðfjarlægja sinkið. Þá verði einnig að telja, miðað við þann tíma sem verkið tók frá því aðverktakinn gerði sér grein fyrir sinkhúðinni og að teknu tilliti til þess magnssem þá var eftir að sandblása, að hann hafi haft nægan tíma til að útvegamálningu sem hentaði til yfirmálunar á sink. Þá verður ekki fallist á það meðstefnanda að nauðsynlegt hafi verið, með tilliti til gæða verksins, aðfjarlægja umrædda sinkhúð. Þvertá móti verður að álykta að heilleg sinkhúð undir málningunni hefði variðundirliggjandi stál fyrir tæringu. Að öllu framangreindu virtu verður ekki fallist á það með stefnanda aðhreinsun á margnefndu sprautusinki hafi falið í sér aukaverk í merkinguverksamnings stefnda og verktakans Norma ehf. Þá hefur stefnandi ekki gegnandmælum stefnda fært sönnur á að um viðbótarverk hafi verið að ræða í merkinguverksamningsins. Verður stefndi því sýknaður af þeim kröfum stefnanda semsamkvæmt málatilbúnaði hans er að rekja til meintra aukaverka og afleiddskostnaðar.Stefnandi krefur stefnda í máli þessu um greiðslu á svonefndumframvindureikningi, dagsettum 29. september 2009, að fjárhæð 11. 505.369 krónur aukvaxta. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfunni þar sem reikningurinn séað fullu greiddur. Vísar stefndi því til stuðnings til svonefnds lokauppgjörsvið verktakann Norma ehf., dags. 22. desember 2009, en þar komi fram aðframvindureikningurinn hafi verið greiddur með mótkröfum stefnda vegnatafabóta, tjóns vegna sands í lögnum og endurúttekta. Mismunur samkvæmtuppgjörinu að fjárhæð 990.298 krónur hafi verið greiddur Norma ehf. Var móttakagreiðslunnar viðurkennd af stefnanda við breytingu á kröfugerð hans í málinu.Lögmaður verktakans Norma ehf. mótmælti m.a. kröfu stefndaum tafabætur og kostnað af störfum eftirlitsmanns vegna meintra aukaverka með bréfi, 3. febrúar 2010, á þeirri forsenduaðallega að meintar tafir væri að rekja til ófyrirsjáanlegra erfiðleika viðsandblástur, sem stefndi bæri ábyrgð á. Krafa stefnda um tafabætur er á því reist að verklok hafiorðið síðar en umsamið hafi verið. Þannig hafi sandblástur og málun véla tafistum 63 daga, sandblástur og málun á inntaki um 27 daga og frágangur á verkstöðumog verklok um 50 daga. Varðandi fjárhæð tafabóta vísar stefndi til kafla 1.8. íútboðsskilmálum stefnda frá mars 2009.Hér að framan hefur því verið hafnað að stefndi beri ábyrgðm.a. á þeim töfum sem orðið hafi á verkskilum verktakans Norma ehf. vegnasandblásturs á sprautusinki. Þá hefur stefnandi ekki fært rök fyrir því aðstefndi beri ábyrgð á meintum töfum vegna annarra þeirra ástæðna sem hanntilgreinir í framangreindu bréfi sínu frá 3. febrúar 2010. Máltilbúnaður stefnda, hvað kröfu stefnanda um greiðslu áumræddum framvindureikningi varðar, verður ekki skilinn á annan veg en þann aðgreiðslu hans hafi verið mætt með yfirlýsingu um skuldajöfnuð í uppgjöristefnda, 22. desember 2009. Fallist er á það með stefnda að skilyrði tilskuldajafnaðar hafi verið fyrir hendi svo langt sem tafabótakrafan náði enstefnandi hefur ekki hrundið upplýsingum stefnda um lengt tafa. Þá hefurstefnandi ekki hrundið kröfum stefnda vegna sands í lögnum og um kostnað vegnaendurúttekta, sem stefndi skuldajafnaði í uppgjörinu 22. desember 2009 á mótitilvitnuðum framvindureikningi. Fallist er á að skilyrði skuldajafnaðar hafiverið fyrir hendi hvað þessar kröfur varðar. Þá hefur stefnandi viðurkennt, eins og áður er rakið, móttökuverktakans Norma ehf. á greiðslu að fjárhæð 990.298 krónur samkvæmt uppgjörinu,22. desember.Með vísan til alls framangreinds verður stefndi,Landsvirkjun hf., sýknuð af kröfum stefnanda, Eignarhaldsfélagsins Norma ehf.,í máli þessu. Með vísan til þeirrar niðurstöðu og 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 5.000.000 króna. Rekstur máls þessa hefur tekið óvenju langantíma. Er það fyrst og fremst að rekja til tímafrekrar öflunar tveggjamatsgerða, undir rekstri málsins, auk vandkvæða við að finna meðdómsmenn meðsérkunnáttu á þeim tæknilegu álitaefnum sem á reyndi í málinu. Þá frestaðistmeðferð málsins á árinu 2014 vegna veikindaleyfis dómara.Mál þetta dæma Þórður S. Gunnarsson héraðsdómari ogmeðdómsmennirnir dr. Björn Dagbjartsson efnaverkfræðingur og Þorsteinn Haukssonvélfræðingur. DómsorðStefndi, Landsvirkjun hf., skal vera sýkn af kröfumstefnanda, Eignarhaldsfélagsins Norma ehf., í máli þessu. Stefnandi greiðistefnda 5.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 213/2001
Kærumál Dánarbússkipti Kæra Frávísun frá Hæstarétti
S kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila um frumvarp til úthlutunar úr dánarbúum tveggja einstaklinga. Í kæru S var engin krafa gerð um breytingu á hinum kærða úrskurði og þótti með öllu óljóst að hverju hann stefndi með málatilbúnaði sínum. Voru því slíkir brestir á kærunni að málinu var vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. maí 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. júní sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. maí 2001, þar sem leyst var úr ágreiningi málsaðila um frumvarp til úthlutunar úr dánarbúi Ólafar Guðmundsdóttur og Sigfúsar Baldvinssonar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Varnaraðilinn Jóhannes Magnússon hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðilinn Grétar Indriðason krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Fyrrnefnd kæra sóknaraðila er svohljóðandi: „Við undirritaðir Snorri Sigfússon kennitala 081120-3159 til heimilis að Gránufélagsgötu 48 600 Akureyri og Brynjólfur Snorrason kennitala 070250-6839 til heimilis að Mið-Samtúni 601 Akureyri viljum hér með kæra úrskurð í máli nr. Q-00001/2000 sem tekið var fyrir hjá Héraðsdómi Norðurlands eystra. Ástæða kærunnar er eftirfarandi. Nr. 1. Dómur nær aðeins til eins atriðis í umræddu máli í stað fimm atriða. Af gögnum málsins verður ekkert ráðið um ástæðu þess að Brynjólfur Snorrason standi að kæru þessari ásamt sóknaraðila. Samkvæmt 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 gilda um kæru í máli, sem rekið hefur verið fyrir héraðsdómi á grundvelli XVI. og XVII. kafla laganna, sömu reglur og um kæru í almennu einkamáli, þar á meðal um kæruna sjálfa. Gilda því um efni kæru í máli sem þessu ákvæði 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Samkvæmt því ber að greina í kærunni þá dómsathöfn, sem er kærð, kröfu um breytingu á dómsathöfninni og ástæður, sem kæran er reist á. Í fyrrgreindri kæru sóknaraðila er getið hins kærða úrskurðar. Þar er á hinn bóginn engin krafa gerð um breytingu á honum. Verður að ætla að efni kærunnar lúti að öðru leyti að þeim ástæðum, sem sóknaraðili reisir hana á. Eins og þær eru fram settar er með öllu óljóst að hverju sé stefnt með málatilbúnaði sóknaraðila. Eru því slíkir brestir á kærunni að málinu verður sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilanum Grétari Indriðasyni kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði, en á milli sóknaraðila og varnaraðilans Jóhannesar Magnússonar fellur kærumálskostnaður niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Snorri Sigfússon, greiði varnaraðila, Grétari Indriðasyni, 40.000 krónur í kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur kærumálskostnaður niður.
Mál nr. 369/2005
Tryggingarbréf
B reisti kröfur sínar í málinu á tryggingarbréfi þar sem J veðsetti fasteign sína. B hélt því fram að veðbréfið hafi í raun verið til tryggingar skilvísri greiðslu á viðskiptaskuld fyrirtækisins E, en að nafn þess félags hafi fallið niður af misgáningi. Því til stuðnings vísaði B til viðvarandi viðskiptasambands B og E og að J hafi, sem annar eigandi E, áður gefið út sambærileg veðskjöl. Ágreiningslaust var að starfsmenn B höfðu samið efni tryggingarbréfsins. Af orðalagi bréfsins varð ekki annað ráðið en að það hafi verið gefið út til tryggingar vegna kaupa J á steypuefni o.fl. hjá B. Talið var að gera yrði þá kröfu, hafi ætlunin verið að tryggja viðskiptaskuldir E, að ótvírætt væri kveðið á um það í bréfinu. Ágreiningslaust var að J var ekki í skuld við B. Var J sýkn af öllum kröfum B í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 14. október 2005. Hún krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins er gagnáfrýjandi eigandi að fasteigninni Mosateigi 11, Akureyri, og var lóðarleigusamningi um þá fasteign þinglýst 19. október 2000. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi, B.M. Vallá hf., greiði gagnáfrýjanda, Jóhönnu Andrésdóttur, samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var þann 3. mars sl., hefur B.M.Vallá hf., kt. 630669-0179, Súluvegi, Akureyri höfðað hér fyrir dómi gegn Jóhönnu Andrésdóttur, kt. 140561-5419, Mosateigi 11, Akureyri, með stefnu þingfestri 24. júní 2004. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu Malar og sands hf., kt. 470269-1469, nú stefnanda, útgefið þann 21. september 2001 er hvílir á 6. veðrétti fasteignar stefndu Mosateigi 11, Akureyri, standi til tryggingar skuldum Eyco ehf. við Möl og sand hf. Jafnframt er krafist dóms um að tryggingarbréfið verði staðfest sem uppboðsheimild vegna skulda Eyco ehf. við stefnanda. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Af hálfu stefndu er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda auk hæfilegs málskostnaðar að mati dómsins. I. Málsatvik munu vera þau að félagið Möl og sandur hf., nú stefnandi, hóf að selja steinsteypu árið 1995 til Eyco ehf., en það félag hafði með höndum byggingaframkvæmdir og sölu íbúða á byggingastigi. Í stjórn Eyco ehf. voru stefnda og eiginmaður hennar, vitnið Gunnar Jónsson. Áríð 1995 undirritaði stefnda, vegna viðskipta nefndra lögaðila tryggingarbréf og veðsetti fasteign sína að Sólvöllum 1 á Akureyri, en undir það bréf ritaði einnig eiginmaður hennar. Sama ár undirritaði stefnda vegna sömu aðila tryggingarbréf og veðsetti bifreið sína. Samkvæmt gögnum málsins var af hálfu Malar og sands hf. eignarhluti stefndu í fasteigninni Vörðugil 3 á Akureyri leystur úr veðböndum fyrir eftirstöðvum skuldar að fjárhæð kr. 500.000 hinn 17. mars 1997, en samhliða veðsetti nefndur Gunnar Jónsson, fyrir hönd Eyco ehf. tiltekna bifreið fyrir sömu fjárhæð. Fyrir liggur að þann 8. febrúar 2001 undirritaði stefnda ásamt eiginmanni sínum Gunnari Jónssyni, tryggingarbréf til handa Möl og sandi hf. að fjárhæð kr. 2.500.000 og veðsetti fasteignina Mosateig 11, en stefnda var þá þinglýstur eigandi eignarinnar. Með veðflutningi 18. desember sama ár var fasteignin leyst úr veðböndum, en fasteignin Hringteigur 3 veðsett í staðinn. Á veðbandslausnina rituðu fyrirsvarsmaður Malar og sands hf. en fyrir hönd Eyco ehf. stefnda og nefndur Gunnar Jónsson. Hinn 21. september 2001 undirritaði stefnda umþrætt tryggingarbréf til tryggingar skaðlausri og skilvísri greiðslu á steinsteypu, vinnuvélaleigu og öðrum viðskiptum við Möl og sand hf. að upphæð kr. 1.500.000 og veðsetti fasteignina Mosateig 11 á Akureyri, með 6. veðrétti. Samkvæmt gögnum málsins var fyrirtækið Eyco ehf. úrskurðað gjaldþrota þann 19. nóvember 2003. II. Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á greindu tryggingarbréfi, útgefnu 21. september 2001, þar sem stefnda veðsetti fasteignina Mosateig 11, með 6. veðrétti og uppfærslurétti. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að í texta veðbréfsins hafi fallið niður að veðsetningin væri vegna viðskipta Eyco ehf. við Möl og sand hf. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að Möl og sandur hf. og Eyco ehf. hafi haft viðskipti um áraraðir, að stefnda hafi verið stjórnarmaður í Eyco ehf. og að hún hafi haft heimild til að skuldbinda félagið, líkt og m.a. sjáist á áðurgreindum eldri tryggingarbréfum. Stefnandi staðhæfir í stefnu að í bókhaldi Malar og sands hf., nú BM Vallár hf. sé ekki að finna persónulega skuld stefndu við félagið, enda hafi hún aldrei haft viðskipti við það. Á hinn bóginn hafi Eyco ehf. verið í viðvararandi viðskiptum og hafi skuld þess við stefnanda þann 10. júní 2004 verið samtals að fjárhæð kr. 2.334.354, sbr. dskj. nr.5. Kröfunni hafi verið lýst í þrotabú Eyco ehf. sem almennri kröfu en samkvæmt upplýsingum frá skiptastjóra liggi nánast fyrir að ekkert komi upp í hana. Hafi því stefnanda verið nauðsynlegt að fá staðfest að umþrætt tryggingarbréf stæði til tryggingar skuldum Eyco ehf. við Möl og sand hf. nú BM Vallá hf., allt að fjárhæð kr. 1.500.000, en sé ekki vegna persónulegra skulda stefndu. Stefnandi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar, auk meginreglna veðréttar, um ábyrgðarskuldbindingar og heimildir til veðsetninga. Kröfu sína um málflutningsþóknun styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um varnarþing til 32. gr. sömu laga. Stefnda reisir sýknukröfu sína á því, að hún hafi gefið út umþrætt tryggingabréf á árinu 2001 vegna fyrirhugaðra eigin kaupa á steypuefni og fleiru hjá Möl og sandi hf. vegna byggingaframkvæmda við fasteignina að Mosateigi 11 á Akureyri. Ætlan hennar hafi verið taka út byggingarefni til nota við eigið einbýlishús og hafi sú ráðstöfun því verið viðskiptum Eyco ehf. alls óviðkomandi. Framkvæmdirnar hafi hins vegar frestast og mál síðan þróast á þann veg að hún hafi keypt steypuefni hjá öðru fyrirtæki, fyrir utan lítilsháttar staðgreiðsluviðskipti við Möl og sand hf. árið 2004. Umþrætt tryggingabréf og veðsetning hafi því verið ótengt viðskiptum Eyco ehf. við Möl og sand hf., þrátt fyrir að hún hafi setið í stjórn þess fyrrnefnda. Hún hafi heldur ekki komið að daglegri stjórn Eyco ehf., enda ekki haft þekkingu né verið í stöðu til að koma nærri slíku. Af hálfu stefndu er á því byggt að hafi það verið ætlan stefnanda eða forvera hans að binda viðskiptin að baki umþrættu tryggingabréfi við úttektir Eyco ehf. hafi það engum staðið nær en stefnanda að setja slíkt ákvæði í bréfið, enda hafi hann samið texta þess. Af hálfu stefndu er á því byggt að til þess að tryggingarréttur líkt og hér um ræðir nái fram að ganga þurfi lögskiptin að vera skýr og augljós, þ.á. m. hvað eigi að tryggja, enda sé tryggingarétthafa veittur forgangur umfram aðra kröfuhafa. Því sé hins vegar ekki að heilsa í þessu máli. Þá hafi stefnandi heldur ekki sýnt fram á vöruúttektir af hennar hálfu í þágu fasteignar hennar að Mosateigi 11. III. Fyrir dómi gáfu skýrslur Hólmsteinn Hólmsteinsson, rekstrarstjóri stefnanda og Jóhann Jónsson, skrifstofustjóri stefnanda, en einnig stefnda og eiginmaður hennar Gunnar Jónsson. IV. Niðurstaða. Stefnandi reisir kröfur sínar í máli þessu á umþrættu tryggingarbréfi, útgefnu af stefndu þann 21. september 2001. Til grundvallar kröfum sínum um að veðbréfið hafi í raun verið til tryggingar skilvísri greiðslu á viðskiptaskuld Eyco ehf., en að nafn þess félags hafi fallið niður af misgáningi, vísar stefnandi einkum til áður lýsts viðvarandi viðskiptasambands og að stefnda hafi sem annar eigandi Eyco ehf. áður gefið út sambærileg veðskjöl. Vitnisburður Jóhanns Jónssonar, skrifstofustjóra stefnanda, fyrir dómi var þessu til stuðnings. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnda hafi allt frá árinu 1995 áritað veðbréf vegna viðskipta Eyco ehf. og Malar og sands hf., þess fyrirtækis sem stefnandi leiðir rétt sinn frá, og áritaði hún m.a. tryggingarbréf og veitti veðleyfi sem þinglýstur eigandi fasteignar. Jafnframt liggur fyrir að stefnda áritaði þann 8. febrúar 2001, ásamt eiginmanni sínum, tryggingarbréf, er var án tilvísunar til viðskipta Eyco ehf. og veðsetti með því núverandi eignaríbúð sína, Mosateig 11. Um tilurð hins umþrætta veðbréfs hefur stefnda staðhæft að ætlan hennar hafi verið að stofna til skulda við veðhafann með kaupum á steypuefni til nota við eigin fasteign, Mosateig 11. Frásögn stefndu hefur að þessu leyti stoð í vitnisburði eiginmanns hennar, Gunnars Jónssonar, en einnig að nokkru í áðurnefndum staðgreiðslureikningi um steypukaup frá 29. mars 2004, sbr. dskj. nr. 9. Ágreiningslaust er að starfsmenn Malar og sands hf. sömdu efni margnefnds tryggingarbréfs. Verður af orðalagi bréfsins ekki annað ráðið en að það hafi verið gefið út til tryggingar vegna kaupa stefndu á steypuefni o.fl. hjá Möl og sandi hf. Að áliti dómsins verður að gera þá kröfu, hafi ætlunin verið að tryggja viðskiptaskuldir Eyco ehf., líkt og stefnandi heldur fram, að ótvírætt væri kveðið á um það í veðbréfinu. Líkt og áður var rakið er stefnandi eigandi fasteignarinnar að Mosateigi 11, en lóðaleigusamningi þar um var þinglýst þann 5. september 2000. Ágreiningslaust er að stefnda er ekki í skuld við stefnanda. Að öllu ofangreindu athuguðu og þar sem stefnandi hefur að áliti dómsins ekki hnekkt staðhæfingum stefndu um tilurð umþrætts tryggingarbréfs ber að sýkna hana af öllum kröfum í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Stefnda, Jóhanna Andrésdóttir, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda BM Vallár hf. í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 336/2006
Samningur Riftun Trúnaðarskylda
Í málinu var deilt um hvort L ehf. hefði, á gildistíma samnings við S hf. frá 1. maí 2004, verið bundið trúnaðarskyldum við S hf. sem gerðu félaginu óheimilt að taka að sér störf fyrir fjölmiðil sem tilheyrði fyrirtækjasamsteypu N hf., en S hf. var í samkeppni á markaði við fjölmiðla sem tilheyrðu henni. L ehf. taldi að félagið hefði ekki brotið gegnum slíkum skyldum með gerð þjónustusamnings við F ehf. 25 ágúst 2004, en það félag tilheyrði nefndri fyrirtækjasamsteypu og gefur út nafngreint dagblað. L ehf. krafðist í málinu greiðslna samkvæmt samningnum við S hf. út gildistíma hans, þ.e. til 31. desember 2004, en S hf. hafði lýst yfir riftun á samningnum vegna trúnaðarbrests með bréfi 30. september 2004. Talið var að S hf. hefði ekki þurft að una því, eins og á stóð um viðskipti málsaðila, að L ehf. tæki að sér verkefni tengd auglýsingaöflun fyrir F ehf. þar sem slíkt gat skapað hættu á að samkeppnisaðilinn fengi aðgang að trúnaðarupplýsingum um rekstur S hf. Var fallist á með S hf. að með samningi L ehf. við F ehf. hefði L ehf. brotið gegn trúnaðarskyldu sinni við S hf. þótt ósannað væri að L ehf. hefði misnotað trúnaðarupplýsingar sem félagið hafði aðgang að. Af þessum ástæðum var talið að S hf. hefði verið heimilt að binda fyrirvaralaust enda á samning aðilanna. S hf. var hins vegar dæmt til að inna af hendi til L ehf. greiðslur samkvæmt nefndum samningi fram að riftunardegi, að frádreginni viðskiptaskuld, í samræmi við yfirlýsingar sem fólust í bréfi lögmanns S hf. til lögmanns L ehf. 20. janúar 2005.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2006. Hann krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 10.126.952 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 919.680 krónum frá 1. september 2004 til 1. október sama ár, af 2.712.480 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 5.002.159 krónum frá þeim degi til 1. desember sama ár, af 7.523.284 krónum frá þeim degi til 1. janúar 2005, en af 10.126.952 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum 1.235.370 krónum miðað við 1. september 2004. Hann krefst þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 5.002.159 krónur með sömu dráttarvöxtum og í aðalkröfu til 1. desember 2004, en af 5.002.159 krónum frá þeim degi til greiðsludags og einnig að frádregnum 1.235.370 krónum miðað við 1. september 2004. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Sverrir Agnarsson hafði starfað sem verktaki hjá stefnda við störf tengd öflun auglýsinga í nokkur ár, lengst af sem auglýsingastjóri, þegar aðilar gerðu samninginn 1. maí 2004. Hafði hann þá ýmist starfað í eigin nafni eða í nafni lögaðila á hans vegum. Munu reikningar vegna starfa hans í þágu stefnda hafa verið skrifaðir í nafni áfrýjanda um nokkurt skeið áður en samningurinn var gerður. Sverrir skrifaði undir samninginn fyrir hönd áfrýjanda og átti síðan í bréfaskiptum við stefnda í byrjun september 2004, þegar ágreiningur reis með aðilum. Verður fallist á með stefnda að honum hafi verið rétt að líta svo á að Sverrir kæmi fram fyrir hönd áfrýjanda með fullu umboði í samskiptum þeirra vegna samningsins 1. maí 2004 sem í hönd fóru. Meginágreiningur aðila lýtur að því hvort áfrýjandi hafi, á gildistíma samningsins 1. maí 2004, verið bundinn trúnaðarskyldum við stefnda sem gerðu honum óheimilt að taka að sér störf fyrir fjölmiðil, sem tilheyrði fyrirtækjasamsteypu Norðurljósa hf., en óumdeilt er í málinu að stefndi var í samkeppni á markaði við fjölmiðla sem tilheyrðu henni. Áfrýjandi telur að hann hafi ekki brotið gegn slíkum skyldum er hann gerði þjónustusamning við Frétt ehf. 25. ágúst 2004, en það er félag sem tilheyrði nefndri fyrirtækjasamsteypu og gefur úr Fréttablaðið. Með þeim samningi hafi hann tekið að sér sölustýringu á flokkuðum auglýsingum hjá Frétt ehf. og séu það annars konar störf en þau, sem hann hafi unnið í þágu stefnda samkvæmt samningnum 1. maí 2004. Þann 5. september 2004 sendi Sverrir Agnarsson tölvubréf til Magnúsar Ragnarssonar forstjóra Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., og fylgdu því drög að breytingum á samningi aðila. Ekki lét hann þess þá getið að áfrýjandi hefði þegar gert fyrrnefndan samning við Frétt ehf. Í svarbréfi Magnúsar daginn eftir segir svo: „Ertu sem sagt að fara að vinna á öðrum fjölmiðli? Heyrist það á þér. Eins og þú manst væntanlega þá hef ég orð þín fyrir því að þú ætlaðir ekki þá leið. Ef svo er þurfum við að tala saman enda mun ég þá ekki telja mig bundinn af samkomulaginu.“ Frekari bréfaskipti fylgdu í kjölfarið þennan dag. Í bréfi Sverris Agnarssonar að kvöldi sama dags segir meðal annars: „Breytingarnar sem við höfum verið að ræða tryggja einmitt það að ég hafi ekki aðgang að innanhúsgögnum SkjásEins heldur vinni með gögn sem allir hafa aðgang að sem kaupa fjölmiðlagögn Samstarfshóps um fjölmiðlakannanir. Textarnir sem ég skrifa út frá þeim hafa alltaf komið úr mínu eigin höfði. Það var jú tilgangur breytinganna að spara Skjánum pening og losa mig formlega undan þjónustu sem þið eruð hvort sem er ekki að nýta og trúnaður minn við ykkur vegna gildandi samnings getur valdið mér trafala í að fá áhugaverð verkefni. Ég tel mig t.d. ekki geta unnið fyrir aðra ljósvakamiðla meðan okkar samningur er í gildi né heldur eftir þær breytingar sem við erum eiginlega ásáttir um. Og ég tel mig heldur ekki geta unnið við fjölmiðlagreiningar yfirleitt hver sem miðlategundin er fyrir eða eftir breytingar samnings um það erum við sammála. Að ég geti ekki unnið sem blaðberi eða smáauglýsingasali hjá Dagblaðinu er fáránlegt og stenst aldrei ef við lendum í alvöru deilum um þennan samning okkar.“ Af bréfinu er ljóst að áfrýjandi viðurkennir að í samningi aðila felist trúnaðarskylda við stefnda sem geri áfrýjanda óheimilt að vinna fyrir aðila sem stundi rekstur í samkeppni við stefnda. Frétt ehf., sem áfrýjandi gerði samning við 25. ágúst 2004, var í eigu þess aðila sem stefndi var helst í samkeppni við. Hann þurfti ekki að una því, eins og á stóð um viðskipti málsaðila, að áfrýjandi tæki að sér verkefni tengd auglýsingaöflun fyrir þennan aðila, þar sem slíkt gat skapað hættu á að samkeppnisaðilinn fengi aðgang að trúnaðarupplýsingum um rekstur hans. Samningurinn var til tiltekins tíma og þær trúnaðarupplýsingar sem áfrýjandi bjó yfir tengjast eðli málsins samkvæmt hagsmunum til skamms tíma. Verður fallist á með stefnda að með samningi áfrýjanda við Frétt ehf. hafi áfrýjandi brotið gegn trúnaðarskyldu sinni við stefnda, þótt ósannað sé að áfrýjandi hafi misnotað trúnaðarupplýsingar, sem hann hafði aðgang að. Af þessum ástæðum verður talið að stefnda hafi verið heimilt að binda fyrirvaralaust enda á samning aðilanna. II. Áfrýjandi hefur byggt á því til vara, að stefndi hafi viðurkennt skyldu sína til að greiða áfrýjanda samkvæmt samningnum til þess tíma er honum var sagt upp. Þáverandi lögmaður stefnda sendi Sverri Agnarssyni fyrir hönd áfrýjanda bréf 30. september 2004 sem bar yfirskriftina „Yfirlýsing um riftun“. Í því tilkynnti stefndi að hann rifti samningnum þegar í stað. Segir í lok bréfsins að ekki verði um frekari greiðslur að ræða samkvæmt samningnum „en gert mun verða upp við yður til dagsins í dag að telja.“ Þrátt fyrir þetta hefur stefndi krafist sýknu af kröfu áfrýjanda um greiðslu samkvæmt samningnum fyrir september 2004. Gefur hann þá skýringu, að sér hafi á þessum tíma ekki verið kunnugt um samninginn sem áfrýjandi gerði við Frétt ehf. 25. ágúst 2004, en samkvæmt honum hafi áfrýjandi hafið störf í þágu Fréttar 1. september 2004. Í bréfi lögmanns stefnda 20. janúar 2005 til lögmanns áfrýjanda segir meðal annars svo: „Umbj. minn, Íslenska sjónvarpsfélagið hf., hefur farið yfir stöðu umbj. þíns hjá félaginu og sett upp uppgjör í samræmi við það.“ Í bréfinu er síðan tekið fram að uppgjörið miðist við að greitt sé fyrir ágúst- og septembermánuði 2004, en frá dragist tilgreind skuld Sverris Agnarssonar við stefnda. Síðan segir: „Það skal tekið fram að Sverrir braut samning aðila strax í byrjun september s.l. með því að ráða sig til samkeppnisaðila og hefur því í raun ekki unnið nein störf í þágu umbj. míns í september 2004. Umbj. minn hefur samt sem áður ákveðið að miða uppgjörið við greiðslu fram að riftunardegi. Samkvæmt því mun uppgjör til umbj. þíns nema kr. 997.416,-, með þeim fyrirvara þó að enn eiga eftir að koma fram reikningar vegna úttekta Sverris Agnarssonar í nafni umbj. míns sem munu dragast frá upphæðinni. Meðfylgjandi er uppgjör vegna þjónustusamnings fyrir ágúst og september 2004, ásamt uppgjörsblaði þar sem tekið er tillit til skuldar umbj. þíns við umbj. minn. Uppgjörið verður greitt til umbj. þíns gegn framvísun reikninga í samræmi við uppgjörið, sem og reikninga vegna úttekta Sverris Agnarssonar í nafni félagsins.“ Bréfi þessu fylgdi svo yfirlit um ætlaða inneign áfrýjanda vegna þessara tveggja mánaða sem var talin nema 220.013 og 1.361.379 krónum eða samtals 1.581.392 krónum, en ekki hefðu borist reikningar vegna þessara fjárhæða. Síðan er á yfirlitinu gert ráð fyrir að frá þessari fjárhæð dragist skuld Sverris Agnarssonar á viðskiptareikningi, sem stefndi taldi nema 583.976 krónum. Þannig næmi skuld stefnda við áfrýjanda 997.416 krónum. Af hálfu stefnda er ekki vefengt að lögmaðurinn hafi haft umboð til að skuldbinda hann með þeim hætti sem bréfið greinir. Stefndi hefur haldið því fram að bréfið 20. janúar 2005 hafi haft að geyma tilboð til áfrýjanda um að ljúka skiptum aðila á þann hátt sem bréfið greinir. Áfrýjandi hafi ekki samþykkt það og þess vegna sé stefndi ekki bundinn af tilboðinu. Svo sem fram kemur í bréfinu felur það í sér tilkynningu til áfrýjanda um að stefndi hafi ákveðið að gera lögskipti aðila upp með þeim hætti sem þar greinir. Í bréfinu er tekið fram að stefnda sé ljóst að áfrýjandi „braut samning aðila strax í byrjun september“. Ákvörðun stefnda er því tekin að gefinni þeirri forsendu. Í bréfinu kemur ekki fram neinn fyrirvari um að ákvörðun stefnda verði því aðeins gild að áfrýjandi samþykki hana. Sá eini fyrirvari er gerður að frá fjárhæðinni sem stefndi hyggist greiða eigi að dragast „reikningar vegna úttekta Sverris Agnarssonar“, sem ekki séu enn fram komnir. Stefndi er samkvæmt þessu skuldbundinn í samræmi við þær yfirlýsingar sem felast í þessu bréfi. Í héraðsdómi kemur fram að stefndi hafi sagt viðskiptaskuld áfrýjanda hafa hækkað um 89.145 krónur eftir að bréfið 20. janúar 2005 var ritað, þar sem einn reikningur vegna úttektar Sverris fyrir riftun samningsins hafi ekki verið sendur fyrr en um átta mánuðum eftir að riftunarbréf hafði verið sent. Áfrýjandi hefur ekki mótmælt þessu sérstaklega og verður þessi fjárhæð því dregin frá skuldinni sem stefndi viðurkenndi í bréfinu 20. janúar 2005. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjanda 908.271 krónu. Í kröfugerð áfrýjanda um dráttarvexti er miðað við að upphafsdagur þeirra vegna september 2004 sé 1. október 2004. Stefndi hefur mótmælt upphafstíma dráttarvaxta í kröfugerð áfrýjanda meðal annars á þeirri forsendu að hann hafi ekki framvísað reikningi, þrátt fyrir að hafa fengið tilmæli um það í bréfinu 20. janúar 2005. Með vísan til þess verða dráttarvextir dæmdir frá þingfestingu málsins í héraði 26. maí 2005. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður felldur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Stefndi, Síminn hf., greiði áfrýjanda, Lifandi ljósum ehf., 908.271 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. maí 2005 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 2. mars sl., er höfðað fyrir dómþinginu af Lifandi ljósi ehf., Smiðjustíg 4, Reykjavík á hendur Íslenska sjónvarpsfélaginu hf., nú Símanum hf., með stefnu áritaðri um birtingu hinn 20. maí 2005. Endanlegar dómkröfur stefnanda voru þær, að stefndi yrði dæmdur til þess að greiða honum 10.126.952 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 919.680 krónum frá 1. september 2004 til 1. október 2004, en þá af 2.712.480 krónum til 1. nóvember 2004, en þá af 5.002.159 krónum til 1. desember 2004, en þá af 7.523.284 krónum til 1. janúar 2005, en þá af 10.126.952 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Allt að frádregnum 1.235.370 krónum, sem komi til frádráttar hinn 1. september 2004. Til vara krafðist stefnandi þess, að stefnda yrði gert að greiða honum 5.002.159 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verð­tryggingu, af 919.680 krónum frá l. september 2004 til 1. október 2004, en þá af 2.712.480 krónum til 1. nóvember 2004, en af 5.002.159 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.235.370 krónum, sem komi til frádráttar 1. september 2004. Stefndi krafðist þess aðallega að hann yrði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda yrðu lækkaðar verulega. Þá krafðist stefndi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir að með þjónustusamningi frá 1. maí 2004 tók stefndi að sér að annast markaðsmáls og markaðsgreiningu fyrir söludeild stefnanda. Í þeirri vinnu fólst m.a. greining á áhorfskönnun, framsetning á sölutölum, byggðum á könnunum og hugmyndavinnu í enduruppstillingu sjónvarpsdagskrár að könnun lokinni. Þá átti stefnandi að sitja sem fulltrúi stefnda í samstarfsnefnd um fjölmiðlakannanir og annast samskipti við samtök auglýsenda og sambands íslenskra auglýsingastofa auk þess sem stefnandi átti að annast ráðgjöf til stefnda varðandi þróun á nýjum tekjuleiðum. Umsamið var í samningum að stefnandi skyldi fá fyrir þjónustu sína 2% af nettósölu auglýsinga umliðins mánaðar. Samningurinn var tímabundinn frá 1. maí til 31. desember 2004 og skyldi þá falla úr gildi án sérstakrar uppsagnar. Samningur þessi kom í stað eldri samnings, sem mælti m.a. fyrir um hærri prósentu af innkomu fyrir sömu vinnu. Í samræmi við samninginn frá 1. maí 2004, var unnið í maí, júní, júlí og ágúst 2004 og gerði stefnandi stefndu reikninga fyrir þá vinnu hinn 1. júní, júlí og ágúst, í samræmi við samninginn. Stefnandi kveður að í byrjun september 2004 hafi farið fram viðræður á milli starfsmanns stefnanda, Sverris Agnarssonar og sjónvarpsstjóra Skjás eins, Magnúsar Ragnarssonar, sem jafnframt er framkvæmdastjóri stefnda. Hafi Sverrir tjáð Magnúsi að leitað hafi verið til hans um að taka að sér ákveðin verkefni fyrir Fréttablaðið sem væru alls ótengd þeirri vinnu sem stefnandi vann fyrir stefnda. Viðbrögð Magnúsar hafi verið þau að meina stefnanda að fá upplýsingar frá IMG Gallup hf., en það félag hafi annast áhorfskannanir fyrir fjölmiðlana, þ.á m. fyrir stefnda. En í tölvubréfi sem Hafsteinn Már Einarsson riti stefnanda, hinn 8. september 2005, komi fram að Magnús Ragnarsson, sjónvarps­stjóri Skjás eins, hafi tjáð honum að framvegis ætti IMP Gallup einungis að senda fjölmiðlagögnin sem Skjár einn greiddi fyrir beint til Skjás eins og ekki annað. Stefnandi kveður að með þessu og neitun stefnda að afhenda stefnanda þessi gögn hafi stefnanda verið gert ókleift að inna starf sitt af hendi. Þá hafi stefnandi ekki heldur verið boðaður á þá fundi sem mælt var fyrir um í samningum. Stefnandi kveðst engin bréf hafa fengið frá stefnda eða tilkynningar um uppsögn samningsins og hafi honum jafnframt verið neitað um sölutölur. Stefnandi hafi því ekki getað gert stefnda reikning. Með bréfi lögmanns stefnda, dagsettu 27. september 2004, var lýst yfir riftun á áðurgreindum samningi vegna brostinna forsendna, en fyrirsjáanlegur ómöguleiki sé fyrir stefnanda að efna samninginn, þar sem Sverrir Agnarsson sé orðinn starfsmaður Fréttablaðsins, sem sé samkeppnisaðili Skjás eins. Sverrir Agnarsson kveðst hafa móttekið bréfið hinn 26. október 2004. Með bréfi, dagsettu 16. nóvember 2005, er riftun samningsins mótmælt og til þess vísað í fyrsta lagi að riftuninni sé beint að röngum aðila, í öðru lagi að samningur aðila kveði ekki á um hvaða starfsmaður stefnanda eigi að vinna hin umsömdu verk, í þriðja lagi hafi stefnanda verið meinað að vinna verkin og í fjórða lagi séu þau verk sem Sverrir Agnarsson vinni fyrir Fréttablaðið á engan hátt sambærileg við það starf sem stefnandi vann fyrir Skjá einn. Stefndi kveður að Sverrir Agnarsson, starfsmaður og aðaleigandi stefnanda, hafi í upphafi gengt störfum auglýsingastjóra hjá stefnda frá stofnun félagsins og fram í maí 2004. Þrátt fyrir að hann hefði gegnt störfum hjá stefnda, þá hafi ávallt verið gerður verktakasamningur við einstök félög, sem hafi verið í hans eigu, en ekki vinnusamningur við Sverri Agnarsson persónulega. Þannig hafi félögin Lifandi ljós ehf., Ferðabatteríið ehf. og Þungavigtin ehf. sent reikninga til stefnda vegna vinnu Sverris Agnarssonar. Þetta fyrirkomulag hafi grundvallast á óskum Sverris Agnarssonar. Þessi félög hafi synir hans stofnað, en Sverrir Agnarsson ávallt komið fram fyrir hönd þeirra í samskiptum sínum við stefnda. Á fyrsta ársfjórðungi 2004 hafi stefnda borist erindi frá Skattstjóranum í Reykjavík, þar sem gerðar hafi verið athugasemdir við ofangreint fyrirkomulag. Vegna þessara athuga­semda hafi stefndi gert vinnusamning við þá starfsmenn sem gert höfðu verktakasamninga við félagið. Þessari málaleitan stefnda hafi ekki verið vel tekið af Sverri og svo farið að lokum að hann hafi hafnað henni alfarið. Skömmu síðar hafi orðið umtalsverð lækkun á auglýsingatekjum félagsins. Að teknu tilliti til góðra aðstæðna á auglýsingamarkaði á þeim tíma hafi stefndi talið að ekki væri allt með felldu í auglýsingadeild sinni, en henni var stjórnað af Sverri Agnarssonar. Í ljósi þessa hafi stefndi og Sverrir Agnarsson orðið ásáttir um að binda enda á viðskiptasamband aðila. Af þeim sökum hafi verið gerður sá verktakasamningur sem mál þetta varðar. Í raun hafi aðilar orðið ásáttir um það, að samningurinn yrði Sverri Agnarssyni í hag, enda hafi hann sýnt félaginu trúnað og gegnt störfum allt frá stofnun stefnda. Þrátt fyrir þann skilning aðila hafi þeir orðið ásáttir um, að teknu tilliti til sérstakra aðstæðna á auglýsingamarkaði, að stefnandi hefði ekki frjálsar hendur um fyrir hverja hann ynni á meðan samningur aðila væri í gildi. Eftir undirritun samnings aðila hafi Sverrir Agnarsson hætt störfum á starfsstöð félagsins. Stefndi kveður að í byrjun september 2004 hafi Sverrir Agnarsson haft samband við Magnús Ragnarsson, framkvæmdastjóra stefnda, og látið vita af því að hann gæti ekki unnið fyrir stefnda. Í kjölfar þess hafi verið haldinn fundur þar sem farið hafi verið yfir málið en í lok fundarins hafi Sverrir óskað eftir breytingum á verktakasamningi aðila. Hinn 5. september 2004 hafi Sverrir sent stefnda tölvupóst, þar sem ákveðnar breytingar hafi verið lagðar til og þess óskað að þær yrðu staðfestar strax af hálfu stefnda. Stefndi kveðst hafa talið umræddar óskir stefnanda óeðlilegar vegna þess hve umræddur samningur hafi í raun verið stefnanda í hag, auk þess sem hann hafi haft spurnir af því, að Sverrir Agnarsson hefði hafið störf hjá Norðurljósum hf. Af þeim sökum hafi framkvæmdastjóri stefnda sent Sverri tölvupóst hinn 6. september 2004, þar sem Sverrir hafi verið inntur eftir því hvort hann hefði hafið störf fyrir annan fjölmiðil. Síðar sama dag hafi svar borist frá Sverri, en spurningunni ekki verið svarað með beinum hætti, einungis svarað því til að hann hefði unnið fyrir Viðskiptablaðið. Var það gert með samþykki stefnda. Í framhaldi af því, eða síðar hinn sama dag, hafi stefndi ítrekað spurningu sína með tölvupósti. Með óljósu svarbréfi Sverris Agnarssonar, dagsettu sama dag, taldi stefndi sig hafa fengið staðfestingu þess, að Sverrir hefði hafið störf hjá Norðurljósum hf. Mótmælir stefndi þeirri fullyrðingu stefnanda, að aðilar hafi átt í viðræðum um breytingar á samningnum vegna starfa Sverris fyrir Fréttablaðið, enda hafi Sverrir aldrei tilkynnt honum um þau störf sín. Með bréfi stefnda, dags. 20. janúar 2005, var gerð grein fyrir uppgjöri aðila að teknu tilliti til riftunar stefnda og útistandandi kröfu hans á hendur stefnanda. Stefndi kveður viðskiptaskuld stefnanda við sig hafa hækkað um 89.145 krónur eftir að bréfið, dagsett 20. janúar 2005, var ritað, þar sem einn reikningur vegna úttektar Sverris fyrir riftun samningsins hafi ekki verið sendur fyrr en um 8 mánuðum eftir að riftunarbréf hafði verið sent. Stefnandi byggir kröfu sína á samningi málsaðila. Stefnandi kveðst hafa efnt samninginn að því marki sem honum hafi verið kleift, en hann hafi ekki unnið umsamin verk frá september og út samningstímanna af ástæðum er vörðuðu stefnda. Stefnandi byggir á því að hann eigi að fá umsamin laun fyrir vinnu sína. Telur hann engu breyta um rétt sinn til umsaminna verklauna að hann hafi ekki unnið, þar sem ástæða þess séu atvik, sem varði stefnda. Stefnandi mótmælir því, að samningi aðila hafi verið rift og að ástæða hafi verið til riftunar hans. Bréf stefnda, sem sent hafi verið Sverri Agnarssyni, sé ekki gild riftun eða uppsögn samningsins, enda hafi bréfið verið sent röngum aðila. Sverrir Agnarsson hafi einungis verið starfsmaður stefnanda en hvorki forsvarsmaður stefnanda né í stjórn félagsins. Stefnandi mótmælir einnig að stefndi hafi haft tilefni til riftunar samningsins. Í samningnum sé hvorki kveðið á um það hvaða starfsmaður stefnanda skyldi vinna þau verk sem stefnandi tók að sér að vinna né lagðar á hann kvaðir að hann megi ekki vinna fyrir aðra aðila. Það verk sem starfsmaður stefnanda tók að sér að vinna fyrir Fréttablaðið hafi verið allt annars eðlis en sú þjónustu sem stefnandi veitti stefnda við markaðsrannsóknir. Stefnandi byggir varakröfu sína á því, að samningi aðila hafi ekki verið rift fyrr en með móttöku riftunarbréfsins, hinn 26. október 2004, og því beri stefnda að greiða samkvæmt samningnum fram til mánaðamóta október/nóvember 2004. Um sé að ræða ákvöð sem bindi móttakanda fyrst við viðtöku hans á bréfinu. Stefnandi telur að fyrir liggi viðurkenning af hálfu stefndu að honum beri að greiða til þess tíma að samningnum var rift/sagt upp. Krafa stefnanda er byggð á áætluðum tekjum stefnda á tímabilinu. Eftir réttum tölum hefur verið óskað en stefndi verið ófáanlegur til að gefa þær upp. Um hafi verið að ræða varfærnislega áætlun á tekjum fyrir utan enska boltann. Tekjur af enska boltanum hafi verið áætlaðar 20.000.000 króna á mánuði þá mánuði sem keppnistímabilið var í Englandi, þ.e frá lokum ágúst 2004 og fram í miðjan maí 2005. Kveðst stefnandi hafa unnið áætlanir og greiningar vegna enska boltans eins og annað efni stöðvarinnar. Kröfugerð stefnanda er byggð á eftirfarandi forsendum: * velta í ágúst 2004 sé byggð á upplýsingum frá stefnda. Stefnandi hafi fengið greitt frá stefnda fyrir ágústmánuð 562.249 krónur, sem dragist frá kröfufjárhæð. Aðalkrafan miðist við uppgjör fyrir allt tímabilið eins og samningurinn segi til um, að frádregnum úttektum stefnanda. Aðalkrafan sé því 9.564.703 krónur (10.126.952 - 562.249). Varakrafan miðist við tímabilið frá ágúst til og með október 2004, að frádregnum úttektum stefnanda. Varakrafan sé því 4.439.910 krónur (919.680+ 1.792.800+2.289.679 -562.249). Við aðalmeðferð málsins féllst stefnandi á að viðskiptareikningur, að fjárhæð 673.121 króna, komi jafnframt til frádráttar stefnukröfu, bæði aðalkröfu og varakröfu, hinn 1. september 2004. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, byggir stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991, um meðferð einkamála. Stefndi byggir aðallega á því að vanefnd stefnanda hafi leitt til þess að forsendur hafi brostið fyrir samningi aðila og því beri stefnda ekki skylda til að greiða stefnanda hina umkröfðu fjárhæð. Stefnda hafi verið fullkomlega heimilt, að teknu tilliti til vanefndar stefnanda, að rifta samningi aðila. Aðilar hafi samið svo um að stefnandi veitti ákveðna þjónustu. Ástæða þess, að sá samningur hafi verið gerður, hafi verið sú, að Sverrir Agnarsson var starfsmaður stefnda og hafði verið það allt frá stofnun stefnda. Sverrir hafi verið auglýsingastjóri stefnda og því einn af lykilstarfs­mönnum félagsins. Stefndi sé hlutafélag sem reki sjónvarpsstöðina Skjár einn. Sjónvarpsstöðin útvarpi sendingu sinni án endurgjalds til allra íbúa á höfuðborgarsvæðinu og á völdum svæðum á landsbyggðinni. Stefndi byggi því starfsemi sína eingöngu á sölu auglýsinga á meðan einstakir dagskrárliðir séu sýndir eða á milli þeirra. Upplýsingar um auglýsingatekjur félagsins hafi því verið og séu algjörar trúnaðarupplýsingar. Staða á íslenskum auglýsingamarkaði leiði enn fremur til þess að gæta verði sérstaks trúnaðar. Auglýsingamarkaðurinn sé einungis skipaður nokkrum félögum í samkeppni. Þrátt fyrir töluverðan fjölda fjölmiðla á íslenskum auglýsinga­markaði séu einungis þrír aðilar þar ráðandi: Ríkisútvarpið/Ríkissjónvarpið, Íslenska sjónvarpsfélagið hf. og Norðurljós hf. (nú 365 ehf.). Staða síðastnefnda aðilans sé sterkust, eins og alkunna sé, enda sé það félag eigandi að allflestum fjölmiðlum á Íslandi. Af þessum sökum hafi það haft grundvallarþýðingu við gerð þess samnings, sem undirritaður var þann 1. maí 2004 á milli aðila máls þessa, að Norðurljós hf. fengi ekki aðgang að þeim trúnaðarupplýsingum sem Sverrir Agnarsson bjó yfir á meðan samningur á milli aðila var í gildi. Byggir stefndi á því að stefnanda, einkum og sér í lagi Sverri Agnarssyni, hafi verið þetta kunnugt og í raun hafi þetta verið sameiginlegur skilningur aðila á samningnum. Á stefnanda hafi hvílt sérstök trúnaðarskylda. Þessi trúnaðarskylda hafi byggst á gagnkvæmum skilningi aðila á því réttarsambandi sem var til staðar á milli þeirra við gerð samningsins, og mikilvægi þeirra trúnaðarupplýsinga sem stefnandi bjó yfir vegna starfa sinna hjá stefnda. Byggir stefndi á því að þessi trúnaðarskylda hafi leitt til þess að stefnanda hafi verið óheimilt að hefja störf, hvort heldur persónulega eða sem starfsmaður félags, hjá samkeppnisaðila. Þessi vanefnd stefnanda hafi leitt til þess að efndaskylda hafi fallið niður af hálfu stefnda, enda hafi vanefnd stefnda leitt til fullkomins forsendubrests fyrir samningi aðila. Við það hafi efndaskylda stefnda fallið niður frá og með september 2004, þ.e. þegar stefnandi hóf störf hjá Norðurljósum hf. Óumdeilt sé hins vegar að stefndi hafi átt eftir að greiða stefnanda vegna ágúst- mánaðar. Að teknu tilliti til hlutareiknings, og viðskiptaskuldar stefnanda hjá stefnda, eigi stefnandi hins vegar enga kröfu á hendur stefnda. Uppgjör sé eftirfarandi: Ekki sé gert ráð fyrir dráttarvöxtum vegna viðskiptaskuldar, en þó sé ljóst að krafan sé mun hærri að teknu tilliti til dráttarvaxta. Samkvæmt framansögðu eigi stefndi kröfu á hendur stefnanda að fjárhæð 453.108 krónur, sem leiði til sýknu. Varakröfu sína byggir stefndi á því að stefnandi eigi eftir að fá greidda tvo síðustu mánuðina fyrir riftun samningsins, þ.e. ágúst og september 2004. Beri stefnda þá að greiða stefnanda 908.271 krónu. Fjárhæðin sé fundin með því að leggja saman þá tvo mánuði sem stefnandi átti eftir að fá greidda en til frádráttar komi hlutareikningur stefnanda og skuld hans við stefnda. Ofangreind fjárhæð sundurliðast á eftirfarandi hátt: Hafi þá verið tekið tillit til hlutareiknings stefnanda, en þó sé ljóst að krafan sé mun hærri að teknu tilliti til dráttarvaxta. Stefndi mótmælir sérstaklega dráttarvaxtakröfu stefnanda. Samkvæmt samningi aðila hafi stefnda borið að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð gegn framvísun reiknings. Reikningi vegna septembermánaðar hafi ekki verið framvísað þrátt fyrir tilmæli lögmanns stefnda í bréfi til stefnanda, dags. 20. janúar 2005. Af þeim sökum sé þess krafist að engir dráttarvextir verði reiknaðir. Í stefnu er byggt á því að stefnandi eigi enn fremur rétt til greiðslu fyrir október- mánuð þar sem tilkynning um riftun hafi ekki borist stefnanda fyrr en eftir 1. október 2004. Tilkynning stefnda um riftun hafi verið ákvöð í skilningi 39. gr. samningalaga nr. 7/1936 og 82. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, en upphaf réttaráhrifa slíkra ákvaða miðist við það tímamark þegar tilkynningin var send af stað á nægilegan tryggan hátt. Stefndi hafnar því að stefnandi hafi efnt samning aðila réttilega. Við gerð samningsins hafi sameiginlegur skilningur aðila verið sá að stefnanda hafi verið óheimilt að hefja störf eða vinna fyrir sam­keppnisaðila. Umræddum skilningi sé líst að hluta í tölvupósti Sverris Agnarssonar til Magnúsar Ragnarssonar, dags. 6. september 2004, en þar segi eftirfarandi: „Ég tel mig t.d. ekki geta unnið fyrir aðra ljósvakamiðla meðan okkar samningur er í gildi né heldur eftir þær breytingar sem við erum ásáttir um. Og ég tel mig heldur ekki geta unnið við fjölmiðlagreiningar yfirleitt hver sem miðlategundin er fyrir eða eftir breytingar samnings um það erum við sammála.“ Að teknu tilliti til ofangreindrar afstöðu stefnanda sé fráleitt að halda því fram að stefnandi hafi efnt samning aðila réttilega eftir að hann hóf störf hjá helsta samkeppnisaðila stefnda, Norðurljósum hf. Þá er á því byggt að framangreind vanefnd stefnanda leiði til þess að hann eigi ekki rétt á þeim greiðslum sem samningurinn mæli fyrir um, þar sem forsenda greiðsluskyldu stefnda samkvæmt samningnum hafi verið að stefnandi efndi samninginn. Þar sem Sverrir Agnarsson hafi vanefnt samning aðila verulega bresti þessi forsenda samningsins og því eigi hann ekki rétt til greiðslu þeirra fjárhæða sem hann geri kröfur til í máli þessu. Þá er því mótmælt sérstaklega að stefnandi hafi ekki getað efnt samninginn vegna atvika er vörðuðu stefnda máls þessa. Hið rétta sé að samningurinn hafi ekki verið efndur réttilega af hálfu stefnanda vegna vanefndar hans sjálfs. Viðbrögð stefnda við vanefnd stefnanda hafi verið fullkomlega eðlileg að teknu tilliti til aðstæðna málsins. Stefndi byggir á því að forsendur fyrir samningi aðila hafi brostið þegar stefnandi vanefndi samninginn. Um hafi verið að ræða fullkominn trúnaðarbrest sem telja verði verulega vanefnd í skilningi kröfuréttarins og því hafi skilyrði til riftunar samningsins verið fyrir hendi. Auk þess hafi riftun verið beint til þess aðila sem hún beindist gegn, þ.e. Sverri Agnarssyni f.h. stefnanda, en Sverrir hafi ávallt komið fram f.h. stefnanda gagnvart stefnda. Í máli þessu liggur fyrir að stefnandi hafi hafið störf á öðrum fjölmiðli, nánar tiltekið helsta samkeppnisaðila stefnda máls þessa. Í fyrstu hafi stefnandi haldið því fram að hann bæri út dagblöð og ynni við sölu smáauglýsinga. Þessar yfirlýsingar stefnanda hafi ávallt verið ótrúverðugar enda hafi stefndi haft upplýsingar um að stefndi ynni í sambærilegu starfi og hann hafði gegnt hjá stefnda. Aðili að þeim samningi, sem mál þetta varði, sé stefnandi máls þessa, Lifandi ljós ehf. Af því leiði að félagið sé bundið við samninginn og þann skilning, sem bæði stefnandi og stefndi hafi lagt í hann þegar hann var gerður, þ.e. að stefnandi hæfi ekki störf hjá öðrum félögum í samkeppni við stefnda máls þessa. Þessi skilningur eigi bæði við um Sverri Agnarsson og aðra starfsmenn stefnanda. Að mati stefnda gildi það einu hvort Sverrir Agnarsson eða aðrir starfsmenn stefnanda, t.d. synir Sverris, hafi látið af hendi trúnaðarupplýsingar til annarra aðila. Um trúnaðarbrot sé að ræða hvernig sem upplýsingarnar berist frá stefnanda til 365 ehf. Stefndi kveður stefnanda aldrei hafa upplýst hvaða störfum hann gegndi hjá Fréttablaðinu eða fjölmiðlum sem teljast til fyrirtækjasamstæðu 365 ehf. Í fyrstu hafi því verið haldið fram að stefnandi ynni við það að bera út dagblöð og selja smáauglýsingar. Þessar fullyrðingar hafa ekki talist trúverðugar að teknu tilliti til sérfræðiþekkingar Sverris Agnarssonar og hafi hann unnið við markaðsrannsóknir. Stefndi mótmælir því, að Sverrir Agnarsson geti skýlt sér á bak við kennitölu einkahlutafélagsins Lifandi ljós ehf. Með afstöðu sinni hyggist Sverrir Agnarsson koma því til leiðar að honum hafi í raun verið óskylt að efna þær skyldur sem á honum og stefnanda hafi hvílt vegna hinna viðkvæmu trúnaðarupplýsinga sem hann hafi búið yfir. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Ágreiningur máls þessa lýtur að þjónustusamningi sem aðilar máls þessa gerðu með sér hinn 1. maí 2004 og átti að gilda til 31. desember sama ár. Telur stefndi að forsendur samningsins hafi brostið er stefnandi hafi hafið störf hjá Frétt ehf. í byrjun september 2004. Byggir hann á því aðallega, að með því hafi stefnandi vanefnt samning aðila og því hafi skylda hans samkvæmt samningnum fallið niður. Til vara byggir stefndi á því að honum hafi verið heimil riftun samningsins, eins og hann hafi gert með bréfi sínu dagsettu 26. september 2004. Við aðalmeðferð málsins gaf framkvæmdastjóri Skjás eins skýrslu. Kvað hann að í starfi Sverris hjá fyrirtækinu sem auglýsingastjóri hafi falist sala á auglýsingum til viðskiptavina, greining á dagskrárkönnunum og markhópum en einnig kannanir, greiningar, úrvinnsla og stjórnun á sölu eftir þeim gögnum. Hafi hann stjórnað daglegri sölu hjá söludeildinni. Kvað hann Sverri í upphafi starfs síns hjá Skjá einum hafa verið ráðinn sem verktaka undir eigin nafni. Síðan hafi honum verið greitt fyrir störf sín til nokkurra einkahlutafélaga á hans nafni, allt verktakagreiðslur, og undir það síðasta til Lifandi ljóss ehf., eða frá miðju ári 2003. Hafi Sverrir ítrekað verið beðinn um að verða launþegi, en hann neitað. Á árinu 2004, er framkvæmdastjórinn hafi komið til starfa hjá fyrirtækinu, hafi skattstjórinn í Reykjavík verið búinn að gera athugasemdir við svokallaða gerviverktöku, sem tíðkast hafi hjá fjölmiðlafyrirtækjum. Kvaðst hann hafa gert samkomulag við skattstjóra um að breyta þessum samningum í launasamninga, sem síðan hafi verið gert við alla aðra en Sverri, sem ekki hafi viljað ganga að því. Vegna þessa og eins þess að sala á auglýsingum hafi hrunið, hafi verið ákveðið að gera nokkurs konar starfslokasamning við Sverri með það að markmiði að koma honum út úr húsi og láta hann vinna á eigin starfsstöð og stjórna sinni vinnu, en jafnframt að aðstoða hann við að stofna eigið fyrirtæki. Hann kvað að stefnandi, Lifandi ljós, hefði alltaf verið eingöngu Sverrir Agnarsson. Umdeildur uppgjörssamningur og þjónustusamningur hafi verið gerður af honum og hafi enginn annar en Sverrir getað uppfyllt samninginn. Hafi það ætíð verið sameiginlegur skilningur aðila og algjör eining um, að Sverrir færi ekki að vinna fyrir fyrirtæki í eigu Norðurljósa, sem hafi verið helsti keppinautur stefnda, en Sverrir hafi búið yfir mikilli þekkingu og haft undir höndum mörg gögn um sölu og afkomu félagsins. Hafi verið hamrað á því ítrekað að ekki kæmi til greina að Sverrir ynni hjá fyrirtækjum í eigu Norðurljósa. Á sama tíma hafi stjórnarmenn Skjás eins reynt að afla Sverri fleiri viðskiptavina, og m.a. rætt við Viðskiptablaðið og IKEA, sem verið hafi að hluta í eigu stjórnarmanna Skjás eins. Hins vegar kvað framkvæmdastjórinn það ekki hafa verið sérstaklega rætt milli aðila að um starfslokasamning væri að ræða. Hann kvað Sverri hafi verið í leyfi frá því í byrjun maí árið 2004, án þess að Skjár einn gerði athugasemdir við það, enda hafi Sverrir á þeim tíma verið gersamlega útbrunninn. Í byrjun september hafi síðan borist tölvupóstur frá Sverri, þar sem hann gagnrýndi stjórnendur fyrirtækisins og bað um breytingu á samningnum, að skyldum hans yrði breytt, umsvif minnkuð og þar með að tekjur hans yrðu skertar hjá félaginu. Hafi Sverrir sent drög að samningnum svo breyttum, með tölvupósti, og beðið um staðfestingu tafarlaust. Kvaðst framkvæmdastjóranum hafa þótt þetta undarlegt og spurt Sverri hvort hann væri farinn að vinna fyrir samkeppnisaðila. Síðan hafi hann komist að því að Sverrir væri farinn að vinna fyrir Fréttablaðið í eigu Fréttar, sem verið hafi dótturfélag Norðurljósa, við sölu og greiningu, en samningur hans við Frétt sé undirritaður 25. ágúst það ár. Hafi þetta orðið endir á samskiptum aðila. Hann kvað að við samningsgerð málsaðila hafi verið rætt um trúnað og bann við því að Sverrir ynni hjá öðrum, en Sverrir hafi á þeim tíma verið hatursmaður Norðurljósa. Kvað hann Sverri hafa haft aðgang að öllum viðskiptaleyndarmálum fyrirtækisins, en auglýsingar séu eini tekjustofn þess og mikil samkeppni sé milli fyrirtækjanna um auglýsendur. Er samningurinn hafi verið gerður hafi Sverrir haft nokkra stöðu á viðskiptareikningi hjá fyrirtækinu eða nærri eina milljón. Greiðslur samkvæmt samningnum hafi átt að greiða til Lifandi ljóss, en létta jafnframt viðskiptastöðunni mánaðarlega. Þessar skuldir hafi því verið lækkaðar eftir því sem leið á samnings-tímann, undir hans stjórn. Sverrir hafi ekki unnið mikið fyrir stefnda frá því að umdeildur samningur hafi verið gerður í maí og fram til loka hans, en stefndi hafi ekki gert neinar kröfur til hans um vinnuframlag. Á þessum tíma hafi hann mætt á tvo til þrjá samráðsfundi og framlögð greining á „enska boltanum“ hafi að hluta til verið unnin af Sverri Agnarssyni, en hann hafi reiknað út sekúnduverð á auglýsingatíma í „enska boltanum“, sem hafi orðið stefnda gagnslítið þar sem sá útreikningur hafi verið rangur. Framkvæmdastjórinn kvað starf Sverris við sölu á flokkuðum auglýsingum vera sambærilegt því starfi sem hann hafi unnið fyrir stefnda. Miðlarnir berjist hart sín á milli um auglýsingar og séu bæði blöð og ljósvakamiðlar samkeppnisaðilar á sama auglýsingamarkaði. Sverrir Agnarsson gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Kvaðst hann hafa komið til starfa fyrir stefnda sumarið 1999, sem sölustjóri, verið ráðinn sem verktaki og hafi aldrei viljað vera launþegi. Síðar hafi hann tekið að sér ráðgjöf við uppstillingu dagskrár. Starf hans hafi aðallega falist í greiningu á fjölmiðlanotkun Íslendinga. Hann kvaðst alltaf hafa unnið sem verktaki. Í byrjun hafi hann gert reikning fyrir vinnu sína á eigin kennitölu, en síðan hafi synir hans stofnað fyrirtæki með honum. Sverrir kvaðst ekki vera eigandi stefnanda, sem sé í eigu sonar hans. Hafi hann fengið greidd laun frá stefnanda. Skattstjóri hafi farið yfir þetta mál og hafi samþykkt verktökuna, ef hann flytti starfsemina út úr húsi stefnda, til þess að fyrirtækið fengi sjálfstæði. Sverrir kvaðst aldrei hafa viljað skrifa undir slíkan samning, að hann gæti ekki unnið fyrir aðra. Umdeildan samning hafi Magnús lagt fram og stefnandi skrifað undir hann. Hann kvað tekjur sínar ætíð hafa verið prósentur af tekjum Skjás eins, en samningurinn hafi falið í sér lækkað prósentuhlutfall af tekjum Skjás eins. Stefndi hafi ætlað að aðstoða hann við að útvega sér vinnu hjá öðrum, m.a Viðskiptablaðinu. Samkvæmt samningnum hafi stefnandi tekið að sér ákveðin verkefni, þau sömu og hann hafi haft með höndum fyrir stefnda, en annar hafi átt að koma inn og taka við sölustjórninni. Hann kvaðst hafa uppfyllt samninginn og framkvæmt þau verkefni sem honum hafi verið ætlað, setið marga fundi með markaðsstjóra, og komið fram með hugmyndir sem notaðar hafi verið. Hann kvað það vera rétt að um nokkurs konar starfslokasamning hafi verið að ræða, gerðan á vinsamlegum nótum meðan hann væri að leita fyrir sér annars staðar, en héldi jafnframt áfram að vinna fyrir stefnda. Í ágúst- september hafi hann farið til starfa hjá Fréttablaðinu og leitaði því eftir breytingu á samningnum við stefnda. Kvaðst hann hafa verið reiðubúinn að skrifa undir það að hann myndi ekki vinna sams konar verkefni fyrir aðra fjölmiðla. Hjá Frétt hafi hann unnið við eins óskylt verkefni og hægt sé að hugsa sér, en hann hafi þar tekið að sér sölustjórn fyrir innblað Fréttablaðsins á flokkuðum auglýsingum og smáauglýsingum. Starf hans þar hafi því ekki falið í sér markaðsrannsóknir eða samskipti við Stöð tvö eða Norðurljós. Þó svo að blöð og ljósvakamiðlar séu í samkeppni um auglýsingar, hafi hann ekki verið að selja auglýsingar til sömu aðila og auglýsi hjá stefnda. Sverrir kvaðst hafa samið við Frétt f.h. stefnanda, en ekki talið ástæðu til að upplýsa stefnda um þennan samning. Kvað hann hafa legið ljóst fyrir að hann færi að vinna hjá fyrirtækjum tengdum Norðurljósasamsteypunni, sem ráði yfir 70% af fjölmiðlum landsins. Að hans mati hafi hann ekki búið yfir nokkrum trúnaðarupplýsingum. Hann kvað stefnda hafa viljað breyta samningnum þannig, að hann bannaði að hann færi að vinna fyrir aðra fjölmiðla. Hins vegar hafi hann lagt til að samningur málsaðila kvæði á um að hann færi ekki að vinna við sambærileg störf og skilgreind eru í 1. gr. samningsins, og hafi ekki verið tilbúinn til að skrifa undir annað. Við samningsgerð hins umdeilda samnings hafi hann hafnað því að skrifa undir samkeppnisákvæði, en kvaðst hafa sagt Magnúsi að hann skyldi ekki fara að vinna fyrir Norðurljós, þar sem honum hafi liðið þannig þá, en margt hafi breyst síðan. Eins og að framan greinir gerðu aðilar með sér skriflegan þjónustusamning, þar sem stefnandi tók að sér að annast markaðsmál og markaðsgreiningar fyrir söludeild Íslenska sjónvarpsfélagsins, eins og greinir í 1. gr. samningsins. Samkvæmt framburði Sverris Agnarssonar og fyrirsvarsmanns stefnda, var samningur þessi m.a. gerður þar sem Sverrir Agnarsson, sem verið hafði starfsmaður stefnda í langan tíma og alltaf sem verktaki, vildi ekki gerast launþegi hjá stefnda auk þess sem aðilar virðast hafa verið sammála um að um nokkurs konar lok á vinnusamningum þeirra yrði að ræða og stefnandi haslaði sér völl annars staðar, þar sem starfsreynsla hans og þekking nýttist honum. Af því sem fram er komið um vinnusamband aðila er ljóst að umdeildur samningur var um persónulegt vinnuframlag Sverris Agnarssonar fyrir stefnda, eins og verið hafði, enda liggur og ekkert fyrir um að Sverrir Agnarsson hafi verið eða sé launþegi hjá stefnanda. Verður því litið svo á að umdeildur verksamningur hafi í raun verið milli Sverris Agnarssonar og stefnda. Stefndi aflar tekna til reksturs sjónvarpsstöðvarinnar Skjás eins með auglýsingatekjum og fólst starf Sverris meðal annars í að annast markaðsmál og markaðsgreiningar fyrir stefnda. Verður að telja að nægilega sé fram komið í málinu, m.a. með framburði Sverris Agnarssonar, að í starfi sínu fyrir stefnda hafi hann haft aðgang að upplýsingum um söluáætlanir og annað það sem trúnaður á að ríkja um og að stefnda hafi verið í mun að Sverrir, sem starfsmanni hans, bæri að gæta þess að aðhafast ekkert það sem færi í bága við skyldur hans samkvæmt samningnum eða væri andstætt hagsmunum stefnda. Þó svo að ekki sé skriflegt ákvæði um trúnað eða bann við að stefnandi færi til starfa hjá samkeppnisaðila í margnefndum samningi aðila liggur fyrir, samkvæmt framburði Sverris Agnarssonar, að við gerð samningsins hafi hann lýst því yfir að hann skyldi ekki fara að vinna fyrir Norðurljós. Mátti stefndi treysta orðum Sverris og var því rétt að líta svo á að með því hafi Sverrir lofað að fara ekki til starfa hjá samkeppnisaðilanum. Með þjónustusamningi Sverris við Frétt ehf., dagsettum 25. ágúst 2004, þar sem hann tekur að sér sölustýringu á flokkuðum auglýsingum hjá Frétt ehf. braut Sverrir gegn þessu loforði sínu við gerð margnefnds þjónustusamnings málsaðila og ber því að fallast á með stefnda að með því hafi stefnandi rofið samninginn og hann fallið úr gildi. Ber því að fallast á það með stefnda að frá þeim degi eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefnda samkvæmt samningnum og þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu málsins þykir rétt, með hliðsjón af atvikum öllum, að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Síminn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Lifandi ljóss ehf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 237/2000
Bifreið Líkamsáverkar Skilorð Ökuréttarsvipting
K lenti í árekstri er hann ók bifreið sinni fram úr annarri bifreið yfir óbrotna línu skömmu áður en komið var að blindhæð. Áreksturinn leiddi til líkamsáverka á farþegum í bifreið K. Fyrir héraðsdómi viðurkenndi K þau brot, sem hann var ákærður fyrir, og lauk héraðsdómari málinu eftir 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu og viðurlög og taldi síðbúnar athugasemdir K um annmarka á rannsókn málsins engu breyta um að sök hans hafi verið nægilega sönnuð, meðal annars með skýlausri játningu hans fyrir héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. júní 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing, sem ákærða var gerð með héraðsdómi, verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að viðurlög verði milduð. I. Í málinu er ákærða gefið að sök að hafa síðdegis laugardaginn 10. júlí 1999 ekið fólksbifreið sinni á för vestur eftir Þjórsárdalsvegi í Gnúpverjahreppi yfir óbrotna línu á miðju vegarins til að fara fram úr vöruflutningabifreið skömmu áður en komið var að blindhæð og valdið þannig árekstri við jeppabifreið, sem kom úr gagnstæðri átt á veginum. Við áreksturinn urðu tveir farþegar í bifreið ákærða fyrir nánar tilgreindum áverkum, en annar þeirra hlaut meðal annars rifbeinsbrot. Er þessi háttsemi ákærða talin varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo og nánar tilgreind ákvæði umferðarlaga nr. 50/1987 og reglugerðar nr. 289/1995 um umferðarmerki og notkun þeirra, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 348/1998. Í frumskýrslu lögreglunnar um þennan atburð var haft eftir ákærða að hann hafi „ekið suður Þjórsárdalsveg og verið að taka fram úr flutningabílnum og farið yfir á vinstri vegarhelming en þá lent á bifreiðinni LR-412 sem kom úr gagnstæðri átt.” Lét lögreglumaður, sem gerði skýrsluna, þess getið þar að á miðju vegarins væri óbrotin lína í akstursstefnu ákærða. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglunni 11. nóvember 1999. Hann kvað fyrrgreinda lýsingu atvika í frumskýrslu lögreglunnar rétta, en lýsti þeim síðan aftur á sama veg og áður. Sérstaklega aðspurður um hvort hann hefði ekki gert sér grein fyrir merkingum á miðju vegarins sagði ákærði: „Ég hugsaði ekki um það. Ég var búinn að fara þessa leið marg oft og hugsaði aldrei um vegmerkingarnar.” Lögreglan tók jafnframt um líkt leyti skýrslur af einum farþega í bifreið ákærða og ökumanni hinnar bifreiðarinnar, en virðist að svo búnu hafa lokið rannsókn málsins. Við þingfestingu málsins í héraði 27. apríl 2000 mætti ákærði og óskaði ekki eftir að sér yrði skipaður verjandi. Um afstöðu hans til sakargifta var eftirfarandi fært í þingbók: „Ákærði viðurkennir að hafa ekið fólksbifreiðinni LG 031 á þann hátt og með þeim afleiðingum sem getið er í ákæru og gögnum málsins.” Lauk héraðsdómari málinu eftir 125. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með hinum áfrýjaða dómi. II. Fyrir Hæstarétti heldur ákærði fram að ekki hafi verið færð lögfull sönnun fyrir sakargiftum í ákæru. Þannig styðji ekkert í gögnum málsins þá fullyrðingu í ákæru að hann hafi ekið yfir óbrotna línu á miðju Þjórsárdalsvegar, enda liggi ekkert fyrir um hversu langt eða lengi hann hafi ekið við hlið vöruflutningabifreiðarinnar eða hversu langt sé frá árekstursstað að brotinni línu í akstursstefnu hans. Í málinu séu engir uppdrættir af vettvangi og aðeins fyrir hendi fátæklegar ljósmyndir. Allar upplýsingar vanti um lengd vöruflutningabifreiðarinnar og ökuhraða hennar umrætt sinn. Þá hafi lögreglan ekki tekið skýrslu af ökumanni hennar og heldur ekki af öllum farþegum í bifreiðunum, sem lentu í árekstrinum. Játningu ákærða verði og að skoða í ljósi aldurs hans og þess að hann naut ekki liðsinnis verjanda í héraði. Þótt fallast megi á með ákærða að rannsókn lögreglunnar á málinu sé um sumt ófullkomin, verður ekki horft fram hjá því að hann sagði sjálfur lögreglunni tvívegis frá atvikum á þann hátt að ekki var gefið tilefni til ítarlegri aðgerða hennar en áður greinir. Fyrir héraðsdómi gekkst ákærði og við þeirri háttsemi, sem honum er gefin að sök í ákæru, þar á meðal að hann hafi ekið yfir óbrotna línu á miðju vegar í nánd við blindhæð. Með þeirri afstöðu gaf ákærði ekkert tilefni til nánari gagnaöflunar ákæruvaldsins fyrir héraðsdómi. Geta síðbúnar athugasemdir ákærða um annmarka á rannsókn málsins engu breytt um að sök hans hafi verið nægilega sönnuð, þar á meðal með skýlausri játningu hans fyrir dómi. Samkvæmt framangreindu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða. Viðurlög eru þar hæfilega ákveðin. Verður héraðsdómur því staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Kim Björgvin Stefánsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ástráðs Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. maí 2000. Mál þetta, sem tekið var til dóms á þingfestingardegi þess hinn 27. mars sl., er höfðað með svofelldri ákæru Sýslumannsins á Selfossi, dagsettri, 13. mars sl., á hendur Kim Björgvin Stefánssyni, kt. 291079-4749, Háholti 35, Akranesi „fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, síðdegis laugardaginn 10. júlí 1999, ekið fólksbifreiðinni LG-031 vestur Þjórsárdalsveg í Gnúpverjahreppi fram úr vöruflutningabifreið, skammt vestan við blindhæð, sem þar er á veginum, án nægilegrar aðgæslu miðað við aðstæður. Við þennan framúrakstur fór ákærði yfir heila óbrotna línu er bannar framúrakstur og yfir á rangan vegarhelming, með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreið hans og bifreiðinni LR 412 sem ekið var austur Þjórsárdalsveg. Stuttu eftir að ákærði og farþegar í bifreið hans voru komnir úr bifreiðinni, kviknaði í bifreiðinni. Við áreksturinn rifbrotnaði Gunnar Eysteinn Sigurbjörnsson, kt. 300380-5579, farþegi í bifreiðinni LG 301. Einnig hlaut Haukur Vatnar Viðarsson, kt. 081176-4349, farþegi í bifreiðinni LG 031, mar sérstaklega yfir kvið- og brjóstvegg. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, 2. mgr. 20. gr. og 1. mgr. 5. gr., sbr. 1. mgr. 84. gr. og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 23. gr. reglugerðar nr. 289, 1995 um umferðarmerki og notkun þeirra, sbr. 6. gr. reglugerðar nr. 384/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. lög nr. 44, 1993 og lög nr. 57, 1997.”. Með skýlausri játningu ákærða, sem samræmist gögnum málsins, er sannað að hann hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og réttilega er heimfærð til lagaákvæða. Ákærði hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Við ákvörðun refsingar er sérstaklega litið til þess að ákærði er ungur að árum og hefur samkvæmt sakavottorði ekki áður sætt refsingum. Hins vegar varð ákærði valdur að hörðum árekstri, er leiddi til nokkurs tjóns, er hann með vítaverðum akstri sínum virti að vettugi bann við framúrakstri, en bifreið ákærða nálgaðist blindhæð sem var skammt frá árekstursstað. Samkvæmt framanrituðu og með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, er refsing ákærða ákveðin fangelsi í einn mánuð, en rétt þykir að fresta fullnustu þeirrar refsingar og skal hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá skal ákærði einnig greiða 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæta ella fangelsi 20 daga. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993, skal ákærði sviptur ökurétti. Með hliðsjón af framansögðu og dómum Hæstaréttar Íslands frá 20. desember 1994 í máli nr. 361/1994 og frá 21. október 1999 í máli nr. 266/1999, þykir rétt að svipting ökuréttar ákærða skuli vara í tvö ár frá birtingu dóms þessa að telja. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, skal ákærði greiða allan sakarkostnað. Ólafur Börkur Þorvaldsson, dómstjóri, kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Ákærði, Kim Björgvin Stefánsson, sæti fangelsi einn mánuð, en fresta skal fullnustu fangelsisrefsingarinnar og hún niður falla að liðnum þremur árum frá birtingu dómsins að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 80.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi 20 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í tvö ár frá dómsbirtingu að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað.
Mál nr. 260/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og GretaBaldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. apríl 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. apríl2017, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan málhans er til meðferðar fyrir Hæstarétti uns dómur er þar upp kveðinn, en þó eigilengur en til mánudagsins 17. júlí 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi.Sóknaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. apríl 2017. Ríkissaksóknari hefur í dagkrafist þess að X, kt. [...], með lögheimili að [...], en dvalarstað aðfangelsinu Litla-Hrauni, verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi áfram ámeðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands uns dómur er þar kveðinnupp, en þó eigi lengur en til mánudagsins 17. júlí 2017, klukkan 16. Dómfelldi mótmælir kröfunni og krefstþess að henni verði hafnað. Í greinargerð með kröfunni kemurfram að með ákæru 1. september sl. sé dómfellda gefið að sök ýmishegningarlagabrot gegn barnsmóður sinni, A, framin á heimili A að [...] aðmorgni sunnudagsins 24. júlí 2016, en þau séu: Frelsissvipting, með því að hafasvipt A frelsi sínu frá því um klukkan 5:30 til 8 en dómfelldi hélt A nauðugrií íbúðinni, beitti hana ofbeldi og hótunum eins og nánar sé lýst í ákæruliðum 2og 3 og varnaði því að hún kæmist út úr íbúðinni þar til lögregla kom á vettvang. Nauðgun ogsérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa víðsvegar í íbúðinni, meðalannars í svefnherbergi og á baðherbergi, haft samfarir og endaþarmsmök við A ogþvingað hana til að hafa við sig munnmök, með því að beita hana ofbeldi og hótahenni lífláti og líkamsmeiðingum. Ákærði hafi meðal annars tekið A nokkrumsinnum kverkataki og hert að, kýldi hana margsinnis í andlit, höfuð og líkama,hótaði henni með því að þrýsta hnífi að hálsi hennar og hótaði að stinga hanameð hnífnum ef hún ekki þegði. Þá barði hann höfði hennar utan í vegg í sturtuá baðherbergi, skar eða reif af henni hár með hnífnum og skar hana í hökuna. Afþessu hafi A hlotið fjögurra cm langan skurð á höku sem sauma þurfti saman, marog eymsli á vinstri kinn og eymsli á hægri kinn, sár við hægra munnhol og inn ímunnhol, sár innanvert á efri og neðri vinstri vör og inn á slímhúð, tannafarinnanvert á kinn, útbreidda áverka, svo sem mar, roða, eymsli og roðalínur ábúk og útlimi, sár á báða olnboga og á vinstra hné, sprungna hljóðhimnu vinstramegin og sprungur á svæðinu frá endaþarmi og að spöng. Loks tilraun tilmanndráps, með því að hafa í anddyri íbúðarinnar tekið A hálstaki og hert aðþannig að hún náði ekki andanum og missti meðvitund stutta stund. Hálstakið varþað þétt að A hlaut talsverðar blæðingar undir slímhúð beggja augna ogútbreidda áverka framan á hálsi og rispur til hliðanna. Séu brotin talin varða við 1.mgr. 226. gr., 1. mgr. 194. gr., 2. mgr. 218. gr. og 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga. Við þingfestingu málsins 9. september sl. hafidómfelldi neitað sök og hafi málið verið flutt í desember og dómtekið 15.desember sl. Hinn 31. janúar sl. hafi dómur verið kveðinn upp í málinu þar semákærði var dæmdur til að sæta fangelsi í 8 ár. Í greinargerð með kröfunni segirað dómfelldi hafi verið sakfelldur fyrir alvarleg brot og hafi hann sættgæsluvarðhaldi frá 24. júlí 2016, fyrst á grundvelli rannsóknarhagsmuna, ensíðar á grundvelli c- og d-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála, sbr. úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í málum nr.: [...], auk dómaHæstaréttar í málum nr. 534/2016 og 548/2016.Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og c- og d-liða 1. mgr. 95. gr., sbr.3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.Samkvæmtþví sem nú hefur verið rakið og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar í máli nr.548/2016 eru að mati dómsins uppfyllt skilyrði c-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 3.mgr. 97. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til þess að dómfellda verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Verður því fallist á kröfu ríkissaksóknara einsog hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð: Dómfelldi X, sætigæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands unsdómur er þar kveðinn upp, en þó eigi lengur en til mánudagsins 17. júlí 2017,klukkan 16.
Mál nr. 511/2002
Börn Kynferðisbrot Refsiákvörðun Skilorð
X var í héraðsdómi sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn þremur börnum. Fallist var á niðurstöðu héraðsdóms um sakhæfi ákærða og refsingu hans, en sakarmat dómsins sætti ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti. Með hliðsjón af áliti tilkvaddra sérfræðinga og högum X þótti rétt að skilorðsbinda fullnustu refsingar hans í fimm ár. Með sömu rökum þótti nauðsynlegt, að X sætti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti og umsjón samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 58. gr. sömu laga og 3. og 4. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var áfrýjað af ákæruvaldsins hálfu 31. október 2002 samkvæmt heimild í 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. lög nr. 37/1994, eingöngu um ákvörðun viðurlaga. Þess er krafist, að refsing ákærða verði þyngd og endurskoðuð ákvörðun héraðsdóms um skilorðsbundna frestun á fullnustu refsingar. Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á niðurstöðu hans um sakhæfi ákærða og refsingu hans, en sakarmat dómsins sætir ekki endurskoðun fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir skýrslu dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar sálfræðings, sérfræðings í klínískri sálfræði og réttarsálfræði, um þroska og heilbrigði ákærða og geðheilbrigðisrannsókn dr. Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis á honum. Í niðurstöðu sálfræðingsins segir meðal annars, að ákærði sé með mjög skerta greind og slakt minni og sé á mörkum þess að vera þroskaheftur. Félagslegur þroski hans og skilningur á lífinu og tilverunni sé af þessum sökum mjög takmarkaður og gefi niðurstöður sálfræðiprófa og svör ákærða í viðtölum það til kynna. Hann þurfi á töluverðum félagslegum stuðningi að halda og sé frekar ólíklegt, að hann muni geta séð fyrir sér sjálfur. Því sé afar mikilvægt, að ákærði njóti bæði aðstoðar við framfærslu og félagslegs stuðnings, eins og kostur sé. Vegna greindarskorts og takmarkaðs félagslegs þroska sé ólíklegt, að refsivist í fangelsi muni hafa uppbyggileg áhrif á hann. Auðvelt geti verið að spila með hann og hafa óæskileg áhrif á hegðun hans og viðhorf og líklegt sé, að í fangelsi verði hann fyrir aðkasti, bæði vegna þess að hann hafi misnotað börn kynferðislega og einnig vegna hins, að hann sé mjög einfaldur í tali og saklaus. Nauðsynlegt sé þó að tryggja eftirlit með ákærða og mjög mikilvægt, að hann fái áframhaldandi sálfræðimeðferð við kynferðislegum og félagslegum vandamálum sínum. Fyrir héraðsdómi kvað sálfræðingurinn erfitt að segja fyrir um líkur þess, að ákærði bryti af sér á nýjan leik en lagði þunga áherslu á mikilvægi þess, að fylgst yrði náið með honum og honum áfram veittur stuðningur í sálfræðilegri meðferð. Geðlæknirinn komst að þeirri niðurstöðu í rannsókn sinni, að refsing kæmi að takmörkuðu gagni en meira væri um vert, að ákærði nyti áfram leiðbeiningar, hjálpar og aðhalds. Hann virtist þegar hafa notið góðs af skipulögðum viðtölum sálfræðings og sé hugsanlegt, að hann geti á næstu árum þroskast verulega, fái hann rétta leiðsögn, fræðslu og sálfræðistuðning. Með hliðsjón af framangreindu áliti hinna tveggja tilkvöddu sérfræðinga og högum ákærða sjálfs, eins og þeim er lýst í héraðsdómi, þykir rétt að skilorðsbinda fullnustu refsingar hans í fimm ár frá uppsögu þessa dóms, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Með sömu rökum þykir nauðsynlegt, að ákærði sæti á skilorðstímanum sérstöku eftirliti og umsjón samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 57. gr. laga nr. 19/1940. Eins og 58. gr. hegningarlaganna var breytt með 5. gr. laga nr. 24/1999 skal Fangelsismálastofnun ríkisins hafa á hendi umsjón með ákærða eða fela hana öðrum aðila undir sínu eftirliti, sbr. 3. tl. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist. Rétt er jafnframt samkvæmt 4. tl. síðastnefnda ákvæðisins, að stofnunin veiti ákærða þá félagslegu þjónustu, sem hún hefur tök á og að gagni má koma, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 2. mars 1995, bls. 562 í dómasafni. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar ákærða. Ákvörðun héraðsdóms um skaðabætur er ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Samkvæmt 2. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 greiðist allur áfrýjunarkostnaður málsins úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tólf mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum fimm árum frá uppsögu þessa dóms, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Frestun á fullnustu refsivistarinnar er jafnframt bundin því skilyrði, að ákærði sæti á skilorðstímanum umsjón samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. mgr. 58. gr. sömu laga, sbr. 5. gr. laga nr. 24/1999. Ákvæði héraðsdóms um sviptingu ökuréttar og sakarkostnað eru staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 18. október 2002. Mál þetta, sem tekið var til dóms 26. september sl., er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dags. 18. febrúar sl., á hendur X „fyrir eftirgreind brot: I. Kynferðisbrot: 1. Að morgni mánudagsins 7. ágúst 2000, [...], haft kynferðismök við drenginn Y, með því að leggja getnaðarlim sinn milli rasskinna drengsins og viðhafa samfarahreyfingar. 2. Síðla árs 2000 eða þar um bil, á heimili sínu, haft kynferðismök við telpuna Z, sem er systurdóttir ákærða, með því að leggja getnaðarlim sinn við rass hennar utan klæða og viðhafa samfarahreyfingar. 3. Þriðjudaginn 5. júní 2001, að [...], haft kynferðismök við telpuna Ö, sem einnig er systurdóttir ákærða, með sama hætti og lýst er í ákærulið 1. Telst þetta varða við 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 40, 1992. II. Hegningar- og umferðarlagabrot: 1. Helgina 12. til 13. ágúst 2000, tekið bifhjólið [...] og ekið því, í heimildarleysi og án ökuréttar, um götur bæjarins og nágrenni af og til næstu daga, uns lögregla hafði afskipti af ákærða með hjólið í [...] þriðjudaginn 15. ágúst. 2. Aðfaranótt laugardagsins 22. september 2001, í heimildarleysi, undir áhrifum áfengis og án ökuréttar, ekið bifreiðinni [...], uns lögregla stöðvaði aksturinn [...]. Telst þetta varða við 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, 1. mgr. 48. gr. og liður 2. að auki við 1. mgr. sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 102. gr. umferðarlaga. Af hálfu Y, er krafist miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur auk dráttarvaxta frá 7. ágúst 2000 til greiðsludags og kostnaðar við að halda fram miskabótakröfu. Af hálfu Ö, er krafist miskabóta að fjárhæð 450.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 5. júní 2001 til greiðsludags og kostnaðar vegna lögmannsaðstoðar að mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum reikningi. Af hálfu Q er krafist skaðabóta að fjárhæð 65.405 krónur.” Í þinghaldi 28. júní sl. lagði Ríkissaksóknari fram svohljóðandi framhaldsákæru, dags. 24. júní 2002, með vísan til heimildar í 1. mgr. 118. gr. laga nr. 19/1991: „Á eftir kröfu um að ákærði verði dæmdur til refsingar komi: en til vara að honum verði gert að sæta öryggisráðstöfunum á viðeigandi stofnun samkvæmt 62. og 63. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.” Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður á grundvelli 15. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, og mótmælir bótakröfum af hálfu Y og Ö sem of háum, en samþykkir bótakröfu Q. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna, sem greiðist úr ríkissjóði. I. kafli ákæru 1. töluliður. Um hádegisbil mánudaginn 7. ágúst 2000 barst lögreglunni [...] tilkynning um að 5 ára gamall drengur, Y, hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun nóttina á undan á heimili sínu [...]. Meintur gerandi var ákærði í máli þessu og handtók lögregla hann á vettvangi. Ákærði hafði gætt drengsins þá nótt í fjarveru móður hans. Vettvangur var rannsakaður og drengurinn færður til skoðunar á Barnadeild Landspítala. Við yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa viðhaft nokkra kynferðislega tilburði gagnvart drengnum. Dómskýrsla var tekin af brotaþola, Y, í Barnahúsi 11. ágúst 2000. 2. töluliður. Í tilefni upplýsinga sem fram komu í dómskýrslu af Y yfirheyrði lögregla ákærða 25. janúar 2002 vegna gruns um kynferðislega misnotkun gegn systurdóttur ákærða, Z, sem var þriggja ára er misnotkun átti sér stað. Ákærði viðurkenndi við yfirheyrslu hjá lögreglu kynferðislegt athæfi gagnvart frænku sinni á heimili sínu eins og nánar er lýst í 2. tölulið fyrsta kafla ákæru. 3. töluliður. Þann 8. júní 2001 barst lögreglunni [...] tilkynning um að Ö, sem þá var tæplega 3 ára, hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hálfu ákærða á heimili stúlkunnar [...]. Lögregla rannsakaði vettvang og yfirheyrði ákærða 19. júní sama ár. Viðurkenndi ákærði háttsemina eins og henni er lýst í 3. tölulið fyrsta kafla ákæru. Ö mætti til skýrslutöku í Barnahúsi 15. júní 2001, en ekki tókst að taka af henni skýrslu. Með bréfi dags. 28. júní 2001 óskaði lögreglan [...] eftir því við dr. Jón Friðrik Sigurðsson sálfræðing að hann gæfi lögreglu umsögn um þroska og heilbrigðisástand ákærða, en sálfræðingurinn hafði haft ákærða til meðferðar. Skýrsla sálfræðingsins til lögreglu er dags. 30. nóvember 2001. Í skýrslunni kemur fram að sálfræðingurinn hafi lagt fimm sálfræðipróf fyrir ákærða á tímabilinu frá 12. september 2000 til 18. júlí 2001 til þess að meta vitrænt ástand hans, greind, minni og fljótfærni. Fram kemur að ekki sé líklegt að persónuleikapróf og próf til að meta kynferðisleg viðhorf, reiðiviðbrögð, hvatvísi og fleira, gefi rétta mynd af einkennum ákærða og takmörkunum, þar sem hann mælist með afar lága greind og sé ekki líklegur til að skilja þau til fullnustu. Sálfræðingurinn lagði eftirfarandi próf fyrir ákærða: Í fyrsta lagi „Mini Mental State”, en prófinu er ætlað að gefa almennt mat á vitrænu ástandi fólks. Prófið samanstendur af nokkrum staðreyndaspurningum og spurningum er reyna á minni, athygli, reiknigetu og málskilning. Í skýrslu sálfræðingsins segir að einkunn ákærða hafi verið 22, sem gefi til kynna að hann hafi verið sæmilega áttaður á stað og stund þegar hann tók prófið. Þó gefi niðurstöðurnar til kynna að hann hafi frekar skerta athygli og reiknigetu. Í öðru lagi var „Greindarpróf Wechslers” fyrir fullorðna lagt fyrir ákærða, en það samanstendur af 11 undirprófum sem mæla mismunandi þætti greindar. Meðal­greindar­vísitala er 100 og einkunn á bilinu 85-115 fellur innan marka meðalgreindar. Einkunnir fyrir neðan 70 eru venjulega notaðar til að skilgreina ,,vanþroska” (mental handicap) og einkunnir á bilinu 70-79 teljast vera á jaðarmörkum. Greindarvísitala ákærða reyndist 76, sem gefur kynna að hann hafi mjög slaka greind. Hann sé á mörkum þess að vera þroskaheftur og er einkunn hans tæpum tveimur staðalfrávikum fyrir neðan meðalgreind. Í þriðja lagi var lagt fyrir ákærða „Ravens Standard Progressive Matrices” próf, sem er fjöldavalspróf og samanstendur af 60 mismunandi myndum, sem raðað er upp eftir ákveðnu kerfi bæði frá vinstri til hægri og upp og niður. Prófið reynir bæði á skynjunar- og ályktunarhæfni, en ekki á málskilning og hefur verið notað til að meta almenna greind. Hærri einkunn gefur til kynna hærri greindarvísitölu. Einkunn ákærða á þessu prófi var 31, sem gefi til kynna mjög slaka greind og sé það í samræmi við niðurstöður Greindarprófs Wechslers og niðurstöður Ragnars S. Ragnarssonar sálfræðings frá því í aprílmánuði árið 1994, eins og segir í skýrslu sálfræðingsins. Auk áðurnefndra prófa lagði dr. Jón Friðrik sefnæmispróf Gísla Guðjónssonar og Arrow-Dot próf fyrir ákærða. [...] Það er skoðun sálfræðingsins að nauðsynlegt sé að tryggja eftirlit með X og mjög mikilvægt að hann fái áframhaldandi sálfræðimeðferð vegna kynferðislegra og félagslegra vandamála sinna. Lág greind hans takmarki möguleika á meðferð og geri hana tímafrekari, en í ljósi kynhegðunar hans og afbrota og annarra erfiðra mála sé mjög mikilvægt að hann fái áfram slíka meðferð. Ákærða var gert að sæta geðrannsókn undir rekstri málsins og framkvæmdi Sigurður Páll Pálsson geðlæknir hana. Álitsgerð læknisins er dags. 23. júní 2002. Í henni kemur fram að hann hafi átt fjögur viðtöl við ákærða og að álitsgerð hans sé byggð á þeim viðtölum og þremur viðtölum við foreldra ákærða. Þá sé jafnframt byggt á skýrslu dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar sálfræðings og viðtals við hann, sem og gögnum frá lögreglunni [...]. [...] Í geðrannsókninni var sérstaklega kannað hvort einhver sérstök merki um heilaskaða kæmu fram hjá ákærða og studdist læknirinn við “Iowa Collateral Head Injury Interview”. Í geðheilbrigðisrannsókninni segir ,,Greinileg merki um slíkt komu fram. Sérstaklega var leitað eftir einkennum framheilaskaða og komu fram flest merki um eða einkenni framheilaskaða nú eða áður. Fyrri saga, frásögn foreldra og núverandi sjúkdómslýsing styðja þá niðurstöðu með afgerandi hætti og eru samhljóða. Einkenni sem styðja þá greiningu og koma fyrir oftar en eðlilegt má telja eru”..... Síðan eru talin upp einkenni á skala sem telur 21 atriði. Í samantekt geðskoðunar og viðtala Sigurðar Páls kemur eftirfarandi fram: ,,[X] á við að stríða varanleg merki misþroska og heilaskaða. Merki persónuleikaröskunar á grunni framheilaskaða koma fram. Hann er verulega greindarskertur”. Geðlæknirinn kemst að þeirri niðurstöðu að ákærði sé ósakhæfur því að hann hafi ekki verið að fullu fær á þeim tíma er verknaður var framinn að stjórna gerðum sínum vegna andlegs vanþroska og hömluleysis, eins og segir orðrétt í skýrslunni. Að mati geðlæknisins hefur ákærði heilaskaðaeinkenni sem komu fram á barnsaldri og segir geðlæknirinn persónuleika hans hafa mótast af þessum skaða. Innsæi, skilningur, stjórn á hvötum, greind og hæfileikar séu líkt og hjá 8 til 12 ára gömlu barni, en þó mismunandi eftir sviðum greindar og hæfileika. Þá kemur einnig fram í niðurstöðum geðlæknisins að refsing komi að takmörkuðu gagni. Meira um vert sé að ákærði njóti áfram leiðbeiningar, hjálpar og aðhalds og hann virðist hafa notið góðs af skipulögðum viðtölum við sálfræðing. Þá þurfi ákærði einnig kennslu til að ná upp lestrar- og skriftarhæfileikum og þjálfun í færni almenns daglegs lífs. Hugsanlegt sé að hann geti á næstu árum þroskast verulega fái hann rétta leiðsögn og fræðslu. Það sé því ekki sjálfgefið að hann verði alltaf ósakhæfur. II. kafli ákæru 1. töluliður. Laust fyrir hádegi þriðjudaginn 15. ágúst 2000 var lögreglunni [...] tilkynnt um innbrot í bílskúr að [...] á tímabilinu frá 11. til 14. ágúst s.á. og að bifhjóli hafi verið stolið úr skúrnum. Í kjölfar tilkynningar var ákærði handtekinn 15. ágúst 2000 og viðurkenndi brot sitt við yfirheyrslu hjá lögreglu. 2. töluliður. Aðfaranótt laugardagsins 22. september 2001 stöðvaði lögreglan [...] akstur bifreiðarinnar [...]. Ökumaður, ákærði í máli þessu, sem ekki hafði öðlast ökurétt, reyndist undir áhrifum áfengis auk þess sem hann ók nefndri bifreið í heimildarleysi. Blóðsýni var tekið úr ákærða í þágu rannsóknar málsins og reyndist alkóhólinnihald í blóði ákærða vera 0,68 ‰ í umrætt skipti. Framburður ákærða og vitna. Fyrir dómi hefur ákærði skýlaust játað þá háttsemi sem honum er gefin að sök í báðum köflum ákæru. Aðspurður um atvik í fyrsta tölulið fyrsta kafla ákæruskjals bar ákærði við einhvers konar annarlegu ástandi sínu, allt þar til hann hafi heyrt lágvært hljóð frá brotaþola, Y. Þá fyrst hafi hann rankað við sér og áttað sig á hvað gerst hefði. Þá hafi ákærði og drengurinn legið á rúmi, ákærði ofan á drengnum, sem legið hafi á maganum. Drengurinn hafi verið í náttbol og náttbuxum, en ákærði kvaðst hafa verið í fötunum. Hann kvaðst hafa nuddað lim sínum á milli rasskinna drengsins undir nærbuxum hans. Ákærði kvaðst ekki hafa fengið sáðlát, en litlu hafi munað að svo færi. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa sagt við drenginn að Z þætti þetta gott. Aðspurður um atvik í öðrum tölulið fyrsta kafla ákæruskjals kvað ákærði það hafa gerst eftir að hann framdi brot sitt gegn drengnum. Hann kvaðst, eins og í fyrra skiptið, hafa rankað við sér þegar hann heyrði lágvært hljóð frá Z, systurdóttur sinni. Þá hafi hann gert sér grein fyrir að hann hafi legið ofan á stúlkunni. Hún hafi verið í náttkjól einum klæða og kvaðst ákærði hafa legið ofan á henni og nuddað limnum á milli rasskinna stúlkunnar og fengið sáðlát. Aðspurður um atvik í þriðja tölulið fyrsta kafla ákæruskjals kvað ákærði þau hafa verið með sama hætti og lýst er í fyrsta og öðrum tölulið fyrsta kafla ákæruskjals. Ákærði kvaðst þá einnig hafa rankað við sér er hann hafi verið kominn ofan á Ö, systurdóttur sína, en þau hafi verið að horfa á sjónvarp í stofunni á heimili stúlkunnar. Stúlkan hafi verið klædd, en hann kvaðst hafa séð að hann hafi verið búinn að taka aðeins niður um hana þannig að rassinn var ber. Ákærði kvaðst hafa nuddað limnum milli rasskinna hennar og hafi hann fengið sáðlát við það. Aðspurður um það annarlega ástand eða minnisleysi sem hafi hrjáð hann í umrædd skipti kvaðst ákærði ekki hafa fundið fyrir slíku ástandi í öðrum tilvikum. Hann kvaðst telja að börnin hafi ekki vitað hvað gerðist, en hann kvaðst vera viss um að atvikin ættu einhvern tíma eftir að vekja upp minningu hjá þeim. Fram kom hjá ákærða að hann óskaði þess að þetta hefði ekki gerst og að hann sæi eftir því sem hann gerði. Einnig kom fram hjá ákærða að hann skilji betur hvað hann gerði á hlut barnanna eftir viðtalsmeðferðina hjá sálfræðingnum og þau áhrif sem verknaður hans hafi haft á þau. Ákærði mótmælti bótakröfum Y og Ö sem of háum, en samþykkti bótakröfu Q. Dr. Jón Friðrik Sigurðsson, sálfræðingur, og Sigurður Páll Pálsson geðlæknir staðfestu skýrslur sína fyrir dóminum. Sigurður Páll Pálsson kvað ákærða hafa skammast sín fyrir athæfi sitt og sér hafi alls ekki virst hann samviskulaus. Hann kvaðst líta svo á að ákærði hefði verið algerlega hömlulaus á verknaðarstundu og sé það í raun afleiðing af þeim framheilaskaða sem hann telji ákærða hafa. Hann kvað rannsóknir með segulómun og heilariti varðandi hugsanlegan framheilaskaða þó ekki hafa verið nægilega nákvæmar. Rannsóknir með segulómun og heilariti hafi fyrst og fremst verið gerðar til að útiloka meiriháttar breytingar á heila t.d. af völdum heilaæxlis. Hann kvaðst ekki telja að ákærði hafi gert sér grein fyrir afleiðingum gerða sinna. Aðspurður um hvort ákærði hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á verknaðarstundu, kvað hann engu líkara en ákærði hafi misst algerlega stjórn á sér á verknaðarstundu. Þá gáfu einnig skýrslu við aðalmeðferð málsins, A, B, C og D. Í framburði móður Y, C, kom fram að Y hafi rætt við hana um atburðinn nokkrum sinnum. Fyrstu nóttina eftir atburðinn hafi hann ekki getað verið einn í herbergi. Þá hafi hann grátið allar nætur í marga mánuði og ekki getað sofið einn. Í marga mánuði á eftir hafi hann verið hræddur ef hann vaknaði á nóttinni og ef hann sofnaði í fötunum hafi hann ekki viljað láta taka sig úr þeim. Þá hafi hann ekki viljað láta taka sængina af sér. Enn þann dag í dag komi það fyrir að hann sofni í fötunum og vakni upp grátandi ef móðir hans reyni að færa hann úr þeim. Fram kom hjá henni að þessi atburður sitji enn í drengnum og kvaðst hún hafa áhyggjur af því þegar hann komist á kynþroskaaldurinn og geri sér grein fyrir hvað í rauninni gerðist. Hún kvað að leitað hafi verið eftir aðstoð sérfræðinga fyrir Y, m.a. hafi hann verið til meðferðar hjá Stefáni Hreiðarssyni barnalækni og bíði nú eftir tíma hjá skólasálfræðingi [...] þar sem hann búi nú ásamt móður sinni. D, móðir Ö bar fyrir dómi að telpan hefði verið hrædd þegar hún lýsti atvikinu fyrir móður sinni í kjölfar þess. Hún kvað telpuna ekki enn geta horft á það sjónvarpsefni sem hún hafi verið að horfa á er ákærði beitti hana kynferðislegu ofbeldi. Þá kvað hún telpuna hafa fengið martraðir og hún hafi ekki mátt baða hana eða klæða hana í fötin í kjölfar atviksins. Það hafi hún viljað gera sjálf. Ekki þykir ástæða til að rekja framburð annarra vitna. Ákærða var gert að sæta geðrannsókn undir rekstri málsins, til að fá úr skorið um sakhæfi hans. Í gögnum þeirra sérfræðinga sem rannsökuðu ákærða komu engin merki fram hjá ákærða um sturlun, ofskynjanir eða hugsanatruflanir, eingöngu merki um væg einkenni um kvíða og þunglyndi. Þykir það hafið yfir allan vafa að ákærði er ekki haldinn geðveiki. Í álitsgerð Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis er rakin óljós saga um endurtekin höfuðhögg sem ákærði hafi orðið fyrir í æsku, en fyrir liggur heilalínurit og segulómun af höfði ákærða sem hvorutveggja eru eðlileg. Þá þykir lýsing á einkennum framheilaskaða hjá ákærða fremur óljós, þegar litið er til þeirra gagna sem fyrir liggja. Ákærði gekkst undir greindarpróf og mældist með heildargreindarvísitölu 76, sem er vel innan tveggja staðalfrávika frá meðalgreind. Verulegur munur er hins vegar á munnlegri greind ákærða, sem mælist 69, og verklegri greind, sem mælist 89. Greindarskortur ákærða, eða andlegur vanþroski, er þó ekki á það háu stigi að ákærði teljist af þeim sökum ósakhæfur að mati dómsins. Er sú niðurstaða einnig byggð á heildstæðu mati á öllum fyrirliggjandi gögnum málsins. Þá er í þessu sambandi einnig til þess að líta að greinilega kom í ljós í viðtölum sálfræðings og geðlæknis við ákærða og við meðferð málsins fyrir dómi, að ákærði gerði sér grein fyrir alvarleika kynferðisbrotanna og þeim afleiðingum sem þau hafa haft á brotaþola. Þá sýndi ákærði greinileg merki iðrunar. Þegar allt framangreint er virt telur dómurinn að ákærði sé ekki ósakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. Þá hefur heldur ekki verið sýnt fram á að refsing geti ekki komið að gagni til að halda ákærða frá endurtekningu sams konar brota og í almennu varnaðarskyni. Af því sem fram er komið um greind ákærða, lélega sjálfsstjórn, og félagslega stöðu, er þó ljóst að ákærði hefur fulla þörf fyrir áframhaldandi meðferð sálfræðings, þótt ekki séu fyrir hendi lagaúrræði til þess að ákvarða um hana í dómi þessum. Ákærði hefur skýlaust játað að hafa framið þau brot sem honum eru gefin að sök. Játning hans er í samræmi við gögn málsins og verknaðarlýsingar í ákæruskjali. Með háttsemi sinni hefur ákærði framið verknað sem varðar við 1. málslið 1. mgr. 202. gr., 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. og 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 100. gr. s.l. Refsing Refsing ákærða er ákveðin með vísan til 77. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar verður litið til þess að hann hefur ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé og að hann var tæpra 17 ára er hann framdi fyrsta brotið sem hann er sakfelldur fyrir. Þá verður og litið til þess að ákærði er greindarskertur og stendur mjög höllum fæti andlega og félagslega. Einnig ber að líta til þess að ákærði iðraðist brota sinna, játaði þau og hefur verið samvinnuþýður við alla meðferð málsins. Á hitt ber og að líta að þau þrjú börn sem brot ákærða beindust að, voru öll mjög ung að árum. Ákærða var falið að gæta drengsins, Y, en telpurnar tvær eru frænkur ákærða. Þegar allt framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 12 mánaða fangelsi. Í ljósi þess sem að framan er rakið um hagi ákærða og áliti sérfræðinganna dr. Jón Friðriks og Sigurðar Páls á áhrifum refsivistar á ákærða, þykir rétt að fresta fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum fimm árum frá dómsuppsögu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá er ákærði sviptur ökurétti í fjóra mánuði frá birtingu dómsins að telja með vísan til 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Bótakröfur Bótakrafa f.h.Y. Guðjón Ægir Sigurjónsson réttargæslumaður Y, hefur lagt fram skaðabótakröfu á hendur ákærða, fyrir hönd móður Y, C. Hann krefst miskabóta að fjárhæð 1.500.000 krónur með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, auk kostnaðar við að halda kröfu þessari fram og dráttarvaxta frá 7. ágúst 2000 til greiðsludags. Kröfu sína rökstyður lögmaðurinn með vísan til þess að um sé að ræða mjög alvarlegt trúnaðarbrot gegn drengnum sem leitt hafi til mikils tjóns fyrir hann. Þá sé ljóst að brotið muni fyrirsjáanlega hafa alvarlegar afleiðingar fyrir drenginn, bæði andlegar og félagslegar. Bótakrafa f.h. Ö. Sif Konráðsdóttir, réttargæslumaður Ö, hefur lagt fram skaðabótakröfu á hendur ákærða, fyrir hönd móður hennar, D. Hún krefst miskabóta að fjárhæð 450.000 krónur með vísan til skaðabótalaga, nr. 50/1993, og í samræmi við dómvenju, auk skaðabóta vegna kostnaðar við að halda fram bótakröfunni. Þá er gerð er krafa um dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga, nr. 25/1987, frá 5. júní 2001 til greiðsludags. Kröfu sína rökstyður lögmaðurinn með vísan til þessa að um sé að ræða alvarlegt brot gegn kornungu barni sem auk þess er skyldmenni ákærða. Engin bótakrafa var sett fram af hálfu Z. Í málinu er komið fram að Y hefur átt erfitt með svefn um margra mánaða skeið eftir atburðinn og þurft að fá aðstoð sérfræðinga í kjölfar hans. Ö var aðeins tæpra þriggja ára er ákærði gerðist brotlegur við hana og reyndist meðferðaraðila, Ólöfu Ástu Farestveit, ekki unnt að ræða við hana um atburðinn vegna ungs aldurs hennar. Brot þau gegn 202. gr. almennra hegningarlaga, sem sakfellt er fyrir, eru almennt til þess fallin að valda þeim sem fyrir verða margvíslegum sálrænum erfiðleikum og eiga því börnin rétt á miskabótum úr hendi ákærða og verða bætur til barnanna ákveðnar með vísan til 26. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993. Með vísan til þess sem að framan er rakið þykja bætur til handa Y hæfilega ákveðnar 450.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi, 18. mars 2002, en bætur til Ö hæfilega ákveðnar 450.000 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 18. mars 2002 til greiðsludags. Bótakrafa Q Q hefur lagt fram bótakröfu vegna brots ákærða í fyrri tölulið síðari kafla ákæru. Hann krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 65.405 krónur vegna varahluta í bifreiðina [...] og viðgerðarkostnaðar. Ákærði hefur samþykkt bótakröfuna. Með vísan til 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, skal ákærði greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Sigurðar Sveinssonar hdl, sem þykja hæfilega ákveðin 200.000 krónur. Þá skal ákærði í samræmi við 3. mgr. 44. gr. i laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála greiða þóknun réttargæslumanns brotaþola, Y og Z, Guðjóns Ægis Sigurjónssonar hdl., 150.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til starfa hans í þágu brotaþola á rannsóknarstigi. Þóknun réttargæslumanns Ö, Sifjar Konráðsdóttur hrl., ákvarðast 100.000 krónur. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari, Tómas Zoëga geðlæknir og Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur, kveða upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum fimm árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í 4 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði greiði Y, 450.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 18. mars 2002 til greiðsludags. Ákærði greiði Ö, 450.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá 18. mars 2002 til greiðsludags. Ákærði greiði Q, 65.405 krónur. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun Sigurðar Sveinssonar hdl., 200.000 krónur. Ákærði greiði þóknun réttargæslumanns Y og Z, Guðjóns Ægis Sigurjónssonar héraðsdómslögmanns, samtals 150.000 krónur. Ákærði greiði þóknun réttargæslumanns Ö, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 85/2011
Kærumál Aðför Forkaupsréttur Vanheimild Lögveð
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var aðalkröfu hans um að sýslumanninum í R yrði gert skylt að gefa út afsal fyrir tiltekinni fasteign H gegn tiltekinni greiðslu og skuldajöfnuði og varakröfu hans um að afsalið yrði gefið út gegn tiltekinni greiðslu þar sem hluti hennar yrði greiddur með fyrirvara. Með dómi Hæstaréttar 10. desember 2009 í málinu nr. 195/2009 hafði forkaupsréttur A að eigninni verið viðurkenndur. Var H dæmt skylt að afsala til A umræddri eign. Í kjölfar dómsins sendi A áskorun til H um efndir á dóminum en H varð ekki við henni. A sendi þá beiðni til sýslumanns um aðför samkvæmt 74. gr. laga nr. 90/1989 um aðför til að fullnægja dómi Hæstaréttar í fyrrgreindu máli en þeirri beiðni var hafnað og var henni einnig hafnað í héraðsdómi. Í dómi Hæstarétti var talið að tilkynning sem A sendi til H 7. ágúst 2007 þess efnis að hann hygðist neita forkaupsréttar síns hefði verið ákvöð og með henni hefði A gengið inn í þann samning sem H hafði gert við K og M. Við móttöku ákvaðarinnar hefði stofnast samningur milli A og H þess efnis sem í afsalinu greindi. Ekki hefði verið haldið fram að tilkynningin hefði verið utan þeirra fresta sem greindi í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og samningurinn væri ekki úr gildi fallinn. Samkvæmt honum skyldi H hirða arð af eigninni fram til afhendingardags og greiða af henni skatta og skyldur til sama dags en A frá þeim tíma. Afhending eignarinnar hefði ekki fram á tilsettum tíma af ástæðum sem H bæri ábyrgð á. Bæri hann því ábyrgð á eignarhlutanum og var skylt að greiða af honum skatta og skyldur þar með talin fasteigngjöld, gjöld í hússjóð og til sameiginlegra framkvæmda. Þar sem H gerði það ekki vanefndi hann skyldur sínar samkvæmt skilmálum afsalsins. A hefði verið því verið heimilt að halda eftir af kaupverði svo miklu sem nægði til þess að tryggja greiðslu þessara krafna. A hefði einnig verið heimilt að greiða kröfurnar, svo sem hann og gerði, enda yrði fallist á að þannig hefði hann takmarkað það tjón sem af frekari vanskilum hefði leitt. Samkvæmt þessu hefði hann haft rétt til þess að draga umræddar greiðslur frá kaupverðinu. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að gefa út afsal til A fyrir fasteign H gegn tiltekinni greiðslu með bankatékka og með sönnun fyrir greiðslu á lögveðsskuldum og aðfarargjaldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Frekari gögn bárust réttinum síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2011, þar sem hafnað var bæði aðalkröfu sóknaraðila um að sýslumanninum í Reykjavík yrði gert skylt að gefa út afsal fyrir eign varnaraðila í fasteigninni Aðalstræti 9, Reykjavík, merktri 02-05, með fastanúmeri 229-6400, aðallega gegn greiðslu á 5.686.947 krónum með bankatékka og með skuldajöfnuði við kröfu sóknaraðila að fjárhæð 1.313.053 krónur, vegna greiðslu hans á lögveðskröfum og aðfarargjaldi og varakröfu hans um að afsalið yrði gefið út gegn greiðslu á samtals 7.000.000 krónum, þar sem 1.313.053 krónur yrðu greiddar með fyrirvara. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að ákvarðanir sýslumannsins í Reykjavík við aðfarargerð nr. B-33/2010, 17. ágúst 2010, verði felldar úr gildi og sýslumanni gert að halda áfram og ljúka aðfarargerð með útgáfu afsals til sóknaraðila á framangreindri eign, aðallega gegn greiðslu á 5.686.947 krónum með bankatékka og með skuldajöfnuði við kröfu sóknaraðila vegna greiðslu hans á lögveðskröfum og aðfarargjaldi að fjárhæð 1.313.053 krónur, en til vara gegn greiðslu á 7.000.000 krónum, þar sem 1.313.053 krónur yrðu greiddar með fyrirvara af hálfu sóknaraðila um endurkröfu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Varnaraðili afsalaði 29. maí 2007 til Kristjáns Stefánssonar og Magnúsar Björns Brynjólfssonar 55 fermetra skrifstofu- og verslunarhúsnæði á 2. hæð í húsinu númer 9 við Aðalstræti í Reykjavík. Númer eignarhlutans er 02-05 en fastanúmer 229-6400. Í afsalinu kemur fram að kaupverðið sé 7.000.000 krónur og að það sé að fullu greitt. Jafnframt segir að engar veðskuldir hvíli á eigninni. Afhendingardagur er sagður 29. maí 2007. Þá segir einnig svo: ,,Kaupendur hirða arð eignarinnar frá afhendingardegi og greiða jafnframt af henni skatta og skyldur frá sama tíma.“ Afsalinu var þinglýst 30. maí sama ár. Varnaraðili bauð sóknaraðila ekki að neyta forkaupsréttar að eigninni, en sóknaraðili tilkynnti honum í símskeyti 7. ágúst 2007 að hann hygðist neyta forkaupsréttar síns og krefjast afsals gegn greiðslu á umsömdu kaupverði. Ekki liggur fyrir hvort varnaraðili svaraði þessari tilkynningu. Sóknaraðili krafðist þess að sýslumaðurinn í Reykjavík afmáði framangreint afsal úr þinglýsingarbók vegna þess að hann ætti forkaupsrétt að eigninni, sem hann hefði þegar tilkynnt um að hann ætlaði að nýta sér. Þeirri kröfu var hafnað og bar sóknaraðili þá synjun undir héraðsdóm og síðan Hæstarétt, sem í dómi 13. nóvember 2007 í máli nr. 586/2007 felldi úr gildi ákvörðun sýslumanns og lagði fyrir hann að afmá afsalið úr þinglýsingarbók. Í dómi Hæstaréttar segir að í eignaskiptasamningi, sem þinglýst var á eignina 22. desember 1972, hafi verið ákvæði um forkaupsrétt, sem hafi staðið óbreytt þrátt fyrir breytingar sem gerðar voru með síðari samningi, og ekki hefði verið sýnt fram á að ákvæðið um forkaupsréttinn hefði fallið úr gildi af öðrum ástæðum. Sóknaraðili höfðaði mál 20. nóvember 2007 gegn varnaraðila og Kristjáni Stefánssyni og Magnúsi Birni Brynjólfssyni og gerði þá kröfu, að ,,viðurkenndur verði forkaupsréttur sinn“ að áðurnefndri eign ,,með sömu kjörum og skilmálum og í afsali [varnaraðila] til meðstefndu Kristjáns Stefánssonar og Magnúsar Björns Brynjólfssonar ...“ Þá krafðist sóknaraðili þess einnig að varnaraðila ,,verði gert skylt að selja og afsala [sóknaraðila] umræddri fasteign gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og greinir í framangreindu afsali.“ Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2008 var fallist á kröfu sóknaraðila. Sá dómur var ómerktur með dómi Hæstaréttar 12. febrúar 2009 í máli nr. 465/2008 þar sem í héraðsdómi hefði ekki verið tekin afstaða til allra málsástæðna sem stefndu í málinu höfðu teflt fram. Málið var dæmt í héraðsdómi á nýjan leik og þeim dómi áfrýjað til Hæstaréttar sem í dómi 10. desember 2009 í málinu nr. 195/2009 viðurkenndi forkaupsrétt sóknaraðila að eigninni með tilheyrandi sameign og lóðarréttindum og öðru sem fylgir og fylgja ber með sömu kjörum og greindi í afsali til Kristjáns og Magnúsar Björns 29. maí 2007. Var varnaraðila einnig dæmt skylt að afsala til sóknaraðila umræddri eign gegn greiðslu með sömu kjörum og skilmálum og í afsalinu greindi. Í þessum dómi Hæstaréttar kemur fram að niðurstaðan leiði af þeirri forsendu að í málinu nr. 586/2007 hafi dómstólar tekið ,,efnislega afstöðu til þess hvort forkaupsréttur [sóknaraðila] væri fyrir hendi í lögskiptum aðila vegna afsalsins 29. maí 2007.“ Varnaraðili og Kristján Stefánsson og Magnús Björn Brynjólfsson freistuðu þess 14. júní 2010 að fá afsalinu frá 29. maí 2007 þinglýst á ný. Var sú krafa rökstudd svo að sóknaraðili hefði ekki nýtt sér forkaupsrétt sinn innan lögboðins frests, sbr. 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og væri hann því niður fallinn. Sýslumaður ákvað 27. júlí sama ár að vísa afsalinu frá þinglýsingu. Var þeirri ákvörðun skotið til héraðsdóms, sem staðfesti hana með úrskurði 12. nóvember 2010. Varnaraðili og þeir Kristján og Magnús Björn kærðu þann úrskurð til Hæstaréttar sem með dómi 7. desember 2010 í máli nr. 656/2010 vísaði málinu frá Hæstarétti að því er varðaði kæru þeirra, þar sem kæran hefði verið haldin verulegum annmörkum. Sóknaraðili kærði einnig síðastgreindan úrskurð héraðsdóms og féllst Hæstiréttur á varakröfu hans um staðfestingu úrskurðarins. II Að gengnum dómi Hæstaréttar 10. desember 2009 í máli nr. 195/2009 sendi sóknaraðili 14. janúar 2010 áskorun til varnaraðila um efndir á dóminum. Lýsti sóknaraðili þar yfir því að hann væri reiðubúinn að standa við skyldur sínar samkvæmt dóminum. Varnaraðili varð ekki við þessari áskorun. Aðilar höfðu ýmis samskipti vegna málsins, meðal annars greiddi varnaraðili og Kristján Stefánsson og Magnús Björn Brynjólfsson málskostnað sem þeir höfðu verið dæmdir til að greiða sóknaraðila. Í bréfi sóknaraðila 9. ágúst 2010 sendi hann varnaraðila skilagrein um kröfur sem hann kvaðst hafa greitt og væru tryggðar með lögveði í eignarhluta þeim sem forkaupsréttur hans tæki til. Í bréfinu segir einnig að gjalddagi allra krafnanna hafi verið kominn og nauðsynlegt hafi verið að greiða þær til að komast hjá frekari kostnaði. Kröfurnar kvaðst sóknaraðili hafa greitt á tímabilinu 20. apríl 2010 til 9. júní sama ár. Um hafi verið að ræða kröfur vegna fasteignagjalda 1. apríl til 1. ágúst 2008, 152.142 krónur, og febrúar til apríl 2009, 55.047 krónur, og greiðslu samkvæmt áritaðri stefnu, 1.096.364 krónur, auk aðfarargjalds í ríkissjóðs 9.500 krónur. Í bréfinu lýsti sóknaraðili yfir skuldajöfnuði við hluta kaupverðs eignarinnar vegna greiðslu á kröfum þessum samtals að fjárhæð 1.313.053 krónur. Sóknaraðili hafði 9. júní 2010 sent beiðni til sýslumanns um aðför samkvæmt 74. gr. laga nr. 90/1989 til að fullnægja dómi Hæstaréttar í máli nr. 195/2009. Krafðist sóknaraðili þess að sýslumaður ,,fullnægi rétti [hans] samkvæmt hæstaréttardómi uppkveðnum 10.12.2009 ... til að fá útgefið og afhent afsal“ í samræmi við dómsorð. Í aðfararbeiðni segir einnig að sóknaraðili muni greiða kaupverð hinnar afsöluðu eignar, 7.000.000 krónur, á þann hátt að með peningum yrðu greiddar 5.686.947 krónur en 1.313.053 krónur með skuldajöfnuði við kröfu hans vegna greiðslu framangreindra krafna. Lagði sóknaraðili fram tékka útgefinn af banka er hann bauð fram greiðslu á fyrrnefndu fjárhæðinni. Varnaraðili andmælti 16. ágúst 2010 að aðför mætti ná fram að ganga. Rökstuddi hann andmæli sín meðal annars með því að sóknaraðili hefði ekki eignast þær kröfur, sem hann greiddi, ,,svo sem lögveðsskuldir v/fasteignagjalda alls að fjárhæð kr. 207.189 og skuld vegna viðhaldsframkvæmda að fjárhæð kr. 1.096.364.“ Ekkert framsal lægi fyrir vegna greiðslu á fasteignagjöldum og framsal á kröfum vegna viðhaldsframkvæmda væri ekki gilt þar sem lögmaður sá, er það veitti, hefði ekki haft til þess heimild umbjóðanda síns. Með ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 17. ágúst 2010 var því hafnað að taka til greina skuldajöfnuð samkvæmt kröfu sóknaraðila og jafnframt hafnað að hann ætti þess kost að greiða með fyrirvara þann hluta kaupverðsins, 1.313.053 krónur, sem hann taldi sig þegar hafa greitt. Taldi sýslumaður því hvorugt greiðslutilboð sóknaraðila löglegt og hafnaði ,,að svo stöddu að fullnægja með aðför skyldu [varnaraðila] til að rita undir afsal“ vegna eignarinnar. Sóknaraðili krafðist úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns og er niðurstaða héraðsdóms í því máli hér til endurskoðunar. III Með símskeyti sóknaraðila til varnaraðila 7. ágúst 2007 lýsti hann yfir því að hann hygðist nýta sér forkaupsrétt sinn að eigninni og krafðist ,,afsals til sín fyrir umræddri eign gegn greiðslu kaupverðsins kr. 7.000.000 og samkvæmt öðrum skilmálum í samræmi við nefnt afsalsskjal.“ Þessi tilkynning sóknaraðila var ákvöð og með henni gekk hann inn í þann samning sem varnaraðili hafði gert 29. maí 2007 við Kristján Stefánsson og Magnús Björn Brynjólfsson. Við móttöku ákvaðarinnar stofnaðist því samningur milli sóknaraðila og varnaraðila þess efnis sem í afsalinu greindi. Því er ekki haldið fram að tilkynningin 7. ágúst 2007 hafi verið utan þeirra fresta sem greinir í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002. Samningur þessi hefur ekki fallið úr gildi. Samkvæmt honum skyldi varnaraðili hirða arð af eigninni, ef um hann yrði að ræða, fram til afhendingardags og greiða af henni skatta og skyldur til sama dags, en sóknaraðili frá þeim tíma. Skilmáli þessi er í samræmi við 13. gr. laga nr. 40/2002. Varnaraðili bar ábyrgð og áhættu af eigninni fram að afhendingu, sbr. 1. mgr. 12. gr. sömu laga. Afhending eignarinnar fór ekki fram 29. maí 2007 af ástæðum sem varnaraðili ber ábyrgð á og bar hann því áfram ábyrgð á eignarhlutanum og var skylt að greiða af honum skatta og skyldur, þar með talin fasteignagjöld og gjöld í hússjóð og til sameiginlegra framkvæmda. Fasteignagjöld eru tryggð með lögveði í viðkomandi fasteign samkvæmt 7. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og er hlutdeild fasteignar í sameiginlegum kostnaði vegna reksturs, viðhalds og endurbóta tryggð með lögveði í fasteigninni, sbr. 48. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Engu breytir þótt fyrirsvarsmaður sóknaraðila hafi verið á húsfundum þar sem ákvarðanir um framkvæmdir við endurbætur og viðhald voru teknar. Varnaraðili greiddi ekki þau gjöld sem hér um ræðir eins og honum var skylt, þar sem afhending fasteignarinnar hafði ekki farið fram. Þessi eftirfarandi vanheimild hans veitti sóknaraðili rétt til þess að beita þeim vanefndaúrræðum, sem samkvæmt lögum nr. 40/2002 gilda um galla á fasteign, sbr. 1. mgr. 46. gr. þeirra. Hann mátti því samkvæmt 44. gr. laganna halda eftir af kaupverði svo miklu sem nægði til að tryggja greiðslu þessara krafna. Honum var einnig heimilt, samkvæmt almennum reglum að greiða kröfurnar, svo sem hann gerði, enda verður fallist á að þannig hafi hann takmarkað það tjón, sem af frekari vanskilum hefði leitt. Sannað er að sóknaraðili greiddi umræddar kröfur. Eins og atvikum er háttað var honum ekki nauðsynlegt að fá þær sérstaklega framseldar til sín, enda hefur hann lagt fram skilríki fyrir greiðslu þeirra. Samkvæmt þessu hefur hann rétt til þess að draga umræddar greiðslur, 1.313.053 krónur, frá kaupverðinu svo sem hann krafðist í beiðni sinni um aðför. Varnaraðili tefldi einnig fram þeim rökum fyrir héraðsdómi til stuðnings kröfu sinni að verðmæti eignarhlutans hafi aukist vegna endurbóta á gluggum og gleri. Myndi sóknaraðili hagnast á þeirri verðmætisaukningu. Varnaraðili hefur ekki sannað að ástand eignarinnar sé annað en það var er afhending skyldi fara fram 29. maí 2007 og verður þegar af þessari ástæðu að hafna röksemdum hans um óréttmæta auðgun sóknaraðila. Samkvæmt framangreindu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir sýslumann að framkvæma aðför til að fullnægja dómi Hæstaréttar í máli nr. 195/2009 á þann hátt sem í dómsorði greinir. Varnaraðili hefur í meira en þrjú ár aftrað sóknaraðila frá því að neyta þess forkaupsréttar sem hann tilkynnti um 7. ágúst 2007 og lá til grundvallar niðurstöðu í dómi Hæstaréttar 13. nóvember það ár í máli nr. 586/2007 og í dómi réttarins 10. desember 2009 í máli nr. 195/2009. Andmæli varnaraðila eru haldlaus með öllu og verður tekið tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar sem hann verður dæmdur til að greiða í héraði og fyrir Hæstarétti, sbr. a. lið 1. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málskostnaðurinn verður ákveðinn í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Lagt er fyrir sýslumanninn í Reykjavík að ljúka aðfarargerð nr. B-33/2010 með útgáfu afsals til sóknaraðila, Aðaleignar ehf., fyrir fasteign varnaraðila, Herra Garðars ehf., á 2. hæð hússins Aðalstræti 9, Reykjavík, merktri 02-05, með fastanúmeri 229-6400, gegn greiðslu á 5.686.947 krónum með bankatékka og með sönnun fyrir greiðslu á lögveðsskuldum og aðfarargjaldi, samtals 1.313.053 krónum. Varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 800.000 krónur.
Mál nr. 516/2009
Líkamstjón Örorka Skaðabætur Uppgjör Sératkvæði
T lenti í umferðarslysi og árið 2004 fékk hún greiddar bætur frá TM á grundvelli matsgerðar, þar sem kveðið var á um að varanlegur miski hennar eftir slysið hafi verið 5 stig en varanleg örorka 5%. Í kjölfarið taldi hún heilsufar sitt versna og árið 2007 leitaði T til örorkunefndar og óskaði þess að hún legði mat á afleiðingar slyssins. Í áliti hennar kom meðal annars fram að varanlegur miski T vegna slyssins væri 8 stig en varanleg örorka 10%. T krafði TM um bætur vegna þessara auknu afleiðinga slyssins en félagið hafnaði þeirri kröfu og höfðaði T í kjölfarið mál. Fyrir Hæstarétti greindi aðila á um hvort síðara skilyrði 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku bótakröfunnar væri fullnægt, þ.e. hvort miska- eða örorkustig væri verulega hærra en áður var talið. Við málflutning lýsti lögmaður T því yfir að við mat á framangreindu skyldi ekki litið til þess hversu mikið örorkustigið hefði hækkað hlutfallslega frá fyrra mati. Aðilar voru því sammála um að við matið skyldi einungis taka mið af hækkuninni sem slíkri í stigum talið. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að skoðanir aðila um hvernig túlka bæri þetta atriði væru ekki bindandi fyrir Hæstarétt við úrlausn málsins, þar sem álitaefnið réðist af lögskýringu, sbr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þegar leggja þyrfti mat á hvort miska- eða örorkustig væri verulega hærra en áður var talið í merkingu 11. gr. skaðabótalaga væri nærlægast að skýra ákvæðið svo að líta bæri til þess hvort breyting frá fyrra mati væri veruleg í stigum talið miðað við þann 100 stiga mælikvarða sem lagður er til grundvallar við matið og það án tillits til þess hvort sú breyting væri ofarlega eða neðarlega í stiganum. Við matið yrði því ekki litið til þess hversu miska- eða örorkustig hefði hækkað hlutfallslega frá því sem lagt var til grundvallar við upphaflega bótaákvörðun, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 614/2007. Samkvæmt fordæmum Hæstaréttar í málum nr. 411/2002, 514/2002 og 199/2003 væri því ljóst að hækkun örorku úr 5% í 10% væri ekki veruleg. Voru M og TM sýknuð af kröfu T í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 10. júlí 2009, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. ágúst 2009. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hún héraðsdómi öðru sinni 9. september 2009. Hún krefst þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða sér 1.448.060 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 7. maí 2004 til 5. desember 2007 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar óskipt úr hendi stefndu í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi lenti í umferðaslysi 26. september 2002 þegar hún var farþegi í bifreið í eigu stefndu Maríu Þ. Haukdal Jónsdóttir, sem ekið var aftan á kyrrstæðan tengivagn. Bifreiðin var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda Tryggingamiðstöðinni hf. Að beiðni áfrýjanda og stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. lögðu læknarnir Atli Þór Ólason og Leifur N. Dungal mat á afleiðingar slyssins. Töldu þeir í matsgerð 28. janúar 2004 varanlegan miska áfrýjanda vera 5 stig en varanlega örorku 5%. Á grundvelli matsins greiddi stefndi Tryggingamiðstöðin hf. áfrýjanda 2.074.885 krónur í bætur 6. febrúar 2004. Áfrýjandi, sem taldi að heilsufar sitt hefði eftir þetta breyst til hins verra, óskaði þess 20. ágúst 2007 að örorkunefnd legði mat á afleiðingar slyssins. Niðurstaða nefndarinnar 30. október 2007 var meðal annars að varanlegur miski áfrýjanda vegna slyssins væri 8 stig en varanleg örorka 10%. Áfrýjandi krafði félagið um bætur vegna þessara auknu afleiðinga slyssins fyrir heilsufar sitt en félagið hafnaði þeirri kröfu. Mál þetta var þingfest 22. maí 2008 og miðaðist aðalkrafa áfrýjanda í stefnu við summu bóta vegna hækkunar varanlegs miska um 3 stig annars vegar og aukningu varanlegrar örorku um 5% hins vegar en varakrafa við bætur vegna hækkunar á örorkustiginu einu. Stefndu tóku til varna og kröfðust sýknu þar sem hvorugt skilyrða 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til endurupptöku væri fyrir hendi enda lægi hvorki fyrir sjálfstætt læknisfræðilegt mat um hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu áfrýjanda né væri miska- eða örorkustig áfrýjanda verulega hærra en áður var talið. Við aðalmeðferð málsins féll áfrýjandi frá aðalkröfu sinni og lækkaði fjárhæð varakröfunnar til samræmis við fram komnar athugasemdir stefndu um útreikning á henni. Eftir það er ekki tölulegur ágreiningur í málinu. Héraðsdómur sýknaði stefndu af kröfu áfrýjanda á þeim forsendum að ósannað væri að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu hennar. II Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði áfrýjandi eftir áliti örorkunefndar meðal annars á því hvort hækkun varanlegrar örorku úr 5% í 10% í áliti nefndarinnar 30. október 2007 mætti rekja til þess að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari hennar eftir fyrrnefnt mat læknanna tveggja 28. janúar 2004. Í álitsgerð nefndarinnar 17. desember 2009 kemur fram að svo hafi verið. Í framhaldi af því lýstu stefndu því yfir með tölvubréfi 4. júní 2010 að þau myndu ekki bera það fyrir sig að þessu fyrra skilyrði 11. gr. skaðabótalaga væri ekki fullnægt. Ágreiningur aðila lýtur eftir það einungis að síðara skilyrði greinarinnar um það hvort örorkustig áfrýjanda sé verulega hærra en áður var talið. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti lýsti lögmaður áfrýjanda því yfir, með vísan til forsendna Hæstaréttar í dómi 18. september 2008 í máli nr. 614/2007, að hann reisti máltilbúnað sinn á því að við mat á hvort örorkustig hefði hækkað verulega frá því sem áður var talið í merkingu 11. gr. skaðabótalaga skyldi ekki litið til þess hversu mikið örorkustigið hefði hækkað hlutfallslega frá fyrra mati. Aðilar eru samkvæmt þessu sammála um að við þetta mat skuli einungis taka mið af hækkuninni sem slíkri í stigum talið. Þar sem úrslit um þetta atriði ráðast af lögskýringu eru skoðanir aðila um hvernig túlka beri síðara skilyrði 11. gr. skaðabótalaga ekki bindandi fyrir Hæstarétt við úrlausn málsins, sbr. 111. gr. laga nr. 91/1991. Þegar leggja þarf mat á það hvort miska- eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið í merkingu 11. gr. skaðabótalaga verður að líta til þess að varanlegur miski er metinn til stiga á mælikvarða er spannar 100 stig og á sama hátt er varanleg örorka metin til stiga í hundraðshlutum. Þar sem svo háttar til er nærlægast að skilja orðalag greinarinnar svo að líta beri til þess hvort breyting frá fyrra mati sé veruleg í stigum talið miðað við þann 100 stiga mælikvarða sem lagður er til grundvallar og það án tillits til þess hvort sú breyting er ofarlega eða neðarlega í stiganum. Verður við þetta mat því ekki litið til þess hversu miska- eða örorkustig hefur hækkað hlutfallslega frá því sem lagt var til grundvallar við upphaflega bótaákvörðun, heldur verður að taka mið af hækkuninni sem slíkri í stigum talið, sbr. fyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 614/2007. Þetta ákvæði skaðabótalaga styðst meðal annars við þau efnisrök að þar sem niðurstaða um varanlega örorku hlýtur ávallt að vera matskennd séu ekki efni til að taka bótaákvörðun upp að nýju nema breyting á örorkustigi sé meiri en svo að hún geti eingöngu ráðist af matskenndum atriðum. Hinn matskenndi þáttur örorkumats er síst minni við lægstu stig örorku en þegar örorkustig er hærra. Styðja þessi efnisrök framangreinda niðurstöðu. Þá verður ekki talið að tjónþolum sem fyrir endurmat búa við litla örorku muni almennt séð meira um tiltekna hækkun bóta í krónum talið en þeim sem fyrir endurmat höfðu hærra örorkustig, en sá skilningur á ákvæðinu að líta eigi til hlutfallslegrar breytingar á örorku myndi leiða til þess að meira þurfi til endurupptöku í málum þeirra sem illa hafa slasast. Svo dæmi sé tekið er fimmtungs hækkun úr 5% örorku eitt prósentustig en sama hlutfallshækkun úr 80% örorku 16 prósentustig. Eins og að framan er rakið hækkaði örorka áfrýjanda við mat örorkunefndar úr 5% í 10% eða um fimm prósentustig. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 411/2002, sem birtur er í dómasafni 2003 á bls. 943, var hækkun örorku úr 15% í 20% ekki talin veruleg. Þá var talið í dómi réttarins í máli nr. 514/2002, sem birtur er í dómasafni 2003 á bls. 2127 að hækkun varanlegs miska úr 20 stigum í 25 væri ekki veruleg og enn var niðurstaða réttarins í máli nr. 199/2003, sem birtur er í dómasafni það ár á bls. 4321 að hvorki hækkun varanlegs miska úr 15 stigum í 20 né varanlegrar örorku úr 20% í 25% teldist veruleg. Samkvæmt þessum fordæmum er fullljóst að hækkun örorku úr 5% í 10% telst ekki veruleg. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Með vísan til 166. gr., sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. apríl 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 2. apríl sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Thelmu Rut Guðjónsdóttur Salomonsen, kt. 011083-3749, Smedegade 20, 6430 Nordborg, Danmörku, með stefnu birtri 7. maí 2008, á hendur Maríu Þ. Haukdal Jónsdóttur, kt. 310348-4659, Skipalóni 27, Hafnarfirði, og Tryggingamiðstöðinni hf., Aðalstræti 6, Reykjavík. Við skýrslugjöf fyrir dómi, kvað stefnandi nafn sitt vera Thelma Rut Emilíudóttir, og er hún skráð þannig samkvæmt þjóðskrá. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda kr. 1.448.060, ásamt vöxtum skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 26. september 2002 til 5. desember 2007, en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu, ásamt lögmæltum virðisaukaskatti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær, að þau verði sýknuð af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi hennar að skaðlausu að mati dómsins. II Málavextir Þann 26. september 2002 lenti stefnandi í umferðarslysi, þar sem hún var farþegi í miðju aftursæti bifreiðar í eigu stefndu, Maríu Þ. Haukdal Jónsdóttur, en bifreiðin var tryggð ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Slysið varð með þeim hætti, að bifreiðin, sem ekið var eftir Reykjanesbraut við Arnarneshæð ók aftan á kyrrstæðan tengivagn frá Vegagerðinni. Var um mikið högg að ræða og kastaðist stefnandi á bílstjórasætið með vinstri handlegg. Þá fann stefnandi til verkja og óþæginda í hnakka og hálsi og niður eftir baki. Stefnandi var flutt á slysadeild, og þar var hún greind með tognun á hálsvöðvum, mjóbaki og öxl. Á slysadeild voru stefnanda veittar ráðleggingar og fékk hún jafnframt tilvísun á verkja- ­og bólgueyðandi lyf. Í vottorði frá slysadeild, dags. 10. september 2003 er áverkum stefnanda lýst. Var hún talin hafa hlotið tognun á hálsvöðvum, mjóbaki og öxl. Í vottorðinu kemur enn fremur fram, að stefnandi eigi fyrri sögu um umferðaróhapp árið 1999, og að hún hafi verið viðkvæm í hálsi og baki eftir það. Var talið, að eftirstöðvar eldri áverka blönduðust inn í einkenni stefnanda nú. Stefnandi kveðst aldrei hafa náð sér að fullu eftir slysið. Var hún, samkvæmt beiðni lögmanns síns og stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf., send í örorkumat, sem læknarnir, Atli Þór Ólason og Leifur N. Dungal, framkvæmdu. Stefndi kveður þrenns konar læknisfræðilegra gagna hafa verið aflað vegna matsins. Í fyrsta lagi vottorðs heilsugæzlu Önnu M. Guðmundsdóttur, dags. 5. nóvember 2003. Þar komi fram, að stefnandi hafi ekkert leitað til heilsugæslunnar vegna umferðarslyssins 26. september árið áður. Í öðru lagi áðurnefnt vottorð slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi, dags. 10. september 2003. Þar komi fram, að stefnandi hafi átt endurkomutíma á slysadeild tveimur vikum eftir slys, en ekki mætt. Í þriðja lagi matsgerð Guðmundar Björnssonar og Atla Þórs Ólasonar vegna umferðarslyss 31. júlí 1999, en matsgerð þeirra sé dags. 15. júlí 2001. Í því slysi hafi stefnanda verið metinn varlegur miski 7 stig og varanleg örorka 7% vegna óþæginda frá hálsi, hægri öxl, baki og vinstri hnéskel. Við skoðun hjá matsmönnum, Atla Þór Ólasyni og Leifi N. Dungal, þann 22. janúar 2004 kvartaði stefnandi m.a. um, að eftir slysið 2002 hefðu óþægindi hennar aukizt. Hafi hún verki í mjóbaki, hálsi, höfði og út í öxl. Matsgerðin er dags. 28. janúar 2004. Var það niðurstaða matsmanna, að óþægindi eftir síðara slysið væru á sömu stöðum og stefnandi hafði eftir slysið 1999, en hefðu aukizt í heild. Mátu þeir varanlegan miska stefnanda eftir síðara slysið 5% og varanlega örorku einnig 5%. Á grundvelli þessa mats fór fram fyrirvaralaust skaðabótauppgjör milli stefnanda og stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. þann 6. febrúar 2004. Stefnandi flutti með núverandi eiginmanni sínum til Danmerkur í september 2004 og hóf að stunda þar vinnu. Hún kveðst hafa orðið að hætta störfum að læknisráði, en hún hafi þá verið farin að finna fyrir verulegum óþægindum í hálsi, báðum hnjám og þá sérstaklega í vinstri öxl. Vegna þessa hafi hún átt í erfiðleikum í daglegu amstri. Þannig eigi hún erfitt með að stunda heimilisstörf og sinna dóttur sinni. Kveðst stefnandi hafa leitað til lækna í Danmörku vegna þessa, en ekki fengið bót meina sinna. Þar sem stefnandi hafi talið, að ófyrirsjáanlegar breytingar hefðu orðið á heilsu sinni til hins verra, leitaði hún eftir áliti örorkunefndar. Með álitsgerð, dags. 30. október 2007, komst nefndin að þeirri niðurstöðu, að varanlegur miski stefnanda vegna afleiðinga slyssins þann 26. september 2002 væri 8% og varanleg örorka 10%. Í framhaldinu sendi lögmaður stefnanda kröfubréf til stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf., dags. 5. nóvember 2007, og gerði kröfu um bótauppgjör vegna þeirrar hækkunar, sem kom fram í áliti örorkunefndarinnar. Með bréfi, dags. 14. nóvember 2007, hafnaði stefndi Tryggingamiðstöðin hf. endurupptöku bótaákvörðunar með þeim rökum, að ekki hefði verið sýnt fram á, að ófyrirsjáan­leg breyting hefði orðið á heilsu stefnanda, og að hækkun á miska- og örorkustigi stefnanda hafi ekki verið veruleg í skilningi 11. gr. skaðabótalaganna. Stefnandi hefur ekki fallist á rök stefnda Tryggingamiðstöðvarinnar hf. og ítrekaði kröfu sína með bréfi, dags. 20. nóvember 2007, án árangurs. III Málsástæður stefnanda Endanleg kröfugerð stefnanda lýtur eingöngu að kröfu um greiðslu bóta vegna viðbótarstigs varanlegrar örorku samkvæmt áliti örorkunefndar. Stefnandi kveðst byggja mál sitt á álitsgerð örorkunefndar, áliti lækna sem og á heimild 11. gr. skaðabótalaganna til endurupptöku bótaákvörðunar. Samkvæmt ákvæði 11. greinarinnar, séu tiltekin tvö skilyrði fyrir heimild til endurupptöku bótaákvörðunar. Í fyrsta lagi, að „ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola“ og „að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið“. Stefnandi telji ljóst, að vegna ástand síns uppfylli hún bæði þessi skilyrði. Þannig megi lesa út úr álitsgerð örorkunefndar og framlagðra gagna frá læknum í Danmörku, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda. Ástand hennar sé þannig í dag, að hún geti ekki stundað vinnu og hafi ekki getað það að neinu marki undanfarin ár. Hafi stefnandi stundað nám í tækniskóla í Sönderborg í Danmörku. Þá hafi stefnandi, sem hafi lært förðun skamma stund fyrir slys, reynt að afla sér tekna með því að taka að sér förðun, en það hafi verið í mjög litlum mæli. Slæmt ástand stefnanda megi aðallega rekja til vinstri axlar, þ.e. hún hafi viðvarandi verki á því svæði og eigi erfitt með að beita vinstri hendi. Hafi hún farið í ítarlegar rannsóknir vegna þessa og nú síðast í byrjun janúar 2008. Niðurstaðan úr þeirri rannsókn, sem framkvæmd hafi verið á Sygehus Sönderjylland í Danmörku sé á þá leið, að skemmdir séu í kringum vinstri axlarlið. Eins og fram hafi komið þá liggi fyrir álitsgerð örorkunefndar, dagsett 30. október 2007. Niðurstaða nefndarinnar sé sú að hækka áður metinn varanlegan miska vegna afleiðinga slyssins þann 26. september 2002 úr 5% upp í 8% og hækka jafnframt áður metna varanlega örorku úr 5% í 10%. Þannig hafi varanlega örorkan hækkað um 100% í meðförum örorkunefndarinnar. Hljóti þetta að teljast veruleg hækkun í skilningi 11. gr. skaðabótalaganna. Í svarbréfi stefnda, Tryggingamiðstöðvarinnar hf., til lögmanns stefnanda, dagsett 20. nóvember 2007, rökstyðji félagið höfnun sína um endurupptöku bótaákvörðunarinnar með vísan til tveggja dóma Hæstaréttar. Annars vegar til dóms frá 4. desember 2003, í máli nr. 199/2003, og hins vegar til dóms frá 22. maí 2003, í máli nr. 514/2002. Í báðum þessum dómum hafi Hæstiréttur hafnað endurupptöku bótaákvörðunar, þar sem hækkun á miska- og örorkustigs hafi ekki talizt veruleg, að mati réttarins. Í dóminum frá 4. desember 2003 hafi verið til umfjöllunar hækkun miskastigs frá 15% til 20% (hækkun um 33,33%) og hækkun örorkustigs frá 20% til 25% (hækkun um 25%). Í dóminum frá 22. maí 2003 hafi verið til umfjöllunar hækkun miskastigs frá 15% til 20% (hækkun um 33,33%). Í hvorugum þessara dóma hafi verið um að ræða eins mikla hækkun miska- og örorkustigs og í tilviki stefnanda. Eins og fram komi í 11. gr. skaðabótalaganna, þá sé skilyrði endurupptöku „að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið“. Samkvæmt ákvæðinu verði því að miða hækkun út frá þeim miska- og örorkustigum, sem fyrir hafi legið, áður en nýja matið kom til skjalanna. Grunnmið­viðunin á örorkustigunum, sem hér séu til umfjöllunar, séu því 5% varanlegur miski og 5% varanleg örorka. Hækkun örorkustigs um 100% sé veruleg hækkun frá því, sem áður var talið. Hvorki lagatextinn í 11. gr. skaðabótalaganna né greinargerðin með lögunum gefi tilefni til að fallast á málsástæður stefndu. Það sem megi álykta út frá framangreindum Hæstaréttardómum sé, að hækkun á miskastigi og örorkustigi um 1/3 eða minna teljist ekki veruleg hækkun í skilningi 11. gr. skaðabótalaganna. Með vísan til framangreinds beri því að fallast á kröfu stefnanda í málinu. Varðandi rökstuðning fyrir kröfu sinni vísar stefnandi auk framanritaðs til umfjöllunar danskra fræðimanna um 11. gr. dönsku skaðabótalaganna, sem sé með svipaðan texta og 11. gr. íslenzku skaðabótalaganna. Íslenzku skaðabótalögin séu að verulegu leyti byggð á dönsku skaðabótalögunum og því eðlilegt að leita þangað til skýringar á íslenzku lögunum. Í ritinu Erstatningsansvarsloven eftir Jens Möller, útgefið 1993, bls. 197, komi fram, að veruleg hækkun á miska- og örorkustigi teljist vera til staðar, ef hækkunin er deilanleg með 5. Varanlega örorkustigið hjá stefnanda hafi hækkað um 5% samkvæmt áliti örorkunefndar og samkvæmt skilgreiningu danskra fræðimanna teljist það veruleg hækkun. Til stuðnings kröfum sínum vísi stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 11. gr., og til eml. nr. 91/1991. Þá vísi stefnandi til vaxtalaga nr. 38/2001. Málsástæður stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína á því, að stefnandi hafi ekki sýnt fram á, að skilyrði endurupptöku á grundvelli 11. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 séu fyrir hendi. Heimild til endurupptöku og greiðslu frekari bóta sé reist á 11. gr. skaðabótalaga, en þar sé að finna tvö skilyrði endurupptöku og þurfi þau bæði að vera uppfyllt. Fyrra skilyrði 11. gr. skaðabótalaga sé, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu tjónþola. Í stefnu segi, að slíkt megi í fyrsta lagi lesa úr álitsgerð örorkunefndar. Stefndu mótmæli þessu mati stefnanda. Ekkert sjálfstætt læknisfræðilegt mat liggi fyrir í málinu um, hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsufari stefnanda frá því að fyrra mat fór fram 2004, eða hvort breytingar á heilsufari, hvort heldur sem þær séu fyrirsjáanlegar eða ekki, sé að rekja til umferðarslyssins 26. september 2002 einvörðungu eða til annarra atvika. Sérstaklega vísi stefndu í þessu sambandi til fyrri heilsufarssögu stefnanda, einkum umferðarslyss árið 1999, er hafi haft varanlegar afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda. Í öðru lagi sé vísað til danskra læknisfræðilegra gagna í þessum efnum. Dönsk læknisfræðileg gögn sýni ekki heldur, að mati stefndu, að um sé að ræða ófyrirsjáanlegar breytingar á heilsu stefnanda, sem rekja megi til umferðarslyssins 26. september 2002. Danskir heilbrigðisstarfsmenn virðist ekki hafa haft íslenzk gögn um heilsufarssögu stefnanda undir höndum og þá staðreynd, að hún hafi lent í öðru umferðarslysi á árinu 1999. Sé sönnunargildi þeirra því takmarkað. IV Forsendur og niðurstaða Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Aðila greinir á um það, hvort skilyrðum 11. gr. skaðabótalaga fyrir endurupptöku bótakröfunnar sé fullnægt. Skilyrði greinarinnar eru tvö, og þurfa þau bæði að vera til staðar, svo endurupptaka sé heimil. Annars vegar þurfa ófyrirsjáanlegar breytingar hafa orðið á heilsu tjónþola og hins vegar, að ætla megi að miskastig eða örorkustig sé verulega hærra en áður var talið. Stefnandi byggir á því, með vísan til álitsgerðar örorkunefndar frá 30. október 2007, sem og með vísan til framlagðra gagna frá læknum í Danmörku, að sannað sé, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu hennar. Þann 26. september 2002 lenti stefnandi í slysi því, sem hér er til umfjöllunar. Í læknisvottorði Hlyns Þorsteinssonar læknis á slysa- og bráðamóttöku Landspítala- háskólasjúkrahúss í Fossvogi, segir svo m.a. um ástand stefnanda við komu á sjúkrahúsið: Við komu kvartar hún einkum undan óþægindum í mjóbaki og aftan í hálsi. Hún lýsir dofa eða tilfinningaleysi í vinstri handlegg. ... Eymsli eru um ofanverðan upphandlegg vinstra megin, niður af öxlinni, og síðan aftur eymsli þegar ýtt er aftanvert yfir hálsliði. Síðan er hún með þessa dofatilfinningu í vinstri handlegg. Þá finnur sjúklingur eymsli, þegar þrýst er að mjóhrygg, en þó eru eymsli meiri þegar komið er yfir vöðva vinstra megin við hrygginn. Í vottorðinu segir síðan, að teknar hafi verið röntgenmyndir af hálshrygg, lendhrygg og vinstri öxl, og var ekki að sjá áverka á beinum við þær rannsóknir. Fram kemur, að sjúklingur hafi fyrri sögu um annað umferðaróhapp frá árinu 1999, og hún kveðist hafa verið viðkvæm í hálsi og baki síðan þá. Loks segir í vottorðinu, að talið sé líklegt, að eftirstöðvar eldri áverka blandist að einhverju leyti inn í verkjasögu stefnanda við komu til sjúkrahússins. Stefnanda var gefinn tími til endurkomu 8. október 2002 en mætti ekki og boðaði ekki forföll. Samkvæmt vottorði Heilsugæzlustöðvarinnar Sólvangi í Hafnarfirði, dags. 05.11. 2003 er ekkert skráð á heilsugæzlunni varðandi slys stefnanda hinn 26.09. 2002 eða að hún hafi leitað til heilsugæzlunnar vegna þess. Önnur gögn málsins bera ekki með sér, að stefnandi hafi leitað læknisaðstoðar vegna slyssins frá slysdegi, og sýnist næsta koma hennar til læknis vegna þess hafa verið, þegar hún leitað til matsmannanna Atla Þórs Ólasonar læknis og Leifs N. Dungal læknis. Í matsgerð þeirra Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal, sem dags. er 28.01. 2004, kemur fram, að 17. júlí 1999 hafi stefnandi orðið fyrir líkamsárás og hlotið óþægindi í baki og vinstra hné, auk þess sem hún hafi hlotið tognunaráverka á mjóbak og hægri öxl við umferðarslysið 30. júlí 1999, sem hafði í för með sér óþægindi í hálsi, hægri öxl, baki og vinstri hnéskel. Við skoðun hjá matsmönnunum kvartar stefnandi um verki í mjóbaki, meira vinstra megin en hægra megin, í hálsi, höfði og út í hægri öxl, þreytu í baki og dofa í fótum. Við skoðun fundust eymsli í háls - og herðavöðvum, niður eftir öllu baki, bæði yfir hryggtindum og langvöðvum, en mest í mjóbaki og hálsi. Í kaflanum „samantekt og álit“ segir m.a., að við slysið 26.09. 2002 hafi stefnandi hlotið hnykkáverka, sem hafi aukið á fyrri óþægindi í hálsi, baki og í höfði. Þá hafi hún kvartað um dofakennd í vinstri handlegg ásamt kraftleysi þar. Ekki hafi komið fram neitt, sem benti til skemmdar á bein- eða taugavef. Við skoðun hafi komið í ljós eymsli í hálsi og baki, en ekki merki um sköddun á taugavef, og röntgenmyndir hafi ekki sýnt beináverka. Mátu læknarnir varanlega örorku stefnanda vegna slyssins 2002 5%, svo sem áður hefur verið greint frá. Gögn þau, sem stefnandi hefur lagt fram frá Danmörku, eru annars vegar óundirritað skjal, sem sagt er vera skýrsla félagsmálayfirvalda í Danmörku, þar sem m.a. kemur fram, að stefnandi hafi verið frá vinnu vegna bílslyss árið 2002 frá 07.02. 2006, og hins vegar er óstaðfest niðurstaða röntgenrannsóknar frá Sygehus Sönderjylland, dags. 08.01. 2007. Hvorugt þessara gagna staðfestir á nokkurn hátt, að ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda, sem rekja megi til umrædds bílslyss, og liggur ekki fyrir, að heilbrigðisyfirvöld í Danmörku hafi haft aðgang að heilsufarssögu stefnanda frá íslenzkum heilbrigðisyfirvöldum, hvorki fyrir né eftir slysið. Hafa þessi gögn þannig ekkert sönnunargildi í máli þessu. Stefnandi leitaði álits örorkunefndar á árinu 2007. Er álitsgerð nefndarinnar dagsett 30. október það ár, en að álitinu stóðu Sveinn Sveinsson hrl., Magnús Ólason læknir og Björn Zoëga læknir. Í álitsgerðinni kemur fram, að skrifleg, læknisfræðileg gögn, sem nefndarmenn höfðu við að styðjast, voru læknisvottorð Hlyns Þorsteinssonar frá 10. september 2003, læknisvottorð Önnu M. Guðmundsdóttur, Heilsugæzlustöðinni Sólvangi, frá 5. nóvember 2003, matsgerð læknanna Guðmundar Björnssonar og Atla Þórs Ólasonar vegna umferðarslyssins 30. júlí 1999, matsgerð læknanna Atla Þórs Ólasonar og Leifs N. Dungal, dags. 28. janúar 2004, sjúkraskrá og röntgenbeiðni Jens Sörensen, bæklunarlæknis í Hobro í Danmörku frá 8. febrúar 2005, niðurstöður röntgenrannsókna frá Orkuhúsinu, dags. 1. apríl 2005, konsultationsnóta Elisabetar Nielsen, sérfræðings í gigtarlækningum í Fredrikssund í Danmörku, dags. 21.02. 2006, ljósrit af röntgensvari frá Freia Plähn, Nordborg í Danmörku, dags. 17.03. 2007 og álitsgerð félagsráðgjafa, læknis og sjúkraþjálfara frá Danmörku. Ekki verður séð, að örorkunefnd hafi verið falið að meta, hvort ófyrirsjáanlegar breytingar hafi orðið á heilsu stefnanda, sem rekja megi til slyssins í september 2002, heldur virðist hafa verið beðið um almennt mat á ástandi hennar. Kemur enda ekkert fram um það í álitsgerðinni, að um síðar fram komnar breytingar hafi verið að ræða, sem ekki voru til staðar, þegar mat það fór fram, sem bótauppgjör var byggt á. Er þannig ósannað, að fyrra skilyrði 11. gr. skaðabótalaga sé uppfyllt, þ.e., að um ófyrirsjáanlegar breytingar hafi verið að ræða, sem heimili endurupptöku bótamálsins. Verður því, þegar af þessum sökum, að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði og þykir hæfilega ákveðinn kr. 530.000, þar með talinn útlagður kostnaður vegna álitsgerðar örorkunefndar, kr. 180.000. Við ákvörðun gjafsóknarkostnaðar hefur ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn D Ó M S O R Ð Stefndu, María Þ. Haukdal Jónsdóttir og Tryggingamiðstöðinni hf., eru sýkn af kröfum stefnanda, Thelmu Rutar Emilíudóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 530.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 496/2007
Kynferðisbrot Börn
R var sakfelldur fyrir brot gegn 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa haft í vörslum sínum 4.048 ljósmyndir og 7 hreyfimyndir með barnaklámi. Þegar virt var hið mikla magn af ljósmyndum og grófleika margra þeirra og hreyfimyndanna, taldist brot hans stórfellt og varða fangelsisrefsingu. R átti að baki sakaferil sem laut að samkynja brotum. Þótti refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 10 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 10. september 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu og staðfestingar á upptöku. Ákærði krefst mildunar refsingar. Ákærði hafði í vörslum sínum samtals 4.048 ljósmyndir og 7 hreyfimyndir með barnaklámi. Myndirnar sýna börn á ýmsum aldri á kynferðislegan og klámfenginn hátt og eru margar þeirra mjög grófar. Hafði hann aflað myndanna af netinu og vistað á tölvubúnaði sínum eins og nánar er lýst í ákæru. Brot hans varðar við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, en þar segir: „Hver sem flytur inn, aflar sér eða öðrum, eða hefur í vörslu sinni ljósmyndir, kvikmyndir eða sambærilega hluti sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt skal sæta sektum eða fangelsi allt að 2 árum ef brot er stórfellt.“ Markmiðið með því að leggja refsingu við vörslu barnakláms er að styrkja vernd barna gegn kynferðislegri misnotkun, meðal annars í tengslum við gerð slíks efnis. Þegar virt er hið mikla magn af ljósmyndum, sem ákærði hafði í fórum sínum, og grófleiki margra þeirra og hreyfimyndanna, telst brot hans stórfellt og varða fangelsisrefsingu. Honum er hvorki gefið að sök að hafa dreift efninu né að hafa haft það í hyggju. Í sálfræðilegu mati frá nóvember 2007 kemur fram að ákærði er haldinn barnahneigð og að vandi hans er alvarlegur og fastmótaður. Hann hefur leitað sér aðstoðar, en ekki með fullnægjandi árangri. Ákærði gekkst árið 1998 undir greiðslu 100.000 krónu sektar vegna vörslu og dreifingar barnakláms. Á árinu 2001 var hann dæmdur í 12 mánaða fangelsi fyrir kynferðisbrot gegn tveimur drengjum. Þá var hann dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi árið 2003 fyrir vörslur barnakláms, jafnframt því sem honum var gert að greiða 350.000 krónur í sekt. Sakaferill hans lýtur því að samkynja brotum. Með vísan til alls þess sem hér að framan er rakið og 5. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað verða staðfest. Ákærða verður gert að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Ragnar Már Sævarsson, sæti fangelsi í 10 mánuði. Ákvæði héraðsdóms um upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 258.447 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 224.100 krónur. Mál þetta, sem þingfest var í dag og dómtekið, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 25. júní sl., á hendur ákærða, Ragnari Má Sævarssyni, kt. 250668-2959, Burknavöllum 9, Hafnarfirði, fyrir kynferðisbrot með því að hafa haft í vörslum sínum, í neðangreindum búnaði sem haldlagður var á heimili ákærða 9. október 2006, ljósmyndir og hreyfimyndir sem sýna börn á kynferðislegan eða klámfenginn hátt. Myndanna aflaði ákærði sér af netinu og vistaði á neðangreindan búnað á tímabilinu frá nóvember 2005 fram í september 2006: 1) Í Toshiba fartölvu, sjö hreyfimyndir. 2) Í Sony Walkman ferðaspilara, 3814 ljósmyndir. 3) Í ACE special edition turntölvu, 234 ljósmyndir. Telst þetta varða við 4. mgr. 210. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 7. gr. laga nr. 39/2000, 2. gr. laga nr. 14/2002 og 2. gr. laga nr. 74/2006. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til að sæta upptöku samkvæmt 1. tl., 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga, á Toshiba fartölvu, Sony Walkman ferðaspilara og ACE special edition turntölvu. Málavextir Ákærði hefur skýlaust játað það brot sem hann er saksóttur fyrir. Hefur hann orðið sekur um athæfi það sem lýst er í ákærunni og réttilega er þar fært til refsiákvæðis. Ákærði hlaut sektarrefsingu árið 1998 fyrir sams konar brot og nú er ákært fyrir og árið 2001 hlaut hann 12 mánaða fangelsisdóm fyrir kynferðisbrot gegn ungum drengjum. Loks var hann dæmdur í 4 mánaða fangelsi árið 2003 fyrir sams konar brot og nú er ákært fyrir. Vegna þessa sakaferils telst refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Dæma ber ákærða til þess að greiða 150.000 krónur í málsvarnarlaun til Lúðvíks Kaaber hdl., að meðtöldum virðisaukaskatti. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn DÓMSORÐ: Ákærði, Ragnar Már Sævarsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði sæti upptöku á fartölvu, ferðaspilara og turntölvu. Ákærði greiði verjanda sínum, Lúðvík Kaaber hdl., 150.000 krónur í málsvarnarlaun.
Mál nr. 112/2009
Gjaldþrotaskipti Riftun
Fallist var á kröfu þb. S ehf. um að rifta greiðslu félagsins að fjárhæð 10.000.000 krónur, til H hf., á grundvelli 141. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. mars 2009. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ekki er ágreiningur milli málsaðila um að fyrirsvarsmönnum áfrýjanda hafi, nokkru áður en greiðslan var innt af hendi 14. mars 2008, verið orðið kunnugt um að árangurslaust fjárnám hafði verið gert hjá Stafnási ehf. 7. janúar sama ár. Þá liggur fyrir að skuld hafði safnast upp á viðskiptareikningi félagsins hjá áfrýjanda. Hann var af þeim sökum hættur að leyfa félaginu úttektir í reikning og voru öll viðskipti ársins 2008 gegn staðgreiðslu. Af þessu sem og öðrum upplýsingum sem fram koma í málsgögnum er ljóst að greiðsluerfiðleikar Stafnáss ehf. hlutu að hafa verið áfrýjanda kunnir þegar greiðslan var innt af hendi. Þá er komið fram í málinu að framkvæmdastjóri Stafnáss ehf. og eiginkona hans voru í persónulegri ábyrgð fyrir skuldinni við áfrýjanda og voru þau tilgreind með félaginu sem skuldarar að kröfu áfrýjanda í sáttinni 23. janúar 2008, sem getið er í héraðsdómi, og rituðu nöfn sín undir hana. Ekki er vafi á að Stafnás ehf. var ógjaldfær þegar greiðslan til áfrýjanda átti sér stað 14. mars 2008, en félagið var úrskurðað gjaldþrota 22. apríl 2008 samkvæmt gjaldþrotabeiðni sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 6. febrúar sama ár. Af því sem að framan var rakið verður ráðið að greiðslan var áfrýjanda á ótilhlýðilegan hátt til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa svo sem það er orðað í 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og áfrýjanda mátti vera þetta ljóst. Jafnframt verður talið að öðrum skilyrðum lagaákvæðisins fyrir riftun greiðslunnar sé fullnægt. Samkvæmt þessu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Þarf þá ekki að taka afstöðu til þess hvort áfrýjanda hafi mátt vera ljóst að komin var fram krafa um gjaldþrotaskipti, þegar greiðslan átti sér stað, sbr. 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms verður staðfest. Áfrýjandi verður með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Rift er greiðslu Stafnáss ehf. að fjárhæð 10.000.000 krónur til áfrýjanda, Húsasmiðjunnar hf., sem innt var af hendi 14. mars 2008. Áfrýjandi greiði stefnda, þrotabúi Stafnáss ehf., 10.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 22. júní 2008 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem var dómtekið 11. desember sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af þrotabúi Stafnáss ehf., Skúlagötu 30, Reykjavík á hendur Húsasmiðjunni hf., Holtavegi 10, Reykjavík, með stefnu birtri 14. ágúst 2008. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Að rift verði með dómi greiðslu á 10.000.000 kr. sem fram fór hinn 14. mars síðastliðinn með greiðslu inn á reikning Legis, lögfræðistofu félagsins. 2. 2. Að stefnda verði gert að greiða stefnanda 10.000.000 kr. auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 22. júní 2008 til greiðsludags. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir Hinn 7. janúar 2008 var gert árangurslaust fjárnám hjá Stafnási ehf. Hinn 6. febrúar 2008 (frestdagur) barst beiðni um töku bús félagsins til gjaldþrotaskipta. Hinn 14. mars 2008 voru 10.000.000 kr. greiddar af Stafnási ehf. til lögfræðistofunnar Legis ehf. vegna Húsasmiðjunnar. Hinn 22. apríl 2008 var bú Stafnáss ehf., tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur og Árni Ármann Árnason hdl. skipaður skiptastjóri í þrotabúinu. Við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar tók þrotabúið yfir öll fjárhagsleg réttindi Stafnáss ehf., sbr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Innköllun til kröfuhafa var birt í Lögbirtingablaði 28. apríl 2008. Hinn 22. maí 2008, rifti skiptastjóri greiðslunni, m.a. með vísan til 139. greinar laga 21/1991 og krafðist endurgreiðslu, en stefndi hefur ekki orðið við þeirri beiðni. Málsástæður og lagarök stefnanda Riftunarkrafan er einkum byggð á 139. gr. laga nr. 21/1991 þar sem riftun er heimiluð ef greitt er eftir frestdag nema reglur XVII. kafla hefðu leitt til að skuldin hefði greiðst við gjaldþrotaskipti, eða nauðsynlegt hafi verið að greiða til að forðast tjón, eða sá sem greiðslu naut hafi hvorki vitað né mátt vita að komið hafi fram beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti. Krafa stefnda, sem er tilkomin vegna gamalla vanskila og greidd var eftir 6. febrúar 2008 (frestdag), er riftanleg skv. umræddri lagagrein. Engar líkur eru á því að krafan hefði greiðst úr þrotabúinu sem almenn krafa. Kröfulýsingaskráin ber með sér að kröfur í búið hljóða upp á rúma 3,4 milljarða og þar af er 2.256.762.495 kr. lýst sem veðkröfu eða forgangskröfu. Eignir búsins eru yfirveðsettar og því var ekki einu sinni tekin afstaða til almennra krafna, enda ljóst að ekkert fæst til greiðslu upp í þær. Stefndi skoðaði vanskilaskrá félagsins þrisvar sinnum á tímabilinu 28. febrúar til 6. mars 2008. Félagið vissi því vel að Stafnás ehf. hafði lýst yfir eignaleysi hjá sýslumanni í byrjun janúar og að fleiri kröfuhafar voru með ógreiddar kröfur á hendur félaginu. Stefnda var því fullkunnugt um eignaleysi félagsins og mátti vita að komin væri fram beiðni um gjaldþrotaskipti þess. Stefndi reisir einnig kröfu sína um riftun sjálfstætt á því að umrædd greiðsla sé riftanleg á grundvelli 141. gr. l. nr. 21/1991. Samkvæmt þeirri grein má krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg. Gert var árangurslaust fjárnám hjá félaginu rúmum tveimur mánuðum áður en greiðslan var innt af hendi og því alveg ljóst að félagið var ógjaldfært. Þá eru engar líkur á því að krafan hefði greiðst úr þrotabúinu sem almenn krafa auk þess sem stefnda var fullkunnugt um fjárhagsstöðu Stafnáss ehf., en hvort tveggja hefur verið rökstutt ítarlega hér að framan. Um lagarök vegna 1. tl. dómkrafna um riftun á greiðslu er vísað til XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, aðallega 139. gr. en einnig á 141. gr. laganna. Krafa um fjárgreiðslu skv. 2. tölulið dómkrafna er reist á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991 einkum 142. gr. þeirra laga. Kröfur sínar um dráttarvexti styður stefnandi við ákvæði III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, en upphafsdagur dráttarvaxta styðst við 3. mgr. 5. gr. laganna. Málskostnaðarkrafa stefnanda styðst við 129. gr. og 130. gr. l. nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um fyrirsvar skiptastjóra vísar stefnandi til XIX. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að skilyrði 1. mgr. 139. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 varðandi grandsemi stefnda séu ekki fyrir hendi og beri því að sýkna stefnda. Er kröfum stefnanda byggðum á grandsemi stefnda mótmælt sem ósönnuðum. Stefndi telur ljóst að stefnandi var með rekstur á hendi allt fram til þess dags er úrskurður um töku búsins til gjaldþrotaskipta var kveðinn upp. Kemur þetta fram á bréfi Friðriks H. Guðmundssonar. Það var fyrst með innköllun skiptastjóra, sem birt var í Lögbirtingi þann 28. apríl 2008, að fram kemur að frestdagur við skiptin hafi verið hinn 6. febrúar 2008. Félagið var úrskurðað gjaldþrota hinn 22. apríl 2008. Greiðsla sú sem innt var af hendi til umboðsmanns stefnda hinn 14. mars 2008, er því gerð einum og hálfum mánuði áður en innköllun var birt. Stefndi bendir á að upplýsingar liggi hvergi fyrir um þá lögaðila eða einstaklinga, sem krafist hefur verið gjaldþrotaskipta á. Stefndi fékk greiðslu þá, sem krafa stefnanda byggist á, greidda löngu fyrir töku félagsins til gjaldþrotaskipta. Þá fyrst, þegar búið er að úrskurða um gjaldþrotaskipti, liggja fyrir skráðar upplýsingar um töku búsins til gjaldþrotaskipta. Sú staðhæfing stefnanda að stefndi hafi vitað um það, að krafa um gjaldþrotaskipti hafi verið fram komin, er því röng og algerlega ósönnuð. Í 1. mgr. 139. laga 21/1991, er sá áskilnaður gerður, að sá sem greiðslu naut, hafi vitað að fram hafi komið beiðni um töku búsins til gjaldþrotaskipta. Fræðimenn hafa skýrt þessa grein þannig, að hafi félag fengið greiðslustöðvun, séu líkur á að kröfuhafar séu grandsamir, vegna þess að aðstoðarmanni við greiðslustöðvun beri að senda kröfuhöfum bréf og tilkynna um greiðslustöðvun. Má því álykta af þessari lögskýringu, að gera þurfi strangar kröfur þegar metið er hvort kröfuhafi hafi mátt vita að búið var að leggja fram kröfu um gjaldþrotaskipti. Þar sem engar opinberar skráðar upplýsingar liggja fyrir varðandi slík mál, er með engu móti hægt að gera þá kröfu að kröfuhafar afli sér upplýsinga af þessu tagi þegar greiðsla er innt af hendi. Það yrði óframkvæmanlegt í nútíma viðskiptaumhverfi, ef gerð yrði sú krafa að kröfuhöfum yrði gert skylt að afla slíkra upplýsinga. Þessar upplýsingar fást eingöngu með því að senda sérstaka fyrirspurn þessu að lútandi, til þess héraðsdóms sem um málið fjallar. Lögskýringar fræðimanna benda til þess að eitthvað skjallegt verði að liggja fyrir svo kröfu um grandsemi sé fullnægt og þá þannig að sérstakt bréf hafi verið sent kröfuhöfum, eins og tilkynning um fram komna greiðslustöðvun. Hefði umboðsmaður stefnda vitað af því að komin var fram krafa um gjaldþrotaskipti, er ljóst að greiðslunni hefði verið hafnað. Umboðsmaður stefnda, Legis ehf., hafði innheimtu kröfunnar á hendi, og var grandlaus þegar greiðslan var innt af hendi. Að baki kröfunni voru persónuábyrgðir aðila sem skráðir voru fyrir eignum. Ljóst er að umboðsmaður stefnda hefði ekki frestað innheimtuaðgerðum á hendur þessum aðilum og fellt niður, hefði hann verið grandsamur um það að komin var fram krafa um gjaldþrotaskipti, og greiðslan því hugsanlega riftanleg með vísan til laga um gjaldþrotaskipti. Engin rök eða skynsemi hefði verið hjá umboðsmanni stefnda að taka við greiðslunni hefði hann verið grandsamur og vitað um framkomna gjaldþrotabeiðni. Þvert á móti hefði umboðsmaður stefnda neitað að taka við greiðslunni, og haldið innheimtuaðgerðum áfram á hendur ábyrgðaraðilum með það að markmiði að tryggja kröfu umbjóðanda síns. Rök stefnanda fyrir grandsemi stefnda byggjast einvörðungu á því að starfsmenn stefnda hafi skoðað vanskilaskrá félagsins 3 sinnum á tímabilinu frá 28. febrúar til 6. mars 2008, og að þar hafi komið fram að félagið hafi lýst yfir eignaleysi í byrjun janúar og að fleiri kröfuhafar væru með ógreiddar kröfur á hendur félaginu eins og segir í stefnu. Á þessum rökum einum byggir stefnandi kröfu sínar, þ.e. að starfsmenn stefnda sem flettu upp í vanskilskrá, hafi þar með mátt vita að komin hafi verið fram beiðni um gjaldþrotaskipti á hendur félaginu, og þar með hafi umboðsmaður stefnda átt að vera grandsamur um framkomna gjaldþrotabeiðni. Þessari túlkun stefnanda er mótmælt. Áréttað er að það voru ekki starfsmenn stefnda sem móttóku hina umþrættu greiðslu, heldur umboðsmaður stefnda. Stefnandi var í miklum staðgreiðsluviðskiptum við stefnda á þeim tíma sem uppflettingar fóru fram. Um 94 starfsmenn stefnanda hafa aðgang að vanskilaskrá Creditinfo, og er því eðlilegt að starfsmenn hafi verið að fletta upp upplýsingum um félagið í tengslum við staðgreiðsluviðskipti þess. Það er vinnuregla hjá stefnda að þegar um staðgreiðsluviðskipti er að ræða með ávísunum, þá eiga starfsmenn stefnda að kanna vanskilaskrá. Greitt var með ávísunum, og því ljóst að full ástæða var fyrir starfsmenn að kanna vanskilaskrá. Hver ástæðan var fyrir því að þessar uppflettingar fóru yfirhöfuð fram er alls ósannað, og gæti verið um hreina forvitni að ræða af hálfu starfsmanna stefnda. Framlagt yfirlit sem stefnandi leggur fram, sannar með engum hætti þá fullyrðingu hans að stefnda hafi verið kunnugt um fram komna gjaldþrotaskiptabeiðni á hendur félaginu. Ljóst er að umboðsmaður stefnda, Legis ehf., fletti ekki upp í vanskilaskrá til að afla upplýsinga um stefnanda og því fullljóst að honum var ekki og mátti ekki vera kunnugt um það að krafa um gjaldþrotaskipti var fram komin þegar greiðslan átti sér stað. Rök stefnanda um grandsemi stefnda eru því óraunhæf, og þeim mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefnandi virðist einnig byggja kröfur sínar á skýrslutöku af forsvarsmönnum félagsins þess efnis að þeir hafi bent á að greiðslan hafi verið óeðlileg. Þessu hefur verið mótmælt með bréfi dags. 17. september 2008 til skiptastjóra. Stefndi mótmælir því einnig að skýrslutaka forsvarsmanna stefnanda geti verið sönnunarþáttur við mat á grandsemi stefnda. Mál þetta snýst um grandsemi stefnda, en ekki hvort um óeðlilega greiðslu hafi verið að ræða. Þá er ljóst að stefnandi var í fullum rekstri í apríl 2008 og voru ýmsir reikningar greiddir til ýmissa kröfuhafa, þ.m.t. til stefnda í þessu máli hinn 14. mars 2008. Greiðslan til stefnda var einungis smávægilegur hluti af öllum þeim greiðslum sem inntar voru af hendi til ýmissa kröfuhafa, enda umfang starfssemi stefnanda mikið. Af framlagðri kröfuskrá í búið má ráða að lýstar kröfur nema þremur og hálfum milljarði. Hvað varðar riftunarkröfu stefnanda á grundvelli 141. greinar laga 21/1991, þá er þeirri kröfu mótmælt. Skilyrði fyrir beitingu greinarinnar er m.a. að sá sem hafði hag af greiðslunni hafi mátt vita af ógjaldfærni þrotamanns. Er það stefnanda að sanna að svo hafi verið. Umboðsmaður stefnda tók við greiðslunni, grandlaus. Tilvísun stefnanda þess efnis að stefndi hafi flett upp í vanskilaskrá Creditinfo, getur ekki talist sönnun á grandsemi stefnda með vísan til fyrri raka þar að lútandi. Þá er ekki séð að greiðslan hafi verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra. Ljóst er að stefnandi greiddi fleiri kröfuhöfum eftir frestdag en stefnda einum, og er ljóst að stórar upphæðir, tugir eða hundruða milljóna, voru inntar af hendi frá frestdegi til loka starfsemi félagsins. Ef stefnandi er einungis að krefjast riftunar á greiðslum sem ábyrgðir voru að baki, þá er ljóst að stefndi fer villur vegar með því að beina kröfum sínum að stefnda. Sé það staðreyndin, þá er stefnandi að beina kröfum sínum að röngum aðila. Stefnanda ber þá að beina riftunarkröfum sínum að þeim aðila sem greiðslunnar naut í raun, þ.e. þeim aðila sem var í persónulegri ábyrgð fyrir skuldinni, og var þá í raun að greiða upp ábyrgðarskuld sína, en ekki skuld stefnanda. Málskostnaðarkrafan byggist á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Stefnandi krefst riftunar og á endurgreiðslu á 10.000.000 kr. sem Stafnás ehf. greiddi lögmanni stefnda hinn 14. mars 2008. Greiðslan er tilkomin vegna réttarsáttar sem er undirrituð 23. janúar 2008 og lögð var fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 14. febrúar 2008. Krafan var upphaflega að fjárhæð 26.357.154 kr. og bar vexti frá 1. desember 2007. Er sáttin var gerð höfðu 15.000.000 kr. þegar verið greiddar inn á kröfuna. Þá átti að greiða 5.000.000 kr. hinn 31. janúar 2008 og aftur hinn 28. febrúar 2008. Eftirstöðvar skyldu síðan greiðast 31. mars 2008. Krafa þessi var vegna eldri vanskila Stafnáss ehf., en á árinu 2008 var eingöngu um staðgreiðsluviðskipti að ræða. Samkvæmt 139. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á greiðslu skuldar ef greitt er eftir frestdag. Ágreiningslaust er í málinu að frestdagur var 6. febrúar 2008, en 10.000.000 kr. greiðslan fór fram 14. mars 2008. Kemur þá til álita hvort hin sérstöku undanþáguskilyrði 1. mgr. 139. gr. séu uppfyllt. Þau ber að skýra þröngt og sönnunarbyrðin um það að þau séu til staðar hvíla á stefndu. Í málatilbúnaði sínum byggir stefndi einungis á því að hann hafi verið grandlaus og því sé ekki lagaheimild fyrir riftun. Hinar undantekningarnar samkvæmt ákvæðinu koma því ekki til skoðunar. Varðandi grandsemina segir í 1. mgr. 139. gr. „... eða sá sem greiðslu naut hafi hvorki vitað né mátt vita að komið hafi fram beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti.“ Hér er fyrst til þess að líta að samkvæmt orðanna hljóðan er það sá er naut greiðslunnar sem hvorki vissi né mátti vita um kröfuna um gjaldþrotaskiptin. Líta verður svo á að það sé stefndi sem naut greiðslunnar með því að hann er kröfueigandi. Því er það grandsemi/grandleysi hans sem skiptir máli. Þá er að líta til þess hvort hann vissi eða mátti vita um gjaldþrotaskiptakröfuna. Fyrir liggur í málinu, að velta Stafnáss ehf. hjá stefnda var mjög mikil árin 2006 og 2007 eða rúmar 143 millj. króna. Stefnda var kunnugt um greiðsluerfiðleika Stafnáss ehf., þar sem hann var í vanskilum við stefnda og öll viðskiptin á árinu 2008 voru staðgreiðsluviðskipti. Framkvæmdastjóri viðskiptareikningadeildar stefnda hefur staðfest að hann hafi vitað um að gert hafi verið árangurslaust fjárnám hjá Stafnási ehf. Þá liggur ennfremur fyrir að lögmannsstofa stefnda vissi einnig um hið árangurslausa fjárnám, en það var gert 7. janúar 2008. Í ljósi þessarar vitneskju og þess, að lokað hafði verið á lánsviðskipti Stafnáss hjá stefnda, þá bar starfsmönnum stefnda að kanna frekar hvort til staðar væri beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða hvort leitað hefði verið nauðasamninga, eða krafa um gjaldþrotaskipti væri komin fram. Slíkt á ekki að vera örðugt fyrir stefnda, sbr. fyrirmæli í 9. gr. gjaldþrotalaga. Stefndi er því ekki grandlaus í skilningi 139. gr. gjaldþrotalaga heldur mátti hann vita um það að krafa um gjaldþrotaskipti væri komin fram. Málsástæður stefnda byggðar á því að skynsemin styðji grandleysi hans og jafnræðis hafi ekki verið gætt af skiptastjóra eru haldslausar. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að lagaheimild sé fyrir riftun þeirri er stefnandi fer fram á í máli þessu. Því beri að taka kröfur hans til greina. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað svo getur í dómsorði. Af hálfu stefnanda flutti málið Árni Ármann Árnason hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Smári Hilmarsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.
Mál nr. 855/2017
Fasteign Leigusamningur Eignarréttur Stjórnarskrá
Í málinu deildu aðilar um framlengingu tímabundins leigusamnings um frístundalóð en með úrskurði kærunefndar húsamála frá október 2016 var leigusamningur aðila framlengdur um 20 ár, með vísan til 4. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008 um frístundabyggð og leigu lóða undir frístundahús. V krafðist þess að úrskurðurinn yrði felldur úr gildi og staðfestingar á leigulokum samkvæmt leigusamningi. Þá krafðist hann viðurkenningar á að ÁG, GF og GÁ bæri að fjarlægja nánar tilgreint frístundahús af lóð sinni. V byggði meðal annars á því að fyrrgreint ákvæði, sem gerði innlausnarkröfu af hans hálfu að skilyrði fyrir leigulokum, fæli í sér afturvirkt inngrip í samningssamband aðila og legði kvaðir á eignarrétt hans sem væru ósamrýmanlegar stjórnarskrá. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, kom meðal annars fram að kærunefndinni hefði verið rétt að byggja niðurstöðu sína á framangreindu ákvæði. Að virtum þeim sjónarmiðum sem stæðu að baki löggjöfinni og úrræðum aðila samkvæmt lögum nr. 75/2008 yrði talið að sú takmörkun á eignarrétti landeigenda sem leiddi af nánar tilgreindum efnisreglum laganna gengu ekki lengra en löggjafanum væri heimilt, þær byggðust á almennum efnislegum ástæðum og jafnræðis væri gætt. Voru ÁG, GF og GÁ sýknuð af kröfum V.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson,Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 29. desember 2017. Hann krefst þess að felldurverði úr gildi úrskurður kærunefndar húsamála 5. október 2016 í máli milli sínog stefndu. Þá krefst hann staðfestingar á leigulokum 1. júlí 2016 samkvæmtleigusamningi 1. júlí 1981, sem framlengdur var með áritun 28. júlí 1993, milliSigurðar Hermannssonar og Ingólfs Pálssonar um lóð úr landi Gerðakots þar semstendur frístundahús með fastanúmerið 221-7500. Jafnframt krefst hann viðurkenningará að stefndu beri að fjarlægja af landi Gerðakots framangreint frístundahús.Loks krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en tilvara að hann verði látinn niður falla.Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Einsog greinir í héraðsdómi mæla lög nr. 75/2008 um frístundabyggð og leigu lóðaundir frístundahús, sem tóku gildi 1. júlí 2008, fyrir um réttindi og skyldur leigusalaog leigutaka lóða undir frístundahús við lok leigutíma. Í athugasemdum meðfrumvarpi til laganna kom fram um tilgang lagasetningarinnar að því hefði veriðhaldið fram að reynslan sýndi að leigusalar hefðu haft mun sterkari stöðu enleigutakar í slíkum samningssamböndum. Væri það markmið frumvarpsins að tryggjaleigutaka rétt til jafns við leigusala. Í þessu skyni er í II. kafla laganna kveðiðá um rétt leigutaka til tímabundinnar framlengingar á leigusamningi svo semhann er nánar útfærður í 10. til 12. gr. laganna. Að undangenginni lögboðinnimálsmeðferð og málskoti til kærunefndar húsamála framlengist leigusamningur um20 ár frá lokum samningssambands að telja, sbr. 4. mgr. 12. gr. laganna. Sáréttur sætir þó þeim takmörkunum að gert er ráð fyrir því að aðilar freistiþess jafnan að ná frjálsum samningum um áframhaldandi leigu eða lok hennar,sbr. 1. mgr. 11. gr. laganna. Þá er leigusala heimilt með málskoti tilkærunefndar húsamála að krefjast mats hennar um fjárhæð ársleigu, sbr. 1.tölulið 5. mgr. 12. gr. laganna, sbr. 13. gr. þeirra eða innlausnar lóðar ogmannvirkja, sbr. 2. tölulið 5. mgr. 12. gr., sbr. 14. gr. Þá er sérstaklega tilþess að líta að sú einhliða framlenging leigusamnings sem knúin verður fram afleigutaka getur ekki staðið lengur en 20 ár hverju sinni.Áfrýjandieignaðist lóðina 4. september 2013, eða rúmlega fimm árum eftir að lög nr.75/2008 tóku gildi. Getur áfrýjandi því hvorki borið fyrir sig afturvirkni þeirrané réttmætar væntingar um fyrirvaralaus lok leigusambands 2016. Að gættu ölluþví sem að framan er rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan tilforsendna hans.Áfrýjandiverður dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Vésteinn Rúni Eiríksson, greiði stefndu, Ásgeiri Guðmundssyni, Guðnýju Ásgeirsdóttur og GróuFriðgeirsdóttur, samtals 900.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2017.Mál þetta sem dómtekið var 24. október 2017 var höfðað dagana 29. og 30.nóvember 2016 af hálfu Vésteins Rúna Eiríkssonar, Birkigrund 24, Kópavogi áhendur Guðnýju Ásgeirsdóttur, Snorrabraut 58, Reykjavík, og á hendur GróuFriðgeirsdóttur og Ásgeiri Guðmundssyni, báðum til heimilis að Mýrargötu 26,Reykjavík, til ógildingar á úrskurði kærunefndar húsamála og viðurkenningar áréttindum sínum.Stefnandi krefst þess aðallega að ógiltur verði meðdómi úrskurður kærunefndar húsamála frá 5. október 2016 í máli nr. 10/2016,(frístundahúsamál): Gróa Friðgeirsdóttir, Ásgeir Guðmundsson og GuðnýÁsgeirsdóttir gegn Vésteini Rúna Eiríkssyni. Þá er krafist staðfestingar áleigulokum þann 1. júlí 2016 samkvæmt leigusamningi dags. 1. júlí 1981, semframlengdur var með áritun 28. júlí 1993, milli Sigurðar Hermannssonar ogIngólfs Pálssonar um lóð úr landi Gerðarkots, með landnúmer 173435, þar sem ástendur frístundahús með fastanúmerið 221-7500. Stefnandi krefst enn fremur viðurkenningará því að stefndu beri að fjarlægja af landi Gerðarkots, landnúmer 173435,frístundahús með fastanúmerið 221-7500, sem þar stendur.Til vara krefst stefnandi þess aðallega að stefnduverði gert að greiða fyrir fram 1. júlí ár hvert 300.000 krónur í ársleigufyrir lóð úr landi Gerðarkots, með landnúmer 173435 þar sem stendurfrístundahús með fastanúmerið 221-7500, í fyrsta sinn 1. júlí 2016, og skulileigufjárhæðin taka breytingum miðað við breytingar sem verða á vísitöluneysluverðs aðallega frá grunnvísitölu 434,9 stig (júlí 2016) fram að gildandineysluvísitölu gjalddaga hvers árs, en til vara miðað við grunnvísitölu 396stig, (júlí 2016), sem er neysluvísitala án húsnæðis, en til vara aðviðurkenndur verði réttur stefnanda til að bera undir kærunefnd húsamála kröfuum mat á ársleigu framlengds leigusamnings, í samræmi við 13. gr. laga 75/2008um mat á ársleigu framlengds leigusamnings.Til þrautavara krefst stefnandi aðallegaviðurkenningar á rétti sínum til að krefjastinnlausnar á frístundahúsi stefndu með fastanúmerið 221-7500 á lóð úr landiGerðarkots, með landnúmer 173435, að undangengnu mati fyrir mannvirki leigutakaog eftir atvikum um fjárhæð greiðslu sérstakra bóta eða lækkun innlausnarverðvegna ástands lóðar í samningslok þann 1. júlí 2016, en til vara aðundangenginni ákvörðun kærunefndar húsamála, allt í samræmi við ákvæði 14. gr.laga 75/2008 um réttaráhrif innlausnar, innlausnarverð, lóðabætur o.fl.Stefnandi krefst undir öllum kröfuliðum málskostnaðarúr hendi stefndu, að meðtöldum virðisaukaskatti, samkvæmtmálskostnaðarreikningi. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þákrefjast þau málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins, með inniföldumáhrifum virðisaukaskatts.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaStefnandi keypti tvær lóðir úr landiGerðarkots í Ölfusi þann 4. september 2013. Spildu með landnúmerið 221110, semmun liggja að landi sem stefnandi átti fyrir, og sumarhúsalóð sem stefnandikveður vera innan hennar, með landnúmerið 173435. Á þeirri lóð stendur sumarbústaðurstefndu og snýst ágreiningur aðila málsins um leigu á þeirri lóð. Fyrri eigandi landsins hafði gertlóðarleigusamning við Ingólf Pálsson um umrædda hálfs hektara lóð undirsumarbústað 1. júlí 1981 og var lóðin samkvæmt honum leigð á erfðafestu til 25ára. Um leiguverð var ekki getið í samningnum, en stefndu kveða óumdeilt að þaðhafi átt að miðast við eitt lambsverð árlega. Með áritun landeiganda ásamninginn 28. júlí 1993 framlengdist hann óbreyttur tímabundið til 1. júlí2016. Leigutakinn Ingólfur Pálsson afsalaði 11. september 1993 réttindum ogskyldum samkvæmt leigusamningnum til stefndu Guðnýjar Ásgeirsdóttur og stefnduGróu Friðgeirsdóttur og áritaði landeigandi afsalið því til staðfestu. StefndaGuðný og eiginmaður hennar, foreldrar stefnda Ásgeirs Guðmundssonar, reistufrístundahús á lóðinni, sem fékk fastanúmerið 221-7500 í Þjóðskrá. Meðkaupsamningi og afsali, dags. 3. desember 2011, afsalaði stefnda Guðný, sem þásat í óskiptu búi, sumarbústaðnum til sonar síns og tengdadóttur, hjónannastefndu Gróu og stefnda Ásgeirs. Ekki var leitað staðfestingar þáverandilandeiganda á þeim eigendaskiptum.Fljótlega eftir að stefnandi festikaup á fyrrnefndri lóð eða þann 2. október 2013 sendi lögmaður hans bréf tilstefndu þar sem þeim var tilkynnt um að lok leigusamningsins væru þann 1. júlí2016 og að vilji leigusala stæði ekki til að leigja lóðina áfram eftir þanndag. Þeim bæri að fjarlægja á sinn kostnað frístundahúsið ásamt öðrummannvirkjum í þeirra eigu, eigi síðar en tveimur mánuðum eftir lok samningsins,eða fyrir 1. september 2016. Tilkynningin var send til allra stefndu, sem ísameiningu teldust leigutakar að lóðinni, með vísan til 3. mgr. 10. gr. laganr. 75/2008. Í bréfinu er leiðbeint um efni 11. gr., 12. gr., 13. gr. og 14.gr. laganna. Þáverandi lögmaður stefndu tilkynnti lögmanni stefnanda með bréfi,dags. 23. október 2013, að stefndu myndu nýta sér úrræði laganna til að tryggjahagsmuni sína og lýsti því jafnframt yfir að þau væru reiðubúin til að semja umframlengingu á gildandi leigusamningi. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 4.febrúar 2014, var ítrekað að ekki væri vilji af hálfu stefnanda til að semja umáframhaldandi leigu og áréttað að leigutakar skuli eigi síðar en 1. september2016 fjarlægja á sinn kostnað af lóðinni frístundahús sitt og önnur mannvirki íþeirra eigu. Með málskoti til kærunefndarhúsamála 15. mars 2016 kröfðust stefndu þess að leigusamningurinn framlengdistum 20 ár frá lokum hans að telja í samræmi við 4. mgr. 12. gr. laga nr.75/2008. Stefnandi mótmælti kröfunni og taldi leigusamningnum ljúka eftir efnisínu þann 1. júlí 2016. Hann krafðist frávísunar málsins frá nefndinni en aðöðrum kosti ákvörðunar hennar um ársleigu eða innlausnarverð mannvirkja. Þann 5. október 2016 hafnaðikærunefndin kröfum stefnanda og ákvað með úrskurði sínum að leigusamninguraðila, dags. 1. júlí 1981, væri framlengdur um 20 ár frá 1. júlí 2016. Þessari niðurstöðu villstefnandi ekki una og höfðar málið til þess að fá úrskurðinum hnekkt og til aðfá viðurkenningu á staðfestingu á leigulokum og á öðrum kröfum sínum. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslur fyrir dóminumstefnandi og stefndi, Ásgeir Guðmundsson.Málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi byggi á því að hann höfðimálið í samræmi við 5. mgr. 85. gr. húsaleigulaga, nr. 36/1994, innan áttavikna frá uppkvaðningu úrskurðar og frestist þá réttaráhrif hans uns dómurfalli, enda hafi honum verið sendur úrskurður kærunefndar húsamála í máli nr.10/2016 frá 5. október 2016 í almennum pósti 25. október s.á. Lóðin sem stefnandi hafi keypt afSigurði Hermannssyni úr landi Gerðarkots, umrædd spilda með landnúmeri 173435(0,4973 ha), sé varin af eignarréttarákvæði stjórnarskrár lýðveldisins Íslands,72. gr. laga nr. 33/1944. Með úrskurði kærunefndar húsamála byggðum á lögum nr.75/2008 hafi stefnandi verið sviptur réttinum til frjálsra umráða, nytja ográðstöfunar yfir spildunni í næstu 20 ár. Stefnandi sé fæddur 1944 og þegarleigutíminn renni út 2036 muni stefnandi verða 92 ára að aldri, endist honumlíf til. Spilduna hafi hann keypt til að nýta sjálfur til skógræktar. Ólíklegtsé að þær áætlanir stefnanda gangi eftir nema fyrirliggjandi úrskurði verðihrundið. Engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almannaþörfkrefji. Sú þörf sé ekki til staðar í þessu máli. Þurfi til þess lagafyrirmæliog að fullt verð komi fyrir. Úrskurðurinn feli í sér skerðingar á ákveðnumþáttum eignarréttarins. Undir þær takmarkanir hafi stefnandi ekki gengistsjálfviljugur eða þeim verið náð fram með frjálsum samningum aðila. Takmarkanirþessar séu ekki almenns eðlis í þeirri merkingu að öllum í eins eða álíkaaðstæðum sé uppálagt að sæta þeim. Með lögum nr. 75/2008 sé gripið meðafturvirkum hætti inn í ríkjandi ástand og gildandi leigusamning aðila, semefni sínu samkvæmt hafi verið ætlað að ljúka 1. júlí 2016. Aðilar samningsinshafi samið frjálsir og sjálfviljugir í upphafi um leigu til 25 ára, og síðan umað framlengja samninginn um 10 ár þann 28. júlí 1993. Stefndu í þessu máli hafigengið inn í þann samning 11. september 1993, tekið yfir leigu á landinu oghafi fengið 3. desember 2011, án samþykkis landeiganda, afsalað til sínfrístundahúsi. Það hús hafi verið smíðað í Hveragerði og flutt fullbúið áspilduna. Leigutakar hafi því ekki getað vænst annars en að leigusamningurinnmyndi renna út 2016 og hafi enga vissu haft fyrir því hvort leigusamningurinnyrði framlengdur eða endurnýjaður. Eina trygging leigutaka fyrir endurleiguhafi verið forleiguákvæði í samningnum sjálfum. Með sama fyrirsjáanleika hafistefnandi keypt spilduna 4. september 2013. Ákvæði laga sem takmarki umráða- ognýtingarrétt fólks yfir eigum sínum beri að túlka þröngt. Tvímæli og óskýrleikalaga nr. 75/2008, sem lúti að skerðingu þessa réttar, beri að skýra, túlka ogfylla stefnanda í vil þar sem eignarrétturinn sé friðhelgur, sbr. 72. gr. laganr. 33/1944. Lögunum sé ætlað að bæta réttarstöðu leigutaka frá því sem áðurhafi verið og jafna samningsstöðu leigutaka lóða undir frístundahús og eigendaslíkra lóða. Tilgangur laganna sé alls ekki sá að færa leigutökum óeðlilegttangarhald á leigusala eða yfir landi hans. Leigusali sem fylgi ákvæðum laganr. 75/2008 og beri sig rétt að í aðdraganda loka leigusamnings samkvæmt 3.mgr. 10. gr. hafi þar með uppfyllt lagaskyldur sínar gagnvart leigjendum ogverði með því frjáls að afnotum og nýtingu eignar sinnar að umsömdum leigutímaliðnum.Rangt hafi verið staðið að gerðkaupsamnings og afsals, dags. 3. desember 2011, þegar stefnda, GuðnýÁsgeirsdóttir, hafi afsalað sumarbústað og lóðarleiguréttindum til meðstefnduGróu Friðgeirsdóttur og Ásgeirs Guðmundssonar, án heimildar eða samþykkislandeigandans, Sigurðar Hermannssonar. Með því hafi stefndu brotiðleigusamninginn frá 1. júlí 1981, en í 5. gr. samningsins segi að framleiga séóheimil án samþykkis leigusala. Kærunefnd húsamála hefði af þessum sökum átt aðvísa málinu frá nefndinni, a.m.k. hvað varði aðild stefnda Ásgeirs. Samkvæmt30. gr. laga nr. 75/2008 skulu ákvæði eldri samninga, um leigutíma og um aðframleiga og framsal leiguréttinda á lóð undir frístundahús sé leigutakaóheimil án samþykkis leigusala, vera óhögguð. Því hafi aðild málsins fyrirkærunefnd húsamála verið röng sóknarmegin. Á þetta hafi verið bent ígreinargerð varnaraðila og hefði það átt að varða frávísun málsins í heild fránefndinni. Kærunefndin hafi ekki fjallað um það í úrskurði sínum og því neyðiststefnandi til að stefna í máli þessu öllum sóknaraðilum í úrskurði kærunefndar.Ógilda verði úrskurð kærunefndar húsamála varðandi stefnda Ásgeir, en vegnaþessa formgalla beri einnig að ógilda úrskurðinn í heild sinni.Úrskurður kærunefndar húsamála brjótií sjálfu sér ákvæði laga nr. 75/2008. Framlengdur sé óbreyttur leigusamningursem að stofni til sé frá árinu 1981. Sá leigusamningur uppfylli í fáuófrávíkjanleg ákvæði laga 75/2008, t.a.m. 3. gr. um form og efni slíkrasamninga. Sé samningurinn borinn saman við þau atriði sem samkvæmt 2. og 3.mgr. 3. gr. skulu fortakslaust koma fram í slíkum samningi, þá sé sá samningursem framlengdur hafi verið af kærunefnd húsamála ógildur þar sem hann uppfylli ekkiskilyrði laganna um efni og form slíkra samninga. Úrskurður kærunefndarhúsamála þyki staðfesta að afturvirkt inngrip löggjafans í frjálsan samningfólks um leigu á landi undir sumarhús uppfylli í sjálfu sér ekki ákvæðilaganna. Lögin séu ófrávíkjanleg að þessu leyti og verði ekki úr þessu bættnema með nýjum leigusamningi um landið.Stefnandi hafi uppfyllt skyldur sínargagnvart stefndu í einu og öllu samkvæmt lögum nr. 75/2008 með tilkynningusamkvæmt 3. mgr. 10. gr. laganna. Framlenging leigusamnings virðist knúin frammeð lögum, sem leggi óeðlilegar byrðar á eiganda landsins, þær að honum hafiborið að leysa til sín frístundahús á lóðinni, sem þó hafi verið flytjanlegt ásama hátt og það hafi í upphafi verið flutt fullbúið á lóðina. Í leigusamningi aðilafrá 1981 sé ekkert kveðið á um skyldu leigusala til að innleysa mannvirki álóðinni að leigutíma liðnum, sbr. 2. gr. samningsins. Samningsaðilum hafi veriðí lófa lagið að hafa slíkt ákvæði í samningi, hefði vilji eða hugur þeirrastaðið til þess. Lög nr. 75/2008 geti ekki lagt afturvirka íþyngjandi kvöð áleigusala, þ.e. þá að hann skuli bjóðast til að leysa til sín fasteignir álóðinni, en að öðrum kosti framlengist leigusamningurinn til 20 ára. Samningsstaða aðila hafi verið jöfnþegar leigusamningurinn hafi verið gerður og líklegra megi telja að leigutakihafi að fyrra bragði falast eftir landinu. Samningurinn hafi því verið gerður áþann hátt sem samningsaðilar hafi ætlast til og kosið sjálfir. Með lögum nr.75/2008, sbr. úrskurð kærunefndar húsamála, hafi verið aukið við samninginn ogumfram það sem samningsaðilar sjálfir hafi viljað og verið ásáttir um íupphafi. Núverandi leigutakar, sem leiði rétt sinn frá leigusamningnum frá1981, eigi ekki að fá betri eða aukinn rétt en þeir sem staðið hafi að gerðleigusamningsins og hafi þá verið ásáttir um efni hans. Innlausn leigusala ásumarhúsi og mannvirkjum leigutaka á landinu hefði aldrei átt að koma tilálita. Það hafi verið vilji beggja, að öðrum kosti hefðu þeir kveðið á um slíktí leigusamningi.Fasteignamat sumarhússins sé7.130.000 krónur árið 2016, en verði 7.505.000 krónur árið 2017. Ekki liggifyrir matsverð eða markaðsverð á sumarhúsinu, en kaupverð hússins hafi verið5.100.000 krónur samkvæmt ósamþykktum kaupsamningi, dags. 3. desember 2011. Ásama tíma hafi fasteignamatið verið 5.082.000 krónur. Ekki fái staðist sáskilningur á lögum nr. 75/2008 að stefnanda hafi borið að leysa til sínfrístundahús stefndu með allt að 7.200.000 króna greiðslu, (u.þ.b.fasteignamatsverð 2016), en að öðrum kosti sæti hann uppi með leigutaka tilnæstu 20 ára eða væri neyddur til að bjóða stefndu landið til sölu. Löggjöf semmæli fyrir um slíkar takmarkanir eða leggi þær kvaðir á eignarréttinn séuósamrýmanlegar stjórnarskrá, nema almenningsþörf krefji og fullar bætur komifyrir. Stefnanda væri annars gert að greiða háar innlausnarfjárhæðir ágrundvelli afturvirkni laga. Mál þetta fjalli um svo alvarlegt inngriplöggjafans með afturvirkum hætti í ríkjandi lögvarið samningsfrelsieinstaklinga og eignarréttindi, auk afar íþyngjandi fjárskuldbindinga, umframefni og aðstæður stefnanda og án samningsskyldu, að ekki verði við unað.Mál þetta hafi ekki heyrt undirkærunefnd húsamála. Stefndu hafi ekki haft kæruheimild samkvæmt lögum nr.75/2008 og því hefði borið að vísa málinu frá kærunefnd húsamála.Leigusamningurinn hafi átt að renna út eftir efni sínu þann 1. júlí 2016.Meginreglan sé sú að tímabundnum leigusamningi ljúki á umsömdum degi ánsérstakrar uppsagnar eða tilkynningar af hálfu aðila. Undantekningu frá þeirri meginreglusé að finna í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 75/2008 og hana verði að túlka þröngt.Þar sé kveðið á um hvernig staðið skuli að tilkynningu um leigulok lóðar sem ástandi frístundahús. Þá skuli leigusali eigi síðar en tveimur árum fyrir lokleigusamnings senda leigutaka tilkynningu þar sem bent sé á áætluð samningslokog efni 11.–14. gr. Þá sé leigusala heimilt í tilkynningu þessari að hvetjaleigutaka til að hefja viðræður við sig við fyrsta tækifæri um áframhaldandileigu eða lok hennar. Þó sé honum það ekki skylt.Með tilkynningu stefnanda, dags. 2.október 2013, hafi hann gert leigutökum það ljóst að hann hefði ekki hug á aðleigja landið að leigutíma liðnum. Í upphaflegum leigusamningi séforleiguákvæði, en það komi ekki til álita þar sem stefnandi hafi ekki ætlaðsér að leigja út landið. Leigusali hafi sent leigutaka tilkynningu í samræmivið 3. mgr. 10. gr. laganna. Þá renni leigusamningur út í lok tímabundinsleigutíma, nema aðilar semji áður um annað. Stefnandi hafi ekki hyggst leigjalandið út heldur nýta það sjálfur til skógræktar, til þess hafi landið veriðkeypt. Það hafi því ekki verið vilji stefnanda að leigja landið út, heldurskyldi leigutíminn enda í samræmi við efni leigusamningsins þann 1. júlí 2016.Kærendum hafi verið gefinn tveggja mánaða frestur til að fjarlægja mannvirki aflóðinni eftir að leigusamningi lyki. Frístundahúsið sem standi á lóðinni hafiverið flutt þangað fullbúið á sínum tíma og sett niður á lóðinni. Það hafi þvíverið auðfæranlegt þegar flytja hafi þurft húsið burt að leigutíma liðnum.Stefndu telji að auk tilkynningarstefnanda um samningslok samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 75/2008 hafistefnandi jafnframt þurft að eiga frumkvæði að innlausn mannvirkja á lóðinni.Ef samningar um innlausn tækjust ekki hefði stefnandi átt kærurétt tilkærunefndar allt frá því að eitt ár væri eftir af leigusamningi, enmálskotsrétturinn félli niður hefði málskot ekki verið sent í síðasta lagi sexmánuðum fyrir lok leigusamnings. Málskotsfrestur stefnanda hafi þannig veriðsex mánuðir, og hafi hann hafist þegar ár var eftir af leigusamningi, en honumlokið áður en sex mánuðir væru til samningsloka. Stefnandi hafi enga kæru senttil kærunefndar. Stefndu hafi talið að með því að þeir hafi nýtt sérkæruheimild sína þá framlengist leigusamningurinn sjálfkrafa um 20 ár frá lokumsamningsins og undir þetta hafi kærunefnd húsamála tekið með úrskurði sínum ímáli nr. 10/2016. Stefnandi sætti sig ekki við þann úrskurð og telji hann íandstöðu við ákvæði laga nr. 75/2008.Það sé aðeins í þeim tilvikum þegarleigusali vanræki að senda tilkynningu þar sem leigutaka skuli bent ásamningslok, sbr. 3. mgr. 10. gr., eða leigutaki vanræki hið sama, sbr. 4. mgr.10. gr., að reyni á málskotsrétt aðila, mat á ársleigu eða innlausn. Þá sé sústaða uppi að hvorugur aðila hafi uppfyllt þá skyldu að tilkynna hinum umleigulok. Því verði aðilar að leita samninga eða sátta um hvernig skuli fara umleigulok og innlausn mannvirkja og/eða eftir atvikum framlengingu leigusamningsog fjárhæð leiguverðs í framlengdum leigusamningi. Þetta gerist ekki þegarleigusali uppfylli skyldu sína með tilkynningu til leigutaka um leiguloksamkvæmt 3. mgr. 10. gr. Óumdeilt sé að stefnandi hafi tilkynnt leigutökum umleigulok innan tilskilins tíma með bréfi, dags. 2. október 2013.Í greinargerð með lögum nr. 75/2008 segi m.a. svo um 2. mgr. 10. gr., semorðið hafi að 2.-3. mgr. í lögunum:Í 2. mgr. er fjallað um lok leigusamninga sem erutímabundnir. Hin almenna regla er sú að tímabundnir leigusamningar renna út ánsérstakrar uppsagnar eða tilkynningar af hálfu aðila við lok samningsins, sbr.1. mgr. 58. gr. húsaleigulaga, nr. 36/1994. Þessari almennu reglu er hér fylgten á hinn bóginn öðlast leigutaki lóðar, sem frístundahús stendur á, sjálfkrafarétt til að framlengja leigusamning að leigutíma loknum hafi tímabundnumleigusamningi ekki verið sagt upp a.m.k. tveimur árum áður en samningur rennurút. Síðasti málsliður 2. mgr. er til að taka af öll tvímæli um að verðitímabundnum samningi sagt upp á samningstímanum taki slík uppsögn aldrei gildifyrr en við lok umsamins leigutíma.Nefndarálit frá félags- ogtryggingamálanefnd um frumvarp til laga um frístundabyggð fjalli nánar umþetta. Greinargerð með frumvarpi að lögum nr. 75/2008, sbr. 2. mgr. 10. gr.,2.-3. mgr. í endanlegri útgáfu 10. gr. laganna, og nefndarálit, verði ekkiskilin á annan veg en þann að úrræði 11.–14. gr. laga nr. 75/2008 eigi aðeinsvið þegar stefnanda hafi láðst að tilkynna leigutaka um leigulok, sbr. 3. mgr.10. gr. laga nr. 75/2008. Tilkynni leigusali um leigulok áður en tvö ár séueftir af samningi taki uppsögnin undantekningalaust gildi við lok umsaminsleigutíma.Önnur túlkun væri fullkomlegaóeðlileg, þ.e. sú að þrátt fyrir að stefnandi hafi sent tilkynningu í samræmivið 3. mgr. 10. gr. þá hafi það enga þýðingu fyrir lok leigusamningsins, nemastefnandi hefði jafnframt boðið leigutaka til samninga um innlausn mannvirkja álóð, sem stefnanda sé heimilt en þó ekki skylt að gera, eða að stefnandi hafikært til kærunefndar húsamála ágreining við leigutaka, sem þó hafi ekki veriðuppi. Það hafi verið ágreiningslaust að leigusamningi hafi átt að ljúka 1. júlí2016 og hafi stefndu verið tilkynnt það með réttmætum hætti samkvæmt 3. mgr.10. gr. laga nr. 75/2008. Ætlan löggjafans verði að vera hægt að lesa beinlínisút úr lögum þegar komi að skerðingu á eignarráðum. Þá dugi ekki að vísa tillögskýringargagna, en þau gögn styðji skilning stefnanda á ákvæði 3. mgr. 10.gr. laga nr. 75/2008. Það breyti í engu framangreindu þó aðí tilkynningu um samningslok skuli leigutökum bent á efni 11.–14. gr. laga nr.75/2008. Það sé gert til þess að leigusalar geri sér grein fyrir stöðu sinni ogvelkist ekki í neinum vafa um að þessi ákvæði eigi ekki við þegar leigulok séutilkynnt í samræmi við skyldu 3. mgr. 10. gr. Þessi tilvísun hafi engan annantilgang en þann að skýra fyrir leigutaka að leigusamningi þeirra muni ljúka áumsömdum tíma og að réttarúrræði 11.–14. gr. séu ekki til staðar þegar rétthafi verið staðið að tilkynningunni. Ákvæði 3. mgr. 10. gr. bjóði ekki upp áannan skilning og verði ekki túlkuð með íþyngjandi hætti í garð leigusala, hafiefni hennar verið fylgt með tilkynningu til leigutaka. Í tilkynningu stefnanda sé gerð krafaum að leigutakar fjarlægi á eigin kostnað frístundahús sitt af lóðinni ásamtöðrum mannvirkjum í þeirra eigu eftir lok leigusamnings. Leigutakar hafi aldreikomið að máli við stefnanda eða gert kröfu um að stefnandi innleysi eignirþeirra og mannvirki á lóðinni. Þeir hafi með bréfi, dags. 23. október 2013,lýst því yfir að þeir væru reiðubúnir að semja um framlengingu á gildandileigusamningi. Afstaða stefnanda til áframhaldandi leigu hafi komið fram ítilkynningunni um lok leigusamnings og hafi hún verið ítrekuð óbreytt í bréfi,dags. 4. febrúar 2014. Stefnandi hafi ekki ætlað að semja um áframhaldandileigu lóðarinnar eftir lok leigutímans þann 1. júlí 2016. Fyrst eftir aðmálskotsréttur stefnanda hafi verið liðinn (minna en 6 mánuðir til lokaleigutíma) hafi stefndu haldið því á lofti í kæru til kærunefndar húsamála,dags. 15. mars 2016, að stefnandi hefði ekki boðist til að leysa til sínsumarhús og mannvirki og því skuli leigusamningurinn framlengjast sjálfkrafa í20 ár. Í fyrsta lagi eigi þetta ákvæði ekkivið í þessu máli þar sem tilkynning hafi verið send leigutökum samkvæmt 3. mgr.10. gr. Þá verði hér að líta til tómlætis stefndu sem ekki hafi borið þessamálsástæðu fyrir sig í tíma. Hún hefði þurft að koma fyrr fram enda hefðuliðlega tvö ár liðið frá því stefnandi hafi hafnað óskum leigutaka umframlengingu á gildandi leigusamningi með bréfi, dags. 4. febrúar 2014. Allanþann tíma hafi leigutakar vitað hug stefnanda til áframhaldandi leigu. Lögumnr. 75/2008 sé ekki ætlað að vernda eða styrkja þá hegðun eða háttsemileigutaka að halda að sér höndum eða setja ekki fram kröfur sínar gagnvartstefnanda fyrr en það sé um seinan fyrir stefnanda að bregðast við með málskotitil kærunefndar. Með því að leyna hug sínum gagnvart stefnanda hafi stefnduekki gefið annað til kynna en að þau féllust á að fjarlægja frístundahúsið aðleigutíma liðnum. Annars hefðu þau sett fram kröfu um innlausn sem stefnandihefði þá orðið að bregðast við. Í tilkynningu til stefndu árið 2013 hafi veriðvísað til 11.-14. gr. laga nr. 75/2008, sem hefði átt að hreyfa við stefndu ogfá þau til að setja fram kröfur sínar gagnvart stefnanda. Það hafi hins vegarekki verið gert í tíma og í úrskurði úrskuðarnefndar húsamála hafi stefnandiverið látinn gjalda þess á óréttmætan hátt.Þögn stefndu um þetta atriði, að hafaekki lýst vilja sínum í liðlega tvö ár til annars en áframhaldandi leigu, megifella undir samningsfrelsisákvæði 11. gr. laga nr. 75/2008, sem þegjandisamþykki stefndu fyrir því eða ótvírætt merki um að stefndu kærðu sig ekki uminnlausn stefnanda á eignum þeirra á leigulandinu að samningstíma liðnum.Tómlæti þeirra standi því sem synjun eða höfnun stefndu á innlausn, endasumarhúsið færanlegt af lóðinni. Önnur niðurstaða myndi verða stefnanda tilréttarspjalla.Stefnandi krefjist til varamarkaðsleigu fyrir land sitt samkvæmt framlengdum leigusamningi til næstu 20ára. Afturvirkni laga nr. 75/2008 skuli ekki einungis eiga við um leigutímannheldur einnig ná til leiguverðsins. Það sé með öllu óásættanlegt að stefnandiskuli ekki fá eðlilegt og sanngjarnt leigugjald fyrir eignarland sitt, þar semleigusamningurinn hafi verið framlengdur í andstöðu við vilja eiganda. Framlenging leigunnar sé þvinguð frammeð afturvirkum lögum, sem leggi óeðlilegar og óásættanlegar hömlur á eigandalandsins um notkun og nýtingu þess. Það sé rangt og órökstutt með öllu semhaldið hafi verið fram af stefndu að leiguverð í leigusamningnum hafi átt aðmiðast við eitt lambsverð árlega. Ekkert segi um það í leigusamningi frá 1.júlí 1981, enda hafi það leiguverð ekki verið lagt til grundvallar á gildistímaleigusamningsins. Kærunefndin hafi ekki úrskurðað um markaðsverðmæti ársleigu,þó að fullt tilefni væri til. Stefndu hafi sjálf vakið athygli á þessu atriði íkæru sinni til kærunefndar húsamála, sem hafi þá gefið nefndinni fullt tilefnitil að útkljá það atriði, þ.e. hver ætti að vera ársleiga fyrir lóðina.Úrskurður kærunefndar fjalli ekki um leiguverð af hinni leigðu lóð.Eðlileg ársleiga ætti að vera 300.000krónur, sem samsvari 25.000 króna leigu á mánuði. Leigan ætti að vera bundinvísitölu neysluverðs, með grunnvísitölu 434,9 stig, sem sé neysluvísitalajúlímánaðar 2016, en til vara með grunnvísitölu 396 stig, sem sé vísitalaneysluverðs í júlí 2016, án húsnæðis. Gjalddagi leigunnar skuli vera 1. júlí árhvert og leigan greiðast fyrir fram, þannig að leigan fyrir tímabilið 1. júlí2016 til 30. júní 2017, hafi verið á gjalddaga 1. júlí 2016. Þá leggistáfallnar verðbætur miðað við breytingar á neysluvísitölu milli gjalddaga ofan ágrunnleigugjaldið (300.000 krónur) á gjaldadaga hvers árs.Verði ekki fallist á kröfuna sé þesskrafist að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að bera leiguverðið undirkærunefnd húsamála að nýju, sbr. 13. gr. laga nr. 75/2008, þar sem kærunefndhúsamála verði falið að úrskurða sérstaklega um hver eigi að veramarkaðsársleiga fyrir lóðina, sbr. 13. gr. laga nr. 75/2008. Til þrautavara sé krafist viðurkenningar á réttistefnanda til að krefjast innlausnar á frístundahúsi stefndu, að undangengnumati fyrir mannvirkin og eftir atvikum mati um fjárhæð greiðslu sérstakra bótaeða lækkun innlausnarverðs vegna ástands lóðar í samningslok þann 1. júlí 2016.Að öðrum kosti að undangenginni ákvörðun kærunefndar húsamála, allt í samræmivið 14. gr. laga nr. 75/2008 um réttaráhrif innlausnar, innlausnarverð,lóðabætur o.fl., en mat á innlausnarverðmæti sumarhúss og mannvirkja á lóðinnihafi ekki farið fram. Gerð sé sú krafa að úrskurður kærunefndar húsamála,sem færi stefndu sjálfkrafa í hendur 20 ára áframhaldandi leigurétt, verðifelldur úr gildi, enda í andstöðu við lög nr. 75/2008. Auk þess semúrskurðurinn leiði til skerðingar á eigna- og umráðarétti stefnanda yfirlandinu, sem brjóti í bága við eignaréttarákvæði 72. gr. laga nr. 33/1944. Kröfur stefnanda séu reistar á 72.gr. laga nr. 33/1944, á lögum nr. 75/2008 og almennum reglum samninga ogkröfuréttar. Kröfur um málskostnað styðjist við lög nr. 91/1991, einkum 1. mgr.130. gr. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað sé reist á lögum nr. 50/1988,sbr. og reglugerð nr. 562/1989 og sé stefnanda nauðsyn að fá dóm fyrir þessumskatti úr hendi stefnda.Málsástæður og lagarökstefnduUpphaflegur samningur hafi veriðgerður 1. júlí 1981 með gildistíma til 25 ára frá undirskrift. Hann hafi veriðáritaður 28. júlí 1993 af þáverandi leigusala um framlengingu hans til 1. júlí2016, í tilefni af yfirtöku stefndu á leiguréttindunum. Með bréfi, dags. 2.október 2013, hafi leigusali tilkynnt að áætluð leigulok yrðu 1. júlí 2016.Stefndu hafi lýst sig reiðubúin til viðræðna um áframhaldandi leigu, sbr. bréfumboðsmanns þeirra, dags. 23. október 2013. Samningar um áframhaldandi leiguhafi ekki tekist milli aðila. Því hafi stefndu nýtt sér málskotsrétt sinn tilkærunefndar húsamála samkvæmt 4. mgr. 11. gr. og 3. mgr. 12. gr. laga nr.75/2008. Með úrskurði í máli nr. 10/2016 þann 5. október 2016 hafi nefndinfallist á sjónarmið stefndu. Stefnandi hafi keypt tvær lóðir úrlandi Gerðarkots þann 4. september 2013. Þá hafi verið í gildilóðarleigusamningur við þáverandi landeiganda um lóð undir sumarbústað ágrundvelli samnings, dags. 1. júlí 1981, sbr. áritun, dags. 28. júlí 1993.Samkvæmt því hafi lóðarleigusamningurinn gilt til 1. júlí 2016. Jafnframt hafiverið í gildi lög nr. 75/2008 um frístundabyggð og leigu lóða undirfrístundahús og samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna séu þau ófrávíkjanleg nemaannað sé tekið fram eða leiði af eðli máls.Stefndu byggi kröfu sína um sýknu afaðalkröfu stefnanda á því að umræddur lóðarleigusamningur hafi framlengst um 20ár á grundvelli 4. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008. Stefndu hafi farið eftirfyrirmælum laganna, sbr. 3. mgr. 12. gr., og skotið máli til kærunefndarhúsamála þann 15. mars 2016, eða tæpum fjórum mánuðum fyrir lokleigusamningsins. Stefnandi hafi hins vegar ekki nýtt sér rétt sinn tilmálskots samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laganna. Framangreint sé í samræmi viðúrskurð kærunefndar húsamála frá 5. október 2016.Stefndu mótmæli staðhæfingumstefnanda um að áhrif laga nr. 75/2008 brjóti gegn eignarréttarákvæðistjórnarskrárinnar og að úrskurður kærunefndar húsamála svipti stefnanda„réttinum til frjálsra umráða, nytja og ráðstöfunar yfir spildunni í næstu 20ár“. Umræddur samningur hafi verið í gildi er stefnandi hafi keypt þessar tværlóðir og sömuleiðis lög nr. 75/2008. Þá hafi eignarréttur á spildu þeirri erbústaður stefndu standi á verið takmarkaður þegar lóðarleigusamningur hafiverið gerður um spilduna þann 1. júlí 1981 og sérstök sumarbústaðarlóð skráð.Stefnandi hafi því sannarlega sjálfviljugur gengist undir þær takmarkanir semfelist í eignarhaldi á umræddri lóð og hafi réttarstaða hans og aðstæður veriðfyrirsjáanlegar. Stefndu vísi til athugasemda viðfrumvarp til laga nr. 75/2008 til stuðnings kröfu sinni. Þar komi fram að eitthelsta markmið frumvarpsins sé að tryggja leigutaka lóðar, þar sem frístundahússtandi, rétt til að framlengja leigusamning að leigutíma loknum. Þá séusérstaklega nefnd dæmi um þær aðstæður þegar leigutaki standi uppi að leigutímaloknum án nokkurs réttar til lóðar þar sem frístundahús hans hafi staðið þarsem landeigandi hafni leigutaka um framlengingu á lóðarleigusamningi.Í athugasemdunum komi jafnframt framað sérstaklega hafi verið leitað til Lagastofnunar Háskóla Íslands við samningufrumvarpsins vegna þess vanda sem blasi við mörgum leigutökum lóða undirfrístundahús þegar hilli undir lok leigutíma. Óskað hafi verið eftir því aðLagastofnun léti kanna með hvaða hætti væri hægt að jafna samningsstöðuleigusala og leigutaka lóða undir frístundahús, þó þannig að gætt yrðimeðalhófs og grundvallarreglna um verndun eignarréttar og afturvirkni.Lagastofnun hafi verið falið að gera tillögu að frumvarpi til laganna og hafimeðal annars verið sérstaklega gætt meðalhófs og gætt að grundvallarreglum umverndun eignarréttar og afturvirkni.Athugasemdir með frumvarpinu séu mjögítarlegar og sé frumvarpið þar meðal annars skoðað með hliðsjón afmannréttindaákvæðum stjórnarskrár, einkum varðandi vernd eignarréttar og bannsvið afturvirkni laga. Skýrt sé tekið fram að ákvæði frumvarpsins fari ekki ásvig við neinar grundvallarreglur um afturvirkni. Sjónarmið um afturvirkni ogréttmætar væntingar eigi ekki við um stefnanda sem keypt hafi umrædda lóð íseptember 2013, rúmum fimm árum eftir gildistöku laga nr. 75/2008 og 32 árumeftir að lóðarleigusamningurinn hafi upphaflega verið undirritaður. Í athugasemdunum komi fram aðfrumvarpið mæli fyrir um almennar takmarkanir á eignarrétti eiganda leigulóðar,en að baki löggjöfinni búi þeir almannahagsmunir að bæta réttarstöðu leigutakalóða undir frístundahús. Sjónarmið um réttmætar væntingar fasteignareigandamótist meðal annars af þeirri staðreynd að löggjafinn hafi lengi haft mikil afskiptiaf eignarráðum fasteignareigenda og þeir geti því ekki með sanngirni gert ráðfyrir því að möguleikar þeirra til nýtingar eignar verði ávallt óbreyttir fráþví sem verið hafi. Því sé talið að ákvæði frumvarpsins standiststjórnarskrárákvæði um verndun eignarréttarins, sbr. 72. gr.stjórnarskrárinnar. Ótækt sé að stefnandi hafi getað haft réttmætar væntingartil þess að geta nýtt umrædda lóð til skógræktar, líkt og hann haldi fram.Skerðing löggjafans nái til allra landeigenda sem eins sé ástatt um ogstefnanda. Verði jafnframt að líta til þess að gert sé ráð fyrir því aðstefnandi njóti áfram arðs af landinu í formi leigugreiðslna og sé því ekki umþað að ræða að hann sé sviptur eign sinni með þeim hætti að ekkert gagngjaldkomi þar í staðinn.Þá sé til þess að líta að lög nr.75/2008 komi til móts við hagsmuni leigusala svo eðlilegs jafnvægis sé gætt.Stefnandi hafi hins vegar ekki nýtt þau úrræði sem honum hafi staðið til boðasamkvæmt lögunum og geti stefndu ekki borið ábyrgð á því. Því sé mótmælt afhálfu stefndu að lög nr. 75/2008 séu óskýr og orki tvímælis.Stefndu mótmæli því að aðild málsinsfyrir kærunefnd húsamála hafi verið röng sóknarmegin, líkt og stefnandi haldifram. Því sé jafnframt mótmælt að þar sem ekki hafi verið áritað um framleigulóðarinnar með kaupsamningi og afsali dags. 3. desember 2011, beri að ógildaúrskurð kærunefndarinnar í heild. Stefnandi geti ekki byggt á því að rangt hafiverið staðið að umræddum kaupsamningi á þeim tíma er Sigurður Hermannsson hafiverið eigandi lóðarinnar, auk þess sem stefndu mótmæli þeirri fullyrðingu aðrangt hafi verið staðið að þessum gerningum. Leiguafnot stefndu af lóðinni séumeð lögmætum hætti og geti framangreint ekki haft þýðingu við úrlausn málsins.Þá sé jafnframt vísað til þess að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti varðandiþessa málsástæðu, en hann hafi ekki haft hana uppi við stefndu fyrr en viðmálsmeðferð kærunefndarinnar.Stefndu mótmæli þeirri rökleysustefnanda að úrskurður kærunefndarinnar brjóti gegn ákvæði laga nr. 75/2008 þarsem leigusamningur frá árinu 1981 uppfylli ekki form- og efnisskilyrði laganna,sem lögfest hafi verið 27 árum eftir gerð samningsins. Þá fallist stefndu ekkiá þann skilning stefnanda að í lögunum felist að nýjan leigusamning þurfi aðgera um lóðina, enda sé þar að finna sérstök ákvæði um framlengingu þegargerðra samninga.Hvað varði ákvæði laga nr. 75/2008 uminnlausn, komi skýrt fram í athugasemdum með frumvarpi að lögunum að rétturleigusala til að krefjast innlausnar sé hugsaður sem mótvægi við rétt leigutakatil að framlengja leigusamning samkvæmt lögunum. Stefndu ítreki að þau getiekki verið látin gjalda fyrir það að stefnandi hafi ekki gætt að réttindumsínum og skyldum samkvæmt lögunum. Stefndu mótmæli staðhæfingu stefnandaum að mál þetta hafi ekki heyrt undir kærunefnd húsamála og því hefði borið aðvísa málinu frá nefndinni. Þá mótmæli stefndu þeim skilningi stefnanda aðaðeins reyni á málskotsrétt aðila í þeim tilvikum þegar leigusali eða leigutakivanræki að senda tilkynningu um samningslok samkvæmt 3. eða 4. mgr. 10. gr.laga nr. 75/2008. Í 2. mgr. 12. gr. laganna sé að finna málskotsheimildleigusala, en þar segi jafnframt að þegar tilkynningarskylda sé vanrækt,grundvallist málskotsheimild leigusala á 3. mgr. 11. gr. laganna. Málskotsrétturleigutaka byggist hins vegar á 3. mgr. 12. gr. laganna. Þetta sé ítrekað í 4.mgr. 12. gr. laganna.Stefndu mótmæli túlkun stefnanda á 2. mgr. 10. gr. laganna. Í kjölfartilkynningar f.h. stefnanda á grundvelli 3. mgr. 10. gr., dags. 2. október2013, hafi stefndu óskað eftir samningaviðræðum um framlengingu á gildandileigusamningi með bréfi dags. 23. október 2013. Þar sem því hafi verið hafnaðaf hálfu stefnanda, hafi stefndu nýtt málskotsrétt sinn samkvæmt 3. mgr. 12.gr. laganna. Það hafi orðið þess valdandi að leigusamningurinn framlengdistsjálfkrafa um 20 ár á grundvelli 4. mgr. 12. gr., óháð því hvort stefnandisendi tilkynningu á grundvelli 3. mgr. 10. gr. laganna, enda hafi ágreiningurverið uppi milli aðila sem stefnandi hefði sannarlega haft vitneskju um.Málskotsréttur stefndu samkvæmt 12. gr. laganna standi einn og óhaggaður ogskilyrðum ákvæðisins hafi verið fullnægt. Engu skipti varðandi þetta hvortstefndu eigi hægt með að flytja hús sitt á brott.Í nefndaráliti félags- ogtryggingamálanefndar um frumvarp til laga nr. 75/2008, sem stefnandi vísi til,segi að nefndin telji að leigutaki hafi réttmætar væntingar um framlengingu álangtímaleigusamningi. Það hafi verið fyrir tilstilli þingnefndarinnar aðumfangsmiklar breytingar hafi verið gerðar á frumvarpinu, meðal annars varðandi10. og 12. gr. laganna. Stefndu hafni því að víkja beri frá skýru orðalagi 4.mgr. 12. gr. laganna á grundvelli lögskýringarsjónarmiða um samspilgreinargerðar með lögunum og nefndarálitsins, líkt og stefnandi fari fram á. Aðmati stefndu beri að skýra málsgreinina eftir orðanna hljóðan. Sé meðferðmálsins fyrir Alþingi virt í heild, liggi fyrir að í upphaflega frumvarpinuhafi verið gert ráð fyrir að leigutakar hefðu einhliða rétt til framlengingarum 25 ár. Við meðferð málsins hafi að nokkru verið dregið úr þeim réttindumleigutaka og það gert að skilyrði að tiltekin málsmeðferð yrði viðhöfð, áður enleigutaki gæti beint slíkri ákvöð að leigusala, m.a. með skyldu aðila til aðsenda tilkynningar og með rétti hvors um sig til að skjóta máli til úrlausnarkærunefndarinnar. Stefnanda hafi því verið rétt að skjóta málinu sjálfur tilkærunefndar ef hann vildi ekki una óbreyttri leigu í 20 ár og ef hann vildikrefjast innlausnar. Leigumáli málsaðila hefði samkvæmt réttri lögskýringurunnið sitt skeið eftir eins árs framlengingu hefði hvorugur aðila skotiðmálinu til kærunefndar.Stefndu mótmæli staðhæfingu stefnanda um að þau hafi sýnt af sér tómlætií málinu með því að hafa ekki gert kröfu um að stefnandi innleysi eignir þeirraog mannvirki á lóðinni. Beri þeim engin skylda til þess samkvæmt lögum nr.75/2008. Því sé mótmælt að stefndu hafi „haldið að sér höndum“ eða ekki settkröfur sínar tímanlega fram gagnvart stefnanda. Afstaða þeirra hafi þvert ámóti komið skýrt fram í bréfi fyrir þeirra hönd, dags. 23. október 2013, þarsem segi að stefndu muni nýta sér úrræði laganna til að tryggja hagsmuni sína.Stefnanda hefði þá verið rétt að lesa lögin en hann hafi ítrekað afstöðu sína íbréfi, dags. 4. febrúar 2014. Stefndu hafi því skotið málinu tilkærunefndarinnar á grundvelli 3. mgr. 12. gr. laganna þegar réttur þeirra tilþess hafi stofnast. Tilvísun stefnanda til 11.-14. gr. laganna í tilkynninguhans styðji þetta, enda hafi stefndu farið eftir leiðbeiningum laganna. Stefndumótmæli því að það að þau hafi farið eftir ákvæðum laganna jafngildi þegjandisamþykki þeirra fyrir því að þau hafi ekki kært sig um innlausn stefnanda.Stefnandi hafi einfaldlega enga kröfu gert um slíkt. Stefndu hafni kröfu stefnanda umbreytta leigufjárhæð. Varakrafa stefnanda sé vanreifuð, enda staðhæfi hann aðum „markaðsleigu“ sé að ræða án þess að leggja fram nein gögn sem sýni fram áþað. Stefndu mótmæli því að viðurkenndur verði réttur stefnanda til að beraleiguverðið undir kærunefnd húsamála, en stefnandi hafi ekki nýtt sérmálskotsrétt sinn samkvæmt 2. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008, sbr. 1. tl. 5. gr.laganna. Þá séu hvorki uppfyllt skilyrði 8. né 10. mgr. 12. gr. laganna, enstefndu hafi ekki haft uppi kröfu um fjárhæð ársleigu fyrir nefndinni. Þar semekki séu uppfyllt skilyrði 13. gr. laganna til þess að kærunefndin takiákvörðun um ársleigu, telji stefndu að ekki sé hægt að skikka nefndina til aðúrskurða um þetta atriði. Samkvæmt 2. mgr. 27. gr. laga nr. 75/2008 verði krafaum fjárhæð ársleigu ekki borin undir dómstóla nema úrlausn kærunefndar húsamálaliggi fyrir um þetta atriði. Stefndu hafni kröfu stefnanda umviðurkenningu á rétti hans til þess að krefjast innlausnar á frístundahúsiþeirra. Óumdeilt sé í málinu að leigusali hafi ekki krafist innlausnar ágrundvelli 2. tl. 5. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008. Þá sé ekki til staðarsamningur samkvæmt 10. mgr. 12. gr. laganna. Innlausnarskilyrði laganna séutæmandi talin og samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna séu ákvæði lagannaófrávíkjanleg, nema annað sé tekið fram eða leiði af eðli máls. Ekki sé hægt aðskikka kærunefndina til þess að taka ákvörðun um innlausn á frístundahúsistefndu, þar sem ekki sé heimild til þess í lögum nr. 75/2008. Samkvæmt 2. mgr.27. gr. laga nr. 75/2008 verði krafa um fjárhæð innlausnarverðs ekki borinundir dómstóla nema úrlausn kærunefndar húsamála liggi fyrir um þetta atriði. Málskostnaðarkrafa stefndu sé byggð á130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Vísað sé til laga nr. 75/2008,einkum 1., 5., 10., 11., 12., 13., 14. og 27. gr. laganna, og til stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, einkum 72. gr. Um málskostnað vísi stefndutil ákvæða 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskattstyðjist við lög nr. 50/1988, stefndu séu ekki virðisaukaskattskyld og sé þvínauðsynlegt að fá virðisaukaskatt dæmdan.NiðurstaðaMál þetta snýst um framlengingutímabundins leigusamnings um sumarhúsalóð, en málsatvik eru rakin í sérstökumkafla hér að framan. Með úrskurði kærunefndar húsamála 5. október 2016 varleigusamningur aðila framlengdur um 20 ár frá 1. júlí 2016. Samkvæmt 5. mgr.85. gr. laga nr. 36/1994 eru úrskurðirkærunefndarinnar bindandi gagnvart málsaðilum og sæta ekki kæru til æðrastjórnvalds, en málsaðilum er heimilt að bera úrskurði nefndarinnar undirdómstóla innan átta vikna frá því að úrskurður var kveðinn upp og frestast þáréttaráhrif hans uns dómur fellur. Stefnandi telst höfða mál þetta innanáskilins frests og sætir það ekki andmælum stefndu. Stefnandi krefst þess í málinu að úrskurðurkærunefndar húsamála verði felldur úr gildi. Í fyrsta lagi vegna þess að aðildað málinu fyrir nefndinni hafi verið röng sóknarmegin. Fyrir liggur að stefndaGuðný, móðir stefnda Ásgeirs, og stefnda Gróa, eiginkona hans, voru leigutakarað lóðinni og að stefnda Guðný afsalaði sumarhúsi því sem hún og eiginmaðurhennar höfðu byggt á lóðinni til hjónanna stefndu Gróu og stefnda Ásgeirs 3.desember 2011, án þess að þáverandi landeigandi kæmi þar að. Stefnandi telur aðkærunefndin hefði átt að vísa máli stefndu frá sér vegna þess að stefndi Ásgeirgæti ekki átt aðild að málinu þar sem hann hefði ásamt stefndu Gróu eignastsumarbústaðinn og lóðarréttindi án heimildar landeiganda. Ekki verður fallist áþað með stefnanda að fella beri úrskurð kærunefndarinnar úr gildi af þessariástæðu. Stefndi Ásgeir átti þá og á enn hagsmuna að gæta varðandiúrlausnarefnið sem lagt var fyrir nefndina. Lögmaður stefnanda hafði sent honumbréf 2. október 2013 um lok leigutíma með fyrirmælum um að fjarlægja sumarhússitt af lóðinni. Kærunefndinni var rétt að taka til meðferðar erindið sem tilhennar var beint af stefnda Ásgeiri ásamt leigutökum lóðarinnar og meðeigandaÁsgeirs að sumarhúsinu.Fyrsta aðalkrafa stefnanda, umógildingu úrskurðar kærunefndar húsamála frá 5. október 2016, er jafnframt áþví byggð að þau lagaákvæði sem úrskurðurinn byggi á fái ekki staðist. Lögmaðurstefnanda vísaði við málflutning til dóms Hæstaréttar í máli nr. 484/2012 þarsem m.a. eru reifuð þau ákvæði laga nr. 75/2008 sem hér skipta máli. Atvik þessmáls sem þar var til úrlausnar féllu undir bráðabirgðaákvæði laganna og komekki til þess að fjallað væri í dóminum um stjórnskipulegt gildi ákvæðis 4.mgr. 12. gr. laganna. Í því ákvæði er m.a. mælt fyrir um þau réttaráhrifmálskots leigutaka til kærunefndarinnar að leigusamningur framlengist viðmálskot sjálfkrafa um 20 ár frá lokum leigusamnings að telja. Í lögskýringargögnum kemur fram aðfyrir setningu laga nr. 75/2008 hafi það valdið miklum vandkvæðum að leigusalisem ekki vilji leigja lóð áfram þegar leigutíma ljúki gæti krafist þesseinhliða að leigutaki fari af lóðinni með allt sitt. Leigusali hafi haft munsterkari samningsstöðu en leigutaki og væri það markmið frumvarpsins að tryggjaleigutaka rétt til jafns við leigusala. Ákvæði 4. mgr. 12. gr. laganna bermerki þess tilgangs frumvarpsins að styrkja stöðu leigutaka að þessu leyti. Tilmótvægis er leigusala veittur réttur til að koma í veg fyrir sjálfkrafaframlengingu leigusamnings með því að leysa til sín mannvirki á lóðinni.Málskot leigusala til kærunefndar húsamála leiðir ekki til framlengingar áleigusamningi aðila í 20 ár, ef hann krefst jafnframt innlausnar á mannvirkjumleigutaka. Í því tilviki gera lögin ráð fyrir sérstakri málsmeðferð sem ætlaðer að tryggja að innlausnarverð verði sanngjarnt fyrir báða aðila. Stefnandibyggir á því að lagaákvæði sem geri með þessum hætti innlausnarkröfu af hanshálfu að skilyrði fyrir leigulokum feli í sér afturvirkt inngrip ísamningssamband aðila og leggi kvaðir á eignarrétt hans sem séu ósamrýmanlegarstjórnarskrá.Þegar stefnandi keypti lóðina varleigusamningur um hana í gildi og hafði sumarhús stefndu þá verið á hennireist. Lög nr. 75/2008 höfðu þá verið í gildi í nokkur ár og var landið keyptmeð þeim takmörkunum sem leiða af þeim lögum og seljandi landsins var bundinnvið. Að þessu virtu ber að fallast á það með stefndu að sjónarmið umafturvirkni laga og réttmætar væntingar eigi ekki við um eignarhald stefnanda álóðinni með þeim hætti sem hann heldur fram.Stefnandi telur að með ákvæði 4. mgr.12. gr. laganna séu lagðar kvaðir á eignarrétt landeiganda sem ósamrýmanlegarséu 72. gr. stjórnarskrár, nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995, eneignarrétturinn sé friðhelgur. Í dómaframkvæmd hefur verið fallist á aðtakmarkanir verði með lögum gerðar á eignarrétti, án þess að til bóta komi,byggist þær á almennum efnislegum ástæðum og jafnræðis sé gætt. Standi svo á aðfrístundahús hafi staðið á lóð a.m.k. síðustu tvö ár áður en umsömdum leigutímalýkur hefur landeigandi samkvæmt lögum nr. 75/2008 við lok leigutíma um þaðtvennt að velja að innleysa eignir leigutaka eða una framlenginguleigusamnings. Skerðing á þeim friðhelga eignarrétti sem stefnandi vísar tilfelst í því að landeigandi eigi ekki rétt á því að fá skilyrðislaust land sitttil umráða við lok tímabundins leigusamnings, með eða án þeirra mannvirkja semþar standa. Landeiganda er samkvæmt lögunum veittur réttur til að ákveða hvorleiðin verði farin og á hann þess kost í hvoru tilviki fyrir sig að leitaúrskurðar kærunefndar húsamála um skilmála. Annars vegar um sanngjarntleiguverð, ef landeigandi kýs að framlengja leigusamning, eða hins vegar umsanngjarnt innlausnarverð, ef landeigandi kýs að taka við umráðum lands og þáþeirra mannvirkja sem á því standa. Heimild leigusala til málskots er óháð þvíhvort hann hafi áður sent leigutaka tilkynningu um leigulok samkvæmt 3. mgr.10. gr., sbr. 2. mgr. 12. gr. Þá fyrst, er landeigandi hefur ekki nýtt sérmálskotsheimild sína áður en sex mánuðir eru til loka tímabundinsleigusamnings, stofnast réttur leigutaka, sem á frístundahús sem stendur á lóðtveimur árum fyrir umsamin leigulok, til málskots til kærunefndar húsamála,sbr. 3. mgr. 12. gr. laganna, með þeim áhrifum að leigutíminn framlengistsjálfkrafa um 20 ár samkvæmt 4. mgr. 12. gr. laganna.Að virtum þeim sjónarmiðum sem standalöggjöfinni að baki og úrræðum aðila samkvæmt lögunum verður talið að sútakmörkun á eignarrétti landeiganda sem leiðir af framangreindum efnisreglumlaganna gangi ekki lengra en löggjafanum sé heimilt, þær byggist á almennumefnislegum ástæðum og jafnræðis sé gætt. Ekki hefur öðru verið haldið fram enað lög nr. 75/2008 hafi verið sett með stjórnskipulega réttum hætti og verðurákvæði 4. mgr. 12. gr. þeirra ekki vikið til hliðar í máli þessu af þeimástæðum sem stefnandi teflir fram.Stefnandi byggir á því að hann hafifullnægt skyldum sínum samkvæmt lögum nr. 75/2008 með uppsögn leigusamnings ísamræmi við 3. mgr. 10. gr. laganna meira en tveimur árum fyrir lok leigutíma.Ekki verður fallist á það með stefnanda að slík tilkynning standi því í vegi aðaðilar geti nýtt sér rétt til málskots samkvæmt 2. mgr. eða 3. mgr. 12. gr.laganna. Beinlínis er gert ráð fyrir því að í tilkynningu samkvæmt 3. mgr. 10.gr. laganna sé bent á ákvæði 11.–14. gr. laganna, eins og gert var í bréfilögmanns stefnanda til stefndu 2. október 2013. Hafnað er þeirri túlkunstefnanda að tilgangur þeirra fyrirmæla sé sá að leigutaka sé með því gertljóst að úrræði samkvæmt þessum ákvæðum séu honum ekki tæk. Í ljósi viðbragðaleigutaka við uppsagnarbréfi stefnanda mátti honum vera ljós andstaða þeirravið leigulokum, enda kom fram í svarbréfi þáverandi lögmanns stefndu 23.október 2013 að þau myndu nýta sér úrræði laganna varðandi þennan ágreining.Það gaf stefnanda sérstakt tilefni til að leita til kærunefndarinnar áður enmálskotsréttur hans féll niður, enda mátti hann þá gera ráð fyrir því aðleigutakar leituðu til hennar á því tímabili sem lögin heimila þeim einhliðamálskotsrétt með þeim réttaráhrifum sem greinir í 4. mgr. 12. gr. laga nr.75/2008. Var málskot stefndu til kærunefndarinnar í fullu samræmi við þáafstöðu sem þau höfðu tilkynnt stefnanda, að vilji þeirra stæði tiláframhaldandi leigu. Undangengin samskipti aðila gáfu stefnanda ekkert tilefnitil að gera ráð fyrir því að stefndu myndu una lokum leigusamnings og fjarlægjamannvirki af lóð á sinn kostnað. Málsástæður stefnanda um að vegna tómlætisstefndu hafi ekki komið til innlausnar mannvirkja, sem stefnandi hafi goldiðfyrir með óréttmætum hætti, eiga sér hvorki stoð í réttarheimildum né ímálsatvikum og er þeim hafnað.Samkvæmt framangreindu telur dómurinnað kærunefndinni hafi verið rétt að byggja niðurstöðu sína í máli aðila áákvæði 4. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008. Leiðir sú niðurstaða samkvæmt atvikummálsins til þess að leigusamningur aðila framlengist um 20 ár frá 1. júlí 2016.Breytir engu um þá niðurstöðu þótt í samningnum, sem að stofni til er frá 1.júlí 1981, sé ekki fylgt áskilnaði núgildandi 3. gr. laga nr. 75/2008, um formog efni samnings um leigu á lóð undir frístundahús. Kröfu um ógildinguúrskurðar kærunefndar húsamála um framlengingu samningsins verður því hafnað.Að virtri þeirri niðurstöðu verður annarri og þriðju aðalkröfu stefnanda, umstaðfestingu á leigulokum og um viðurkenningu á skyldu stefndu til að fjarlægjafrístundahúsið af lóðinni, einnig hafnað, enda yrði ekki fallist á þær nematalið yrði að leigutímanum væri lokið. Af sömu ástæðu verður einnig hafnaðþrautavarakröfu og varakröfu í þrautavarakröfu, en þær kröfur eru umviðurkenningu á því að stefnanda séu heimil úrræði til að krefjast innlausnarmannvirkja stefndu. Svo sem fram er komið átti stefnandi þess kost samkvæmt 2.mgr. og 2. tl. 5. mgr. 12. gr. laga nr. 75/2008, sbr. og 14. gr. laganna, aðnýta sér þessi úrræði allt frá því að eitt ár var eftir af leigusamningi þartil sex mánuðum fyrir lok leigusamnings, en þá féll málskotsréttur hans niður. Í varakröfu stefnanda er aðallegagerð krafa um að stefndu verði gert að greiða 300.000 krónur í ársleigu. Ekkikemur fram í kröfunni hverjum skuli greiða leiguna og er krafan óskýr að þessuleyti, en gera verður ráð fyrir því að stefnandi eigi við að leigan skuligreidd honum. Í greinargerð stefndu kom fram ábending um frávísun varakröfu þarsem hún væri vanreifuð. Tekið er undir það með stefndu að engar skýringar er aðfinna í málatilbúnaði stefnanda á því hvernig leiguverðið er fundið. Aðeins ergetið um að rétt sé að greitt sé markaðsverð, en engin tilraun er gerð til þessað rökstyðja hvert það sé, hvorki með rökum né gögnum. Krafan er samkvæmt þessubæði óskýr og vanreifuð og verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi ánkröfu af þeim sökum.Til vara í varakröfu krefst stefnandiviðurkenningar á rétti sínum til að bera kröfu um mat á ársleigu undirkærunefnd húsamála í samræmi við 13. gr. laga nr. 75/2008. Kærunefndin á ekkiaðild að máli þessu, en hún hafnaði því í úrskurði sínum frá 5. október 2016 aðákveða leiguverð að kröfu stefnanda vegna þess að stefnandi gæti ekki haft uppikröfur í málinu þar sem hann hefði ekki nýtt sér málskotsrétt samkvæmt 2. mgr.12. gr. laga nr. 75/2008. Krafa um mat á ársleigu framlengds leigusamningsverður samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laganna lagt fyrir kærunefndina við tilteknaraðstæður, sem greinir í 12. gr. laganna. Það er þegar leigusali hefur krafistþess við málskot, sbr. 1. tl. 5. mgr. 12. gr., þegar leigutaki hefur krafistþess við málskot, sbr. 8. mgr. 12. gr. eða þegar báðir aðilar krefjast þess meðsameiginlegu málskoti, hvenær sem er á leigutímanum, sbr. 10. mgr. 12. gr.Þessar aðstæður voru ekki fyrir hendi þegar kærunefndin synjaði stefnanda ummat á grundvelli 13. gr. laganna í úrskurði sínum 5. október 2016. Aðstæður eruóbreyttar að þessu leyti og eru lagaskilyrði því ekki fyrir hendi til þess aðdómurinn taki til greina kröfu um viðurkenningu á rétti stefnanda til að beraundir kærunefndina kröfu um mat á ársleigu á þessum lagagrundvelli. Stefndu vísa til þess að samkvæmt 2.mgr. 27. gr. laga nr. 75/2008 verði krafa um fjárhæð ársleigu ekki borin undirdómstóla nema úrlausn kærunefndar húsamála liggi fyrir um þetta atriði. Þetta ávið þegar kærunefndin getur leyst úr máli samkvæmt 13. gr. laganna, sbr.tilvísun til 13. gr. í 2. mgr. 27. gr. laganna, en krafa um mat á ársleiguverður aðeins lagt fyrir kærunefndina á þessum grundvelli við tilteknaraðstæður svo sem fram er komið. Sú niðurstaða dómsins að vísa varakröfunni frádómi er ekki á því byggð að sakarefnið eigi ekki undir dómstóla, enda verður ákvæði2. mgr. 27. gr. laganna ekki skýrt svo rúmt að ágreiningur aðila um fjárhæðársleigu lóða undir frístundahús sé alfarið undanskilinn lögsögu dómstóla, sbr.1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þegar svo stendur á, að aðili hefur glataðrétti sínum til málskots án þess að bera undir kærunefndina ágreining umársleigu og gagnaðili kýs að neyta ekki slíkrar heimildar og hafnar því aðstanda að sameiginlegu málskoti, leiddi slík túlkun ákvæðisins til þess aðengra kosta væri völ til úrlausnar ágreiningi aðila um leigugjald. Nái aðilarekki samkomulagi um ársleigu eða um að leita sameiginlega úrlausnar kærunefndarhúsamála um fjárhæð hennar, sbr. 10. mgr. 12. gr. og 13. gr. laga nr. 75/2008,stendur frávísun varakröfunnar því ekki í vegi að stefnandi geti boriðrökstudda og reifaða kröfu um ákveðið leigugjald undir dóm í öðru máli, enda sésýnt fram á að hann hafi lögvarða hagsmuni af því að fá skorið úr um réttmættleiguverð. Að öllu framangreindu virtu er þaðniðurstaða dómsins að hafna kröfu stefnanda um ógildingu úrskurðar kærunefndarhúsamála frá 5. október 2016. Öðrum kröfum stefnanda er einnig hafnað utan varakröfuum ársleigu, sem vísað er frá dómi.Samkvæmt niðurstöðu málsins og meðvísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/991, um meðferð einkamála, verðurstefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem ákveðinn er að teknu tillititil virðisaukaskatts, 800.000 krónur.Kristrún Kristindóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐKröfu stefnanda, Vésteins RúnaEiríkssonar, um ógildingu úrskurðar kærunefndar húsamála frá 5. október 2016 erhafnað. Varakröfu stefnanda um að stefndu,Guðnýju Ásgeirsdóttur, Gróu Friðgeirsdóttur og Ásgeiri Guðmundssyni, verði gertað greiða 300.000 krónur í ársleigu fyrir lóð með landnúmer 173435 er vísað frádómi. Stefndu eru sýknuð af öðrum kröfumstefnanda. Stefnandi greiði stefndu óskipt800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 235/2004
Kærumál Gagn Verjandi
L fór fram á að héraðsdómari framlengdi í þrjár vikur frest hans til að synja verjanda X um aðgang að rannsóknargögnum varðandi opinbert mál sem beindist að X, sbr. b. lið 1. mgr. 74. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Féllst héraðsdómur á kröfu L en tók ekki afstöðu til kröfu um skýrslutöku af X og var ekkert bókað um hvenær hún skyldi fara fram. Í Hæstarétti var tekið fram að L hefði ekki leitt X og aðra grunaða í málinu fyrir dómara til að gefa skýrslu. Nægði L ekki að vísa til þess að í ljósi stöðu málsins væri ekki enn tímabært að leiða X fyrir dóm til skýrslugjafar. Var kröfu L um framlengingu frestsins því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. júní 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur hans til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að honum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hafnað verði kröfu sóknaraðila um framlengingu frests til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Samkvæmt gögnum málsins rannsakar sóknaraðili aðild varnaraðila og tveggja annarra manna að ætluðum brotum gegn 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og lögum nr. 96/2002 um útlendinga þar sem þeir hafi framvísað fölsuðum vegabréfum við komu hingað til lands. Hefur sóknaraðila ekki tekist að bera kennsl á varnaraðila. Hefur varnaraðili ásamt áðurnefndum mönnum setið í gæsluvarðhaldi frá 26. maí síðastliðnum, sbr. dóma Hæstaréttar 1. júní 2004 í máli nr. 224/2004 og 7. sama mánaðar í máli nr. 231/2004, en með dómi í síðargreindu máli var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 16. júní næstkomandi. Þá hefur fjórði maðurinn, sem búsettur er hérlendis, einnig sætt gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að brotum mannanna þriggja, meðal annars með því að hafa skipulagt í hagnaðarskyni komu þeirra hingað til lands. Sóknaraðili fór 3. júní 2004 fram á að héraðsdómari tæki skýrslu af varnaraðila og framlengdi jafnframt í þrjár vikur frest sóknaraðila til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum er málið varða. Féllst héraðsdómur með hinum kærða úrskurði á þá kröfu sóknaraðila að framlengja í þrjár vikur frest, sem lögregla hefði til að veita verjanda varnaraðila aðgang að rannsóknargögnum. Í forsendum hans segir meðal annars að „lögreglan hafi svigrúm til að fá tekna skýrslu af kærða innan frestsins“. Ekki er tekin afstaða til kröfu um skýrslutöku af varnaraðila í úrskurðarorði og ekkert er bókað í þinghaldinu um hvenær hún skuli fara fram. Samkvæmt meginreglu 1. mgr. 43. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 12. gr. laga nr. 36/1999, skal verjandi fá jafnskjótt og unnt er endurrit af öllum skjölum er mál varða. Frá þessari meginreglu er sú undantekning í 2. málslið ákvæðisins að lögregla getur neitað að veita verjanda aðgang að skjölum eða öðrum gögnum í allt að eina viku frá því að þau urðu til eða komust í vörslu hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Ennfremur er dómara heimilt samkvæmt b. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, að framlengja frest samkvæmt 1. mgr. 43. gr. sömu laga í allt að þrjár vikur svo unnt verði að ljúka því að taka skýrslur innan frestsins af sakborningi eða vitnum fyrir dómi telji lögregla slíka skýrslutöku nauðsynlega til að upplýsa mál áður en verjandi fær aðgang að einstökum skjölum eða gögnum þess. Eins og áður var getið hefur varnaraðili ekki verið leiddur fyrir dóm til að gefa skýrslu. Heldur sóknaraðili því fram að staða rannsóknar málsins sé slík að ekki sé enn tímabært að taka skýrslu af varnaraðila. Er sérstaklega vísað til þess að rannsóknin sé tímafrek og flókin og háð gagnaöflun hérlendis og erlendis. Ennfremur kemur fram að um síðastliðna helgi hafi verið tekin skýrsla fyrir lögreglu af varnaraðila og mönnunum tveimur, sem komu sama dag og hann hingað til lands. Sóknaraðili hefur enn ekki leitt varnaraðila og aðra grunaða í málinu fyrir dómara til að gefa skýrslu í samræmi við b. lið 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991. Hefur sóknaraðili þó haft nægt ráðrúm til að fara fram á töku skýrslna yfir þeim fyrir dómi. Nægir sóknaraðila ekki að vísa til þess að í ljósi stöðu málsins sé ekki enn tímabært að leiða varnaraðila fyrir dóm til skýrslugjafar. Ber því að hafna kröfu sóknaraðila um framlengingu frests í þrjár vikur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, lögreglustjórans í Reykjavík, um að verjanda varnaraðila, X, verði um þriggja vikna skeið synjað um aðgang að rannsóknargögnum opinbers máls, sem beinist að honum.
Mál nr. 28/2008
Fasteignaskattur Endurgreiðslukrafa Fasteignamat Stjórnsýsla Andmælaréttur Rannsóknarregla
Í málinu deildu O ehf. og bæjarfélagið R um skyldu þess síðarnefnda til endurgreiðslu oftekins fasteignaskatts á árunum 2002 og 2003. Byggði R sýknukröfu sína á því að við meðferð málsins hjá Fasteignamati ríkisins, þar sem matsverð eigna O ehf. hafði verið lækkað, hefði ekki verið fylgt nánar tilgreindum ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þannig að varðaði ógildingu ákvörðunar og úrskurðar Fasteignamatsins í málinu. Talið var að af 3. mgr. 31. gr. laga nr. 6/2001 væri ljóst að þegar eigandi fasteignar leitaði sjálfur eftir breytingu á matsverði væri Fasteignamati ríkisins óskylt að greina öðrum frá þeirri ósk eða gefa þeim kost á að láta málið til sín taka og skipti þá engu þótt breyting á matsverði kynni að varða fjárhagslega hagsmuni þeirra vegna gjalda af fasteigninni. Þá var talið að skylda til að tilkynna R yrði ekki leidd af öðrum reglum, enda yrði R ekki talinn aðili að máli um þá ósk í skilningi stjórnsýslulaga. Þar sem R hafði ekki hreyft haldbærum rökum varðandi aðra ætlaða annmarka á málsmeðferðinni var niðurstaða héraðsdóms um greiðsluskyldu R staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2008 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Eins og nánar greinir í héraðsdómi fól fjármálaráðuneytið samkvæmt heimild í 32. gr. laga nr. 6/2001 um skráningu og mat fasteigna Fasteignamati ríkisins 2. nóvember 2000 að taka til endurskoðunar brunabóta- og fasteignamat í landinu, þar sem misræmis hafi gætt á mati sambærilegra eigna. Í kjölfarið sendi Fasteignamat ríkisins stefnda tilkynningu í júní 2001 um nýtt brunabóta- og fasteignamatsverð eigna félagsins, sem taka skyldi gildi 15. september sama ár. Stefndi leitaði 15. febrúar 2002 endurskoðunar á niðurstöðu matsins og óskaði eftir að úrskurðað yrði að nýju um matsverð tiltekinna fasteigna sinna, einkum eldsneytisgeyma, þar sem hann taldi nýja fasteignamatið ekki vera í samræmi við raunvirði þeirra. Með endurmati Fasteignamats ríkisins 20. nóvember 2003 var fasteigna- og brunabótamatsverð olíugeyma stefnda lækkað. Stefndi hafði þá greitt af eignunum fasteignagjöld fyrir árin 2002 og 2003 sem tók mið af eldra matsverði þeirra. Stefndi fór því fram á 29. ágúst 2005 að áfrýjandi endurgreiddi sér það sem ofgreitt hafði verið, en þeirri kröfu var hafnað á þeirri forsendu að matsverð fasteignanna hafi ekki verið leiðrétt í Landskrá fasteigna í samræmi við endurmat Fasteignamats ríkisins. Áfrýjandi kærði ekki niðurstöðu endurmatsins til yfirfasteignamatsnefndar samkvæmt 34. gr. laga nr. 6/2001. Fasteignamat ríkisins tók þá ákvörðun 4. júlí 2006 að endurupptaka matið frá 20. nóvember 2003 að því er varðaði gildistökudag hins nýja matsverðs á eignum stefnda í tíu sveitarfélögum, þar á meðal í Reykjavík, og var þeim gefinn kostur á að gera athugasemdir við þær fyrirhuguðu breytingar. Fasteignamat ríkisins staðfesti með úrskurði 4. september 2006 fyrri niðurstöðu sína um matsverð eignanna, en breytti gildistökudegi þess, sem nú skyldi miðað við 31. desember 2001, en ekki 15. september sama ár. Að þeirri niðurstöðu fenginni krafði stefndi áfrýjanda að nýju um endurgreiðslu ofgreiddra fasteignagjalda en sá síðarnefndi hafnaði enn kröfunni á þeirri forsendu að Fasteignamat ríkisins hefði ekki upplýst áfrýjanda um endurmat á fasteignum stefnda. Höfðaði stefndi þá mál þetta 5. febrúar 2007 til heimtu kröfunnar, en ekki er ágreiningur um fjárhæð hennar. II Áfrýjandi reisir kröfu sína á því að slíkir annmarkar hafi verið á formi og efni ákvörðunar Fasteignamats ríkisins 20. nóvember 2003 um lækkun fasteignamatsverðs tiltekinna eigna stefnda og úrskurði þess 4. september 2006 um breyttan gildistökudag matsins að ógildingu varði, þar sem ekki hafi verið fylgt nánar tilgreindum ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins. Þannig hafi áfrýjanda hvorki verið tilkynnt um meðferð erindis stefnda fyrir Fasteignamati ríkisins né um ákvörðun þess síðastnefnda um endurmat, þótt hún varðaði fjárhagslega hagsmuni hans. Hafi málið ekki verið nægjanlega upplýst þar sem áfrýjanda hafi ekki verið gefinn kostur á að kynna sér gögn málsins og koma að frekari upplýsingum og andmælum. Beri því að sýkna hann af kröfu stefnda. Í 1. mgr. 31. gr. laga nr. 6/2001 er að finna heimild handa þeim, sem verulega hagsmuni getur átt í matsverði eignar og sættir sig ekki við skráð fasteignamat, til að krefjast úrskurðar Fasteignamats ríkisins um matið. Í 3. mgr. sömu lagagreinar er mælt svo fyrir að berist beiðni um endurmat fasteignar frá öðrum en eiganda hennar og telji Fasteignamat ríkisins ástæðu til breytinga skuli eiganda tilkynnt það. Ekki er getið þar um nauðsyn þess að tilkynna öðrum um þetta. Af þessu ákvæði er ljóst að þegar eigandi leitar sjálfur eftir breytingu á matsverði fasteignar er Fasteignamati ríkisins óskylt að greina öðrum frá þeirri ósk eða gefa þeim kost á að láta málið til sín taka og skiptir þá engu þótt breyting á matsverði kynni að varða hagsmuni þeirra vegna gjalda af fasteigninni eða viðskipta sem henni tengjast. Skylda til að tilkynna áfrýjanda um ósk stefnda um lækkun á fasteignamatsverði verður heldur ekki leidd af öðrum reglum, enda verður áfrýjandi ekki talinn aðili að máli um þá ósk í skilningi stjórnsýslulaga. Þar sem áfrýjandi hefur ekki hreyft haldbærum rökum varðandi aðra ætlaða annmarka á málsmeðferð Fasteignamats ríkisins eru engin efni til að taka kröfu hans til greina. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Reykjavíkurborg, greiði stefnda, Olíudreifingu ehf., 700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 5. september sl., að loknum munnlegum málflutningi, er höfðað af Olíudreifingu ehf., Gelgjutanga við Kleppsmýrarveg, Reykjavík, á hendur Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu í Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu hinn 5. febrúar 2007. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.711.013 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 20. nóvember 2003 til 29. ágúst 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að vextir verði höfuðstólsfærðir á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 12 mánuðum eftir upphafsdag vaxta í samræmi við 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá krefist stefnandi málskostnaður úr hendi stefnda. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að tveir úrskurðir Fasteignamats ríkisins, sem upp voru kveðnir í kærumálum vegna fasteignamats á tilgreindum eignum stefnanda í umdæmi stefnda, hinn 20. nóvember 2003 og 30. júní 2006, verði dæmdir ógildir, er varði þær eignir sem séu í landi Reykjavíkurborgar, með þeim áhrifum að það nýja fasteignamat um sömu eignir, sem ákvarðað var hinn 15. júní 2001, sé óbreytt sem grunnur sem síðari uppfærslur matsins byggja á. Jafnframt er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað. Til vara krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað samkvæmt mati réttarins. Til þrautavara krefst stefndi þess, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Með bréfi, dagsettu 2. nóvember 2000, fól fjármálaráðuneytið Fasteignamati ríkisins að endurmeta brunabótamat og fasteignamat í kjölfar þess að stærstu sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu höfðu óskað eftir endurmati fjölda eigna, en nokkurs misræmis hafði þá gætt á fasteignamati sambærilegra fasteigna. Matið fór fram í júní 2001 og byggði á upplýsingum um fasteignir eins og þær voru skráðar í Landsskrá fasteigna 13. júní 2001, sbr. bréf Fasteignamats ríkisins til oddvita allra sveitarfélaga, dagsett 21. júní 2001. Síðar sama ár sendi Fasteignamat ríkisins stefnanda tilkynningu um endurmat brunabótamats og fasteignamats eigna félagsins, sem taka skyldi gildi frá 15. september 2001 og frestur gefinn til athugasemda til þess dags. Kærufrestur vegna endurmatsins var veittur til 15. desember sama ár eða síðar í samræmi við ákvörðun Fasteignamats ríkisins. Hið nýja endurmat sem tók gildi hinn 15. september 2001 var lagt til grundvallar álagningu fasteignagjalda fyrir árið 2002 (grunnur pr. 31.12.2001). Afrit umræddra tilkynninga um úrskurðinn voru, að sögn Fasteignamats ríkisins, einnig send skattstjórum í viðkomandi sveitarfélögum, en að sögn stefnda fengu viðkomandi sveitarfélög ekki afrit af tilkynningunum. Í febrúar árið 2002 kærði stefnandi endurmat nánar tilgreindra fasteigna sinna og krafðist þess að úrskurðað yrði um matsverð tiltekinna eignarhluta að nýju, einkum eldsneytistanka, enda taldi stefnandi að þágildandi fasteignamat væri ekki í samræmi við raunvirði þeirra, með hliðsjón af aldri, viðhaldi, staðsetningu, nýtingarmöguleikum, gangverði, gerð, stærð, búnaði o.fl. Stefnda, Reykjavíkurborg, var aldrei veitt tækifæri til að tjá sig um kæruna eða rökstuðning Olíudreifingar ehf. Hinn 20. nóvember 2003 sendi Fasteignamat ríkisins stefnda tilkynningu um niðurstöðu endurmatsins árið 2001 vegna fyrrgreindra athugasemda. Hafði Fasteignamat ríkisins tekið ákvörðun um niðurstöðu á endurmati fasteigna tiltekinna eigna stefnanda, sem miða skyldi við í árslok 2001, þ.m.t. um endurmat tiltekinna matshluta eftirtalinna fasteigna stefnanda að Hólmaslóð í Reykjavík: Hólmaslóð olíustöð 1A 1.085.001 200-0001 Hólmaslóð olíustöð 3 1.085.201 200-0027 Hólmaslóð olíustöð 4 1.085.301 223-9261 Stefnda, Reykjavíkurborg, kveður að sér hafi ekki verið kynntar niðurstöður né grundvöllur þess fasteignamats sem tók gildi hinn 15. september 2001, en við niðurstöðu þess mats hafi hvorugur aðila þessa máls gert athugasemdir innan lögmælts frests. Ekki hafi heldur verið gerð grein fyrir rökstuðningi fyrir ástæðum lækkunar á nýákveðnu matsverði eignanna sem fram kom í úrskurðinum hinn 20. nóvember 2003. Aðeins eigenda fasteignanna hafi verið tilkynnt um niðurstöðu úrskurðarins þar sem niðurstaðan hafði í för með sér breytingu á mati tiltekinna eigna í áramótaskrá 2001, með virkni frá og með 15. september 2001. Er niðurstaða Fasteignamats ríkisins lá fyrir um endurmat fasteigna stefnanda hafði stefnandi þegar greitt fasteignaskatt, holræsagjald og vatnsgjald fyrir árið 2002 og árið 2003 af eignunum, en stofn til álagningar þessara gjalda er matsverð viðkomandi fasteigna. Stefnandi kveður, að honum hafi verið tjáð af starfsmönnum Fasteignamats ríkisins, að sveitarfélög leiðréttu álagningu fasteignagjaldanna, þ.e. fasteignaskattinn, holræsagjaldið og vatnsgjaldið, að fengnu leiðréttu endurmati, og endurgreiddu oftekinn fasteignaskatt. Hafi stefnandi því gert ráð fyrir að stefndi hefði frumkvæði að endurgreiðslu hinna ofteknu fasteignagjalda. Stefndi endurgreiddi hins vegar ekki stefnanda mismun á greiddum fasteignagjöldum fyrir árin 2002 og 2003 og þeim gjöldum sem innheimta hefði átt hjá stefnanda miðað við breyttan álagningarstofn til útreiknings fasteignagjalda, og fór stefnandi því fram á endurgreiðslu gjaldanna með bréfum til stefnda hinn 29. ágúst 2005. Stefnandi kveður, að hinn 9. nóvember sama ár hafi innheimtustjóri fjármálasviðs stefnda upplýst starfsmann stefnanda um að málið hefði tafist þar sem viðbótarupplýsingar vantaði frá Fasteignamati ríkisins. Í kjölfarið hafnaði stefndi endurgreiðslu á þeim grundvelli að matsverð fasteignanna í lok áranna 2001 og 2002 hefði ekki verið leiðrétt í Landskrá fasteigna, í samræmi við endurmat Fasteignamats ríkisins. Í bréfi Fasteignamats ríkisins, dagsettu 7. apríl 2006, sem stílað er á fjármáladeild Reykjavíkurborgar, er sagt frá kröfu um endurupptöku fasteignamats, að beiðni eiganda, sem er Olíudreifing ehf. Þar segir í tilkynningunni að hinn 20. nóvember 2003 hafi fasteignamat fasteigna á meðfylgjandi listum verið úrskurðað eins og þar kemur fram. Listarnir eru fjórir: · Listi 1 sýnir fasteignamat sem var í gildi 31.12.2001 · Listi 2 sýnir fasteignamat í fasteignaskránni 31.12.2002 · Listi 3 sýnir úrskurð fasteignamats 31.12.2001 · Listi 4 sýnir úrskurðað framreiknað fasteignamat 31.12.2002. Á listunum koma fram matseiningar sem breyttust. Stefnda var tilkynnt í almennu dreifibréfi, dagsettu 4. júlí 2006, sem stílað er á öll sveitarfélög, þar sem Olíudreifing ehf. er með matseignir, að samkvæmt beiðni Hvalfjarðarstrandarhrepps hafi Fasteignamat ríkisins ákveðið, eftir vandlega yfirferð, að rétt sé að taka upp ákvörðun (úrskurð) stofnunarinnar frá 20 nóvember 2003, um gildistökudag endurmats eldsneytisgeyma Olíudreifingar ehf., með uppkvaðningu á nýjum úrskurði. Þar sé niðurstaðan að gildistaka endurmatsins verði 31. desember 2001, en ekki 15. september 2001, eins og fram kom í fyrri úrskurði. Stefnandi fór þess á leit við Fasteignamat ríkisins, að stofnunin leiðrétti endurmatið og leiðrétti jafnframt matsverð eignanna í árslok 2001 og 2002. Hinn 4. september 2006 ákvarðaði Fasteignamat mat eignanna og staðfesti með ákvörðuninni fyrri niðurstöðu sína um rétt matsverð þeirra í árslok 2001 og 2002. Var ákvörðunin ekki kærð til yfirfasteignamatsnefndar. Stefnandi kveðst hafa búist við að stefndi endurgreiddi honum oftekin fasteignagjöld vegna lækkaðs álagningarstofns, en þar sem ekki hafi bólað á endurgreiðslunni hafi hann krafið stefnda að nýju um greiðslu ofgreiddra fasteignagjalda með tölvupósti, dagsettum 22. september 2006, og ítrekað kröfu sína með innheimtubréfi, dagsettu 14. desember 2006. Hinn 19. desember 2006 hafnaði stefndi endurgreiðslu ofgreiddra fasteignagjalda, m.a. með vísan til þess að Fasteignamat ríkisins hefði ekki upplýst stefnda um endurmat á fasteignum stefnanda. Hinn 4. desember 2006 ritaði stefndi bréf til Fasteignamats ríkisins, þar sem sjónarmið stefnda voru skýrð með tilliti til þeirra úrskurða sem upp höfðu verið kveðnir vegna tilgreindra eigna stefnanda. Þess var óskað að veittar yrðu upplýsingar um framvindu málsins sem stefnda hefði verið ókunnugt um. Til öryggis hafi verið áskilið að lögð yrði fram kæra af hálfu stefnda, ef gögn sýndu að það væri nauðsynlegt, eftir að málsgrundvöllur lægi skýr fyrir. Einnig var óskað eftir fundi með forsvarsmönnum Fasteignamats ríkisins vegna málsins í von um að skýrt yrði hvaða forsendur byggju að baki úrskurðum stofnunarinnar og við hvaða matsaðferðarfræði hafi verið stuðst, sbr. 2. mgr. 27 gr. laga nr. 6/2001. Fundur þessi hafi verið haldinn 6. mars sl., en stefndi kveður að nokkur bið ætli að verða á að svör við þessum atriðum fáist frá Fasteignamati ríkisins. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að samkvæmt 3. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, skuli árlega leggja fasteignaskatt á allar fasteignir sem metnar eru í fasteignamati 31. desember á næstliðnu ári, en stofn til álagningar skattsins sé fasteignamat eignanna, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Með lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, hafi sérstakri ríkisstofnun, Fasteignamati ríkisins, verið falið að annast fasteignamat og skráningu matsverðs í Landskrá fasteigna, sbr. 1. mgr. 29. gr. og 3. mgr. 30. gr. laganna. Árin 2002 og 2003 hafi stefndi ákvarðað fasteignaskattshlutfall 1,65% af fasteignamati. Þá hafi jafnframt verið lagt á holræsagjald, samkvæmt reglugerð nr. 906/2000, um holræsagjald í Reykjavík, og hafi álagning þess numið 0,115% af fasteignamati húss og lóðar. Vatnsgjald sé lagt á allar fasteignir sem nýti eða eigi kost á að nýta vatn frá Orkuveitu Reykjavíkur, sbr. lög nr. 81/1991, og reglugerð nr. 614/1996, auk sorphirðugjalds eftir atvikum, samkvæmt verðskrám sem ekki taki tillit til matsverðs viðkomandi eigna. Af þessu leiði að breyting á matsverði fasteigna stefnanda, þ.e. stofninum til álagningar skattsins, hafi bein áhrif á fjárhæð fasteignaskatta og holræsagjalda vegna þeirra svo sem hér verður rakið. Árið 2002 hafi stefndi reiknað fasteignagjöld fasteignarinnar með fastanúmerið 223-9261, Hólmaslóð olíustöð 4, út frá álagningarstofninum, 120.697 krónum, og hafi fasteignagjöld alls numið 2.236.078 krónum. Séu fasteignagjöld reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni eftir endurmat Fasteignamats ríkisins, sem sé 111.697 krónur, nemi fasteignagjöld alls 2.072.462 krónum. Mismunur til endurgreiðslu nemi því 163.616 krónum. Árið 2003 hafi stefnda reiknað fasteignagjöld sömu fasteignar út frá álagningarstofninum, 124.348 krónum, og hafi fasteignagjöld alls numið 2.301.079 krónum. Séu fasteignagjöld reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni, sem sé 115.625 krónur, nemi fasteignagjöld alls 2.147.118 krónum. Mismunur til endurgreiðslu nemi því 153.961 krónum. Árið 2002 hafi stefndi reiknað fasteignagjöld fasteignarinnar með fastanúmerið 200-0027, Hólmaslóð olíustöð 3, út frá álagningarstofninum, 219.150 krónum, og hafi fasteignagjöld alls numið 4.152.456 krónum. Séu fasteignagjöld sömu fasteignar reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni, sem sé 175.862 krónur, nemi fasteignagjöld alls 3.388.422 krónum. Mismunur til endurgreiðslu nemi því 764.034 krónum. Árið 2003 reiknaði stefnda fasteignagjöld sömu fasteignar út frá álagningarstofninum 225.124 krónum og hafi heildarfasteignagjöld numið 4.269.779 krónum. Séu fasteignagjöld reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni, sem sé 179.299 krónur, nemi heildarfasteignagjöld 3.460.967 krónum. Mismunur til endurgreiðslu sé því 808.812 krónur. Árið 2002 hafi stefndi reiknað fasteignagjöld fasteignarinnar með fastanúmerið 200-0001, Hólmaslóð olíustöð 1A, út frá álagningarstofninum, 156.312 krónum, og hafi heildarfasteignagjöld numið 2.948.325 krónum. Séu fasteignagjöld reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni, sem sé 135.484 krónur, nemi heildarfasteignagjöld 2.497.630 krónum. Mismunur til endurgreiðslu sé því 450.695 krónur. Árið 2003 hafi stefndi reiknað fasteignagjöld sömu fasteignar út frá álagningarstofninum, 160.190 krónum, og hafi heildarfasteignagjöld numið 3.027.757 krónum. Séu fasteignagjöld reiknuð út frá leiðréttum álagningarstofni, sem sé 139.793 krónur, nemi heildarfasteignagjöld 2.657.859 krónum. Mismunur til endurgreiðslu sé því 369.898 krónur. Stefnandi hefur greitt stefnda samtals 18.935.474 krónur í fasteignagjöld vegna þeirra þriggja fasteigna sem málið varði. Leiðrétt matsverð matshluta þessara eigna leiði til lækkunar álagningarstofns og lækkunar fasteignagjalda, sem hefðu með réttu átt að nema 16.224.458 krónum. Fjárhæð oftekinna fasteignagjalda nemi því 2.711.016 krónum, sem sé stefnufjárhæð málsins og sundurliðist með eftirfarandi hætti: Stefndi hafi innheimt fasteignagjöld umræddra fasteigna vegna áranna 2002 og 2003 hjá stefnanda í samræmi við endurmat Fasteignamat ríkisins, sem tók gildi í september 2001 og skráð var í Landskrá fasteigna í árslok ársins 2001 og framreiknað í árslok 2002. Hafi kærumáli stefnanda hjá Fasteignamati ríkisins á þeim tíma ekki verið lokið, en í því hafi verið farið fram á endurskoðun á verðmati fasteignanna. Er niðurstaða Fasteignamats ríkisins hafi legið fyrir í nóvember árið 2003, þar sem verðmat fasteignanna hafi verið leiðrétt afturvirkt til lækkunar, hafi stefnandi þegar öðlast skilyrðislausan rétt til leiðréttingar og endurgreiðslu á þeim fasteignagjöldum, sem reiknuð hafi verið út frá skráðu matsverði fasteignanna í árslok, enda hafi álagningarstofn þeirra verið lækkaður af þar til bærum aðila. Hafi stefnandi þó ekki hafist handa um innheimtu hinna ofteknu gjalda, enda verið tjáð af starfsmönnum Fasteignamats ríkisins, að sveitarfélög hefðu frumkvæði að því að endurgreiða oftekin fasteignagjöld. Er ekkert hafi bólað á endurgreiðslu stefnda hafi stefnandi því krafið hann um endurgreiðslu fjárins með bréfi, hinn 29. ágúst 2005. Í kjölfar synjunar forsvarsmanns fjármálasviðs stefnda á endurgreiðslu hafi stefnandi leitað til Fasteignamats ríkisins að nýju, en 4. september 2006 hafi Fasteignamatið kveðið upp úrskurð um mat eignanna að nýju og með honum staðfest fyrri niðurstöðu sína um rétt matsverð eignanna í árslok 2001 og 2002. Þrátt fyrir úrskurð stofnunarinnar hafi stefndi ekki fallist á að endurgreiða hin ofteknu gjöld. Stefnandi eigi engra annarra kosta völ en að höfða mál til heimtu endurgreiðslunnar, þegar að liðnum kærufresti úrskurðarins, en þriggja mánaða kærufrestur úrskurðarins hafi runnið út í desember sl., án þess að stefndi hafi látið málið til sín taka, þrátt fyrir að vera fullkunnugt um að úrskurður hefði gengið. Hafi úrskurði um mat eignanna því ekki verið hnekkt og beri að miða við matsverð eignanna, sem í honum greini. Krafa stefnanda um endurgreiðslu ofgreiddra fasteignagjalda byggi á grundvelli laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna skuli stjórnvöld, sem innheimti skatta eða gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt, ásamt vöxtum. Stefnandi hafi greitt fasteignagjöld fyrir árin 2002 og 2003 miðað við of háan álagningarstofn, sem sætt hafi lækkun með endurmati Fasteignamats ríkisins, sem ekki hafi verið hnekkt. Stefnandi eigi því skilyrðislausan rétt til endurgreiðslu hinna ofgreiddu gjalda, þ.e. mismuninn á greiddum fasteignagjöldum og þeim fasteignagjöldum, sem borið hefði að greiða miðað við endurmetið verðmat fasteignanna, í samræmi við fyrrgreinda meginreglu laga nr. 29/1995 þess efnis, að gjaldandi, sem ofgreitt hefur skatta eða gjöld eigi rétt til endurgreiðslu óháð öðrum atvikum. Fullyrðingu stefnanda, að ekki sé unnt að verða við endurgreiðslukröfu stefnanda, þar sem stefndi hafi ekki verið upplýstur um endurmat fasteignanna, er mótmælt, enda sé hún stefnanda með öllu óviðkomandi og samrýmist ekki þeirri meginreglu skattaréttarins, að skýra beri framkvæmd, skýringu og beitingu skattheimilda gjaldanda í hag. Hafi í einhverju skort á upplýsingagjöf hlutaðeigandi ríkisstofnunar til stefnda, verði stefnandi, sem gjaldandi opinberra gjalda, ekki látinn bera hallann af því, með hliðsjón af sömu meginreglu. Þá taki skýr ákvæði laga nr. 29/1995 af allan vafa um rétt stefnanda til endurgreiðslu. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga og reglugerðar nr. 945/2000, um fasteignaskatt, sem og meginreglna skattaréttar og stjórnskipunarréttar. Kröfu um vexti byggir stefnandi á lögum nr. 29/1995, um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, og laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggir stefnanda á 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Í greinargerð sinni rökstyður stefndi sérstaklega aðild sína að ógildingarkröfu úrskurða Fasteignamats ríkisins og byggir á því að hann hafi verulega hagsmuna að gæta. Vísar hann sérstaklega til einstakra greina laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, þar sem fram komi að hann hafi verulega hagsmuni af því að gætt sé ýtrustu vandvirkni við undirbúning og framkvæmd úrskurða um ágreining, þar sem krafist sé breytinga á þegar uppkveðnum úrskurði. Stefndi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hvort ákvörðun, sem hefur bindandi réttaráhrif sé gild. Í máli þessu krefst stefndi þess að dæmt verði að úrskurðir þeir, sem dómkrafa stefnanda byggir á, hafi frá upphafi verið ógildir að efni og formi til og beri að staðfesta þá kröfu stefnda að fasteignamat, sem tók gildi hinn 15. september 2001, sé réttur grundvöllur viðskipta stefnda og stefnanda. Krafist er ógildingar á grundvelli annmarka á málsmeðferð og á grundvelli efnisannmarka. Í raun feli það í sér þá kröfu að stefndi verði sýknaður af kröfum stefnanda í máli þessu. Samkvæmt lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, sé þar til bærum yfirvöldum falið að taka ákvörðun um fasteignamat og þar með um gjaldstofn fasteignaskatts og holræsagjalds. Þegar þar til bær yfirvöld, Fasteignamat ríkisins eða eftir atvikum yfirfasteignamatsnefnd, taki ákvörðun um gjaldstofn fyrir tiltekið tímabil, beri stefnda lögum samkvæmt að leggja þá ákvörðun til grundvallar álagningu. Ákvörðun um gjaldstofn sé ekki í höndum stefnda. Gjaldstofn sé matsverð eignar við upphaf gjaldatímabils. Um mat á fasteignum gildi lög nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, með síðari breytingum, og reglugerð nr. 406/1978, um fasteignaskráningu og fasteignamat, einnig með síðari breytingum. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 6/2001 skuli meta hverja fasteign til verðs eftir því sem næst verði komist á hverjum tíma og nánar er kveðið á um í lögunum. Fasteignamat ríkisins annist þetta mat, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 6/2001. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, sbr. 2. gr. laga nr. 140/2005, skuli stofn til álagningar fasteignaskatts á allar fasteignir vera fasteignamat þeirra. Svo hafi einnig verið fyrir þá breytingu sem gerð var með nefndum breytingalögum frá 2005. Ákvörðun um fasteignamat á grundvelli laga nr. 6/2001 varði því mikilvæga einstaklingsbundna hagsmuni eigenda þeirra og annarra hagsmunaaðila. Gagnvart eigendum fasteigna, og eftir atvikum öðrum þeim aðilum sem nægilegra hagsmuna eigi að gæta, teljist ákvörðun um fasteignamat vera ákvörðun um rétt eða skyldu í skilningi 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Gildi því ákvæði stjórnsýslulaganna um ákvarðanir stjórnvalda um fasteignamat nema skýrlega leiði af lögum að frávik skuli gera frá þeim reglum. Ákvarðanir stofnunarinnar, hvort sem um sé að ræða frummat eignar eða endurmat, teljist stjórnvaldsákvarðanir. Þegar stofnunin hafi til meðferðar mál, þar sem til greina komi að taka slíka ákvörðun, beri henni því að tilkynna aðila um meðferð málsins, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda eigi hann rétt á að tjá sig um efni þess, sbr. 13. gr. laganna og ekki liggi fyrir að aðili hafi fengið vitneskju um meðferð málsins fyrir fram. Eigi þetta við nema skýrar undantekningar séu frá því gerðar í lögum. Í slíkum tilvikum beri þá jafnframt að gæta að því að viðkomandi aðili fái raunhæfan kost á að tjá sig um efni málsins áður en ákvörðun um mat sé tekin, sbr. 13. gr. sömu laga, eftir atvikum eftir að hann hafi kynnt sér gögn þess, sbr. ákvæði 15. til 18. gr. laganna. Reykjavíkurborg beri að telja sem aðila máls, sé um að ræða eign í Reykjavík, eins og áður hafi verið vikið að. Fyrirmæli stjórnsýslulaga nr. 37/1993 feli í sér ákveðnar lágmarkskröfur til íslenskrar stjórnsýslu við meðferð svonefndra stjórnsýslumála, sbr. m.a. 1. málslið 2. mgr. 2. gr. laganna. Þannig hafi í athugasemdum við þetta ákvæði, í frumvarpi því sem síðan varð að stjórnsýslulögum nr. 37/1993, verið vísað til þess að þau sérákvæði í lögum sem geri minni kröfur til stjórnvalda þoki fyrir hinum almennu ákvæðum stjórnsýslulaganna. Auk þess bæri að skýra ýmis þau sérákvæði í lögum sem almennt séu orðuð, svonefnd eyðuákvæði, til samræmis við ákvæði stjórnsýslulaganna. Samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 skuli aðili máls eiga þess kost að tjá sig um efni þess áður en stjórnvald taki ákvörðun í því, enda liggi ekki fyrir í gögnum málsins afstaða hans og rök fyrir henni eða slíkt sé augljóslega óþarft. Í órjúfanlegum tengslum við ákvæði 13. gr. stjórnsýslulaga standi 14. gr. sömu laga. Í henni komi fram að eigi aðili máls rétt á að tjá sig um efni þess, samkvæmt 13. gr., skuli stjórnvald, svo fljótt sem því verði við komið, vekja athygli aðila á því að mál hans sé til meðferðar, nema ljóst sé að hann hafi fengið vitneskju um það fyrir fram. Í athugasemdum með frumvarpi til laga þeirra sem síðan urðu að stjórnsýslulögum nr. 37/1993 komi fram að kjarni andmælareglunnar sé sá að ekki verði tekin ákvörðun um réttarstöðu aðila fyrr en honum hafi verið gefinn kostur á því að kynna sér málsgögn og málsástæður sem ákvörðun byggist á og að tjá sig um málið. Í reglunni felist því að aðili máls skuli eiga kost á því að tryggja réttindi sín og hagsmuni með því að kynna sér gögn máls og málsástæður sem ákvörðun muni byggjast á, leiðrétta fram komnar upplýsingar og koma að frekari upplýsingum um málsatvik, áður en stjórnvald taki ákvörðun í máli hans. Loks segi að andmælareglan eigi ekki aðeins að tryggja hagsmuni aðila. Tilgangur hennar sé einnig sá að stuðla að því að mál verði betur upplýst. Tengist hún þannig rannsóknarreglunni, þ.e. að stjórnvöld eigi að stuðla að því að mál sé nægjanlega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Í V. kafla laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, með síðari breytingum, sé kveðið á um fasteignamat og framkvæmd þess. Í 1. mgr. 27. gr. laganna komi fram að skráð matsverð fasteignar skuli vera gangverð umreiknað til staðgreiðslu, sem ætla megi að eignin hefði í kaupum og sölu í nóvembermánuði næst á undan matsgerð, miðað við heimila og mögulega nýtingu fasteignarinnar á hverjum tíma. Lýsir þessi málsgrein þeirri meginreglu sem fylgja skuli við fasteignamat. Í 2. mgr. sömu greinar segi síðan að sé slíkt gangverð ekki þekkt skuli skráð matsverð ákveðið eftir bestu fáanlegu vitneskju um sambærilegt gangverð, með hliðsjón af kostnaði við gerð mannvirkja, aldri þeirra, legu eignar með tilliti til samgangna, nýtingarmöguleikum, hlunnindum, jarðvegsgerð, gróðurfari, náttúrufegurð og öðrum þeim atriðum sem kunni að hafa áhrif á gangverð eignarinnar. Nýtt matsverð skuli þegar skrá í Landskrá fasteigna og gildi það með þeim almennu breytingum sem á því geta orðið eða þar til því sé hrundið með nýju mati, sbr. 3. gr. laga nr. 139/2004. Að lögum sé gert ráð fyrir því að upplýsingar berist frá byggingarfulltrúum til fasteignamatsins um breytingar á mannvirkjum, sbr. 19. gr. laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna. Slík upplýsingagjöf sé á ábyrgð sveitarfélaganna. Hafi þeim verið falið þetta hlutverk meðal annars á þeim grundvelli að þau hafi hagsmuni af réttri skráningu fasteignamats vegna álagningar fasteignaskatta, samkvæmt lögum nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga. Ekki verði séð að Fasteignamat ríkisins hafi að lögum sjálfstæða heimild til að breyta grunnupplýsingum um fasteignir, heldur skuli slíkar upplýsingar ætíð berast stofnuninni frá byggingarfulltrúum. Þegar upplýsingar hafi borist Fasteignamati ríkisins á grundvelli framangreinds sé það hins vegar á ábyrgð og að frumkvæði þeirrar stofnunar að hefja meðferð stjórnsýslumáls þar sem til skoðunar sé ákvörðun um skráningu nýs fasteignamats. Skýringar og sjónarmið eiganda fasteignar geti haft mikla þýðingu fyrir úrlausn máls að þessu leyti og þar með stuðlað að réttari ákvörðun fasteignamatsins. Því sé nauðsynlegt, að óbreyttum lögum, að þær liggi fyrir áður en ákvörðun sé tekin um fasteignamat. Á grundvelli þessa lagaumhverfis hafi stefndi mátt treysta því að ekki væri tekin afstaða til breytingar á gildu fasteignamati fyrr en vönduð gagnaöflun lægi fyrir og að aðilar málsins hefðu fengið tækifæri til að kynna sér þau gögn og tíma til að gera athugasemdir við þau áður en úrskurður væri kveðinn upp um nýtt fasteignamat. Berist beiðni um endurmat fasteignar frá öðrum en eiganda og Fasteignamat ríkisins telur ástæðu til breytinga, skuli eiganda tilkynnt um þá breytingu sem fyrirhugað er að gera á fasteignamati. Vilji eigandi ekki una þeirri breytingu skuli veita honum a.m.k. fjögurra vikna frest til að tilkynna það með sannanlegum hætti til Fasteignamats ríkisins. Að öðrum kosti tekur breytt fasteignamat gildi að liðnum fresti. Stefndi telur að stefnanda hafi verið í lófa lagið að beina kæru sinni til yfirfasteignamatsnefndar, ef hann hefði talið að svo miklir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð er ákvörðun Fasteignamats ríkisins var tekin í júní 2001, að tilefni væri til að skjóta málinu til æðra stjórnvalds og fá ákvörðunina ógilta. Í stjórnvaldsúrskurðum skuli, sbr. 4. tölul. 31. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, m.a. koma fram rökstuðningur fyrir niðurstöðu máls, sbr. 22. gr. sömu laga. Tilvitnaðar málsgreinar feli ekki í sér nákvæma lýsingu á inntaki rökstuðnings stjórnvaldsákvarðana og þar sé ekki kveðið á um hversu ítarlegur rökstuðningur skuli vera. Af síðari málslið 1. mgr. greinarinnar megi ráða að gera skuli grein fyrir þeim meginsjónarmiðum sem ráðið hafi niðurstöðu ákvörðunar, að því marki sem ákvörðun byggðist á mati. Í skyldu til að gera grein fyrir meginsjónarmiðum, sem hafi verið ráðandi, felist að gera ber grein fyrir þeim atriðum, sem beinlínis hafa átt þátt í því að niðurstaðan varð sú sem raun bar vitni. Í athugasemdum með ákvæðinu í frumvarpi því sem síðan varð að stjórnsýslulögum nr. 37/1993 segi að rökstuðningur stjórnvaldsákvarðana eigi að meginstefnu til að vera stuttur, en þó það greinargóður að búast megi við því að aðili geti skilið af lestri hans hvers vegna niðurstaða máls hafi orðið sú sem raun varð á. Það fari því ávallt eftir atvikum hverju sinni hversu ítarlegur rökstuðningur þurfi að vera svo hann uppfylli framangreint skilyrði. Stjórnsýslulög geri að auki ráð fyrir því að ríkari kröfur séu gerðar til rökstuðnings í kærumálum heldur en til rökstuðnings fyrir ákvörðunum sem teknar eru á fyrsta stjórnsýslustigi. Komi það til af því að við meðferð slíkra mála beri almennt að gera ríkari kröfur til réttaröryggis. Í því tilviki sem hér um ræði liggur fyrir að Fasteignamat ríkisins hafi látið við það sitja að taka við mjög óljósum og villandi almennum upplýsingum sem enga þýðingu hafi haft til glöggvunar á gildi þess mats sem fyrir lá eða til hvaða niðurstöðu þessar upplýsingar gætu leitt. Þar hafi verið bent á rangar upplýsingar um staðreyndir um aldur eigna og ástand þeirra. Í málinu liggi fyrir að niðurstaða fasteignamatsins, hinn 20 nóvember 2003, hafi m.a. verið byggð á matskenndum upplýsingum um gæði og ástand eignanna. Með hliðsjón af því fái stefndi ekki séð að Fasteignamat ríkisins hafi í raun getað lagt mat á það hvort niðurstaða í málinu hefði orðið önnur að virtum reglum stjórnsýslulaga nema um leið hefði farið fram endurskoðun og rannsókn á þeim sjónarmiðum sem Fasteignamatið hafi byggt á þegar það tók ákvörðun um matið í júní 2001. Einu upplýsingarnar sem liggi fyrir um þann efnislega grundvöll sem Fasteignamat ríkisins hafi byggt á um fjárhæðir fasteignmats eigna stefnanda, í nóvember 2003, séu þær sem fram komi í bréfi lögmanna stefnanda dagsettu 22. mars 2002. Úrskurður var kveðinn upp í málinu hinn 20. nóvember 2003, vegna kæru sem fram kom þann 15. febrúar 2002, þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 34. gr. laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, þar sem fram kemur að nefndin skuli úrskurða í kærumálum innan þriggja mánaða frá kæru nema sérstök heimild til að fresta sé veitt af hálfu fjármálaráðuneytisins. Í þessu tilviki var ekki til að dreifa sérstakri heimild til að fresta úrskurði. Úrskurðurinn hafi því verið of seint upp kveðinn og ber af þeim sökum að ógilda hann með dómi. Rétt hefði verið að tilkynna stefnda sérstaklega um að Fasteignamat ríkisins hefði tekið til meðferðar mál er laut að endurmati á fasteign sem væri með gilt mat frá 31. desember 2001, sbr. 14. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, og veita stefnda færi á að tjá sig, samkvæmt 13. gr. sömu laga, um þær upplýsingar sem Fasteignamat ríkisins aflaði um gæði og ástand eigna félagsins, áður en stofnunin hafi á grundvelli þeirra tekið ákvörðun um fasteignamat eignanna. Um leið bæri Fasteignamatinu að skýra frá helstu matsatriðum sem voru grundvöllur þess fasteignamats sem verið væri að kæra. Stefndi hefur haldið því fram að honum hafi ekki verið unnt að gera efnislegar athugasemdir við matið þar sem honum hafi ekki verið kunnugt um hvaða forsendur hafi búið að baki ákvörðun Fasteignamatsins. Í stjórnsýslukæru hefði stefndi t.d. ekki getað gert athugasemdir við að fasteignamat umræddrar fasteignar væri ákvarðað samkvæmt undantekningarreglu 2. mgr. 27. gr. laganna. Þá sé því enn ósvarað hver matsaðferðafræði (líkan) Fasteignamatsins hafi verið, þ.e.a.s. hvernig einstök atriði, sem nefnd eru í 2. mgr. 27. gr. laganna, hafi verið metin af starfsmönnum Fasteignamatsins og hvaða vægi þau hafi haft við ákvörðunina. Með vísan til framanritaðs beri því að ógilda þá tvo úrskurði, sem Fasteignamat ríkisins hafi kveðið upp, til breytinga á fasteignamati tilgreindra eigna stefnanda í umdæmi stefnda, þar sem úrskurðirnir hafi verið ógildir, bæði að efni til og formi að því er stefnda varði. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefnda er þess krafist að sýkna beri stefnda af öllum kröfum stefnanda með vísan til þess rökstuðnings sem fram komi í greinargerð þessari. Enginn gildur grundvöllur sé fyrir kröfum stefnanda og beri því að taka varakröfu stefnda til greina að aðalkröfu frágenginni. Þrautavarakrafa byggi á hliðstæðum rökstuðningi með því til viðbótar að endurskoðað gilt fasteignamat pr. 31.12. 2001, sem kært hafi verið í lok febrúar 2002, hefði fyrst getað tekið gildi sem grunnur álagningar hinn 31.12.2002, fyrir álagningu ársins 2003. Eldri álagning kæmi þá ekki til leiðréttingar. Ákvæði 1. mgr. 3. gr. laga nr. 4/1995 kveði á um að fasteignaskatt skuli leggja á „árlega“ og beri að túlka það á þann veg að ákvarðanir, er varði ágreining um fasteignamat og þar með gjaldstofn, megi einungis taka, frá og með kæru fyrir næsta gjaldatímabil, þ.e. einungis í byrjun þess árs sem kæra hafi leitt til breytingar á fasteignamati í fasteignaskrá 31.12. hvers árs. Í máli þessu taki þar til bært yfirvald ákvörðun um gjaldstofn fyrir tímabil sem hófst 31. desember 2001. Ekki verði annað séð en lagagrundvöll skorti fyrir þeirri málsmeðferð sem Fasteignamat ríkisins hafi beitt. Fasteignamatið hafi tekið ákvörðun um endurmat í júní 2001. Sú ákvörðun hafi ekki sætt kæru stefnanda, heldur áramótamat, eins og áður sé rakið. Samt sem áður hafi Fasteignamat ríkisins tekið ákvörðun sína frá júní 2001 til meðferðar á grundvelli kæru stefnanda. Sama stjórnvald hafi því bæði tekið hina kærðu ákvörðun og tekið það upp hjá sjálfu sér að fjalla um kæruna og úrskurða að nýju. Við þessa málsmeðferð hafi ekki verið gætt réttra málsmeðferðarreglna, sbr. 32. – 34. gr. laga nr. 6/2001. Gengið hafi verið fram hjá yfirfasteignamatsnefnd, en þangað hefði kæra um endurmatið í júní 2001 átt að fara til meðferðar. Lagarök skortir fyrir þeirri málsmeðferð sem Fasteignamat ríkisins hafi beitt við að ákvarða að nýju, í nóvember 2003, um sama málefni og áður hefði verið tekin ákvörðun um í júní 2001. Um lagarök vísar stefndi, Reykjavíkurborg, til laga nr. 4/1995, um tekjustofna sveitarfélaga, laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna og stjórnsýslulaga, nr. 37/1993. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á XXI. kafla laga nr. 19/1991, um meðferð einkamála. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu á ofgreiddum fasteignagjöldum þriggja fasteigna sinna, árin 2002 og 2003. Með lögum nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, var sérstakri ríkisstofnun, Fasteignamati ríkisins, falið að annast fasteignamat og skráningu matsverðs í Landskrá fasteigna. Óumdeilt er að stofn til álagningar fasteignaskatts var þessi ár ákvarðaður af stefnda 1,65% af fasteignamati og holræsagjald 0,115% af fasteignamati húss og lóðar. Stefnandi byggir kröfu sína á því að matsverð fasteignanna hafi verið lækkað eftir endurmat Fasteignamats ríkisins á umræddum fasteignum, sem lá fyrir í nóvember 2003. Verðmat eignanna var þar leiðrétt afturvirkt til lækkunar. Krafa stefnda er aðallega um að úrskurðir Fasteignamats ríkisins, sem upp voru kveðnir í kærumálum vegna fasteignamats umræddra eigna í umdæmi stefnda, hinn 20. nóvember 2003 og 30. júní 2006, verði dæmdir ógildir, en til vara krefst stefndi sýknu. Báðar kröfur sínar byggir stefndi á því, að ákvarðanir og úrskurðir Fasteignamats ríkisins séu stjórnvaldsákvarðanir, en Fasteignamat ríkisins hafi ekki gætt ákvæða stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við meðferð málsins. Hafi stefnda ekki verið tilkynnt um kæru stefnanda á matinu og því hafi stefnda ekki gefist kostur á að tjá sig um málið eða koma að göngum áður en ákvörðun var tekin. Málið hafi því ekki verið nægjanlega upplýst. Þá séu úrskurðir Fasteignamats ríkisins ekki nægjanlega rökstuddir og þeir hafi ekki verið kveðnir upp innan lögboðins frests. Byggir stefndi og á því að við málsmeðferðina hafi ekki verið gætt réttra málsmeðferðarreglna, sbr. 32.-34. gr. laga nr. 6/2001, um skráningu og mat fasteigna, þar sem Fasteignamat ríkisins hafi tekið ákvörðun um endurmat umræddra fasteigna í júní 2001 og sú ákvörðun hafi ekki sætt kæru, eins og gert hafi verið. Með því hafi verið gengið fram hjá yfirfasteignamatsnefnd. Beri því að ógilda þá með dómi. Í málinu er ágreiningur um hvort stefnandi, sem er eigandi tiltekinna fasteigna í Reykjavík, eigi rétt á tiltekinni fjárhæð úr hendi stefnda vegna ofgreiddra skatta. Getur stefndi ekki reist varnir í máli þessu á því, á grundvelli laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að ógiltir verði tilteknir úrskurðir Fasteignamats ríkisins. Verður hann að beina slíkri kröfu gegn þeim aðila. Kemur þessi krafa hans því ekki til frekari skoðunar í máli þessu. Krafa stefnanda byggir á úrskurðum teknum af þar til bærum aðila, sem ekki hefur verið hnekkt. Samkvæmt úrskurðunum liggur fyrir hvert verðmat eigna hans er. Getur stefndi því ekki í máli sem rekið er milli hans og stefnanda byggt sýknukröfu á að ógilda beri úrskurðina vegna rangrar málsmeðferðar Fasteignamats ríkisins. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfu stefnanda, eins og hún er fram sett, en ekki er tölulegur ágreiningur í málinu eða ágreiningur um upphafsdag vaxta. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 300.000 krónur. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði stefnanda, Olíudreifingu ehf., 2.711.013 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 20. nóvember 2003 til 29. ágúst 2005, en dráttarvöxtum samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 7/2014
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem vísað var frá dómi tiltekinni fjárkröfu þrotabús J á hendur V ehf., sem var aðalkrafa þrotabúsins í málinu, en hafnað kröfu um frávísun á varakröfu þess. Í málinu krafðist þrotabúið þess aðallega að V ehf. yrði gert að greiða því tiltekna fjárkröfu en til vara að rift yrði greiðslu J að sömu fjárhæð sem fram fór sama dag og að V ehf. yrði dæmt til að greiða þrotabúinu sömu fjárhæð auk dráttarvaxta. Héraðsdómur taldi rökstuðning þrotabúsins fyrir aðalkröfu þess ekki fullnægja skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá væri lagalegur grundvöllur aðalkröfunnar ekki nægilega rökstuddur þar sem vísað væri einvörðungu með almennum hætti til reglna kröfuréttar og skaðabótaréttar henni til stuðnings. Skorti því verulega á að grundvöllur aðalkröfunnar hafi verið skýrður með þeim hætti að V ehf. gæti varist henni á fullnægjandi hátt og bæri að vísa henni frá dómi með vísan til e. og f. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. janúar 2014. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2013 þar sem vísað var frá dómi tiltekinni fjárkröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila, sem var aðalkrafa hans í málinu. Hafnað var kröfu um frávísun á varakröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka aðalkröfu hans í málinu til löglegrar meðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Jafets Ólafssonar, greiði varnaraðila, Veigi ehf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 542/2006
Skuldskeyting Gjaldþrotaskipti Riftun
Þrotabú E ehf. krafðist riftunar á nánar tilgreindum greiðslum til L hf. og endurgreiðslu í samræmi við það. Í dómi Hæstaréttar kom fram að greiðslur þessar hefði E ehf. ekki innt af hendi heldur hefðu þær verið andvirði skuldabréfs sem L hf. keypti af A ehf., en síðastnefnt fyrirtæki hafði með kaupsamningi keypt af E ehf. nánar tilgreindar lóðir og sökkla á Reyðarfirði og meðal annars greitt kaupverð þeirra með því að yfirtaka að hluta skuld E ehf. við L hf. L hf. hafði samþykkt þessa skuldskeytingu og A ehf. gefið út umrætt skuldabréf vegna hennar. Andvirði skuldabréfsins var fært til lækkunar á skuld E ehf. við L hf. Byggði þrotabú E ehf. á því að skuldir E ehf. við L hf. hefðu verið greiddar með óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. en til vara að ráðstöfunin hefði farið í bága við 141. gr. sömu laga. Talið var að af gögnum málsins yrði ráðið að engar greiðslur til L hf. hefðu farið fram í tilefni af nefndri yfirtöku A ehf. á skuld E ehf., útgáfu skuldabréfsins og bókun á andvirði þess inn á skuldir E ehf. við L hf. Það sem eina sem gerst hafði í skiptum málsaðila var að L hf. samþykkti nýjan skuldara í stað E ehf. að því marki sem áðurnefndur kaupsamningur kvað á um. Voru af þessum ástæðum ekki efni til að taka kröfur þrotabús E ehf. til greina og var L hf. sýknaður af þeim.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. október 2006. Hann krefst þess aðallega að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms að rifta greiðslum E.S. Bygg ehf. til gagnáfrýjanda 5. mars 2004 að fjárhæð 729.712 krónur og 8. mars 2004 að fjárhæð 5.802.433 krónur, en jafnframt að dóminum verði breytt þannig að gagnáfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 6.532.145 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. ágúst 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur og málskostnaður fyrir Hæstarétti felldur niður. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. desember 2006. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi var tekin til greina krafa aðaláfrýjanda um riftun á greiðslum til gagnáfrýjanda 729.712 krónum 5. mars 2004 og 5.802.433 krónum 8. mars 2004. Greiðslur þessar innti E.S. Bygg ehf. ekki af hendi, heldur voru þær andvirði skuldabréfs sem gagnáfrýjandi keypti af Austurhúsum ehf., en það fyrirtæki hafði með kaupsamningi 6. febrúar 2004 keypt af E.S. Bygg ehf. lóðir og sökkla á Reyðarfirði og meðal annars greitt kaupverð þeirra með því að yfirtaka að hluta skuld seljandans við gagnáfrýjanda. Hafði gagnáfrýjandi fyrir sitt leyti samþykkt þessa skuldskeytingu og Austurhús ehf. gefið út umrætt skuldabréf vegna hennar. Framangreindar fjárhæðir voru á umræddum dögum færðar til lækkunar á skuld E.S. Byggs ehf. við gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi kveðst reisa kröfu sína um staðfestingu á þessum hluta hins áfrýjaða dóms á því að skuldir E.S. Byggs ehf. við gagnáfrýjanda hafi að þessu marki verið greiddar með lóðum þeim og sökklum sem félagið seldi Austurhúsum ehf. með kaupsamningnum 6. febrúar 2004. Byggir hann á því að hér hafi verið um að ræða óvenjulegan greiðslueyri í skilningi 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og til vara að þetta hafi farið í bága við 141. gr. sömu laga. Austurhús ehf., sem keypti fyrrgreindar eignir af E.S. Bygg ehf., er ekki aðili að málinu og dómkröfur aðaláfrýjanda miða ekki að því að endurheimta þær úr hans hendi. Af gögnum málsins verður ráðið að engar greiðslur til gagnáfrýjanda hafi farið fram í tilefni af nefndri yfirtöku Austurhúsa ehf. á skuld E.S. Byggs ehf., útgáfu skuldabréfsins og bókun á andvirði þess inn á skuldir E.S. Byggs ehf. við gagnáfrýjanda. Það eina sem gerðist í skiptum málsaðila var að gagnáfrýjandi samþykkti nýjan skuldara í stað E.S. Byggs ehf. að því marki sem samningurinn 6. febrúar 2004 kvað á um. Eru af þessum ástæðum ekki efni til að taka kröfur aðaláfrýjanda til greina og verður gagnáfrýjandi sýknaður af þeim. Rétt þykir að málskostnaður í héraði falli niður. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Landsbanki Íslands hf., skal vera sýkn af kröfum aðaláfrýjanda, þrotabús E.S.Byggs ehf. Málskostnaður í héraði fellur niður. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 20. júní sl., var höfðað 2. ágúst 2005. Aðalmeðferð hafði tvívegis verið frestað vegna forfalla lögmanns stefnanda. Stefnandi er þrotabú E.S. Bygg ehf., áður til heimilis að Maríubakka 28, 109 Reykjavík, nú til heimilis á skrifstofu skiptastjóra að Hverfisgötu 105, Reykjavík. Stefndi er Landsbanki Íslands hf., Hafnarstræti 7, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru í fyrsta lagi þær að rift verði með dómi greiðslum á skuld E.S. Bygg ehf. við stefnda að fjárhæð 6.532.145 kr. sem sundurliðast þannig: a) Greiðslu 5. mars 2004 að fjárhæð 729.712 kr. til stefnda af reikningi E.S. Bygg ehf. nr. 0101-26-001480, vegna viðskiptakorts 4539-8700-0010-1665, sem Birgir Frímann Edvardsson var korthafi að: b) Greiðslu 8. mars 2004 að fjárhæð 5.802.433 kr. til stefnda vegna yfirdráttar á reikningi E.S. Bygg ehf. nr. 0101-26-001480. Í öðru lagi er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að endurgreiða stefnanda 6.532.145 kr. með dráttarvöxtum frá 7. ágúst 2005 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður falli þá niður. I. Einkahlutafélagið E.S. Bygg var stofnað 28. desember 2001 af Einari Erni Sigurðssyni og Sigurði Kristni Einarssyni. Tilgangur þess var verktakastarfsemi, ný-byggingar, viðhald fasteigna, kaup og sala fasteigna, lánastarfsemi og önnur skyld starfsemi. Birgir Frímann Edvardsson var stjórnarmaður félagsins, framkvæmdarstjóri og með prókúruumboð. E.S. Bygg ehf. stofnaði tékkareikning nr. 1480 við aðalútibú stefnda í apríl 2002. Fljótlega fékk félagið yfirdráttarheimild á reikninginn og var með mismunandi heimildir allt fram til 20. janúar 2004, þegar heimild að fjárhæð 8.970.000 kr. rann út. Hinn 26. ágúst 2002, seldi Sigurður Kristinn Einarsson einn þriðja hluta af helmings eignarhluta sínum í E.S. Bygg ehf. til Birgis Frímanns Edvardssonar. Sama dag seldi Einar Örn Sigurðsson einn þriðja hluta af helmings eignarhluta sínum til Birgis. Eftir þetta áttu Einar Örn, Birgir og Sigurður Kristinn, hver um sig einn þriðja í félaginu. Með hluthafasamkomulagi frá 10. október 2003, framseldi Einar Örn til Birgis allan atkvæðisrétt sinn í E.S. Bygg ehf. Atkvæðaréttur Birgis eftir framsalið samsvaraði því tveimur þriðju hlutum af eignarhlutunum. Skilyrði framsalsins var að Birgir reyndi að koma félaginu á réttan kjöl. Jafnframt lofaði Einar Örn að selja Birgi eignarhluta sinn í tvennu lagi á árinu 2004, helming 1. mars og helming þegar hús þau sem félagið hafi fengið leyfi til að reisa á Austurlandi væru fullbúin í fokheldu ástandi, þó eigi síðar en 1. júlí 2004. Í staðinn lofaði Birgir að yfirtaka 1,5 milljón króna sjálfskuldarábyrgð Einars Arnar vegna félagsins hinn 1. mars 2004, og 2 milljónir króna þegar framangreind hús væru fokheld, þó eigi síðar en 1. júlí 2004. Efndir á þessari skuldbindingu voru háðar því að viðskiptabanki félagsins, stefndi, samþykkti skuldaraskiptin. Hinn 6. febrúar 2004 gerðu E.S. Bygg ehf., sem seljandi, og Austurhús ehf., sem kaupandi, með sér kaupsamning þar sem seljandi lofar að selja og kaupandi að kaupa sökkla seljanda sem kaupandi hafði reist fyrir hann á lóðunum nr. 15, 17, 18, 19, 21 og 23 við Sunnugerði á Reyðarfirði. Tekið er fram að kaupandi ætlaði að byggja hús á sökklunum. Umsamið kaupverð var 11.300.000 kr. sem átti að greiðast þannig að við afhendingu sökklanna skyldi kaupandi greiða allt kaupverðið með yfirtöku skulda seljanda, annars vegar við stefnda vegna yfirdráttarheimildar að fjárhæð 6.500.000 kr. og hins vegar með yfirtöku 5.000.000 kr. skattskulda seljanda við ríkissjóð. Kaupsamningurinn var gerður með fyrirvara um samþykki stefnda vegna skuldaraskipta á yfirdráttarreikningi. Hinn 4. mars 2004 var skuldabréf útgefið af Austurhúsi ehf., upphaflega að fjárhæð 6.700.000 kr., með sjálfskuldarábyrgð Birgis Frímanns Edvardssonar. Stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Austurhúsa ehf., sem stofnað hafði verið 2. febrúar 2004, var Birgir Frímann Edvarsson. Framangreindur kaupsamningur var undirritaður af Birgi, bæði fyrir hönd seljanda og kaupanda. Afsal var gefið út 5. apríl 2004. Hinn 19. febrúar 2004, var undirritaður samstarfssamningur um byggingarframkvæmdir á Reyðarfirði milli stefnanda og Austurhúsa ehf. Í samningnum segir að ljóst sé að E.S. Bygg ehf. sé ekki í stakk búið til að fjármagna farmkvæmdir á lóðum sem félagið sé lóðarhafi að og samkvæmt skilmálum lóðarúthlutunar sé óheimilt að framselja lóðarréttindi til þriðja aðila fyrr en sökkull hafi verið byggður á lóðunum. Í ljósi þessa var ákveðið að Austurhús ehf. myndi standa að framkvæmdum á lóðunum í stað E.S. Bygg ehf., gegn því að Austurhús ehf. yfirtæki hluta af skuldum E.S. Bygg ehf. og myndi þannig forða félaginu frá yfirvofandi gjaldþroti. Vísað var til þess að félögin hefðu þegar gert með sér kaupsamning, dags. 6. febrúar 2005 og að samstarfssamningurinn væri til fyllingar kaupsamningnum. Í 2. gr. samstarfssamningsins segir að Austurhús ehf. hafi fengið fyrirgreiðslu hjá Íslandsbanka og ýmsum verktökum vegna fjármögnunar framkvæmda. Jafnframt kemur fram í 3. gr. að Austurhús ehf. skuli greiða hluta af kröfum sænskra verktaka. Sigurður Kristinn Einarsson og Einar Örn Sigurðsson sendu tilkynningu til hlutafélagaskrár, sem móttekin var 31. mars 2004, um hluthafafund sem haldinn hafi verið degi áður, þar sem Sigurður Kristinn hafi verið kjörinn stjórnarformaður og Einar Örn varamaður. Hinn 14. apríl 2004 barst önnur tilkynning um að hluthafafundur hafi verið haldinn aftur og staðfest hafi verið kjör stjórnar og að prókúruumboð Birgis Frímanns Edvardssonar væri afturkallað. Breytingar þessar voru skráðar í hlutafélagaskrá. Birgir fór fram á það við fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra að breytingar á stjórn félagsins yrðu afturkallaðar. Með bréfi, dags. 21. júní 2004, afturkallaði ríkisskattstjóri breytingarnar. Sigurður Kristinn og Einar Örn höfðuðu mál 8. september 2004 á hendur Austurhúsum ehf. og E.S. Bygg ehf., til ógildingar á sölu E.S. Bygg ehf. til Austurhúsa samkvæmt framangreindum kaupsamningi, dags. 6. febrúar 2004, og afsali, dags. 5. apríl 2004. Eftir að E.S. Bygg ehf. var úrskurðað gjaldþrota tók þrotabú þess við aðild málsins. Í málinu var um það deilt hvort Birgi Frímanni Edvardssyni hafi verið heimilt fyrir hönd E.S. Bygg ehf. að selja Austurhúsum ehf. umrædda sökkla. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 8057/2004, frá 10. janúar 2005, var lagt til grundvallar að Birgir hafi verið löglegur stjórnarformaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi E.S. Bygg ehf. Taldi dómurinn, þegar litið væri til kaupverðsins eins og sér, að kaupsamningurinn hafi verið hagstæður E.S. Bygg ehf. Væri þá engin afstaða tekin til þess hvernig kaupverðinu hafi verið og yrði ráðstafað, enda væru álitamál þar að lútandi í höndum skiptastjóra þrotabús E.S. Bygg ehf. Eins og rekstrar- og eignastaða E.S. Bygg ehf. hafi verið á umræddum tíma var ekki talið að Birgi hafi verð óheimilt samkvæmt lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög að koma í verð þeim einu verðmætum sem félagið virtist hafi yfir að ráða og var þá einnig haft í huga tilgangur félagsins. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 2004 var bú E.S. Bygg ehf. tekið til gjaldþrotaskipta samkvæmt beiðni Tollstjórans í Reykjavík móttekinni í héraðsdómi 2. september sama ár. Innköllun til kröfuhafa birtist í Lögbirtingablaðinu 3. desember 2004 og lauk kröfulýsingafresti því 3. febrúar 2005. Samkvæmt kröfuskrá sem skiptastjóri gerði að loknum kröfulýsingarfresti, hafa 13 lánadrottnar lýst kröfum í búið, samtals að fjárhæð 31.395.329 kr. Samkvæmt yfirliti yfir reikning E.S. Bygg ehf. hjá stefnda nr. 0101-26-001480 nam skuld félagsins hinn 1. mars 2004 vegna yfirdráttar 9.391.506 kr. Auk þess skuldaði félagið Tollstjóranum í Reykjavík og öðrum kröfuhöfum. Í símbréfi starfsmanns stefnda til skiptastjóra þrotabús E.S. Bygg ehf., dags. 30. júní 2005, segir að 5.802.433 kr. hafi verið greiddar upp í yfirdrátt sem E.S. Bygg ehf. hafi verið með á reikning 1480. Er það í samræmi við færslu 8. mars 2004 á yfirliti yfir reikning félagsins. Þá segir að stefndi hafi veitt lán upp á 6,7 milljónir króna til Austurhúsa ehf. og hafi það verið notað til þess að greiða m.a. upp greiðslukort, 729.712 kr., og upp í yfirdráttinn. Samkvæmt fyrirliggjandi kvittun átti sú greiðsla sér stað 5. mars 2004. Samkvæmt því sem segir í stefnu losnaði stjórnarmaður og framkvæmdastjóri E.S. Bygg ehf., Birgir Frímann Edvardsson, undan persónulegri ábyrgð vegna yfirdráttarskuldar, en aðrir eigendur félagsins hafi enn verið persónulega ábyrgir. Skipaður skiptastjóri þrotabúsins hlutaðist til um skýrslutöku af Birgi Frímanni Edvarssyni 23. febrúar 2005, sem kvaðst hafa greitt 5.802.433 kr. til stefnda samkvæmt kaupsamningnum. Þá hafi hann greitt fyrir E.S. Bygg ehf. 1.287.411 kr. til Tollstjórans í Reykjavík með vísan til samningsins. Með bréfi skiptastjóra 7. júlí 2005 til stefnda var krafist riftunar og endurgreiðslu á 6.532.145 á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en án árangurs. Skiptastjóri höfðaði mál 3. ágúst 2005 gegn Tollstjóranum í Reykjavík til riftunar á greiðslu á skuld E.S. Bygg ehf. við tollstjóra að fjárhæð 1.287.411 kr. Gerð var dómsátt 6. febrúar 2006 þess efnis að tollstjóri greiði þrotabúinu kröfufjárhæðina ásamt dráttarvöxtum og málskostnaði. Austurhús ehf. varð gjaldþrota 24. apríl 2006. Þá hefur stefndi upplýst að Birgir Frímann Edvardsson hafi verið úrskurðaður gjaldþrota 4. maí 2006. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn Sigurður Kristinn Einarsson, Einar Örn Sigurðsson, Birgir Frímann Edvardsson og Ólafur Kristinsson lögfræðingur. Ekki þykir ástæða til að rekja munnlegar skýrslur þeirra sérstaklega. II. Stefnandi byggir aðalkröfu sína, um riftun á grundvelli 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., á því að greiðslan hafi verið innt af hendi með óvenjulegum greiðslueyri, þ.e. sökklum undir hús, og sé því riftanleg. Stefnandi telur að við mat á því hvort um óvenjulegan greiðslueyri sé að ræða verði að líta til þess í hvaða formi greiðslan hafi verið þegar hún hafi farið frá hinum gjaldþrota aðila, en ekki í hvaða mynd hún berist kröfueiganda. Stefnandi vísar til þess að nær allar eignir félagsins hafi verið seldar og í kaupsamningi, dags. 6. febrúar 2004, sé kveðið á um að söluverðið skyldi greiðast með yfirtöku á ákveðnum hluta skulda seljanda, sem hafi verið tveir kröfuhafar. Annars vegar vegna stefnda, 6.500.000 kr., en það hafi verið sú fjárhæð sem stjórnarformaður og framkvæmdastjóri hafi sjálfur verið persónulega ábyrgur fyrir. Hins vegar Tollstjórinn í Reykjavík, vegna 5.000.000 kr., en vanskil á vörslufé hefðu getað varðað fyrirsvarsmann félagsins sektum og varðhaldi vegna fjárdráttar, sbr. 247. gr. laga nr. 19/1940. Stefnandi byggir á því að hin riftanlega greiðsla hafi í raun verið í formi sökkla undir hús, sem ráðstafað hafi verið með kaupsamningnum. Þegar greiðslan hafi farið frá E.S. Bygg ehf., hafi hún verið í formi eigna, sem ekki geti talist venjulegur greiðslueyrir. Telur stefnandi að ekki fari á milli mála að peningar sem stefnda hafi verið greiddir hafi verið andvirði hinna seldu eigna. Það hafi stjórnarmaður og framkvæmdastjóri E.S. Bygg ehf., Birgir Frímann Edvardsson, staðfest í skýrslutöku hjá skiptastjóra 23. febrúar 2005. Til vara krefst stefnandi þess með vísan til 141. gr. laga nr. 21/1991, að rift verði greiðslu skulda sem á ótilhlýðilegan hátt séu stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa og sem leiði til þess að eignir þrotamanns verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum. Viðskiptin hafi í raun farið fram milli tveggja fyrirtækja stjórnarmanns, framkvæmdastjóra og prókúruhafa, Birgis Frímanns Edvardssonar, til að losna undan refsiábyrgð hans vegna skuldar við Tollstjórann í Reykjavík og til að losna sjálfur undan fjárhagslegri persónulegri ábyrgð vegna skuldar við stefnda. Stefnandi kveður að á þessum tíma hafi fyrirtækið verið mjög illa statt fjárhagslega og víða skuldað mikið. Greiðslufjárhæðina verði að telja það háa að hún hafi skert greiðslugetu félagsins verulega. Greiðsla þessi geti ekki talist hafa verið venjuleg eftir atvikum, þannig að eðlilegt hafi verið að greiða þessa kröfu frekar en aðrar kröfur sem félagið hafi átt ógreiddar. Stefnandi telur greiðslu þessa ekki hafa verið í samræmi við greiðslur til annarra kröfuhafa og því falið í sér mismunun á stöðu og rétti kröfuhafa í þrotabúinu. Telja verði að stefnda hafi verið kunnugt um ógjaldfærni E.S. Bygg ehf., með vísan til yfirlits yfir reikning félagsins hjá stefnda á árinu 2004. Hefði greiðslan ekki átt sér stað hefði við úthlutun úr þrotabúinu verið unnt að úthluta upp í lýstar kröfur í búið. Stefnandi telur að í þessu sambandi verði að líta til megintilgangs gjaldþrotaskipta sem sé að tryggja jafna stöðu kröfuhafa, þar sem gjaldþrotaskipti séu í grundvallaratriðum sameiginleg fullnustugerð allra lánadrottna. Greiðsla til eins eða tveggja kröfuhafa af fleirum verði að teljast ótilhlýðileg. Við munnlegan flutning málsins mótmælti lögmaður stefnanda því sem segir í greinargerð stefnda að skuldaraskipti hafi átt sér stað. Þá var því mótmælt að ekki hafi verið gerður reki að því að rifta öðrum ráðstöfunum E.S. Bygg ehf. Um lagarök er vísað til 1. mgr. 134. gr., sbr. og 141. gr. og 142. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Til stuðnings kröfum sínum vísar stefnandi einnig til dóms Hæstaréttar í máli nr. 442/1998. Krafa um dráttarvexti er byggð á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Málskostnaðarkrafa og krafa um dráttarvexti af málskostnaði er byggð á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988. III. Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. sé reglan sú að unnt sé að krefjast riftunar á greiðslu skuldar á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag ef greitt sé með óvenjulegum greiðslueyri. Þar sem stefnandi byggi á því að greiðslu hafi verið ráðstafað til stefnda með kaupsamningi, dags. 6. febrúar 2004, hafi liðið meira en sex mánuðir frá þeirri ráðstöfun og þar til E.S. Bygg ehf. hafi orðið gjaldþrota hinn 23. nóvember 2004. Þá séu stefndi og E.S. Bygg ehf. ekki nákomnir í skilningi 2. mgr. 134. gr. laganna og verði riftun því þegar af þeirri ástæðu ekki studd við 134. gr. laga nr. 21/1991. Stefndi telur greiðslueyri ekki hafa verið óvenjulegan þar sem eitt meginverkefni E.S. Bygg ehf. hafi verið að selja fasteignir. Í því sambandi vísar stefndi m.a. til dóms héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-8057/2004, en þar komi einnig fram að samningurinn hafi verið hagstæður stefnanda. Þess vegna hafi þessi ráðstöfun alls ekki verið óeðlileg og ekki sé unnt að tala um óvenjulegan greiðslueyri. Stefndi vísar til þess að á reikningsyfirlitum komi fram að mjög margar innborganir á reikning félagsins hafi verið frá aðilum sem keypt hafi fasteignir af félaginu líkt og Austurhús ehf. hafi gert. Þá vísar stefndi til þess að ekki hafi verið gert árangurslaust fjárnám hjá E.S. Bygg ehf. fyrr en 26. júlí 2004, eða tæpum sex mánuðum eftir að kaupsamningur milli félagsins og Austurhúsa ehf. hafi verið undirritaður. Samkvæmt upplýsingum Birgis Frímanns Edvardssonar hafi E.S. Bygg ehf. á þeim tíma, þ.e. við undirritun kaupsamnings og afsals, alls ekki verið ógjaldfært og hafi greiðslur til stefnda m.a. verið hugsaðar til að endurskipuleggja fjárhag félagsins. Stefndi telur að ef ekki hefði komið til ólögmætra aðgerða af hálfu Sigurðar Kristins Einarssonar og Einars Arnar Sigurðssonar, þ.e. að halda ólögmæta hluthafafundi 30. mars og 7. apríl 2004, og þess að þeir í framhaldi af þeim hafi sent ólögmætar tilkynningar til hlutafélagaskrár um breytta stjórn, framkvæmdastjóra og prókúruhafa, hefði félagið ekki orðið ógjaldfært. Þessar ólögmætu aðgerðir hafi orðið til þess að ekki hafi verið unnt að gera neinar ráðstafanir fyrir hönd félagsins. Þess vegna hafi það lent í vanskilum og gert hafi verið árangurslaust fjárnám sem síðar leiddi til gjaldþrots. Stefndi heldur því fram að skuldaraskipti Austurhúsa ehf. á hluta af skuldum E.S. Bygg ehf. hafi verið samþykkt í góðri trú og ekki hafi verið ástæða til að ætla annað en að félagið gæti haldið áfram starfsemi, a.m.k. hafi engin ástæða verið til að ætla að það yrði gjaldþrota. Ástæða vanskila og síðar gjaldþrots hafi ekki verið tengt kaupsamningnum, heldur ólögmætum aðgerðum sem erfitt hafi verið að koma í veg fyrir, a.m.k. af hálfu stefnda. Því sé ekki unnt að byggja riftunarkröfu á þeim rökum. Í samræmi við 2. gr. kaupsamnings milli E.S. Bygg ehf. og Austurhúsa ehf., hafi síðarnefnda félagið yfirtekið skuldir þess fyrrnefnda við stefnda og hafi þannig orðið skuldskeyting á þeirri skuld, en ekki þannig að hún væri greidd upp. Ekki sé unnt að færa í bækur bankans skuldaraskipti að yfirdrætti öðruvísi en að bóka það sem greiðslu og því hafi verið beitt þeirri aðferð að Austurhús ehf. hafi gefið út skuldabréf, dags. 4. mars 2004, með sjálfskuldarábyrgð Birgis Frímanns Edvardssonar og skuldin á yfirdrættinum verið lækkuð um 5.802.433 kr. Þá hafi staðið eftir skuld Austurhúsa ehf. með sjálfskuldarábyrgð Birgis og sé skuldabréfið komið til innheimtu í lögfræðideild stefnda og hafi greiðsluáskorun verið send 20. september 2005. Óljóst sé með öllu um innheimtur á því. Stefndi telur að skuldaraskipti eigi ekki undir 134. gr. gjaldþrotaskiptalaganna og því sé ekki unnt að rifta á grundvelli þess ákvæðis. Enda hafi stefndi aðeins komið að þessu með því að samþykkja skuldaraskiptin og lána hinu nýja félagi fjármuni vegna þess. Ef talið verði að 134. gr. laganna eigi við engu að síður hljóti að þurfa að meta stöðu félagsins á þessum tíma. Félagið hafi verið að greiða yfirdráttarvexti af háum fjárhæðum og setið uppi með eignir sem það hafi ekki getað nýtt. Því hafi hagur félagsins batnað verulega við þessi viðskipti, enda kaupverð verið mjög hátt og hærra en reikna mátti með. Jafnframt hafi skuldastaða batnað og vaxtakostnaður snarlækkað. Yfirtaka á skuld á viðskiptakorti félagsins hafi einnig verið nauðsynleg til að halda því korti opnu. Um hafi verið að ræða viðskiptakort félagsins, en ekki Birgis Edvardssonar, þó hann væri handhafi að því í nafni félagsins. Því hafi verið um að ræða skuld fyrirtækisins, en ekki hans persónulega, eins og stefnandi haldi fram. Stefndi telur að það megi einnig einu gilda hvort skuldin hafi verið á greiðslu-korti félagsins og þar með skuld þess, eða á yfirdrættinum því heimilt hafi verið að skuldfæra yfirdráttinn vegna kortsins og verði ekki séð að staða félagsins hafi versnað við að Austurhús ehf. hafi yfirtekið þá skuld einnig. Um hafi verið að ræða hluta af kaupsamningi E.S. Bygg ehf. og Austurhúsa ehf. Þar komi fram að Austurhús ehf. yfirtaki skuldir E.S. Bygg ehf. að fjárhæð 6.500.000 kr., en samtals hafi verið greiddar við yfirtöku með láni Austurhúsa ehf. 6.532.145 kr. Sé þetta því allt gert eftir samkomulaginu. Varðandi varakröfu stefnanda og tilvísun til 141. gr. gjaldþrotaskiptalaganna vísar stefndi til þess sem áður hafi komið fram og að honum hafi ekki verið kunnugt um ógjaldfærni E.S. Bygg ehf., enda hafi ekki verið um ógjaldfærni að ræða fyrr en eftir þau atvik sem áður sé vísað til. Af þessum sökum hafi umræddar ráðstafanir alls ekki verið ótilhlýðilegar. Félagið hafi ekki sannanlega verið ógjaldfært á þessum tíma, né heldur orðið ógjaldfært vegna þessara ráðstafana. Hafi stjórnarmaður talið félagið gjaldfært á þessum tíma og einungis ólögmætar aðgerðir stofnenda félagsins valdið ógjaldfærni. Sé því ekki uppfyllt skilyrði 141. gr. gjaldþrotaskiptalaganna. Stefndi telur 142. gr. laganna ekki heldur eiga hér við þar sem umræddar ráðstafanir hafi ekki komið stefnda að notum, enda séu vanskil á skuldabréfi sem notað hafi verið við skuldskeytinguna og innheimtur á því séu óljósar. Því hafi stefndi ekki haft neinn beinan hag af þessum ráðstöfunum. Hagur E.S. Bygg ehf. hafi verið mun meiri. Stefndi kveður að stefnandi hafi ekki gert reka að því að rifta ráðstöfunum milli E.S. Bygg ehf. og Austurhúsa ehf. og bendi það til þess að stefnandi hafi talið sér hag í þeim samningi, sbr. og það sem fram komi í framangreindri niðurstöðu héraðsdóms. Um varakröfu sína vísar stefndi til þess að fjármunirnir hafi ekki komið honum að notum, nema þá að litlu leyti og einnig að tjón þrotabúsins hafi verið lítið, ef nokkurt af þessum ráðstöfunum. Um málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa stefnda um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir á lögum nr. 50/1988. IV. Samkvæmt 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. er það skilyrði eitt sér nægilegt til að rifta megi greiðslu skuldar að greiðslueyrir hafi verið óvenjulegur ef greiðslan hefur farið fram á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Með kaupsamningi, dags. 6. febrúar 2004, seldi E.S. Bygg ehf. til Austurhúsa ehf. sökkla sem reistir höfðu verið á Reyðarfirði. Kaupverðið átti að greiðast með yfirtöku skulda seljanda. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. 8057/2004 var talið að samningurinn hafi verið hagstæður E.S. Bygg ehf. þegar litið væri til kaupverðsins eins og sér. Sérstaklega var tekið fram að með þessu væri ekki tekin nein afstaða til þess hvernig kaupverðinu var og yrði ráðstafað. Kaupandinn fékk útgefið skuldabréf 4. mars sama ár, að fjárhæð 6,7 milljónir króna, en fyrir liggur að lán þetta hafi runnið til greiðslu skuldbindinga E.S. Bygg ehf. við stefnda. Upplýst hefur verið að skuldabréfinu var ráðstafað þannig að greitt var hinn 8. mars 2004 upp í skuld E.S. Bygg ehf. við stefnda vegna yfirdráttarheimildar, 5.802.433 kr., og hinn 5. mars sama ár vegna skuldar á viðskiptakorti félagsins, 729.712 kr., eða samtals 6.532.145 kr. Svara þær greiðslur til riftunarkröfu stefnanda. Þannig fóru greiðslur fram innan sex mánaða fyrir frestdag sem var 2. september 2004. Við mat á því hvort um er að ræða óvenjulegan greiðslueyri verður að líta til þess í hvaða formi greiðslan fór frá skuldaranum, en ekki í hvaða mynd hún barst kröfueiganda. Þá skiptir ekki máli þó greiðslan breyti um form á leið sinni til kröfuhafans eða hafi farið í gegnum þriðja mann. Almennt verður að telja löglíkur fyrir því að greiðsla með lausafé teljist óvenjulegur greiðslueyrir. Þar sem andvirði sökklanna samkvæmt framangreindum kaupsamningi var ráðstafað til að greiða skuld E.S. Bygg ehf. við stefnda verður að líta svo á að skuldin hafi verið greidd með óvenjulegum greiðslueyri. Stefndi hefur ekki sýnt fram á að greiðsla þessi geti talist venjuleg eftir atvikum. Niðurstaða málsins er því sú að fullnægt er skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 til að fallast á kröfu stefnanda um riftun. Kemur þá til álita hvort fella beri niður eða lækka fjárhæðina, sem stefnandi krefst að stefndi endurgreiði, þar sem stefndi hafi ekki haft hag af hinni riftanlegu ráðstöfun, sbr. 1. mgr. 142. gr. laganna. Stefndi heldur því fram að umræddar ráðstafanir hafi ekki komið honum að notum, nema þá að litlu leyti, þar sem vanskil séu á skuldabréfi því sem Austurhús ehf. gaf út og með öllu sé óljóst um innheimtur á því. Ljóst er að stefndi hefur ekki fengið skuldabréfið greitt nema að litlu leyti. Í gögnum málsins liggur fyrir að 12 gjalddagar hafa verið greiddir, á tímabilinu 1. apríl 2004 til og með 1. mars 2005, samtals að fjárhæð 368.489 kr. Stefndi hefur gjaldfellt skuldabréfið og hafa innheimtutilraunir hans ekki borið árangur. Útgefandi skuldabréfsins, Austurhús ehf., og sjálfskuldar-ábyrgðaraðili þess, Birgir Frímann Edvardsson, hafa verið úrskurðaðir gjaldþrota. Fallist verður því á það með stefnda að lækka beri endurgreiðslukröfu stefnanda. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 368.489 kr. ásamt dráttarvöxtum, sem reiknast skulu frá því að mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Það fellur utan við sakarefni máls þessa að kveða á um framsal stefnanda á kröfu stefnda í þrotabú Austurhúsa ehf. og Birgis Frímanns Edvardssonar. Eftir þessum úrslitum verður stefndi, með vísan til 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmdur til að greiða stefnanda hluta málskostnaðar, sem telst hæfilega ákveðinn 150.000 kr. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Rift er greiðslum E.S. Bygg ehf. til stefnda, Landsbanka Íslands hf., að fjárhæð 729.712 krónur, sem fór fram 5. mars 2004, og 5.802.433 krónur, sem fór fram 8. mars 2004. Stefndi greiði stefnanda, þrotabúi E.S. Bygg ehf., 368.489 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. ágúst 2005 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 63/2003
Kærumál Farbann
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. janúar 2003, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði bönnuð för úr landi allt til föstudagsins 14. mars nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Það athugast að aðfinnsluverður dráttur varð á því að málið bærist Hæstarétti eftir að varnaraðili hafði kært úrskurð héraðsdómara, en samkvæmt bréfi hans til réttarins 18. þessa mánaðar mun kæra varnaraðila hafa mislagst á skrifstofu Héraðsdóms Reykjavíkur og ekki borist honum í hendur fyrr en þann dag. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 104/2002
Kynferðisbrot Nauðgun Tilraun Eignaspjöll Skaðabætur
S var ákærður fyrir eignaspjöll, tilraun til nauðgunar og nauðgun. Hafði hann ruðst inn til konunnar A, sem hann hafði áður átt í sambandi við, brotið þar húsmuni, reynt að þröngva henni til kynmaka með ofbeldi í eldhúsi hennar, og þröngvað henni til holdlegs samræðis nokkru síðar í svefnherbergi íbúðarinnar. S játaði að hafa valdið spjöllum á húsmunum í íbúð A en kvaðst hafa átt munina sjálfur. Þeirri viðbáru S var hafnað og var hann sakfelldur fyrir eignaspjöll. S viðurkenndi einnig að hafa valdið A áverkum í eldhúsi íbúðarinnar og að hafa reynt að hafa þar við hana samræði. Staðhæfing S um að A hafi viljað hafa við hann kynmök í eldhúsinu þótti fjarstæð í ljósi þess sem fyrir lá um það sem á undan var gengið. Var frásögn A um að S hefði reynt að neyða sig til kynmaka talin trúverðug, og í samræmi við áverkana sem á henni voru og önnur sýnileg sönnunargögn. Var A sakfelldur fyrir tilraun til nauðgunar. Þá hafði S einnig viðurkennt að hafa haft samræði við A í svefnherbergi hennar nokkru síðar en bar að það hafi verið með fullum vilja A. Framburður S þótti að þessu leyti fjarstæður en frásögn A trúverðug í sjálfu sér og í samræmi við það sem vitni höfðu eftir henni um atvikið. Var því byggt á frásögn A og talið sannað að S hafi beitt hana ofbeldi og ofbeldishótunum og þröngvað henni með því til samræðis. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að S ruddist inn á A og 8 ára gamlan son hennar og braut gegn A þótt hann vissi af barninu á heimilinu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest um tveggja ára fangelsisrefsingu. A voru dæmdar 500.000 krónur í miskabætur, auk bóta fyrir munatjón.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2002 að tilhlutan ákærða en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða, þyngingar á refsingu og greiðslu skaðabóta að fjárhæð 1.120.000 krónur. Ákærði krefst aðallega sýknu af sakargiftum samkvæmt II. og III. kafla ákæru og verði honum einvörðungu gerð vægasta refsing, er lög leyfa, fyrir brot í I. kafla ákærunnar. Þá verði skaðabótakröfu brotaþola vísað frá dómi. Til vara krefst ákærði mildunar á refsingu og lækkunar á bótakröfu. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er fallist á sakarmat hans og ákvörðun um refsingu ákærða, sbr. 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með hliðsjón af málsgögnum og dómaframkvæmd þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Um bætur fyrir munatjón er þess að gæta, að í héraði virðist kröfu um þær ekki hafa verið andmælt tölulega af hálfu ákærða og verður niðurstaða héraðsdóms um þann þátt staðfest. Samtals nema skaðabætur því 620.000 krónum og skulu þær bera dráttarvexti frá 27. ágúst 2001, er mánuður var liðinn frá því að krafa var sett fram. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest að öðru leyti en því, að þóknun réttargæslumanns þykir hæfilega ákveðin 100.000 krónur. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Sigurður Páll Guðjónsson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði A 620.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. ágúst 2001 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest að öðru leyti en því, að þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Helgu Leifsdóttur héraðsdómslögmanns, skal vera 100.000 krónur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Jóns Magnússonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Héraðsdómur Reykjavíkur 18. janúar 2002. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 20. nóvember sl. á hendur ákærða, Sigurði Páli Guðjónssyni, Stekkjarhvammi 36, Hafnarfirði, “fyrir eftirgreind hegningarlagabrot framin í [ ], Reykjavík, að morgni föstudagsins 29. júní 2001: I Eignaspjöll, með því að hafa, í íbúð A, brotið fót undan eldhúsborði og síðan brotið með borðfætinum glerplötu stofuborðs sem á stóð sjónvarpstæki sem einnig skemmdist. II Tilraun til nauðgunar, með því að hafa, í beinu framhaldi af eignaspjöllunum, í eldhúsi íbúðarinnar reynt að þröngva A til kynmaka með ofbeldi, fyrst til holdlegs samræðis en þegar ákærða reis ekki hold, til þess að sjúga á sér liminn. III Nauðgun, með því að hafa nokkru síðar í svefnherbergi íbúðarinnar, með ofbeldi og hótun um ofbeldi, þröngvað A til holdlegs samræðis. Brot ákærða skv. I. kafla ákæru telst varða við 1. mgr. 257. gr., brot skv. II. kafla telst varða við 194. gr., sbr. 20. gr., og brot skv. III. kafla telst varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, með áorðnum breytingum. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. A krefst skaðabóta að fjárhæð kr. 1.120.000 auk dráttarvaxta samkvæmt vaxtalögum nr. 25, 1987 frá 29. júní 2001 til greiðsludags og þóknunar vegna réttargæslu.” Málavextir Kl. 12.35, föstudaginn 29. júní sl. voru lögreglumenn sendir í [ ] hér í borg vegna þess að maður hefði ruðst þar inn í íbúð og nauðgað konu sem þar býr. Þegar þangað kom var þar fyrir kærandinn, A og sagði frá því að maður að nafni Sigurður Páll Guðjónsson, ákærði í máli þessu, hefði ruðst ölvaður inn á hana um sjöleytið þennan morgun. Hefði hann brotið húsmuni og ráðist á hana, rifið af henni nærbuxurnar og reynt að nauðga henni í eldhúsinu. Henni hefði þó tekist að tala hann til og róa hann og gefið honum að borða. Hafi hún reynt að reita hann ekki til reiði því að 8 ára sonur hennar hefði vaknað og hún viljað hlífa honum. Ákærði hefði svo tekið hana með sér inn í svefnherbergi og viljað hafa við hana samfarir og sagt að hún réði því hvort það yrði með góðu eða illu. Þar sem hann væri mun sterkari en hún hefði hún ákveðið að berjast ekki á móti og hann komið fram vilja sínum við hana. Hann hefði svo sofnað eftir á að giska 20 mínútur og hún þá farið fram og farið úr íbúðinni með son sinn og klukkan hefði þá verið um hálftíu. Hún hefði farið í húsnæði SÁÁ í Síðumúla og eftir nokkra dvöl þar hefði hún farið heim og verið komin þangað um tólfleytið. Samkvæmt frumskýrslu Ríkharðs Arnar Steingrímssonar lögreglumanns er um að ræða þriggja herbergja íbúð á þriðju hæð til vinstri í fjölbýlishúsi. Gengið er inn í forstofu og inn af henni til vinstri er eldhús, baðherbergi og barnaherbergi en til hægri eru tvær samliggjandi stofur og svefnherbergi. Greinilegt var, segir í skýrslunni, að mikið hafði gengið á í íbúðinni. Borðplata úr gleri hafði brotnað í stofunni, blómamold, glerbrot og ýmsir smámunir voru á gólfinu. Borðfótur sem brotinn hafði verið undan eldhúsborðinu lá þar einnig. Þá höfðu sjónvarps- og myndbandstæki fallið ofan á grindina sem glerplatan hafði hvílt á. Í eldhúsinu var brotið borðið á hvolfi og rifnar nærbuxur lágu þar á stól. Ljósmyndir voru teknar í búðinni og sýna þær m. a. að sími sem tengdur var í forstofunni hafði verið fluttur fram í eldhús og stóð við eldhúsvaskinn. A fór á neyðarmóttökuna í Fossvogsspítala rúmlega hálftvö þar sem hún var skoðuð og ræddi bæði við sálfræðing og lækni. Hefur læknirinn, Rannveig Pálsdóttir, gert skýrslu um þetta og staðfest hana fyrir dómi. Þar er haft eftir A að ákærði hefði komið drukkinn heim til hennar um morguninn og hefði hún, vegna fyrri ofbeldisreynslu af honum, ekki þorað annað en að hleypa honum inn þegar hann hringdi hjá henni. Hún hefði reynt að róa hann niður, aðallega vegna ungs sonar sem þarna var. Hann hefði gengið berserksgang í íbúðinni, brotið fót undan eldhúsborðinu og glerborð. Hefði hann kastað henni fram og aftur í eldhúskróknum, tekið fyrir munn henni og kverkar og reynt að hafa við hana samfarir en ekki tekist það þar sem honum stóð ekki. Hún hefði reynt að tala hann til og gefið honum að borða. Hefði það ekki borið árangur og hann dregið hana inn í svefnherbergi og slitið af henni nærbuxurnar. Hefði hún ákveðið að láta þetta yfir sig ganga til þess að sonur hennar yrði ekki hræddur. Ákærði hefði reynt að hafa við hana samfarir en ekki orðið sáðlát. Þau mæðginin hefðu svo farið út þegar klukkan var um níuleytið og hún farið á AA-fund. Þar hefði hún verið hvött til þess að kæra þetta til lögreglunnar. Hún hefði svo farið heim til sín og verið komin þangað um hádegið og hefði ákærði þá verið farinn. Í skýrsluni segir að A hefði verið róleg og yfirveguð og virst vera ákveðin í því að losna undan ofbeldi sem hún hefði lengi mátt þola. Hefði hún ekki virst vera undir áhrifum áfengis eða lyfja. Þá segir þar að konan hafi verið með rispu og marblett í andliti, rispur og marbletti á handleggjum, marbletti, hvorn á sinni lendinni og annan þeirra lófastóran. Loks sáust tveir roðablettir á ytri kynfærum konunnar. Ljósmyndir voru teknar að áverkunum á konunni og fylgja þær málinu. Loks er þess að geta að tekin voru blóð- og þvagsýni úr konunni og fannst etanól ekki í þeim þegar þau voru rannsökuð hjá lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands. Nærbuxurnar sem nefndar voru hér að framan hafa verið athugaðar í tæknideild lögreglunnar. Eru þær úr bómullarefni og höfðu rifnað um klofbótina og annað stykki úr þeim auk þess rifið laust. A gaf skýrslu hjá lögreglu þetta kvöld. Sagði hún svo frá að hún hefði kynnst ákærða í febrúar árið 2000 og þau verið í sambandi fram í apríl sama ár að þau slitu því. Hún kvaðst þó hafa hitt hann af og til eftir það í sambandi við óreglu og hefði hann notfært sér hana kynferðislega, þegar hún hafi drukkið yfir sig í nokkur skipti. Hún kvaðst eiga þrjú börn og væru þau hjá henni öðru hverju. Hún kvaðst hafa komið úr áfengismeðferð sl. þriðjudag. Daginn eftir hefði ákærði komið til hennar að ná í afruglara sem hann átti hjá henni. Kvaðst hún hafa gert honum ljóst að hún vildi ekki eiga í sambandi við hann og ráðlagði honum að hann leitaði sér aðstoðar vegna geðrænna vandamála. Hann hefði reiðst þessu og farið. Um atburði morgunsins sagði hún að hún hefði vaknað klukkan sjö við að einhver hamaðist á dyrabjöllunni. Hefði hún opnað fram á stigagang, en um leið hefði ákærði ruðst óboðinn inn í íbúðina og virtist talsvert drukkinn. Hefði hann rokið inn í eldhúsið og brotið fót undan eldhúsborðinu. Hefði hann tekið borðfótinn með sér inn í stofu og brotið þar glerborð sem á voru sjónvarpstæki og myndbandstæki. Hefði hún farið fram í eldhús til þess að reyna að hringja í lögreglu. Hefði ákærði komið fram á eftir henni rifið af henni símann og lagt símtólið á hliðina. Hann hefði svo ráðist á hana. Hefði hann slegið ofan á hnakka hennar og keyrt höfuðið á henni niður svo það rakst ofan í eldhúsbekkinn og hefði þetta verið talsvert högg. Hefði hann tekið hana kverkataki og sett aðra höndina fyrir vit hennar. Hefði hún átt örðugt með andardrátt vegna kverkataksis en hún þá bitið hann í fingur þeirrar handar sem hélt fyrir vitin á henni. Við það hefði hann sleppt henni og fært sig aðeins frá henni. Hann hefði svo veist að henni aftur og lumbrað eitthvað á henni. Hefði hún minnst þess að hafa fengið þung högg á báðar axlir og á hægra upphandlegg. Hún kvaðst hafa verið klædd í bómullarnærbuxur og hnepptan stuttermabol. Hefði ákærði rifið utan af henni nærbuxurnar í eldhúsinu og hrint henni aftur á bak á eldhúsbekkinn og hún einhvern veginn lent upp á bekknum. Hefði hann þrýst henni upp að veggnum með því að halda fyrir kverkar henni með hægri hendi og girt niður um sig buxurnar, niður á mjaðmirnar. Hefði hún séð að honum stóð ekki. Hann hefði svo sleppt kverkatakinu, rifið hana á hárinu niður af bekknum, sest á stól og heimtað að hún sygi á honum liminn. Hún hefði neitað og hann þá sagt orðrétt: "Þú getur bitið hann af mér ef þú vilt." Hefði hann hrist hana til og rifið í hárið á henni og reynt að þvinga höfuð hennar niður að getnaðarlimnum. Hefði hún streist á móti og honum því ekki orðið að ætlan sinni og hann sleppt henni. Kvaðst hún hafa reynt að róa hann og sagt við hann m.a. að hann gæti ekki gert henni þetta þar sem 8 ára sonur hennar væri hjá henni. Hefði hann þá róast og hún náð svo að tala eitthvað við hann og gefið honum m.a. kaffi og svaladrykk. Hefði hann róast alveg við þetta svo að hægt var að tala við hann. A kvaðst hafa veitt því athygli eftir þetta að sonur hennar var kominn fram í stofu og hafði skorið sig á glerbroti. Hefði hún gert að þessu, klætt hann og gefið að borða. Meðan á þessu stóð hefði ákærði setið í eldhúsinu og þagað. Kvaðst hún hafa vitað að ekki þýddi að reka Sigurð út í þessu ástandi, því hann gæti fengið annað kast. Taldi hún að klukkan hefði verið orðin hálfníu þegar hér var komið sögu. Kvaðst hún hafa boðið Sigurði að leggja sig í rúmið hennar og ætlað að reyna að komast út með drenginn. Hefði ákærði farið inn í herbergi hennar, háttað sig og kallað á hana. Hún hefði talið óhætt að fara inn til hans þar sem hann hafði róast. Um leið og hún hefði komið inn í herbergið hefði hann þrifið óþyrmilega í vinstri öxl hennar og skipað henni að leggjast upp í rúm. Hún hefði sagt honum skýrum orðum að hún vildi ekki eiga við hann kynmök og að hún þyrfti að fara út með drenginn. Hefði hann þá hrist hana og sagt henni að ekki skipti máli hvort hún vildi þetta eða ekki, hún réði því hvort hún vildi gera þetta með slagsmálum eða ekki. Hún kvaðst hafa verið orðin verulega hrædd og óttast að hann myndi beita hana frekara ofbeldi. Hún hefði ekki viljað að sonur hennar yrði vitni að frekara ofbeldi og því ekki þorað annað en að afklæða sig og leggjast í rúmið. Minnti hana að ákærði hefði lagst upp í rúm á eftir henni, allsnakinn. Hann hefði heimtað aftur að hún sygi á honum liminn en hún neitað því. Hann hefði farið að kyssa hana og káfað á brjóstum hennar og kynfærum. Hefði hann einnig stungið fingrum upp í leggöng hennar. Loks hefði hann lagst ofan á hana, stungið getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar og haft við hana samræði í alllangan tíma. Hún minntist þess að sonur hennar hefði bankað þrisvar á herbergisdyrnar sem voru lokaðar en hún þá sagt honum að hún væri alveg að koma fram. Í þriðja skiptið sem drengurinn bankaði hefði hún náð að smokra sér undan ákærða. Hefði hún fundið á honum þreytumerki og að honum hafði ekki orðið sáðfall þrátt fyrir langt samræði. Taldi hún að hann væri kominn að því að sofna og því árætt að smokra sér undan honum. Hún hefði klætt sig strax, farið fram í stofu og tekið saman föggur fyrir þau mæðginin svo að þau kæmust út. Hún hefði ekki þorað að fara strax út og hefði hún fyrst boðið ákærða að leggja sig til svefns og taldi hún að hann hefði gert það og þá fyrst þorað að fara út. Hefðu þau mæðginin farið gangandi til göngudeildar SÁÁ í Síðumúla 3, en hún hefði átt pantaðan tíma þar klukkan ellefu til þess að koma á fund með stuðningshópi. Þegar hún hefði sagt frá því þar sem í hafði skorist hefði henni verið ráðlagt að leita til lögreglunnar. Eftir fundinn hefði hún gengið úr Síðumúla heim til sín og þá orðið þess vör að ákærði var farinn þaðan. Hefði hún þá hringt í lögregluna sem svo hefði ekið henni í neyðarmóttökuna. Hún kvað þetta ekki vera í fyrst sinn sem ákærði beitti hana ofbeldi og tilgreindi tvö dæmi um það. Ákærði var yfirheyrður hjá lögreglu 3. júlí sl. að viðstöddum verjanda sínum. Skýrði hann frá því að hann hefði kynnst A u.þ.b. einu og hálfu ári áður. Hefðu þau ekki búið saman, en verið í kynferðissambandi síðan þá. Sambandi þeirra á milli hefði lokið í apríl en þau hefðu þó verið saman eina helgi fyrir nokkrum vikum. Hefði hún sofið bæði hjá sér og tveimur öðrum mönnum sem hann þekkti. Kvaðst hann hafa orðið mjög afbrýðisamur út af þessu og mjög reiður henni. Þar að auki hefði hann farið að heyra sögur úr ýmsum áttum um það að hún svæfi hjá mörgum mönnum. Kvöldið fyrir atburðinn hefði hann verið á fylliríi á “Grandrokk”. Eftir lokun þar muni hann hafa farið á veitingastaðinn 22 og verið þar til um klukkan sex um morguninn. Hefði hann þá fundið aðeins á sér áfengisáhrif. Hann hefði farið heim til A þennan morgun til þess að skila henni silfurkrossi sem hann var búinn að vera með í fórum sínum. Þegar hann kom í [ ] hefði húsið verið opið og hann gengið stigann upp á þriðju hæð þar sem hann barði að dyrum eða hringdi bjöllunni. Hefði A komið til dyra og opnað fyrir honum. Minnti hann að hún hefði verið klædd pilsi og blússu, en kvaðst þó ekki geta fullyrt það. Kvaðst hann hafa rétt henni silfurkrossinn. Kvaðst hann hafa orðið æstur yfir því að hún skyldi ekki nota þá hluti sem hann hefði gefið henni. Hefði hann farið fram í eldhús og brotið borðið þar, tekið einn borðfótinn og farið með hann inn í stofu og brotið glerborðið í stofunni, en á borðinu var sjónvarp og vídeótæki. Í framhaldi af þessu hefðu þau farið fram í eldhús þar sem hann hefði viljað spjalla við hana frammi í eldhúsi án þess að sonur hennar heyrði tal þeirra. Kvaðst hann hafa þrifið í hana þar í eldhúsi og tuskað hana til, en hann treysti sér ekki til að lýsa því nákvæmlega hvernig hann hefði gert það. Hann kvaðst þó ekki hafa slegið hana. Mundi hann ekki hvort hann tók A kverkataki, en útilokaði ekki að það gæti hafa gerst í reiðikastinu. Kvaðst hann hafa rifið nærbuxurnar af henni í eldhúsinu. Það hefði hann gert í reiði, en ekki í kynferðislegum tilgangi. Honum hefði svo runnið reiðin og þau farið að spjalla. Hefði hún sagt honum að hún væri nýhætt með einhverjum strák og að hún vildi ekki vera í sambandi við neinn karlmann næstu sex mánuðina. Kvaðst hann hafa sagt henni að fara upp á borð þar sem þau skyldu gera eitthvað saman. Hún hefði sest upp á eldhúsbekkinn og fært fæturna í sundur og hann farið að sleikja á henni kynfærin. Hann hefði veitt því athygli að sonur hennar var kominn fram í stofu og því beðið hana um að koma með sér inn í svefnherbergi, svo hann yrði ekki vitni að mökum þeirra. Hefðu þau farið inn í svefnhergi, afklæðst og lagst upp í rúm. Honum hefði ekki staðið, en hún hefði beðið hann um að sleikja á sér brjóstin á meðan hann fiktaði í klofi hennar. Hefði hún örvast öll kynferðislega og ástaratlot þeirra varað heillengi. Honum hefði svo farið að standa og hann byrjað samfarir við hana. Sonur hennar hefði bankað á herbergisdyrnar þegar hann var byrjaður að eiga ástaratlot við hana en hún sagt drengnum að fara fram. Hún hefði svo farið fram og sinnt stráknum eitthvað frammi en svo komið aftur inn í svefnherbergi og þau byrjað aftur á kynmökunum. Strákurinn hefði bankað í annað sinn á dyrnar og þau þá hætt samförunum og farið bæði fram í eldhús. Hefði hann boðið henni borð í stað þess sem hann braut en hún ekki þegið það. Þá hefðu þau spjallað þarna eitthvað við strákinn og einnig hefði A boðið sér að gista. Hefði hún sagt að hún þyrfti að fara út með strákinn og einnig þyrfti hún að fara í stuðningshóp hjá SÁÁ við Síðumúla. Hefðu mæðginin farið en hann reynt að sofna en ekki tekist það. Þá hefði hann farið að leita að kústi til þess að hreinsa til en engan fundið og þá farið. Eftir þetta hefði hann margreynt að ná símasambandi við A til þess að biðja hana afsökunar á því að hafa brotið húsgögnin og bjóða henni bætur. Ákærði kvað það rangt að A hefði reynt að hringja eftir að hann var kominn til hennar í íbúðina og neitaði því að hafa hindrað hana í því. Þá væri það rangt hjá A að hann hefði reynt að þvinga hana til samræðis, eftir að hann reif af henni nærbuxurnar. Það væri einnig rangt að hann hefði tekið hana kverkataki með annarri hendinni og ýtt henni þannig upp á eldhúsbekkinn og reynt að hafa samræði við hana þar. Hið rétta væri að hún hefði farið sjálfviljug upp á borðið og hann sleikt á henni kynfærin þar. Hefði hann ekki beitt hana ofbeldi til að eiga við hana samræði. Þá væri það rangt að hann hefði reynt að fá hana til munnmaka við sig í eldhúsinu og frásögn hennar af því að hann hefði rifið í hárið á henni og reynt að beygja hana niður til þess væri röng. Hann hefði hins vegar beðið hana um að gera þetta í svefnherberginu en hún ekki viljað það. Ákærði gaf aðra skýrslu hjá lögreglunni 27. júlí, einnig að viðstöddum verjanda sínum. Sagði hann þá að honum hefði varla risið hold en A hefði verið orðin kynferðislega örvuð og margreynt að troða limnum inn í leggöngin á sér. Það hefði gengið illa, en tekist svo að lokum en þá hefði strákurinn hennar bankað og þau hætt kynmökunum. Hann kvað það ekki vera ósennilegt að áverkarnir á A væru af hans völdum, þar sem hann hefði tekið á henni, þó án þess að slá hana. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði hefur skýrt frá því að hann hafi komið til A snemma að morgni í umrætt sinn til þess að skila henni hlut. Hann kvaðst hafa verið töluvert drukkinn eftir fyllirí um nóttina og hafi hann verið að bíða eftir því að barinn opnaði aftur. Hafi hann ætlað að nota tímann þangað til og skila hlutnum. Eftir að hann var kominn inn til hennar hafi orðið orðaskipti og ágreiningur með þeim. Hafi hún ásakað hann um að hafa verið að blaðra við aðra um einkamál sem hún hefði trúað honum fyrir. Hún hafi verið reið yfir þessu og orðið hafi átök sem hann kveðst hafa átt upptökin að. Kveðst hann ekki hafa slegið hana en muna eftir því að hafa tekið utan um hana, utan um hálsinn á henni, um hárið á henni og rykkt höfðinu aftur, tekið um buxnastrenginn og rifið nærbuxur hennar. Hann hafi gert þetta í reiðikasti en ekki í kynferðislegu skyni. Hvort hún hafi dottið muni hann ekki. Hann kveðst svo hafa brotið borðið í eldhúsinu og sagt að hún skyldi ekki vera að nota muni sem hann ætti og hann hafi svo brotið borðstofuborðið sem hann hafi einnig átt. A hafi ekki veitt honum neina áverka. Segir hann að þetta hafi ekki verið í fyrsta sinn að þeim lenti saman en hún hafi aldrei veitt honum áverka. Ekki muni hann hvernig hún var klædd þegar þetta gerðist. Honum hafi runnið reiðin og þau farið að spjalla saman og hún gefið honum kaffi. Hafi hún sagt honum að hún væri nýhætt með stráknum sem hún hafði verið með og eins hafi þau rætt um alkóhólismann og annað. Hann kveðst hafa beðið hana afsökunar á framkomu sinni þarna á undan og boðist til þess að bæta henni tjónið. Hann hafi svo farið að láta vel að henni og beðið hana um að “koma upp á borð”. Hafi hún farið upp á borð, það er að segja “eldhúsbekkinn” af fúsum vilja en þó geti verið að hún hafi verið “frústrasjónuð” þegar hér var komið sögu, eins og hann orðar það, og sjálfsagt hafi hún verið hrædd við hann. Hún eigi þó að vita af kynnum sínum við hann að þótt hann sé fljótur að reiðast, renni honum reiðin jafnfljótt aftur. Hafi hann farið að sleikja á henni kynfærin og hafi hann þá verið búinn að renna niður buxnaklaufinni. A hafi ekki reynt að fara niður af “bekknum” og hafi hún örvast kynferðislega. Hins vegar hafi honum ekki risið hold þarna í eldhúsinu. Hann kveðst hafa heyrt í drengnum og þá spurt hvort þau ættu ekki að færa sig inn í svefnherbergið. Eftir að inn var komið hafi hún skroppið fram til þess að huga að drengnum. Þarna inni hafi hann beðið hana um að hafa við sig munnmök. Hún hafi verið orðin mjög kynæst og beðið hann um að sleikja á sér brjóstin og hafi hún reynt að koma limnum inn í leggöngin sem hafi tekist um síðir. Hefði hann ekki getað það hjálparlaust. Kveðst hann hafa verið nýkominn með hann inn í leggönginn þegar drengurinn hafi bankað hjá þeim og þau þá hætt kynmökunum. Segir ákærði frásögn A hjá lögreglunni af atburðunum ekki vera sannleikanum samkvæma. Ákærði segist ekki vita til þess að hún hafi reynt að hringja meðan hann var þarna. Segir hann að það hefðu verið hæg heimatökin fyrir hana að gera það þegar hún skrapp fram og eins þegar hún bauð honum að gista á eftir og lokaði herbergisdyrunum. Hann kveðst ekki neita því að áverkarnir á A séu af hans völdum, þó hann geti ekki skýrt þá nánar. Ákærði segir að þau hafi verið saman fram í mars á síðasta ári en um eiginlega sambúð hafi aldrei verið að ræða. Hún hafi þó dvalið hjá sér af og til á þeim tíma sem þau voru saman. Hafi hún oft verið sinnulítil um börn sín og það komið í hans hlut stundum að hugsa um þau meðan hún hafi verið í slarki. Hann segir að A sé mjög lauslát og hafi hún t. d. átt kærasta eftir að þau hættu saman en samt hafi hún verið með sér um helgi stuttu áður en þetta gerðist. Þá hafi hún verið með vinum hans meðan þau voru saman og í eitt skiptið hafi hún verið með þremur mönnum á sama sólarhringnum. Þegar hann er spurður hvaða ástæðu hún geti þá haft til þess að kæra hann fyrir nauðgun segir hann að hún sé búin að sjá sér út “nýtt hlutverk sem fórnarlamb” og hugsanlega sjái hún einhverja fjárvon í því. Sé þetta búið að vera eins og “heilt leikrit”. A hefur komið fyrir dóminn. Hún hefur sagt að samband þeirra, ef hægt sé að tala um samband, hafi byrjað með því að þau fóru að drekka saman í febrúar 2000. Hafi þau aðallega hist um helgar. Hafi þetta varað fram í apríl það ár að hún sleit sambandinu og fór í áfengismeðferð. Þau hafi aldrei búið saman. Eftir að sambandinu lauk hafi þau hist í nokkur skipti og eitthvað átt vingott saman og drukkið saman. Í ágúst hafi hann misþyrmt henni og hún þá farið að gera sér grein fyrir því hvað þetta væri allt brenglað. Daginn fyrir atburðinn hefði ákærði komið að sækja “afruglara” sem hann hafi átt hjá henni. Kveðst hún þá hafa gert honum ljóst að hún vildi ekki eiga nein samskipti við hann. Hún segist hafa verið sofandi þegar dyrabjöllunni að íbúðinni var hringt ákaft hjá henni. Hún hafi opnað fram og þá hafi ákærði staðið þar, mjög drukkinn, og hafi svo ruðst inn. Hún hafi verið klædd í nærbuxur og bol. Minnir hana að hún hafi reynt að stöðva för hans en hann hafi ætt inn í stofu og þaðan fram í eldhús þar sem hann braut eldhúsborðið. Hún segir það rangt hjá ákærða að þau hafi farið að rífast út af einhverju blaðri um einkamál eða nokkð yfirleitt. Hann hafi farið inn í stofu og gengið berserksgang þar og m.a. brotið stofuborðið. Hún segist hafa tekið símann sem sé tengdur í forstofunni með langri snúru og farið með hann fram í eldhús til þess að hringja á lögregluna. Hafi hann þá komið og tekið utan um hana og tekið af henni símann. Hann hafi króað hana af í eldhúsinu og ýtt henni upp í eitt hornið og þrýst höfði hennar áfram og niður í “eldhúsbekkinn”. Hann hafi tekið um hendurnar á henni. Hann hafi svo snúið henni við og rifið nærbuxurnar sem hún var í. Hann hafi girt niður um sig og hún séð að honum stóð ekki. Sé það rangt hjá ákærða að hann hafi sleikt á henni kynfærin. Hann hafi tekið stól og sest á hann. Hafi hann tekið í hnakkann á henni og ýtt höfði hennar niður og sagt henni að totta “hann” á sér. Hafi hann sagt að hún gæti þá alla vega bitið hann af sér. Hún kveðst sífellt hafa beðið ákærða um að hætta þessu, minnt hann á að drengurinn væri hjá henni og reynt að höfða til hans betri manns. Eins hafi hún brotist um og barist gegn þessu. Hafi hún bitið hann í fingur þegar hann hélt fyrir munninn á henni. Hafi hann fljótlega róast niður og hún gefið honum kaffi og klætt sig. Taldi hún að kastið væri liðið hjá. Hún hafi farið að huga að drengnum sínum sem hafi þá verið kominn fram í stofu og setið þar skelfdur með glerbrot í fætinum. Gerir hún ráð fyrir að hann hafi séð aðfarir ákærða. Segist hún hafa sinnt drengnum smástund. Hún hafi hugsað um það eitt að róa ákærða niður og að flýja svo út með drenginn. Af fyrri reynslu og vegna þess að sonur hennar var staddur hjá henni hafi hún viljað forðast læti. Hafi hún vitað að ekki tjóaði að reyna að reka ákærða út eins og hann var stemmdur. Hafi hún því spurt hann hvort hann vildi ekki bara leggja sig inni í svefnherberginu hennar og hann farið þangað inn. Hún hafi fært honum vatnsglas að hana minnir og hann þá rétt henni kross sem hún átti hjá honum. Hún hafi svo farið fram að undirbúa það að þau drengurinn forðuðu sér út. Hafi ákærði kallað til hennar innan úr herberginu og hún farið inn til hans. Hann hafi þá verið háttaður að einhverju leyti en staðinn upp aftur. Þegar hún hafi ætlað fram aftur hafi hann tekið í öxlina og í hárið á henni og hrist hana til. Hafi hann sagt: “Komdu upp í rúm.” Hún hafi neitað því en hann þá sagt að hún réði því hvort hún kæmi upp í rúm með góðu eða illu. Hún segist hafa verið eins og písl í höndum hans og henni hafi verið efst í huga að forðast læti vegna drengsins. Hafi hún því ákveðið að láta þetta yfir sig ganga, klætt sig úr og farið upp í rúmið. Hafi hún lagst út af í rúmið og verið stíf. Hann hafi eitthvað farið að strjúka hana og kyssa. Hún man ekki hvernig limurinn var á honum en hann hafi komið honum inn í hana og hún ekki hjálpað til við það. Hann hafi haft samræði við hana þarna í rúminu. Fannst henni þetta taka alllanga stund en honum hafi ekki orðið sáðfall. Meðan á þessu stóð hafi drengurinn bankað á herbergisdyrnar og hafi það gerst þrisvar sinnum. Í tvö skipti hafi hún sagt honum að bíða og að hún kæmi fram aftur. Þegar hann bankaði í þriðja sinnið hafi hún sagt “komdu inn” og drengurinn komið inn. Þá hafi ákærði líka verið við það að sofna og hún getað smeygt sér undan honum. Hafi þau drengurinn klætt sig og farið út og gengið í Síðumúla þar sem hún átti að mæta á stuðningsfund hjá SÁÁ. Hafi hún ekki ætlað sér að kæra þetta en fólkið á fundinum og ráðgjafi samtakanna sem þarna var hafi hvatt hana til þess að kæra yfir þessu. Drengurinn hafi beðið frammi meðan hún var á fundinum. Hún hafi svo farið heim og hringt í lögregluna. Hafi ákærði þá verið farinn. Rannveig Pálsdóttir læknir hefur sagt frá því fyrir dómi að A hafi verið tiltölulega róleg og yfirveguð þegar hún kom á neyðarmóttökuna. Hins vegar kveðst hún hafa fundið að það var mikið álag fyrir hana að koma. Þá segist hún hafa fundið inn á það hjá konunni að henni hafði verið misboðið um langt tímabil. Á henni hafi verið talsverðir ferskir áverkar sem líklegt hafi verið að stöfuðu af átökum. Geti áverkarnir á konunni samrýmst frásögn hennar. Að því er varðar roðann á kynfærunum þá sé einnig hugsanlegt að hann hafi komið til við það að konan hafi verið að troða getnaðarlimnum inn í leggöngin. Ríkarður Örn Steingrímsson lögreglumaður hefur skýrt frá því að þegar hann hafi komið í [ ] og hitt A hafi honum orðið ljóst að konunni var mikið niðri fyrir. Eins hafi verið ljóst af ummerkjum í íbúðinni að mikið hafði gengið þar á. Borð hafi verið brotin, bæði í eldhúsi og stofu. Konan hafi skýrt þeim frá því sem gerst hafði og virtist hún vera gráti næst. Hún hafi sagt að ákærði, sem hún sagði deili á, hefði komið fyrr um morguninn og verið með læti. Hefði hún ekki þorað annað en að hleypa honum inn svo að látunum linnti hjá honum. Hann hefði strax byrjað með læti eftir að hann var kominn inn. Hefði hann reynt að hafa við hana mök en henni tekist að róað hann eitthvað niður. Seinna hefði hann dregið hana inn í herbergi og getað þar komið fram vilja sínum við hana. Kristín Ásgeirsdóttir er ráðgjafi hjá SÁÁ og hitti A þegar hún kom í húsnæði samtakanna umræddan morgun. Segir hún A hafa verið beygða og liðið illa og verið greinilegt að eitthvað sérstakt bjátaði á hjá henni. Hafi hún átt erfitt með að tjá sig. Hún hafi þó sagt að maður sem hún hefði verið í tygjum við hefði ruðst inn til hennar, ekki í fyrsta sinn, og hefði hann beitt hana líkamlegu og kynferðislegu ofbeldi. Hún hafi ekki lýst þessu nánar og kveðst Kristín hafa ráðlagt henni að kæra til lögreglunnar. Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur hitti A á neyðarmóttökunni þegar hún kom þangað þennan föstudag. Hafi A verið í miklu tilfinningalegu uppnámi þegar hún kom. Hafi hún sagt að maður sem hún hafði slitið sambandi við hefði ekki látið hana í friði. Daginn áður hefði hann komið til hennar og hún þá sagt honum að hún vildi engin frekari samskipti við hann eiga. Hann hefði áður beitt hana ofbeldi og hún því verið hrædd þegar hann kom til hennar þennan morgun. Hún hefði ekki þorað annað en að hleypa honum inn. Maðurinn hefði brotið húsgögn hjá henni og hún þá ætlað að hringja á lögregluna. Maðurinn hefði tekið af henni símann og ráðist á hana. Hefði hún ekki þorað að taka á móti því að þá myndi hann hafa orðið óður. Hún hafi mest hugsað um forða því að sonur hennar yrði vitni að átökunum. Hefði maðurinn rifið hana úr nærbuxunum og skellt henni upp á borð og ætlað að nauðga henni en ekki risið hold. Hún hefði umfram allt reynt að róa hann niður vegna drengsins og fengið hann til þess að þiggja kaffi og morgunmat. Hefði hún ætlað að sæta lagi og laumast út með drenginn. Maðurinn hefði dregið hana inn í herbergi og nauðgað henni. Eftir það hefði hún farið í Síðumúlann og hitt þar fólk. Hefði hún grátið þar og fólkið ráðlagt henni að kæra manninn til lögreglunnar. Vitnið kveðst svo hafa hitt A í sálfræðiviðtölum í fjögur skipti. Niðurstaða I. Ákærði hefur viðurkennt að hafa unnið þau spjöll á húsmunum í íbúð A sem greinir í I. kafla ákærunnar. Styðst sú játning hans við skýrslu A og önnur gögn í málinu. Ákærði hefur sagt að hann hafi átt bæði borðin sem hann braut. Borðin voru í vörslum A og hann hefur ekki leitt neinar líkur að því að hann hafi átt þau. Verður að hafna þessari viðbáru ákærða og sakfella hann fyrir að hafa skemmt þau og brotið þannig gegn 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. II. Ákærði hefur viðurkennt að hafa tekið um hálsinn á A, rifið og rykkt í hárið á henni og rifið utan af henni nærbuxurnar og tuskað hana til. Stafi áverkarnir á henni af þessu. Hann hefur einnig eins og fyrr segir viðurkennt að hafa brotið fyrir henni húsmuni. Hann viðurkennir að hafa reynt að hafa við hana samræði þarna í eldhúsinu en honum hafi ekki staðið þegar á reyndi. Hann neitar því hins vegar að hafa reynt að neyða konuna til þess að sjúga á honum liminn. Sú staðhæfing hans að konan hafi viljað hafa við hann kynferðismök í eldhúsinu er fjarstæð í ljósi þess sem fyrir liggur að á undan var gengið og hann hefur sagt um rifrildi þeirra í upphafi. Þá er það einnig mótsagnarkennt í frásögn hans að hann hefur sagt að konan hafi bæði verið, eins og hann orðar það, “frústrasjónuð” og hún hafi sjálfsagt verið hrædd við hann en jafnframt fús til samfara við hann. A hefur verið stöðug í frásögn sinni um gerðir ákærða í eldhúsinu allt frá upphafi. Þykir frásögn hennar samrýmast áverkunum sem á henni voru og staðsetning símtækisins styður hana einnig. Þá er frásögn hennar trúverðug í sjálfu sér og í samræmi við önnur sýnileg sönnunargögn í málinu. Loks er frásögnin í samræmi við það sem vitni hafa eftir henni um atburðinn í eldhúsinu, einkum þau Ríkarður Örn Steingrímsson lögreglumaður, Rannveig Pálsdóttir læknir og Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur sem hittu hana um og upp úr hádeginu þennan dag. Verður að leggja frásögn A til grundvallar og telja það vera sannað að ákærði hafi reynt að þröngva konunni til samræðis með ofbeldi og á sama hátt reynt að þröngva henni til þess að sjúga á sér getnaðarliminn. Hefur ákærði orðið sekur um brot gegn 194. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga. III. Ákærði hefur viðurkennt að hafa haft samræði við A inni í svefnherbergi hennar. Hann hefur aftur á móti sagt að það hafi verið með fullum vilja hennar. Segir hann að hún hafi verið orðin mjög örvuð kynferðislega og þar sem honum hafi ekki staðið hafi hún þurft að troða limnum inn í leggöngin. Með vísan til þess sem segir hér næst á undan um það sem áður gekk á verður að telja að frásögn ákærða um að konan hafi verið fús til samfaranna og mjög örvuð kynferðislega sé einnig fjarstæð. A hefur sagt að ákærði hafi tekið í öxlina og í hárið á henni og hrist hana til og sagt henni að koma upp í rúm. Þegar hún hafi neitað hafi hann sagt hún réði því hvort hún kæmi upp í rúm með góðu eða illu. A hefur verið stöðug í frásögn sinni um athæfi ákærða í svefnherberginu allt frá upphafi. Þá er frásögn hennar trúverðug í sjálfu sér og í samræmi við það sem vitni hafa eftir henni um atvikið, einkum þau Ríkarður Örn Steingrímsson lögreglumaður, Rannveig Pálsdóttir læknir og Heiðdís Sigurðardóttir sálfræðingur. Verður að byggja á frásögn hennar og telja það vera sannað að hann hafi beitt hana ofbeldi með þeim hætti sem hún lýsti og einnig ofbeldishótun og þröngvaði henni með því til samræðis. Hefur ákærði orðið sekur um brot gegn 194. gr. almennra hegningarlaga. Refsing, skaðabætur og sakarkostnaður Sakferill ákærða skiptir ekki máli hér. Þegar ákærða er ákvörðuð refsing verður að líta til þess að hann ruddist inn á A og 8 ára gamlan son hennar, braut húsmuni og braut tvisvar gegn henni kynferðislega. Sérstaklega eykur það á sök ákærða að hann gerði þetta þótt hann vissi af barninu á heimilinu. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Helga Leifsdóttir hdl. gerir þá kröfu fyrir hönd A að ákærði verði dæmdur til þess að greiða henni 1.120.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 29. júní 2001 til greiðsludags. Krafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 og III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987, nú III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Hún sundurliðast sem hér segir: miskabætur 1.000.000 króna bætur fyrir ónýtt sjónvarpstæki 80.000 kr. bætur fyrir ónýtt eldhúsborð 20.000 kr. bætur fyrir ónýtt stofuborð 20.000 kr. Bætur fyrir miska þykja vera hæfilega ákveðnar 800.000 krónur. Þá þykir kröfunni um bætur fyrir fjárhagstjón vera í hóf stillt og ber að dæma ákærða til þess að greiða hana. Þá ber að dæma hann til þess að greiða dráttarvexti af bótafjárhæðinni samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2001 til greiðsludags. Loks ber að dæma ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talin laun fyrir málsvörn hjá lögreglu og fyrir dómi til Arnar Clausen hrl., 250.000 krónur, og réttargæslulaun til Helgu Leifsdóttur hdl., 200.0000 krónur. Ekki eru efni til þess að dæma dráttarvexti af réttargæslulaununum, eins og krafist er og málsvarnar- og réttargæslulaunin dæmast án virðisaukaskatts. Pétur Guðgeirsson, Friðgeir Björnsson og Skúli J. Pálmason héraðsdómarar kváðu upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Sigurður Páll Guðjónsson, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði A 920.000 krónur í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 29. júní 2001 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun til Arnar Clausen hrl., 250.000 krónur, og réttargæslulaun til Helgu Leifsdóttur hdl., 200.0000 krónur.
Mál nr. 16/2023
Stjórnsýsla Rannsóknarregla Sönnun Skip Skipaskrá Aðild Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta Aðfinnslur
Skipið Amelia Rose var skráð í íslenska skipaskrá árið 2014 með smíðaárið 2003. S ehf. óskaði eftir því við S í júlí 2021 að skráningu skipsins yrði breytt í skipaskrá þannig að það teldist gamalt skip en ekki nýtt, þar sem kjölur þess hefði verið lagður fyrir 1. janúar 2001 og teldist skipið því gamalt í skilningi 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001 um öryggi farþegaskipa í innanlandssiglingum. Erindi S ehf. var synjað og var ákvörðun S staðfest af innviðaráðherra. Höfðaði S ehf. þá mál þetta og krafðist þess að ákvörðun S, sem „staðfest var með úrskurði innviðaráðherra“, yrði hrundið og lagt yrði fyrir S að skrá skipið sem gamalt skip í skipaskrá. Hæstiréttur taldi að réttara hefði verið að stefna íslenska ríkinu samhliða S þó brestur á því varðaði ekki frávísun málsins frá héraðsdómi. Þá taldi Hæstiréttur að framsetning fyrri hluta dómkröfu S væri ekki í samræmi við dómaframkvæmd en skilja yrði hana á þann veg að krafist væri ógildingar á endanlegri niðurstöðu málsins á stjórnsýslustigi. Síðari hluta dómkröfu S ehf. var hins vegar vísað frá héraðsdómi þar sem dómstólar hefðu ekki vald til að taka kröfuna til greina þar sem hún væri augljóslega þess efnis að hún kynni að vera háð sjálfstæðu mati stjórnvalds. Hæstiréttur taldi að taka yrði mið af því að S ehf. krafðist breytinga á gildandi skráningu skipsins frá 2014. Þá bæri ekkert þeirra gagna sem S ehf. byggði kröfu sína á með sér svo óyggjandi væri að kjölur skipsins hefði verið lagður fyrir umþrætt tímamark og skráning þess árið 2014 hefði verið reist á röngum forsendum. Þá voru upplýsingar frá mexíkóskum yfirvöldum taldar hafa það sönnunargildi sem kveðið er á um í 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991. Að þessu gættu hafi ekki verið ástæða til að leggja ríkari rannsóknarskyldu á S en raun bar vitni og raunar óljóst í hverju hún gat falist. Að endingu bar vitnisburður A framkvæmdastjóra AB ekki með sér nægilega afdráttarlausa afstöðu til þess hvort og þá hvenær kjölur skipsins var lagður í Mexíkó. Að öllu framangreindu virtu var S sýknað af kröfu S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. apríl 2023. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 13. júní 2023. Í aðalsök er krafist staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í gagnsök krefst gagnáfrýjandi þess að stjórnvaldsákvörðun aðaláfrýjanda 30. júlí 2021, sem staðfest var með úrskurði innviðaráðherra 5. maí 2022, verði felld úr gildi og lagt fyrir aðaláfrýjanda að skrá skipið Amelia Rose, skipaskrárnúmer 2856, sem gamalt skip í skipaskrá á grundvelli 9. töluliðar, sbr. 8. tölulið, 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001 um öryggi farþegaskipa í innanlandssiglingum. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort skrá skuli skipið Amelia Rose sem gamalt eða nýtt skip í skipaskrá í skilningi 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001. Aðila greinir á um hvert er inntak rannsóknarskyldu aðaláfrýjanda og hvort upplýst hafi verið nægilega að kjölur skipsins hafi verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Niðurstaða þar um ræður því hvort skipið telst gamalt eða nýtt í skipaskrá. Teljist skip gamalt í skilningi reglnanna gilda aðrar og vægari kröfur til öryggisbúnaðar og annars búnaðar þess.5. Með stjórnvaldsákvörðun aðaláfrýjanda 30. júlí 2021 var kröfu gagnáfrýjanda um skráningu Amelia Rose sem gamals skips synjað. Gagnáfrýjandi kærði þá ákvörðun til innviðaráðherra sem staðfesti hana með úrskurði 5. maí 2022.6. Með héraðsdómi var aðaláfrýjandi sýknaður af öllum kröfum gagnáfrýjanda en með hinum áfrýjaða dómi Landsréttar 17. febrúar 2023 var úrskurður innviðaráðherra 5. maí 2022 felldur úr gildi. Aðaláfrýjandi var hins vegar sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda að öðru leyti.7. Áfrýjunarleyfi var veitt 13. apríl 2023, með ákvörðun Hæstaréttar nr. 2023-32, á þeirri forsendu að dómur í málinu kynni að hafa fordæmisgildi um þau atriði sem leyfisbeiðnin væri reist á en jafnframt að á hinum áfrýjaða dómi kynnu að vera ágallar hvað varðar aðild málsins og kröfugerð.Málsatvik8. Skipið Amelia Rose var skráð í íslenska skipaskrá í apríl árið 2014. Við skráningu var smíðaár skipsins sagt vera 2003 í samræmi við þjóðernisskírteini þess. Það var skráð sem nýtt skip í skilningi reglugerðar nr. 666/2001, en í því felst að kjölur skips hafi verið lagður eða það verið á svipuðu smíðastigi 1. janúar 2001 eða síðar. Engar athugasemdir sýnast hafa verið gerðar við skráninguna af þáverandi eiganda þess.9. Aðilum ber saman um að gagnáfrýjandi hafi eignast skipið á nauðungarsölu haustið 2016. Í framhaldi eigendaskipta hófust umleitanir gagnáfrýjanda til að fá það skráð sem gamalt skip í skipaskrá. Munu samskipti um það hafa átt sér stað á árinu 2017 en formleg beiðni um breytingu á skráningu skipsins í skipaskrá komið fram í febrúar 2019.0. Aðaláfrýjandi ákvað 21. febrúar 2019 að skilgreina Amelia Rose sem gamalt skip í flokki C í skilningi reglugerðar nr. 666/2001 í tvo mánuði og segir það hafa verið gert til að veita gagnáfrýjanda færi á að afla frekari gagna um hvenær kjölur skipsins var lagður. Hann mun hafa gert bráðabirgðaskoðun á skipinu í samræmi við hina nýju flokkun og sent samantekt á frávikum frá kröfum reglugerðarinnar og viðauka við hana til gagnáfrýjanda. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að neitt frekar hafi gerst í kjölfar þessarar ákvörðunar og skipið var því fært aftur í flokk nýrra skipa.1. Með erindi í janúar 2020 krafðist gagnáfrýjandi þess að skipið yrði skráð sem gamalt skip. Erindinu fylgdi skipasmíðaskírteini frá skipasmíðastöðinni Astilleros Bellot S.A. undirritað af Antonio Bellot. Í skírteininu var tilgreint að skipið hefði verið smíðað á árunum 1999 til 2003. Aðaláfrýjandi hafnaði allt að einu 21. febrúar 2020 að skrá skipið sem gamalt meðal annars með vísan til annmarka á skírteininu. Það var ódagsett, án staðfestingar frá opinberum aðila og bar ekki með sér að vera frá þeim tíma sem skipið var smíðað miðað við skráningu þess. Gagnáfrýjandi kærði ekki þá ákvörðun til æðra stjórnvalds.2. Á fundi aðila 2. júní 2021 afhenti gagnáfrýjandi aðra útgáfu skipasmíðaskírteinisins sem var dagsett 16. janúar 2020. Upplýsingar um sölu skipsins á Íslandi voru ekki í þessari útgáfu skjalsins og fram kom að það væri staðfest í bænum Puerto Penasco í Mexíkó. Að öðru leyti var það eins og fyrra skírteinið. Aðaláfrýjandi hafði í kjölfarið samband við sendiráð Mexíkó í London 23. júní 2021 til að afla nánari upplýsinga um hvenær kjölur skipsins hefði verið lagður eða hvenær smíði þess hefði hafist, en sendiráðið sinnir samskiptum fyrir Mexíkó við Alþjóðasiglingamálastofnunina. Hinn 5. júlí 2021 barst tölvubréf frá starfsmanni sendiráðsins þar sem fullyrt var að smíði skipsins hefði hafist 1. júní 2003. Gagnáfrýjanda var kynnt innihald bréfsins á fundi aðila 20. júlí 2021.3. Með erindi til aðaláfrýjanda 22. júlí 2021 krafðist gagnáfrýjandi þess að nýju að skipið yrði skráð sem gamalt skip í skipaskrá en til vara að það yrði skráð gamalt þar til gögn um annað kæmu fram.4. Daginn eftir sendi aðaláfrýjandi tölvubréf til skráningaryfirvalda í Mexíkó. Í bréfinu sagði meðal annars að fyrra svar frá sendiráðinu í Mexíkó hefði vakið frekari spurningar um smíði skipsins og í ljósi þeirra dagsetninga sem þar birtust teldi aðaláfrýjandi að þýðingarvilla kynni að hafa verið í fyrra erindi. Því óskaði hann eftir frekari upplýsingum um hvenær smíði skipsins hefði hafist og hvenær kjölur þess hefði verið lagður auk upplýsinga, ef til væru, um gögn sem gætu staðfest „á hvaða degi þessu stigi var náð samkvæmt mexíkóskum lögum og venjum eða hvort það sé ómögulegt að staðfesta slíka dagsetningu hvað snertir þetta skip?“5. Þrátt fyrir að svör hefðu ekki borist frá skráningaryfirvöldum í Mexíkó tók aðaláfrýjandi umþrætta stjórnvaldsákvörðun 30. júlí 2021 og synjaði erindi gagnáfrýjanda. Auk framangreindra gagna lágu á þessu stigi fyrir skjöl sem bárust aðaláfrýjanda við innflutning skipsins, þar á meðal skjal frá mexíkóskum yfirvöldum þar sem veitt var samþykki fyrir smíði þess og greiðslukvittun dagsett 14. maí 2001 vegna gjalds sem greiða átti vegna skipsins. Í stjórnvaldsákvörðuninni kemur fram að berist ný gögn eða frekari svör frá mexíkóskum yfirvöldum kunni ákvörðunin að verða tekin aftur upp.6. Með tölvubréfi 19. ágúst 2021 barst leiðrétting frá skráningaryfirvöldum í Mexíkó til aðaláfrýjanda. Þar var staðfest að orðið hefði minniháttar þýðingarvilla hjá mexíkóskum yfirvöldum varðandi fyrirspurnina en að kjölur skipsins og þar með smíði þess hefði hafist 1. janúar 2003. Aðaláfrýjandi greindi gagnáfrýjanda frá leiðréttingu mexíkóskra yfirvalda með tölvubréfi 1. september 2021 og jafnframt að ekki væri ástæða til að taka fyrri ákvörðun upp.7. Gagnáfrýjandi kærði ákvörðun aðaláfrýjanda 22. september 2021 til innviðaráðherra. Var þess krafist að ákvörðun aðaláfrýjanda yrði felld úr gildi og skipið flokkað og skráð sem gamalt skip. Til vara krafðist gagnáfrýjandi þess að skipið yrði skráð sem gamalt skip þar til aðaláfrýjandi hefði með fullnægjandi rannsókn fært sönnur á að smíði þess hefði hafist eftir 1. janúar 2001. Gagnáfrýjandi vísaði einkum til skipasmíðaskírteinisins 16. janúar 2020, skjals frá mexíkóskum yfirvöldum 2. mars 2000 þar sem veitt var samþykki fyrir smíði skipsins, þjóðernisskírteinis 27. júní 2003 og reiknings 30. apríl 2003 vegna kaupa bandarísks aðila á skipinu. Með úrskurði innviðaráðherra 5. maí 2022 var ákvörðun aðaláfrýjanda staðfest meðal annars með vísan til fyrrgreinds tölvubréfs 19. ágúst 2021 frá skráningaryfirvöldum í Mexíkó.8. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 24. maí 2022. Við þingfestingu þess lagði hann fram frekari skjöl í því skyni að sanna hvenær kjölur skipsins var lagður þar á meðal ljósrit af kaupsamningi Ice Boats ehf. og þáverandi eiganda um skipið frá 3. janúar 2014, ódagsett bréf verkfræðistofunnar Skipasýnar ehf. um hvenær kjölur að skipinu kynni að hafa verið lagður ásamt ljósmyndum teknum af veraldarvefnum af skipi í smíðum.9. Við aðalmeðferð málsins fyrir héraðsdómi lagði gagnáfrýjandi til viðbótar fram ljósmyndir af skipinu og bókaði að hann byggði ekki lengur á skjali frá mexíkóskum yfirvöldum 2. mars 2000 heldur á sambærilegu skjali 2. mars 2001. Þá gaf Antonio Bellot, framkvæmdastjóri skipasmíðastöðvarinnar Astilleros Bellot, skýrslu sem vitni.20. Í héraðsdómi sagði að gagnáfrýjandi hefði ekki fært sönnur á að kjölur skipsins hefði verið lagður fyrir 1. janúar 2001 eða að rannsókn aðaláfrýjanda hefði verið áfátt og var hann því sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Landsréttur taldi á hinn bóginn slíka annmarka á rannsókn aðaláfrýjanda og innviðaráðherra að felldur var úr gildi úrskurður ráðherra 5. maí 2022. Hins vegar taldi Landsréttur að enn væri ekki að fullu upplýst hvenær kjölur skipsins hefði verið lagður og því væru ekki efni til að leggja þá skyldu á aðaláfrýjanda að breyta skráningu skipsins í samræmi við dómkröfu gagnáfrýjanda.Málsástæður Helstu málsástæður aðaláfrýjanda21. Aðaláfrýjandi mótmælir kröfugerð gagnáfrýjanda í gagnsök þar sem í henni felist að dómstólnum beri að taka efnislega ákvörðun fyrir viðkomandi stjórnvald.22. Þá vísar hann til þess að réttara hefði verið að stefna íslenska ríkinu en ekki aðaláfrýjanda þar sem málið hefði verið kært til innviðaráðherra sem er æðra stjórnvald en ekki sjálfstæð kærunefnd. Meðal annars hafi gagnaöflun í málinu ekki verið lokið fyrr en það var komið til kasta innviðaráðuneytis.23. Hvað efnisþátt málsins varðar byggir aðaláfrýjandi á því að með framkomnum upplýsingum hafi málið verið nægilega upplýst þannig að skilyrðum 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 væri fullnægt. Niðurstaða aðaláfrýjanda byggist á upplýsingum frá opinberum skráningaryfirvöldum í Mexíkó og upphaflegu þjóðernisskírteini skipsins. Nauðsynlegt sé fyrir skráningaraðila að geta treyst á upplýsingar frá erlendum stjórnvöldum. Þá hafi sendiráð Mexíkó í London staðfest stöðu og heimildir þeirra mexíkósku embættismanna sem öfluðu upplýsinga sem úrskurður innviðaráðherra og ákvörðun aðaláfrýjanda byggist á. Aðaláfrýjandi telur að ekki sé mögulegt að byggja á þeim skjölum sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram um skipið. Ekkert í gögnum sem aðaláfrýjandi hafi lagt fram í málinu hnekki þeim opinberu gögnum sem liggi til grundvallar niðurstöðu aðaláfrýjanda.24. Þá telur aðaláfrýjandi að líta verði til þess að skipið var skráð á Íslandi árið 2014 sem nýtt í samræmi við þjóðernisskírteini frá mexíkóskum yfirvöldum og án andmæla þáverandi eiganda skipsins. Sönnun um hvenær kjölur þess var lagður hvíli á gagnáfrýjanda sem geri í reynd kröfu um að hnekkja ákvörðun aðaláfrýjanda frá árinu 2014. Gagnáfrýjanda hafi ekki tekist að sýna fram á að upphafleg skráning og niðurstaða aðaláfrýjanda sé röng.25. Einnig verði að taka tillit til reglna um málshraða, sbr. 9. gr. stjórnsýslulaga. Þegar stjórnvald hafi aflað þeirra upplýsinga sem nauðsynlegar séu til að taka efnislega rétta ákvörðun í máli eigi ekki jafnframt að ráðast í sérstakar rannsóknaraðgerðir sem tefji meðferð þess. Aðaláfrýjandi hafi þegar tekið ákvörðun í málinu árið 2014 og ekkert hafi komið fram síðar sem sýni að sú ákvörðun hafi verið röng.26. Enn fremur telur aðaláfrýjandi að engin sönnun liggi fyrir um að kjölur skipsins hafi verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Vitnaskýrsla Antonio Bellot segi ekkert um hvenær kjölur skipsins var lagður enda framburður vitnisins ekki svo staðfastur og sannfærandi að hann nægi til að sýna fram á lagningu kjalar fyrir 1. janúar 2001.Helstu málsástæður gagnáfrýjanda27. Gagnáfrýjandi telur að innviðaráðherra hafi ekki lögvarða hagsmuni í málinu og því hafi verið óþarfi að stefna honum. Hann telur jafnframt að sá annmarki sé á dómi Landsréttar að þar sé ógilt ákvörðun ráðherra en ekki aðaláfrýjanda. Enn fremur telur gagnáfrýjandi að Hæstiréttur geti ekki án kröfu tekið afstöðu til þess hvort réttu stjórnvaldi hafi verið stefnt og hafnar nýrri málsástæðu aðaláfrýjanda um að svo hafi verið.28. Í stefnu málsins byggði gagnáfrýjandi dómkröfur sínar á því að rannsókn málsins hefði verið áfátt af stjórnvaldsins hálfu og með því brotið í bága við 10. gr. stjórnsýslulaga. Jafnframt byggði hann á því að fram væri komin fullnægjandi sönnun fyrir því að kjölur skipsins hefði verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Þessar málsástæður áréttaði gagnáfrýjandi hér fyrir rétti og vísar auk þess til framangreindrar skýrslu sem tekin var af vitninu Antonio Bellot fyrir héraðsdómi en með vísan til hennar sé nægilega sannað að kjölur skipsins Amelia Rose hafi verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Þegar af þeirri ástæðu beri að fallast á kröfur hans í málinu. Brot aðaláfrýjanda gegn rannsóknarreglu hafi því ekki úrslitaáhrif í málinu þar sem gagnáfrýjandi hafi í reynd axlað sönnunarbyrði um lagningu kjalar skipsins.29. Þá telur gagnáfrýjandi rangt að kjölur hafi verið lagður að skipinu 1. janúar 2003 og smíði þess hafist þá. Hann tekur undir með dómi Landsréttar að upplýsingar í tölvupóstsamskiptum aðaláfrýjanda við mexíkósk yfirvöld hafi ekkert sönnunargildi í málinu. Þá vísar hann jafnframt til þess að upplýsingar frá mexíkóskum yfirvöldum hafi verið rýrar og ótrúverðugar og ekki studdar neinum gögnum. Auk þess hafi þau aðeins svarað spurningum íslenskra stjórnvalda að takmörkuðu leyti. Þá sýni ýmis gögn málsins að smíði skipsins hafi verið það langt á veg komin árið 2003 að útilokað sé að kjölur geti hafa verið lagður að skipinu sama ár.NiðurstaðaUm formhlið málsins30. Í málinu reynir á aðild og kröfugerð fyrir dómi þar sem deilt er um gildi ákvarðana í stjórnsýslumáli sem ráðið hefur verið til lykta á tveimur stjórnsýslustigum.31. Þegar ákvörðun lægra setts stjórnvalds hefur verið skotið til æðra stjórnvalds sem tekið hefur nýja stjórnvaldsákvörðun verður hin endanlega ákvörðun innan stjórnsýslunnar borin undir dómstóla. Staðfesti æðra stjórnvald niðurstöðu hins lægra setta hafa dómstólar talið óþarft að bera jafnframt undir dómstóla ákvörðun hins lægra setta stjórnvalds og vísað kröfu þar um frá dómi, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar í máli nr. 63/1997, sem birtur er í dómasafni réttarins árið 1997, bls. 643, og 23. febrúar 2012 í máli nr. 72/2011. Hafi niðurstöðu hins lægra setta stjórnvalds verið snúið hefur í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið fallist á að unnt sé að krefjast ógildingar á hinni endanlegu stjórnvaldsákvörðun en staðfestingar á ákvörðun lægra setta stjórnvaldsins, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 30. nóvember 2006 í máli nr. 260/2006 og 16. júní 2005 í máli nr. 46/2005. Þá hafa dómstólar fallist á að efni ákvörðunar lægra setts stjórnvalds sem staðfest hafi verið af æðra settu stjórnvaldi sé fléttað inn í kröfugerð með þeim hætti að krafist sé ógildingar á tilgreindri ákvörðun æðra setts stjórnvalds þar sem staðfest hafi verið tilgreind ákvörðun þess lægra setta, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 23. maí 2001 í máli nr. 113/2001.32. Fyrri hluta dómkröfu gagnáfrýjanda í þessu máli virðist við fyrstu sýn beint fyrst og fremst að ákvörðun lægra setta stjórnvaldsins, Samgöngustofu, með því að hún er orðuð með þeim hætti að stjórnvaldsákvörðun aðaláfrýjanda 30. júlí 2021, sem staðfest hafi verið með úrskurði innviðaráðherra 5. maí 2022, verði felld úr gildi. Þessi framsetning dómkröfu er ekki í samræmi við framangreinda dómaframkvæmd. Þar sem niðurstaða stjórnsýslumálsins var sú sama á báðum stjórnsýslustigum og gagnáfrýjandi vísar jafnframt til niðurstöðu æðra setta stjórnvaldsins í dómkröfunni þykir ekki alveg næg ástæða til þess að vísa þessum hluta dómkröfu gagnáfrýjanda frá héraðsdómi heldur er lagt til grundvallar að skilja verði hana á þann veg að krafist sé ógildingar á þeirri endanlegu niðurstöðu málsins á stjórnsýslustigi sem fólst í tilvitnuðum úrskurði innviðaráðherra.33. Um aðild og aðildarhæfi í málum þar sem reynir á gildi stjórnvaldsákvarðana segir það eitt í 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 að aðili dómsmáls geti hver sá verið, einstaklingur, félag eða stofnun sem geti átt réttindi eða borið skyldur að landslögum. Um fyrirsvar þegar ríki eða sveitarfélag á aðild að máli, stofnun eða fyrirtæki þess eða einstök stjórnvöld er mælt fyrir í 5. mgr. 17. gr. laganna. Þar sem skráðar réttarreglur um aðild og aðildarhæfi ríkisins og stofnana þess eru af skornum skammti verður í máli þessu fyrst og fremst byggt á dómaframkvæmd.34. Eins og fram kemur í 1. gr. laga nr. 119/2012 um Samgöngustofu, stjórnsýslustofnun samgöngumála, er hún sérstök ríkisstofnun. Á valdsviði hennar er stjórnsýsla samgöngumála samkvæmt lögunum og öðrum lögum og annast hún meðal annars stjórnsýslu og eftirlit er lýtur að siglingamálum. Aðaláfrýjandi heyrir undir innviðaráðherra og verða ákvarðanir stofnunarinnar kærðar til hans, sbr. 18. gr. laganna, svo sem raunin var í þessu máli. Gagnáfrýjandi beinir málsókn þessari að Samgöngustofu einni en ekki að innviðaráðherra sem kvað upp endanlegan úrskurð í málinu á stjórnsýslustigi.35. Nokkur festa hefur skapast um það í dómaframkvæmd að sjálfstæðar stjórnsýslu- og úrskurðarnefndir á kærustigi eigi ekki aðild að dómsmálum sem rekin eru um úrskurði þeirra og hefur verið talið rétt að beina kröfum um gildi þeirra að því stjórnvaldi sem tók ákvörðun á lægra stjórnsýslustigi, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 63/1997 og dóma réttarins 21. mars 2002 í máli nr. 378/2001 og 14. desember 2012 í máli nr. 431/2001. Þegar mál eru á forræði sjálfstæðra ríkisstofnana eins og hér háttar til hefur dómaframkvæmd hins vegar verið nokkuð á reiki um hvort beina skuli málsókn að viðkomandi stofnun einni, einungis að ríkinu eða að báðum aðilum. Réttara hefði verið í ljósi atvika máls og kröfugerðar gagnáfrýjanda að reka mál þetta samhliða gegn íslenska ríkinu, meðal annars þegar litið er til þess að aðaláfrýjandi lýtur ekki sérstakri stjórn heldur heyrir sem lægra sett stjórnvald beint undir innviðaráðherra sem auk þess kvað upp endanlegan úrskurð í málinu. Engu að síður eru ekki í ljósi þeirrar dómaframkvæmdar, sem að framan er lýst, nægjanleg efni til þess að vísa kröfu gagnáfrýjanda frá héraðsdómi.36. Síðari hluti dómkröfu gagnáfrýjanda lýtur að því að „lagt verði fyrir gagnstefnda að skrá skipið Amelia Rose, skipaskrárnúmer 2856, sem gamalt skip í skipaskrá á grundvelli [9. töluliðar, sbr. 8. tölulið], 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001, um öryggi farþegaskipa í innanlandssiglingum.“ Þó svo dómstólar séu almennt til þess bærir á grundvelli 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 að taka afstöðu til kröfu um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar er að jafnaði ekki á valdi þeirra að taka ákvörðun sem undir stjórnvald heyrir samkvæmt lögum, svo sem leiðir af fyrirmælum 2. gr. stjórnarskrárinnar. Þó eru þau fyrirmæli því ekki til fyrirstöðu að dómstólar geti kveðið á um athafnaskyldu stjórnvalds, svo sem skyldu til að inna af hendi greiðslu, að því tilskildu að stjórnvaldinu hafi verið falið að taka slíka ákvörðun á grundvelli laga þar sem ýmist er ekki svigrúm til mats eða óumdeilt er að ákvæði þeirra hafi verið skýrð á tiltekinn hátt í framkvæmd, sbr. dóm Hæstaréttar 2. júní 2016 í máli nr. 595/2015. Ekki verður fallist á að ákvörðun stjórnvalds um það hvort skip teljist nýtt skip eða gamalt, sbr. 8. eða 9. töluliður 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001, sé þess eðlis, þar sem ákvörðunin kann augljóslega að vera háð sjálfstæðu mati stjórnvalds. Því verður þessum hluta dómkröfu gagnáfrýjanda vísað frá héraðsdómi, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991.Um efnishlið málsins37. Sakarefni málsins lýtur að grundvelli skráningar skips gagnáfrýjanda Amelia Rose í skipaskrá. Fer um þá skráningu eftir fyrirmælum reglugerðar nr. 666/2001 sem upphaflega var sett með stoð í lögum nr. 35/1993 um eftirlit með skipum en sækir nú stoð í skipalög nr. 66/2021.38. Meginreglan við skráningu skipa í skipaskrá er að þau séu skráð ný og í samræmi við gildandi viðmið og öryggiskröfur. Frá því hafa þó verið gerðar undantekningar um nokkra hríð, sbr. nú 39. gr. laga nr. 66/2021, þar sem segir að ráðherra geti að nánar tilgreindum skilyrðum gættum ákveðið að nýjar reglugerðir nái ekki til gamalla skipa og skipa sem kjölur hafi verið lagður að eða þau séu á hliðstæðu smíðastigi.39. Í reglugerð nr. 666/2001, sbr. 3. gr. hennar, eru gerðar mismunandi kröfur til nýrra og gamalla skipa. Til grundvallar þeirri aðgreiningu liggja skilgreiningar í 2. gr. sömu reglugerðar. Samkvæmt 8. tölulið 2. gr. teljast ný skip þau skip þar sem „kjölurinn hefur verið lagður eða er á svipuðu smíðastigi 1. janúar 2001 eða síðar“ en í 9. tölulið segir að gamalt skip sé „skip sem er ekki nýtt“.40. Skráning skips sem gamals eða nýs á grundvelli framangreindra fyrirmæla 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001 hlýtur alltaf að taka ríkt mið af þeim tilgangi reglugerðarinnar, sbr. 1. gr. hennar, að koma á „samræmdu öryggisstigi með tilliti til mannslífa og eigna á nýjum og gömlum farþegaskipum og háhraðafarþegaförum þegar skip úr þessum flokkum eru í innanlandssiglingum“. Þar á móti vega þau sjónarmið að væru nýjustu kröfur látnar taka fortakslaust til allra skipa yrði að jafnaði að gera svo veigamiklar breytingar á þeim sem eldri eru að rekstur þeirra yrði vart hagkvæmur.41. Umrætt skip, Amelia Rose, var skráð í skipaskrá hér á landi árið 2014 og smíðaár þess tilgreint árið 2003 samkvæmt þeim gögnum sem bárust við innflutning þess til landsins, þar með töldu þjóðernisskírteini sem segir skipið smíðað það ár. Skipið féll því undir skilgreiningu nýs skips, sbr. 8. tölulið 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001. Engar athugasemdir voru gerðar við þá skráningu af hálfu þáverandi eiganda. Þá hefur ekkert annað komið fram í málinu en að þannig hafi skipið verið skráð þegar gagnáfrýjandi keypti það á nauðungarsölu 2016.42. Af gögnum málsins verður ráðið að málaleitan gagnáfrýjanda í þá veru að fá skráningu skipsins breytt í skráningu gamals skips, sbr. 9. tölulið 2. gr. reglugerðarinnar, hófst á árinu 2017. Mál það sem er nú fyrir dómstólum má rekja til erindis gagnáfrýjanda til aðaláfrýjanda 22. júlí 2021 sem lauk með uppkvaðningu úrskurðar innviðaráðherra 5. maí 2022 þar sem því var hafnað að taka upp skráningu skipsins með þeim hætti sem gagnáfrýjandi krafðist. Í stefnu málsins byggði gagnáfrýjandi kröfu sína um að fella tilvitnaðan úrskurð ráðherra úr gildi á þeim grundvelli, fyrst og fremst, að rannsókn málsins hefði verið áfátt af stjórnvaldsins hálfu og með því brotið í bága við 10. gr. stjórnsýslulaga.43. Fyrir dómi hefur gagnáfrýjandi í meginatriðum byggt málatilbúnað sinn á sömu sönnunargögnum og fyrir lágu við meðferð málsins á stjórnsýslustigi en þó þannig að undir rekstri þess í héraði gaf vitnaskýrslu áðurnefndur framkvæmdastjóri skipasmíðastöðvar þeirrar sem á sínum tíma smíðaði skipið Amelia Rose. Fyrir Hæstarétti byggir gagnáfrýjandi kröfu sína öðru fremur á framburði vitnisins og telur að á grundvelli hans og þess stuðnings sem hann eigi í skjallegum gögnum málsins beri að fallast á kröfu hans um ógildingu enda hafi hann með því, hvað sem niðurstöðu stjórnvaldsins líður og ætluðu broti á rannsóknarreglu, sannað að kjölur skipsins hafi verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Þetta er honum heimilt enda eru aðilar að rekstri dómsmáls í meginatriðum óbundnir af þeim málsástæðum og gögnum sem fram komu undir rekstri máls fyrir stjórnvöldum og er heimilt að byggja málatilbúnað sinn um ógildingu stjórnvaldsákvörðunar á nýjum gögnum og upplýsingum.44. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er rakið að hvorki í lögum né reglugerðum sé skilgreint hvað felist í að leggja kjöl að skipi. Tekið er undir þá ályktun sem þar kemur fram að ætla verði að með því sé vísað til fyrstu skrefa við smíði skips áður en skrokkur þess er settur saman utan um og ofan við kjölinn. Allt að einu liggur ekki fyrir hvort sama skilgreining er lögð því til grundvallar samkvæmt íslenskum rétti annars vegar og mexíkóskum hins vegar.45. Samkvæmt rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, hvíldi sú skylda á þeim stjórnvöldum sem hér áttu hlut að máli að sjá til þess að málið væri nægilega upplýst áður en ákvörðun var tekin. Undir þeim kringumstæðum sem fyrir hendi voru tók sú skylda stjórnvaldsins mið af því að gagnáfrýjandi krafðist breytinga á gildandi skráningu skipsins frá 2014. Við þær aðstæður hvílir á aðilanum sjálfum nokkuð ríkari skylda en ella til að afla upplýsinga og leggja fram gögn í því skyni að nýr efnislegur grundvöllur verði lagður að málinu. Á hinn bóginn getur stjórnvald ekki komist hjá því að rannsaka mál á viðhlítandi hátt.46. Hér að framan hefur verið gerð ítarleg grein fyrir þeim skjallegu gögnum sem lágu fyrir við meðferð málsins á stjórnsýslustigi. Svo sem þar kemur fram og rakið er í hinum áfrýjaða dómi gætti þar bæði innbyrðis ósamræmis auk þess sem fleiri en eitt af skjölunum reyndust til í fleiri en einni útgáfu. Ekkert umræddra skjala ber það með sér, svo að óyggjandi sé, að kjölur skipsins hafi verið lagður fyrir umrætt tímamark og að skráning þess sem nýs skips árið 2014 hafi því verið reist á röngum forsendum.47. Eins og rakið hefur verið freistaði aðaláfrýjandi þess jafnframt undir rekstri málsins á stjórnsýslustigi að afla um það frekari upplýsinga frá mexíkóskum yfirvöldum hvenær kjölur skipsins hefði verið lagður. Beindi hann því erindi 23. júní 2021 til sendiráðs Mexíkós í London. Hinn 5. júlí sama ár barst upphaflegt svar í tölvubréfi frá starfsmanni sendiráðsins þar sem fram kom að smíði skipsins hefði hafist 1. júní 2003. Aðaláfrýjandi óskaði sem fyrr segir frekari skýringa með tölvubréfi 23. júlí 2021 og með tölvubréfi 19. ágúst sama ár barst leiðrétting frá skráningaryfirvöldum í Mexíkó þess efnis að kjölur skipsins hefði verið lagður 1. janúar 2003 og smíði þess hafist þann dag.48. Í hinum áfrýjaða dómi er sönnunargildi framangreindra yfirlýsinga mexíkóskra yfirvalda hafnað á þeirri forsendu að þeim hafi ekki fylgt gögn og af efni þeirra hafi ekki verið unnt að átta sig á því á hverju þau byggðust. Á þessar forsendur verður ekki fallist þar sem sýnt hefur verið fram á með fullnægjandi hætti að þær upplýsingar sem fram koma í tilvitnuðum tölvubréfum stafa frá til þess bærum yfirvöldum í Mexíkó og verða þau talin hafa það sönnunargildi sem kveðið er á um í 3. mgr. 71. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 1. og 2. mgr. sömu greinar, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. september 2018 í máli nr. 160/2017.49. Að virtri þýðingu þeirra gagna sem hér um ræðir frá mexíkóskum yfirvöldum er fallist á með aðaláfrýjanda að ekki hafi verið tilefni til að efna til frekari rannsóknar af hálfu þeirra stjórnvalda sem með málið fóru. Árétta ber að um var ræða kröfu um breytingu á fyrri skráningu skipsins og þau gögn sem gagnáfrýjandi aflaði í því skyni voru misvísandi og tóku ekki af skarið um það ágreiningsefni hvort kjölur skipsins hefði verið lagður fyrir 1. janúar 2001. Þá lágu sem fyrr segir fyrir staðfestar upplýsingar yfirvalda í því landi þar sem skipið var smíðað þess efnis að gerð kjalar hefði hafist eftir greint tímamark. Loks hefur áhrif að rannsókn aðaláfrýjanda varðaði atvik sem urðu tveimur áratugum fyrr. Undir þessum kringumstæðum varð ekki lögð ríkari rannsóknarskylda á aðaláfrýjanda en raun bar vitni og raunar óljóst í hverju hún gat falist.50. Eftir stendur þá að taka til þess afstöðu hvort framburður framkvæmdastjóra skipasmíðastöðvarinnar fyrir héraðsdómi hafi þýðingu fyrir kröfu gagnáfrýjanda um að úrskurður innviðaráðherra 5. maí 2022 verði felldur úr gildi. Vitnið kom fyrir héraðsdóm og upplýsti að verkefni við byggingu skipsins hefði hafist í júní árið 1999. Hann bar um aldur á ódagsettum ljósmyndum og lýsti framkvæmdum við smíði þess. Þá upplýsti hann að teikningar að því hefðu fyrst verið lagðar fram til þarlendra yfirvalda í febrúar 2001 og að skipið hefði verið í þróun frá júní árið 1999 til febrúar árið 2001. Aðspurður um það hvað fælist í að leggja kjöl að skipi svaraði vitnið því til að það fæli í sér „að hefja bygging- smíðaáætlun sem tekur- sem getur tekið eitt eða tvö ár“. Vitnið kannaðist jafnframt við undirritun sína á tveimur skipasmíðaskírteinum skipsins, öðru dagsettu 2020 en hinu ódagsettu og sagði að tíðkast hefði í rekstri skipasmíðastöðvarinnar að gefa út ódagsett afrit skipasmíðaskírteina. Vitnið taldi að upplýsingum um útgáfustað og dagsetningu skipasmíðaskírteinis hefði verið bætt við það án hans aðkomu.51. Héraðsdómur mat framburð vitnisins svo að hann ætti sér hvorki stoð í gögnum málsins né væri svo staðfastur og sannfærandi að á honum yrði byggt um að kjölur hefði verið lagður fyrir umrætt tímamark. Landsréttur taldi hins vegar ekkert komið fram í málinu sem drægi trúverðugleika vitnisins í efa en dró síðan nokkuð í land með eftirfarandi ályktun í niðurlagi dómsins „Í ljósi fyrirliggjandi svara mexíkóskra yfirvalda verður að byggja á því að enn sé ekki að fullu upplýst hvenær kjölur skipsins Amelíu Rose var lagður, þrátt fyrir framburð framkvæmdastjóra skipasmíðastöðvarinnar fyrir dómi.“ Sýnist þessi ályktun ekki samræmast fyrri ályktunum réttarins annars vegar um að umrædd skjöl frá mexíkóskum yfirvöldum hefðu ekki sönnunargildi í málinu og hins vegar því að ekkert hefði komið fram sem drægi í efa trúverðugleika framburðar vitnisins.52. Um framburð vitnisins er þess að gæta að hann ber ekki með sér nægilega afdráttarlausa afstöðu til þess hvort og þá hvenær kjölur skipsins var lagður í Mexíkó í skilningi 8. töluliðar 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001 eða hvað vitnið taldi nánar tiltekið felast í því að leggja kjöl að skipi. Samkvæmt framangreindu hefur ekki verið hnekkt þeim gögnum og upplýsingum sem aðaláfrýjandi lagði til grundvallar og byggði á við skráningu skipsins í skipaskrá árið 2014 og voru efnislega staðfestar með upplýsingum mexíkóskra yfirvalda sumarið 2021.53. Að öllu framangreindu virtu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda um að felldur verði úr gildi úrskurður innviðaráðherra 5. maí 2022.54. Eftir þessum úrslitum verður gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað á öllum dómstigum sem ákveðinn er í einu lagi eins og greinir í dómsorði.55. Samkvæmt 3. mgr. 10. gr. laga nr. 91/1991 skal skjölum á erlendu máli að jafnaði fylgja þýðing á íslensku að því leyti sem byggt er á efni þeirra. Aðilar málsins hafa lagt fram ýmis skjöl án þess að fullnægjandi þýðing hafi fylgt þeim í öllum tilvikum. Þá skortir verulega á í málinu að lögð hafi verið fram skjöl sem vísað er til í ákvörðun aðaláfrýjanda og úrskurði innviðaráðherra og varpað hefðu getað skýrara ljósi á samskipti aðila. Er þetta aðfinnsluvert.Dómsorð:Vísað er frá héraðsdómi kröfu gagnáfrýjanda, Seatrips ehf., um að lagt verði fyrir aðaláfrýjanda, Samgöngustofu, að skrá skipið Amelia Rose, skipaskrárnúmer 2856, sem gamalt skip í skipaskrá á grundvelli 9. töluliðar, sbr. 8. tölulið, 2. gr. reglugerðar nr. 666/2001 um öryggi farþegaskipa í innanlandssiglingum.Aðaláfrýjandi er sýkn af öðrum kröfum gagnáfrýjanda.Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda samtals 2.500.000 krónur í málskostnað á öllum dómstigum.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=d49c78e5-4844-4f75-8648-85833638fc1f&verdictid=5595b570-eca3-43f5-af56-5e862068283a
Mál nr. 179/2011
Ærumeiðingar Meiðyrði Ómerking ummæla Skaðabætur
P höfðaði mál gegn S og M og PM til vara, vegna tiltekinna ummæla sem viðhöfð voru um hann í aðalfréttatíma RÚV kl. 19 hinn 25.mars 2010. Krafðist hann m.a. ómerkingar ummælanna og að S yrði dæmdur til refsingar samkvæmt 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í Hæstarétti var S sýknaður af kröfum P vegna ummæla sem tilgreind voru í staflið a í dómkröfum P„Milljarðar hurfu í reyk“þar sem S hefði ekki verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 og engu breytti í þeim efnum þótt hann hefði samið ummælin. Þá taldi Hæstiréttur að fyrrgreind ummæli og ummælin sem tilgreind voru í staflið e „en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“ sem S flutti sjálfur væru sömu merkingar. Í ljósi þessa og þeirrar ábyrgðarraðar sem mælt væri fyrir um í einstökum stafliðum 26. gr. útvarpslaga yrðu ummælin í staflið a ekki ómerkt sérstaklega og var PM þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfum P. Þá taldist S ekki flytjandi ummæla í stafliðum b og c í skilningi 26. gr. útvarpslaga og var hann því einnig sýknaður vegna þeirra. Óumdeilt var að S væri höfundur ummælanna í stafliðum b, c og d og yrði því hvorki talið að M hefði í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga flutt sjálf efni þetta í eigin nafni né teldist hún flytjandi í skilningi b. liðar ákvæðisins. Taldi Hæstiréttur að þulur sem einvörðungu kynnir efni við útsendingu þess, og hefur hvorki samið efnið né á í ljósi starfsskyldna sinna nokkurn ákvörðunarrétt um flutning þess, teldist ekki flytjandi í skilningi b. liðar 26. gr. laganna. Yrði ábyrgð M ekki reist á þessum ákvæðum og var hún því sýknuð af kröfum P. Hæstiréttur taldi að þegar ummælin í staflið e „en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“sem S samdi og flutti að loknum inngangi fréttarinnar væru virt í samhengi við önnur ummæli í fréttinni yrðu þau ekki skilin á annan veg en þann að með þeim væri verið að bera P á brýn refsiverða háttsemi sem félli undir ákvæði almennra hegningarlaga. S hefði ekki sýnt fram á að þetta ætti við rök að styðjast og við vinnslu fréttarinnar leitaði hann ekki eftir upplýsingum frá P um efni hennar. Með þessu gætti hann ekki að þeirri skyldu sem fram kæmi í 2. gr. reglna Ríkisútvarpsins frá 1. maí 2008 og gæti ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra ummæla sem í fréttinni fólust. Þessi ummæli voru því ómerkt en ekki voru talin efni til að dæma S til refsiábyrgðar vegna flutnings þeirra eða til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins með vísan til þeirrar heimildar sem fram kæmi í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Á hinn bóginn var S dæmdur til að greiða P 200.000 krónur í miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. mars 2011. Hann krefst þess að eftirtalin ummæli sem viðhöfð voru um sig í aðalfréttatíma Ríkisútvarpsins kl. 19 hinn 25. mars 2010 verði ómerkt: a. „Milljarðar hurfu í reyk“. b. „2.500 milljónir króna, sem Pálmi Haraldsson fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu“. c. „... þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun“. d. „... og peningarnir eru týndir“. e. „... en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“. Áfrýjandi krefst þess að stefndi Svavar Halldórsson verði dæmdur til refsingar samkvæmt 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 vegna ofangreindra ummæla. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.000.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2010 til greiðsludags. Áfrýjandi krefst þess einnig að stefndi greiði sér 600.000 krónur til að kosta birtingu dóms í málinu, bæði forsendna og dómsorðs, í tveimur dagblöðum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Verði stefndi Svavar sökum aðildarskorts sýknaður af kröfu um ómerkingu einstakra ummæla í liðum b., c. og d. gerir áfrýjandi sömu kröfu um ómerkingu á hendur stefndu Maríu Sigrúnu Hilmarsdóttur, auk kröfu um miskabætur, kostnað vegna birtingar dóms í málinu og málskostnað eins og að framan greinir, að frádregnum þeim fjárhæðum sem stefndi Svavar kann að verða dæmdur til að greiða. Verði stefndi Svavar sýknaður af kröfu um ómerkingu ummæla í lið a. gerir áfrýjandi sömu kröfu á hendur stefnda Páli Magnússyni, auk kröfu um miskabætur, kostnað vegna birtingar dóms í málinu og málskostnað eins og að framan greinir, að frádregnum þeim fjárhæðum sem stefndi Svavar kann að verða dæmdur til að greiða. Stefndi Svavar krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. Stefndu María Sigrún og Páll krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur en til vara að fjárkröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Í báðum tilvikum krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í málinu krefst áfrýjandi ómerkingar áðurgreindra ummæla sem féllu í aðalfréttatíma í sjónvarpi Ríkisútvarpsins kl. 19 hinn 25. mars 2010. Í yfirliti um helstu fréttir í upphafi fréttatímans las stefnda María Sigrún svohljóðandi texta: „2.500 milljónir króna, sem Pálmi Haraldsson fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu. Veðið var skuldaviðurkenning frá helsta eiganda bankans.“ Á orðunum, sem hér eru auðkennd, krefst áfrýjandi ómerkingar í b. lið fyrrgreindra dómkrafna sinna. Þegar þessi texti var lesinn var fyrst í stað mynd af áfrýjanda, en síðan höfuðstöðvum Glitnis banka hf. Meðan á þessu stóð birtust í rituðu máli á skjánum orðin: Milljarðar hurfu í reyk. Þetta eru orðin, sem krafist er ómerkingar á í a. lið dómkrafna áfrýjanda. Að loknum inngangi var fyrsta umfjöllunarefni í fréttatímanum um áfrýjanda, sem hófst með því að stefnda María Sigrún las eftirfarandi texta: „Pálmi Haraldsson notaði skuldaviðurkenningu frá Baugi sem veð þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun. Baugur og eigendur hans voru ráðandi hluthafar í Glitni og viðskiptafélagar Pálma. Bankinn hefur ekkert fengið greitt og peningarnir eru týndir.“ Auðkenndu orðin hér að framan eru þau, sem c. og d. liðir í dómkröfum áfrýjanda snúa að. Að þessu loknu tók við myndskeið, þar sem stefndi Svavar las eftirfarandi texta: „Pálmi Haraldsson í Fons kom víða við í góðærinu. Hann átti Iceland Express, Skeljung, Securitas, flugfélagið Sterling og hluti í FL Group og bresku verslunarkeðjunni Iceland. Meðal helstu viðskiptafélaga hans var Jón Ásgeir Jóhannesson. Hann átti meðal annars Gaum og réði ríkjum í Glitni. Fons, félag Pálma, átti hlutabréf í Högum og Debenhams sem Pálmi seldi félaga sínum Jóni Ásgeiri í Baugi, snemma árs 2007. Á móti fékk Pálmi skuldabréf á Baug. Allir pappírar virðast hafa verið útbúnir í samræmi við lög og reglur. Pálmi fór með skuldabréfið í Glitni og lagði það að veði fyrir tveggja og hálfs milljarða króna láni sem hann fékk greitt út í peningum. Á þeim tíma var Baugur Jóns Ásgeirs í miklum vanskilum við Glitni Jóns Ásgeirs, en skuldabréfið þótti samt sem áður fullnægjandi trygging. Hlutabréfin hurfu síðar úr Baugi yfir í önnur félög Jóns Ásgeirs en allir gjalddagar voru framlengdir inn í framtíðina. Félögin þrjú í þessari fléttu fóru öll á hausinn eitt af öðru, Glitnir, Baugur og Fons. Þessa sögu má lesa úr lánasamningum, viðaukum og allskyns skjölum sem fréttastofa hefur undir höndum. Allar skuldaviðurkenningar liggja ógreiddar í búum hinna gjaldþrota fyrirtækja. Einu alvöru peningarnir í þessum viðskiptum voru 2500 milljónir króna, sem fóru úr Glitni og í hendur Pálma Haraldssonar, en þeir peningar finnast hins vegar hvergi.“ Til síðastgreindra orða tekur e. liður í dómkröfum áfrýjanda. II Stefndu María Sigrún og Páll reisa kröfu sína um sýknu meðal annars á því að ummæli þau sem greinir í liðum a., d. og e. snúi að Fons hf. og lántökum þess félags en varði ekki áfrýjanda. Fons hf. sé ekki aðili að málinu og því geti áfrýjandi ekki haft uppi kröfur vegna ummæla sem snúa að félaginu. Í umræddri frétt er áfrýjandi margsinnis nafngreindur og til hans skírskotað með öðrum hætti í tengslum við lánveitingu þá sem var tilefni fréttarinnar og eftirfarandi meðferð þess fjár sem tekið var að láni, á þann hátt að æra áfrýjanda var að hans mati meidd. Þegar af þessari ástæðu verður hafnað kröfum þessara stefndu um sýknu vegna aðildarskorts áfrýjanda. III Áfrýjandi krefst í fyrsta lagi ómerkingar ummælanna: Milljarðar hurfu í reyk. Er þar um að ræða skrifaðan texta sem óumdeilt er að stefndi Svavar samdi, og birtist textinn neðst á skjá sem fyrirsögn við skýringarmynd fréttarinnar um leið og stefnda María Sigrún las inngang að fréttinni, en sjálf ummælin voru ekki lesin. Kröfur sínar á hendur stefnda Svavari vegna þessara ummæla reisir áfrýjandi á því, að stefndi hafi verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 sem í gildi voru þegar fréttin var flutt. Með vísan til þess sem að framan er rakið um birtingu ummælanna telst stefndi Svavar ekki hafa verið flytjandi þeirra í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga, og verður ábyrgð hans þegar af þeirri ástæðu ekki reist á hinu tilvitnaða lagaákvæði en engu breytir í þeim efnum þótt hann hafi samið ummælin. Ber samkvæmt því að sýkna stefnda Svavar af kröfum áfrýjanda vegna ummælanna. Kröfu sína til vara um ábyrgð stefnda Páls reisir áfrýjandi á d. lið 26. gr. útvarpslaga. Ummælin Milljarðar hurfu í reyk eru sömu merkingar og ummæli þau sem stefndi Svavar flutti sjálfur og krafist er ómerkingar á í e. lið dómkrafna áfrýjanda. Í ljósi þessa og þeirrar ábyrgðarraðar sem mælt er fyrir um í einstökum stafliðum 26. gr. útvarpslaga verða hin auðkenndu ummæli í a. lið dómkrafna áfrýjanda ekki ómerkt sérstaklega, og ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda Pál af kröfum áfrýjanda í málinu. Þá krefst áfrýjandi ómerkingar ummælanna: 2.500 milljónir króna, sem Pálmi Haraldsson fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu. Ummælin samdi stefndi Svavar en stefnda María Sigrún las þau upp í yfirlit um helsta efni fréttatímans. Ummælin: þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun og ummælin og peningarnir eru týndir komu síðan fram í inngangi fréttarinnar sem stefnda las. Þar sem stefndi Svavar telst samkvæmt framansögðu ekki flytjandi þessara ummæla í skilningi a. liðar 26. gr. útvarpslaga verður ábyrgð hans á þeim þegar af þeirri ástæðu ekki reist á því lagaákvæði, og ber samkvæmt því að sýkna stefnda Svavar af kröfum áfrýjanda vegna ummælanna. Kröfur sínar um ábyrgð stefndu Maríu Sigrúnar til vara á ummælunum reisir áfrýjandi á ákvæðum a. og b. liða 26. gr. útvarpslaga. Ómdeilt er að stefndi Svavar er höfundur ummælanna. Verður því ekki talið að stefnda María Sigrún hafi í skilningi a. liðar ákvæðisins flutt sjálf efni þetta í eigin nafni, og verður ábyrgð hennar á ummælunum því ekki reist á því ákvæði. Þulur sem einvörðungu kynnir útvarpsefni við útsendingu þess, og hefur hvorki samið efnið né á í ljósi starfsskyldna sinna nokkurn ákvörðunarrétt um flutning þess, telst ekki flytjandi í skilningi b. liðar 26. gr. útvarpslaga. Verður ábyrgð stefndu Maríu Sigrúnar því heldur ekki reist á því ákvæði, og ber þegar af þessum ástæðum að sýkna hana af kröfum áfrýjanda. Loks krefst áfrýjandi ómerkingar ummælanna: en þeir peningar finnast hins vegar hvergi. Eins og áður er fram komið voru hin tilvitnuðu ummæli samin af stefnda Svavari og flutt af honum að loknum inngangi fréttarinnar sem þulur las. Þegar hin tilvitnuðu ummæli eru virt í samhengi við önnur ummæli í fréttinni og efni hennar í heild, verða þau ekki skilin á annan veg en þann að með þeim sé verið að bera áfrýjanda á brýn refsiverða háttsemi sem fellur undir ákvæði almennra hegningarlaga. Stefndi Svavar hefur ekki sýnt fram á að þetta eigi við rök að styðjast og er í því sambandi til þess að líta, að áfrýjandi lagði fram undir rekstri málsins í héraði bókhaldsgögn um það, að lánsfjárhæðinni að frádreginni þóknun til lánveitanda hafi annars vegar verið ráðstafað til greiðslu af láni Fons hf. hjá Landsbanka Íslands hf. og til kaupa á svokölluðum peningabréfum sama banka, og hins vegar til kaupa Fons hf. á tilteknum fjölda eininga í Sjóði 9 hjá Glitni banka hf. Þá er og til þess að líta sem fram er komið í málinu, að við vinnslu fréttarinnar leitaði stefndi Svavar ekki eftir upplýsingum frá áfrýjanda um efni hennar. Gætti hann samkvæmt því ekki þeirrar skyldu sem fram kemur í 2. gr. reglna Ríkisútvarpsins frá 1. maí 2008 um fréttir og dagskrárefni tengt þeim að leita „... upplýsinga frá báðum eða öllum aðilum og leitast við að kynna sjónarmið þeirra sem jafnast.“ Getur hann því ekki talist hafa verið í góðri trú um sannleiksgildi þeirra ummæla sem í fréttinni fólust. Að þessu virtu verður fallist á kröfu áfrýjanda um ómerkingu ofangreindra ummæla með vísan til 241. gr., sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga. Þótt ekki hafi verið leiddar sönnur að ummælunum en þeir peningar finnast hins vegar hvergi eru ekki efni til að dæma stefnda Svavar til refsiábyrgðar vegna flutnings þeirra. Þá eru heldur ekki efni til að dæma stefnda Svavar til greiðslu kostnaðar af birtingu dómsins í dagblöðum með vísan til þeirrar heimildar sem fram kemur í 2. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga. Hins vegar á áfrýjandi rétt á miskabótum samkvæmt b. lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi stefnda Svavars vegna áðurnefndra ærumeiðandi ummæla. Að því virtu að með dómi um ómerkingu þessara ummæla er hlutur áfrýjanda verulega réttur eru miskabætur hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað úr hendi áfrýjanda til stefndu Maríu Sigrúnar og Páls skal vera óraskað. Þá verður áfrýjanda gert að greiða þeim málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Í ljósi niðurstöðu málsins verður málskostnaður milli áfrýjanda og stefnda Svavars felldur niður á báðum dómstigum. Dómsorð: Ummælin en þeir peningar finnast hins vegar hvergi, sem stefndi Svavar Halldórsson viðhafði í sjónvarpsfréttum Ríkisútvarpsins 25. mars 2010, eru ómerkt. Stefndi Svavar greiði áfrýjanda, Pálma Haraldssyni, 200.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 13. apríl 2010 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað milli áfrýjanda og stefndu Maríu Sigrúnar Hilmarsdóttur og Páls Magnússonar skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefndu Maríu Sigrúnu og Páli hvoru um sig 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður á báðum dómstigum. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. mars 2011. Mál þetta var þingfest 21. apríl 2010 og tekið til dóms 1. mars 2011. Stefnandi er Pálmi Haraldsson, Bretlandi. Aðalstefndi er Svavar Halldórsson, Fálkahrauni 9, Hafnarfirði, en varastefndu eru María Sigrún Hilmarsdóttir, Bragagötu 34a, Reykjavík, og Páll Magnússon, Sunnuflöt 14, Garðabæ. Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur á hendur aðalstefnda: Stefnandi gerir eingöngu kröfur á hendur varastefndu Maríu Sigrúnu í því tilviki að aðalstefndi Svavar verði sýknaður af kröfum í kröfuliðum 1.b, 1.c eða 1.d hér að framan sökum aðildarskorts. Í því tilviki gerir stefnandi sömu kröfur á hendur varastefndu Maríu Sigrúnu og greinir í þessum kröfuliðum (þ.e. 1.b, 1.c eða 1.d), þ.e. þeim kröfuliðum sem aðalstefnandi Svavar verður sýknaður af. Til viðbótar gerir stefnandi í því tilviki sömu kröfur og hér aða framan greinir í kröfuliðum 3, 4 og 5 á hendur varastefndu Maríu Sigrúnu. Stefnandi gerir eingöngu kröfur á hendur varastefnda Páli í því tilviki að aðalstefndi Svavar verði sýknaður af kröfu í kröfulið 1.a hér að framan sökum aðildarskorts. Í því tilviki gerir stefnandi sömu kröfur á hendur varastefnda Páli og greinir í kröfulið 1.a. Til viðbótar gerir stefnandi í því tilviki sömu kröfur og hér að framan greinir í kröfuliðum 3, 4 og 5 á hendur varastefnda Páli. Af hálfu aðalstefnda Svavars er krafist sýknu og málskostnaðar. Af hálfu varastefndu Maríu Sigrúnar og Páls er aðallega krafist sýknu en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Málskostnaðar er krafist. II. Málavaxtalýsing stefnanda. Stefnandi kveðst vera fyrrum aðaleigandi og framkvæmdastjóri Fons hf. sem hafi verið fjárfestingarfélag þangað til það hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta hinn 30. apríl 2009. Fons hf. hafi átt viðskipti bæði hérlendis og erlendis. Félaginu hafi gengið vel þar til íslenskt efnahagslíf hafi hrunið nánast á einni nóttu í endaðan september og byrjun október 2008 og eignir félagsins orðið verðlausar á skömmum tíma. Stefnandi hafi frá upphafi hrunsins verið umfjöllunarefni fjölmiðla. Þannig hafa ítrekað verið fluttar fréttir af þátttöku hans í íslensku atvinnulífi fram að hruni. Oft hafi verið hallað réttu máli. Steininn hafi tekið úr í fjölmiðlaumfjöllun um stefnanda í aðalfrétt ríkissjónvarpsins 25. mars sl. undir fyrirsögninni „milljarðar hurfu í reyk“. Útskriftir fréttanna frá Fjölmiðlavaktinni hafi verið lagðar fram í málinu. Varastefnda María Sigrún hafi lesið innganginn og fyrstu málsgrein. Byggt sé á því að inngangurinn og fréttin sjálf myndi eina heild og að flytjandi fréttarinnar allrar hafi verið aðalstefndi Svavar, þrátt fyrir að María Sigrún hafi lesið fyrir hann inngangstextann, sem hún virðist lesa af textavél. Stefnandi hafi vissu fyrir því að stefndi Svavar hafi unnið fréttina alla og sé honum því einum stefnt aðallega sem flytjanda. Stefndu Maríu Sigrúnu og Páli sé stefnt til vara, verði ekki fallist á það með stefnanda að aðalstefndi Svavar hafi flutt alla fréttina, þar með talið innganginn og beri ábyrgð á honum. Inngangur fréttarinnar, sem varastefnda María Sigrún hafi lesið, sé svohljóðandi: „Milljarðar gufaðir upp – 2.500 milljónir króna, sem Pálmi Haraldsson fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu hans með Jóni Ásgeiri Jóhannessyni. Pálmi seldi Baugi hlutabréf gegn skuldaviðurkenningu sem hann síðan lagði að veði fyrir láninu frá Glitni og fékk þaðan peninga. Jón Ásgeir réði ríkjum bæði í Baugi og Glitni. Fyrirtækin þrjú eru öll farin á hausinn, en bankinn fékk aldrei greitt og peningarnir eru týndir.“ Meginmál fréttarinnar, sem aðalstefndi Svavar hafi lesið, sé eftirfarandi: „Pálmi Haraldsson notaði skuldaviðurkenningu frá Baugi sem veð þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarðs króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun. Baugur og eigendur hans voru ráðandi hluthafar í Glitni og viðskiptafélagar Pálma. Bankinn hefur ekkert fengið greitt og peningarnir eru týndir. Pálmi Haraldsson í Fons kom víða við í góðærinu. Hann átti Iceland Express, Skeljung, Securitas, flugfélagið Sterling og hluti í FL Group og bresku verslunarkeðjunni Iceland. Meðal helstu viðskiptafélaga hans var Jón Ásgeir Jóhannesson. Hann átti meðal annars Gaum og réði ríkjum í Glitni. Fons, félag Pálma, átti hlutabréf í Högum og Debenhams sem Pálmi seldi félaga sínum Jóni Ásgeiri í Baugi snemma árs 2007. Á móti fékk Pálmi skuldabréf á Baug. Allir pappírar virðast hafa verið útbúnir í samræmi við lög og reglur. Pálmi fór með skuldabréfið í Glitni og lagði það að veði fyrir tveggja og hálfs milljarðs króna láni sem hann fékk greitt út í peningum. Á þeim tíma var Baugur Jóns Ásgeirs í miklum vanskilum við Glitni Jóns Ásgeirs, en skuldabréfið þótti samt sem áður fullnægjandi trygging. Hlutabréfin hurfu síðar úr Baugi yfir í önnur félög Jóns Ásgeirs en allir gjalddagar voru framlengdir inn í framtíðina. Félögin þrjú í þessari fléttu fóru öll á hausinn eitt af öðru, Glitnir, Baugur og Fons. Þessa sögu má lesa úr lánasamningum, viðaukum og allskyns skjölum sem fréttastofa hefur undir höndum. Allar skuldaviðurkenningar liggja ógreiddar í búum hinna gjaldþrota fyrirtækja. Einu alvöru peningarnir í þessum viðskiptum voru 2.500 milljónir króna, sem fóru úr Glitni og í hendur Pálma Haraldssonar, en þeir peningar finnast hins vegar hvergi.“ Stefnandi heldur því fram að fréttin sé alröng frá upphafi til enda um þau atriði sem hér skipti máli. Þannig segi að stefnanda hafi verið veitt lán að fjárhæð 2.500 milljónir króna frá Glitni banka hf. rétt fyrir hrun. Hið rétta sé að Fons hf. hafi fengið lán hjá Glitni banka hf. samkvæmt lánssamningi dagsettum 7. desember 2007. Lánið hafi verið greitt út 10. desember 2007, að fjárhæð kr. 2.487.500.000, en mismunurinn verið þóknun bankans. Lánið hafi því ekki verið veitt rétt fyrir hrun. Daginn eftir, þ.e. 11. desember, hafi Fons hf. ráðstafað í þremur millifærslum 2.000 milljónum króna til Landsbanka Íslands. Sama dag hafi lán við Landsbanka Íslands nr. 4458 að fjárhæð 1.986.089.426 krónur verið greitt upp. Mismunurinn, 13.910.574 krónur, hafi verið lagður inn á bankareikning Fons hf. hjá Landsbanka Íslands. Afgangur lánsins hafi farið til kaupa í Sjóði 9 hjá Glitni. Þeir fjármunir hafi verið greiddir til Fons hf. með vöxtum hinn 17. janúar 2008. Til tryggingar láninu hafi verið sett krafa á hendur Baugi Group hf. samkvæmt lánssamningi, upphaflega að fjárhæð 3.700.000.000 króna. Samkvæmt ársreikningi Baugs Group hf. fyrir árið 2007 hafi Baugur Group hf. á þeim tíma verið með vel yfir 30% eiginfjárhlutfall, handbært fé upp á tæpa 40 milljarða króna og ekki í vanskilum. Með því að halda því fram að lánveitingin hafi átt sér stað rétt fyrir hrun sé verið að ýja að því að eitthvað ámælisvert hafi verið við hana. Þegar það sé síðan sett í samhengi við efni fréttarinnar um að veðið á bak við lánveitinguna, sem var 50% hærra en lánið, og að Baugur Group hf. hafi á þessum tíma verið í vanskilum við Glitni banka hf., sér ljóst að sannleikanum sé snúið á hvolf. Röng framsetning á fjárhagslegri stöðu skuldarans samkvæmt lánasamningnum, sem settur hafi verið sem trygging, geri hlut stefnanda í fréttinni enn verri. Við vinnslu fréttarinnar hafi ekki verið haft samband við stefnanda, þrátt fyrir að starfsreglur RÚV kveði á um að slíkt skuli gert. Stefnandi telur að með fréttinni hafi verið vegið gróflega að æru sinni og heiðri. Lögmaður stefnanda hafi sent símskeyti, strax daginn eftir að fréttin birtist, til stefnda Svavars með afriti á Óðin Jónsson fréttastjóra og Pál Magnússon útvarpsstjóra. Í símskeytinu hafi stefnda Svavari verið gefinn kostur á að leiðrétta fréttina og biðjast afsökunar í sjónvarpsfréttatíma daginn eftir. Við þeirri áskorun hafi ekki verið orðið. Þess í stað hafi enn verið flutt frétt af málefnum stefnanda og Fons hf. Í fréttinni hafi ekki örlað á afsökun, heldur verið haldið áfram og af einhverjum ástæðum áréttað að stefnandi væri ekki í persónulegum ábyrgðum fyrir Fons hf. Í fréttinni hafi m.a. komið frami: „Af frétt gærdagsins hefði mátt skilja að Pálmi hafi sjálfur tekið umrætt 2.500 milljóna lán persónulega, en ekki eignarhaldsfélag hans, Fons hf., sem nú er í skiptameðferð. Hér með er áréttað að Fons tók lánið...“. Sé þessi framsetning alveg dæmalaus og beinlínis röng. Í fyrri fréttinni hafi verið sagt að Pálmi hefði tekið lánið. Það sé því beinlínis rangt að segja í seinni fréttinni að það sé „áréttað“ að Fons hf. hafi tekið lánið. Stefnandi telur sig því eiga þann einan kost að höfða þetta mál og fá ummæli úr fréttinni dæmd dauð og ómerk. Málsástæður stefnanda og lagarök. Stefnandi segir að aðalstefnda Svavari sé stefnt fyrir öll ummælin af ástæðum sem gerð sé grein fyrir hér að framan í málavaxtalýsingu. Honum sé stefnt sem flytjanda með heimild í a-lið 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000 en samkvæmt ákvæðinu beri flytjandi útvarpsefnis refsi- og fébótaábyrgð á því. Sé aðallega byggt á að fréttainnganginn og nánari umfjöllun í framhaldi af innganginum verði að skoða sem eina heild og að fréttamaðurinn, er flutt hafi fréttina, hafi verið stefndi Svavar. Verði ekki fallist á framangreint um ábyrgðaraðild aðalstefnda Svavars sé nánar tilgreindum kröfum beint að varastefndu, Maríu Sigrúnu og Páli. Ummælin, sem tilfærð séu í kröfuliðum 1.b, 1.c og 1.d, hafi verið lesin upp af Maríu Sigrúnu. Verði ekki fallist á það með stefnanda að aðalstefndi Svavar beri ábyrgð á þeim sé ljóst, samkvæmt a- og b-lið 1. mgr. 26. gr. útvarpslaganna, að stefnda María Sigrún beri á þeim ábyrgð. Texti, sem tilfærður sé í kröfulið 1.a, hafi birst á sjónvarpsskjánum og hafi ekki verið lesinn beint upp. Verði ekki talið að aðalstefndi Svavar beri ábyrgð á honum sem flytjandi sé ljóst að útvarpsstjóri beri ábyrgðina samkvæmt d-lið 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga. Stefnandi geri ekki athugasemd við að fréttir séu fluttar af viðskiptum sem hann hafi komið nálægt, hvort sem er fyrir eða eftir hrun. Hann geri hins vegar þá kröfu að þær séu réttar, faglega unnar og ekki settar fram með röngum og villandi hætti. Stefnandi telur að framsetning fréttarinnar hafi verið með þeim hætti að hún verði ekki skilin öðruvísi en að stefnandi hafi tekið lánið persónulega og það síðan týnst eða „gufað upp“, eins og svo smekklega sé að orði komist. Með öðrum orðum sé dróttað að stefnanda að hann hafi með auðgunarbroti haft fé af Glitni Banka hf. og notað til þess flókna viðskiptafléttu sem tengdist Baugi Group hf. Í fréttinni séu eðlileg viðskipti gerð tortryggileg, bæði með því að halda fram röngum upplýsingum og með því að leggja sem verst út frá því sem gerðist. Með því sé dregin upp sú mynd af stefnanda að hann sé fjárglæframaður. Þessari framsetningu til fyllingar sé í fréttinni sett upp eitthvað sem eigi að vera skýringarmynd en hún sé raunar óskiljanleg. Í henni sé stefnandi afskræmdur með því að klippa andlit hans og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, fyrrum stjórnarformanns Baugs Group hf., inn á einhverjar spariklædda teiknimyndafígúrur. Myndinni sé augljóslega ætlað að láta stefnanda og téð lánsviðskipti líta út einhvern veginn öðruvísi en sem lögleg lánsviðskipti. a. „Milljarðar hurfu í reyk.“ Þessi fyrirsögn hafi verið á fréttinni í inngangskafla fréttatímans. Með henni sé vísað til þess að stefnandi hafi látið peninga hverfa með óeðlilegum hætti. Fyrirsögnin að hverfa í reyk vísi einnig til þess sem síðar segi í fréttinni um ,,flókna viðskiptafléttu“ og að eitthvað meira en lítið óeðlilegt hafi verið við ráðstöfun fjármunanna. Sé þessi framsetning beinlínis röng og villandi þegar fyrir liggi að hægt sé að rekja fjármunina í bókhaldi Fons hf. Staðreyndin sé að þeir hafi annars vegar farið til niðurgreiðslu láns hjá Landsbanka Íslands hf. og hins vegar til kaupa á sjóðsbréfum hjá Glitni banka hf. Skýrari og eðlilegri geti notkunin vart verið. Fullyrðingin sé því röng og þar með ærumeiðandi fyrir stefnanda. b. „2.500 milljónir króna, sem Pálmi Haraldsson fékk lánaðar hjá Glitni fyrir hrun, virðast gufaðar upp í flókinni viðskiptafléttu“ Þessi orð eigi sér enga stoð í raunveruleikanum og framsetning sé röng. Það hafi verið Fons hf., með takmarkaðri ábyrgð og sem sjálfstæður lögaðili, sem hafi fengið fjármunina að láni en ekki stefnandi. Stefnandi þurfi ekki að sæta því að vera samsamaður fyrirtæki sem hann hafi átt hlutafé í og verið í forsvari fyrir. Öllum sem hlusti á fréttina sé ljóst að þegar fjármunir gufi upp eða hverfi án skýringa, sérstaklega í rekstri fyrirtækja, geti það ekki átt sér aðra skýringu en að auðgunarbrot hafi verið framið og svo búið um hnútana að færsla fjármunanna verði ekki rakin í bókhaldi hlutaðeigandi. Setningin og orðanotkunin ,,gufaðir upp í flókinni viðskiptafléttu“ vísi einnig til þess að fjármunir hafi horfið með tortryggilegum hætti sem sé af og frá. Framsetningin sé því röng og þar með ærumeiðandi. c. ,,...þegar hann fékk tveggja og hálfs milljarða króna lán frá Glitni rétt fyrir hrun.“ Röksemdir hér að ofan um b-lið eigi einnig við um þennan lið og vísist til þeirra. Lánið hafi verið veitt í desember 2007. Síðan hafi liðið tæpt ár áður en íslenskt fjármálalíf hafi fallið eins og spilaborg á einni nóttu í byrjun október 2008. Í millitíðinni hafi ráðamenn komið fram og sagt að allt væri í lagi í íslensku fjármálalífi og ekkert væri að óttast. Stefnandi hafi ekki verið í stjórn neinna banka eða fjármálafyrirtækja. Hann hafi því ekki verið í þeirri aðstöðu að sjá að jafn illa væri komið fyrir undirstöðum íslensks fjármálalífs og síðar hafi komið á daginn. Stefnandi telur að sú framsetning fái ekki staðist að fjármunirnir hafi verið veittir ,,rétt fyrir hrun“. Þó svo að ,,rétt fyrir“ feli ekki í sér nákvæm tímamörk verði að telja að tæpt ár, með tilliti til alls þess sem gerst hafi á því ári, geti í þessu samhengi ekki verið sett fram sem ,,rétt fyrir“. Með slíku orðalagi sé um ranga eða a.m.k. villandi framsetningu að ræða og gefið í skyn að fjármunirnir hafi verið veittir þegar stefnandi hafi átt að vita að íslenskt fjármálakerfi var við það að hrynja. Skilyrði séu því til að dæma ofangreindar setningar dauðar og ómerkar. d. ,,...og peningarnir eru týndir.“ e. ,,...en þeir peningar finnast hins vegar hvergi.“ Með þessum fullyrðingum sé verið að væna stefnanda um refsivert athæfi. Séu dómskjölin skoðuð sé ljóst að fjarstæðukennt sé að halda því fram að peningarnir séu týndir. Þeir séu auðrekjanlegir í bókhaldi Fons hf. Peningar sem teknir séu að láni af bókhaldsskyldum aðila og finnist svo hvergi, geti ekki horfið nema refsiverð háttsemi hafi átt sér stað. Í þessu samhengi verði einnig að hafa í huga fjárhæð lánveitingarinnar. Þar sem stefnandi sé aðalefni fréttarinnar verði fréttin ekki skilin með öðrum hætti en þeim að stefnandi beri ábyrgð á hvarfi peninganna. Við það þurfi hann ekki að una. Stefnandi byggir á því að öll ofangreind ummæli í stafliðum a til e feli í sér ærumeiðingar, sbr. 234. gr. alm. hgl. og séu virðingu hans til hnekkis, sbr. 235. gr. alm. hgl. Skilyrði séu því til þess að ómerkja þau og þar með taka aðrar dómkröfur stefnanda til greina. Miskabótakrafa sé gerð vegna framangreindra ummæla og vegna fréttarinnar í heild sinni. Haldið hafi verið fram röngum, villandi og meiðandi upplýsingum um stefnanda. Fréttin verði ekki skilin á annan veg en að dróttað hafi verið að stefnanda um glæpsamlegt og siðferðislega ámælisvert athæfi hans. Í því felist ólögmæt meingerð gegn æru stefnanda og persónu. Á því beri aðalstefndi miskabótaábyrgð samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Við ákvörðun fjárhæðar þeirra beri að miða við að um alvarlegt brot á æru stefnanda sé að ræða, framin í Ríkissjónvarpinu, sem bæði hafi mesta útbreiðslu fjölmiðla hér á landi og sé sá fjölmiðill sem þjóðin treysti best. Sérstaklega sé þetta alvarlegt í ljósi þess að Ríkissjónvarpið starfi á grundvelli sérlaga nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. Samkvæmt 5. tl. 2. mgr. 3. gr. laganna skuli gæta fyllstu óhlutdrægni í frásögn, túlkun og dagskrárgerð. Samkvæmt 7. tl. 2. mgr. 3. gr. laganna skuli Ríkisútvarpið veita víðtæka, áreiðanlega, almenna og hlutlæga fréttaþjónustu um innlend og erlend málefni líðandi stundar. Brotið hafi verið alvarlegt gegn þeim skyldum sem lög um Ríkisútvarpið leggi starfsfólki þess á herðar. Það sem hér hafi verið ritað eigi einnig við um ábyrgð varastefndu, sbr. umfjöllun hér að framan um ábyrgðarröð útvarpslaga og aðild þeirra til vara. Stefnandi telur að lagaskilyrði séu til að dæma stefnda Svavari refsingu í málinu þar sem framsetning fréttarinnar og rangindi hafi verið með þeim hætti. Um það vísar stefnandi til 234. og 235. gr. alm. hgl. Verði dæmt áfall á hendur aðalstefnda eða varastefndu í málinu byggir stefnandi á því að skilyrði séu til að dæma viðkomandi til greiðslu birtingar dóms í þremur dagblöðum, sbr. 2. mgr. 241. gr. alm. hgl. Fjárhæð kröfunnar sé byggð á gjaldskrá Fréttablaðsins um birtingu auglýsingar á hálfri síðu. Miðað sé við eina auglýsingu í Morgunblaðinu og eina í Fréttablaðinu, 300.000 krónur í hvoru blaði, sem sé verðskrá Fréttablaðsins en lagt sé til grundvallar að verð á þessum tveimur prentmiðlum sé sambærilegt. Stefnandi eigi rétt til þess að fjallað sé um þátttöku hans í íslensku atvinnulífi með réttum hætti. Stefnandi þurfi ekki að sæta því að hann sé samsamaður sjálfstæðum lögaðila sem hann hafi verið í forsvari fyrir. Enn síður þurfi stefnandi að sætta sig við að fréttamaður hjá Ríkisútvarpinu geti, án þess að bera ábyrgð á ummælum sínum, haldið því fram í aðalfréttatíma Ríkisútvarpsins, sem njóti mikillar útbreiðslu, að stefnandi beri ábyrgð á hvarfi fjármuna upp á 2.500 milljónir króna. Ekki hafi verið haft samband við stefnanda við vinnslu fréttarinnar, þrátt fyrir að borið hafi að gera það á grundvelli 2. og 3. gr. reglna um fréttir og dagskrárefni tengt þeim í Ríkisútvarpinu. Með því hafi ekki verið sinnt þeirri grunnskyldu fréttamanns að sjá til þess að hið rétta kæmi fram og ekki væri hallað réttu máli. Sérstaklega hafi þetta verið alvarlegt í þessu tilviki þar sem fjallað hafi verið um lánveitingu banka til einstaklings en um slíkar lánveitingar gildi reglur um bankaleynd. Vera megi að í einstökum tilvikum kunni fréttir af slíkum lánveitingum allt að einu að eiga rétt á sér en þá sé lágmarkskrafa að vinnubrögð við flutning slíkra frétta standist ýtrustu kröfur. Ljóst sé að fréttin hafi meitt æru stefnanda. Lögð hafi verið fram útprentun af sömu frétt af vefritinu Eyjunni. Þegar athugasemdir við fréttina séu skoðaðar fari ekki á milli mála að þeir sem sáu fréttina hafi skilið hana með þeim hætti að stefnandi hafi gerst sekur um glæpsamlegt athæfi með því að taka umrædda fjármuni ófrjálsri hendi, skilið slóð þeirra eftir í reyk, þannig að ekki hafi verið hægt að rekja hana og notað til þessa ónýt veðskjöl. Eins og skjöl málsins beri með sér sé þetta víðsfjarri öllum raunveruleika. Framsetning fréttarinnar sé sérlega alvarleg í því ljósi að hún sé sett fram sem sannindi. Hún feli ekki í sér gildisdóma um stefnanda eða skoðanir stefnda á honum. Þvert á móti sé hún ósönn og beinlínis röng um atriði sem myndu varða stefnanda fangelsisrefsingu ef sönn væru. Þá þurfi vart að fjölyrða um að fréttin hafi verið til þess fallin að rýra stefnanda í áliti og gera hann ótrúverðugan í viðskiptum.Varnir byggðar á tjáningarfrelsi stefnanda hafi því enga þýðingu fyrir málið. Stefnandi styður kröfur sínar einkum við ákvæði 234. og 235. gr. alm. hgl. Krafa um ómerkingu er byggð á 1. mgr. 241. gr. alm. hgl. og greiðsla á kostnaði vegna birtingar dómsins er byggð á 2. mgr. 241. gr. Krafa um miskabætur er byggð á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999. Þá er einnig vísað til 26. gr. útvarpslaga nr. 50/2000 og laga nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. II. Málavaxtalýsing stefnda Svavars. Stefndi kveður atvik máls, eins og þau snúi að stefnda, vera eftirfarandi: Stefndi starfi sem fréttamaður hjá fréttastofu Ríkisútvarpsins. Í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins kl. 19.00, þann 25. mars sl., hafi birst frétt sem stefndi hafi unnið og varðað hafi lántöku Fons hf. hjá Glitni banka hf. í desember 2007. Í fréttinni komi fram að um hafi verið að ræða lán að fjárhæð 2.500 milljónir króna og að til tryggingar láninu hafi verið skuldabréf gefið út af Baugi Group hf. til Fons hf. að veði. Í fréttinni hafi jafnframt verið fjallað nokkuð almennt um þátttöku stefnanda í íslensku viðskiptalífi og því að lokum haldið fram að peningarnir sem fengnir hefðu verið að láni, fyndust hvergi. Fréttina hafi stefndi byggt á upplýsingum og gögnum frá heimildarmönnum sem stefndi meti trúverðuga. Í seinni fréttum Ríkisútvarpsins sama kvöld kl. 22.00 hafi verið birt yfirlýsing frá stefnanda þar sem fram komi að fjármunirnir sem fengnir hefðu verið að láni hjá Glitni hafi verið notaðir til að greiða skuld við Landsbankann og kaupa sjóðsbréf af Glitni. Daginn eftir, þann 26. mars sl., hafi lögmaður stefnanda sent skeyti til Ríkisútvarpsins þar sem athugasemdir hefðu verið gerðar við efni fréttarinnar og málsókn hótað yrði hún ekki dregin til baka og stefnandi beðinn afsökunar. Í kvöldfréttatíma Ríkisútvarpsins kl. 19.00 þann 26. mars sl. hafi verið greint frá því að stefnandi gerði athugasemdir við efni fréttarinnar og jafnframt hvað stefnandi teldi að hefði orðið um fjármunina. Þá hafi í fréttinni þann 26. mars sl. verið áréttað að Fons hf. hefði tekið umrædd lán en ekki stefnandi sjálfur persónulega. Í kjölfarið hafi stefnandi höfðað mál þetta. Stefndi telur mikilvægt að fara örfáum orðum um forsögu málsins og þær aðstæður sem fréttin sé sprottin úr en stefndi telur forsöguna og aðstæðurnar varða málið miklu, bæði við skýringu á ummælunum og við mat á ímynd og orðspori stefnanda. Eins og alkunnugt sé urðu miklar hörmungar í íslensku efnahagslífi haustið 2008 sem gerðu það að verkum að allt umhverfi í viðskiptalífinu og þjóðfélaginu almennt gjörbreyttist frá því sem áður var. Stærstu viðskiptabankarnir hafi hrunið og verið teknir yfir af íslenska ríkinu, gengi krónunnar hrapað, holskefla gjaldþrota fyrirtækja og einstaklinga gengið yfir, og vofi raunar enn yfir, mótmæli orðið daglegt brauð og sviptingar orðið í ríkisstjórn landsins, svo fátt eitt sé nefnt. Allt frá haustmánuðum 2008 hafi fjölmiðlar verið undirlagðir fréttum um bankahrunið, kreppuna og helstu þátttakendur í því hvernig fór. Alþingi hafi skipað sérstaka rannsóknarnefnd sem skyldi leita sannleikans um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. Rannsóknarnefndin hafi birt skýrslu sína þann 12. apríl 2010 og hafi skýrslan verið mest selda ritið á Íslandi síðan þá. Stefnandi, ásamt fyrirtækjum sem honum tengist, fái talsverða umfjöllun í skýrslu rannsóknarnefndarinnar, enda hafi stefnandi verið afar áberandi í íslensku viðskiptalífi undanfarin ár. Stefnandi hafi verið fastagestur í fjölmiðlum síðastliðin ár, ýmist í jákvæðu eða neikvæðu ljósi, en umfjöllun eftir bankahrun hafi þó fremur verið í anda þess síðarnefnda. Stefnandi hafi þannig birst í persónulegu forsíðuviðtali í helgarblaði DV þann 5. mars sl., undir fyrirsögninni „Ég iðrast“, en þar hafi hann rætt þátt sinn í hruni efnahagslífsins. Hlutafélagið Fons, sem stefnandi hafi verið í forsvari fyrir, hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta þann 30. apríl 2009 og snemma á þessu ári hafi skiptastjóri þrotabúsins höfðað mál á hendur stefnanda persónulega, þar sem krafist sé greiðslna vegna einkaútgjalda stefnanda. Síðast en ekki síst beri að nefna stefnu slitastjórnar Glitnis banka hf. á hendur stefnanda, ásamt öðrum einstaklingum og lögaðilum, sem þingfest hafi verið í New York í Bandaríkjunum þann 11. maí sl. Samkvæmt henni telji slitastjórnin þá, að stefnanda meðtöldum, hafa verið hluta klíku sem rænt hefði bankann innan frá. Stefnandi hafi þannig ítrekað verið í fréttum undanfarin misseri og varði þær margar alvarlegri hluti en lántökur og flóknar viðskiptafléttur. Málsatvikalýsingu stefnanda sé mótmælt að því leyti sem hún fari í bága við málavaxtalýsingu stefnda hér að framan. Málsástæður og lagarök stefnda Svavars. Stefndi krefst sýknu vegna aðildarskorts hvað varðar ummæli í a-, b-, c- og d-liðum í kröfulið 1 í stefnu. Í útvarpslögum segi í a-lið 1. mgr. 26. gr. að sá sem flytji sjálfur efni í eigin nafni beri ábyrgð á því. Fyrir liggi í málinu að ummæli í a-lið í kröfulið nr. 1 í stefnu birtist sem fyrirsögn við skýringarmynd fréttarinnar um leið og inngangur að fréttinni hafi verið lesinn. Þá liggi jafnframt fyrir að ummæli í b-, c- og d-liðum í kröfulið nr. 1 í stefnu hafi verið í inngangstexta fréttarinnar sem stefndi hafi ekki flutt sjálfur. Stefndi geti aðeins borið ábyrgð á þeim ummælum sem hann telist vera flytjandi að. Með hliðsjón af ákvæði 26. gr. útvarpslaga, sem og dómafordæmum Hæstaréttar um ábyrgð samkvæmt ákvæðinu, sé ljóst að stefndi geti ekki borið ábyrgð á umræddum ummælum og beri því að sýkna hann af kröfum stefnanda hvað varðar umrædd ummæli vegna aðildarskorts. Um ábyrgð umræddra ummæla fari eftir ákvæðum b- og d-liðar 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga. Komist dómurinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að stefndi Svavar beri ábyrgð á öllum eða hluta ofangreindra ummæla í kröfulið nr. 1 krefst stefndi engu að síður sýknu af kröfum stefnanda og vísar til umfjöllunar um málsástæður í kaflanum hér á eftir. Af hálfu stefnda er öllum kröfum og málsástæðum stefanda mótmælt. Byggir stefndi einkum á þeim málsástæðum sem hér fara á eftir til stuðnings sýknukröfu sinni. Í umfjöllun stefnanda um ummæli í b- og c-lið fyrsta kröfuliðar, og raunar á fleiri stöðum í stefnu, geri stefnandi nokkuð mikið úr því að hann eigi ekki að þurfa að sæta því að vera samsamaður fyrirtæki sem hann hafi átt hlutafé í og verið í forsvari fyrir. Í þessu sambandi bendir stefndi í fyrsta lagi á, að í kvöldfréttum Ríkisútvarpsins þann 26. mars sl., eða daginn eftir að upphaflega fréttin var birt, hafi því verið komið skýrt á framfæri að Fons hf. hefði tekið umrætt lán en ekki stefnandi persónulega. Með umræddri frétt þann 26. mars hafi verið tekinn af allur vafi um framangreint og því ekki um neina „samsömun“ af hálfu stefnda að ræða. Að auki hafi verið augljóst þeim sem horfðu á fyrri fréttina þann 25. mars af myndskreytingu og grafík að hún fjallaði um verk stefnanda sem forsvarsmanns og aðaleiganda Fons hf. Þar birtist t.d. mynd af samningi milli Glitnis banka hf. og Fons hf. vegna umrædds láns. Verði hins vegar svo ólíklega talið að umrædd árétting í fréttum Ríkisútvarpsins þann 26. mars sl. hafi ekki verið nægileg, vísar stefndi því alfarið á bug að sá hluti ummælanna sem snýr að samsömun stefnanda við hlutafélagið Fons geti talist fela í sér brot gegn 234. og 235. gr. alm. hgl. Stefnandi hafi verið aðaleigandi hlutafélagsins, annar tveggja prókúruhafa og einn skráður í framkvæmdastjórn. Það megi því vera nokkuð augljóst að engar stærri ákvarðanir hafi verið teknar í hlutafélaginu, svo sem um stórar lántökur, án þess að stefnandi sjálfur hefði um það allt að segja. Þá bendir stefndi jafnframt á að stefnandi hafi um árabil verið kenndur við hlutafélagið Fons, án þess að stefnandi hafi gert við það athugasemdir. Stefnandi hafi raunar sjálfur margsinnis og endurtekið samsamað sig félaginu Fons hf., eins og sjá megi af framlögðum gögnum sem tekin hafi verið saman af Fjölmiðlavakt CreditInfo. Þannig hafi stefnandi í að minnsta kosti 50 tilfellum samsamað sig félaginu, meðal annars með því að nota persónufornafnið „ég“ þegar hann hafi fjallað um Fons hf., eins og sjá megi af framlögðum gögnum. Málatilbúnaður stefnanda að þessu leyti gangi því einfaldlega ekki upp. Við þetta megi ennfremur bæta að skiptastjóri Fons hf. hafi höfðað mál á hendur stefnanda og farið fram á að stefnandi endurgreiði búinu greiðslur vegna persónulegra útgjalda sem Fons hf. muni hafa greitt fyrir stefnanda. Bendi þetta allt til þess að stefnandi hafi sjálfur ekki gert greinarmun á sjálfum sér og hlutafélaginu Fons. Stefndi byggir sýknukröfu sína á þeirri dómvenju íslensks réttar í málum sem þessum að sannindi ummæla valdi sýknu og sá sem borinn sé sökum njóti vafans um sönnun. Að baki frétt stefnda liggi upplýsingar frá heimildarmönnum sem stefndi meti trúverðuga og áreiðanlega. Réttur fréttamanna og fréttastofa til að standa vörð um og halda leynd yfir heimildum og heimildarmanni sem hafðir séu fyrir fréttum sé hornsteinn lýðræðislegrar og frjálsrar fréttamennsku. Þessi réttur sé meðal annars lögfestur í 2. mgr. 119. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og staðfestur með dómsúrlausnum Hæstaréttar. Stefndi hafi lagt sjálfstætt og hlutlægt mat á upplýsingarnar og metið trúverðugleika heimildanna í samræmi við almennt viðurkenndar starfsreglur fréttamanna. Með allt þetta í huga, auk mats stefnda á fréttagildi upplýsinganna, hafi stefndi talið sér sem fréttamanni bera skyldu til að flytja fréttir af umræddu málefni, enda ættu upplýsingarnar fullt erindi við almenning. Það hafi líka verið mat fréttastjóra Ríkisútvarpsins og vaktstjórans umræddan dag sem skipulagt hafi fréttatímann og lagt mat á hvaða fréttir ættu þar heima og í hvaða röð þær skyldu vera. Stefnandi haldi því fram að ekkert sé til í fréttinni og að peningarnir séu ekki týndir, heldur hafi þeim verið ráðstafað á nánar tiltekinn hátt. Annars vegar með greiðslu 2000 milljóna króna til Landsbankans sem hafi verið varið til uppgreiðslu á láni Fons hf. við bankann. Hins vegar hafi um 500 milljónum króna verið varið til kaupa á bréfum í Sjóði 9 hjá Glitni. Í fyrsta lagi hafnar stefndi því að skilja ætti fréttina bókstaflega þannig að peningarnir hefðu raunverulega „gufað upp“ eða horfið sporlaust en nánar sé vikið að þessu hér á eftir. Í öðru lagi mótmælir stefndi því að stefnanda hafi tekist að færa fullnægjandi sönnur á að nákvæmlega þeir fjármunir sem fengnir voru að láni með umræddri 2.500 milljóna króna lánveitingu Glitnis banka hf. sem fréttin snýst um, hafi verið notaðir til þess að annars vegar greiða lán hjá Landsbankanum og hins vegar til að kaupa í Sjóði 9. Hið eina sem gögn stefnanda sýni fram á sé að Fons hf. hafi ráðstafað ákveðnum fjárhæðum á umræddan hátt. Ekki sé hægt að fallast á það á neinn hátt að nægilega hafi verið sýnt fram á að um hafi verið að ræða nákvæmlega þá peninga sem fengust með umræddu láni frá Glitni banka hf. Það liggi fyrir, meðal annars samkvæmt upplýsingum úr skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis, að Fons hf. hafi fengið til viðbótar verulegar fjárhæðir að láni frá Glitni á sama tíma og lán það var veitt sem mál þetta snýst um. Meðal annars mun Fons hf. hafa fengið lán að fjárhæð um 10 milljarðar króna í árslok 2007 samkvæmt upplýsingum úr skýrslunni. Þá hafi verið gerð grein fyrir því í seinni fréttinni þann 26. mars að samtals hefðu fyrirtæki tengd stefnanda fengið um 22 milljarða króna að láni frá Glitni á nokkurra mánaða tímabili frá desember 2007. Hafi fjármunum sem fengust við umrætt 2.500 milljarða króna lán sannarlega verið ráðstafað á þann hátt sem stefnandi heldur fram, ætti að standa honum nær að sýna fram á það með óyggjandi hætti. Stefndi skori á stefnanda að gera slíkt. Það hafi reyndar Ingólfur Bjarni Sigfússon líka gert, einn varafréttastjóra Ríkisútvarpsins, í samtali við stefnanda að morgni 26. mars. Stefnandi hafi neitað en sent stefnda loks færslunúmer í tölvupósti í kjölfar símtals þeirra seinnipart sama dags. Stefndi hafi gert stefnanda strax grein fyrir því í símtalinu að gögnin væru ófullnægjandi til að hrekja það sem fram hefði komið í fréttinni 25. mars og óskað eftir ítarlegri og betri gögnum. Þau hafi ekki borist. Hafi peningarnir sem fengust við lánveitinguna verið notaðir á þann hátt sem stefnandi heldur fram sé ljóst að skilmálar lánsins hafi verið brotnir en í 1. gr. segir að ráðstafa skuli láninu til almennra fjárfestinga. Uppgreiðsla á láni í Landsbankanum og kaup á bréfum í Sjóði 9 í Glitni falli ekki undir almennar fjárfestingar. Þá sé ennfremur ljóst að lánið hafi ekki verið greitt frekar en nokkurt hinna lánanna sem sagt hafi verið frá í fréttinni 26. mars. Stefndi hafi undir höndum gögn sem sýni fram á að þegar áðurnefnd inneign í Sjóði 9 var innleyst af Fons hf., þann 17. janúar 2008, hafi vextir numið 6.247.019 krónum. Ætla megi að Fons hf. hafi því haft 493.747.019 krónur í handbært fé á þeim tíma sem inneignin var innleyst, þ.e. sú fjárhæð sem upphaflega var keypt fyrir, auk vaxta. Stefndi hafi jafnframt heimildir fyrir því að þrátt fyrir þetta hafi Fons hf. ekki staðið skil á afborgun lánsins þann 28. febrúar 2008, eða um mánuði síðar, þrátt fyrir hið handbæra fé. Fyrsta afborgun samkvæmt skilmálum lánasamningsins hafi numið 833 milljónum króna auk vaxta. Slíkt veki óneitanlega upp spurningar um hvort til hafi staðið frá upphafi að standa skil á láninu. Enn og aftur áréttar stefndi að staðfest sé samkvæmt gögnum frá Glitni banka að lánið hafi ekki verið greitt og sé í vanskilum. Að mati stefnda staðfestir þetta að peningarnir „hurfu“, það er í þeim skilningi að tjón Glitnis banka hf. af lánveitingunni er algert. Stefnandi ber allan halla af skorti á sönnun fyrir fullyrðingum sínum í stefnu. Stefndi byggir á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi sem lögvarin sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Tjáningarfrelsið sé einnig varið af 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Nauðsynlegt sé að taka mið af ákvæðum um tjáningarfrelsi við úrlausn málsins, enda ljóst að verði fallist á kröfu stefnanda að hluta eða að öllu leyti sé um að ræða takmörkun á tjáningarfrelsi stefnda. Öll skerðing á tjáningarfrelsi verði að hafa stoð í 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar, þ.e. byggjast á lögum, þjóna lögmætu markmiði og vera nauðsynleg. Þá megi ráða af framkvæmd dómstóla, bæði hér á landi og Mannréttindadómstóls Evrópu, að allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verði að skýra þröngt og að varlega beri að fara við að hefta umræður í lýðræðislegu þjóðfélagi með refsikenndum viðurlögum. Stefndi hafnar því að stefnanda hafi tekist að sýna fram á að skilyrði takmörkunar á tjáningarfrelsi stefnda séu uppfyllt í málinu, þ.e. með því að brotið hafi verið gegn æru stefnanda. Stefndi bendir á að fjölmiðlar hafi mikilvægu hlutverki að gegna í nútímaþjóðfélagi og nauðsynlegt sé að blaðamenn hafi frelsi til tjáningar. Við mat á því hvort hagsmunir skarist, þ.e. tjáningarfrelsi og meint brot gegn æru manna, beri að líta til þess hvort hið birta efni geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings. Eins og fram hafi komið hafi umfjöllun í fréttinni snúist um lántöku hlutafélags, þar sem stefnandi hafi verið fyrirsvarsmaður, á gríðarlega háum fjárhæðum, hvernig fénu var ráðstafað samkvæmt upplýsingum heimildarmanns stefnda og ekki síst þá staðreynd að ekkert hafi verið greitt af umræddu láni og muni væntanlega aldrei verða gert. Þá hafi einnig verið sagt frá því hvernig veðið fyrir láninu hafi komist í hendur Fons hf. en það hafi verið skuldaviðurkenning frá Baugi Group hf. sem nú sé gjaldþrota. Aðaleigandi þess fyrirtækis hafi verið viðskiptafélagi stefnanda til margra ára, ráðandi eigandi í Glitni í gegnum fyrirtæki sín og einn þeirra sem slitastjórn Glitnis banka hf. hafi stefnt í Bandaríkjunum ásamt stefnanda. Við mat á því hvort efni fréttarinnar skuli teljast þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi þannig erindi til almennings verði að hafa í huga að stefnandi sjálfur, sem og hlutafélagið Fons, hafi um árabil verið mikið í fjölmiðlum og umræðu manna á milli. Stefnandi hafi ennfremur verið mjög áberandi í viðskiptalífi hérlendis og erlendis, ýmist í jákvæðu eða neikvæðu ljósi. Þá verði ekki hjá því litið að Fons hf., sem stefnandi hafi verið í forsvari fyrir, hafi um tíma verið stór hluthafi í FL Group hf. (síðar Stoðir hf.) sem farið hafi með virkan eignarhlut í Glitni banka hf. Fréttir um stefnanda hafi því oftar en ekki snúið að hans hlutverki í bankahruninu en eftir hrun íslensku bankanna haustið 2008 hafi fjölmiðlar verið undirlagðir fréttum um bankahrunið og kreppuna, orsakir þeirra og tengd atriði. Almenningur í landinu hafi allt frá hruninu krafist þess af fjölmiðlum að þeir miðli öllu efni sem varðað geti almenning, sér í lagi þegar efnið sé til þess fallið að varpa ljósi á þætti sem varði aðila sem gegndu lykilhlutverkum í íslensku efnahagslífi. Mannréttindadómstóll Evrópu hafi bent á að tjáning njóti mestrar verndar ef um þátttöku í svokölluðum pólitískum umræðum sé að ræða eða framlag til umræðu um málefni sem varði almenning. Þannig verði stjórnmálamaður að una harkalegri gagnrýni, ekki síst ef hann hafi sjálfur látið orð falla sem séu til þess fallin að vekja viðbrögð. Að mati stefnda eigi framangreint fullum fetum við það efni sem birst hafi í fréttinni þann 25. mars sl. Þá telur stefndi að stefnandi verði, líkt og stjórnmálamenn, að þola harkalegri gagnrýni en almenningur sem ekki hafi látið á sér bera í fjölmiðlum og viðskiptalífi undanfarin ár. Stefndi telur í ljósi framangreinds að efni fréttarinnar hafi átt fullt erindi við almenning og hafi verið þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu. Stefndi telur jafnframt mikilvægt að missa ekki sjónar á inntaki fréttarinnar og hver voru þar aðalatriðin. Grundvallaratriðið í frétt stefnda sé að hlutafélag, sem stefnandi hafi verið í forsvari fyrir, hafi fengið háa fjárhæð að láni síðla árs 2007 og lán þetta hafi ekki verið greitt til baka í samræmi við skilmála lánsins um endurgreiðslu. Vegna gjaldþrots Fons hf. sé ennfremur fyrirséð að lítið sem ekkert muni fást greitt upp í lánið. Kröfuhafar Glitnis banka hf. beri því tjónið. Það sé fráleitt að mati stefnda að taka út örfá orð eða örfá ummæli úr fréttinni og halda því fram að þau hafi átt að hafa bókstaflega merkingu. Það hljóti að blasa við að ummælin „hurfu í reyk“ og „gufaðar upp“ beri ekki að taka bókstaflega. Þá vísi stefndi því jafnframt alfarið á bug að orðalagið „rétt fyrir hrun“ geti falið í sér ærumeiðingar fyrir stefnanda. Stefnandi heldur því fram að þar sem lánið hafi verið tekið í desember 2007, eða um 9 mánuðum fyrir hrun, séu ummælin hvað þetta varðar röng. Þessu mótmælir stefndi. Ummælin „rétt fyrir hrun“ lúti að tímamörkum sem séu afstæð og ómögulegt að halda því fram að þau séu röng. Óneitanlega geti eitthvað sem gerist 8-9 mánuðum fyrir bankahrun talist vera „rétt fyrir“ að mati stefnda. Þá beri einnig að hafa í huga að greiðslum af láninu hafi ítrekað verið frestað með sérstökum gerningum fram á sumarið 2008. Stefndi hafnar því ennfremur að orðalagið „peningarnir eru týndir“ og „en þeir peningar finnast hins vegar hvergi“ feli í sér ærumeiðandi ummæli fyrir stefnanda sem skuli teljast vera brot gegn 234. eða 235. gr. alm. hgl. Það sem stefndi hafi átt við með umræddum ummælum sé einfaldlega að ekki hafi tekist að rekja slóð peninganna samkvæmt heimildum sem stefndi hafi talið áreiðanlegar. Líkt og þegar hafi verið færð rök fyrir telur stefndi að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram á hið gagnstæða. Stefndi hafi ennfremur átt við með ummælunum að ekki hafi verið greidd króna af umræddu láni og muni líklega aldrei verða gert. Stefndi bendir á að tilgangur með ummælum skipti máli við mat á því hvort skilyrði fyrir því að takmarka tjáningarfrelsi séu fyrir hendi. Tilgangur stefnda með fréttinni hafi verið að draga athygli að málefni sem verðskuldi athygli almennings. Til viðbótar við framangreint bendir stefndi á að í nauðsynlegri og frjálsri umræðu í lýðræðislegu þjóðfélagi geti komið fyrir að einhver einföldun finnist í fréttum. Í almennum fréttatímum sé jafnan leitast við að setja flókna hluti fram á einfaldan og skiljanlegan hátt á máli sem allur almenningur skilji. Stefndi telur slíkt hins vegar ekki eiga að leiða til þeirrar niðurstöðu að sá sem fréttin varðar eignist refsi- og/eða miskabótakröfu vegna meiðyrða. Stefndi vísar á bug málatilbúnaði stefnanda þess efnis að fréttin hafi verið til þess fallin að rýra stefnanda í áliti og gera hann ótrúverðugan í viðskiptum. Stefndi bendir á að staðhæfing stefnanda að þessu leyti sé vart í samhengi við það orðspor og ímynd sem ætla megi að stefnandi hafi meðal almennings á Íslandi nú um stundir. Stefnandi hafi um langt skeið verið í hópi svokallaðra „útrásarvíkinga“, en umfjöllun um þá í fjölmiðlum og meðal almennings hafi verið í neikvæðu ljósi allt frá hruni bankanna. Stefnandi sé þar hvergi undanskilinn. Stefnandi hafi raunar sjálfur viðurkennt að bera sína ábyrgð á hruninu og að hafa tekið þátt í „siðferðislega vafasömum viðskiptum“, sbr. viðtal við stefnanda sem birst hafi í DV þann 5. mars 2010 undir fyrirsögninni „Ég iðrast“. Því sé vandséð hvernig frétt sú er mál þetta varði hafi verið til þess fallin að rýra stefnanda enn frekar í áliti. Stefndi telur einsýnt að tilgangur stefnanda með málshöfðun sé að fæla stefnda, Ríkisútvarpið og aðra fjölmiðla frá því að fjalla um viðskipti stefnanda og annarra í hópi útrásarvíkinga, frá því að fjalla um aðdraganda og orsakir hrunsins á beittan og gagnrýninn hátt. Hvað sem öllu öðru líði telur stefndi nauðsynlegt að litið sé heildstætt á það efni sem birst hafi í fréttinni þann 25. mars sl. og það virt í ljósi aðstæðna í þjóðfélaginu hér á landi undanfarin misseri. Sem fyrr segir séu þröng skilyrði fyrir því að heimilt sé að takmarka tjáningarfrelsi. Engin slík skilyrði séu fyrir hendi í málinu. Stefnandi hafi einfaldlega ekki sýnt fram á að lagaskilyrði séu til staðar sem réttlæti takmörkun á tjáningarfrelsi stefnda. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst sýknu af refsikröfu stefnanda samkvæmt kröfulið 2. Stefndi mótmælir refsikröfunni alfarið og telur ekki grundvöll fyrir henni. Eins og færð hafi verið rök fyrir telur stefndi sig hvorki hafa brotið gegn 234. né 235. gr. almennra hegningarlaga með ummælum sínum í frétt Ríkisútvarpsins þann 25. mars sl. Stefndi telur sig þannig ekki með neinu móti hafa meitt æru stefnanda með móðgun í orðum eða athöfnum eða borið slíkt út í skilningi 234. gr. laganna. Þaðan af heldur telur stefndi fréttina hafa falið í sér aðdróttun sem myndi verða virðingu stefnanda til hnekkis í skilningi 235. gr. laganna. Fari svo ólíklega að stefndi verði talinn hafa brotið gegn 234. gr. og/eða 235. gr. alm. hgl. krefst hann samt sem áður sýknu af refsikröfu stefnanda. Stefndi bendir á að tilvitnun stefnanda til refsiákvæða sé of almenns eðlis og skorti með öllu að sýnt sé fram á með hverjum hætti hver og ein ummæli geti bakað stefnda refsiábyrgð samkvæmt tilvitnuðum lagaákvæðum. Verði því ekki hjá því komist að sýkna stefnda af refsikröfu stefnanda. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af miskabótakröfu stefnanda á því sem fram hefur komið hér að framan. Jafnframt byggir stefndi á því að saknæmisskilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi ekki verið uppfyllt við fréttaflutning hans. Stefndi bendir á að ákvæði b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga geri að skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um „ólögmæta meingerð“. Krafa um ólögmæta meingerð sé samofin saknæmisskilyrðinu og feli í sér að miskabætur verði ekki dæmdar nema að um ásetning eða stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða þegar umrædd ummæli voru viðhöfð. Skilyrði þetta sé ekki uppfyllt í tilfelli stefnda, enda hafi hann flutt fréttina í góðri trú og stuðst við heimildir sem hann hafi talið traustar og áreiðanlegar. Beri því að sýkna stefnda af miskabótakröfu stefnanda. Komist dómurinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð í skilningi 26. gr. skaðabótalaga mótmælir stefndi kröfu stefnanda um greiðslu á miskabótum að fjárhæð 3.000.000 króna. Í ljósi aðstæðna telur stefndi kröfuna allt of háa og ekki í samræmi við dómvenju. Stefndi telur mannorð og æru stefnanda ekki hafa orðið fyrir tjóni vegna fréttar stefnda. Telji dómurinn stefnanda hins vegar hafa orðið fyrir tjóni telur stefndi slíkt tjón svo smávægilegt að dómur í málinu hljóti að teljast nægilegur til að rétta hlut stefnanda. Því séu ekki efni til að dæma miskabætur í málinu eða í öllu falli einungis smávægilega fjárhæð. Stefndi mótmælir kröfu stefnanda samkvæmt kröfulið nr. 4 um greiðslu á 600.000 krónum vegna kostnaðar við birtingu dóms í tveimur dagblöðum og krefst sýknu af kröfunni. Um rökstuðning vegna kröfu um sýknu af þessum kröfulið vísar stefndi til umfjöllunar hér að framan. Stefndi bendir jafnframt á að krafa stefnanda að þessu leyti sé of há og ekki í samræmi við dómvenju. Um lagarök er vísað til almennra reglna um ærumeiðingar og meiðyrði sem og 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefndi vísar jafnframt til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944 með síðari breytingum sem og til 6. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá vísar stefndi til framangreindrar umfjöllunar eftir því sem við á. Málskostnaðarkrafa stefnda er byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130. gr. laganna. III. Málavaxtalýsing varastefndu, Maríu Sigrúnar Hilmarsdóttur og Páls Magnússonar. Varastefndu telja óhjákvæmilegt að gera nokkrar athugasemdir við málavaxtalýsingu stefnanda og mótmæla málavaxtalýsingu stefnanda að því marki sem hún fer gegn lýsingu varastefndu á málavöxtum. Af hálfu varastefndu er tekið undir lýsingu málavaxta í greinargerð aðalstefnda Svavars. Til viðbótar vilja varastefndu taka fram að varastefnda María Sigrún er starfandi fréttamaður á fréttastofu Ríkisútvarpsins en starfi enn fremur sem fréttaþulur. Varastefndi Páll gegni stöðu útvarpsstjóra samkvæmt 10. gr. laga nr. 6/2007 um Ríkisútvarpið ohf. Hvorugt þeirra komi nærri gerð fréttar þeirrar sem um sé deilt í málinu eða nálægt ákvörðunum um hvort fréttin skyldi unnin, á hvaða hátt hún skyldi sett fram eða hvar og hvenær hún skyldi birt. Þann 25. mars 2010 hafi aðalstefndi Svavar unnið frétt fyrir aðalfréttatíma Ríkissjónvarpsins um lán sem Glitnir banki hf. hafði veitt Fons hf. að fjárhæð 2.500 milljónir króna. Frá því hafi verið greint að stefnandi hefði sett skuldaviðurkenningu frá Baugi Group hf. að veði þegar Fons hf. var veitt lánið rétt fyrir hrun þriggja stærstu viðskiptabanka Íslands, þ.e. Glitnis banka hf., Kaupþings banka hf. og Landsbanka Íslands hf., í byrjun október 2008. Í inngangi að fréttatímanum komi fram að fyrrgreind fjárhæð virtist hafa gufað upp í flókinni viðskiptafléttu með Jóni Ásgeiri Jóhannessyni. Þá komi og fram í fréttinni að Baugur Group hf. hafi verið í miklum vanskilum við Glitni banka hf. á þeim tíma þegar skuldaviðurkenning félagsins var tekin að veði til tryggingar greiðslu lánsins til Fons hf. Í niðurlagi fréttarinnar komi fram að þau félög sem tengdust þessum viðskiptum, þ.e. Glitnir banki hf., Baugur Group hf. og Fons hf., væru öll gjaldþrota en peningarnir fyndust hvergi. Í engu hafi verið getið um eða ýjað að auðgunarbroti eða annarri refsiverðri háttsemi í fréttaflutningnum. Mjög stytt útgáfa fréttarinnar var flutt í fréttum Ríkissjónvarpsins kl. 22:00 sama kvöld. Í báðum fréttatímum hafi varastefnda María Sigrún verið fréttaþulur og lesið inngang fréttarinnar í fréttatímanum kl. 19:00 og útdráttinn í fréttatímanum kl. 22:00. Í símskeyti lögmanns stefnanda til aðalstefnda, sem sent hafi verið þann 26. mars 2010, komi fram athugasemdir við fréttaflutninginn auk þess sem bent hafi verið á meintar rangfærslur í fréttinni. Í frétt sem aðalstefndi hafi unnið um sama mál og birt hafi verið í aðalfréttatíma Ríkissjónvarpsins þann 26. mars 2010 komi fram að stefnandi teldi sig geta gert grein fyrir því hvað orðið hefði um lánsfjárhæðina. Hún hafi verið notuð til að greiða lán Fons hf. við Landsbankann og til kaupa á sjóðsbréfum Glitnis banka hf. Einnig komi fram í fréttinni að fréttastofu hefðu verið afhentar færslukvittanir sem ætlað væri að sýna fram á þetta en að ekki væri unnt að lesa það út úr þeim. Með hliðsjón af athugasemdum lögmanns stefnanda hafi í fréttinni sérstaklega verið tekið fram að „[a]f frétt gærdagsins hefði mátt skilja að Pálmi hafi sjálfur tekið umrætt 2.500 milljóna lán persónulega, en ekki eignarhaldsfélag hans, Fons, sem nú er í skiptameðferð. Hér með er áréttað að Fons tók lánið, en Pálmi var þar aðaleigandi, annar tveggja prókúruhafa og einn skráður í framkvæmdastjórn samkvæmt fyrirtækjaskrá.“. Málsástæður og lagarök varastefndu. Krafa varastefndu um sýknu byggir í fyrsta lagi á aðildarskorti stefnanda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi hafi sjálfur haldið því fram frá upphafi málsins að það hafi verið lögaðilinn Fons hf., en ekki stefnandi sjálfur, sem hafi tekið lánið frá Glitni sem fréttin fjalli um. Stefnandi hafi krafist þess að fréttin yrði leiðrétt og að fram kæmi að Fons hf. hefði tekið lánið. Fallist dómurinn á það sé ljóst að stefnandi eigi ekki aðild að málinu að því leyti sem það varði ummæli um afdrif láns sem þriðji aðili, þ.e. Fons hf., hafi tekið. Eigi þetta við um kröfuliði 1.a, 1.d og 1.e, þar sem ummæli í þeim liðum snúi að Fons hf. og lántöku þess félags. Fons hf. sé ekki aðili að máli þessu og stefnandi geti ekki haft uppi kröfur vegna ummæla sem snúi að Fons hf. Í þessu sambandi byggja varastefndu einnig á því að í fréttatíma Ríkissjónvarpsins þann 26. mars 2010 hafi sérstaklega verið áréttað að Fons hf. hefði tekið umrætt lán en ekki stefnandi persónulega. Hafi verið uppi vafi að því leyti eftir fréttaflutninginn þann 25. mars 2010 þá hafi þeim vafa verið eytt í fréttatíma Ríkissjónvarpsins þann 26. mars 2010. Af því leiði að ummæli í kröfuliðum 1.b og 1.c hafi einnig fjallað um Fons hf. en ekki stefnanda. Eigi því sömu sjónarmið um aðildarskort við um þá kröfuliði og um kröfuliði 1.a, 1.d og 1.e hér að framan. Virðist raunar sem afstaða stefnanda sé nokkuð á reiki hvað þetta atriði varðar. Stefnandi virðist öðrum þræði vilja aðgreina sig frá Fons hf. en þess megi einnig sjá merki að hann hafi samsamað sig með félaginu svo sem meðal annars sé rakið í greinargerð aðalstefnda og þeim skjölum sem aðalstefndi hafi lagt fram í málinu. Varastefndu byggja á því að stefnandi fái ekki bæði sleppt og haldið að þessu leyti en í ljósi þess að stefnandi hafi uppi þungbærar kröfur á hendur varastefndu og þess að sönnunarbyrðin í málinu hvíli á stefnanda verði að skýra allan vafa hér að lútandi varastefndu í hag. Varastefndu byggja á því að þau ummæli, sem mál þetta varði, hafi verið sannleikanum samkvæm og byggð á áreiðanlegum heimildarmönnum. Sannindi ummælanna leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda á grundvelli almennra reglna um ærumeiðingar og meiðyrði. Vísa varastefndu að þessu leyti til sömu málsástæðna og raktar eru í greinargerð aðalstefnda varðandi þetta atriði. Taka varastefndu jafnframt undir áskorun aðalstefnda gagnvart stefnanda um að leggja fram gögn sem sýni með óyggjandi hætti hvernig þeim 2.500 milljónum króna, sem vísað hafi verið til í fréttinni, hafi verið varið. Varastefndu byggja á því að ekki megi gera óhæfilegar kröfur til þeirra um sönnun á sannleiksgildi hinna umstefndu ummæla. Varastefndu byggja á því að það myndi reynast þeim óhæfilega íþyngjandi ef þeim væri gert að sanna hin umstefndu ummæli til fullnustu og að slíkar kröfur myndu fela í sér ósanngjarnar takmarkanir á tjáningarfrelsi þeirra, sem verndað sé af 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944 með síðari breytingum, sbr. einkum 3. mgr. þeirrar greinar. Skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar geri að verkum að varastefndu verði ekki dæmd til greiðslu miskabóta, eða sök felld á þau að öðru leyti í málinu, nema að það verði talið nauðsynlegt og samræmist lýðræðishefðum að gera þau skaðabótaskyld vegna lestrar á inngangi fréttar (að því er varðar Maríu Sigrúnu) eða vegna stöðu sinnar sem útvarpsstjóri (að því er varðar Pál). Verði einkum að hafa í huga að varastefndu hafi ekki verið í beinu sambandi við heimildarmenn fyrir fréttinni, þau ekki komið að vinnslu hennar og hafi í starfi sínu enga raunhæfa möguleika á því að staðreyna efni frétta. Varastefndu telja óbilgjarnt og ósanngjarnt af stefnanda að beina kröfum að þeim í ljósi framangreinds. Varastefndu benda á að stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn eða upplýsingar sem hreki sannleiksgildi þeirra ummæla sem mál þetta lúti að. Ekki verði séð að stefnandi byggi á sakarreglu skaðabótaréttar til stuðnings kröfum sínum en sakarreglan sé með réttu grundvöllur bótakrafna í meiðyrðamálum. Þess í stað byggi stefnandi eingöngu á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og því að í hinum umstefndu ummælum hafi falist „ólögmæt meingerð gegn æru stefnanda og persónu“. Þar eð stefnandi byggi kröfur sínar ekki á fullnægjandi bótagrundvelli eða málsástæðum beri að sýkna varastefndu af bótakröfum stefnanda í málinu. Þá byggja varastefndu á því að saknæmisskilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hafi ekki verið uppfyllt að því er varðar hin umdeildu ummæli. Beri því að sýkna varastefndu af öllum kröfum stefnanda í málinu. Ákvæði 26. gr. skaðabótalaga geri að skilyrði fyrir greiðslu miskabóta að tjónvaldur hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð. Sú krafa sé samofin saknæmisskilyrðinu og feli í sér að miskabætur verði ekki dæmdar nema að um hafi verið að ræða ásetning eða stórkostlegt gáleysi þegar ummæli voru viðhöfð. Þau skilyrði séu síst uppfyllt í málinu. Jafnframt sé ljóst að háttsemi þurfi að vera af tilteknum grófleika til að teljast ólögmæt meingerð. Þá skuli bent á að í norrænum rétti hafi verið talið að niðurlæging sé helsta einkenni ólögmætrar meingerðar í skilningi skaðabótalaga.Það sé niðurlægingin sem grundvalli miskabótakröfuna.Eins og nánar verði fjallað um hér síðar verði ekki séð að ummæli stefnda geti með nokkru móti talist óviðurkvæmileg eða niðurlægjandi fyrir stefnanda. Geti því ekki hafa verið um að ræða ólögmæta meingerð. Hér verði og að hafa í huga að stefnandi, líkt og aðrir áberandi menn úr viðskiptalífinu, stjórnmálum o.s.frv., verði að þola aðgangsharðari umfjöllun en almennir borgarar. Varastefndu byggja á grundvallarreglunni um tjáningarfrelsi, sem vernduð sé jafnt í 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62/1994. Umrædd mannréttindaákvæði hafi fengið verulega aukið vægi á undanförnum árum, jafnt í dómaframkvæmd Hæstaréttar Íslands sem Mannréttindadómstóls Evrópu. Ákvæðin verði að hafa í huga við úrlausn málsins, enda myndi skylda varastefndu til að greiða miskabætur fela í sér takmarkanir á tjáningarfrelsi þeirra og í raun atvinnufrelsi sem njóti verndar samkvæmt 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Hæstiréttur Íslands sem og Mannréttindadómstóll Evrópu hafi margsinnis staðfest að skýra verði undantekningar frá tjáningarfrelsi þröngt, enda verði þær samkvæmt 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar að teljast „nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum“ og samkvæmt 2. mgr. 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu verði að bera „nauðsyn til þeirra í lýðræðislegu þjóðfélagi“.Varastefndu telja, með vísan til eðlis og efnis ummælanna, fjarri lagi að slík nauðsyn sé fyrir hendi í þessu máli. Verði því að sýkna þau af kröfum stefnanda. Að öðru leyti vísa varastefndu til þeirra málsástæðna sem raktar séu í greinargerð aðalstefnda. Varastefndu mótmæla því að í ummælunum hafi falist ólögmæt meingerð gegn æru stefnanda og persónu, meiðyrði, móðganir eða aðdróttanir. Telja varastefndu jafnframt ósannað að nokkuð í þeim ummælum hafi verið til þess fallið að valda stefnanda tjóni. Ummælin, sem mál þetta varði, hafi öll verið sett fram á hlutlausan hátt. Þar sé ekki með neinum hætti dróttað að stefnanda, ráðist á æru hans eða með nokkru móti vísað til þess að stefnandi hafi haft í frammi refsiverða eða siðferðilega ámælisverða háttsemi. Að öðru leyti vísa varastefndu til þeirra málsástæðna sem raktar séu í greinargerð aðalstefnda varðandi þetta efni. Stefnandi haldi því meðal annars fram í stefnu að hin umstefndu ummæli séu ósönn og virðingu stefnanda til hnekkis og að þau hafi verið til þess fallin að rýra stefnanda í áliti og gera hann ótrúverðugan í viðskiptum. Varastefndu mótmæla þessum fullyrðingum stefnanda og öðrum sambærilegum í stefnu, sem röngum og ósönnuðum, enda telja varastefndu þær tæplega vera í samhengi við það orðspor og þá ímynd, sem ætla verði að stefnandi hafi meðal almennings á Íslandi eða þeirra sem sérhæfa sig í viðskiptum almennt. Allt frá hruni bankanna í október 2008 hafi nafn stefnanda verið tengt við hina svokölluðu „útrás“ íslensks fjármálalífs í neikvæðri merkingu. Stefnandi hafi verið aðaleigandi og framkvæmdastjóri fjárfestingarfélagsins Fons hf. sem nú sé gjaldþrota. Í umfjöllun fjölmiðla hafi nafn stefnanda verið órjúfanlega tengt bankahruninu, afleiðingum bankahrunsins á íslenskt efnahagslíf o.fl. Umfjöllun fjölmiðla um stefnanda í tengslum við framangreind atriði hafi verið neikvæð, hvort sem stefnandi telji þá umfjöllun ósanngjarna eður ei. Varastefndu halda því ekki fram að einungis menn með óflekkaða æru og mannorð geti krafist miskabóta vegna ærumeiðinga en hér verði þó að meta hlutina í samhengi. Stefnandi sé í hópi manna sem hafi verið úthrópaðir á spjallsíðum, í fjölmiðlum og víðar, hús þeirra ötuð málningu og hróp að þeim gert. Megi leiða að því líkur að virðing almennings fyrir stefnanda hafi verið takmörkuð og ímynd hans miður góð eftir hrun bankanna í október 2008. Þá megi nefna að Glitnir banki hf. hafi höfðað mál á hendur stefnanda ásamt öðrum í New York og stefnandi hafi viðurkennt í viðtali við DV að hafa tekið þátt í siðferðilega vafasömum viðskiptum og að eiga þátt í bankahruninu. Stefnandi geti þannig ekki með nokkru móti haldið því fram að mannorð hans sé óflekkað eða æra hans ómenguð. Hér verði sérstaklega að hafa í huga að æra manns sé ekki gildi manns í sjálfu sér, heldur hugmynd, dómur eða álit um þetta gildi. Verði þannig ekki séð hvernig hin umstefndu ummæli geti með sjálfstæðum hætti hafa valdið því að orðspor eða ímynd stefnanda skaðaðist, enda séu ummælin algjörlega minniháttar og vart merkjanleg stærð í samhengi við þá stöðu sem stefnandi hafi í íslensku viðskiptalífi og meðal almennings í dag. Hafi stefnandi raunar alls ekki reynt að sýna fram á tjón sitt nema með almennum fullyrðingum í stefnu. Meint tjón stefnanda sé því ósannað. Varastefnda María Sigrún byggir á því að hún beri ekki ábyrgð á þeim ummælum sem stefnt sé fyrir. Í málinu sé óumdeilt að aðalstefndi hafi aflað upplýsinganna og heimildanna að baki fréttunum og skrifað þær. Eðli máls samkvæmt geti varastefnda María Sigrún ekki borið ábyrgð á því efni. Nauðsynlegt sé að skýra b-lið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 53/2000 á þann veg að lesinn inngangur fréttar sé hluti af fréttinni og verði ekki frá henni skilinn. Aðalstefndi teljist þar af leiðandi höfundur og flytjandi þeirra ummæla í skilningi a og b-liða 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Þá byggir varastefnda María Sigrún á því að við framsetningu inngangs að fréttunum hafi hún einungis kynnt fréttina með saklausum og hlutlausum inngangi, gætt hófs og lesið innganginn í góðri trú. Engin ritstjórnarleg ábyrgð fylgi starfi varastefndu Maríu Sigrúnar, enda sé hún fyrst og fremst textalesari sem flytji fréttir í myndveri til útsendingar. Varastefnda komi ekki að vinnslu umræddrar fréttar, frekar en annarra frétta sem fluttar séu í Ríkissjónvarpinu. Aðrir aðilar semji bæði umræddar kynningar og fréttir. Það sé því hvorki nauðsynlegt né samræmist lýðræðishefðum að gera varastefndu Maríu Sigrúnu skaðabótaskylda í málinu, sbr. skilyrði 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar. Varastefnda María Sigrún byggir einnig á því að fréttaþulur geti ekki talist flytjandi í skilningi b-liðar 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Hugtakið flytjandi sé ekki skilgreint í lögunum. Í ljósi þess hve ákvæði 26. gr. útvarpslaga geti reynst íþyngjandi verði ákvæði þeirrar greinar ekki skýrð rýmkandi skýringu að þessu leyti. Skilja verður hugtakið „flytjandi“ sem svo að átt sé við einstakling sem taki ígrundaða ákvörðun um að flytja tiltekið efni sem hann þekki áður en það sé flutt. Slíkt geti ekki tekið til fréttaþula sem lesi fréttir og sjái textann, sem þeir flytja, einungis nokkrum mínútum fyrir útsendingu. Sú skýring að fella fréttaþul undir flytjanda falli heldur ekki að markmiði löggjafans með setningu útvarpslaga. Í því sambandi skuli bent á að með nýjum útvarpslögum árið 2000 hafi verið gerðar breytingar á ábyrgðarreglum í 26. gr. sem hafi miðað að því að breyta þeim svo að þeir sem ekki hefðu með efnistök að gera yrðu ekki látnir bera ábyrgð. Hafi þessu t.d. verið breytt í tilfelli stjórnenda útsendinga sem höfðu áður borið ábyrgð þrátt fyrir að fást aðeins við tæknihlið útsendinga. Þá byggir varastefnda María Sigrún á því að þar sem hún hafi ekki verið höfundur efnisins sem um ræðir geti stefnandi heldur ekki reist kröfur sínar gagnvart henni á a-lið 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga. Varastefndi Páll byggir á því að líta verði á ummælin í kröfulið 1 a í stefnu (þ.e. fyrirsögn á fréttinni í inngangskafla fréttatímans) sem hluta af fréttinni í heild. Aðalstefndi teljist þar af leiðandi höfundur og flytjandi þeirra ummæla í skilningi a og b-liða 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000. Stefnandi byggi á því að ef ekki verði talið að aðalstefndi beri ábyrgð sem flytjandi á ummælunum í kröfulið 1 a beri varastefndi Páll ábyrgðina sem útvarpsstjóri á grundvelli d-liðar 1. mgr. 26. gr. útvarpslaga. Því mótmælir varastefndi Páll. Þrátt fyrir að aðalstefndi verði ekki talinn bera ábyrgð á umræddri fyrirsögn þá sé ekki þar með sagt að útvarpsstjóri geri það. Stefnanda beri að leiða í ljós hver telst raunverulegur flytjandi að umræddu efni en sá einn geti borið ábyrgð á því. Ef svo ólíklega vill til að aðalstefndi teljist ekki höfundur þess og flytjandi þá hljóti að geta verið öðrum til að dreifa í því sambandi. Sönnunarbyrðin þar um hvíli hins vegar alfarið á stefnanda. Þrautavarakrafa varastefndu byggir á því að dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að ekki séu efni, þrátt fyrir framangreint, til að vísa kröfum stefnanda á hendur varastefndu frá dómi eða að sýkna varastefndu af kröfum stefnanda. Varastefndu mótmæla kröfu stefnanda um greiðslu á miskabótum að fjárhæð 3.000.000 króna. Í ljósi aðstæðna og aðkomu varastefndu sé sú krafa allt of há og í ósamræmi við dómvenju. Varastefndu telja æru og mannorð stefnanda ekki hafa orðið fyrir tjóni vegna lesturs stefnda en hafi svo verið þá sé tjón stefnanda svo smávægilegt að dómur í málinu teljist fyllilega nægjanlegur til að rétta hlut stefnanda. Séu því ekki efni til að dæma neinar miskabætur í málinu eða þá einungis smávægilega fjárhæð. Þá vísa varastefndu til sjónarmiða að baki 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til stuðnings lækkunarkröfu sinni en sanngjarnt hljóti að teljast að lækka dæmdar miskabætur í ljósi þess hve smávægileg aðkoma varastefndu hafi verið að málavöxtum og vegna þess að ætla verði að stefnandi sé vel efnaður. Varastefndu mótmæla kröfu stefnanda um greiðslu á 600.000 krónum til að standa straum af birtingu forsendna og dómsorðs í tveimur dagblöðum. Krafa stefnanda að þessu leyti sé allt of há og í ósamræmi við dómvenju. Þá hafi stefnandi ekki rökstutt hvers vegna þörf geti verið á birtingu í fleiri blöðum en einu. Sökum óvissu í málinu sé því mótmælt að stefnandi eigi rétt til málskostnaðar úr hendi varastefndu þó að kröfur hans verði að einhverju leyti teknar til greina, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dráttarvextir verði fyrst dæmdir af kröfum stefnanda frá dómsuppsögudegi. Kröfur stefnanda séu bæði óljósar og háðar verulegum vafa sem hafi gert varastefndu nauðsynlegt að taka til varna í máli þessu. Ósanngjarnt sé að stefnandi njóti þess í formi dráttarvaxta. Vísa varastefndu að þessu leyti til sjónarmiða að baki 9. gr. laga nr. 38/2001. Varastefndu byggja á almennum reglum um ærumeiðingar og meiðyrði sem og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá vísa varastefndu til 73. og 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, sbr. stjórnskipunarlög nr. 33/1944 með síðari breytingum. Varastefndu vísa og til 6. og 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 18. og 19. gr. Alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi. Málskostnaðarkrafa varastefndu eigi sér stoð í 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa varastefndu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Varastefndu séu ekki virðisaukaskattsskyld í þessu tilliti og því nauðsynlegt að taka tillit til virðisaukaskattsins við ákvörðun málskostnaðar. Varastefndu byggja og á því til stuðnings öllum kröfum að það fái ekki staðist að miskabótakröfu stefnanda sé beint gegn aðalstefnda og varastefndu in solidum. Miskabótakrafa stefnanda byggi á ólíkum atvikum, grundvelli og rökum gagnvart öllum þessum aðilum. Engin rök séu fyrir því að allir þessir aðilar verði dæmdir saman til greiðslu sameiginlegrar fjárhæðar þar sem þeim væri með því gert að bera ábyrgð á greiðslu hinna stefndu. Telja varastefndu þennan annmarka á málatilbúnaði stefnanda eiga að leiða til frávísunar en ella sýknu af kröfum stefnanda. IV. Af hálfu stefnanda komu fyrir dóminn Guðný Reimarsdóttir, fyrrverandi fjármálastjóri Fons hf., Rannveig Guðmundsdóttir, fyrrverandi starfsmaður Fons hf., og Stefán Hilmarsson, fyrrverandi fjármálastjóri Baugs Group hf. Aðalstefndi, Svavar Halldórsson, gaf einnig skýrslu. Þann 25. mars 2010 birtist í aðalfréttatíma Ríkissjónvarpsins frétt sú sem er tilefni þessa máls og er efni fréttarinnar rakið hér að framan. Fyrir liggur að aðalstefndi, Svavar Halldórsson, aflaði heimilda, samdi fréttina og las meginefni hennar í fréttatímanum en aðkoma varastefndu Maríu Sigrúnar Hilmarsdóttur var einungis sú að lesa inngang fréttarinnar. Varastefndi Páll Magnússon kom ekki að fréttinni en er stefnt til vara á þeim grunni að hann beri ábyrgð samkvæmt d-lið 26. gr. útvarpslaga nr. 53/2000, komi til þess að meðstefndu verði sýknuð. Af hálfu stefnanda hefur farið fram sönnunarfærsla fyrir dóminum um sannindi hinna umstefndu ummæla. Hefur stefnandi kallað til vitni og lagt fram skjöl sem hann telur að sanni að lán frá Glitni banka hf. að fjárhæð 2.500 milljónir króna hafi verið ráðstafað til greiðslu á láni hjá Landsbanka Íslands hf. og til kaupa á bréfum í peningamarkaðssjóði. Óumdeilt er að ekki var greitt af láninu frá Glitni banka hf. en fyrsti gjalddagi þess var 28. febrúar 2008. Fons hf. var tekið til gjaldskipta 30. apríl 2009. Stefnandi var nokkrum sinnum nefndur á nafn í umræddri frétt og verður því ekki fallist á með varastefndu að hann eigi ekki aðild að málinu. Tjáningarfrelsi nýtur verndar samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 þótt því séu settar skorður í 3. mgr. 73. gr. Allar takmarkanir á tjáningarfrelsi verður að skýra þröngt og ber að varast að hefta opinbera og lýðræðislega umræðu með refsikenndum viðurlögum. Samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar nýtur einkalíf manna, heimili og fjölskylda friðhelgi. Menn eiga samkvæmt því rétt á að njóta friðar um lífshætti sína og einkahagi. Þegar framangreindir hagsmunir skarast, rétturinn til tjáningar annars vegar og æruvernd hins vegar, ber m.a. að líta til þess jarðvegs sem ummælin spruttu úr, stöðu þeirra aðila sem hlut eiga að máli og til þess hvort hið birta efni geti talist þáttur í almennri þjóðfélagsumræðu og eigi því erindi til almennings. Við bankahrunið í október 2008 varð mikil breyting á viðskiptalífinu og í þjóðfélaginu almennt. Hrina gjaldþrota reið yfir fyrirtæki og einstaklinga, gengi krónunnar hrundi og sviptingar urðu í ríkisstjórn landsins svo fátt eitt sé nefnt. Fjölmiðlar hafa fjallað um þessa atburði allt frá því er kreppan hófst og ennfremur fjallað um þá einstaklinga sem komu við sögu, þ. á m. stefnanda, sem hefur verið áberandi í viðskiptalífinu undanfarin ár. Fréttir hafa oft fjallað um hlut hans og fyrirtækja hans í bankahruninu. Fjölmiðlar gegna mikilvægu hlutverki við að miðla upplýsingum til almennings um þjóðfélagslega hagsmuni. Í ljósi þeirra aðstæðna sem sköpuðust eftir bankahrunið verður stefnandi að þola nærgöngula umræðu um verk sín og persónu sína. Lánveitingar og fjármagnsflutningar í aðdraganda bankahrunsins eru mikilvægar fréttir og eiga brýnt erindi til almennings. Þó að aðalstefnda kunni við samningu fréttarinnar að hafa skjátlast að einhverju leyti í mati sínu á heimildum, en stefnandi hefur leitt nokkrar líkur að því, hefur ekki verið sýnt fram á að þær fullyrðingar, sem birtust í fréttinni, hafi verið settar fram í vondri trú. Verður í þessu sambandi að líta til þess jarðvegs sem ummælin spruttu úr og til nauðsynlegrar umræðu í þjóðfélaginu um orsakir og afleiðingar bankahrunsins. Í framangreindu ljósi verður að skoða fréttina í heild sinni en ekki út frá einstökum ummælum. Þegar hún er þannig metin þykir efni hennar og inntak ekki brjóta í bága við ákvæði 234. eða 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þegar af þessum ástæðum verða öll stefndu sýknuð af kröfum stefnanda. Eftir þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða aðalstefnda 1.000.000 króna í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti og varastefndu Maríu Sigrúnu og Páli 500.000 krónur í málskostnað. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ Stefndu, Svavar Halldórsson, María Sigrún Hilmarsdóttir og Páll Magnússon, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Pálma Haraldssonar, í máli þessu. Stefnandi greiði aðalstefnda, Svavari Halldórssyni, 1.000.000 króna í málskostnað. Stefnandi greiði varastefndu, Maríu Sigrúnu Hilmarsdóttur og Páli Magnússyni, 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 306/2017
Réttaráhrif dóms Fjármálafyrirtæki Lánssamningur Skuldajöfnuður Efndabætur Handveð Aðfinnslur
K ehf. höfðaði mál á hendur A ehf. og krafðist greiðslu á eftirstöðvum láns samkvæmt lánssamningi sem A ehf. hafði gengist undir til kaupa á hlutabréfum. A ehf. krafðist sýknu í málinu og vísaði til ýmissa málsástæðna sýknukröfu sinni til stuðnings. Héraðsdómur hafnaði málatilbúnaði A ehf., meðal annars með vísan til þess að þegar hefði verið skorið úr flestum málsástæðum félagsins með dómi Hæstaréttar frá 29. apríl 2016 í máli nr. 225/2016 þar sem hafnað hafði verið að viðurkenna kröfur sem A ehf. hafði lýst við slit K ehf. Var krafa K ehf. samkvæmt því tekin til greina. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms með þeirri áréttingu að í málinu hefði í engu verið hnekkt af því sem hefði verið slegið föstu í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Greta Baldursdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldssonog Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 17. maí 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfustefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að fjárkrafanverði lækkuð og málskostnaður felldur niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Í héraðsdómi er ítrekað vísað sérstaklega til úrskurðar HéraðsdómsReykjavíkur frá 4. mars 2016 en sá úrskurður var á grundvelli kæru tilendurskoðunar fyrir Hæstarétti í dómi réttarins 29. apríl 2016 í máli nr. 225/2016 þar sem hann var að verulegu leyti staðfestur með vísantil forsendna og varð þar með hluti af endanlegum dómi. Í umfjöllun umúrskurðinn var því rétt að vísa eingöngu til hæstaréttardómsins. Þá er í forsendum hins áfrýjaða dóms tekið fram að þrátt fyrir mat vitnisinsBirkis Leóssonar endurskoðanda verði formlega að telja að umþrætt lán áfrýjandahjá stefnda frá 16. apríl 2007 hafi falið í sér lögmætt erlent lán. Skoðunendurskoðandans í framangreinda veru gat enga þýðingu haft við mat á því hvortum gengistryggt ólögmætt lán væri að ræða ellegar löglegt erlent lán endaliggur fyrir fjöldi fordæma Hæstaréttar sem styðja síðarnefnda skýringarkostinn,sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og 1. nóvember2012 í máli nr. 66/2012. Málsástæður oglagarök áfrýjanda eru rakin í hinum áfrýjaða dómi.Eins og þar greinirheldur áfrýjandi að stærstum hluta til fram sömu röksemdum í máli þessu semefnisleg afstaða var tekin til með dómi Hæstaréttar 29. apríl 2016 í máli nr.225/2016. Í máli þessu hefur í engu verið hnekkt því sem var slegið föstu íþeim dómi, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðþessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurhann staðfestur.Áfrýjanda verðurgert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Í greinargerðsinni til Hæstaréttar rekur áfrýjandi málatilbúnað sinn með afar ítarlegumhætti auk þess sem þar eru reifaðar einstakar niðurstöður dómstóla og sjónarmiðumfjölda fræðimanna gerð skil. Er þessi tilhögun í andstöðu við fyrirmæli 2. mgr.180. gr. laga nr. 91/1991. Er þetta aðfinnsluvert.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, AB 76ehf., greiði stefnda, Kaupþingi ehf., 1.500.000 krónur í málskostnað fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur24. febrúar 2017.Mál þetta er höfðað af Kaupþingiehf., Borgartúni 26, 105 Reykjavík, með stefnu birtri 9. október 2013 á hendurstefnda AB 76 ehf., Hagamel 15, 107 Reykjavík.Stefnandi gerir þær dómkröfur aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 8.322.776,24svissneskir frankar, 273.016.873 japanskra jena og 2.168.366,54 bandaríkjadalaásamt dráttarvöxtum sem eru 12,33667% af 8.322.776,24 svissneskum frönkum frá15. apríl 2010 til greiðsludags, 12,37563% af 273.016.873 japönskum jenum frá15. apríl 2010 til greiðsludags og 12,63606% af 2.168.366,54 bandaríkjadölumfrá 15. apríl 2010 til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum þann 5.júní 2012 að fjárhæð 1.954.266,62 bandaríkjadalir, 9.757.897 íslenskar krónur,4.176.842,04 evrur og þann 29. júní 2012 að fjárhæð 328.292.112 íslenskarkrónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðarúr hendi stefnda að skaðlausu, samkvæmt mati dómsins, að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts.Stefndi krefst aðallega sýknu aföllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda aðteknu tilliti til virðisaukaskatts. Til vara krefst stefndi þess að stefnukrafaverði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður.Upplýst er að stefnandi, sem hétáður Kaupþing hf., er nú Kaupþing ehf., sem eru einn og sami aðili (hér eftirKaupþing). Þá liggur fyrir að yfir stefnanda hefur verið sett slitastjórn meðheimild í 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr.laga nr. 44/2009, og fer hún með lögbundið fyrirsvar fyrir stefnanda. Hinn 21. mars 2014 varfrávísunarkröfu stefnda í málinu hrundið með úrskurði. Þann 4. september 2014var lögð fram bókun með breyttri kröfugerð stefnanda frá því sem greinir ístefnu. Málið var síðan dómtekið að lokinni aðalmeðferð þann 30. janúar sl., enþar lýstu málsaðilar endanlegri kröfugerð sinni eins og hér að framan segir.Ágreiningsefni og málsatvikÍ máli þessu er deilt um kröfustefnanda á hendur stefnda vegna eftirstöðva láns á grundvelli lánssamningsþeirra, þar sem stefnandi er lánveitandi en stefndi lántaki. Kröfugerðstefnanda í málinu tekur mið af því að lánið hafi ekki fengist að fullu greittá meðan stefndi telur sig ekki skulda stefnanda ofangreinda dómkröfu hans ogber þar við ýmsum ástæðum sem lúta að lögskiptum málsaðila í tengslum viðlánssamninginn. Málavextir eru annars þeir, aðþann 16. apríl 2007 gerðu stefnandi Kaupþing, sem lánveitandi, og stefndi AB 76ehf., sem lántaki, með sér lánssamning númer 0358-35-5042 (hér eftirlánssamningurinn). Samkvæmt gr. 2.1 lánssamningsins skuldbatt stefnandi sig tilað lána og stefndi sig til að taka að láni allt að jafnvirði 1.000.000.000íslenskra króna, í eftirfarandi erlendum myntum: 20% bandaríkjadalir (USD), 60%svissneskir frankar (CHF) og 20% japönsk jen (JPY). Með viðauka viðlánssamninginn, dags. 8. maí 2007, var svo höfuðstóll lánsins hækkaður umjafnvirði 500.000.000 króna, þ.e. úr jafnvirði 1.000.000.000 króna í jafnvirði1.500.000.000 króna, í sömu erlendu myntum og hlutföllum. Lánið, að uppfylltumskilyrðum, átti að koma til útborgunar í hlutum eftir þörfum stefnda, sbr. gr.2.2 lánssamningsins, en hver ádráttur lánsins skyldi ekki nema lægri fjárhæð enjafnvirði 20.000.000 króna. Í gr.2.2. kemur einnig fram að stefndi skyldi senda stefnanda skriflega beiðni umútborgun lánsins í samræmi við fylgiskjal við lánssamninginn. Lánið átti aðgreiðast inn á tilgreinda gjaldeyrisreikninga stefnda hjá stefnanda í sömumyntum og að ofan greinir, þ.e. í USD, CHF og JPY, sbr. gr. 2.3lánssamningsins. Tilgangur lánsins, sbr. gr. 2.3, var kaup á hlutabréfum, enlokagjalddagi lánsins var ákveðinn 15. apríl 2010, sbr. gr. 2.4lánssamningsins. Samkvæmt gr. 2.5 lánssamningsins var stefnanda heimilt aðskuldfæra gjaldeyrisreikninga stefnda í USD, CHF og JPY fyrir greiðslum afborganaog vaxta samkvæmt lánssamningnum án undangenginnar tilkynningar til stefnda. Ígr. 2.7 lánssamningsins var tekið fram að lánið bæri að endurgreiða í þeimgjaldmiðlum sem það samanstendur af, en ef stefndi greiddi afborganir, vexti,dráttarvexti eða aðrar greiðslur í íslenskum krónum skyldi greiðsla verasamkvæmt sölugengi stefnanda. Í gr. 3.1 lánssamningsins kemur fram aðlánshlutar lánsins í öðrum myntum en evrum skyldu bera breytilega LIBOR-vextieins og þeir ákvarðast fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrirviðkomandi vaxtatímabil, tveimur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils,að viðbættu 1,7% vaxtaálagi. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi hverslánshluta og greiðast eftirá á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 15. apríl 2008, sbr.gr. 3.4 og að fullu 15. apríl 2010, sbr. gr. 2.4. Í gr. 3.6 lánssamningsins erudráttarvextir ákvarðaðir sem vaxtagrunnur, auk vaxtaálags, sbr. gr. 3.1, aðviðbættu 10% dráttarvaxtaálagi. Í gr. 3.6 er einnig að finna heimild stefnanda,ef kæmi til vanefnda stefnda, til að umreikna lánið yfir í íslenskar krónurmiðað við sölugengi stefnanda í þeim myntum sem lánið samanstendur af og krefjastefnda um greiðslu þess í samræmi við ákvæði lánssamningsins og fer þá umákvörðun dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.Til tryggingar greiðslu skuldarsamkvæmt lánssamningnum setti stefndi stefnanda að handveði vörslusafn sitt nr.488915, sbr. gr. 5.1 í honum og handveðsyfirlýsingu nr. 0358-63-953, dags. 16.apríl 2007. Með handveðsyfirlýsingu nr. 0358-63-1149, dags. 25. apríl 2008,setti síðan Byggingamiðstöðin ehf., stefnanda að handveði hlutabréf í Existahf. að nafnvirði 12.000.000 króna til tryggingar greiðslum stefnda tilstefnanda samkvæmt lánssamningnum. Með viðaukum við handveðsyfirlýsingustefnda, dags. 16. apríl 2007, 14. maí 2008 og 3. október 2008, setti stefndistefnanda að handveði peningamarkaðsinnlán nr. 391831/442149 og 390876/440993og reikning nr. 0301-22-414 og alla innstæðu hans eins og hún er á hverjumtíma. Með viðauka við lánssamning aðila frá 3. október 2008, var gr. 5.1lánssamningsins um tryggingar svo breytt til samræmis við framangreindarbreytingar á tryggingum stefnda.Þann 27. apríl 2007 var síðan afhálfu stefnda undirrituð beiðni til Kaupþings um útborgun láns að jafnvirði460.000.000 króna, 3. maí 2007 undirritaði stefndi beiðni til Kaupþings umútborgun láns að jafnvirði 420.000.000 krónur og 15. maí 2007 var svo af hálfustefnda undirrituð beiðni til Kaupþings um útborgun láns að jafnvirði460.000.000 króna, en kaupnótur, dags. 30. apríl, 3. maí og 23. maí 2007,liggja fyrir um útgreiðslur. Í apríl og maí 2007 og fram eftir því ári keyptistefndi hlutafé og þá einkum í Kaupþingi. Liggur fyrir að haustið 2007 hafistefndi svo selt umtalsvert magn hlutabréfa þegar verð þeirra fór lækkandi, ení stað hlutabréfa sem stefndi seldi keypti félagið skuldabréf hjá Kaupþingi.Dagana 21. apríl til 25. apríl 2008 keypti stefndi hjá Kaupþingi skuldabréf,samtals að nafnverði 7.490.000 bandaríkjadalir og 3.470.000 evrur, en greiðslurfyrir skuldabréfin voru millifærðar af bankareikningum stefnda inn á reikningaKaupþings. Stefndi lýsir því svo að þegar leið á árið 2008 hafi hann veriðbúinn að selja öll hlutabréf sín og var þá þess í stað með eignir ábankareikningum í Kaupþingi, í hlutdeildarskírteinum í Kaupthing Liquidity FundEUR, í hlutdeildarskírteinum í íslenskum krónum og í ofangreindum skuldabréfum.Þann 8. október 2008 settu breskstjórnvöld dótturfélag Kaupþings í Bretlandi, Kaupthing Singer &Friedlander, í greiðslustöðvun. Samkvæmt heimild í 100. gr. a laga nr.161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitinga úrríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tókFjármálaeftirlitið 9. október 2008, að beiðni stjórnar Kaupþings, yfir valdhluthafafundar í Kaupþingi, vék stjórn bankans frá og setti yfir hannskilanefnd. Sama dag, 9. október 2008, beindi stefndi tölvupósti tilskilanefndar stefnanda, þess efnis að AB 76 ehf. gerði kröfu um skuldajöfnun. Ítölvupóstinum er efnislega tekið fram að stefndi skuldi stefnanda erlentmyntkörfulán númer 5042 en að stefndi sé eigandi að skuldabréfum á stefnanda.Gerð var krafa um skuldajöfnun á þann veg að nafnverð allra viðkomandiskuldabréfa yrði reiknað upp með áföllnum vöxtum og því skuldajafnað. Daginneftir, þann 10. október 2008, barst stefnanda svo annar tölvupóstur frástefnda, þar sem kom fram að áríðandi væri að fá strax afgreiðslu á umræddumskuldajöfnuði. Í tölvupóstinum var tekið fram að þrátt fyrir aðskuldajöfnuðurinn færi fram væri skuldin við stefnanda þó ekki uppgerð aðfullu. Var þess óskað að það sem á vantaði yrði tekið út af Kaupthing LiquidityFund EUR, en þar ætti að vera meira en nóg til að greiða skuldina við Kaupþingað fullu. Þann 10. október 2008 fóru forsvarsmenn hins stefnda félags jafnframtá fund í höfuðstöðvar Kaupþings og gerðu kröfu um tafarlausan frágangskuldajöfnunar innan bankans og um greiðslu og fullnaðaruppgjörlánssamningsins. Geta ber þess að með ákvörðunFjármálaeftirlitsins, 21. október 2008, var vissum eignum Kaupþings ráðstafaðtil Nýja Kaupþings banka hf., síðar Arion banka hf., þ. á m. lánssamningi þeimer mál þetta varðar. Þann 25. maí 2009 var slitastjórn fyrir Kaupþing skipuð,sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009. Það varsvo með bréfi þann 17. október 2011 sem Arion banki hf. tilkynnti stefnda aðlánssamningurinn hefði verið framseldur að nýju til stefnanda. Í bréfinu ervísað til ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008 og gr. 15.1lánssamningsins sem heimili bankanum að framselja lánið þannig án samráðs eðasamþykkis lántaka.Í tölvupósti frá stefnanda, 25. júlí 2009, var tölvupóstum stefndasvarað svo að slitastjórn tæki ekki afstöðu til yfirlýsingar stefnda umskuldajöfnuð frá 9. október 2008 fyrr en í fyrsta lagi eftir að kröfu hefðiverið lýst í samræmi við fyrirmæli laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti, o.fl.Stefndi lýsti síðan eftirfarandi kröfum við slitameðferð stefnanda: Annarsvegar var lýst kröfu að höfuðstólsfjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir, sbr.kröfulýsingar mótteknar 15. og 30. desember 2009. Kröfunni var lýst ágrundvelli tveggja skuldabréfa að nafnverði 7.090.000 bandaríkjadala og 400.000bandaríkjadala með ISIN númer US48632FAC59 (hér eftir USD skuldabréfakrafan).Hins vegar kröfu að höfuðstólsfjárhæð 3.470.000 evrur, sbr. kröfulýsing 1.desember 2009. Þeirri kröfu var lýst á grundvelli tveggja skuldabréfa aðnafnverði 2.500.000 evrur og 970.000 evrur, með ISIN númer XS0215427252 ogXS021983266, útgefnum af stefnanda (hér eftir EUR skuldabréfakröfur). USDskuldabréfakröfunni og EUR skuldabréfakröfunum var af hálfu stefnda lýst semforgangskröfum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Þá var í kröfulýsingunumítrekuð sú krafa stefnda í þessu máli að framangreindum skuldabréfakröfum yrði skuldajafnaðá móti skuld stefnda við stefnanda samkvæmt lánssamningnum. Slitastjórn stefnanda hafnaði USDskuldabréfakröfunni og var stefnda tilkynnt um þá afstöðu með bréfi 30. apríl2010. Í bréfi slitastjórnar er lýst þeirri afstöðu að stefndi væri hvorkiskráður handhafi né eigandi að USD skuldabréfinu (Series C Global Note) semgefið hafi verið út af Kaupþingi 4. október 2006 og væri kröfu stefnda þvíhafnað. Hvað varðar forsögu viðskipta aðbaki hinni umdeildu USD skuldabréfakröfu, þá liggur fyrir að á árinu 2006 hafiKaupþing ákveðið að efna til skuldabréfaútgáfu í Bandaríkjunum. Hinn 12. apríl2006 gerðu svo Kaupþing og Deutsche Bank Trust Company Americas (DBTCA) með sér„Rammasamning um útgáfu skuldabréfa“ (Senior Indenture) með Kaupþing sem útgefanda,og DBTCA sem fjárvörsluaðila samkvæmt útgáfulýsingu, en viðauki við þannsamning var gerður 4. október s.á. Á grundvelli rammasamningsins gaf Kaupþingsíðan út skuldaviðurkenningu um altækt lán (skuldabréf samkvæmt reglu 144A), ensamkvæmt henni undirgekkst Kaupþing fjárskuldbindingu gagnvart lögaðilanumCede&Co. Samkvæmt greiðsluskilmálum skuldaviðurkenningarinnar undirgekkstKaupþing svo skuldbindingu meðal annars að fjárhæð 679,250,000 bandaríkjadalirí formi ríkjandi skuldabréfs með breytilegum vöxtum í flokki C, með útgáfudag4. október 2006, en gjalddaga 15. janúar 2010, en bréf þetta er með ISIN númerUS48632FAC59 og CUSIP númer 48632FAC5. Var þar kveðið á um svonefnda„hagsmunaeign í altækum skuldabréfum“, (beneficial ownership interest) í tengslumvið skuldaviðurkenninguna. Stefnandi lýsir því svo að skuldaviðurkenning þessiteljist vera eitt skuldabréf, útgefið 4. október 2006, til eins handhafa, þ.e.Cede&Co, sem tilnefndur sé af vörsluaðilanum Depository Trust Company(DTC). Samkvæmt skuldaviðurkenningunni hafi Kaupþing undirgengist að greiðaþessum eina handhafa, þ.e. Cede&Co, greiðslur í samræmi við efni bréfsins,en DBTCA sem umsjónaraðila heimilað að lýsa kröfu og innheimta fyrir höndCede&Co. Að því að er EURskuldabréfakröfurnar varðar þá samþykkti slitastjórn stefnanda þær hins vegarsem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991, samtals að fjárhæð603.911.434 krónur. Þá samþykkti slitastjórnin einnig kröfu stefnda umskuldajöfnuð vegna þeirra þannig að samþykktar kröfur stefnda á grundvelliþeirra, að fjárhæð 603.911.434 krónur, kæmu til lækkunar kröfu vegnalánssamningsins. Var stefnda tilkynnt um þessa afstöðu slitastjórnar með bréfi,dags. 16. nóvember 2010. Í tölvubréfi frá 9. desember 2011lýsir stefndi þeirri afstöðu sinni að félagið telji lánssamninginn vera aðfullu greiddan þar sem að skuldajöfnun hafi farið fram þann 9. október 2008,bæði varðandi EUR skuldabréfakröfurnar og USD skuldabréfakröfuna. Að matistefnanda taldist stefndi hins vegar ekki hafa efnt fyllilega skuldbindingarsínar á lokagjalddaga lánssamningsins, þann 15. apríl 2010. Stefnandi sendistefnda því innheimtuviðvörun vegna lánssamningsins, þann 18. maí 2012, þar semvísað var til þess að samþykktum kröfum stefnda við slitameðferð stefnanda,þ.e. EUR skuldabréfakröfunum, hefði verið ráðstafað inn á skuld stefndasamkvæmt lánssamningnum. Þá krafðist stefnandi greiðslu á eftirstöðvum lánsins.Stefnda var gefinn 15 daga frestur til að greiða eða semja um greiðsluskuldarinnar, en ella myndi stefnandi ganga að handveðsettum eignum stefnda,sbr. handveðsyfirlýsingar númer 0358-63-953, dags. 16. apríl 2007 og númer0358-63-1149, dags. 25. apríl 2008.Stefndi brást við framangreindubréfi stefnanda með tölvupósti 23. maí 2012 þar sem óskað var frekari upplýsingaum fyrirhugaðar aðgerðir stefnanda. Síðar sama dag var fyrirspurnum stefndasvarað á þann hátt að vísað væri til bréfs stefnanda, 18. maí 2012, enda yrðitalið að þar væru á fullnægjandi hátt talin til öll þau rök og ástæður semstefnandi hefði byggt aðgerðir sínar á. Enn bárust tölvupóstar fráfyrirsvarsmanni stefnda, 24. maí og 31. maí 2012, þar sem fyrrgreindarfyrirspurnir voru ítrekaðar og þess krafist að stefnandi færi með allar sínarkröfur á hendur félaginu í einu máli fyrir dóm án tafar. Með lögbannsbeiðni,dags. 19. júní 2012, krafðist stefndi þess svo að lögbann yrði lagt við því aðstefnandi millifærði út af bankareikningi númer 301-22-000414 í eigu stefnda,þ.e. sem lið í fullnustugerð, og við því að stefnandi tæki í sínar vörslur samabankareikning, en þann 28. júní 2012 synjaði sýslumaður um lögbann. Þegar greiðsluáskorun stefnandafrá 18. maí 2012 var ekki sinnt gekk stefnandi að handveðsettum eignum stefnda5. og 29. júní 2012. Gekk stefnandi 5. júní 2012 að 4.176.842,04 evrum, 6.866,62bandaríkjadölum og 9.757.897 krónum, auk tveggja skuldabréfa, (eðahagsmunaeignar stefnda í þeim), auðkennd sem KAUP 01/15/10 að fjárhæð 400.000bandaríkjadalir og KAUP Float 01/10 að fjárhæð 7.090.000 bandaríkjadalir. Hvaðframangreind skuldabréf áhrærir þá leysti stefnandi þau til sín á genginu 26.Þann 29. júní 2012 gekk stefnandi svo að handveðsettum eignum stefnda í formiinnstæðna á reikningi númer 301-22-414 að fjárhæð 328.292.112 krónur. Með bréfi 21. ágúst 2012tilkynnti stefnandi stefnda um ofangreindar ráðstafanir og að andvirðihandveðsettra eigna sem gengið hafi verið að hafi verið ráðstafað tilinnborgunar inn á útistandandi skuld stefnda samkvæmt lánssamningnum. Þáítrekaði stefnandi kröfu um greiðslu á eftirstæðri skuld samkvæmt lánssamningnum,sem miðað við dagsetningu bréfsins stæði þá í 1.432.905.613 krónum. Greiðslurskyldu greiddar í hinum erlendu myntum, en staða láns í krónum þó gefin upp tilhægðarauka.Stefndi brást við framangreindumráðstöfunum með tölvupósti, 24. ágúst 2012, þar sem aðgerðum og kröfu stefnandaá stefnda var mótmælt. Setti stefndi þar einnig fram kröfur á hendur stefnandasem gefinn var sjö daga frestur til að taka afstöðu til. Með tölvupósti 30.ágúst 2012 óskaði stefndi eftir því að slitastjórn stefnanda staðfesti móttökukröfugerðarinnar og að afstaða yrði tekin til hennar innan tilskilins frests. Með kröfulýsingu, þann 11.september 2012, lýsti stefndi kröfum við slitameðferð stefnanda þannig, aðgreiddar skyldu til félagsins 4.176.842,04 evrur, 6.866,62 bandaríkjadalir og9.757.897 íslenskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga38/2001 frá 5. júní 2012 til greiðsludags, auk 328.292.112 íslenskra krónaásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 29. júní 2012til greiðsludags, auk lögmannskostnaðar. Þá var þess einnig krafist aðstefnandi greiddi það sem stefndi hefði ofgreitt til stefnanda, þ.e. 34.677.943krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, frá 9.október 2008 til úrskurðardags, auk eftirstæðra vaxta frá þeim degi tilgreiðsludags, sem og lögmannskostnað. Í svarbréfi stefnanda tilstefnda, 17. desember 2012, kom fram að frestur til að lýsa kröfum viðslitameðferð stefnanda hafi runnið út 30. desember 2009 og að slitastjórnstefnanda teldi kröfu stefnda ekki uppfylla skilyrði 118. gr. laga nr. 21/1991um kröfur sem lýst væri eftir lok kröfulýsingarfrests. Tekið var fram aðstefndi ætti ekki kröfu á hendur stefnanda, meðal annars þar sem stefnanda hafiverið heimilt að ganga að eignum er settar voru til tryggingar lánssamningnumenda lánið í vanskilum. Var stefnda tilkynnt að krafan yrði vegna þessa ekkifærð inn á kröfuskrá stefnanda. Þann 2. október 2013 kom stefndiá framfæri við stefnanda viðaukakröfulýsingu dags. 1. október 2013, þar sem lagtvar til að ágreiningi aðila yrði vísað til dómstóla yrði ekki fallist á þærkröfur, en þann 9. október 2012 var svo birt stefna í máli þessu. Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því, aðágreiningur sé milli aðila um lögmæti lánsskuld- bindingar stefnda samkvæmtlánssamningnum, þ.e. hvort um gilt lán í erlendum gjald- miðlum sé að ræða eðalán í íslenskum krónum bundið við gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu viðákvæði VI. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Um greiðsluflæði lánsins, þ.e.út- og innborganir, fram að gjalddaga þess 15. apríl 2010, vísist tilfyrirliggjandi yfirlits yfir færslur á framlögðum gjaldeyrisreikningum stefnda,en af þeim skjölum megi sjá að útborgun lánsins og samningsbundnar afborganirþess hafi að sönnu farið fram í bandaríkjadölum (USD), í svissneskum frönkum(CHF) og í japönskum jenum (JPY) í samræmi við ákvæði lánssamningsins.Samkvæmt efni lánssamningsinshafi verið ráðgert að lánið, sem hafi verið ádráttarlán, væri í erlendummyntum, þ.e. að jafnvirði 1.000.000.000 íslenskra króna í myntunum USD, CHF ogJPY eftir ákveðinni hlutfallslegri skiptingu, en lánið hafi síðar verið hækkaðí jafnvirði 1.500.000.000 íslenskra króna í sömu myntum og eftir sömuhlutföllum. Eins hafi verið ráðgert, sbr. gr. 2.3 lánssamningsins, aðlánsfjárhæðir yrðu greiddar inn á gjaldeyrisreikninga lántaka í sömu myntum.Svo hafi orðið, sbr. framlagðar útborgunarbeiðnir og kvittanir og yfirlitfærslna á gjaldeyrisreikningum. Þá hafi stefndi skuldbundið sig til að endurgreiðalánið í þeim erlendu myntum sem það hafi samanstaðið af, sbr. gr. 2.7lánssamningsins. Komi fram í gr. 2.5 lánssamningsins, að lánveitanda væriheimilt að skuldfæra gjaldeyrisreikninga lántaka fyrir greiðslum afborgana ogvaxta. Líkt og ráða megi af gögnum málsins hafi samningsbundnar innborganirstefnda farið fram í þeim myntum sem lánið hafi samanstaðið af.Á samninga af svipuðum meiði hafimeðal annars reynt í dómum Hæstaréttar Íslands frá 9. júní 2011 í máli nr.155/2011, frá 15. júní 2012 í máli nr. 3/2012 og frá 1. nóvember 2012 í málinr. 66/2012, en í öllum þessum málum hafi verið deilt um samninga um lán, semtilgreind hafi verið sem jafnvirði fjárhæðar í íslenskum krónum í tilteknumerlendum gjaldmiðlum, og hafi þess þá einnig verið getið hvert hlutfall hverserlends gjaldmiðils ætti að vera af fjárhæð lánsins, líkt og hér. Í þessumtilvikum hafi verið litið svo á að orðalag í samningi um skuldbindingu íþessari mynd dygði ekki eitt og sér til að komast að niðurstöðu, heldur yrðieinnig að líta til þess hvernig aðilar samnings hafi í raun efnt hann hverfyrir sitt leyti. Að því gættu hafi í fyrstnefnda dóminum verið litið svo á aðsamningur hafi í reynd verið um lán í íslenskum krónum, sem bundið væriólögmætu ákvæði um gengistryggingu, en í hinum dómunum tveimur að samningarhafi verið um lán í erlendum gjaldmiðlum sem væru skuldbindandi fyrir lántaka.Að þessu gættu telji stefnandi sýnt að um gilt lán í erlendum gjaldmiðlum séhér að ræða, enda skuldbindingin tilgreind sem jafnvirði tiltekinnar fjárhæðarí íslenskum krónum í tilteknum erlendum gjaldmiðlum. Þá hafi þess einnig veriðgetið hvert hlutfall hvers erlends gjaldmiðils ætti að vera, og efndiraðalskyldna lánveitanda farið fram í hinum umsömdu erlendu gjaldmiðlum. Hiðsama sé að segja um samningsbundnar afborganir lántaka. Önnur ákvæðilánssamnings, svo sem tilgreining láns á forsíðu, vextir o.fl., hnígi í sömuátt, en við skýringu beri jafnframt að hafa í huga meginreglu um frelsi mannatil að bindast skuldbindingum við aðra þannig að samningar teljist gildir nemasýnt sé fram á að þeir fari í bága við ófrávíkjanlegar reglur í settum lögum.Með vísan til dóms Hæstaréttar Íslands frá 25. október 2012 í máli nr. 19/2012geti heldur engu máli skipt þótt heildarumfang viðskiptanna hafi verið afmarkaðí lánssamningnum með tilgreiningu á jafngildi fjárhæðar í íslenskum krónum. Meðlánssamningnum hafi enda verið settur rammi um lánsviðskipti málsaðila, meðalannars með ákvæðum um útborgun hugsanlegs láns, endurgreiðslu þess, vexti afþví og tryggingar fyrir efndum stefnda, ef til þess kæmi að stefndi léti reynaá rétt sinn til að taka lán á grundvelli samningsins, líkt og hann gerði, en íársreikningum lántaka fyrir árin 2007–2011, virðist umræddar skuldbindingarvera sérstaklega tilgreindar í hinum erlendu myntum, þ.e. í CHF, JPY og USD.Dómkrafa stefnanda byggi á því aðum gilt erlent lán sé að ræða, sem beri einnig LIBOR-vexti til samræmis viðefni lánssamningsins fram að samningsbundnum gjalddaga. Staða lánsins ágjalddaga, 15. apríl 2010, hafi verið CHF 8.322.776,24, JPY 273.016.873 og USD2.230.776,18, sbr. dómkröfu stefnanda og yfirlit yfir stöðu lánsins ágjalddaga. Hér athugist að í kröfugerð stefnanda hafi verið tekið tillit tillækkunar á kröfu stefnanda vegna skuldajafnaðar við EUR skuldabréfakröfurstefnda. Réttaráhrif skuldajafnaðar miðist við 9. október 2008, þ.e. þegarskuldajöfnuði hafi fyrst verið lýst yfir af hálfu stefnda. Skuld stefnda viðstefnanda í hverjum gjaldmiðli beri síðan dráttarvexti frá gjalddaga, þann 15.apríl 2010, til greiðsludags í samræmi við gr. 3.6, sbr. gr. 3.1,lánssamningsins. Stefnandi hafi síðar gengið að handveðsettum eignum stefnda, ísamræmi við heimild í handveðsyfirlýsingum stefnda, en tekið hafi verið tillittil þessara fullnustuaðgerða í kröfugerð stefnanda.Skuldajöfnuður stefnda við kröfustefnanda samkvæmt lánssamningnum hafi verið samþykktur að því er varði EURskuldabréfakröfur stefnda og taki kröfugerð stefnanda mið af því. Ágreiningurhafi hins vegar verið uppi milli aðila um það hvort krafa stefnda umskuldajöfnuð með USD skuldabréfakröfunni eigi að ná fram að ganga, en stefnandihafi hafnað því. Stefnandi hafi leitað fullnustu í téðum bréfum, þ.e.hagsmunaeign stefnda, vegna ætlaðra vanefnda stefnda á lánssamningnum. Eitt afskilyrðum skuldajöfnuðar samkvæmt íslenskum rétti sé að kröfur séu gagnkvæmar,þ.e.a.s. að skuldari annarrar kröfunnar sé jafnframt kröfuhafi hinnar. Að matistefnanda feli 100. gr. laga nr. 21/1991 ekki í sér neina undanþágu frá þeirrireglu. Hagsmunaeign stefnda (beneficialownership) í ríkjandi skuldabréfi í flokki C (Series C Senior Floating RateNote) skapi engan kröfurétt stefnda á stefnanda. Gagnkvæmisskilyrðiskuldajafnaðar, sem sé ófrávíkjanlegt skilyrði í íslenskum rétti, teljist þvíekki uppfyllt. Engu kröfuréttar- eða skuldasambandi sé til að dreifa á millistefnanda og þeirra sem eigi hagsmunaeign í útgáfunni. Samkvæmt skýru orðalagiskuldaviðurkenningarinnar hafi stefnandi eingöngu undirgengistfjárskuldbindingu gagnvart Cede&Co, en aldrei gagnvart stefnda eða öðrum ísömu stöðu.Vísist til dóms Hæstaréttar ímáli nr. 398/2011, þar sem leyst hafi verið úr því hvort Eyrir Invest ættikröfuréttindi á hendur Kaupþingi á grundvelli sams konar hagsmunaeignar íframangreindri skuldabréfaútgáfu. Að teknu tilliti til forsendna og niðurstöðuþess dóms, sem stefnandi telji að hafi hér ótvírætt fordæmisgildi, leiki enginnvafi á að stefndi hafi eingöngu átt hagsmunaeign í skuldaviðurkenningunni, enengan kröfurétt öðlast á hendur stefnanda á grundvelli hennar. Þegar af þeimástæðum verði að hafna skuldajöfnuði stefnda með USD skuldabréfakröfunni íþessu máli. Hafi verið talið að engu kröfuréttarsambandi hafi verið til aðdreifa á milli Kaupþings og Eyris sem endanlegs fjárfestis. Þvert á móti hafieingöngu verið kröfuréttarsambandi þar til að dreifa á milli Kaupþings ogCede&Co. Kröfuréttarsamböndum væri þannig einungis til að dreifa á milliaðila innan hins óbeina vörslukerfis, en ekki á milli endanlegs fjárfestis ogútgefanda. Stefndi, og þeir sem síðar leiði rétt frá honum, eigi því eingöngukröfu á hendur þeim aðila sem haldi utan um hlutdeild þeirra ískuldaviðurkenningunni, en allir skilmálar sem um útgáfuna hafi gilt lúti NewYork lögum. Þá séu skilyrði skuldajöfnunar, þ. á m. gagnkvæmisskilyrðið,óundanþæg.Einu gildi m.t.t.skuldajafnaðarréttar stefnda hver tilhögun og aðdragandi viðskiptanna hafiverið. Af skilmálum útgáfunnar leiði að eini kröfuhafinn gagnvart stefnanda séCede&Co. Í áður tilvísuðu hæstaréttarmáli hafi háttað svo til að Eyrir hafikeypt hagsmunaeign fyrir tilstilli Kaupþings, en Kaupþing átt hagsmunaeign íútgáfunni. Hafi það réttilega gilt einu með tilliti til úrslita sakarefnisins.Hafi stefndi því talið sig vera að stofna til beins kröfuréttarsambandsgagnvart stefnanda, þegar hann hafi keypt þau skuldabréf sem meint gagnkrafa sésprottin af, geti slíkt ekki að lögum skapað honum kröfuréttindi gagnvartstefnanda á grundvelli fyrrgreinds ríkjandi skuldabréfs í flokki C, þ.e.þeirrar útgáfu sem viðskiptin hafi lotið að, enda væri slík niðurstaðaósamþýðanleg betri rétti þriðja manns, það er Cede&Co.Stefndi hafi ekki mótmælt innanfrests þeirri afstöðu slitastjórnar stefnanda að hafna USD skuldabréfakröfustefnda. Teljist sú afstaða endanleg og kröfunni því verið endanlega hafnað.Þegar af þeim ástæðum sé USD skuldabréfakrafan ótæk til skulda- jafnaðar hvaðsem fyrrgreindri umfjöllun líði. Séu hvers konar mótbárur reistar á sjónarmiðumum skuldajöfnun, að því er USD skuldabréfakröfuna varðar, haldlausar.Krafa stefnanda um dráttarvextifrá gjalddaga, 15. apríl 2010 og til greiðsludags, sé reist á 1. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001, sbr. 2. mgr. 6. gr. sömu laga og á gr. 3.6 lánssamningsins.Ákvarðist dráttarvextir sem vaxtagrunnur, þ.e. LIBOR-vextir eins og þeirákvarðist fyrir viðkomandi gjaldmiðil hverju sinni fyrir viðkomandivaxtatímabil, tveimur bankadögum fyrir upphaf hvers vaxtatímabils, auk 1,7%vaxtaálags, að viðbættu dráttarvaxtaálagi sem sé 10%. Tveimur bankadögum fyrirgjalddaga hafi LIBOR-vextir verið 0,93606% fyrir USD, 0,63667% fyrir CHF og0,67563% fyrir JPY. Séu dráttarvextir því 12,63606% fyrir USD, 12,33667% fyrirCHF og 12,37563% fyrir JPY, fyrir tímabilið frá gjalddaga 15. apríl 2010 og tilgreiðsludags.Krafa um málskostnað sé reist áXXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. og 130.gr., en um varnarþing vísist til 1. mgr. 33. gr. og 1. mgr. 35. gr. þeirra,sbr. 3. mgr. 42. gr., og gr. 16.1 lánssamningsins.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir á því, aðlánssamningur milli hins stefnda félags og stefnanda Kaupþings, númer0358-35-5042, dags. 16. apríl 2007, sem og viðaukasamningur, dags. 8. maí 2007,auk viðauka við hann, og handveðssamningar tengdir honum, hafi verið ógildirfrá upphafi, eða séu ógildanlegir með dómi í máli þessu. Kaupþing eigi engan rétt á að fáendurgreiddar að fullu 1.500.000.000 króna sem bankinn hafi lánað stefnda íformi lánssamnings og eigi engan veðrétt í bankainnstæðum félagsins. Stefndihafi greitt bankanum 17. janúar 2008 og 15. apríl 2008, í reiðufé samtals meðvöxtum til 9. október 2008, 626.300.441 krónu. Stefndi hafi greitt bankanum 9.október 2008 með skuldajöfnun skuldabréfa á bankann að fjárhæð 3.470.000 evrurog hafi skuldajöfnunin verið að jafnvirði 501.271.062 krónur. Samtals hafistefndi með þessum greiðslum greitt Kaupþingi, 9. október 2008, með reiðufé ogígildi EUR skuldabréfanna 1.127.571.503 krónur. Telja verði að þar með hafihinn ógildi lánssamningur verið greiddur að fullu og beri félagið mun meira tapvegna viðskiptanna en bankinn. Vegna markaðsmisnotkunar, rangra forsendna ogþess að stefndi hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætra athafna bankans viðsamningsgerð eigi stefnandi engar frekari kröfur á hendur stefnda umfram þaðsem bankinn hafi óvéfengjanlega fengið greitt með 1.127.571.503 krónum. Vísaðsé til samningalaga, nr. 7/1936, meðal annars 30. gr., 32. gr., 33. gr. og 36.gr. þeirra laga. Verði ekki fallist á aðlánssamningurinn sé að fullu greiddur með 1.127.571.503 krónum, á grundvelliþess sem hér að ofan segir, byggi stefndi á eftirfarandi:Stefndi byggi á því, aðkaupsamningar og viðskipti Kaupþings og stefnda um hlutabréf í Kaupþingi, enþau viðskipti hafi einkum átt sér stað á árinu 2007, séu ógildir samkvæmt 30.gr., 32. gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936 og almennum reglum um rangar/brostnarforsendur. Liggi fyrir 14 ógildir kaupsamningar/nótur um milliliðalaus kaupstefnda af Kaupþingi á hlutafé bankans samtals að fjárhæð 1.482.561.438 krónurog ein sala félagsins milliliðalaust til bankans að fjárhæð 99.625.376 krónur.Viðskiptin hafi átt sér stað á tímabilinu frá 20. apríl 2007 og til 24. ágúst2007, en fleiri viðskipti hafi átt sér stað og skjöl tiltæk í vörslumslitastjórnar. Vísað sé til ríkra skyldna banka samkvæmt lögum nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti, einkum 4. gr., en einnig megi hafa til hliðsjónar 5. gr.,6. gr. og 9. gr. laganna en þau hafi verið í gildi þar til lög umverðbréfaviðskipti nr. 108/2007 hafi tekið gildi 1. nóvember 2007. Þá hafiKaupþing beitt markaðsmisnotkun þegar lánssamningurinn hafi verið undirritaður,16. apríl 2007, með skilyrði í samningnum sjálfum um kaup á hlutabréfum íbankanum, sbr. 41. gr., sbr. 55. gr., laga nr. 33/2003.Stefndi byggi einnig á því aðkaupsamningar og viðskipti Kaupþings og stefnda um skuldabréf að fjárhæð7.490.000 bandaríkjadalir á Kaupþing, dagana 21.–25. apríl 2008, séu ógildirsamkvæmt 30. gr., 32. gr., 33. gr., og 36. gr. laga nr. 7/1936 og almennumreglum um rangar og brostnar forsendur. Á þeim tíma hafi legið fyrir að bankinnhafi verið kominn að fótum fram og að það sé því sjálfstæð ógildingarástæða aðselja stefnda skuldabréf á þessum tíma. Fyrir hafi legið þá að stefndi hafiskuldað bankanum mikla fjármuni og því skipt öllu máli við þær aðstæður aðstefndi fengi kröfur á bankann sjálfan en ekki á annan aðila eins og nú séhaldið fram að hafi gerst. Það að þessir samningar hafiverið ógildir leiði af sér að stefndi hafi ekki skuldað Kaupþingi neitt í lokdags 9. október 2008. En verði ekki fallist á það, sem hér sé haldið fram umógildi, sé á því byggt að lánssamningurinn sé ógildur að hluta þar sem hann séum íslenskt lán en með ólögmætri gengistryggingu og fari efni hans gegnverðtryggingarákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., vaxtalaga nr. 38/2001. Lánanefnd Kaupþings hafi lánaðstefnda 1.000.000.000, íslenskra króna, eins og samþykkt lánanefndar, dags. 13.apríl 2007, beri með sér. Millifærslur inn og út af óveðsettumgjaldeyrisreikningum í apríl og maí 2007 skráðum á stefnda hafi veriðsýndarfærslur og séu að engu hafandi. Gjaldeyrisviðskipti tengd lántökunni hafiverið sýndarviðskipti og engin raunveruleg gjaldeyrisviðskipti hafi átt sérstað.Verði ekki fallist á það aðlánssamningur, kaupsamningar um hlutabréf og kaupsamningar um skuldabréf séuógildir, sé á því byggt að lánssamningurinn hafi verið að fullu greiddur meðreiðufé og skuldajöfnun á skuldabréfum í eigu stefnda á Kaupþing, þ.e. með7.490.000 bandaríkjadölum og 3.470.000 evrum, eða ígildi þess í peningum oghafi skuldajöfnun farið fram 9. október 2008 og verið að fjárhæð samtals1.295.474.429 krónur. Áður hafi verið greitt með peningum og vöxtum 626.300.440krónur og heildargreiðslur því verið 1.921.774.869 krónur. Um þetta vísist tiluppgjörs Birkis Leóssonar, endurskoðanda hjá Deloitte, er liggi fyrir í málinu.Stefnandi hafi ekki sýnt fram áað skuldajöfnun 9. október 2008 með skuldabréf í eigu hins stefnda félags áKaupþing að fjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir eða ígildi 794.203.366 króna hafiverið óheimil. Stefndi hafi haft fullan rétt til að selja og framselja þaðskuldabréf 9. október 2008 og ekkert verið því til fyrirstöðu á þeim degi aðhið stefnda félag notaði það til skuldajöfnunar gagnvart Kaupþingi.Hugsanlegur réttur Deutsche BankTrust Company Americas til kröfulýsingar vegna allsherjarskuldabréfs að fjárhæð10.000.000.000 bandaríkjadala eftir innköllun skulda í slitameðferð Kaupþingshafi engu máli skipt á þessum tíma og sé máli stefnda óviðkomandi. Gera þurfiskýran greinarmun á rétti stefnda til að nota 7.490.000 bandaríkjadalaskuldabréfin á Kaupþing til greiðslu og skuldajöfnunar og á hugsanlegum réttiDeutsche Bank Trust Company Americas til kröfulýsingar eftir innköllun skuldabankans vegna umrædds allsherjarskuldabréfs.Krafa Deutsche Bank til slitastjórnar hafi ekki orðið virk fyrr en hún hafiverið sett fram í bréfi þeirra til slitastjórnar 21. desember 2009. Krafan hafiekki haft afturvirk áhrif og engin áhrif haft á fyrri sölur, framsöl, né áskuldajöfnun eða skuldauppgjör.Verði ekki fallist á aðskuldabréf upp á 7.490.000 bandaríkjadali hafi verið með óskert réttindi tilgreiðslu, framsals og skuldajöfnunar, verði til vara að telja að stefndi hafigetað nýtt sér það til skuldajöfnuðar 9. október 2008 og enn til vara tilfullnaðar- greiðslu lánssamnings 10. október 2008 samkvæmt reglum um óbeðinnerindisrekstur. Verði ekki fallist á að stefndihafi keypt skuldabréf að fjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir á Kaupþing meðfullum rétti til skuldajöfnunar, beri að líta svo á að stefndi hafi keyptafleiðu af bankanum, en bankanum hafi verið óheimilt að selja stefnda afleiðuþar sem að stefndi hafi ekki verið fagfjárfestir. Félagið eigi að vera einssett eftir þessi mistök bankans og átt að getað notað þá kröfu tilskuldajöfnuðar 9. október 2008 og til vara til fullnaðargreiðslu lánssamnings10. október 2008.Stefndi telji að aðgerðir sínarvarðandi uppgreiðslu lánssamnings 9. október 2008 og til vara 10. október 2008,hafi einnig stuðning í almennum reglum um neyðarrétt.Þann 10. október 2008 hafistefndi krafið Kaupþing um fullnaðaruppgjör lánssamningsins og boðið fram meiraen nóg fé til uppgreiðslu lánssamningsins. Þetta hafi stefndi gert bæðiskriflega og á fundi. Stefndi hafi á þessum tíma haft fulla heimild til aðselja og framselja bæði USD og EUR skuldabréfin og ráðstafa þeim til bankanssem greiðslu lánssamningsins. Félagið líti svo á að óvefengjanlegt sé að þaðhefði getað selt og framselt USD skuldabréfin til bankans á þessari stundu efformsatriði hefðu ekki komið í veg fyrir skuldajöfnun sem stefndi telji sig þóeinnig hafa haft fullan rétt til. Bankinn hafi verið með allar sínarstarfsstöðvar opnar og ekki getað vikið sér undan greiðslu og fullnaðaruppgjörilánssamningsins. Það sé fjarri lagi að bankastofnun geti neitað um uppgjörkröfu þegar fullnaðargreiðsla sé boðin fram og áunnið sér með því betri rétt.Tómlæti bankans og aðgerðaleysi við uppgjör kröfunnar 10. október 2008 hafiekki getað búið til aukinn rétt síðar á hendur stefnda. LögskiptumKaupþings og stefnda vegna skuldabréfa í evrum og bandaríkjadölum hafi veriðlokið 9. október 2008. Verði ekki fallist á að skuldajöfnun hafi náð fram vegnaUSD skuldabréfanna, heldur aðeins vegna EUR skuldabréfanna, byggi stefndi á þvíað lögskiptum hafi lokið 10. október 2008 með uppgreiðslu lánssamningsins þarsem skuldabréf í bandaríkjadölum eða ígildi þess í peningum hafi verið notaðtil uppgreiðslu lánssamningsins.Slitastjórn stefnanda hafi ekkihöfðað riftunarmál vegna skuldajöfnunar 9. október 2008 þó að hún hafi vitað umþessa skuldajöfnun og þá greiðslu sem hún hafi falið í sér áður enkröfulýsingarfresti hafi lokið. Hafi slitastjórn borið að höfða riftunarmálfyrir 30. júní 2012, hafi hún viljað mótmæla greiðslunni, en það hafi hún ekkigert.Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins22. október 2008 hafi eignum Kaupþings verið ráðstafað til Nýja Kaupþings bankahf., nú Arion banka hf., þar á meðal meintri kröfu á stefnda og meintumhandveðum í eignum stefnda. Arion banka hf. hafi verið óheimilt að brjóta gegnákvörðun Fjármálaeftirlitsins og framselja handveðin og kröfuna aftur tilstefnanda þann 17. október 2011 og slitastjórnin því enga heimild haft til aðmóttaka meint handveð. Það meinta framsal sé því ógilt.Hvergi liggi fyrir sönnun þess aðlánssamningurinn og meint handveð hafi verið framselt til stefnanda og að slíktframsal hafi verið formlega rétt gert. Ekkert sé áritað á lánssamninginn néhandveðssamninga um framsal. Skjal, dags. 17. október 2011, sé ekki næg sönnunþess, hvort og hvenær framsal hafi átt sér stað og um hvort heimildFjármálaeftirlitsins hafi legið fyrir við þetta meinta framsal. Stefnandi séþví ekki réttur aðili til að gera þær kröfur sem liggi fyrir í máli þessu ogbyggi stefndi á því að sýkna eigi félagið vegna aðildarskorts stefnanda, sbr.2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.Bankareikningarnir hafi verið íeigu stefnda og engum öðrum hafi verið heimilt að taka út af þeim reikningumnema þeir hafi haft til þess ótvíræða heimild. Stefndi telji úttektir stefnandaút af bankareikningum félagsins, 5. og 29. júní 2012, ólöglegar og að meðmillifærslum út af bankareikningum félagsins yfir á bankareikninga í sinni eigukunni stefnandi að hafa brotið gegn almennum hegningarlögum. Stefndi teljistefnanda ekki með réttu hafa getað tekið úttektir af bankareikningum seminnborgun á stefnufjárhæð. Stefndi telji að slitastjórn beri að endurgreiðaþessar úttektir. Á því sé byggt að slitastjórn beri fjárhagslega ábyrgð áúttektum af bankareikningum stefnda sem framkvæmdar hafi verið af starfsmönnumslitastjórnar sem slitastjórn beri alfarið ábyrgð á. Telji stefndi aðslitastjórnin hafi valdið félaginu fjártjóni með ólögmætum og saknæmum hætti ogeigi það því rétt til skaðabóta sem nemi sömu fjárhæð. Stefndi byggi á því að stefnandihafi öll gögn málsins. Gögnin séu að mestu hjá Arion banka hf., en slitastjórngeti auðveldlega nálgast þau gögn sem henni sýnist. Ítrekað hafi verið hafnaðbeiðnum stefnda um gögn eins og framlögð skjöl málsins beri með sér og boriðhafi verið við bankaleynd, en hún sé þó ekki sett til verndar Kaupþingi, néslitastjórn, heldur til verndar hinu stefnda félagi sem viðskiptaaðila. Stefnditelji að sönnunarbyrði liggi hjá stefnanda vegna allra atriða máls þessa. Hiðstefnda félag haldi því fram að ganga verði út frá því að umbeðin gögn sem þaðhafi árangurslaust kallað eftir séu þess efnis sem staðhæft hafi verið af hálfuþess.Stefndi byggi á því að félagiðhafi frá því að það hóf starfsemi, 29. mars 2007, verið almennur fjárfestir.Stefndi hafi ekki verið sérfróður í fjármálaviðskiptum en mikil sérþekking hafiverið innan Kaupþings. Þann 27. júní 2013 hafi regluvörður Arion banka hf.beðist skriflega afsökunar á mistökum við skráningu félagsins sem fagfjárfestisán þess þó að nokkur gögn væru fyrirliggjandi sem styddu slíka flokkun.Mál þetta beri að skoða út fráumfangsmiklu viðskiptasambandi félagsins og bankans í heild. Það sé ekkert viðstefnda að sakast enda félagið verið fjárhagslega öflugt. Vandamálin hafi öllorðið til innan bankans. Stefnandi eigi ekki að geta veifað lánssamningnum einsog ekkert hafi í skorist og litið fram hjá vanefndum bankans og þeim vandamálumsem bankinn hafi búið til, aðgerðaleysi við frágang skuldajöfnunar 9. október2008 og við frágang fullnaðargreiðslu og fullnaðaruppgjörs lánssamnings 10.október 2008. Það sé ósanngjarnt ef dómkröfur stefnanda ná fram að ganga og séþar vísað til 36. gr. laga nr. 7/1936 og dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.348/2013.Fallist dómur ekki á að sýknaberi á grundvelli málsástæðna sem hafðar hafi verið uppi, séu nú gerðargagnkröfur til skuldajafnaðar, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Krafistsé skuldajafnaðar byggt á efndabótakröfu sem reist sé á eftirfarandi rökum:Stefndi hafi keypt skuldabréf áKaupþing, að fjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir og 3.470.000 evrur, til að mætakröfum bankans þegar kæmi að gjalddaga lánsins og hafi bréfin verið keypt hjábankanum sjálfum og hafi það verið ákvörðunarástæða stefnda að bankinn væriskuldari skuldabréfanna. Gjalddagar skuldabréfanna á Kaupþing hafi verið valdirmeð hliðsjón af gjalddaga lánssamningsins. Hið stefnda félag byggi á því aðsannað sé að það sé eigandi þessara skuldabréfa.Verði ekki fallist á aðskuldabréf að fjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir, sem stefndi hafi keypt afKaupþingi, dagana 21.–25. apríl 2008, hafi verið skuldabréf með óskert réttinditil skuldajöfnunar, sé til vara á því byggt að hið selda hafi verið gallað ogskort eiginleika sem kaupandi hafi mátt treysta að það hefði, sbr. 17. gr. og30. gr. kaupalaga nr. 50/2000. Stefndi eigi rétt á að vera eins settur eins oghið selda hefði verið ógallað í formi efndabótakröfu upp á 7.490.000 bandaríkjadalieða ígildi 794.203.366 króna, samkvæmt 30. gr. kaupalaga, sem stofnast hafi tilþegar við vanefndir Kaupþings við sölu skuldabréfanna 21.– 25. apríl 2008.Hafi stefnandi þá leynt stefndaatriðum sem máli hafi skipt við gerð löggerninga um kaup á skuldabréfum aðfjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir. Bankinn beri ábyrgð gagnvart stefndavarðandi skuldabréf að fjárhæð 3.470.000 evrur, sem séu með óskerttryggingarréttindi gagnvart bankanum. Reynist bréfið upp á 7.490.000bandaríkjadali á hinn bóginn vera með skert tryggingarréttindi hafi bankinnlætt skuldabréfum með sem hafi verið annmörkum háð og leynt atriðum sem málihafi skipt til að fá stefnda til að gera löggerninga, þ.e. til að kaupa bréfin.Þá sé um að ræða annmarka á seldum verðmætum og því galla í skilningi 17. gr.kaupalaga nr. 50/2000, sem gildi um öll kaup önnur en fasteignakaup, þar meðtalin kaup á kröfum, sbr. 1. gr. laganna.Stefndi hafi haft réttmæta ástæðutil að treysta því að ef illa færi ætti hann kröfu á bankann sjálfan er hanngæti notað til skuldajafnaðar og uppgreiðslu á kröfu bankans. Stefndi telji aðþessi sjónarmið eigi jafnt við hvort sem bankinn seldi bréfin fyrir eiginreikning eða ekki. Bankinn hafi lofað stefnda skuldabréfum á bankann en hafivanefnt loforð um að útvega það sem um hafi verið samið. Vanefnd á því loforðivarði bótum og efndabótakrafa stofnast um leið og loforðið hafi verið vanefnt.Kaupþing hafi selt stefnda skuldabréf á bankann án fyrirvara um það að bréfinhefðu takmörkuð réttindi. Starfsmenn Kaupþings hafi selt stefnda skuldabréf ogaldrei annað komið fram hjá þeim en að um skuldabréf væri að ræða á Kaupþing ogekkert hafi verið getið um takmörkuð réttindi skuldabréfanna eða þá að um væriað ræða annað en skuldabréf. Starfsmenn bankans hafi engin gögn afhent stefndaþar sem sjá megi með augljósum hætti að skuldajöfnunarréttur fylgdi ekki bæðiEUR og USD skuldabréfunum.Ef dómstólar fallist ekki á aðstefndi hafi keypt umrætt 7.490.000 bandaríkjadala skuldabréf á Kaupþing,heldur aðeins hlutdeild í skuldabréfakröfu Cede & Co., á hendur Kaupþingi,eða einhverja hagsmuni (beneficial interests) á aðila ótengda Kaupþingi ogsamþykki ekki skuldajöfnun af þeim sökum, sé á því byggt að stefndi hafi fengiðsvikna vöru frá bankanum og að salan ógildist því á grundvelli 30. gr.samningalaga nr. 7/1936 og sé þá gerð krafa um að ígildi þessara ógilduviðskipta í peningum, ásamt dráttarvöxtum frá greiðsludegi, skuldajafnist þávið lánssamninginn. Verði ekki fallist á að 30. gr. eigi við, sé byggt á 33.gr. sömu laga, og á 36. gr. þeirra.Líti dómurinn svo á að stefndihafi ekki keypt skuldabréf að fjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir á Kaupþing hf.,með réttindum til skuldajöfnunar, telji stefndi sig eiga rétt til efndabótasamkvæmt 30. og 33. gr. kaupalaga vegna galla og að bótakröfuna geti hann notaðtil skuldajafnaðar í máli þessu, en bæturnar svari þá til þess að hann verðieins settur og við skuldajöfnun þá sem hann lýsti yfir þann 9. október 2008.Slitastjórn stefnanda skuldistefnda ekki aðeins þær fjárhæðir sem hún hafi tekið út af bankareikningumfélagsins í Arion banka hf., sem samsvarað hafi lauslega áætlað um það bileinum milljarði íslenskra króna á þessum tíma, heldur skuldi hún félaginueinnig 316.427.943 krónur. Um sé að ræða endurgreiðslu á ofgreiðslu tilKaupþings frá 9. október 2008, skaðabótakröfu vegna markaðsmisnotkunar tengtkaupum Sheik Al-Thani og skaðbótakröfu vegna ólögmætra úttekta innherja afKaupthing Liquidity Fund EUR og aðrar ólöglegar úttektir úr þeim sjóði. Farisvo að lánssamningurinn teljist ekki að fullu greiddur sé því nú gerð gagnkrafaí máli þessu til skuldajafnaðar að fjárhæð 316.427.943 krónur. NiðurstaðaÍ máli þessu er deilt um kröfustefnanda á hendur stefnda, á ætluðum eftirstöðvum láns á grundvellilánssamnings, þar sem stefnandi er lánveitandi en stefndi er lántaki. Dómkrafastefnanda, Kaupþings ehf., miðar við að stefndi, AB 76 ehf., skuldi stefnandaeftirstöðvar lánssamnings þeirra í erlendum myntum, númer 0358-35-5042, frá 16.apríl 2007, sbr. einnig viðauka við hann frá 8. maí s.á., en lokagjalddagi þesssem ádregið var af lánssamningnum var samkvæmt skilmálum hans ákveðinn 15.apríl 2010. Ekki er tölulegur ágreiningur um framsetningu á dómkröfu stefnanda,sé tekið mið af þeim forsendum sem hún byggir á, en deilt er um sjálfan grundvöllkröfunnar. Stefndi byggir sýknukröfu sína ímálinu á margþættum málsástæðum. Varða þær ýmist beinlínis lánssamninginn frá16. apríl 2007 og í kjölfarið viðskipti aðila með hlutabréf og síðarskuldabréf, er lýst hefur verið að framansögðu í málsatvikalýsingu, en flestarmálsástæður stefnda hafa með vissum hætti þegar komið til umfjöllunar fyrirdómstólum í öðru máli á milli sömu málsaðila, í dómi Hæstaréttar Íslands frá29. apríl 2016 í máli nr. 225/2016, sbr. og úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá4. mars 2016. Í ofangreindu máli, sem varágreiningsmál í tengslum við meðferð krafna stefnda við slitameðferð stefnandaá árunum 2012-2013, sbr. lög nr. 21/1991, um gjaldþrota- skipti o.fl., var hinsvegar formlega séð fjallað um aðrar kröfur en þær sem nú eru fyrir dómi. En meðvísan til 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 4.tölulið, um að dómur hafi fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honumgreinir þar til það gangstæða er sannað, verður þó að líta svo á, að taka verðinú einnig fullt mið í þessu máli af því sem þar liggur þegar fyrir um mat ámálsástæðum stefnda, nema að því marki að sýnt sé fram á að umræddarendurteknar málsástæður stefnda nú til stuðnings kröfum í þessu máli séu nústuddar frekari rökum eða gögnum, sem hafi þá sérstaka þýðingu við úrlausnsakarefnisins eins og það liggur nú hér fyrir dómi.Stefndi byggir sýknukröfu, aðfullu eða að hluta, einkum á eftirfarandi ástæðum: Byggir stefndi nú aðallega á því,að lánssamningur stefnanda og stefnda, dags. 16. apríl 2007 og viðaukasamningurfrá 8. maí 2007, auk viðauka og handveðssamninga er tengjast honum, hafi veriðógildir frá upphafi, eða séu nú ógildanlegir með dómi, sbr. 30. gr., 32., gr.33. gr. og 36. gr. laga nr. 7/1936. Að stefnandi eigi þá engar frekari kröfur ástefnda umfram það sem stefnandi hafi þegar fengið greitt frá stefnda með1.127.571.503 krónum. Enn fremur að kaupsamningar og viðskipti stefnanda ogstefnda um hlutabréf í Kaupþingi á tímabilinu 20. apríl - 24. ágúst, séu ógild,sbr. 14 fyrirliggjandi kaupnótur samtals að fjárhæð 1.482.561.438 krónur. Vísarstefndi til fyrrgreindra ákvæða laga nr. 7/1936 og sjónarmiða um brostnarforsendur, og ríkra skyldna banka, sbr. lög nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti,einkum 4., 5., 6., og 9. gr.Vísar stefndi hér einkum tilþess, að á þeim tíma sem ofangreindur lánssamningur til hlutabréfakaupa hafiverið gerður, og í framhaldi af honum kaup stefnda á hlutabréfum í Kaupþingi, átímabilinu frá apríl og fram í ágúst árið 2007, hafi forsvarsmenn Kaupþings ástundaðstórfellda markaðsmisnotkun til að halda uppi verði á hlutabréfum í bankanum,sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 498/2015 frá 6. október 2016. Súólögmæta háttsemi að halda þannig uppi hlutabréfaverði í Kaupþingi hafiótvírætt staðið yfir á tímabilinu frá 1. nóvember 2007 og fram til 8. október2008, en stefndi telur að svik þessi hafi staðið yfir mun lengur, eða a.m.k.allt frá árinu 2005, þó svo að ákærutímabili í málinu hafi verið markaðurstyttri tími vegna mikils umfangs markaðsmisnotkunar á þeim tíma. Stefndi, semhafi fyrir verið fjársterkt félag, hafi sviksamlega verið vélað til lántöku ogviðskipta með hlutabréf á röngum forsendum að frumkvæði bankans, sbr. tölvupóst12. apríl 2007, um tilboð lánanefndar bankans til stefnda, sem liggi fyrir ímálinu. Stefndi telji að Kaupþing hafi m.a. beitt markaðsmisnotkun með skilyrðií lánssamningi aðila um kaup á hlutabréfum í bankanum, sbr. 41. sbr. og 55. gr.laga nr.33/2003, en ljóst megi vera að stefndi hefði aldrei gengið að þessumviðskiptum hefði hann haft hugboð um slíka svikastarfsemi. Ákvæði III. kaflalaga nr. 7/1936 geri refsiverð lögbrot ekki að skilyrði, en eigi þó því frekarvið þegar um slíka sannaða brotastarfsemi sé að ræða. Hafi ákvæðin verið setttil að treysta stöðu þess er stæði lakar í samningssambandi, en gerningur sásem stefnandi leitist nú við að knýja fram efndir á sé að mati stefnda bæðiósanngjarn og andstæður góðri viðskiptavenju í ljósi þeirrar nú sönnuðuháttsemi sem lýst sé í ofangreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 498/2015. Af hálfu stefnanda er hér einkumvísað til þess, að ofangreind málsástæða stefnda hafi þegar komið til kastadómstóla í dómi Hæstaréttar Íslands frá 29. apríl 2016 í máli nr. 225/2016,sbr. og úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, en í úrskurðihéraðsdóms hafi m.a. komið fram að fyrir lægi að stefndi hafi verið búinn aðselja öll hlutabréf sem um ræðir í Kaupþingi, áður en kom til greiðsluþrotsbankans og stefndi hafi ekki getað gert grein fyrir því hvaða áhrif þauviðskipti hefðu haft á hagsmuni hans. Stefndi hafi tekið út fé í skjólilánssamningsins í apríl og í maí 2007 og í framhaldi af því keypt hlutabréf síní Kaupþingi. Ekki liggi fyrir lögfull sönnun af hálfu stefnda um gjaldfærnibankans eða um markaðsmisnotkun stefnanda á tímabilinu fyrir október 2007.Stefndi hafi síðan losað sig við umrædd hlutabréf og keypt skuldabréf í apríl2008, sbr. kaupnótur dagana 21.-25. apríl s.á., þannig að hann hafi ekki átthlutbréf í Kaupþingi við fall bankans í október 2008. Málflutningur stefnda miðiað því að lánssamningnum og tengdum gerningum verði nú vikið til hliðar, en þósamfara því að stefndi fénýti samt þau verðmæti sem sprottin séu aflánveitingunni, er fái ekki staðist.Með hliðsjón af framangreindu erþað nú mat dómsins, að hvað sem líður brotum tiltekinna lykilstarfsmannaKaupþings gegn 117. gr., sbr. 146. gr., laga nr. 108/2007, umverðbréfaviðskipti, á tímabilinu 1. nóvember 2007 og til 8. október 2008, semlýst er í dómi Hæstaréttar í máli nr. 498/2015, sem og almennt ríkum skyldum afhálfu fjármálafyrirtækja gagnvart viðskiptamönnum þeirra, þá hafa engu að síðurekki verið færð hér fram nein fullnægjandi rök fyrir því, með hvaða hættiforsendur umrædds lánssamnings, dags. 16. apríl 2007 og viðaukasamnings frá 8.maí 2007, auk viðauka og handveðssamninga er tengjast honum, eigi að hafabrostið, með þeim réttaráhrifum að greiðsluskylda stefnda samkvæmt honum eiginú að falla niður, eins og rakið er enn frekar í úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur frá 4. mars 2016, sem leggja verður til grundvallar um þettaatriði. Þykir ekki annað sýnt en að hið stefnda félag, sem gagngert var stofnaðtil að stunda fjármálaviðskipti, hafi sjálft afráðið að ástunda áhættusömviðskipti sín á hlutabréfamarkaði og að taka stórfelld lán til hlutabréfakaupa.Sé litið til lánssamningsins, gr. 2.3, verður heldur ekki séð að þar hafi veriðgert að skilyrði að keypt yrðu hlutabréf í Kaupþingi, hvað sem líðurundanfarandi bókun lánanefndar frá 12. apríl 2007, sem virðist raunar fjalla umslík áform fremur en að sett séu þar skilyrði. Þá liggur fyrir í málinu aðstefndi hafi síðan verið búinn að selja öll hlutabréf sín í Kaupþingi vorið2008, en þess í stað keypt fyrrgreind skuldabréf fyrir andvirðið í apríl samaár. Þá verður enn fremur að fallast á með stefnanda, að stefndi hafi auk þessekki getað gert nokkra grein fyrir því hvaða þýðingu síðbúin ógildingarkrafahans nú varðandi umræddan lánssamning og afstaðin hlutabréfakaup ætti að hafafyrir skuldaskil aðila og verður málatilbúnaður stefnda að þessu leyti aðteljast það vanreifaður að á þessu verði ekki byggt nú hér fyrir dómi. Stefndi byggir í öðru lagi á því,að kaupsamningar og viðskipti stefnanda Kaupþings og stefnda með skuldabréf, aðfjárhæð 7.490.000 bandaríkjadalir (áðurnefnt USD skuldabréf) dagana 21.-25. apríl2008, séu ógild, með vísan til 30. gr., 32., gr., 33. gr. og 36. gr. laga nr.7/1936, sem og sjónarmiða um brostnar forsendur.Vísar stefndi hér einkum til þessað Kaupþing hafi þá verið komið að fótum fram og því öllu máli skipt fyrirstefnda að öðlast skuldabréfakröfur beint á bankann, en ekki á annan aðila semhagsmunaeign í skuldabréfi, líkt og stefnandi byggi nú á að hafi gerst.Markaðsmisnotkunin hafi einnig beinst að því að fá viðskiptamenn til að kaupaskuldbréf á bankann þar sem verð þeirra og hlutabréfa í bankanum hafi haldist íhendur. Þá hafi stefnandi við þessa sölu á flóknum fjármálagerningum alfariðvanrækt leiðbeiningaskyldu sína við stefnda, sem hafi ótvírætt verið almennurfjárfestir en ekki fagfjárfestir líkt og stefnandi taldist vera, sbr. lög33/2003, um verðbréfaviðskipti, líkt og Hæstiréttur Íslands hafi jafnframtstaðfest í dómi sínum í máli nr. 225/2016. Gera verði ríkar kröfur tilleiðbeiningaskyldu stefnanda sem sérfróðs aðila gagnvart stefnda, en stefndahafi við kaupin í apríl 2008 verið kynnt umrædd USD skuldabréf líkt ogskuldabréfakrafan væri aðeins gagnvart stefnanda, sbr. fyrirliggjandivitnisburð tveggja fyrrum starfsmanna Kaupþings fyrir dómi við skýrslutökur ímálinu X-158/2013, 29. október 2015. Um hafi verið að ræða sérlega flókinnfjármálagerning sem stefndi hafi ekki fengið nokkra leiðbeiningu um, sbr. dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 464/2012, nr. 625/2014, og nr. 218/2014, erfjalli um þýðingu þess háttar þekkingar- og aðstöðumunar líkt og hér hafi veriðfyrir hendi í viðskiptum aðila, en dómar réttarins í málum nr. 398/2011 og nr.562/2013 varði annars konar aðstöðu, það er að segja innbyrðis viðskiptifagfjárfesta, auk þess að ekki reyndi þá á markaðsmisnotkun. Af hálfu stefnanda er vísað tilþess að ekkert sé í sjálfu sér ósanngjarnt gagnvart stefnda við umræddskuldabréfaviðskipti eða við þá skuldabréfaútgáfu sem liggi til grundvallar USDskuldabréfinu. Ekkert liggi heldur fyrir um að stefndi fái ekki greitt þó svoað skilmálar bréfsins séu þeir að hann öðlist ekki með því kröfu á stefnanda ogstefndi geti þá ekki skuldajafnað við stefnanda með því. Gagnkvæmnisskilyrðitil þess séu ekki uppfyllt, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 398/2011,er varði raunar sömu skuldabréfaútgáfuna. Engu breyti heldur þótt stefndi hafiverið rangt flokkaður sem fagfjárfestir, eins og rakið sé í úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur, 4. mars 2016.Er það nú mat dómsins, að umþessa málsástæðu stefnda verði að vísa til þess sem þegar liggur fyrir um þettaefni í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, en þar kemur meðalannars efnislega fram, að umrætt bréf (þ.e. USD skuldabréfið) hafi aðeins faliðí sér hagsmunaeign stefnda í kröfuréttindum annars aðila samkvæmt skuldabréfisem stefnandi í þessu máli var skuldari að og að ekki hafi því verið fyrir aðfara kröfuréttarsambandi á milli málsaðila og það lagt til grundvallar því aðstefndi í þessu máli eigi ekki kröfu á stefnanda í þessu máli vegna þeirrarhagsmunaeignar. Verður kröfu stefnda um ógildingu viðskipta með umrætt USDskuldabréf samkvæmt framangreindu því ekki komið við gagnvart stefnanda erhafði milligöngu um kaupin en telst ekki vera eiginlegur gagnaðili stefndasamkvæmt ofangreindu skuldabréfi. Í þriðja lagi byggir stefndi áþví, að lánssamningur aðila, frá 16. apríl 2007, verði í öllu falli að teljastógildur, a.m.k. að hluta til, þar sem í reynd sé um að ræða íslenskt lán bundiðólögmætri gengistryggingu og fari efni hans því í bága við verðtryggingar-ákvæði 13., og 14., gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Vísar stefndi hér til þess, aðorðalag lánssamnings aðila verði að skýra með tilliti til þess upphaflegatilboðs Kaupþings sem stefndi hafi samþykkt. Stefndi hafi engar skýringarfengið á því af hverju vikið hafi verið frá því tilboði í lánssamningnum, enerlendur gjaldeyrir hafi ekki verið nefndur á nafn í samþykktum lánanefndar ogstefndi einungis í reynd fengið lánaðar íslenskar krónur. Þá hafilánssamningurinn ekki veitt stefnanda heimildir til millifærslna af reikningumstefnda árið 2007. Telur stefndi hér um að ræða ólögmætt lán og vísar þar tildóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 464/2012 og framburðar Birkis Leóssonar,löggilts endurskoðanda, nú fyrir dómi.Af hálfu stefnanda er hér vísaðtil þess, að um þessa málsástæðu stefnda sé fjallað ítarlega í úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, þar sem vísað hafi verið til þess, aðvið mat á þessu beri samkvæmt dómaframkvæmd að horfa jafnt til þess hvers efnisviðkomandi löggerningur er, það er í þessu tilviki lánssamningurinn frá 16.apríl 2007 og viðaukar við hann, og til þess hvernig hann hefur í reynd veriðefndur. Eins og rakið sé nánar í ofangreindum úrskurði héraðsdóms, þá beri gögnmálsins með sér að afborganir og innborganir tengdar samningnum hafi almenntverið inntar af hendi í viðkomandi erlendum greiðslumyntum í samræmi við efnisamningsins, sbr. fyrirliggjandi yfirlit um hreyfingar á gjaldeyrisreikningumstefnda frá apríl 2007 og til desember 2009. Hafi fyrirsvarsmönnum stefnda þvímátt vera ljóst hvers efnis lánssamningurinn hafi verið, en ekki væri sýnt framá að stefndi hafi kvartað yfir framkvæmd hans fyrr en í kjölfar þess að stjórnKaupþings hafi verið tekin yfir af skilanefnd, og því væru engin efni til þessað ætla að millifærslur sem ráðgerðar hafi verið eftir samningnum hafi átt sérstað án aðkomu eða vitneskju stefnda. Hafi það því verið mat dómsins um þessamálsástæðu, í fyrrgreindum úrskurði frá 4. mars 2016, að ekki væru efni tilannars en að fallast á að lánssamningurinn hafi verið framkvæmdur með þeimhætti að erlendar myntir hafi í reynd skipt um hendur í samræmi við efni hansog ekki skipt máli þótt umræddir gjaldeyrisreikningar hafi ekki veriðveðsettir. Með vísan til þessa ofangreindarökstuðnings af hálfu stefnanda, sem liggur þegar fyrir í tilvísuðum úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, sem og með vísan til forsendna dómaHæstaréttar Íslands í málum nr. 2/2012 og 66/2012, sem þar var enn fremur vísaðtil, er það nú mat dómsins, að þrátt fyrir það mat vitnisins Birkis Leóssonar, löggiltsendurskoðanda, hér fyrir dómi, um að íslenskar krónur hafi í reynd veriðþungamiðja viðskiptanna, sé þó nægilega staðreynt að umræddur lánssamningur frá16. apríl 2007, sem og viðaukar við hann, verði formlega að teljast fela í sérlögmætt lán í þeim erlendu myntum sem þar um ræðir, og því verður sýknukrafastefnda í þessu máli, þá ýmist í heild eða að hluta, ekki reist á þessarimálsástæðu.Í fjórða lagi byggir stefndi áþví, að Arion banka hf. hafi verið óheimilt að brjóta gegn ákvörðunFjármálaeftirlitsins frá 22. október 2008 og framselja handveð og kröfu ágrundvelli lánssamningsins aftur til stefnanda, 17. október 2011. Slitastjórnstefnanda hafi því enga heimild haft til að móttaka handveð og hið meintaframsal sé ógilt. Stefnandi sé því ekki réttur aðili til að gera þær kröfur erliggi fyrir í málinu og sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts stefnanda, sbr.2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu stefnanda er hér vísaðtil þess, að í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands frá 29. apríl 2016 í málinr. 225/2016, hafi fengist úr því skorið, að með vísan til gr. 15.1lánssamningsins, þá hafi stefnanda verið heimill ráðstöfunarréttur yfir handveðsettum verðmætum er sett höfðu veriðtil tryggingar efndum samningsins við framsal hans til stefnanda. Í málinuliggi fyrir gögn um umrætt framsal, sbr. einkum fyrirliggjandi tilkynningu fráArion banka hf. til stefnda, dags. 17 október 2011, staðfestingu slitastjórnarKaupþings frá 11. desember 2014 og framsalssamning frá 30. júní 2011, enalmennt fylgi tilsvarandi veðréttindi með við framsal slíkra krafna. Að mati dómsins er fallist á meðstefnanda að þegar liggi fyrir í dómi Hæstaréttar Íslands frá 29. apríl 2016 ímáli nr. 225/2016, endanleg úrlausn um þetta atriði, það er að umdeilt framsallánssamningsins til stefnanda hafi verið lögmætt og með fylgt ráðstöfunarrétturyfir þeim handveðsettu verðmætum sem sett höfðu verið til tryggingar efndumhans, og verða varnir stefnda nú, byggðar á því að stefnandi geti ekki talistréttur kröfuhafi samkvæmt lánssamningi aðila frá 16. apríl 2007, vegnaaðildarskorts, sbr. 2. tl. 16. gr. laga nr. 91/1991, því ekki teknar til greinaá þessum grunni. Verður heldur ekki fallist á með stefnda að sýnt sé fram á aðstefnanda hafi við svo búið verið óheimilt að taka innstæður út af reikningumstefnda, þann 5. og 29. júní 2012, sbr. enn fremur úrskurð HéraðsdómsReykjavíkur frá 4. mars 2016, en þar var þá lagt til grundvallar að stefnandiætti kröfu á stefnda á grundvelli lánssamningsins, sem hafi numið hærri fjárhæð5. og 29. júní 2012 en næmi verðmæti þeirra veða sem stefndi leysti þá til sín.Í fimmta lagi byggir stefndi áþví, að verði ekki fallist á að lánssamningur, kaupsamningur um hlutabréf ogkaupsamningar um skuldabréf séu ógildir, þá sé á því byggt að lánssamningurinnhafi verið að fullu greiddur með reiðufé og skuldajöfnun á skuldabréfum í eigufélagsins á Kaupþing, þ.e. að andvirði 7.490.000 bandaríkjadalir og 3.470.000evrur, eða ígildi þess í peningum og skuldajöfnun farið fram 9. október 2008,samtals fjárhæð 1.295.474.429 krónur, en áður hafi verið greitt með peningum ogvöxtum 626.300.440 krónur og heildargreiðslur því verið 1.921.774.869 krónur.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að sú skuldajöfnun stefnda með umrædduskuldabréfi í eigu stefnda á Kaupþing, að ígildi 794.203.366 króna, hafi veriðstefnda óheimil, en stefndi hafi haft fullan rétt til að framselja skuldabréfiðþann 9. eða 10. október 2008.Af hálfu stefnanda er hér einkumvísað til þess, að um ofangreinda málsástæðu stefnda hafi þegar verið fjallað ídómi Hæstaréttar Íslands frá 29. apríl 2016, í máli nr. 225/2016. En þar hafiverið úr því skorið, að kröfu þeirri, sem stefndi hafi lýst við slit stefnandaá grundvelli umrædds USD skuldabréfs, yrði ekki haldið fram gagnvart stefnanda,þar sem stefndi hefði við slitameðferð Kaupþings ekki andmælt innan lögmæltsfrests þeirri afstöðu slitastjórnar að hafna bæri kröfunni sem lýstri kröfugagnvart stefnanda við slitameðferðina og hafi sú höfnun talist endanleg, sbr.3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., enda ættuundantekningar í 3. tl. 118. gr. laganna hér ekki við. Stefnandi vísar héreinnig til þess að þótt slitameðferð stefnanda hafi svo síðar lyktað meðnauðasamningi við kröfuhafa, sem komst á 23. desember 2015, þá breyti það enguum þessi endanlegu afdrif kröfunnar gagnvart stefnanda, sbr. dóma HæstaréttarÍslands í málum nr. 459/2011 og nr. 261/2013.Af hálfu stefnanda er einnigvísað til þess, að í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr.225/2016, hafi að öðru leyti um þetta atriði verið vísað til forsendna íúrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016. Þar komi meðal annars einnigfram, að leggja yrði til grundvallar, að með ofangreindri niðurstöðu lægi þájafnframt fyrir endanleg úrlausn um efni og inntak framangreindrar kröfustefnda á grundvelli USD skuldabréfsins í þá veru að hún teldist verahagsmunaeign í kröfuréttindum annars aðila. Því væri lagt til grundvallar aðstefndi ætti ekki í beinu kröfuréttar- sambandi við stefnanda vegna umræddrarhagsmunaeignar, sem fæli þá í sér að skuldajöfnun teldist ekki tæk og hafi þaraf leiðandi ekki getað farið fram 9. eða 10. október 2008. Er það mat dómsins, að fallastverði á með stefnanda, að leggja verði nú framan- greindar röksemdir í dómiHæstaréttar Íslands frá 29. apríl 2016 í máli nr. 225/2016, og í úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, fullum fetum til grundvallar þeirriniðurstöðu að stefndi geti ekki byggt á því að skuld samkvæmt lánssamningum séfallin niður við skuldajöfnuð á móti kröfu stefnda, að fjárhæð 7.490.000bandaríkjadalir, þar sem höfnun hennar við slitameðferð stefnanda taldistendanleg, eins og lýst í var ofangreindum dómi Hæstaréttar frá 29. apríl 2016og í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016. En svo sem komið hefurfram, þá hefur hér einnig þegar verið komist að þeirri niðurstöðu, að þar aðauki hafi heldur engu kröfuréttarsambandi verið fyrir að fara á milli aðilaþessa máls á grundvelli USD skuldabréfsins, líkt og rakið er svo enn frekar íofangreindum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, og þá með vísantil þess að umrætt USD skuldabréf hafi falið í sér hagsmunaeign stefndagagnvart öðrum aðila en stefnanda þessa máls.Í sjötta lagi byggir stefndivarnir sínar á því, að félagið eigi, í ljósi framangreindra viðskipta sinna viðKaupþing, nú efndabótakröfu á hendur stefnanda, sem stofnast hafi til vegnavanefnda Kaupþings við sölu USD skuldabréfsins til stefnda, 21.– 25. apríl2008, og sem lýst sé til skuldajafnaðar á móti kröfum stefnanda í máli þessu.Um sé að ræða efndabótakröfu upp á 794.203.366 krónur eða jafnvirði 7.490.000bandaríkjadala. Sé enn fremur á því byggt að efndabótakrafa þessi hafiskuldajafnast á móti kröfum stefnanda á hendur stefnda samkvæmt lánssamningnum,þá þegar 9. október 2008, en til vara í fullnaðaruppgjöri aðila 10. október2008, eða verði í öllu falli a.m.k. skuldajafnað nú, sbr. 1. mgr. 28. gr. laganr. 91/1991 og komi þá til frádráttar eftirstæðum kröfum stefnanda gagnvartstefnda í máli þessu.Að öðru leyti þá virðist stefndieinkum byggja ofangreinda efndabótakröfu á því, að umrætt USD skuldabréf, semhann hafi keypt fyrir milligöngu starfsmanna stefnanda, sem hafi, ólíktstefnda, búið yfir sérþekkingu á sviði verðbréfaviðskipta, hafi þá verið gallaðog skort þá eiginleika sem stefndi, sem kaupandi, hafi mátt ætla að það hefði,sbr. einkum 17. og 30. gr. kaupalaga nr. 50/2000 og stefndi þá jafnvel veriðleyndur mikilvægum atriðum er máli hafi skipt við kaupin. Hafi stefndi máttætla að USD skuldabréfið fæli í sér óskert tryggingaréttindi til handa stefndagagnvart stefnanda líkt og önnur skuldabréf sem stefndi hafi keypt af stefnandaí tengslum við viðskiptin, þar á meðal áðurgreind skuldabréf í evrum er stefnandihafi gengist við að bera ábyrgð á. Þessi sjónarmið eigi jafnt við hvort sembankinn seldi bréfin fyrir eigin reikning eða ekki. Kaupþing hafi lofað stefndaskuldabréfum á bankann, en hafi vanefnt loforð um að útvega þá vöru sem um hafiverið samið. Kaupþing hafi selt stefnda skuldabréf án fyrirvara um að bréfinhefðu takmörkuð réttindi. Aldrei hafi annað komið fram hjá starfsmönnumKaupþings en að um skuldabréf væri að ræða gagnvart Kaupþingi og ekkert hafiverið getið um takmörkuð réttindi bréfanna eða að hér væri um að ræða annað envenjuleg skuldabréf, sbr. tölvupóst þar sem bréfin voru boðin stefnda til kaupsaf Kaupþingi 22. janúar 2008. Ekki hafi verið gerður formlegur samningur umþessi flóknu viðskipti heldur hafi stefnda aðeins verið afhentar sölukvittanirvið kaupin. Vísar stefndi hér einkum til b-liðar 3. mgr. 40. gr. laga nr.50/2000, um lausafjárkaup, um ábyrgð seljanda á áskildum kostum hins selda, ennægilegt sé þá að ætla hafi mátt að varan hefði áskilda kosti, og til 1. mgr.18. gr. laganna, um það að upplýsingaskortur sé ígildi galla. Skuliupplýsingagjöf fjármálafyrirtækis vera skýr og sanngjörn, sbr. 14. gr. laga nr.108/2007, en misbrestur hafi hér orðið á því. Efndabótakrafa stefnda miði aðþví að stefndi eigi rétt á því að verða eins settur og hið selda hefði veriðógallað.Af hálfu stefnanda er hér vísaðtil þess að efndabótakröfu hafi ekki verið lýst af hálfu stefnda fyrir lokkröfulýsingarfrests við slitameðferð stefnanda. Sjónarmið um efndabætur hafiekki verið höfð uppi þegar krafa stefnda um skuldajöfnuð hafi verið sett fram,9. og 10. október 2008, né heldur í kröfulýsingu sem stefndi hafi sett fram ídesember 2009 og því sé ekkert sem gefi til kynna að slíkri kröfu hafi þá veriðhaldið fram. Slík krafa hljóti því nú í öllu falli að vera fallin niður fyrirvanlýsingu, eða hún fyrnd, teljist hún hafa stofnast á því tímamarki þegarstefndi keypti umrædd skuldabréf í apríl 2008, auk almennra tómlætissjónarmiðaí tengslum við lausfjárkaup. En þó svo að slíkri efndabótakröfu hafi ekki veriðlýst af hálfu stefnda við slitameðferð, þá hafi hann lýst kröfu á grundvelliUSD skuldabréfsins til skuldajafnaðar er hafi verið hafnað og því svo ekkiverið mótmælt. En þegar aðalkröfu hafi þannig verið hafnað fyrir vanlýsingu sénú naumast unnt að klæða hana í annan búning líkt og hér sé reynt að geraþannig að vanlýsingaráhrif séu þá ekki lengur fyrir hendi, sbr. dóm HæstaréttarÍslands í máli nr. 116/2013. Þá hafi stefndi heldur ekki sýnt fram á hverumrædd vanefnd í formi galla eigi að vera. Naumast geti talist galli að seldséu skuldabréf þar sem tilteknum skuldajafnaðarrétti sé þó ekki fyrir að fara,því þá væru allar þess háttar skuldabréfaútgáfur gallaðar, sem fái naumaststaðist, en stefnda hafi verið unnt að kynna sér skilmála skuldabréfaútgáfunnar.Það eigi sér heldur enga stoð að það hafi verið áskilinn kostur ískuldabréfaviðskiptunum að stefndi gæti skuldajafnað þeim við lánssamninginn,en í 100. gr. laga nr. 21/1991 sé raunar sett skilyrði um að kröfu verði ekkiaflað gagngert í þeim tilgangi að skuldajafna henni. Framangreindri málsástæðustefnda hafi einnig verið haldið fram í málinu nr. 225/2013, en þá verið hafnaðvegna vanreifunar. En eins og rakið hafi verið frekar í fyrrgreindum úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur frá 4. mars 2016, þá geti efndabætur aðeins komið hértil álita að sýnt þyki að fyrir hendi sé sannanlega kröfuréttarsamband aðila umviðkomandi kröfu. Að mati dómsins verður hér aðlíta til þess, að þegar liggur nú fyrir sú afstaða að úr því sé skorið aðtíðrætt USD skuldabréf hafi í reynd falið í sér hlutdeild stefnda íhagsmunaeign þar sem kröfuhafi gagnvart stefnanda sé í reynd annar aðili enstefndi. Verður því þegar af þeirri ástæðu að hafna þeirri málsástæðu stefndaað hann geti nú mögulega byggt skuldajöfnuð gagnvart stefnanda á hagsmunaeign íþví skuldabréfi þar sem kröfuréttarsamband aðila varðandi það getur þá ekkitalist vera fyrir hendi. Að öðru leyti er grundvöllur framangreindrarefndabótakröfu stefnanda í málinu afar óljós sem og töluleg framsetninggagnkröfu og verður að telja málatilbúnað stefnda við svo búið það óljósan ogvanreifaðan hvað þetta varðar, að ekki verði á því byggt í málinu. Þá er það og mat dómsins, aðstefndi hafi heldur ekki getað sýnt fram á að aðrar þær málsástæður sem stefndihefur haft uppi í málinu eigi við, ýmist um skaðabætur byggðar á öðrum enóljósari grundvelli, um endurgreiðslu á ofgreiddu fé, eða að byggt verði á neyðarrétti, reglum um óbeðinnerindisrekstur, eða öðrum atvikum eða sjónarmiðum sem renna eigi hér stoðumundir gagnkröfu stefnda gagnvart stefnanda, og verður krafa stefnda um sýknu íheild eða hluta því heldur ekki studd við slíkar röksemdir. Með hliðsjón af ölluframangreindu er það því niðurstaða dómsins að engin þeirra ofangreindumálsástæðna sem stefndi hefur hér byggt á kröfu sína um sýknu, ýmist í heildeða að hluta, geti stutt við þá kröfugerð hans í máli þessu.Með vísan til alls framangreindsverður því að fallast á dómkröfu stefnanda, eins og hún liggur nú hér fyrir,enda er ekki tölulegur ágreiningur um framsetningu hennar, það er að virtumþeim forsendum sem nú liggja hér fyrir samkvæmt framansögðu um grundvöllstefnukröfunnar. Þá liggja enn fremur fyrir í málinu gögn sem sýna inn- ogútgreiðslur af lánssamningnum, og ítarlegir útreikningar unnir af Price WaterhouseCoopers frá 25. ágúst 2014, með yfirliti um endurreikning lánssamningsins, sembyggt er á af hálfu stefnanda, en í framlagðri skýrslu stefnda frá Deloitte,dags. 9. desember 2014, sem vitnið Birkir Leósson, löggiltur endurskoðandistefnda, staðfesti hér fyrir dómi, er raunar á bls. 2 vísað til framangreindrarskýrslu Price Waterhouse Coopers.Að virtum þessum úrslitummálsins, og með vísun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður stefnda núeinnig gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hér að öllu virtuhæfilega ákveðinn 500.000 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Málið flutti Stefán A. Svenssonhæstaréttarlögmaður fyrir stefnanda, en þeir Jón Halldórsson og Einar GauturSteingrímsson hæstaréttarlögmenn fyrir stefnda.Pétur Dam Leifsson, setturhéraðsdómari, kvað upp dóminn. Dómarinn tók við meðferð málsins 23. janúar sl.,en hafði fram til þess engin afskipti af meðferð þess.D ó m s o r ðStefndi, AB 76 ehf., greiðistefnanda, Kaupþingi ehf., 8.322.776,24 svissneska franka, 273.016.873 japönskjen og 2.168.366,54 bandaríkjadali, ásamt dráttarvöxtum, sem eru 12,33667% af8.322.776,24 svissneskum frönkum frá 15. apríl 2010 til greiðsludags, 12,37563%af 273.016.873 japönskum jenum frá 15. apríl 2010 til greiðsludags og 12,63606%af 2.168.366,54 bandaríkjadölum frá 15. apríl 2010 til greiðsludags, allt aðfrádregnum innborgunum þann 5. júní 2012 að fjárhæð 1.954.266,62bandaríkjadalir, 9.757.897 íslenskar krónur, 4.176.842,04 evrur og þann 29.júní 2012 að fjárhæð 328.292.112 íslenskar krónur. Stefndi greiði stefnanda 500.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 632/2006
Kæruleyfi Kærumál Frávísun frá Hæstarétti
S krafðist ógildingar á fjárnámi sem SL hafði gert hjá honum. Með úrskurði héraðsdóms var því var hafnað. Þar sem höfuðstóll kröfunnar var undir áfrýjunarfjárhæð 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála óskaði S eftir leyfi til að kæra úrskurðinn, sbr. 4. mgr. sömu greinar. Þar sem beiðninni var hafnað brast skilyrði til kæru í málinu og því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hjördís Hákonardóttir og Hrafn Bragason. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 11. desember 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2006, þar sem staðfest var fjárnám 19. maí 2005, sem gert var hjá sóknaraðila í Nethyl 2, Reykjavík, að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar en til vara að framangreint fjárnám verði fellt úr gildi. Að þessu frágengnu krefst hann að dráttarvextir á kröfu varnaraðila „verði felldir niður lengra aftur í tímann en til 4. apríl 2005“ og að málskostnaður í héraði verði felldur niður. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Sýslumaðurinn í Reykjavík gerði umrætt fjárnám hjá sóknaraðila fyrir kröfu varnaraðila að höfuðstól 218.645 krónur. Skilyrði um áfrýjunarfjárhæð í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður beitt um kæru sem þessa, sbr. 4. mgr. 150. gr. laganna og 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989. Þegar málið var kært til Hæstaréttar var áfrýjunarfjárhæð 454.830 krónur. Sóknaraðili óskaði 12. desember 2006 eftir leyfi til að kæra úrskurð héraðsdóms í málinu, sbr. 4. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991. Beiðninni var hafnað 11. janúar 2007. Samkvæmt þessu brestur skilyrði til kæru í málinu og ber að vísa því sjálfkrafa frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 146/2013
Fasteignasala Lögmaður Skaðabætur
Ó ehf. krafði Þ um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna mistaka Þ við umsýslu í tengslum við kaup Ó ehf. á landsspildu í eigu D ehf. Þegar litið var til hlutverks Þ í tengslum við umrædd fasteignakaup og atvika að öðru leyti, svo og dóms Hæstaréttar frá 20. október 2011 í máli nr. 721/2010, var talið að ekki væru næg efni til að líta svo á að meint tjón Ó ehf. yrði rakið til vanrækslu Þ á skyldum hans sem fasteignasala. Var Þ því sýknaður af kröfu Ó ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. mars 2013. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 27.882.778 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2007 til 25. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki til álita fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Snyrtistofa Ólafar Ingólfs ehf., greiði stefnda, Guðmundi Þórðarsyni, 100.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 10. desember 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 12. f.m., var höfðað í febrúar 2012 af Snyrtistofu Ólafar Ingólfs ehf., Álftamýri 37 í Reykjavík, á hendur Guðmundi Þórðarsyni, Stórahjalla 12 í Kópavogi, en í áritun stefnda á stefnu, sbr. a. liður 3. mgr. 83. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamál, er birtingardags ekki getið. Stefnendur krefjast þess að stefnda verði gert að greiða þeim 27.882.778 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2007 til 25. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefnandi beindi málsókn sinni einnig að Verði tryggingum hf. og gerði í stefnu þá kröfu að stefndu yrði gert að greiða honum framangreinda fjárhæð í skaðbætur. Í þinghaldi 19. september sl. var fallið frá kröfum á hendur tryggingafélaginu. I Stefndi er héraðsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali. Í málinu liggur það fyrir að 28. júní 2008 var undirritaður samningur á milli stefnanda og DT manna ehf. um kaup stefnanda á 40 hektara spildu úr landi jarðarinnar Jaðars í Borgarbyggð. Samninginn undirrituðu Ólöf Ingólfsdóttir fyrir hönd kaupanda og Björgvin Þ. Þorsteinsson fyrir hönd seljanda. Á samninginn er ritað að hann sé saminn af stefnda. Kaupverð var 45.000.000 króna. Í 1. gr. samningsins var eigninni lýst og tekið fram að kaupanda væri kunnugt um að ekki væri hægt að þinglýsa kaupsamningi „fyrr en fastanúmer [lægju] fyrir á lóðunum“. Kaupverðið átti stefnandi að greiða með málverkum, 14 bifreiðum, og inneign á viðskiptanetinu, sbr. 2. gr. kaupsamningsins. Heldur stefnandi því fram að hann hafi að stærstum hluta staðið skil á greiðslu kaupverðs fyrir milligöngu stefnda strax við undirritun kaupsamnings, en sumar þeirra bifreiða sem seljandi spildunnar átti að fá í sinn hlut hafi ekki verið komnar til landsins þá og hafi því ekki verið afhentar. Þá hafi stefnandi haldið eftir greiðslu í formi inneignar á viðskiptanetinu að fjárhæð 6.000.000 króna. Eftirtaldir lausafjármunir, samtals að verðmæti 23.000.000 króna, hafi verið afhentir seljanda og afsalað til hans: 10. tl. Nissan Maxima, árgerð 2003, nr. NF-181(kr. 1.000.000) 12. tl. Nissan Maxima, árgerð 2000 (1.500.000) 13. tl. Chevrolet Equinog, árgerð 2005, nr. MX-270 (1.500.000) 14. tl. Chevrolet Equinog, árgerð 2005(kr. 3.000.000) 15. tl. MMC Galant, árgerð 2002, nr. JD-775 (kr. 1.000.000) Samkvæmt kaupsamningi hvíldi 8.000.000 króna veðkrafa á spildunni sem seljanda bar að aflétta. Gengi það ekki eftir bæri honum að taka á sig innflutningsgjöld vegna bifreiða og tollafgreiða fimm þeirra upp að áhvílandi fjárhæð. Þegar kaupsamningi var þinglýst 4. september 2007, en hann var móttekinn til þinglýsingar 29. ágúst sama ár, var rituð á hann svohljóðandi athugasemd: „Á landinu hvíla veðskuldir að fjárhæð kr. 66.050.000 en ekki 8.000.000 eins og segir í skjali.“ Af þessu tilefni ritaði lögmaður stefnanda bréf til seljanda spildunnar 29. nóvember 2007 þar sem gerð var krafa um að þessum veðböndum yrði aflétt og áskilnaður gerður um heimtu bóta vegna vanefnda. Þá var stefnda sömuleiðis ritað bréf þar sem stefnandi áskildi sér rétt til að krefjast bóta úr hendi hans ef kaupsamningurinn yrði ekki efndur. Var því haldið fram að stefndi hefði ekki gætt hagsmuna stefnanda við kaupsamningsgerðina nægilega með því að stefnandi hefði staðið við meginefni kaupsamningsins af sinni hálfu og afhent verðmæti upp á tugi milljóna án þess að tryggt hefði verið að hann fengi spilduna afhenta veðbandalausa svo sem kaupsamningur kvæði á um. Er í stefnu lýst tilraunum stefnanda til að ná fram réttum efndum á kaupsamningi og viðleitni hans til að takmarka tjón sitt þegar ljóst var orðið að ekki kæmi til þess að spildan yrði leyst úr veðböndum. Þannig lýsti hann bótakröfu að fjárhæð 90.000.000 króna í bú DT manna ehf., sem tekið var til gjaldþrotaskipta 18. mars 2008, en engar eignir fundust í búinu og var skiptum lokið 24. maí 2011 án þess að nokkuð fengist upp í lýstar kröfur. Þá lýsti hann kröfu í söluverð umræddrar spildu, sem seld var nauðungarsölu um mitt ár 2009, en bar þá heldur ekkert úr býtum. Hinn 24. maí 2011 ritaði lögmaður stefnanda stefnda bréf þar sem bóta var krafist úr hendi stefnda vegna mistaka hans við þá umsýslu sem hann hafi haft með höndum í tengslum við framangreindan kaupsamning. Er bótakrafan, 27.882.778 krónur, þar sundurliðuð þannig að annars vegar tekur hún til greiðslna samtals að fjárhæð 23.000.000 krónur sem stefnandi hafi þegar staðið viðsemjanda sínum skil á til samræmis við ákvæði kaupsamnings. Hins vegar var bóta krafist vegna útgjalda sem stefnandi hafi orðið fyrir vegna þeirra viðskipta sem hér um ræðir. Þannig hafi hann í fyrsta lagi þurfti að greiða 1.625.237 krónur til Frjálsa Fjárfestingarbankans hf. vegna ábyrgðar á láni sem hvíldi á bifreiðinni NF-181, Nissan Maxima, árgerð 2003, sbr. 10. tölulið 2. gr. kaupsamningsins, og seljandi, DT menn ehf., hafi átt að yfirtaka. Í öðru lagi hafi stefnandi þurft að greiða til sama aðila 3.240.643 krónur vegna ábyrgðar á láni sem seljandinn átti einni að yfirtaka og hvíldi á bifreiðinni MX-270, Chevrolet Equinog, árgerð 2005, sbr. 13. tölulið 2. gr. kaupsamningsins. Í þriðja lagi hafi stefnandi greitt 16.898 krónur vegna þinglýsingar- og stimpilgjalda. Í málinu hefur stefnandi uppi þessa sömu kröfu. Stefndi hafnar henni. II Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að stefndi hafi með háttsemi sinni brotið gegn skyldum sínum sem löggiltur fasteignasali. Hann hafi valdið stefnanda verulega fjárhagstjóni og sé því bótaskyldur gagnvart honum á grundvelli 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Stefnandi byggir á því að stefnda hafi borið að gæta réttar síns við kaupsamningsgerð, undirritun kaupsamnings, afhendingu greiðslna og yfirtöku lána er hvíldu á bifreiðum er afhentar voru og tryggja að engar greiðslur yrðu afhentar seljendum fyrr en öruggt væri að þinglýsing kaupsamnings hefði farið fram án athugasemda. Stefndi hafi ekki gætt að þessari grundvallarskyldu sinni sem löggiltur fasteignasali, en það hafi leitt til tjóns fyrir stefnanda. Ef stefndi hefði sýnt þá aðgæslu, réttsýni og vandvirkni í störfum sínum, svo sem krefjast megi af honum, hefði tjónið ekki orðið. Tjónið sé því sennileg afleiðing af háttsemi stefnda, enda verði að telja það undantekningarlausa reglu í fasteignaviðskiptum að þess sé gætt að greiðslur gangi ekki frá kaupanda til seljanda fyrr en kaupsamningi hefur verið þinglýst. Stefnda hafi borið að gæta greiðslnanna á skrifstofu sinni og hann hafi alls ekki mátt láta stefnanda afhenda seljanda undirritaðar eigendaskiptatilkynningar fyrr en kaupsamningi hafði verið þinglýst. Þar sem tjón hafi hlotist af gáleysi stefnda beri hann skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda. Stefnandi bendir á að samkvæmt 15. gr. laga nr. 99/2004 skuli fasteignasali gæta hagsmuna bæði kaupanda og seljanda. Hann skuli í hvívetna leysa af hendi störf sín svo sem góðar viðskiptavenjur bjóða. Hann skuli liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Þá beri honum einnig að gæta þess að aðila séu eigi settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegir kostir í samningum. Stefndi hafi brugðist skyldum sínum samkvæmt ákvæði 15. gr. laga nr. 99/2004 gagnvart stefnanda. Með því að láta afhendingu kaupverðsins af hálfu stefnanda fara fram á skrifstofu sinni við undirritun kaupsamnings hafi hann skapað aðstæður er leitt hefðu til þess að hið mikilvæga jafnvægi á milli afhendingar seljanda og greiðslu kaupanda raskaðist og verulega hætta skapaðist á að kaupandi yrði fyrir tjóni. Stefnandi byggir á því að á stefnda hafi hvílt sérstök varúðarskylda við framkvæmd þessara viðskipta. Stefndi hafi átt í umtalsverðu viðskiptasambandi við DT menn ehf. og aðstandendur félagsins og tekið að sér að annast frágang viðskiptanna fyrir þá. Samkvæmt 3. mgr. 14. gr. laga nr. 99/2004 skuli fasteignasali tilkynna aðilum tafarlaust með sannanlegum hætti hafi hann nokkurra annarra hagsmuna að gæta en þeirra er varða greiðslu þóknunar og útlagðs kostnaðar. Stefndi hafi ekki rækt þessa skyldu sína og því hafi stefnandi engan grun haft um að tengsl væri milli stefnda annars vegar og DT manna ehf., fyrirsvarsmanna þess félags og einkahlutafélaga á þeirra vegum hins vegar. Sérstök varúðarskylda hafi jafnframt hvílt á stefnda vegna þess að honum hafi verið það ljóst að bið yrði á því að mögulegt væri að þinglýsa kaupsamningi, sbr. niðurlagsákvæði 1. gr. kaupsamningsins. Miðað við orðalag þess virðist sem stefndi hafi ákveðið að varpa áhættunni yfir á stefnanda í stað þess að gæta hagsmuna hans í hvívetna eins og fasteignasala beri að gera. Hættan hafi átt að vera stefnda augljós, en hann kosið að horfa framhjá henni og varpa áhættunni á stefnanda. Samkvæmt framansögðu og umfram hina sérstöku varúðarskyldu sem hvílt hafi á stefnda sem löggiltum fasteignasala hafi verið enn frekari ástæða fyrir hann að sýna af sér varfærni við frágang kaupanna. Hann hafi brugðist þeirri skyldu sinni og sú framganga hans leitt til verulegs fjártjóns fyrir stefnanda. Krafa um vexti er gerð með vísan til III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Að því er varðar kröfu um málskostnað er þess sérstaklega getið í stefnu að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsynlegt að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. III Í greinargerð stefnda er því haldið fram að þeir tveir einstaklingar sem komu fram fyrir hönd einkahlutfélaganna sem aðild áttu að umræddum kaupsamningi, það er Hannes Ragnarsson fyrir hönd stefnanda og Björgvin Þorsteinsson fyrir hönd seljanda spildunnar, hafi báðir verið vel sjóaðir í því sem kallast „brask“ og stefndi hafi því ekki verið að hafa vit fyrir einhverjum óvönum aðilum í viðskiptum. Stefndi hafi fyrst stillt upp samkomulagi á milli aðila og í framhaldi af því kaupsamningi, en jafnframt hafi verið útbúin afsöl og sölutilkynningar fyrir stefnanda vegna bifreiðanna sem seljandi átti að fá í sinn hlut þannig að þær væru tilbúnar þegar átti að nota þær. Þær hafi síðan átt að afhenda jafnóðum og afhending á bifreiðunum færi fram, en flestir hafi þær verið niðurkomnar í Eistlandi í Rússlandi þá er kaupsamningurinn var gerður og því hafi átt eftir að leysa þær út þar og flytja hingað til lands, auk þess sem ekki hafi verið búið að standa skil á kaupverði þeirra í útlöndum. Stefndi hafi í raun ekkert haft í höndunum um það hver væri skráður eigandi bifreiðanna og afsölin og sölutilkynningar því hripaðar upp eftir Hannesi Ragnarssyni. Aðilar hefðu fengið í hendur hvor sitt eintaka af kaupsamningi og kaupandi hafi átt að þinglýsa afsali jafnskjótt og það væri hægt. Með þessu hafi hlutverki stefnda verið lokið og hann hafi ekki átt frekari aðkomu að málinu. Hvað Hannes Ragnarsson gerði eftir þetta hafi stefndi í fyrstu enga vitneskju haft um. Síðar hafi hann fregnað að Hannes hefði afhent einhverja bíla og dót fljótlega eftir samningsgerðina. Stefndi hafi ekki með nokkru móti getað fylgst með því sem þessir menn aðhöfðust úti í bæ án hans vitundar, enda ekki hafi ekki staðið til að hann yrði hafður með í ráðum. Kveðst stefndi fyrst hafa heyrt um vandmál sem upp væru komin þegar þeir hefðu komið á skrifstofu hans til að kvarta hvor yfir öðrum, Hannes yfir veðsetningum og Björgvin yfir því að þeir bílar sem honum voru afhentir væru í lélegu ástandi og að á þeim hvíldu veð umfram það sem kaupsamningur gerði ráð fyrir. Hafi stefnda virst sem það hafi fljótlega komið í ljós að hvorugur aðila hafi getað staðið við samninginn. Í þeim kafla greinargerðar sem hefur að geyma rökstuðning fyrir kröfugerð stefnda eru í fyrstu rakin sjónarmið sem að mati hans eiga að leiða til þess að vísa beri málinu frá dómi án kröfu. Könnun stefnda hafi leitt í ljós að samkvæmt skattframtölum og ársreikningum hafi stefnandi allt frá stofnun félagsins engar eignir átt sem það hefði getað selt eða notað í þeim viðskiptum sem til umfjöllunar eru í málinu og að það hafi engan rekstur haft með höndum allt frá stofnun þess árið 2005 og út árið 2010. Þá hafi fyrirsvarsmaður stefnanda og eiginkona hans persónulega staðið skil á þeim útgjöldum sem bótakrafa félagsins tekur meðal annars til samkvæmt því sem áður er getið. Með þetta allt í huga verði ekki séð að fyrir liggi að stefnandi geti átt aðild að þessu máli eða að félagið geti yfir höfuð haft uppi bótakröfu í því. Þar með beri dómara að vísa málinu frá dómi án kröfu, sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki átt neina þá aðkomu að málinu sem leitt geti til bótaábyrgðar hans. Fyrirsvarsmenn þeirra einkahlutafélaga sem hér áttu hlut að máli, það er Hannes Ragnarsson stjórnarmaður í stefnanda og Björgvin Þorsteinsson sem verið hafi í fyrirsvari fyrir DT menn ehf., hafi komið á hans fund með uppkast að samningi og beðið hann um að „stilla þessu upp“ með formlegum hætti. Áður en til þess kom hefðu þeir átt fund með Þorsteini Halldórssyni, sem ranglega sé sagður hafa verið starfsmaður stefnda. Samkvæmt þessu hafi stefndi ekki komið á því viðskiptum sem deilt sé um í málinu, enda hafi hann ekki haft umrædda spildu til sölumeðferðar og hann hafi ekki gengið frá söluumboði svo sem skylt sé að gera ef eignir eru teknar til sölumeðferðar. Hann hafi einungis stillt upp samkomulagi og kaupsamningi milli aðilanna án þess að hafa nokkur önnur afskipti af viðskiptunum. Skýrlega hafi verið tekið fram í kaupsamningnum að hann yrði ekki raunhæfur fyrr en búið væri að aflétta veði af spildunni og fá fastanúmer á hana. Þetta hafi komið fram í samkomulaginu sem fyrst var undirritað og síðan ítrekað í kaupsamningi og í umræðum um hann. Aðilar hefðu fengið í hendur eintak af kaupsamningnum og ætlað að sjá um sig sjálfir þaðan í frá. Þar með hafi afskiptum stefnda af málinu lokið. Það hafi verið vonlaust fyrir hann að fylgjast með því hvað aðilarnir gerðu eftir að þeir yfirgáfu skrifstofu hans. Vísar stefndi að því er framangreint varðar til skriflegrar yfirlýsingar Björgvins Þorsteinssonar, sem lögð hefur verið fram í málinu, en þar sé réttilega skýrt frá því hvernig þetta allt gekk fyrir sig. Stefndi vísar því á bug að hann hafi verið í verulegum viðskiptatengslum við DT menn ehf. þegar umrædd viðskipti fóru fram. Hann hafi ekkert þekkt Björgvin Þorsteinsson, en Hannes Ragnarsson hafi hann aftur á móti þekkt og hin takmarkaða aðkoma stefnda að málinu hafi í raun verið vinargreiði við hann sem ekkert endurgjald hafi komið fyrir. Stefndi sé skoðunarmaður í 130-140 einkahlutafélögum og að sú staða hans haldist oftast óbreytt þótt eigendaskipti verði, en sú hafi einmitt verið raunin að því er varðar einkahlutafélög sem Björgvin hafi eignast. Þá sýni það varla viðskiptatengsl þótt stefndi hafi lýst kröfum fyrir skjólstæðinga sína í þrotabú DT manna ehf. Stefndi áréttar að hlutverk hans í tengslum við kaup stefnanda á umræddri spildu hafi verið mjög afmarkað og meint tjón stefnanda verði í því ljósi ekki rakið til vanrækslu af hans hálfu á lögbundnum skyldum hans. Honum hafi ekki verið ætlað að hafa frekari afskipti af málinu eftir að fyrirsvarsmenn aðila fór út af skrifstofu hans með samninginn í höndunum. Stefndi beri því enga ábyrgð á efndum samningsins og ekkert orsakasambanda sé milli vinnu hans við það að setja samninginn upp og þess tjóns sem stefnanda telur sig hafa orðið fyrir. Það sé frekar klént að reyna að „klína“ einhverri ábyrgð á hann vegna þess klúðurs sem Hannes Ragnarsson hafa sjálfur komið sér og einkahlutafélagi eiginkonu sinnar í. Í niðurlagi greinargerð stefnda er því haldið fram að þær bætur sem verið er að fara fram á úr hendi hans séu gjörsamlega út í hött hvað fjárhæðir varðar „enda ekki séð hvernig stefnandi sé eða hafi verið eigandi að neinu af því sem hann var að afhenda samkvæmt fyrirliggjandi gögnum.“ IV Í greinargerð lýsir stefndi aðkomu sinni að gerð samnings um kaup stefnanda á 40 hektara spildu úr landi Jaðars í Borgarbyggð. Heldur hann því fram að það verkefni sem hann tók að sér að vinna fyrir samningsaðila hafi takmarkast við að ganga frá formlegum kaupsamningi á grundvelli samkomulags sem þeir hefðu þá þegar gert. Hann hafi ekki haft frekari afskipti af málinu þaðan í frá, enda ekki til þess ætlast. Telur hann sig af þessum sökum ekki bera ábyrgð á mögulegu tjóni stefnanda. Þess utan hafi stefnandi ekki fært fyrir því sönnur hvert tjón hans sé. Stefndi hafði spilduna sem um ræðir í málinu ekki til sölumeðferðar og ekki eru efni til að líta svo á að hann teljist hafa haft milligöngu um þau viðskipti með hana sem bótakrafa stefnanda er sprottin af. Þykir jafnframt verða að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stefndi hafi í aðdraganda kaupsamnings haft það hlutverk eitt samkvæmt ósk fyrirsvarsmanna samningsaðila að færa á blað þá skilmála kaupa sem þeir höfðu komið sér saman um þegar til hans var leitað. Er þess og að geta, þótt það hafi að jafnaði ekki þýðingu við mat á bótaábyrgð sérfræðinga, að stefndi mun ekki hafa þegið greiðslu fyrir það verk sem kaupsamningsaðilar fólu honum. Sjálfur hefur hann skýrt svo frá að það hafi verið vinargreiði við þann einstakling sem verið hafi í fyrirsvari fyrir stefnanda, Hannes Ragnarsson. Er í öllu falli ósannað að hagsmunatengsl á milli stefnda og viðsemjanda stefnanda eða forsvarsmanna þess félags hafi verið fyrir hendi. Við undirritun kaupsamningsins 28. júní 2007 var ljóst að fastanúmer spildunnar lá ekki fyrir og að ekki væri unnt að þinglýsa honum fyrr en úr því hefði verið bætt, sbr. þágildandi d. liður 2. mgr. 6. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978, en í 1. gr. samningsins var sérstaklega tekið fram að stefnanda væri kunnugt um þessa stöðu. Verður ekki séð að stefnda hafi þaðan í frá verið ætlað að eiga aðkomu að framvindu þessara viðskipta og leggja verður til grundvallar að hann hafi í reynd ekki gert það. Kaupsamningurinn var síðan móttekin til þinglýsingar 29. ágúst 2007, þ.e. þegar tveir mánuðir voru liðnir frá undirritun hans, og hann innfærður í þinglýsingabók 4. september sama ár. Svo sem fram er komið var rituð á hann athugasemd þinglýsingarstjóra þess efnis að á spildunni hvíldu veðskuldir að fjárhæð 66.050.000 krónur, en ekki 8.000.000 krónur svo sem tekið var fram í samningnum. Upplýst er að þau veðbréf sem hér um ræðir voru móttekin til þinglýsingar 9. júlí og 8. ágúst 2007. Andstætt því sem haldið hefur verið fram af hálfu stefnanda þykir ekki unnt að ganga út frá því við úrlausn málsins að greiðsla á hluta kaupsverðs spildunnar hafi farið fram á skrifstofu stefnda á kaupsamningsdegi með því að seljandi hennar hafi þá þegar fengið afhenta frá stefnanda einhverja þá lausafjármuni sem samkvæmt samningnum áttu að vera gagngjald fyrir hana. Skortir reyndar alveg upplýsingar í málinu um framvindu viðskiptanna að þessu leyti. Með tilvitnuðu ákvæði kaupsamnings sem laut að þinglýsingu hans lá fyrir með skýrum hætti að vikið væri frá viðtekinni og almennt þekktri tilhögun í viðskiptum með fasteignir. Samkvæmt gögnum málins var Hannes Ragnarsson, sem mun hafa komið fram fyrir hönd stefnanda við kaupsamningsgerðina, á sama tíma stjórnarmaður í að minnsta kosti tveimur einkahlutafélögum sem samkvæmt samþykktum þeirra stunduðu útleigu á atvinnuhúsnæði og tilgangur annars þeirra var kaup og sala fasteigna og hvers konar umsýslu með þær. Samkvæmt 27. gr. laga nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa ber fasteignasali ábyrgð á tjóni sem hann eða starfsmenn hans valda í störfum sínum, af ásetningi eða gáleysi. Um sakarmat og sönnun gilda reglur skaðabótaréttar. Með vísan til þess sem rakið er hér að framan um hlutverk stefnda í tengslum við umrædd fasteignakaup og atvik að öðru leyti, svo og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar frá 20. október 2011 í máli nr. 721/2010, er það mat dómsins að ekki séu næg efni til að líta svo á að meint tjón stefnanda verði rakið til vanrækslu stefnda á skyldum hans sem fasteignasala. Að þessari niðurstöðu fenginni þarf ekki að fjalla um hvert meint tjón stefnanda kann að vera. Samkvæmt framansögðu er stefndi sýknaður af kröfum stefnanda, en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Guðmundur Þórðarson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Snyrtistofu Ólafar Ingólfs ehf. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 214/2011
Kærumál Gjaldþrotaskipti Endurupptaka
Mál þetta sem tekið var til úrskurðar þann 17. þ.m. barst dómstólnum þann 28. janúar sl. með beiðni um endurupptöku og ógildingu á úrskurði Héraðsdóms Reykjaness frá 28. október 2010 um að bú sóknaraðila A, kt. [...], skuli tekið til gjaldþrotaskipta. Í þinghaldi þann 17. þ.m. gekkst lögmaður sóknaraðila við því, og vísaði til framlagðra gagna, að sóknaraðili hafi verið boðaður til skýrslutöku hjá skiptastjóra búsins í nóvember 2010.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 21. mars 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um endurupptöku á máli, sem lauk með úrskurði 28. október 2010 um að bú hans væri tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að beiðni sín um endurupptöku verði tekin til greina. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 463/1999
Kærumál Gagn Verjandi
Kærður var úrskurður héraðsdómara þar sem fallist var á kröfu lögreglustjóra um skýrslutöku yfir X fyrir dómi og framlengingu frests til að synja verjanda X um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls í þrjár vikur, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 74. gr. a. laga nr. 19/1991. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna úrskurðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. nóvember 1999, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að tekin yrði skýrsla fyrir dómi af varnaraðila, svo og að framlengdur yrði í þrjár vikur frestur til að synja verjanda varnaraðila um aðgang að gögnum varðandi rannsókn opinbers máls, sem beinist að varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að sóknaraðila verði gert að afhenda verjanda endurrit allra gagna, sem málið varðar, til vara endurrit allra gagna, sem eru eldri en einnar viku gömul, en til þrautavara endurrit allra annarra gagna en skýrslna þeirra, sem að málinu koma. Þá er krafist kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Ár 1999, þriðjudaginn 23. nóvember er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni héraðsdómara, kveðinn upp úrskurður um kröfu lögreglustjórans í Reykjavík að fram fari skýrslutaka fyrir dómi af [...] og að framlengdur verði í þrjár vikur frestur sá sem lögregla hefur til þess að synja verjanda hans um aðgang að rannsóknargögnum. Málavextir. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að tekin verði skýrsla af kærða, [...], fyrir dómi og að jafnframt verði framlengdur í þrjár vikur frestur sá sem lögregla hefur til þess að synja verjanda kærða um aðgang að rannsóknargögnum máls nr. 10-1999-27798. [...] Kærði hefur viðurkennt að vera riðin við stórfellt fíkniefnabrot. Rannsókn málsins er ekki lokið og ber mikið á milli kærða og annarra sem grunaðir eru í málinu. Þá er eftir að afla gagna í því frá [...]. Nauðsyn þykir vera á því að kærði verði yfirheyrður fyrir dómi um þátt sinn í málinu. Þá þykir vera hætta á því að hann gæti spillt fyrir rannsókn málsins ef hann fengi aðgang að gögnum þess. Þykir því vera rétt og í samræmi við b-lið 1. mgr. 74. gr. b, laga um meðferð opinberra mála að verða við kröfu lögreglunnar í Reykjavík um að að fram fari skýrslutaka fyrir dómi af kærða, [...], og að framlengdur verði í þrjár vikur frestur sá sem lögregla hefur til þess að synja verjanda hans um aðgang að rannsóknargögnum málsins. Úrskurðarorð: Fallist er á kröfu lögreglustjórans í Reykjavík um að fram fari skýrslutaka yfir kærða, [...], fyrir dómi. Jafnframt er framlengdur í 3 vikur frestur sem lögregla hefur til þess að synja verjanda kærða um aðgang að öllum rannsóknar­gögnum máls nr. 10-1999-27798.
Mál nr. 142/2005
Hótanir Skilorð
G var ákærður fyrir hótanir, með því að hafa í bréfi til A, hótað því að A og nafngreindur umbjóðandi hans yrðu báðir „drepnir“ og jafnframt hótað A með tilteknum orðum. G viðurkenndi að hafa sent A umrætt bréf. Talið var að í umræddum orðum fælist hótun um að fremja refsiverðan verknað, sem til þess væri fallin að vekja ótta hjá A um velferð hans og að G hefði verið ljóst að A hlaut að taka hótunina alvarlega. Var hann því sakfelldur fyrir brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur í 2 mánaða skilorðsbundið fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Garðar Hafstein Björgvinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. mars 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 9. febrúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 15. júní 2004, á hendur Garðari Hafsteini Björgvinssyni, kt. [...], Herjólfsgötu 18, Hafnarfirði, Málsatvik. Í bréfi þessu segir m.a.: ,,Ég vil bara að það komi hér skýrt fram hvað ég meinti. Þú ásamt varmenninu [B] gerðuð þetta árið 1996. Þið stáluð nýjum bát úr bátastöð minni. Það var ykkur ekki nóg. Þið stáluð mannorði mínu, lánstrausti, atvinnu minni og eyðilögðuð heimilislíf mitt, lögðuð líf mitt í rúst af yfirlögðu ráði. Fyrir þetta verðið þið báðir drepnir ef lög ná ekki yfir verk ykkar. En - athugið. Verið þið ekki svo stropaðir að ég hyggist leggja líf mitt endanlega í rúst með því að farga ykkur eins og heiðarlegum mönnum, nei. Þú [A]! Þig mun ég vakta og elta á röndum þar til öll þjóðin þekkir þig eins og þú ert...” Ákærði játaði að hafa sent umrætt bréf til kæranda í því skyni að fá kæranda til að ræða við sig um það sem hann hefði gert sér. Ákærði kvað kæranda hafa hringt í sig 24. janúar, þ.e. nokkru áður en hann skrifaði umrætt bréf til kæranda. Kærandi hafi ögrað sér og spurt hvort ákærði myndi standa skriflega við orð þau sem ákærði lét falla í samtali þessu. Ákærði kvað efni bréfs þessa vera ,,hálfvitalegt”, þar sem ákærði kvaðst aldrei hafa ætlað sér að gera alvöru úr því sem sett er fram í bréfinu. Um líflátshótun þá sem fram kemur í bréfinu kvaðst ákærði hafa átt við að hann myndi ,,drepa [A] með orðum”, þ.e. eyðileggja mannorð hans. Spurður um hvað ákærði hefði átt við með orðunum, ,,þig mun ég vakta” kvaðst ákærði eiga við að hann myndi aldrei hætta að reyna að ná rétti sínum og láta kæranda standa fyrir máli sínu. Ákærði kvaðst ekki telja efni bréfsins vera með þeim hætti að það hafi verið til þess fallið að vekja með kæranda ótta um líf eða heilbrigði. Hann kvaðst einungis hafa ætlað að hræða hann. Ákærði kvað kæranda hafa hótað sér í símtali á árinu 2002. Hafi kærandi sagt við ákærða að hann myndi senda 2-3 vini sína frá Litla-Hrauni til þess að ,,loka kjaftinum á ákærða forever ”. Vitnið, A, kvaðst halda að hann hefði fengið umrætt bréf 2. febrúar 2004. Hann hafi túlkað efni bréfsins sem hótun, enda sé hótun í bréfinu. Vitnið kvað bréf þetta hafa borist sér í framhaldi af ákveðnum símasamskiptum við ákærða, en ákærði hafi á þeim tíma verið að reyna að fá mál endurupptekið mál sem var þá löngu dæmt í Hæstarétti. Vitnið kvaðst aldrei hafa hvatt ákærða til að senda sér bréf með hótunum. Þá kvaðst vitnið aldrei hafa hótað því að senda fanga af Litla-Hrauni til þess að berja á ákærða. Sú staðhæfing ákærða sé alveg fráleit. Vitnið kvað ákærða aldrei hafa veist að sér, nema í orðum, en kvað að sér hafi þótt ástæða til, í ljósi fyrri sögu ákærða, að láta málið ekki kyrrt liggja, heldur senda það áfram til lögreglu. Vitnið kvað sér hafa verið kunnugt um að ákærði hefði hlotið refsidóm fyrir ofbeldisbrot gagnvart lögmanni á árum áður og því hafi honum þótt ástæða til að taka hótunina í bréfinu alvarlega. Vitnið kvaðst þó ekki hafa orðið hrætt um líf sitt. Spurt um hvort efni bréfsins hefði valdið hjá vitninu ótta um líf, heilbrigði eða velferð, ítrekaði vitnið að sér hafi þótt full ástæða til að láta lögreglu vita af bréfinu, vegna fyrri sögu ákærða. Vitnið kvað ákærða áður hafa hótað sér munnlega, en þess á milli hefðu þeir átt ágætis samtöl. Vitnið, C, kvaðst hafa verið í sambúð með ákærða á árunum 1998 til 2001. Hún kvaðst ekki hafa orðið vitni að meintu símtali ákærða við kæranda árið 2002, þar sem ákærði hefur borið að kærandi hafi hótað ákærða að tilgreindir menn myndu ,,ganga frá ákærða”. Vitnið kvaðst hins vegar hafa heyrt ákærða tala um þetta ákveðna símtal við sig. Vitnið þvertók fyrir að hafa heyrt þetta símtal, enda kvaðst hún hafa verið flutt frá ákærða á árinu 2002. Niðurstaða. Ákvörðun refsingar. Sakarkostnaður. D ó m s o r ð Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 158/2014
Líkamsárás Dráttur á máli Aðfinnslur
X var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fyrir að hafa sparkað eða trampað á höfði Y. Var hann dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi. Þá var honum gert að greiða Y 50.000 krónur í miskabætur. Átalinn var sá dráttur sem varð á meðferð málsins fyrir útgáfu ákæru hjá ákæruvaldinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. febrúar 2014 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu og að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann þess að refsing verði milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður fallist á þá niðurstöðu að sök ákærða sé sönnuð svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa. Verður hann því sakfelldur fyrir það brot sem honum er gefið að sök. Að öllu virtu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga bundið því skilorði sem í dómsorði segir. Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað skulu óröskuð. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns að meðtöldum virðisaukaskatti og útlögðum kostnaði verjandans, eins og í dómsorði greinir. Það athugast að rannsókn málsins lauk þegar eftir atburði 11. september 2011 en ákæra var ekki gefin út fyrr en 19. apríl 2013. Þessi dráttur á meðferð málsins hjá ákæruvaldinu er aðfinnsluverður. Dómsorð: Ákærði, Arnar Ingi Sævarsson, sæti fangelsi í 30 daga. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 693.071 krónu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Árna Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 627.500 krónur, og útlagðan kostnaðar verjandans, 42.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. desember 2013. Mál þetta, sem dómtekið var að lokinni aðalmeðferð mánudaginn 4. nóvember, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Akureyri, útgefinni 19. apríl 2013, á hendur Arnari Inga Sævarssyni, kt. [ ],[ ],[ ], X, kt. [ ],[ ],[ ] og Y, kt. [ ],[ ],[ ] „fyrir líkamsárásir, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 11. September 2011, inni í afgreiðslu Nætursölunnar við Strandgötu á Akureyri, sýnt af sér þá háttsemi sem lýst verður hér á eftir og með þeim afleiðingum sem einnig er lýst: A. Gegn ákærða Y fyrir að hafa skallað í andlit og síðan slegið, A, kt. [ ], með þeim afleiðingum að hún hlaut blóðnasir. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. B. Gegn ákærða X, fyrir að hafa sparkað í bak meðákærða Y, þar sem hann lá óvígur í gólfinu í afgreiðslusal Nætursölunnar, eftir átök sem ákærðu höfðu allir tekið þátt í, með þeim afleiðingum að brotaþoli fékk hluta af þeim áverkum sem lýst er í C lið ákærunnar. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. C. Gegn ákærða Arnari Inga, fyrir að hafa sömuleiðis eftir að meðákærði Y lá óvígur í gólfinu eftir nefnd átök, sparkað eða trampað á höfði hans. Afleiðingar þessara árása sem lýst er í B og C lið ákærunnar fyrir brotaþola Y voru þær að hann hlaut skrámur á baki og mar á hægra herðablaði og á bringu undir vinstra brjósti, mar yfir hægra auga og hægra kinnbeini og eftir coronal suturu og aftur að lambdoid suturu að neðanverðu vinstra pariet beini var bólga og eymsli. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20, 1981. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa Í málinu gerir Y, kt. [ ], [ ],[ ], bótakröfu á hendur ákærða Arnari Inga Sævarssyni, kt. [ ], að fjárhæð kr. 500.000- auk vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga nr. 38, 2001, um vexti og verðtryggingu. frá 11. september 2011 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að krafa þessi er kynnt ákærða, en síðan dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Einnig er gerð krafa um lögmannskostnað að mati dómsins.“ Ákærði Y játar sök samkvæmt ákæru. Ákærði X játar þá háttsemi sem honum er gefin að sök, en kveðst enga afstöðu taka til þess hvort hann hafi valdið þeim áverkum sem tilgreindir séu í ákærunni. Ákærði Arnar Ingi neitar sök og hafnar bótakröfu. Málavextir Samkvæmt lögregluskýrslu barst lögreglu tilkynning kl. 04:01, aðfaranótt sunnudagsins 11. september 2011, um slagsmál í söluturninum Nætursölunni við Strandgötu. Er lögregla hafi komið á vettvang hafi Arnar Ingi Sævarsson borið að Y hefði ráðizt á vinkonu Arnars Inga. Segir í skýrslunni að Y hafi verið „frekar æstur og reiður“ en þó samþykkt að koma með lögregluþjónum til viðræðna í lögreglubifreið. Þar hefði Ykvartað um svima og ógleði og hafi lögregluþjónar í fyrstu haldið að ölvun hans ætti þátt í þessu, en Y hefði verið „áberandi ölvaður“. En eftir að upplýsingar hefðu borizt úr viðræðum annarra lögregluþjóna við vitni á staðnum hefði höfuð hans verið skoðað og þá komið í ljós áverkar, roði, á báðum kinnbeinum, en einnig mikill roði aftan við vinstra eyra og áverki frá eyranu og upp á hvirfil. Hafi honum þá verið ekið á sjúkrahús. Samkvæmt bráðasjúkraskrá Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri kom Y þangað kl. 04:19 þessa nótt. Hafi hann þá verið „verulega ölvaður og litla sem enga sögu hægt að fá upp úr honum.“ Niðurstöður skoðunar eru sagðar þessar: „Við skoðun eru mar og skrámur víðsvegar um líkama, á aftanverðum upphandlegg hægri handar sem og framanverðum handlegg vinstri handar. Skrámur eru einnig á baki þar sem mar er að koma fram á hægra herðablaði, medial hlið og einnig á bringu undir vinstra brjósti. Það er einnig mar yfir hægra auga og hægra kinnbeini og eftir coronal suturu og aftur að lambdoid suturu á neðanverðu vinstra pariet beini er bólga þar sem sjúklingur er aumur en ekki klár grunur eftir klíníska skoðun um brot þar undir.“ Ákærði Arnar Ingi gaf skýrslu hjá lögreglu sunnudaginn 11. september og liggur fyrir upptaka af yfirheyrslunni. Lýsti ákærði því meðal annars að hann hefði dregið meðákærða Y og ætlað að koma honum út af staðnum. Hefði ákærði hálfvegis haldið á honum en meðákærði verið „frekar leiðinlegur að halda á“. Á leiðinni út hefði meðákærði slegið A aftur, og þá hefði fokið í ákærða, sem hefði fellt meðákærða og lagzt ofan á hann. Í framhaldi af þessu hefði verið rifið í ákærða og bolur hans hefði rifnað við það að einhver reyndi að losa hann af meðákærða. Meðákærði hefði legið með hendur yfir andliti og hefði ákærði tekið þær í sundur og öskrað á hann spurningar um hvers vegna meðákærði hefði ráðizt að A, en meðákærði hefði engu svarað heldur leikið sig áfengisdauðan að því er ákærði hefði talið. Einhverjir hefðu svo reist ákærða á fætur og hann ekki barizt um gegn því. Hefði ákærða þá sýnzt sem meðákærði væri „á einhverri hreyfingu. [Ákærða] langaði þá svo agalega til að bara hrinda honum aftur í jörðina, eða sem sagt stapp‘onum, og það fer í hausinn á honum, skildist mér, eða hausinn eiginlega einhvers staðar hérna“ – og hér strauk ákærði hægri hluta andlits síns frá gagnauga að eyra – „ég veit ekki hvar ég náði, en ég gerði bara svona“ – og þá sýndi ákærði með látbragði hvernig hægri fæti er þrýst lóðrétt niður – „þetta var ekkert, án þess að ég viti það eitthvað, fast frá mér. En engu að síður, ég gerði þetta. Og svo sé ég þennan strák ekkert meir.“ Kvaðst ákærði hafa misst stjórn á sér þarna. Sunnudaginn 11. september gaf B skýrslu hjá lögreglu. Er haft eftir henni í samantekt um skýrsluna að hún hafi um nóttina gengið fram hjá Nætursölunni ásamt vinkonu sinni „og að hún hafi séð strák sem lá þarna í gólfinu. B sagði að það hefðu verið þarna strákar og þeir hafi verið upptjúnaðir og hún hafi bara staðið þarna og þá hafi hún séð ljóshærðan strák í svörtum bol sparka svona ofan á hausnum á honum, traðkar ofan á hausnum á honum.“ Að öðru leyti þykir ekki ástæða til að rekja hér efni lögregluskýrslna. Í málinu liggja fyrir upptökur úr öryggismyndavélum á Nætursölunni. Verður nánar fjallað um þær í niðurstöðukafla dómsins. Skýrslur ákærðu og framburður vitna fyrir dómi Ákærði Arnar Ingi sagðist hafa verið á Nætursölunni ásamt vini sínum, meðákærða X, og A. Skyndilega hefði hann séð slagsmál brjótast út milli meðákærðu Y og X. Meðákærði Y hefði snúið baki í ákærða, sem hefði hlaupið að honum og tekið um hann aftan frá. Ákærði hefði því næst hrópað til meðákærða X spurningu um hvað meðákærði Y hefði gert, og fengið það svar að hann hefði „skallað A“. Ákærði hefði þá tekið um meðákærða Y aftan frá, undir hendur, og dregið hann í burtu, en á leiðinni út hefði meðákærði kýlt A í andlitið. Ákærði hefði þá reynt að draga hann frekar í burtu frá A, „sem sagt bara tek aðeins meira á hann“, og við það hefðu báðir dottið. Meðákærði Y hefði dottið á hurð, „með andlitið eiginlega á undan“ og ákærði hefði snúið honum við og hefði svo setzt ofan á hann og setið þar í hálfa til eina mínútu. Eftir það hefðu einhverjir drengir dregið ákærða upp og rifið í hann. Við það hefði meðákærði Y ætlað að reisa sig upp en ákærði þá reynt að „ýta honum bara aftur niður í rauninni með löppinni“, en hvorki sparkað í hann né trampað á honum. Þegar ákærði var spurður nánar um hvort meðákærði hefði dottið á hurð kvaðst hann ekki geta fullyrt það. Hann hefði verið mjög drukkinn, þetta gerzt mjög hratt og langt síðan. Ákærði sagðist hafa séð meðákærða X sparka einu sinni í meðákærða Y þegar Y hefði legið. Sparkið hefði komið í síðuna, bakið eða öxlina, ákærði hefði ekki séð það nákvæmlega. Ákærði sagði tilgang aðgerða sinna gagnvart meðákærða Y hafa verið að koma í veg fyrir að hann kýldi meðákærða X eða réðist aftur á A. Hann hefði ekki ætlað að meiða meðákærða Y. Ákærði var spurður út í frásögn sína í yfirheyrslu hjá lögreglu. Hann kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hann hefði sagt í yfirheyrslunni, en hann hefði verið illa fyrir kallaður eftir drykkju næturinnar áður. Spurður hvort eitthvað sérstakt væri rangt við þá frásögn sem eftir honum er höfð, sagðist hann ekki hafa sparkað í meðákærða Y. „Ég er harður á því, þó svo ég hafi viðurkennt það við lögregluna þá bara með því að fá að hugsa þetta og fá að sjá vídeóið og svona, þá finnst mér ég ekki hafa sparkað í hann“, bætti hann við. Lögreglan hefði fullvissað sig um að hann hefði sparkað í meðákærða. „Hún sagði alltaf við mig, þú sparkaðir í hann, þú veizt það eru þessi tvö vitni sem sáu þig að minnsta kosti sparka í hann einu sinni ef ekki tvisvar eða þrisvar. Það sést hvergi á vídeóinu að ég sparkaði tvisvar eða þrisvar í hann. Og ég sparkaði ekki í hann“, bætti ákærði við. Hann kvaðst ekki muna hvaða lögregluþjónn hefði sagt sér þetta, en það hefði ekki verið sá sami og yfirheyrði. Ákærði X sagði tildrög átakanna hafa verið að þau A hefðu setið og spjallað saman en hún svo staðið upp og farið að ræða við meðákærða Y. Ákærði hefði ekki heyrt hvað þeim hefði farið á milli, en séð að meðákærði hefði svo skallað hana í andlitið. Ákærði hefði þá haldið á samloku og hefði þegar í stað kastað henni í meðákærða og farið svo og ætlað að ganga á milli. Ákærði kvaðst halda að hann hefði rifið í meðákærða, sem hefði þá kýlt sig. Eftir þetta hefði meðákærði Arnar Ingi komið að þeim „og tekið eitthvað í hann“, en ákærði kvaðst ekki muna neitt frá þeirri stundu og þar til ákærði hefði sparkað í meðákærða Y þar sem meðákærði hefði legið á gólfinu. Sparkið hefði líklega komið á bakið mitt og kvaðst ákærði ekki muna til þess að það hefði verið fast. Aðspurður kvað hann hugsanlegt að skrámur á baki og mar á herðablaði meðákærða væru komin til af sparkinu, en hann væri ekki í aðstöðu til að dæma um það. Ákærði kvaðst hafa verið „frekar mikið ölvaður“. Hann myndi atburði „bara svona í flössum“. Hann sagðist ekki hafa séð meðákærða Arnar Inga sparka í meðákærða Y. Hann sagðist „hugsa að það hefðu nú örugglega orðið einhver meiri áflog milli mín og [meðákærða Y]“ og meðákærði Y jafnvel ráðizt frekar á A ef meðákærði Arnar Ingi hefði ekki dregið meðákærða Y burtu. Ákærði Y kvaðst muna sáralítið eftir því sem hefði gerzt á Nætursölunni þessa nótt. Hann kvaðst ekki muna eftir að hafa skallað og slegið A en játa sök þar sem þetta sé til á mynd. Þegar hann var spurður hvort hann myndi eftir að traðki eða sparki í höfuð sitt sagði ákærði að sig „[rámaði] eitthvað í skósóla fyrir ofan mig, þegar ég ranka við mér smá“. Hann hefði hvorki þekkt meðákærðu né A og ekki hafa hugmynd um hvers vegna hann hefði ráðizt að henni. Ákærði kvaðst hafa fengið mar og marblett eftir átökin, bakið hefði verið mjög marið, hann allur verið aumur og ekki getað stigið í fætur í heilan dag. Hann hefði hins vegar orðið alheill á tíu dögum eða svo. Vitnið A kvaðst hafa verið unnusta ákærða X en því sambandi hefði lokið nokkurum mánuðum fyrir atvik málsins. Vitnið kvaðst muna „rosalega lítið“ eftir atvikinu, en þó muna að það hefði orðið mjög undrandi þegar ákærði Y hefði skallað það, og ekki trúað eigin augum. Ákærði X hefði þá komið og gengið á milli, en meira myndi vitnið ekki, vegna uppnáms og ölvunar á þessari stundu. Vitnið lýsti afleiðingum atviksins fyrir sig þannig, að „í marga mánuði eftir það, þá bara small og klikkaði í nefinu“ á vitninu, en síðar hefði komið í ljós að skaðinn væri ekki varanlegur og vitnið kenndi sér einskis meins lengur. Vitnið B hjúkrunarfræðinemi kvaðst hafa verið á gangi fyrir utan Nætursöluna með annarri stúlku, litið inn um glugga og þá séð dökkhærðan mann á gólfinu en annan „vera að sparka í hann“. Þær hefðu hlaupið inn og félagi vitnisins „hún svona setur hendina fyrir þannig að hann bakkar, sá sem var að sparka.“ Vitnið hefði lagzt niður og hlúð að þeim sem var í gólfinu, en hann hefði andað mjög grunnt. Sá sem hefði sparkað hefði svo reynt að „koma aftur“ en fólk hefði verið fyrir og borið hönd fyrir. Vitnið sagði að maðurinn hefði verið standandi þegar hann sparkaði, og um spark en ekki óhapp hefði verið að ræða. Vitnið var spurt hvar á líkamann sparkið hefði komið, og þá svaraði það: „...mig minnti nefnilega að ég hafi séð hann sparka í hausinn eða svona trampa ofan á hausinn, en svo það er í minningunni á þeim tímapunkti þegar ég sá það utan Nætursölunnar, svo man ég að lögreglustjórinn sýndi mér myndbandið og hann gerði það minnir mig ekki.“ Vitnið var spurt áfram um þetta atriði og svaraði því til, að ef það ætti aðeins að svara eftir því sem það teldi sig muna sjálft, þá myndi það segja að „hann hefði sett sagt fótinn ofan á hausinn og sparkað í búkinn.“ Ef vitnið hugsaði ekki um það sem því hefði verið sýnt á myndbandi þá hefði það sagt að „fótur [hefði] farið ofan á höfuð“. Sé væri „minnisstætt í minningunni að hafa séð hann, en svo var [vitninu] sýnt myndbandið, og það sást ekki, þannig að auðvitað hef ég dregið það náttúrulega til baka.“ Vitnið var spurt hvort verið gæti að fótur hefði farið í höfuð mannsins við það að hinum manninum hefði verið kippt í burtu. Því svaraði vitnið þannig að það væri hugsanlegt, en vitnið hefði einblínt á manninn sem hefði legið í gólfinu og ekki séð það sem verið hefði í gangi í kring um hann. Fyrir dómi benti vitnið á ákærða Arnar Inga sem manninn sem hefði sparkað. Vitnið C hjúkrunarfræðingur sagðist hafa verið með stöllu sinni, Margréti, á gangi fyrir utan Nætursöluna þegar B hefði sagt að þar væri verið að sparka í dreng sem lægi í gólfinu. Vitnið hefði þá horft þangað og séð dreng liggja í gólfinu en tvo menn standa yfir honum og annar hefði sparkað í höfuð honum. Mennirnir tveir hefðu verið þeir ákærðu X og Arnar Ingi, en vitnið kvaðst ekki muna hvor hefði sparkað. Lýsti vitnið sparkinu „eins og hann væri að gera í bolta“, ekki hefði verið „traðkað“. Spörkin hefðu verið fleiri en eitt, í höfuðið á manninum sem hefði, að því er vitnið minnti, legið á bakinu. Vitnið sagði að þær hefðu hlaupið inn til að hjálpa manninum sem sparkað hefði verið í. Hann hefði legið í gólfinu, hálfrænulaus. Vitnið las samantekt af skýrslugjöf sinni fyrir lögreglu og kvað rétt eftir sér haft. Vitnið D kvaðst hafa verið stödd í Nætursölunni þessa nótt, en það hefði áður rekið fyrirtækið í nokkur ár og kæmi núverandi rekanda til aðstoðar af og til. Þessa nótt hefði vitnið verið úti að skemmta sér og séð að mikið var að gera á Nætursölunni og hefði því farið til aðstoðar, þótt það hefði verið undir áfengisáhrifum. Slagsmál hefðu brotizt út á staðnum, en við þær aðstæður hefði vitnið oft stokkið til og reynt að stöðva þau. Hér hefði vitnið tekið ákærða X „úr aðstæðum“, en á meðan hefðu slagsmálin haldið áfram fyrir aftan þau. Vitnið kvaðst ekki gera sér grein fyrir hvað þar hefði gerzt, þar sem það hefði verið upptekið við að halda ákærða X í burtu. Eftir slagsmálin hefði einn maður legið. Vitnið sagði að í Nætursölunni væru eftirlitsmyndavélar sem tækju myndir með stuttu bili. Væru tvær sekúndur eða svo á milli mynda. „Þetta tekur með ákveðnu millibili, en þú færð samt svona eins og lifandi mynd.“ Niðurstaða Með játningu sinni, sem fær stoð í gögnum málsins og engin ástæða sýnist vera til að draga í efa, er ákærði Y sannur að sök samkvæmt ákæru og hefur unnið sér til refsingar. Háttsemi hans er rétt færð til refsiheimildar í ákæru. Með vottorði úr bráðasjúkraskrá, sem fær að hluta stuðning af ljósmyndum sem teknar voru af ákærða Y, er sannað að hann fékk í átökunum þá áverka sem getið er í ákæru. Ákærði X játar þá háttsemi sem honum er gefin að sök, en ekki þær afleiðingar sem hún er sögð hafa haft. Játningin fær stoð í gögnum málsins og engin ástæða virðist vera til að draga hana í efa. Er sannað að hann hafi viðhaft þá háttsemi sem honum er gefin að sök og rétt er færð til refsiheimildar í ákærunni. Háttsemi ákærða X var til þess fallin að veita hluta þeirra áverka sem ákærði Y fékk, þó ekki verði með fullri vissu greint í sundur hvort og þá hvaða áverka hann fékk beinlínis af völdum sparks ákærða X og hvaða áverka hann hefur fengið á annan hátt. Í málinu liggja fyrir myndir úr fjórum myndavélum á Nætursölunni. Hver vél tekur kyrrmynd á stuttum fresti og taldi vitnið D, sem rak Nætursöluna í nokkur ár, að fresturinn væri um tvær sekúndur eða svo. Gefa myndirnar þannig ekki eins fulla yfirsýn yfir atburðarásina og væri ef um hefðbundna myndbandsupptöku væri að ræða. Þá er allnokkur hópur fólks staddur í Nætursölunni þegar atvik verða, og þar sem ryskingarnar berast nokkuð um svæðið, skyggja aðrir viðstaddir af og til á þær. Allt að einu má þó telja að myndirnar sýni atburðarásina í allstórum dráttum, frá því ákærði Y skallar A og þar til hann liggur í gólfinu og ákærði Arnar Ingi er farinn ofan af honum. Sést meðal annars er ákærði Arnar Ingi situr klofvega á ákærða Y, sem liggur á bakinu á gólfinu, og ákærði Arnar Ingi færir hendur hans í sundur frá andliti hans, svo sem hann lýsti í lögregluskýrslu. Þá sést er ákærði Arnar Ingi fer ofan af ákærða Y og virðist sem í framhaldi af því setji hann fót á höfuð hans. Skömmu síðar koma vitnin B og C að og krjúpa hjá ákærða Y. Myndir eru þó ekki mjög skýrar af því atviki þegar svo virðist sem fótur ákærða Arnars Inga fari á höfuð ákærða Y og þykir verða að skýra allan vafa um það ákærða Arnari Inga í hag. Verður því ekki dregin sú afdráttarlausa ályktun af upptökunum að ákærði hafi framið þá háttsemi sem honum er gefin að sök, en upptökurnar þykja á hinn bóginn alls ekki útiloka það. Hluti þeirra áverka sem sannað er að ákærði Y fékk getur komið heim og saman við þá háttsemi sem ákærða Arnari Inga er gefin að sök. Allir ákærðu voru drukknir þegar atburðirnir urðu og hafa allir borið um gloppur í minni sínu frá þeim. Á hinn bóginn voru vitnin B og C allsgáð og eru þau einnig ótengd aðilum málsins. Vitnið C var eindregið í þeirri frásögn sinni að það hefði séð sparkað í höfuð þess manns sem legið hefði í gólfinu. Vitnið B kvaðst einnig hafa talið sig muna atvik þannig, en kvaðst hafa dregið það til baka þar sem slíkt sæist ekki á myndum. Rakin hafa verið orð ákærða Arnars Inga úr lögregluskýrslu og skýring hans fyrir dómi á þeim orðum. Í lögregluskýrslunni lýsir hann ekki aðeins því sem hann kveðst hafa gert, þar með talið að hafa sett fót í höfuð ákærða Y, heldur einnig hvað hafi farið um huga hans í aðdraganda þess. Er frásögn hans í yfirheyrslunni löng, samfelld og ótrufluð af lögregluþjóninum sem annast hana. Þegar horft er á eindreginn vitnisburð vitnisins C, sem að mati dómsins fær stuðning af vitnisburði vitnisins B, það að upptökur úr eftirlitsmyndakerfi Nætursölunnar þykja alls ekki hnekkja frásögn vitnanna C og B og það að áverkar á ákærða Y fá samrýmzt því sem ákærða Arnari Inga er gefið að sök, þykja mjög verulegar líkur hafa verið færðar að sök ákærða Arnars Inga samkvæmt ákærunni. Þykir ekkert nema neitun hans mæla gegn þeirri niðurstöðu. Við munnlegan málflutning var af hálfu ákærða Arnars Inga byggt á því að háttsemi hans hefði verið refsilaus neyðarvörn, en hann hefði komið til varnar stúlku sem ráðizt hefði verið á. Ákærði skarst vissulega í leikinn eftir að ráðizt hafði verið á A. Áður en kom að því að ákærði Arnar Ingi setti fót í höfuð ákærða Y, hafði hann hins vegar dregið ákærða Y í burtu frá A og auk þess haldið honum í gólfinu um stund. Fyrri gjörðir ákærða Y á hlut Hildar Ingu gera háttsemi ákærða Arnars Inga ekki refsilausa, en hann mátti ekki ætla slíkar aðgerðir nauðsynlegar til að tryggja öryggi A eða annarra á staðnum. Verður að telja að færð hafi verið fram sönnun að sekt hans sem ekki verði vefengd með skynsamlegum hætti. Er hann sannur að sök samkvæmt ákæru en háttsemi hans er þar rétt færð til refsiheimildar. Atvik málsins urðu haustið 2011 en ákæra er gefin út í apríl 2013. Hafa engar skýringar komið fram á þeim drætti. Ákærði Y var í desember 2008 dæmdur í fjögurra mánaða fangelsi fyrir brot gegn 2. mgr. 218. almennra hegningarlaga, en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Stóðst hann það skilorð. Ákærði X gerði á árinu 2010 sátt sem fól í sér greiðslu 34.000 króna sektar fyrir fíkniefnalagabrot. Ákærða Arnari Inga hefur ekki verið gerð refsing áður. Sannað er í málinu að ákærði Y réðst að A með því að skalla hana í andlit. Síðar sló hann hana. Virðist ljóst að þetta hafi hann gert fullkomlega að tilefnislausu. Alvarlegt er að ráðast að höfði fólks, en A kvaðst fyrir dómi hafa fundið fyrir afleiðingum árásarinnar um nokkurra mánaða skeið, en taldi sig alheila nú. Ákærði játar sök að fullu. Þegar á allt er horft verður hann dæmdur til þriggja mánaða fangelsis en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði X er sakfelldur fyrir eitt spark í bak ákærða Y, þegar ákærði Y lá óvígur á gólfi. Hann játar háttsemi sína sem var viðhöfð skömmu eftir að brotaþoli réðst fyrirvaralaust á A, fyrrverandi unnustu ákærða. Verður ákærði dæmdur í eins mánaðar fangelsi en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð. Ákærði Arnar Ingi er sakfelldur fyrir að hafa sparkað eða trampað á höfuð ákærða Y þegar hann lá óvígur á gólfi. Alvarlegt er að ráðast að höfði annars manns, en ákærði Y varð að eigin sögn alheill á um tíu dögum. Ákærði Arnar Ingi fremur brot sitt skömmu eftir að ákærði Y hafði ráðizt á A, fyrst með skalla en svo með höggi. Þegar á allt er horft verður ákærði dæmdur til tveggja mánaða fangelsis en fullnustu þeirrar refsingar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð. Í málinu er bótakrafa ákærða Y á hendur ákærða Arnari Inga. Er gerð krafa um hálfa milljón króna í miskabætur auk vaxta og málskostnaðar. Í kröfunni er því haldið fram að málavextir séu þeir helztir að ákærði Y hafi verið staddur á Nætursölunni þegar „aðili“ hafi undið sér „upp að honum og án frekari málalenginga hafi brotist út slagsmál.“ Segir í kröfunni að árás af þessu tagi sé „til þess fallin að valda þeim sem fyrir verður miklum óþægindum og ótta um eigin velferð en brotaþoli þekkti árásarmanninn ekkert fyrir árásina og átti ekki upptök að þeirri atburðarás sem varð þess valdandi að hann hlaut áverka af ýmsu tagi.“ Í málinu er sannað, einkum með játningu ákærða Y sjálfs, að hann réðst að fyrrabragði að stúlku sem var stödd á Nætursölunni með þeim mönnum ákærðir eru með honum í málinu, þar á meðal þeim sem hann beinir bótakröfu sinni að. Er ljóst að þeir áverkar, sem ákærði Y hlaut, komu í þeim ryskingum sem hófust í beinu framhaldi af árás hans á stúlkuna. Ákærði Y var staddur ölvaður í söluturni og réðst þar fyrirvaralaust á stúlku og upp úr því urðu ryskingar. Verður að telja þennan aðdraganda hafa töluverð áhrif á bótarétt ákærða Y vegna þess tjóns sem hann hlýtur af ryskingunum. Allt að einu er sannað í málinu að ákærði Arnar Ingi framdi ólögmæta meingerð gegn ákærða Y. Verður miski ákærða Y metinn til 150.000 króna en tvo þriðju hluta miska síns verður hann að bera sjálfur. Verður ákærði Arnar Ingi dæmdur til að greiða ákærða Y 50.000 krónur í miskabætur og 25.100 krónur í málskostnað. Krafa mun hafa verið birt fyrir ákærða Arnari Inga 22. maí 2013. Ákærði Arnar Ingi verður dæmdur til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Andrésar Más Magnússonar, 251.000 króna, ákærði X til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Jóns Stefáns Hjaltalíns Einarssonar, 188.250 króna og ákærði Y verður dæmdur til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Arnar Blöndal Jóhannssonar, 188.250 króna. Virðisaukaskattur er innifalinn í dæmdum fjárhæðum. Gögn málsins greina ekki frá öðrum sakarkostnaði. Gætt var ákv. 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Eyþór Þorbergsson fór með málið af hálfu ákæruvaldsins. Þorsteinn Davíðsson kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Ákærði Arnar Ingi Sævarsson sæti fangelsi í tvo mánuði. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði X sæti fangelsi í einn mánuð. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Y sæti fangelsi í þrjá mánuði. Fullnustu refsingarinnar skal frestað og niður skal hún falla að liðnum tveimur árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Arnar Ingi Sævarsson greiði ákærða Y 50.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. september 2011 til 22. júní 2013, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, og 25.100 krónur í málskostnað. Ákærði Arnar Ingi greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Andrésar Más Magnússonar, 251.000 krónur, ákærði X greiði málsvarnarlaun veranda síns, Jóns Stefáns Hjaltalíns Einarssonar, 188.250 krónur, og ákærði X greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Ásgeirs Arnar Blöndal Jóhannssonar, 188.250 krónur.
Mál nr. 681/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2011, þar sem varnaraðila var áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. janúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að sér verði þess í stað gert að sæta banni við brottför af landinu. Að því frágengnu krefst hann þess að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í dómi Hæstaréttar 25. október 2011 í máli nr. 575/2011 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. sama mánaðar um að varnaraðili skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi til 18. nóvember 2011. Var sú niðurstaða reist á því að sterkur grunur lægi fyrir um að varnaraðili hefði gerst sekur um brot, sem að lögum getur varðað allt að tíu ára fangelsi. Með dómi Hæstaréttar 23. nóvember 2011 í máli nr. 616/2011 var staðfestur úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. sama mánaðar um að varnaraðili skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi til 16. desember 2011 og var það niðurstaða réttarins að rannsókn málsins fram til þessa hefði ekki farið í bága við fyrirmæli um hraða málsmeðferð, sbr. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008. Rannsókn málsins er lokið. Var ákæra gefin út á hendur varnaraðila 7. desember 2011 og hún þingfest 16. sama mánaðar. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum mun aðalmeðferð fyrirhuguð 18. janúar 2012. Í ljósi þessa þykir málið hafa verið rekið með fullnægjandi hraða þannig að skilyrði séu fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Að framangreindu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 16. október 2011 vegna þess ætlaða brots sem honum er gefið að sök í þessu máli. Svo sem rökstutt er í sératkvæði mínu í málinu nr. 616/2011 hafði málið þá ekki verið rekið með þeim hraða sem nauðsynlegur er þegar sakborningur sætir frelsissviptingu. Við þetta bætist nú að aðalflutningur í héraði er ekki fyrirhugaður fyrr en 18. janúar 2012 eða fimm dögum eftir að gæsluvarðhald samkvæmt hinum kærða úrskurði rennur út. Þegar kveðið er svo á í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að gæsluvarðhaldstími megi ekki vera lengri en fjórar vikur í senn er tilgangurinn sýnilega sá að hraða beri meðferð máls og ekki sé heimilt að láta væntanlegan fjögurra vikna gæsluvarðhaldstíma líða í aðgerðarleysi svo sem hér er fyrirhugað. Jafnframt verður af gögnum málsins ráðið að engin tormerki voru á að gefa út ákæru á hendur varnaraðila þegar í októbermánuði og ljúka meðferð máls hans í héraði ekki síðar en í nóvember. Með vísan til alls þessa tel ég að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi en hins vegar sé rétt að varnaraðili sæti banni við brottför frá landinu þann tíma sem kveðið er á um í hinum kærða úrskurði.
Mál nr. 444/2014
Kærumál Matsmenn Hæfi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem kröfu X, um að dómkvöddum yfirmatsmönnum í máli ákæruvaldsins gegn honum yrði vikið frá, var hafnað. Í dómi Hæstaréttar kom fram að nánar tilgreind ummæli yfirmatsmannanna um X væru til þess fallin að hann hefði réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni þeirra í efa. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að dómkveðja nýja yfirmatsmenn.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. júní 2014 þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að yfirmatsmönnum yrði „vikið frá“ í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og yfirmatsmönnum verði vikið frá störfum og dómkvaddir verði í þeirra stað þrír hæfir og óvilhallir matsmenn. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 131. gr. laga nr. 88/2008 gilda ákvæði 128. til 130. gr. laganna um yfirmat. Eftir 2. mgr. 129. gr. sömu laga tilkynnir matsmaður aðilum svo fljótt sem verða má með sannanlegum hætti hvar og hvenær verði metið. Því til samræmis boðuðu yfirmatsmenn sækjanda, verjanda og réttargæslumann brotaþola til matsfundar 9. apríl 2014 með tölvupósti 20. mars sama ár. Verður fallist á það með héraðsdómi að verjandi hafi ekki getað skilið fundarboðið á annan hátt en að um væri að ræða matsfund þar sem aðilum yrði gefinn kostur á að skýra sjónarmið sín, enda getur matsmaður framkvæmt starf sitt þótt aðilar mæti ekki þegar metið er nema upplýsingar vanti sem þeir hefðu mátt veita, sbr. 4. mgr. 129. gr. laganna. Með tölvupósti 14. apríl 2014 boðuðu yfirmatsmenn öðru sinni til matsfundar 25. sama mánaðar. Í fundarboðinu kom fram að ætlast væri til að málsaðilar mættu „vilji viðkomandi skýra mál sitt.“ Þau orð sem yfirmatsmenn viðhöfðu í framhaldi af því að ljóst varð að ekki yrði mætt af hálfu varnaraðila á síðarnefnda matsfundinn og gerð er grein fyrir í hinum kærða úrskurði eru til þess fallin að varnaraðili hafi réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni þeirra í efa. Er því fallist á kröfu varnaraðila á þann hátt sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Dómkvaddir skulu þar til hæfir og óvilhallir yfirmatsmenn í máli þessu í stað þeirra sem kvaddir voru til starfans á dómþingi 7. febrúar 2014.
Mál nr. 189/2000
Kærumál Vitni Þagnarskylda Prestur
Talið var M, sem starfaði sem prestur heyrnarlausra og aðstoðað hafði B við að skýra móður sinni frá því er faðir hennar sýndi henni kynferðislega áreitni, væri bundinn þagnarskyldu gagnvart B og einnig móður hennar, að því marki, sem móðirin tjáði sig eða lét í ljósi viðbrögð við frásögn B að M viðstaddri. Þar sem hegningarlagaákvæðið, sem háttsemi föðursins gat varðað við, kvað ekki á um tiltekna lágmarksrefsingu þótti ekki fullnægt skilyrði b. liðar 55. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, að um væri að ræða afbrot, sem varðaði minnst tveggja ára fangelsi, til þess að M bæri að gefa skýrslu fyrir dómi án leyfis þess, sem í hlut ætti. Þar sem ekki var fram komið að brotaþoli eða móðir hennar hefðu gefið M leyfi til að skýra frá framangreindum atburði var úrskurður héraðsdóms um að M bæri að gefa skýrslu fyrir dómi samkvæmt c. lið 74. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999, felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2000, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili gæfi skýrslu fyrir héraðsdómi samkvæmt c. lið 74. gr. a. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 23. gr. laga nr. 36/1999. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila um skýrslutökuna verði hafnað og sér dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. I. Samkvæmt gögnum málsins hefur lögreglan til rannsóknar ætluð kynferðisafbrot nánar tiltekins manns gegn dóttur sinni, sem fædd er á árinu 1983. Hefur ætlaður brotaþoli meðal annars borið um atvik, sem gerðist vorið 1999, og nánar greinir í úrskurði héraðsdóms. Kveðst brotaþoli hafa skýrt móður sinni frá atvikinu í júní sama árs, en þá hafi varnaraðili verið gestkomandi á heimili þeirra, en móðir hennar og varnaraðili séu vinkonur. Varnaraðili hafi hjálpað henni við að segja móðurinni, sem er heyrnarskert, frá atvikinu. Varnaraðili kaus með vísan til 2. mgr. 54. gr. laga nr. 19/1991 að tjá sig ekki um málið fyrir lögreglu, þar sem hún hefði verið kölluð á heimilið sem prestur í embættiserindum í umrætt sinn, en varnaraðili kveðst þjóna heyrnarlausum sem prestur þjóðkirkjunnar. Varnaraðili vísar til þagnarskyldu presta samkvæmt 18. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 1. mgr. 61. gr. laga nr. 78/1997 um stöðu, stjórn og starfshætti þjóðkirkjunnar og greinar 4.1 í siðareglum presta, en þar segir: „Prestur er bundinn algjörri þagnarskyldu um allt er hann verður áskynja í starfi og leynt skal fara. Í sálgæslu og skriftum er prestur áheyrandi í Krists stað. Þess sem hann verður þannig áskynja má hann því aldrei láta uppi án samþykkis viðkomandi skjólstæðings.“ Í beiðni sóknaraðila um töku skýrslu af varnaraðila fyrir héraðsdómi kemur fram að móðir brotaþola hafi viðhaft þau orð við rannsóknarlögreglumenn, sem komu á heimili brotaþola, að hún segði ósatt um atvik málsins. Af hálfu sóknaraðila er það talið skipta miklu um rannsóknina að varnaraðili gefi skýrslu í málinu, en móðir brotaþola hefur neitað að gefa skýrslu fyrir lögreglu með vísan til 50. gr. laga nr. 19/1991. Geti framburður varnaraðila staðfest sögu brotaþola, gefið upplýsingar um viðbrögð móðurinnar og jafnframt orðið grunaða til varnar. II. Sóknaraðili hefur ekki mótmælt staðhæfingu varnaraðila um að hún hafi verið stödd á heimili brotaþola vegna starfa sinna sem prestur þjóðkirkjunnar, en hvorugur málsaðila hefur lagt fram nánari upplýsingar um störf varnaraðila í þágu heyrnarlausra eða tilefni umræddrar heimsóknar hennar. Að þessu virtu verður lagt til grundvallar að varnaraðili hafi verið að störfum sem prestur þegar hún aðstoðaði brotaþola við að skýra móður sinni frá þeim atburði, sem að framan greinir. Með aðstoð sinni við tjáskipti brotaþola og móður hennar öðlaðist varnaraðili vitneskju um viðkvæm atvik og persónuleg trúnaðarmál. Var varnaraðili bundin þagnarskyldu gagnvart brotaþola um það, sem hún tjáði móður sinni fyrir milligöngu varnaraðila, sbr. 18. gr. laga nr. 70/1996 og 1. mgr. 61. gr. laga nr. 78/1997. Sömuleiðis var varnaraðili bundin þagnarskyldu að því marki, sem móðir brotaþola tjáði sig eða lét í ljósi viðbrögð við frásögn brotaþola að henni viðstaddri. Samkvæmt b. lið 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991 er prestum óheimilt að svara spurningum án leyfis þess sem í hlut á um atriði, sem varða einkahagi manna og þeim hefur verið trúað fyrir í starfa sínum, nema um afbrot sé að ræða, sem varðar minnst tveggja ára fangelsi. Eins og að framan greinir neitaði varnaraðili að svara spurningum hjá lögreglu vegna rannsóknar á ætlaðri háttsemi föður brotaþola, sem sóknaraðili telur geta varðað við 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 40/1992. Refsing samkvæmt því ákvæði varðar allt að tveggja ára fangelsi og allt að fjögurra ára fangelsi sé barnið yngra en 16 ára. Samkvæmt þessu kveður 2. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga ekki á um tiltekna lágmarksrefsingu og er því ekki fullnægt því skilyrði b. liðar 55. gr. laga nr. 19/1991 að um sé að ræða afbrot, sem varði minnst tveggja ára fangelsi. Verður varnaraðila því ekki gert skylt að svara spurningum um umrædd atriði án leyfis þess, sem í hlut á, enda hafi henni verið trúað fyrir þeim í starfa sínum. Ákvæði 2. mgr. 54. gr. laga nr. 19/1991, sem ætlað er að tryggja opinbera leyndarhagsmuni, á hins vegar ekki við um atvik málsins. Í málinu er ekki fram komið að brotaþoli eða móðir hennar hafi leyft að varnaraðili skýrði frá framangreindum atburði, en af beiðni sóknaraðila um skýrslutöku fyrir héraðsdómi verður ráðið að sóknaraðili hyggist meðal annars leggja spurningar fyrir varnaraðila um viðbrögð móðurinnar við frásögn brotaþola. Af þessum sökum er varnaraðila ekki heimilt að svara þeim spurningum, sem ráðið verður að sóknaraðili hyggist leggja fyrir hana, sbr. b. lið 1. mgr. 55. gr. laga nr. 19/1991. Eins og málið liggur fyrir er skilyrðum c. liðar 74. gr. a. laga nr. 19/1991 ekki fullnægt til að skýrsla verði tekin af varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Sóknaraðili, lögreglustjórinn í Reykjavík, greiði varnaraðila, Miyako Þórðarson, 30.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 265/2008
Kynferðisbrot
X var ákærður fyrir kynferðisbrot með því að hafa reynt að hafa samræði við Y og sett fingur inn í kynfæri hennar, og við það notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga, sbr. 2. mgr., sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í meirihluta héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, var talið að af framburði vitna, niðurstöðu alkóhólrannsóknar í málinu, svo og framburð Y sjálfrar, yrði að telja að ölvunarástand Y og svefndrungi gæti ekki skýrt það hvers vegna hún spornaði ekki við athöfnum X og kallaði á hjálp. Þá var ekki talið að svefndrungi og ölvun hefðu orðið til þess að Y skildi ekki þýðingu athafna ákærða. Hefði X því mátt ætla að Y hefði verið meðvituð um atlot hans og ekki verið þeim mótfallin. Með vísan til 45. gr. laga nr. 19/1991 þótti ákæruvaldið ekki hafa fært fullnægjandi sönnur fyrir því að X hefði af ásetningi framið þau brot sem honum var gefið að sök. Var X því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 11. apríl 2008 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur sakarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, X, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 10. apríl 2008. Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum flutningi 4. mars sl., er höfðað af ríkissaksóknara 5. október 2007 á hendur X, fæddum [...], til heimilis að [...], „fyrir nauðgun, með því að hafa, að morgni sunnudagsins 26. ágúst 2007, að [...], reynt að hafa samræði við Y og sett fingur inn í kynfæri hennar, en við þetta notfærði ákærði sér það að Y gat ekki spornað við verknaðinum sökum ölvunar og svefndrunga. Telst brot ákærða varða við 2. mgr., sbr. 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Y, kt. [...] , er krafist miskabóta að fjárhæð 2.000.000 krónur auk vaxta samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 3. september 2007 til þess dags er mánuður er liðinn frá því bótakrafan var kynnt ákærða, en eftir það með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags.“ Málavextir Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar á Blönduósi barst tilkynning til lögreglu klukkna 12:20 sunnudaginn 26. ágúst 2007 þess efnis að nauðgun hefði átt sér stað á Z. Tilkynnandi var Y en brotið kvað hún hafa verið framið á heimili sínu. Í framhaldi af tilkynningunni fór lögregla áleiðis til Z í þeim tilgangi að flytja kæranda á Fjórðungssjúkrahúsið á Akureyri til aðhlynningar og skoðunar. Klukkustund eftir að tilkynningin barst hittu lögreglumenn kæranda á heimili hennar og ræddu við hana. Um klukkan 13:35 héldu lögreglumenn af stað til Akureyrar með Y en eftir um 20 mínútna akstur barst tilkynning frá sjúkrahúsinu á Akureyri þess efnis að þar yrði ekki hægt að taka á móti Y vegna slyss sem læknar þyrftu að sinna. Af þeim sökum var snúið við og haldið til Reykjavíkur með viðkomu á Z þar sem Y hafði fengið vitnið A til að koma með sér til Reykjavíkur. Um klukkan 17:20 var Y komin á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisafbrota. Þar var framkvæmd venjubundin skoðun og sýni tekin, m.a. til rannsóknar á alkóhóli. Ákærði var handtekinn klukkan 15:50 þennan dag og tekin af honum framburðarskýrsla. Dagana 3. og 4. september voru teknar lögregluskýrslur af kæranda og vitnunum A og B. Framburður ákærða og vitna Ákærði bar fyrir dóminum að hann hefði hitt Y, sem hann kannaðist við sem íbúa á Z, í samkvæmi umrædda nótt. Þau hefðu talað aðeins saman en hann mundi ekki um hvað. Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og kvaðst muna eftir atburðum þótt hann myndi ekki eftir því hvað var sagt. Ákærði kvað Y hafa verið undir áhrifum áfengis en hann taldi ekki að hún hafi verið ofurölvi. Ákærði kvaðst hafa hitt B, bróður Y, í samkvæmi fyrr um kvöldið og kvaðst hafa rætt aðeins við hann. Ákærði bar að Y hafi átt frumkvæði að því að þau fóru heim til hennar en hún hafi boðið honum heim til sín og hann hafi í framhaldi af því ekið henni og B heim til hennar. Þegar þangað var komið hafi þau sest inn í stofu og hann hafi fengið sér áfengi úr vodkaflösku sem hann hafði meðferðis. Ákærði taldi að Y hefði einnig fengið sér áfengi en hann mundi ekki hvort B gerði það en taldi svo ekki vera. Í stofunni hafi þau verið í um það bil 30 mínútur en ekki setið saman heldur hvert í sínum stól eða sófa. Ákærði kvaðst lítið hafa talað við kæranda í stofunni en hún og B hafi talað meira saman. Ákærði kvaðst ekki muna hversu lengi þau sátu þarna í stofunni en á einhverjum tímapunkti hafi Y farið inn í svefnherbergi. Hann og B hafi þá verið eftir í stofunni og rætt eitthvað saman í fáar mínútur en síðan hafi B einnig farið. Skömmu eftir það hafi hann farið inn í herbergi til Y en hann sagðist ekki muna hvað klukkan var þá. Hann hafi lagst upp í rúmið hjá henni og látið vel að henni með því að strjúka henni en það hafi henni ekki líkað illa. Ákærði kvað hana hafa verið vakandi á þessum tíma en það hafi hann merkt á því að hún hafi hjálpað til við alla hluti, t.d. hafi hún sjálf klætt sig úr bol sem hún var í, lyft upp rassinum til að komast úr gallabuxunum, lyft sér upp þannig að hann gæti hneppt frá brjóstahaldara hennar sem hún hafi farið sjálf úr. Í framhaldi af þessu hafi hann klætt sig úr fötunum. Honum hafi ekki risið hold og því hafi hann ekki getað haft samfarir við hana en hann kvaðst hafa sett fingur í leggöng Y. Ákærði bar að á þessum tíma hafi Y tvímælalaust verið vakandi og engan mótþróa veitt, þvert á móti hafi hún glennt í sundur fætur sína. Ákærði kvaðst ekki hafa talað neitt við Y á þessum tíma og þá mundi hann ekki hvort hún gaf frá sér einhver hljóð. Síðan er ákærði spurður að því hvort Y hafi snert hann eitthvað sérstaklega en hann neitaði því. Aðspurður að því hvort hún hefði á einhvern hátt tekið þátt þessum kynmökum svaraði ákærði: „Nei, það var bara eins og þetta væri eitthvað feimnismál eitthvað eða eitthvað ég veit það ekki.“ Hann kvaðst ekki hafa merkt annað en að Y hafi fengið kynferðislega fullnægingu. Það hvarflaði hins vegar ekki að ákærða að hún væri sofandi eða áfengisdauð. Ákærði taldi að athafnir þeirra hefðu staðið yfir í 15 mínútur eða svo og eftir þetta hafi hann sofnað. Ákærði taldi að Y hafi verið með augun lokuð allan þann tíma sem á þessu stóð. Hann sagðist síðan hafa vaknað um morguninn þegar menn, sem hann ekki þekkti, vísuðu honum út úr húsinu. Að mati ákærða voru áfengisáhrif hans og Y svipuð og þau höfðu verið í samkvæminu fyrr um kvöldið. Ákærði kvaðst ekki áður hafa átt nein kynferðisleg samskipti við Y. Hann kvaðst hins vegar hafa skilið heimboð hennar þannig að hún vildi eiga slík samskipti við hann og ályktaði sem svo vegna þess að þau höfðu verið í samkvæmi sem hún hafi viljað fá hann úr og heim til sín. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við neinn kynferðislegan áhuga af hendi Y fyrr þetta kvöld og þau hefðu ekki rætt kynlíf nema þá í einhverju gríni. Vitnið Y kvaðst hafa byrjað að neyta áfengis um klukkan 01:30 þessa nótt heima hjá C, vinkonu sinni. Þar hafi hún drukkið þrjú til fjögur glös af tvöföldum vodka. Um klukkan hálfþrjú hafi hún, C og D farið á skemmtistaðinn E. Þar kvaðst hún hafa drukkið önnur þrjú til fjögur glös af sama áfengi. Hún kvaðst hafa hitt ákærða á skemmtistaðnum og þau hafi talað eitthvað lítillega saman en hún mundi ekki um hvað. Hún sagðist hafa verið á skemmtistaðnum þar til klukkan var um 04:00 og farið þaðan í samkvæmi. Vitnið Y kvaðst hafa verið orðin mjög drukkin á þessum tíma. Hún sagðist ekki hafa neytt áfengis í samkvæminu þar sem hún hafi staldrað stutt við. Hún hafi ákveðið að fara heim til sín ásamt B, bróður sínum, og ákærða. Þau hafi ætlað sér að halda drykkju áfram heima hjá henni. Hún kvaðst hafa drukkið eitt eða tvö glös af einfaldri áfengisblöndu heima hjá sér en hún mundi ekki hvort ákærði neytti þar áfengis en hann hafi verið með áfengisflösku með sér. Hún mundi raunar ekki eftir að hafa séð ákærða neyta áfengis þetta kvöld en hann hafi engu að síður verið ölvaður. Þau þrjú hafi spjallað eitthvað í stofunni heima hjá henni. Bróðir hennar hafi brugðið sér frá til að tala í síma og þegar hann kom til baka hafi hann beðið um að fá að gista í aukaherberginu. Á þessum tímapunkti hafi ákærði legið í sófa í stofunni með lokuð augun en hún hafi ekki kannað hvort hann var sofandi. Vitnið taldi að þegar þarna var komið hafi klukkan verið um 06:00 og hún hefði ákveðið að fara inn í rúm að sofa og sofnað strax en þegar þetta var hafi hún verið mjög drukkin. Vitnið bar að hún hefði lagst í rúmið alklædd en hún hafi verið í peysu, gallabuxum og nærfötum. Hún kvaðst ekki muna hvort hún lokaði dyrunum að herbergi sínu þegar hún lagðist til svefns. Það næsta sem hún muni sé að hún hafi verið með peysuna yfir höfðinu en ákærði hafi verið að klæða hana úr peysunni. Þá hafi hún tekið eftir því að hún var ber að neðan. Ákærði hafi þá strokið henni um allan líkamann og farið með hendurnar inn í kynfæri hennar, einnig hafi hann reynt að setja lim sinn inn í hana. Þegar þetta gerðist hafi ákærði verið hálf krjúpandi og hann hafi kysst hana. Hún hafi þá snúið höfðinu frá honum og náð að snúa sér á hliðina þannig að bakið snéri í ákærða sem hafi haldið áfram að reyna eitthvað. Hún sagðist ekki hafa verið með fullri meðvitund frá því að hún vaknaði við að ákærði var að klæða hana úr peysunni og þar til ákærði hætti athöfnum sínum, heldur hafi hún dottið út á milli. Hún sagði að það hefði hvarflað að sér að kalla á bróður sinn, sem hún taldi vera í kallfæri, og biðja hann um hjálp en hún hafi bara ekki getað það vegna hræðslu án þess þó að ákærði hafi verið ógnandi. Vitnið bar að hún hefði ekki getað komist undan ákærða vegna ölvunar en hún hafi ekki haft stjórn á líkama sínum, en þetta stjórnleysi tengdi hún ekki við sjúkdóm þann sem hún væri haldin. Að sögn vitnisins sýndi hún enga tilburði til þess að ýta ákærða frá sér eða gera honum með einhverjum hætti skiljanlegt að þetta væri eitthvað sem hún vildi ekki. Vitnið sagðist ekki geta gert sér grein fyrir því hve langur tími leið frá því að hún sofnaði og þar til ákærði kom inn í rúm til hennar. Vitnið kvaðst ekki hafa getað spornað á móti því sem ákærði var að gera vegna ölvunar. Það næsta sem hún mundi eftir var að hún vaknaði við símann og þá hafi ákærði verið við hlið hennar ber að ofan en með sæng yfir sér en fötin hans hafi legið á gólfinu. Hún kvaðst hafa verið lítillega undir áhrifum áfengis þegar hún vaknaði en þá hafi klukkan verið um 11:30. Hún hafi farið á fætur og haldið til vinnu sinnar og í framhaldi af því hafi hún hringt í lögregluna. Eftir það hafi hún hringt í vin sinn og beðið hann um að koma ákærða af heimili hennar. Vitnið kannaðist ekki við að hafa gefið ákærða í skyn að hún vildi hafa við hann kynferðislegt samneyti. Vitnið sagðist á þessum tíma hafa tekið þunglyndislyfið Cipralex en það hafi hún gert frá árinu 2003. Hún kvaðst ekki hafa verið vöruð við að neyta áfengis með þessu lyfi og taldi að það hefði ekki haft sérstök áhrif á ástand sitt. Hún sagðist einnig hafa tekið lyfin Paxal og Levaxin. Levaxin sé skjaldkirtilslyf en Paxal sé róandi lyf. Hún kvaðst raunar ekki muna hvort hún hefði tekið Paxal þennan dag en það hafi hún tekið eftir þörfum. Vitnið sagði að atvik þetta hefði haft þau áhrif á sig að hún ætti erfitt með svefn og þá hafi hún ekki getað sofið í svefnherbergi sínu síðan. Þá þyki henni óþægilegt að ferðast um sinn heimabæ. Hún sagðist hafa leitað sér aðstoðar hjá sálfræðingi. Hún hafi átt að fara í viðtal á Akureyri á þessum tíma en fengið flýtimeðferð vegna þessa atviks. Vitnið kvaðst halda að tímasetningar sem fram koma í skýrslu neyðarmóttöku væru réttar. Þá kvaðst hún nokkuð viss um að hún hefði lýst áfengisneyslu sinni þetta kvöld á réttan hátt og tímasetningum í því sambandi. Vitnið kvað að á þessum tíma hafi hún líklega verið rúm 90 kg að þyngd. Vitnið B kvaðst hafa hitt Y, systur sína, fyrir utan barinn þetta kvöld og síðan aftur í samkvæmi í bænum. Á þessum tíma hafi honum þótt hún svolítið drukkin en ekkert „rosalega mikið“ eins og vitnið komst að orði. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða í nefndu samkvæmi og þá hafi ákærði verið mikið drukkinn. Vitnið kvaðst ekki geta gefið skýringu á því hvernig það kom til að ákærði fór með þeim systkinum heim til Y en sagði að þau hefðu bara ekki nennt að vera lengur í samkvæminu en fleiri hefðu ætlað að koma til þeirra. Ákærði hefði boðist til að skutla þeim og síðan ætlað að ná í fleiri en ekki hafi orðið af því. Þegar heim til Y var komið hefðu þau sest niður sitt í hvern sófann og öll neytt áfengis og spjallað saman. Vitnið kvaðst ekki hafa orðið vart við að neitt kynferðislegt væri í gangi á milli ákærða og Y en hann hafi ekki heyrt þau tala saman á slíkum nótum. Hann taldi að þau hefðu verið þarna í 40 til 60 mínútur en um tíma hafi hann gengið út og talað í síma. Þegar hann hafi komið til baka hafi þau enn setið í stofunni, spjallað saman og horft á tónlistarmyndbönd. Hann hafi sest hjá þeim um stund en síðan farið að sofa. Næst hafi hann orðið var við ákærða þegar þeir fóru báðir út úr íbúðinni morguninn eftir, en þá hafi verið komnir menn í þeim tilgangi að vísa ákærða út en vitnið vissi ekki hvernig það kom til. Vitnið kvaðst hafa séð til systur sinnar daginn eftir en hann kvaðst ekki geta lýst ástandi hennar þá. Vitnið A, vinkona Y, kvaðst hafa verið að vinna á barnum umrædda nótt og þar hafi hún hitt Y. Vitnið bar að Y hafi verið ölvuð en það sé jafnan erfitt að meta ölvunarástand hennar því hún geti verið mjög ölvuð án þess að það sjáist auðveldlega. Vitnið kvaðst hafa séð Y ofurölvi og þá lýsi það sér þannig að hún hreyfi sig mjög lítið. Jafnframt kvaðst vitnið hafa séð Y áfengisdauða en þá sofni hún einfaldlega og mjög erfitt sé að vekja hana. Að sögn vitnisins keypti Y ekki mikið áfengi á barnum en minnti þó að hún hefði keypt tvö eða þrjú glös af einföldum vodka í kók en það sé sá drykkur sem hún kaupi alltaf. Eftir að barnum var lokað hafi Y beðið eftir henni, inni í herbergi þar sem hljómsveitin var, meðan verið var að þrífa því hún hafi ætlað að aka Y í samkvæmi í bænum. Hún hafi síðan ekið Y í samkvæmi í bænum en á þessum tíma hafi Y ekki verið ofurölvi. Vitnið kvaðst hafa farið með Y á neyðarmóttökuna daginn eftir en þá hafi hún ekki verið ölvuð að mati vitnisins og heldur ekki þunn. Á leiðinni þangað hafi hún verið mjög þögul en vitnið sagði Y alla tíð hafa verið tilfinningalega bælda. Hún kvaðst ekki hafa spurt út í atburði næturinnar en sér hafi þótt það vera hennar að tjá sig um atvikið ef hún vildi. Vitnið sagði að samskipti þeirra vinkvenna væru minni í dag en áður, en sér þyki sem Y hafi drukkið meira eftir þetta en áður og þá hafi hegðun hennar á einhvern hátt breyst. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða þessa nótt og afgreitt hann með áfengi en hann hafi verið drukkinn án þess þó að hún hafi verið að velta því sérstaklega fyrir sér. Vitnið C kvað Y hafa verið heima hjá henni þetta kvöld en þær hafi farið á barinn ekki síðar en klukkan 01:00. Vitnið kvaðst ekki muna hversu lengi þær voru heima hjá henni, þó varla meira en tvær klukkustundir, en þar hafi þær neytt áfengis. Aðspurt kvaðst vitnið ekki muna hversu mikið áfengi Y drakk en það hafi örugglega verið vodka, kannski þrjú til fjögur glös, en um styrkleika blöndunnar kvaðst vitnið ekki geta borið. Vitnið sagði að Y hefði ekki verið mikið drukkin þegar þær fóru frá heimili hennar en hún hafi sennilega verið orðin það undir lokin, eins og þær allar, en Y hafi haldið áfram að neyta áfengis á barnum. Hversu mikil neysla hennar var þar treysti vitnið sér ekki til að segja til um. Vitnið kvaðst alltaf geta merkt þegar Y væri undir áhrifum áfengis. Vitnið kvaðst ekki vita hvað varð um Y eftir að barnum var lokað og ekkert daginn eftir. Vitnið D kvaðst hafa hitt Y heima hjá C, vinkonu þeirra, umrætt kvöld þar sem þær hafi fengið sér í glas. Vitnið bar að Y hafi örugglega drukkið sterkt áfengi þarna. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um áfengisáhrif Y á þessum tíma. Þær hafi síðan farið á barinn um klukkan 02:30. Þegar barnum var lokað hafi Y orðið eftir inni en þá hafi hún verið orðin „vel drukkin“, eins og vitnið komst að orði, en það kvaðst hún hafa ályktað af hegðan hennar. Hún kvaðst ekki hafa hitt Y eftir að barnum var lokað. Vitnið F lögregluvarðstjóri kom að málinu í upphafi og lýsti því hver fyrstu afskipti lögreglu voru af málinu og hvernig var staðið að rannsókn þess á vettvangi. Þá greindi hann frá því að hann hefði ekið Y til Reykjavíkur á neyðarmóttökuna. Vitnið bar að sér hafi þótt Y ótrúlega róleg og yfirveguð en tók jafnframt fram að hann þekkti ekkert til hennar og því vissi hann ekki hvernig hún væri dags daglega. Vitninu þótti hún ekki bera þess merki að hún hefði verið að neyta áfengis nóttina áður. Vitnið G kvaðst hafa hitt Y á neyðarmóttökunni síðastliðið sumar. Þá hafi henni virst sem stúlkan hafi verið þreytt og frekar lokuð en ekki drukkin og gefið skýr svör við þeim spurningum sem fyrir hana voru lagðar. Vitninu þótti ekkert ótrúverðugt við það sem Y sagði henni. Vitnið bar að Y hafi skýrt frá því að hún hefði tekið lyfið Paxal á þessum tíma og eitthvert annað lyf sem hún vissi ekki hvað héti. Vitnið bar að langt væri liðið frá því að hún hefði unnið með lyf þannig að hún ætti erfitt með að segja til um hugsanlegar aukaverkanir þeirra þegar áfengis væri neytt ásamt töku lyfja. Þó sagði hún óalgengt að aukaverkanir fylgdu hormónalyfjum eins og skjaldkirtilslyfjum. Hins vegar væri þekkt að geðlyf gætu aukið áhrif sem fram koma við neyslu áfengis. Vitnið kvað erfitt að svara spurningum um hversu fljótt áfengi hverfi úr blóði og þvagi einstaklinga þar sem margir þættir geti haft áhrif á það. Vitnið Jakob Líndal Kristinsson, dósent á Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði, bar að erfitt væri að segja til um hver áfengisáhrif Y hefðu verið 11 til 12 klukkustundum áður en sýni voru tekin. Hann kvað niðurbrot áfengis úr líkama fólks geta verið á bilinu 0,1 til 0,25‰ á klukkustund. Ekki væri hægt að segja til um neinar reglur eftir því hvort um konu eða karl væri að ræða heldur skipti meira máli hversu oft fólk neytti áfengis. Áfengi hverfi hraðar úr líkama þeirra sem oft neyttu áfengis en þeirra sem sjaldnar gera það. Þá skipti stærð einstaklingsins máli. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hvort áfengisáhrif yrðu meiri ef þess væri neytt samfara inntöku lyfsins Cipralex en um það lyf hefði hann ekki upplýsingar, þó væri ekki hægt að útiloka að það lyf yrði þess valdandi að auka áhrif áfengis en almennt væri ráðlagt að neyta ekki áfengis samfara töku lyfja af þessari gerð. Vitnið bar að bein samverkun væri milli neyslu áfengis og lyfsins Paxal í þá veru að auka áhrif áfengis. Vitnið bar að áfengi greindist lengur í blóði en þvagi, þá kvað hann ekki hægt að segja til um hversu mikið magn áfengis þyrfti til að menn sofnuðu ölvunarsvefni, slíkt væri einstaklingsbundið, auk þess sem aðrir þættir hefðu þar áhrif. Vitnið H sálfræðingur bar að Y hafi verið vísað til sín af neyðarmóttöku. Hún sagði að Y hafi verið með algeng einkenni þolenda kynferðisbrota. Þannig hafi komið fram hjá henni óboðnar hugsanir og endurminningar um það sem gerðist, hún hafi reynt að forðast vissar aðstæður og fram hafi komið líkamleg einkenni þegar hún væri minnt á atburðinn. Vitnið vonaðist til að geta unnið úr málinu með Y með frekari viðtölum. Að sögn vitnisins hefur Y verið dofin og dauf en reynt að vinna úr sínum málum. Vitnið kvaðst ekki vita hvort Y hafi verið tilfinningalega bæld áður en atburðurinn átti sér stað. Niðurstaða Ákærði hefur allt frá því að fyrst var tekin skýrsla af honum hjá lögreglu viðurkennt háttsemi þá sem í ákæru greinir. Að framan er rakinn í aðalatriðum framburður ákærða og vitna fyrir dóminum. Ákærði hefur staðfastlega neitað að hafa nýtt sér ölvunarástand og svefndrunga Y eins og honum er gefið að sök. Framburður ákærða hefur verið staðfastur og án teljandi misræmis allt frá því að tekin var af honum lögregluskýrsla sama dag og atvik máls áttu sér stað. Að mati dómsins hefur ekkert fram komið undir rekstri málsins sem er til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar hans. Framburður Y hefur einnig verið á sömu lund hjá lögreglu og fyrir dóminum og þá er ekkert teljandi misræmi í framburði hennar frekar en framburði ákærða. Er framburður hennar einn og sér því trúverðugur líkt og framburður ákærða. Nokkurt misræmi er í framburði vitna um ölvunarástand Y en vitni eru þó sammála um að hún hafi verið undir áhrifum áfengis. B, bróðir Y, lýsti því fyrir dóminum að honum hafi þótt systir sín svolítið drukkin en ekkert rosalega mikið þegar hann hitti hana fyrir utan veitingastaðinn á Z og síðar í samkvæmi sem þau voru í áður en þau fóru ásamt ákærða heim til Y. Vitnið A lýsti því að Y hefði ekki verið ofurölvi þegar hún ók henni í samkvæmið sem áður er getið. Vitnið C sagði að Y hafi sennilega verið orðin mjög drukkin um það leyti sem veitingastaðnum var lokað. Vitnið D lýsti ölvunarástandi Y um það leyti sem veitingastaðnum var lokað á þann hátt að hún hafi verið orðin „vel drukkin“, eins og vitnið komst að orði. Þessar þrjár stúlkur eru vinkonur Y. Önnur vitni, að Y sjálfri undanskilinni, eru ekki til frásagnar um ölvunarástand hennar. Framburður vitnanna bendir því eindregið til þess að háttarlag Y hafi ekki verið eins og hún væri við það að sofna vegna ölvunar. Fyrir liggur að í blóð- og þvagsýnum, sem tekin voru á neyðarmóttöku um klukkan 17:30 þennan dag, fannst ekkert alkóhól. Sýnin voru tekin 11 til 12 klukkustundum eftir að Y fór að sofa. Að framan er rakinn framburður Jakobs Líndal dósents en hjá honum kom meðal annars fram að niðurbrot áfengis gæti verið á bilinu 0,1 til 0,25 ‰ á klukkustund. Samkvæmt því verður af alkóhólrannsókninni ekki ályktað með neinni vissu um hversu mikið magn áfengis var í blóði Y þegar hún lagðist til svefns. Þá bar vitnið F lögregluvarðstjóri að Y hafi ekki komið sér þannig fyrir sjónir sem hún hefði verið að neyta áfengis nóttina áður en hann hitti hana, um tveimur klukkustundum eftir að Y vaknaði. Y hefur staðfastlega haldið því fram að hún hafi ekki getað spornað við háttsemi ákærða vegna ölvunar sinnar. Í framburði hennar fyrir dóminum kom fram að hún hefði vaknað þegar ákærði var að klæða hana úr peysunni en hún hafi ekki spornað við háttsemi ákærða og ekki kallað eftir hjálp vegna hræðslu við ákærða, án þess þó að ákærði hafi verið ógnandi. Hún kvaðst ekki hafa verið með fullri meðvitund frá því að hún vaknaði við að ákærði var að klæða hana úr peysunni og þar til ákærði hætti athöfnum sínum, heldur hafi hún dottið út á milli. Liggur þannig fyrir að hún var að minnsta kosti ekki án meðvitundar allan þann tíma sem ákærði leitaði á hana. Að mati dómsins verður að leggja til grundvallar framburð vitna um ölvunarástand Y og verður þá að miða við að hún hafi ekki komið þannig fyrir sjónir að hún hafi verið ofurölvi þegar hún fór að sofa. Af þeim sökum er ekki unnt að ætla að ákærði hafi getað átt von á því að hún svæfi ölvunarsvefni þegar hann fór inn í svefnherbergi til hennar. Þá verður að leggja til grundvallar framburð Y þess efnis að hún hafi verið með nokkurri meðvitund meðan ákærði leitaði á hana. Að þessu virtu þykir ölvunarástand hennar og svefndrungi ekki geta skýrt það hvers vegna hún spornaði ekki við athöfnum ákærða og kallaði ekki eftir hjálp en fyrir liggur að bróðir hennar var í næsta herbergi. Þá verður einnig að telja að svefndrungi og ölvun hafi ekki orðið til þess að hún skildi ekki þýðingu athafna ákærða. Þykir því ekki unnt að hafna framburði ákærða um að Y hafi sýnt þau viðbrögð sem hann hefur lýst. Verður í ljósi þessa að líta svo á að ákærði hafi mátt ætla að Y hafi verið meðvituð um atlot hans og ekki verið þeim mótfallin. Þegar framangreint er virt og með vísan til meginreglu 45. gr. laga nr. 19/1991, þykir ákæruvaldið ekki hafa fært fullnægjandi sönnur fyrir því að ákærði hafi af ásetningi framið brot það sem honum er í ákæru gefið að sök og því ber að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 ber að vísa bótakröfu Y frá dómi. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að leggja allan sakarkostnað á ríkissjóð. Rannsóknari hefur ekki lagt fram yfirlit um sakarkostnað og verður því að ætla að enginn sakarkostnaður hafi fallið á málið við meðferð þess hjá lögreglu. Málsvarnarlaun Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns teljast til sakarkostnaðar en þau þykja hæfilega ákveðin 300.000 krónur. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í ferðalag verjanda við aðalmeðferð málsins. Þóknun Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns þykir hæfilega ákveðin 175.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til þess tíma sem fór í málið af hálfu þess lögmanns sem í fyrstu var réttargæslumaður í málinu en um það mun vera samkomulag á milli lögmannanna. Málsvarnarlaun og þóknun innifela virðisaukaskatt. Af hálfu ákæruvalds sótti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Halldór Halldórsson dómstjóri, Arnfríður Einarsdóttir og Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómarar kváðu upp dóminn. Dómsuppsaga hefur dregist lítillega vegna anna dómsformanns en sakflytjendur hafa lýst því yfir að þeir telji ekki þörf á endurflutningi málsins vegna þessa dráttar. DÓMSORÐ Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Sakarkostnaður, þar með talin 300.000 króna málsvarnarlaun Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns og 175.000 króna þóknun réttargæslumanns, Stefáns Ólafssonar hæstaréttarlögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun og þóknun innifela virðisaukaskatt. Bótakröfu Y er vísað frá dómi. Sératkvæði Sveins Sigurkarlssonar héraðsdómara. Ég er ósammála þeirri ályktun meirihluta dómsins að sýkna ákærða vegna þess að hann hafi ekki haft ásetning til þess að nýta sér ölvun og svefndrunga Y í þeim tilgangi að hafa við hana kynmök sem hún gat ekki spornað við vegna ástands síns. Við þá lýsingu sem fram kemur á ölvunarástandi Y og atvikalýsingu að öðru leyti í dómi meirihlutans geri ég ekki athugasemdir svo langt sem hún nær en tel rétt að leggja áherslu á fáein atriði eins og það að Y var búin að neyta mikils áfengis um nóttina að sögn vitna og allt fram til kl. 06.00 um morguninn og að ákærða hafi verið um þetta kunnugt. Þá er óumdeilt að Y hafði ekki með neinum hætti gefið ákærða til kynna að hún hefði áhuga á einhverju kynferðislegu samneyti við ákærða hvorki áður en hún fór að sofa umrædda nótt né í annan tíma. Ákærði sagði sér til afsökunar að hann væri ekki vanur því að vera boðinn heim til konu í ,,partý” án þess að slíkt væri í boði. Tel ég að ákærði geti alls ekki réttlætt framkomu sína gangvart brotaþola með því að draga slíka ályktun. Er dómari því þeirrar skoðunar að ósannað sé að ákærði hafi haft nokkurt réttlætanlegt tilefni til þess að fara á eftir brotaþola sem farin var að sofa án þess að gefa nokkurt tilefni í orðum eða athöfnum til þess ákærði mætti ætla að hugur hennar stæði til að hann hefði kynmök við hana. Er ég sömu skoðunar og meirihluti dómenda um að framburður Y sé í öllum greinum mjög trúverðugur og á það einnig við um lýsingu hennar á ástandi sínu meðan á kynmökunum stóð en hún kvaðst ekki hafa verið með fullri meðvitund frá því að hún vaknaði við að ákærði var að klæða hana úr peysunni og þar til ákærði hætti athöfnum sínum heldur hafi hún dottið út á milli. Ég er þeirrar skoðunar að þrátt fyrir það að Y hafi af og til á meðan á þessu stóð komist til meðvitundar leysi það ákærða ekki undan ábyrgð á framkomu sinni. Tel ég engin rök hníga að því að vefengja þá lýsingu Y að henni hafi komið til hugar að kalla eftir hjálp bróður síns sem var í kallfæri en það hafi hún ekki gert vegna hræðslu eða ölvunar. Ákærði hefur sjálfur sagt fyrir dóminum að eftir að hann lagðist upp í rúm Y hafi hún hvorki opnað augun né heyrst frá henni hósti eða stuna svo hann muni. Hann hafi ekkert sagt við hana og hún ekki látið vel að honum eða snert hann að eigin frumkvæði. Eins og rakið er í dómi meirihlutans þá benti framburður vitna eindregið til þess að háttarlag Y hafi um nóttina verið eins og hún væri við það að sofna vegna ölvunar. Er ég þeirrar skoðunar að ölvunarástand Y og svefndrungi sé skýring á því það hvers vegna hún spornaði ekki við athöfnum ákærða eða kallaði á hjálp. Vitnið Jakob Líndal Kristinsson dósent á rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, bar fyrir dóminum að erfitt væri að segja til um hver áfengisáhrif Y hefðu verið 11 til 12 klukkustundum áður en sýni voru tekin. Hann kvað niðurbrot áfengis úr líkama fólks geta verið á bilinu 0,1 til 0,25‰ á klukkustund. Samkvæmt þessu segir niðurstaða þeirrar rannsóknar sem fram fór á vínandamagni í blóði Y nánast ekki neitt um ölvunarástand hennar þegar umrætt atvik átti sér stað og stendur því ekki í vegi fyrir sakfellingu að vínandi hafi ekki mælst. Með vísan til þess sem ég hef rakið tel ég engan vafa leika á um ásetning ákærða til þess að fremja þann verknað sem hann hefur gengist við að öðru leyti en því að hann hafi ekki haft ásetning til að brjóta gegn Y. Er það því niðurstaða mín, að ákæruvaldið hafi fært fram í málinu sönnun sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum um hvert það atriði sem varðar sekt ákærða eins og tilskilið er í 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Tel ég því að það beri að sakfella hann fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Þar sem meiri hluti dómenda vill sýkna ákærða tel ég ekki þörf á að taka afstöðu til refsingar ákærða, skaðabóta né sakarkostnaðar.
Mál nr. 182/2008
Húsaleiga Málsástæða Leiðbeiningarskylda dómara
K keypti fasteign að Egilsgötu 24 í Reykjavík á nauðungarsölu í mars 2003 en þá voru GT og GÁ búsett í húsnæðinu. K skoraði á GT og GÁ að rýma fasteignina, ellegar færi hann fram á útburð úr henni. Úrskurður gekk í Héraðsdómi Reykjavíkur um útburð GT og GÁ úr fasteigninni í september 2003 og rýmdu þau húsnæðið í lok sama mánaðar. Málsaðilar deildu um hvort samið hefði verið um að GT og GÁ greiddu húsaleigu fyrir þann tíma sem þau bjuggu í húsnæðinu eftir að hún var seld á nauðungaruppboði. GT og GÁ könnuðust ekki við að samkomulag hefði komist á með þeim og K um greiðslu á húsaleigu á tímabilinu mars til september 2003. Gegn neitun GT og GÁ var talið að K hefði ekki tekist að sanna að þau hefðu gengist undir skuldbindingar um húsaleigugreiðslu. Voru GT og GÁ því sýknuð af kröfu K. Þá var fallist á með héraðsdómi að málsástæður GT og GÁ umfram það sem fram kom í greinargerð þeirra sem lögð var fram 11. september 2007, hefði komið of seint fram og kæmi ekki til álita í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. apríl 2008. Hann krefst þess nú að stefndu verði sameiginlega dæmd til að greiða sér 600.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 150.000 krónum frá 1. júlí 2003 til 1. ágúst sama ár, af 300.000 krónum frá þeim degi til 1. september sama ár, af 450.000 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, en af 600.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefjast þau þess að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi, Guðmundur Tómasson, var þinglesinn eigandi fasteignarinnar að Egilsgötu 24 í Reykjavík, þegar áfrýjandi keypti hana á nauðungarsölu 17. mars 2003. Að öðru leyti vísast um málavexti til hins áfrýjaða dóms. Áfrýjandi hefur nú fallið frá kröfu um húsaleigu fram að 1. júlí 2003. Áfrýjandi höfðaði málið með stefnu, sem birt var stefndu 6. júní 2007, og var málið þingfest 12. sama mánaðar. Í stefnunni kom fram að krafa áfrýjanda væri vegna ógreiddrar húsaleigu tímabilið 17. mars til loka september 2003. Var til stuðnings kröfunni vísað til „meginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga“ og sagt að sú regla fái stoð í 6. kafla laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þá var vísað til VII. kafla húsaleigulaga nr. 36/1994 um gjalddaga kröfunnar. Af þessu er ljóst að áfrýjandi byggði kröfu sína á því að stefndu hefðu skuldbundið sig til að greiða honum húsaleigu vegna afnota af fasteigninni fyrrgreint tímabil. Í greinargerð stefndu, sem fram var lögð 11. september 2007, kemur fram að þau kannist ekki við samkomulag við áfrýjanda um greiðslu á húsaleigu. Töldu þau þvert á móti að hann hefði heimilað þeim afnot fasteignarinnar nefnt tímabil án endurgjalds. Fallist er á forsendur og niðurstöðu héraðsdóms um að málsástæður stefndu umfram þetta, sem fram komu á dómþingi 12. nóvember 2007, hafi komið of seint fram og komi því ekki til álita í málinu. Áfrýjandi hefur ekki við meðferð málsins fært fram nein sönnunargögn um að stefndu hafi gengist undir skuldbindingu um húsaleigugreiðslu. Þvert á móti bar starfsmaður áfrýjanda sem hann leiddi fyrir dóm að hann hefði aldrei heyrt talað um húsaleigu í samskiptum aðila. Með þessari athugasemd en að öðru leyti vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Kaldasel ehf., greiði stefndu, Guðmundi Tómassyni og Guðrúnu Ásgeirsdóttur, hvoru fyrir sig 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. desember sl., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Kaldaseli ehf., Undralandi 4, 108 Reykjavík, á hendur Guðmundi Tómassyni, Kaldárhöfða, 801 Selfoss, og Guðrúnu Ásgeirsdóttur, Kaldárhöfða, 801 Selfoss, með stefnu áritaðri um birtingu 6. júní 2007. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 975.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 38/2001 af 75.000 krónum frá 01.04.2003 til 01.05.2003, af 225.000 krónum frá 01.05.2003 til 01.06.2003, af 375.000 krónum frá 01.06.2003 til 01.07.2003, af 525.000 krónum frá 01.07.2003 til 01.08.2003, af 675.000 krónum frá 01.08.2003 til 01.09.2003, af 825.000 krónum frá 01.09.2003 til 01.10.2003, en af 975.000 krónum frá 01.10.2003 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stefndu krefjast sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi að mati dómsins. Málsatvik. Atvik máls þessa eru þau að stefnandi keypti fasteignina Egilsgötu 24 í Reykjavík á nauðungarsölu 17. mars 2003. Þá voru stefndu búsett í húsnæðinu. Skorað var á stefndu 3. júní s.á að rýma fasteignina, ellegar færi stefnandi fram á útburð úr henni. Stefndu urðu ekki við þeirri áskorun að svo stöddu. Úrskurður gekk í Héraðsdómi Reykjavíkur um útburð stefndu úr fasteigninni 10. september 2003 og rýmdu þau húsnæðið í lok septembermánaðar 2003. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort samið hafi verið um að stefndu greiddu húsaleigu fyrir þann tíma sem stefndu bjuggu í húsnæðinu eftir að hún var seld á nauðungaruppboði. Lögmaður stefndu, sem tók við málinu eftir framlagningu greinargerðar af hálfu stefndu, sem eru ólöglærð, óskaði eftir að koma að í málinu nýjum málsástæðum í þinghaldi 12. nóvember sl. Mótmælti lögmaður stefnanda því að þær kæmust að, þar sem þær væru of seint fram komnar. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi kveður kröfu sína vera vegna ógreiddrar leigu að fjárhæð 150.000 krónur á mánuði, innheimtri eftir á, fyrir það tímabil sem húsnæðið hafi verið í hans eigu og stefndu hafi búið í því. Höfuðstóll kröfunnar sundurliðist því svo: Nr.ÚtgáfudagurGjalddagiFjárhæð 1.01.04.200301.04.200375.000 kr. 2.01.05.200301.05.2003150.000 kr. 3.01.06.200301.06.2003150.000 kr. 4.01.07.200301.07.2003150.000 kr. 5.01.08.200301.08.2003150.000 kr. 6.01.09.200301.09.2003150.000 kr. 7.01.10.200301.10.2003150.000 kr. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og því sé nauðsynlegt að höfða mál þetta til greiðslu hennar. Vísar stefnandi til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 6. kafla l. nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Um gjalddaga kröfunnar er einkum vísað til VII. kafla laga nr. 36/1994. Um sameiginlega skuldarábyrgð hjóna á ógreiddri húsaleigu er vísað til 46. gr. l. nr. 31/1993. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum. Málsástæður og lagarök stefndu. Í greinargerð stefndu kemur fram að fyrirsvarsmaður stefnanda, Runólfur Oddsson, og stefndi, Guðmundur Tómasson, hafi verið skólafélagar og vinir frá því á menntaskóla- og háskólaárum þeirra og hafi þeir oft átt ýmis samskipti. Hafi stefndi, Guðmundur, starfað hjá honum við ýmis tilfallandi störf, svo sem gerð auglýsinga, límmiða fyrir bíla, dreifimiða, auglýsingaskilti o.s.frv. Greiðslur fyrir þessi verk hafi oft verið upp og ofan. Heilsu stefnda, Guðmundar, hafi hrakað sífellt eftir því sem á leið, en hann hefði átt við minni háttar hjartatruflanir að stríða. Ýmsir samverkandi þættir hafi orðið til þess að fasteignin að Egilsgötu 24 hafi farið í uppboðsmeðferð. Stefndi, Guðmundur, hafi rætt þessi mál við Runólf þar sem þeir hafi verið í nánu sambandi á þeim tíma. Hafi þeir í sameiningu ákveðið að reyna að gera eins gott úr ástandinu og hægt væri. Skömmu fyrir uppboðið hafi Runólfur lagt fram þá hugmynd að fyrirtæki hans keypti fasteignina. Runólfur hafi átt hæsta tilboðið í eignina eins og stefndu höfðu vonast eftir. Alltaf hafi verið talað um, að eftir að samkomulag hefði náðst við kröfuhafa stefndu, þá yrði gefið út afsal til þeirra. Það hafi svo verið fyrrihluta maímánaðar 2003 að stefndi, Guðmundur, og tveir svilar hans hafi komið að Dalvegi 16b til þess að fjármagna kaupin á húsnæðinu en þeim hafi þá verið vísað á dyr. Eftir þetta hafi stefndu engin samskipti haft við Runólf. Húsnæðið hafi svo verið selt nokkrum mánuðum síðar og hafi starfsmaður Runólfs haft samband við stefnda, Guðmund, í lok maímánaðar og spurt um stöðu mála og hafi orðið að samkomulagi að börnin fengju að klára skólann og að þau myndu flytja út við fyrstu hentugleika sem og stefndu hafi gert í lok ágúst. Í þessu ferli hafi aldrei verið rætt um né samið um húsaleigu heldur komist að samkomulagi um að stefndu fengju að vera í húsnæðinu þeim að kostnaðarlausu þar til þau hefðu fundið annan íverustað fyrir fjölskyldu sína. Í þinghaldi 12. nóvember sl., óskaði lögmaður stefndu eftir því að koma að í málinu nýjum málsástæðum, sem ekki komu fram í greinargerð stefndu. Í fyrsta lagi að krafa stefnanda sé fallin niður fyrir tómlæti og í öðru lagi að hluti stefnukröfu sé fallinn niður vegna fyrningar. Þá kvað lögmaður stefndu að reikna bæri dráttarvexti samkvæmt 7. gr. laga nr. 38/2001 og mótmælti sérstaklega kröfu stefnanda um málskostnað, þar sem krafa stefnanda hafi fyrst komið fram í innheimtubréfi. Niðurstaða. Samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 er dómara skylt að leiðbeina aðila, sem er ólöglærður og flytur mál sitt sjálfur, um formhlið máls eftir því sem dómara virðist nauðsyn bera til. Í 5. mgr. 101. gr sömu laga er kveðið á um að málsástæður og mótmæli skuli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti megi dómari ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki eða aðili hafi þarfnast leiðbeininga dómara en ekki fengið þær. Skýrlega kemur fram í þingbók málsins að gætt hafi verið leiðbeiningarskyldu gagnvart stefndu og er ekkert fram komið í málinu sem bendir til annars. Stefnandi hefur mótmælt því að málsástæður stefndu, er bókaðar voru í þinghaldi 12. nóvember 2007, fái að komast að í málinu. Að framangreindu athuguðu verður ekki fallist á með stefndu að leiðbeiningarskyldu hafi ekki verið nægjanlega gætt gagnvart þeim. Verður því að telja að þær málsástæður, er fram komu í þinghaldi þann 12. nóvember 2007, séu of seint fram komnar sbr. fyrrgreinda 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991. Stefnandi byggir kröfu sína á því að stefndu hafi, á tímabilinu 1. apríl 2003 til 1. október 2003, búið í húsnæði sem hafi verið í hans eigu og eigi hann því rétt á greiðslu húsaleigu fyrir þann tíma. Stefndu byggja hins vegar sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að aldrei hafi verið rætt um né samið um húsaleigu, heldur komist að samkomulagi um að þau fengju að vera í húsnæðinu endurgjaldslaust. Stefndi, Guðmundur Tómasson, bar fyrir dómi að aðilar hafi gengið út frá því að stefndu byggju áfram búa í húsnæðinu að Egilsgötu 24, eftir að stefnandi keypti það á uppboði þann 17. mars 2003. Kvað hann Runólf Oddsson, fyrirsvarsmann stefnanda, aldrei hafa minnst á leigugreiðslur við sig. Í skýrslutöku fyrir dóminum kvað stefnda, Guðrún Ásgeirsdóttir, aðila aldrei hafa rætt um húsaleigu. Fyrirsvarsmaður stefnanda gaf ekki skýrslu fyrir dómi. Í málinu hafa ekki verið lögð fram nein gögn af hálfu stefnanda sem rennt geti stoðum undir staðhæfingar hans um að stefndu skuldi honum ógreidda leigu ,,að fjárhæð 150.000 kr. á mánuði“. Þannig er með öllu ósannað að aðilar hafi gert með sér leigusamning eftir að stefnandi keypti eignina á nauðungaruppboði 17. mars 2003 og að samningurinn hafi verið þess efnis sem stefnandi staðhæfir. Stefndu verða því sýknuð af kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefndu málskostnað samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála sem þykir hæfilega ákveðinn 150.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Stefndu, Guðmundur Tómasson og Guðrún Ásgeirsdóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Kaldasels ehf. Stefnandi greiði stefndu 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 54/2011
Kærumál Útburður Húsaleiga
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á að Þ yrði borinn út úr íbúð H en H hafði rift leigusamningi við Þ vegna vangoldinnar leigu. Í málinu hélt Þ því m.a. fram að afsal íbúðarinnar væri málamyndagerningur og gæti ekki skapað H rétt til að koma fram sem leigusali íbúðarinnar gagnvart sér. Í Hæstarétti var talið óumdeilt að Þ hefði tekið íbúðina á leigu með leigusamningi við þáverandi eiganda hennar, B ehf. og H hefði eignast íbúðina með afsali sem hefði verið þinglýst. Var héraðsdómur því staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. janúar 2011, þar sem heimilað var að sóknaraðili yrði borinn út úr húsnæði varnaraðila í fasteigninni nr. 5 við Ægisgötu í Reykjavík, með fastanúmer 227-3177. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Óumdeilt er að sóknaraðili tók íbúðina sem um ræðir í málinu upphaflega á leigu með leigusamningi við þáverandi eiganda hennar, Borgarleigu ehf. Þá liggur fyrir að varnaraðili eignaðist íbúðina með afsali frá Borgarleigu ehf. 1. júlí 2008 og var afsalið afhent var til þinglýsingar 4. sama mánaðar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt þessum málsúrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Þorsteinn Helgi Ingason, greiði varnaraðila, Hildi Margréti Ægisdóttur, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 844/2016
Líkamsárás Meðdómsmaður Ómerking héraðsdóms
X var ákærður fyrir stórfellda líkamsárás með því að hafa á nánar tilgreindum skemmtistað, hrint A með báðum höndum með þeim afleiðingum að hann féll í gólfið og hlaut alvarlega höfuðáverka af. Með vísan til framburða vitna og læknisfræðilegra gagna málsins taldi héraðsdómur sannað að X hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök og var hann því sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í dómi sínum vísaði Hæstiréttur hins vegar til þess að eins og málið væri vaxið hefði héraðsdómara frá öndverðu mátt vera ljóst að niðurstaða þess myndi ráðast af mati á munnlegri frásögn ákærða og framburði vitna fyrir dóminum. Samkvæmt því hefði að réttu lagi borið að neyta heimildar 4. mgr. 3. gr. laga um meðferð sakamála til að þrír dómarar skipuðu dóm í málinu. Með því að þess hefði ekki verið gætt þótti óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraði frá upphafi aðalmeðferðar og vísa því heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, GretaBaldursdóttir og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. desember 2016 í samræmivið yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsingákærða verði þyngd.Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað, til vara krefst hann sýknu, en að því frágengnu aðrefsing hans verði milduð og þá að hún verði að öllu leyti skilorðsbundin. Þákrefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, tilvara að hann verði sýknaður af henni, en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Ákærði hefur hvorki í greinargerð til Hæstaréttar né við flutning málsinshér fyrir dómi leitt neinum rökum að ómerkingarkröfu sinni og verður hún þvíekki tekin til úrlausnar umfram það sem skylt er að gera án kröfu. Í ákæru 9. febrúar 2016 er höfð uppi krafa brotaþola á hendur ákærða umskaðabætur að fjárhæð 51.595.416 krónur auk tilgreindra vaxta. Eins og greinirí hinum áfrýjaða dómi var einkaréttarkrafa þessi skilin frá öðrum þáttummálsins í þinghaldi 15. júní 2016 og vikið til meðferðar í sérstöku einkamáli,að gættum ákvæðum lokamálsliðar 1. mgr. 175. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Er krafan því ekki til úrlausnar í málinu.Atvik málsins urðu á skemmtistaðnum [...] í [...] aðfaranótt 29. maí 2014og var ákærði handtekinn á staðnum þá um nóttina. Lögregla hóf þegar rannsóknmálsins og tók skýrslu af ákærða og flestum vitnum á næstu dögum. Síðastavitnaskýrslan hjá lögreglu var gefin 8. ágúst 2014 og virðist rannsókn málsins þarhafa lokið um það leyti. Aðalmeðferð málsins fór fram 4. og 17. október 2016. Er málið var tekiðfyrir 15. júní það ár neitaði ákærði sök. Í tveimur skýrslum hans hjá lögregluvar framburður hans nokkuð á reiki en þar játaði hann heldur ekki að hafaframið brot það sem hann var svo ákærður fyrir. Þrjú vitni, sem gáfu skýrsluhjá lögreglu, báru að þau hefðu séð þegar brotaþola var ýtt þannig að hann féllí gólfið og hlaut af áverka þá sem lýst er í ákæru. Framburður þeirra var þóekki skýr um útlit þess er verkið vann, en atvik urðu á dansgólfiskemmtistaðarins. Framburður þeirra og annarra vitna hneig þó í þá átt að þaðhefði verið sá, sem verkið vann, sem handtekinn var á staðnum af lögreglu. Þálá fyrir að ekki var gagn af myndsakbendingum, sem fram höfðu farið viðrannsókn málsins hjá lögreglu. Framburður vitna, sem tengd voru ákærða, var áþann veg að hann hefði ekki verið á dansgólfinu eða verið annars staðar á þvíen brotaþoli er atvik urðu. Eins og mál þetta var vaxið samkvæmt framansögðu mátti héraðsdómara fráöndverðu vera ljóst að niðurstaða þess myndi ráðast af mati á munnlegri frásögnákærða og framburði vitna fyrir dóminum. Það mat gat verið erfiðara vegna þesslanga tíma sem liðinn var frá því atvik urðu og þar til aðalmeðferð fór fram.Að þessu virtu hefði að réttu lagi borið að neyta heimildar 4. mgr. 3. gr. laganr. 88/2008 til að þrír dómarar skipuðu dóm í málinu. Með því að þess var ekkigætt er óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og meðferð málsins í héraðifrá og með upphafi aðalmeðferðar 4. október 2016. Verður málinu því vísað heimí hérað til löglegrar meðferðar. Eftir þessum úrslitum verður að fella á ríkissjóð málsvarnarlaun verjandaákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola, eins og þau voru ákveðin í hinumáfrýjaða dómi, en rétt er að ákvörðun um annan sakarkostnað í héraði bíði nýsdóms í málinu. Þá verður að leggja á ríkissjóð allan sakarkostnað fyrirHæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, sem ákveðin eru aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómorði greinir.Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur er ómerktur ásamt meðferð málsins í héraði frá upphafiaðalmeðferðar 4. október 2016. Er málinu vísað heim í hérað til löglegrarmeðferðar. Málsvarnarlaunverjanda ákærða í héraði og verjanda hans á rannsóknarstigi málsins svo ogþóknun réttargæslumanns brotaþola í héraði, eins og þau voru ákveðin í hinumáfrýjaða dómi, greiðast úr ríkissjóði.Alluráfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Jóns Egilssonarhæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 31. október 2016 Málþetta, sem dómtekið var mánudaginn 17. október 2016, er höfðað með ákæru,útgefinni af héraðssaksóknara 9. febrúar 2016, á hendur X, kt. [...], búsettumí [...], fyrir stórfellda líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins29. maí 2014, á skemmtistaðnum [...] við [...] í [...], hrint A, kt. [...], meðbáðum höndum þannig að hann féll í gólfið, með þeim afleiðingum að A hlautlífshættulega og alvarlega höfuðáverka, þar með talið heilamar í yfirborðiennisblaða og gagnaugablaða, yfirborðsáverka á litla heila vinstra megin,byrjandi blóðsöfnun undir heilahimnu á gagnauga hægra megin, blóð að framanvinstra megin og blæðingu milli heilahólfa framan til, innkýlt brot íhnakkablaðinu hægra megin og loft inn við bein rétt framan við Pétursbeinið,sem leiddi til heilaskaða, meðal annars með varanlegri heyrnarskerðingu á hægraeyra, tapi á lyktar- og bragðskyni, hægari hugsun, gloppóttu minni, kvíða ogþunglyndi, auk skerðingar á andlegu og líkamlegu þoli og úthaldi. Erþetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu allssakarkostnaðar. Af hálfu A varkrafist skaða- og miskabóta í málinu, samtals að fjárhæð 51.595.416 krónur, aukvaxta samkvæmt lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Í þinghaldi 15.júní 2016 var bótakröfunni vikið til meðferðar í sérstöku einkamáli, sbr.lokamálslið 1. mgr. 175. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008. Verjandi ákærðakrefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, en til vara að háttsemin verði talinvarða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga og að ákærði verði dæmdur tilvægustu refsingar er lög leyfa, sem jafnframt verði bundin skilorði. Þá krefstverjandi hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa, sem greiðist úr ríkissjóði.Málsatvik Aðfaranóttþriðjudagsins 29. maí 2014, klukkan 3:06, var lögregla kvödd að skemmtistaðnum[...] við [...], þar sem tilkynnt hafði verið um að maður væri meðvitundarlausinnan dyra. Fljótlega bárust frekari upplýsingar um að manninum hefði veriðhrint í gólfið og hefði hann við það misst meðvitund. Erá skemmtistaðinn kom var lögreglumönnum vísað að dansgólfi, en þar lábrotaþoli, A, meðvitundarlaus framan við sviðið og blæddi mikið úr höfði hansog eyra. Á vettvangi gaf sig fram við lögreglu B, sem kvaðst hafa séð þegarmaður í blárri skyrtu hrinti brotaþola svo að hann féll harkalega aftur fyrirsig. Hann kvaðst hafa bent dyraverði á staðnum, C, á gerandann. C gekk umstaðinn ásamt lögreglumanni í því skyni að finna þennan mann og benti hann áákærða, X, sem var á leið út um aðaldyrnar. Lögreglumenn veittu ákærðaeftirför, en fram kemur í skýrslu að er hann veitti þeim athygli hafi hannreynt að hlaupa á brott. Hann hafi hins vegar náðst strax og hefði hann baristlítillega um þegar hann var færður í handjárn. Í framhaldinu greindi Clögreglumönnum frá því að ákærði hefði tjáð honum að hann væri gerandi í málinuog hefði hann sagst hafa gert þetta í sjálfsvörn. Avar fluttur á bráðamóttöku Landspítala í Fossvogi. Í vottorði D, sérfræðings ílyflækningum, kemur fram að við komu þangað hafi hann ekki haft næga meðvitundtil að greina sjálfur frá því sem gerst hefði. Tölvusneiðmynd hefði sýntútbreitt mar í heila framan til beggja vegna og yfir gagnauga hægra megin, enþar hafi verið byrjandi blóðsöfnun undir heilahimnu. Einnig hafi mátt sjá blóðað framan vinstra megin og blæðingu milli heilahólfa framan til. Í hnakkablaðihægra megin hafi verið innkýlt brot og færsla á miðlínu. Kemur fram ívottorðinu að horfur hafi verið óljósar og var brotaþoli fluttur á gjörgæsludeild,en þaðan á heila- og taugaskurðdeild sólarhring síðar. Samkvæmt vottorði E,sérfræðings í heila- og taugaskurðlækningum, dagsettu 18. júlí 2014, hlaut Alífshættulegan höfuðáverka í umrætt sinn, með höfuðkúpubroti og talsverðumheilaáverkum, mari, bólgu og blæðingum víða í heilavef. Hann var útskrifaður afsjúkrahúsinu 11 dögum eftir atvikið, en fram kemur að líkleg varanleg meinverði heyrnarskerðing á hægra eyra, lyktarskynsbrottfall ogbragðskynstruflanir. Þá sé ekki óvarlegt að álykta að heilaskaðinn muni hafaáhrif á minni og hegðun og takmarki þannig færni hans í leik og starfi íframtíðinni. Ákærðivar yfirheyrður af lögreglu daginn eftir atvikið, eftir að hafa gistfangageymslu. Hann kvaðst lítið sem ekkert muna um atburði næturinnar sökumölvunar. Hann kvaðst þó muna eftir því að sjúkrabifreið hefði verið komin ávettvang vegna þess að einhver maður hefði verið sleginn inni á skemmtistaðnum.Hann hefði verið handtekinn, en allir hefðu verið að reyna að segjalögreglumönnunum að þeir hefðu rangan mann í haldi. Hann kvaðst ekki minnastþess að hafa gert nokkrum manni neitt þarna inni á staðnum. Þá kvaðst hann ekkiheldur minnast þess að hafa rætt við dyravörð þar. Ákærði sætti gæsluvarðhalditil 3. júní 2014, en þann dag var hann yfirheyrður á nýjan leik. Hann neitaðiþá að hafa hrint brotaþola, en bar að öðru leyti fyrir sig minnisleysi umatvik. Agaf skýrslu hjá lögreglu miðvikudaginn 2. júlí 2014, en fram kom hjá honum aðhann myndi ekki atvik næturinnar. Þá voru teknar skýrslur af 16 vitnum, gestumog starfsmönnum skemmtistaðarins, á tímabilinu frá 29. maí til 31. júlí 2014.Tvö vitni tóku jafnframt þátt í myndsakbendingu hjá lögreglu, B þann 3. júlí2014, og F þann 8. sama mánaðar. Hvorugt vitnið bar kennsl á árásarmanninn við þárannsóknaraðgerð. Ímálinu liggja fyrir ljósmyndir af fatnaði ákærða í umrætt sinn, bláröndóttriskyrtu, bláum jakka, ljósum buxum og svörtum strigaskóm. Rannsókn tæknideildarlögreglu á fatnaðinum leiddi í ljós að sýni hefði verið til staðar í skyrtu, semhefði gefið jákvæða svörun við for- og staðfestingarprófum sem blóð, en frekarirannsókn mun ekki hafa farið fram hvað það varðar. Meðalgagna málsins er örorkumatsgerð G taugaskurðlæknis og H lögfræðings, dagsett19. nóvember 2015, vegna brotaþola. Kemur þar m.a. fram að mælanlegarafleiðingar heilaáverkans séu hæging í hugsun, gloppótt minni, kvíði, þunglyndiog skert andlegt og líkamlegt þol og úthald. Þá hafi lyktartaug rifnað með þeimafleiðingum að lyktar- og bragðskyn hafi tapast. Eftir skurðaðgerð tillagfæringa á miðeyrnabeini hafi heyrn hægra megin verið um 35% af því semeðlilegt er talið og mjög þreytandi ískur verið í eyranu, sem hafi þó minnkað.Í niðurstöðukafla kemur fram að líkamlegt ástand brotaþola sé varanlegt og þvímegi ætla að atvikið muni hafa áhrif á framtíðarvinnugetu hans þar sem líkamlegog andleg geta hans hafi skerst. Varanleg örorka var metin 40%. Þáliggur fyrir greinargerð I, sérfræðings í klínískri taugasálfræði, umtaugasálfræðilega athugun sem brotaþoli gekkst undir 20. október 2014. Kemurþar fram að prófun hafi gefið til kynna góða almenna greind. Árangur á mörgumprófum hafi verið í meðallagi eða vel það. Í niðurstöðum einstakra prófa hafikomið fram vísbendingar um taugasálfræðilega veikleika, m.a. hvað snerti hraðaí máltjáningu, sjónræna úrvinnslu og rúmáttun, ákveðna heyrnræna minnisþætti ogfínhreyfifærni handa. Leshraði hafi verið frekar hægur. Ætla megi að þessirtaugasálfræðilegu veikleikar séu að verulegu leyti afleiðingar heilaskaðans semhann hlaut umrætt sinn. Ívottorði J sálfræðings er gerð grein fyrir viðtalsmeðferð brotaþola vegnatilfinningalegrar vanlíðunar í kjölfar atviksins. Kemur þar m.a. fram að hannhafi greinst með aðlögunarröskun, með kvíða og þunglyndi. Leitast hafi veriðvið að draga úr áfallaeinkennum með hugrænni atferlismeðferð og að eflasjálfsmynd brotaþola og getu til að takast á við og aðlagast nýjum aðstæðum.Líkamsárásin og afleiðingar hennar hafi valdið honum töluverðri vanlíðan oggrafið undan sjálfsmynd hans og sjálfstrausti. Er sérstaklega tekið fram aðskerðing á heyrn, bragð- og lyktarskyni geti reynst brotaþola erfið til lengritíma litið og sé til þess fallin að draga verulega úr lífsgæðum hans. Verðurnú gerð grein fyrir framburði ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins, að þvímarki sem nauðsynlegt þykir til úrlausnar þess. Ákærði kvaðst ekki kannast við það semhonum væri gefið að sök í málinu. Hann kvaðst hafa verið að halda upp áútskrift sína sem rafvirki þetta kvöld og hefði hann farið á skemmtistaðinn meðveislugestum. Hann hefði verið að dansa með hópnum á dansgólfinu, gólfið hefðiverið stappað af fólki og lýsingin hefði verið með blikkljósum, eða svokölluðumstrobe-ljósum. Hann kvaðst hafa yfirgefið dansgólfið eftir að K systir hans komtil hans og bað hann að tala við sig. Þau hefðu sest við borð, en þá hefðuljósin við dansgólfið skyndilega verið kveikt. Hann kvaðst hvorki hafa orðiðvar við líkamsárás né að einhver félli í gólfið, en eftir að ljósin kviknuðuhefði dyravörður komið til hans og verið að spyrja út í þetta. Síðan hefðilögreglan komið og hann hefði verið handtekinn og færður í lögreglubifreið.Fólk sem þarna var hefði þá farið að berja bifreiðina að utan og hrópa aðlögreglumönnunum að þeir hefðu tekið rangan mann. Hann lýsti klæðaburði sínumþetta kvöld og sagðist hafa verið farinn úr jakkanum þegar hann var að dansa.Þá hefði hann verið með slaufu um hálsinn fyrr um kvöldið, en verið búinn aðtaka hana niður þegar þarna var komið. Ákærða var kynnt að vitni hefði boriðvið skýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði viðurkennt að hafa ýtt eða slegiðbrotaþola í umrætt sinn. Hann kvað það vel geta verið að hann hefði verið aðreyna að spila sig stóran þarna, að þykjast vera einhver karl, en hann hefðihins vegar ekki áttað sig á því þegar þetta var hvað hefði komið fyrirbrotaþola. Spurður hvers vegna hann hefði hlaupið undan lögreglu og dyraverði ávettvangi kvaðst hann hafa séð að það hafi verið byrjaður einhver æsingur oghefði hann verið hræddur um að frekari slagsmál væru að brjótast út. Hannkvaðst hafa verið þó nokkuð ölvaður þetta kvöld. A kvaðst hafa verið í grillveislu meðvinnufélögum sínum þetta kvöld og hefðu þeir síðan farið á skemmtistaðinn[...]. Hann lýsti áfengisneyslu sinni og kvaðst hafa drukkið tvo litla bjóra áleið í samkvæmið og sex til sjö bjóra til viðbótar á meðan á því stóð. Hannkvaðst ekkert muna hvað gerðist síðari hluta kvöldsins, frá því um klukkan 22,og ekki heldur næstu daga á eftir. Hann kvað þó minnisleysið ekki stafa afáfengisdrykkju, heldur væri það afleiðing heilaáverkans sem hann hefði hlotið.Hann gerði grein fyrir varanlegum afleiðingum sem hlotist hefðu aflíkamsárásinni, einkum heyrnarskerðingu og tapi á lyktar- og bragðskyni. Þákvað hann minni sitt hafa versnað, auk þess sem hann fyndi fyrireinbeitingarskorti eftir atvikið. K, systir ákærða, kvaðst hafa staðið tilhliðar við dansgólfið, hægra megin, ásamt kærasta sínum, þegar þau heyrðu óp,hljómsveitin hætti að spila og ljósin kviknuðu. Þau hefðu farið að athuga hvaðvar að gerast og hefði hún farið til ákærða. Þau hefðu gengið saman út afdansgólfinu, sest við borð og spjallað saman. Þau hefðu síðan ákveðið aðyfirgefa staðinn, en þegar þau voru að ganga út hefðu lögreglumenn komið oghandtekið ákærða. Vitnið kvaðst ekki hafa séð manninn falla á dansgólfið, en húnhefði hins vegar séð hann liggjandi vinstra megin á gólfinu. Hún hefði áðurverið að dansa hægra megin á gólfinu og hefði ákærði þá verið nálægt henni. Þaðhefði verið dimmt á dansgólfinu og mannþröng. L, kærasti K, lýsti því einnig að þauhefðu verið að dansa hægra megin á dansgólfinu, þar hefðu margir verið að dansaog þröngt verið á gólfinu. Hann kvaðst ekki hafa orðið vitni að átökum, en hannhefði séð ákærða um fimm mínútum áður en atvikið átti sér stað og mjögfljótlega eftir það. Þau K hefðu farið af dansgólfinu, keypt sér drykki og sestí sófa, en ákærði hefði þá verið að dansa með hópi fólks. Vitnið kvaðst hafasnúið baki í dansgólfið þegar atvikið varð. Hann kannaðist við að hafa séðákærða með M á dansgólfinu eftir atvikið. Hann kvað þau K hafa farið aftur inná dansgólfið og gengið til ákærða þegar þau gerðu sér grein fyrir því aðeittvað hefði gerst. Síðan hefðu þau farið öll saman út af gólfinu og fengiðsér sæti. F kvaðst hafa verið að ganga frádansgólfinu þegar hann hefði séð brotaþola, sem hefði verið nokkuð drukkinn,staulast um og rekast utan í annan mann. Hefði brotaþoli gefið til kynna meðlátbragði að honum þætti þetta leitt. Þá hefði maðurinn sett lófana á hann ogýtt honum í gólfið. Miðað við ástandið á brotaþola hefði ekki mikið þurft tilog hann félli niður. Hann hefði fallið eins og timbur, beint í gólfið. Honumhefði virst sem gerandinn hefði ýtt með einhverjum krafti fyrst brotaþoli dattsvona og hefði hann verið reiðilegur í fasi. Vitnið kvaðst hafa verið rétt hjáþeim þegar þetta gerðist og hefði hann haft nokkuð beina sjónlínu. Þá hefðihann séð ágætlega til, lýsingin á dansgólfinu hefði ekki verið svo slæm. Hannkvaðst hafa einbeitt sér að brotaþolanum eftir að hann féll í gólfið og reyntað lyfta honum, en hann hefði verið farinn að þyngjast. Hann kvaðst síðan hafaséð blóð við höfuð mannsins og hefði hann þá hringt í Neyðarlínuna. Vitniðkvaðst hafa reynt að koma auga á gerandann eftir atvikið, en hann hefði ekkiséð hann. Við skýrslutöku hjá lögreglu kom fram hjá vitninu að hann hefði séðþegar maður var handtekinn og væri hann nokkuð viss um að það var sá sem ýttibrotaþola í gólfið. Hann hefði einnig þekkt gerandann aftur á fatnaði sem hannklæddist. Fyrir dóminum kvaðst hann ekki muna eftir þessu núna, en gera ráð fyrirað hann hefði munað atvik betur þegar hann gaf skýrsluna. Þá kannaðist vitniðvið að hafa heyrt systur mannsins sem handtekinn var hafa orð á því fyrir utanskemmtistaðinn að það væri dæmigert fyrir hann að vera með svona stæla þegarhann væri í glasi. Vitnið kvaðst sjálfur hafa verið undir litlum áfengisáhrifumþetta kvöld. N, félagi ákærða, kvaðst hafa verið ábarnum þegar slökkt var á tónlistinni. Hann kvaðst hafa rætt við ákærða þarna ástaðnum eftir atvikið, en taldi hann lítið hafa vitað um hvað hefði gerst. Ímálinu liggur fyrir skýrsla þar sem fram kemur að við lögreglurannsókn hafiverið rætt við vitnið í síma og er haft eftir honum að hann hefði séð ákærðastanda við hlið brotaþola þar sem hann lá í gólfinu. Fyrir dómi kvaðst hannekki muna eftir að hafa gefið símaskýrslu vegna málsins. O, sem einnig var í hópnum sem var meðákærða á skemmtistaðnum, kvaðst hafa staðið við enda dansgólfsins og snúið bakií það þegar atvikið varð. Hún hefði svo orðið vör við að fólk var komið upp aðhenni og snúið sér við, en þá hefði maður legið í gólfinu. Í símaskýrslu semtekin var af vitninu við rannsókn málsins var jafnframt haft eftir henni að húnhefði allt í einu séð að maður lá í gólfinu og hefði ákærða verið ýtt afeinhverju fólki í átt til hennar, en fyrir dóminum kvaðst hún ekki muna eftirþessu nú. P, félagi ákærða, kvaðst ekki hafa séðátök, en hann hefði orðið var við einhvern hamagang á dansgólfinu og síðanhefðu ljósin verið kveikt. Hann kvaðst hafa hitt ákærða skömmu eftir atvikið ogtaldi að hann hefði þá verið að koma af dansgólfinu. Þeir hefðu sest niður meðfleira fólki og hefði ákærði virst vera eðlilegur. Borið var undir vitnið þaðsem kom fram hjá honum við skýrslutöku hjá lögreglu, að hann hefði hitt ákærðaþegar hann var að koma af dansgólfinu og hefði ákærði verið reiður, hann hefðispurt ákærða hvort hann hefði slegið brotaþola og hann héldi að hann hefðisagst hafa ýtt honum. Fyrir dóminum kvaðst vitnið ekki muna eftir þessu, entaldi sig hafa munað þetta betur þegar hann gaf lögregluskýrsluna. M, sem einnig er félagi ákærða, kvaðuppþot hafa orðið á dansgólfinu og hefði honum fundist vegið að ákærða. Honumhefði fundist eins og það snerist allt um ákærða en kvaðst ekki geta lýst þvínánar. Þeir hefðu báðir verið staddir á dansgólfinu og kvaðst vitnið hafa veriðað dansa við konuna sína. Tónlistin hefði slokknað og ljósin kviknað og hannhefði séð mann liggjandi í gólfinu. Það hefði allt orðið brjálað og honum hefðifundist vegið að ákærða, eins og fyrr greinir. Lýsti vitnið því nánar að honumhefði fundist eins og verið væri að ýta ákærða. Vitnið kannaðist við lýsingusem hann gaf við skýrslutöku hjá lögreglu, en þar kom fram að hann hefði séð aðverið var að ráðast að ákærða og hefði hann farið á milli og reynt að stoppaþað af, sem hefði tekist. Síðan hefði hann séð að maður lá í gólfinu. Þeirákærði hefðu farið af dansgólfinu og sest við borð og hefði hann spurt ákærðahvað hefði gerst. Ákærði hefði ekki munað það, en hann hefði verið mjögölvaður. R kvaðst hafa verið vinstra megin á dansgólfinuog hefði hún verið að dansa þar með nokkrum vinkonum sínum. Brotaþoli hefðiverið þarna á gólfinu og hefði hann verið ágengur og uppáþrengjandi við þær.Hún hefði síðan séð að honum var ýtt svo að hann féll í gólfið. Borin var undirvitnið lýsing hennar hjá lögreglu þar sem hún kvaðst hafa séð að brotaþoli varkominn í áflog við annan strák, sem hefði ýtt honum með þeim afleiðingum aðhann skall í gólfið. Fyrir dóminum kvaðst hún kannast við þessa lýsingu en ekkitreysta sér til að lýsa því hvernig gerandinn hefði ýtt brotaþola. Þá var borinundir vitnið lýsing hennar í lögregluskýrslu á þann veg að gerandinn hefði ýttbrotaþola með báðum höndum, með krafti og að hann hefði hrint honum. Hún tókfram varðandi þessa lýsingu að brotaþoli hefði varla staðið í fæturna þegarþetta gerðist. Hún kvaðst ekki muna eftir því að gerandinn hefði farið afdansgólfinu og sest við borð eftir atvikið, eins og hún hafði borið um hjálögreglu. Þá kvað hún vinkonu sína, S, hafa þekkt gerandann og sagt henni nafnhans. Hún hefði flett honum upp á facebook og það hefði enginn vafi verið umþað í hennar huga að þetta var maðurinn sem hún sá hrinda brotaþola ádansgólfinu umrætt sinn. Hún kvaðst hafa verið boðuð í myndsakbendingu viðlögreglurannsókn málsins, en sú rannsóknaraðgerð hefði ekki farið fram þar semhún hefði tjáð lögreglu að hún hefði séð þessa mynd á facebook. Vitnið kvaðmarga hafa verið á dansgólfinu og svaraði því játandi að henni hefði fundistþað sem gerðist vera eins og slys. Hún kvaðst telja gerandann hafa veriðíklæddan brúnu vesti, hvítri skyrtu og hann hefði verið með þverslaufu, en ílögregluskýrslu var jafnframt höfð eftir henni lýsing á manninum á þann veg aðhann hefði verið með [...] eða [...] hár, greitt aftur, með þverslaufu, um[...] á hæð og [...], „einhvern veginn svona [...]“. Loks kvaðst vitnið hafabent félaga sínum á gerandann eftir atvikið, en hann hafi þá verið til hliðarmeð hópi fólks. S kvaðst hafa verið að dansa meðvinkonum sínum, R þeirra á meðal. Brotaþoli hefði verið mjög ölvaður, hannhefði verið að ýta í þær og angra þær allt kvöldið. Loks hefði kærasti einnarþeirra beðið hann að fara, sem hann hefði gert. Hún hefði næst séð tilbrotaþola þegar hann hefði dottið aftur fyrir sig inn í hópinn þeirra og lent ígólfinu. Hún kvaðst ekki hafa séð hvernig það bar að. Þær hefðu verið að dansavinstra megin við sviðið, en brotaþoli fallið inn í hópinn hægra megin frá.Vitnið kvað sér hafa verið sagt að ákærði, sem hún þekkti til, hefði veriðhandtekinn og hefði hún sagt R nafn hans. T kvaðst hafa verið að svipast um eftirvini sínum þegar hann heyrði stúlku öskra og sá að maður hafði fallið ádansgólfið. Áður en það gerðist hefði hann tekið eftir einhverjum ýtingum eðaruðningi á þröngu gólfinu. Vitnið lýsti þessu nánar þannig að menn hefðu veriðupp við hver annan og verið að hrinda hver öðrum. Síðan hefði hann heyrt öskurog séð manninn í gólfinu. Við skýrslutöku hjá lögreglu lýsti vitnið atvikum svoað hann hefði séð einhvern ryðjast í gegnum hópinn á dansgólfinu og síðan hefðiverið eins og einhver hefði tekið því illa og snúið sér við. Kom jafnframt framhjá honum að hann teldi að síðarnefndi maðurinn hefði verið sá sem féll ígólfið. Þá kemur fram í endurriti skýrslunnar að honum hefði sýnst hinnmaðurinn vera dökkur eða svartur. Er þetta var borið undir ákærða fyrir dóminumkvaðst hann ekki muna eftir dökkum eða svörtum manni þarna á staðnum. Hannkvaðst ekki telja að hann hefði verið að lýsa húðlit einhvers viðskýrslutökuna. Skýrsla vitnisins hjá lögreglu var tekin upp í hljóði og mynd.Af upptökunni verður ráðið að misritun hafi orðið í endurriti að því er lýsinguvitnisins á meintum geranda varðar. Á upptökunni kemur fram að vitnið segistgiska á, miðað við birtu þarna inni, þá hafi honum sýnst að maðurinn væri„dökkhærður eða svartur eða svona svartur eða svona“, og benti hann á hár sérþegar hann lýsti þessu. Verður sú ályktun dregin að vitnið hafi viðskýrslutökuna verið að lýsa hárlit mannsins, en ekki húðlit, enda verður ekkiráðið af framburði annarra sem á staðnum voru að hörundsdökkur maður hafi komiðvið sögu í málinu. C, dyravörður á skemmtistaðnum, kvaðtónlistina skyndilega hafa stöðvast og hringur fólks hefði myndast ádansgólfinu. Þegar að var gáð hefði ungur maður legið þar á gólfinu. Hann kvaðeinhvern hafa bent sér á árásarmanninn, síðan hefði lögregla komið á vettvangog hefði hann bent lögreglumönnunum á þann mann. Vitnið kvaðst hafa rætt viðmanninn sem honum hefði verið bent á sem gerandann í málinu og hefðu tveir eðafleiri einstaklingar sem sátu við hliðina á honum sagt að brotaþoli hefðislegið hann með glasi eða glerflösku. Borið var undir vitnið það sem komiðhafði fram hjá honum við skýrslutöku hjá lögreglu að gerandinn hefði verið ísjokki og sagt við hann að hann hefði skallað brotaþola í sjálfsvörn. Fyrirdóminum kvaðst hann ekki muna eftir þessu, en telja sig hafa munað atvik beturþegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu. Sérstaklega spurður kvaðst vitnið veraviss um að hann hefði vísað lögreglu á manninn sem honum hafði verið bent á semgerandann. B kvaðst hafa verið á dansgólfinu þegarhann sá mann ýta öðrum manni framan við sviðið og hefði sá fallið í gólfið. Viðþetta hefði hnakki hans skollið í gólfið og farið að blæða. Brotaþolinn hefðiekki hreyft sig eftir þetta. Vitnið lýsti þessu nánar þannig að árásarmaðurinnhefði sett báðar hendur á brjóstkassa brotaþolans og hrint honum. Hann kvaðgerandann hafa verið mjög stutthærðan og kannaðist við lýsingu sína á honum viðskýrslutöku hjá lögreglu, þar sem fram kom að hann hefði verið með [...] hár, breiður,í bláum eða ljósbláum bol, með [...] andlit og [...] haus, í mesta lagi [...]metrar á hæð. Vitnið kvaðst hafa verið í þriggja til fjögurra metra fjarlægðfrá mönnunum þegar þetta gerðist og hefði hann tekið vel eftir þessu.Dansgólfið hefði verið rýmt í kjölfarið og hefði hann bent dyraverði, sem hannkannaðist við og væri kallaður U á gerandann. Annar dyravörður, C, hefði veriðmeð U þegar hann benti á manninn. Borin var undir vitnið lýsing hans á atvikumí lögregluskýrslu, en þar kom fram að hann hefði verið að tala við vin sinn ádansgólfinu, heyrt læti og litið við. Þá hefði maðurinn sem ráðist var á rekistutan í gerandann og hann byrjað að ýta brotaþola, sem hefði ýtt gerandanum tilbaka „bara svona rólega og hann kom til baka og ætlaði að biðjast afsökunarbara og var að segja sorrý alveg á fullu bara þá tekur hann í ennið á honum ogskellir honum í jörðina“. Vitnið kvaðst fyrir dóminum kannast við þessalýsingu, en tók fram að hann minntist þess ekki að hafa heyrt orðaskipti. Þákvaðst hann staðfesta það sem kom fram í skýrslunni, að hann væri viss um aðmaðurinn sem hann benti dyravörðum á í umrætt sinn hefði verið gerandinn, enbætti við að hann hefði verið „mjög viss um það, ekki 100%, en mjög viss umþað“. Dyravörðurinn hefði sagt: „Þessi í bláa?“ og hann játað því og hefðudyraverðirnir þá farið og talað við manninn. Vitnið kvaðst muna vel hvernigbrotaþoli féll í gólfið. Hann hefði fallið beint aftur fyrir sig og ekki boriðfyrir sig hendurnar. Honum hefði fundist gerandinn hafa ýtt af afli, annarshefði maðurinn ekki fallið beint á hnakkann eins og hann gerði. Aukframangreindra vitna gáfu skýrslur fyrir dóminum V, Y og Z, sem öll voru gestir á skemmtistaðnumþessa nótt, en ekkert þeirra hafði orðið vitni að atvikinu. LæknarnirD, E og G gáfu skýrslurfyrir dóminum og gerðu grein fyrir læknisvottorðum og matsgerð. Kom fram hjá Dað áverkar brotaþola gætu samrýmst því að honum hefði verið hrint aftur fyrirsig og þyrfti talsvert afl til að valda höfuðkúpubroti eins og hann hlaut. Þábar G að heilsufar brotaþola hefði verið orðið stöðugt þegar hann vann mat ímálinu. Brotaþoli hefði orðið fyrir varanlegri heyrnarskerðingu. Þá hefðilyktar- og bragðskyn horfið og það væri einnig varanlegur skaði. SálfræðingarnirI og J gerðu grein fyrir vottorðum sínum, sem liggja fyrir í málinu. Komfram hjá J að brotaþoli hefði sótt átta viðtöl hjá henni eftir að vottorðhennar var ritað og taldi hún hann þarfnast áframhaldandi meðferðar til aðtakast á við afleiðingar líkamsárásarinnar. Loksbáru vitni fyrir dóminum lögreglumennirnir Þog Æ, sem komu á vettvang í umrættsinn. Ekki þykja efni til að rekja framburð vitnanna.Niðurstaða Ákærðaer gefin að sök stórfelld líkamsárás gagnvart A á skemmtistað aðfaranóttfimmtudagsins 29. maí 2014. Hann var handtekinn á vettvangi og yfirheyrður aflögreglu daginn eftir. Næstu daga og vikur voru teknar skýrslur af brotaþola og16 vitnum, sem höfðu verið á skemmtistaðnum umrætt sinn, auk annarrarannsóknaraðgerða. Síðasta vitnaskýrslan var tekin 31. júlí 2014 og virðistrannsókn málsins þá hafa verið lokið. Ákæra var hins vegar ekki gefin út fyrren 9. febrúar 2016, en ákærði dvaldi þá erlendis og varð frekari töf á meðferðmálsins af þeim sökum. Málið var þingfest fyrir dóminum 15. júní sl. og fóraðalmeðferð þess fram dagana 4. og 17. október sl. Framburður vitna viðaðalmeðferðina bar þess mjög merki að langt var liðið frá því er atvikið áttisér stað og kom fram hjá mörgum þeirra að þau myndu ekki atriði sem þau höfðuborið um við skýrslutöku hjá lögreglu. Við lögreglurannsókn málsins voruskýrslur flestra vitna teknar upp í hljóði og mynd og eru upptökur á meðalgagna málsins. Við sönnunarmat í málinu verður litið til lögregluskýrslnanokkurra vitna til fyllingar framburði þeirra fyrir dóminum, svo sem nánar verðurgerð grein fyrir, enda kom fram hjá þeim að þau hefðu munað atvik betur viðskýrslugjöf hjá lögreglu. Semað framan er rakið hefur brotaþoli, A, ekki getað lýst atvikum umrætt sinn, enfyrir liggur að hann hlaut alvarlegan heilaáverka við líkamsárásina sem hannvarð fyrir. Ákærði neitar sök í málinu og bar hann að mestu við minnisleysi viðyfirheyrslur hjá lögreglu. Eins og framburði hans við aðalmeðferð málsins varháttað virtist hann hins vegar telja sig muna atvik nokkuð betur. Var þá áákærða að skilja að hann hefði ekki verið á dansgólfinu þegar líkamsárásin áttisér stað, heldur hefði hann setið við borð í salnum ásamt systur sinni, K, ogfleira fólki. Sú frásögn er ekki í samræmi við framburð K og L, sem báru fyrirdóminum að þau hefðu fylgt ákærða út af dansgólfinu eftir að brotaþoli hefðifallið í gólfið. Þá báru P og M að ákærði hefði verið á dansgólfinu þegaratvikið varð, en af framburði M verður ráðið að athygli þeirra sem næstir voruþegar brotaþoli féll í gólfið, hefði beinst að ákærða. P bar jafnframt viðskýrslutöku hjá lögreglu að hann hefði rætt við ákærða eftir að hann yfirgafdansgólfið og minnti hann að ákærði hefði sagst hafa ýtt brotaþola. Er þettavar borið undir ákærða við aðalmeðferð málsins dró hann ekki í efa að hannhefði viðhaft þessi ummæli, til að „spila sig stóran“. VitninB, F og R, sem stödd voru á dansgólfinu, lýstu því að komið hefði til ýfinga ámilli brotaþola og annars manns, sem hefði lagt báðar hendur á brjóstkassabrotaþola og ýtt honum svo að hann féll í gólfið. F bar jafnframt viðskýrslutöku hjá lögreglu að hann væri nokkuð viss um að það hefði veriðárásarmaðurinn sem lögregla handtók á staðnum. B kvaðst hafa bent dyravörðum áárásarmanninn í kjölfar atviksins og kvaðst hann vera „mjög viss, ekki 100%, enmjög viss“ í sinni sök. B og F báru ekki kennsl á ákærða sem árásarmanninn viðmyndsakbendingu hjá lögreglu. Framburð þeirra verður þó að virða með hliðsjónaf framburði C dyravarðar, sem kvaðst hafa rætt við manninn sem B benti honum áog hefðu menn sem sátu við hlið hans sagt að brotaþoli hefði veist að honum aðfyrra bragði. Þá lýsti vitnið því við skýrslutöku hjá lögreglu að maðurinnhefði verið „í sjokki“ þegar hann ræddi við hann og hefði hann sagst hafaskallað brotaþola í sjálfsvörn. Vitnið kvaðst vera viss um að hann hefði vísaðlögreglu á þennan mann. Var ákærði handtekinn eftir ábendingu vitnisins, eftirað hafa reynt að komast undan lögreglu á vettvangi. Hefur hann ekki gefiðtrúverðugar skýringar á þeim viðbrögðum sínum. Þá hefur framburður ákærða veriðmisvísandi við meðferð málsins, auk þess að vera í andstöðu við framburð vitnaí veigamiklum atriðum, svo sem rakið hefur verið. Verður því ekki á honum byggtí málinu. Samkvæmtöllu framangreindu, og með vísan til læknisfræðilegra gagna í málinu, þykirsannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi veist að A eins og lýst er í ákæru ogmeð þeim afleiðingum sem þar greinir. Verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæruog er háttsemi hans þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærðier fæddur í [...]. Sakaferill hans hefur ekki áhrif á refsingu. Hann er í máliþessu sakfelldur fyrir stórfellda líkamsárás, en brotaþoli hlaut alvarlegaáverka af atlögunni og býr við varanlegar afleiðingar hennar. Fram kom ívitnisburði D læknis við aðalmeðferð málsins að höfuðkúpubrot sem brotaþolihlaut við að falla í gólfið væri til marks um að honum hefði verið hrint meðtalsverðu afli. Vitnin B og F báru jafnframt að árásarmaðurinn hefði ýttbrotaþola af afli eða nokkrum krafti. Þá er til þess litið að af framburðivitna verður ráðið að tilefni árásarinnar hafi ekki verið annað en það aðbrotaþoli hafi rekist utan í ákærða í mannþrönginni á dansgólfinu. Samkvæmtframangreindu, og með vísan til 1., 2. og 3. tölul. 1. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði, enfresta skal fullnustu 9 mánaða refsingarinnar og falli sá hluti hennar niður aðliðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins, haldi ákærði almennt skilorð 57.gr. almennra hegningarlaga. Frá refsingu dregst gæsluvarðhald ákærða frá 29.maí til 3. júní 2014. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar hrl., 1.227.600krónur, þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, Hjartar ArnarEysteinssonar hdl., 409.200 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Þ.Skorra Steingrímssonar hdl., 286.440 krónur. Við ákvörðun þóknunar lögmannahefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ákærði greiði 134.880 krónur íannan sakarkostnað. Afhálfu ákæruvaldsins flutti málið Arnfríður Gígja Arngrímsdóttir saksóknarfulltrúi. RagnheiðurHarðardóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði,X, sæti fangelsi í 12 mánuði, en fresta skal fullnustu 9 mánaða refsingarinnarog falli sá hluti hennar niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dómsins,haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940, sbr.4. gr. laga nr. 22/1955. Frá refsingu dregst gæsluvarðhald ákærða frá 29. maítil 3. júní 2014. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonarhrl., 1.227.600 krónur, þóknun verjanda síns á rannsóknarstigi málsins, HjartarArnar Eysteinssonar hdl., 409.200 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola,Þ. Skorra Steingrímssonar hdl., 286.440 krónur. Ákærði greiði 134.880 krónur íannan sakarkostnað.
Mál nr. 208/2012
Riftun Gjöf Endurgreiðslukrafa
Í málinu krafðist þrotabú S ehf. riftunar á samningi S ehf. og SE ehf. um kaup fyrrnefnda félagsins á hlutafé í M ehf. Byggði þrotabúið á því að samningurinn hafi verið örlætisgerningur og falið í sér gjöf til SE ehf. í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafðist þrotabúið þess jafnframt að SE ehf. endurgreiddi sér mismuninn á raunverulegu verðmæti hins selda hlutafjár og kaupverðinu á grundvelli 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Í Hæstarétti var fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að samningurinn hafi rýrt eignir S ehf. og þar með þrotabúsins og leitt að sama skapi til eignaaukningar hjá SE ehf. Að teknu tilliti til þess að náin eigna- og stjórnunartengsl voru milli S ehf. og SE ehf. og mikill munur var á greiðslu S ehf. fyrir hlutaféð og verðmæti hlutafjárins á þeim tíma þegar það var keypti, taldi Hæstiréttur SE ehf. bera sönnunarbyrði fyrir því að umræddur samningur hafi ekki verið örlætisgerningur heldur hafi markmiðið með honum verið annað en að valda rýrnun á eignum S ehf. Taldi Hæstiréttur að SE ehf. hafi ekki tekist sú sönnun. Var því fallist á kröfu þrotabúsins um riftun samningsins og var SE ehf. gert að endurgreiða mismuninn á því sem greitt var fyrir hlutaféð og verðmæti þess á þeim tíma þar sem sú fjárhæð hafi sannanlega komið félaginu að notum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. mars 2012. Hann krefst þess að rift verði samningi Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda 25. júní 2008 um kaup á MGM eignarhaldsfélagi ehf. og að stefnda verði gert að greiða sér 518.134.431 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. júní 2008 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Helstu málsatvik eru að á fundi í stjórn Samson eignarhaldsfélags ehf. 12. júní 2008 var ákveðið að taka lán hjá Straumi Burðarási fjárfestingabanka hf. að fjárhæð 4.743.753.734 krónur sem skyldi vera tvíþætt. Í fundargerð frá stjórnarfundinum segir: „Ætlunin er að nota lánsfé samkvæmt samningnum til að kaupa MGM eignarhaldsfélag ehf. ... af Straumi Burðarás fjárfestingabanka hf. Stendur svo til að selja MGM eignarhaldsfélag ehf. til Forsíðu ehf. ... sem verður aftur veitt lán til að fjármagna kaupin. Mun félagið fara fram á að Forsíða ehf. setji því að veði hlutina í MGM eignarhaldsfélagi ehf.” Hinn 13. júní 2008 var gerður lánssamningur milli Samson eignarhaldsfélags ehf. sem lántaka og Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf. sem lánveitanda. Var samningurinn undirritaður af Óttari Pálssyni, fyrir hönd lánveitanda, og Ágúst H. Leóssyni, fyrir hönd lántaka. Lánið nam alls 4.743.753.734 krónum og skiptist í tvo hluta, lánsheimild A að fjárhæð 3.921.325.000 krónur og lánsheimild B 822.428.734 krónur. Samkvæmt 2.3 grein samningsins var það meðal skilyrða fyrir lánveitingunni „að lántaki hafi innan 30 daga frá ádráttardegi, undirritað samning um kaup á hlutabréfum við lánveitanda varðandi kaup lántaka og sölu lánveitanda á öllum útistandandi hlutabréfum í MGM eignarhaldsfélagi ehf.” Í 1.5 grein samningsins var kveðið á um að lánið yrði greitt út í samræmi við fyrirmæli í ádráttartilkynningu. Gefnar voru út tvær ádráttartilkynningar af Samson eignarhaldsfélagi ehf. 13. og 18. júní 2008, undirritaðar af Ágústi H. Leóssyni, þar sem fram kom að öll lánsfjárhæðin skyldi greidd inn á reikning án þess að hann væri greindur nánar. Hinn 25. júní 2008 var gerður samningur milli stefnda, sem þá nefndist Eignarhaldsfélagið Urriði ehf., sem seljanda, og Samson eignarhaldsfélags ehf., sem kaupanda, um kaup þess síðarnefnda á hlutafé í eigu hins fyrrnefnda. Var samningurinn undirritaður af Óttari Pálssyni, fyrir hönd seljanda, og Ágúst H. Leóssyni, fyrir hönd kaupanda. Samkvæmt 1.1. grein samningsins lofaði seljandi að selja og kaupandi að kaupa allt hlutafé seljanda í MGM eignarhaldsfélagi ehf. að nafnvirði 388.500.000 krónur. Væri hið selda „100% af heildarhlutafé félagsins.” Í 2.1. grein samningsins var tekið fram að kaupverðið skyldi vera 822.428.734 krónur og greiðast að fullu við undirskrift hans. Samdægurs voru gerðir tveir samningar milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og Forsíðu ehf., annars vegar kaupsamningur og hins vegar lánssamningur. Voru samningarnir undirritaðir af einum manni, Ágúst H. Leóssyni, fyrir hönd beggja félaganna. Samkvæmt kaupsamningnum seldi fyrrgreinda félagið því síðarnefnda allt hlutafé sitt í MGM eignarhaldsfélagi ehf., að nafnvirði 388.500.000 krónur. Skyldi kaupverð hlutafjárins vera 822.428.734 krónur og greiðast í reiðufé við undirritun samningsins. Tekið var fram að hið selda skyldi afhent við móttöku kaupverðs og að seljandi myndi lána kaupanda það í samræmi við ákvæði lánssamnings sem gerður yrði samhliða kaupsamningnum. Samkvæmt lánssamningnum veitti Samson eignarhaldsfélag ehf. lán, að fjárhæð 822.428.734 krónur, til Forsíðu ehf. Skyldi lánið greitt í einu lagi til lántaka við undirritun samningsins og renna óskipt til hans. Áður en framangreind kaup voru gerð átti MGM eignarhaldsfélag ehf. samkvæmt gögnum málsins 16,7% í Árvakri hf. og var það eina eign félagsins. Forsíða ehf. átti fyrir 16,7% hlutafjár í Árvakri hf., þannig að eftir kaupin hafði fyrrgreinda félagið eignast 33,4% í því síðarnefnda. Forsíða ehf. var í eigu Björgólfs Guðmundssonar og sama átti við um enn annað félag sem átti 16,8% í Árvakri hf. Með kaupunum hafði Björgólfur því óbeint tryggt sér eignarráð yfir meirihluta hlutafjár í síðastgreinda félaginu sem gaf meðal annars út Morgunblaðið. Samson eignarhaldsfélagi ehf. var veitt heimild til greiðslustöðvunar 7. október 2008 og var bú félagsins síðan tekið til gjaldþrotaskipta 12. nóvember sama ár. Lýsti Straumur Burðarás fjárfestingabanki hf. kröfu á hendur áfrýjanda vegna lánssamningsins, sem gerður var 13. júní 2008, og nam krafan 2.199.636.009 krónum, að teknu tilliti til afborgana sem greiddar höfðu verið af láninu. Fram kom í kröfulýsingu stefnda að sá hluti lánsins, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. notaði til kaupa á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf., væri þegar að fullu greiddur. Forsíða ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 28. janúar 2009 og lýsti áfrýjandi kröfu í þrotabú félagsins samkvæmt lánssamningnum, sem gerður var 25. júní 2008, að fjárhæð 936.878.402 krónur. Engar eignir reyndust vera í búinu til greiðslu á almennum kröfum, þar á meðal kröfu áfrýjanda, og var skiptum þar af leiðandi lokið á grundvelli 155. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. II Áfrýjandi telur að við úrlausn málsins verði að líta til þess að samningur sá, sem hann krefst riftunar á, hafi verið gerður milli tengdra aðila, eins og komist var að orði í héraðsstefnu. Þar var vísað til þess að þáverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf., Óttar Pálsson, hafi átt sæti í stjórn stefnda. Einnig hafi Ágúst H. Leósson komið fram fyrir hönd Samson eignarhaldsfélags ehf. og Forsíðu ehf. við gerð samninga milli félaganna tveggja 25. júní 2008, en hann hafi verið eini stjórnarmaður síðarnefnda félagsins. Fyrir liggur að margvísleg önnur tengsl voru milli þeirra félaga er komu að viðskiptunum sem gerð er grein fyrir í kafla I. Samson eignarhaldsfélag ehf. var í eigu tveggja erlendra félaga og var eigandi annars þeirra Björgólfur Guðmundsson, en hins sonur hans, Björgólfur Thor Björgólfsson. Þeir feðgar voru því óbeint eigendur áðurnefnds eignarhaldsfélags og sátu báðir í þriggja manna stjórn þess. Eins og áður er fram komið var Björgólfur Guðmundsson eini hluthafi Forsíðu ehf. sem átti eftir kaup þess félags á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. 33,4% hlutafjár í Árvakri hf. Þá átti annað félag í eigu Björgólfs 16,8% í síðastnefnda félaginu. Félagið Samson Global Holdings, sem mun hafa verið skráð í Lúxemborg og var óbeint í eigu þeirra feðga, átti stóran hlut í Straumi Burðarási fjárfestingabanka hf. Í skýrslu, sem Óttar Pálsson gaf fyrir héraðsdómi, kom fram að Samson eignarhaldsfélag ehf. hafi verið „í eigu Björgólfsfeðga sem áttu jafnframt mjög stóran eignarhlut í Straumi gegnum annað félag í sinni eigu.” Stefndi, áður Eignarhaldsfélagið Urriði ehf., var dótturfélag Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf., sem var eini hluthafinn í félaginu, og MGM eignarhaldsfélag ehf. var á sama hátt dótturfélag stefnda í eigu hans eins. Þá áttu sömu menn sæti í stjórnum margra þeirra félaga sem hér um ræðir. Þannig var Skúli Valberg Ólafsson stjórnarformaður stefnda og átti að auki sæti í fimm manna stjórn Árvakurs hf. Stefndi hefur andmælt að byggt verði á því í málinu af hálfu áfrýjanda að eignatengsl hafi verið milli Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf. og þáverandi eigenda Samson eignarhaldsfélags ehf. Í sóknargögnum í héraði hafi hvorki verið gerð grein fyrir slíkum tengslum né stjórnunarlegum tengslum og sé þessari „viðbótarmálsástæðu” áfrýjanda mótmælt sem of seint fram kominni. Með vísan til þess að í héraðsstefnu hélt áfrýjandi því fram að samningur sá, sem hann krefst riftunar á, hafi verið gerður milli tengdra aðila og líta yrði til þess atriðis við úrlausn málsins verður talið að sú málsástæða hans, sem að þessu lýtur, hafi verið nægilega skýr í málatilbúnaði hans frá upphafi og sé því ekki of seint fram komin. Samkvæmt því verður horft til þess, þegar leyst verður úr málinu, að náin eigna- og stjórnunartengsl voru milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. er þessi tvö félög gerðu með sér samninginn 25. júní 2008 um kaup þess síðarnefnda á hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Ekki ræður úrslitum í því sambandi hvort félögin tvö voru nákomin hvort öðru í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991 þótt það, sem rakið er hér að framan, bendi til að svo hafi verið, sbr. einkum 5. og 6. töluliði hennar. III Undir rekstri málsins í héraði fór áfrýjandi fram á að dómkvaddur yrði sérfróður maður til þess að meta virði alls hlutafjár í MGM eignarhaldsfélagi ehf. 25. júní 2008 þegar stefndi og Samson eignarhaldsfélag ehf. gerðu með sér áðurnefndan samning. Í matsgerð var því lýst að þar sem eina eign MGM eignarhaldsfélags ehf. hafi verið 16,7% í Árvakri hf. hafi verðmæti síðastnefnda félagsins verið metið í heild með nánar tilgreindri aðferð. Þannig komst hinn sérfróði maður, sem er löggiltur endurskoðandi, að þeirri niðurstöðu að virði alls hlutafjár í MGM eignarhaldsfélagi ehf. á umræddum degi hafi verið 304.294.303 krónur. Er endurgreiðslukrafa áfrýjanda á hendur stefnda miðuð við að verðmæti hins selda hlutafjár hafi í raun svarað til þeirrar fjárhæðar. Stefndi heldur því fram að mat hins dómkvadda manns styðjist ekki við viðhlítandi rök, þar á meðal hafi hann ekki tekið tillit til þess að fjölmiðlar hafi sérstöðu sem líta verði til þegar lagt sé mat á verðmæti félaga er þá gefa út. Þrátt fyrir það hefur stefndi ekki leitað eftir yfirmati samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til að fá fyrirliggjandi mati hnekkt. Að því gættu er fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, að leggja beri til grundvallar að verðmæti hlutafjár MGM eignarhaldsfélags ehf. hafi í raun verið 304.294.303 krónur þegar það var keypt af Samson eignarhaldsfélagi ehf. 25. júní 2008. IV Áfrýjandi reisir riftunarkröfu sína á því að margnefndur samningur milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. hafi verið örlætisgerningur og því falið í sér gjöf til handa stefnda í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, sem svari til mismunar á raunverulegu verðmæti hins selda hlutafjár, 304.294.303 krónum, og kaupverðinu, 822.428.734 krónum. Krefst áfrýjandi þess á grundvelli 1. mgr. 142. gr. sömu laga að stefndi endurgreiði sér mismuninn, 518.134.431 krónu. Ákvæði 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991 hefur verið skýrt svo að undir það falli hver sú ráðstöfun, sem rýrir eignir þrotamanns og leiðir til eignaaukningar hjá þeim er nýtur góðs af henni, nema hún falli undir 3. mgr. sömu lagagreinar, enda búi gjafatilgangur að baki ráðstöfuninni. Gagnkvæmir samningar geta talist örlætisgerningar í skilningi 1. mgr. 131. gr. ef umtalsverður munur er á greiðslu þrotamanns og því gagngjaldi sem hann hefur fengið í staðinn. Fyrir liggur í málinu að Straumur Burðarás fjárfestingabanki hf., móðurfélag stefnda, öðlaðist gilda kröfu á hendur Samson eignarhaldsfélagi ehf. og síðar áfrýjanda samkvæmt lánssamningnum, sem gerður var 13. júní 2008 milli bankans og eignarhaldsfélagsins, en lánið var að hluta notað til greiðslu á kaupverði hlutafjárins í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Eins og áður greinir lýsti bankinn kröfu á hendur áfrýjanda vegna lánssamningsins og kom þar fram að sá hluti lánsins væri þegar að fullu greiddur. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á þá niðurstöðu hans að samningurinn um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. hafi rýrt eignir Samson eignarhaldsfélags ehf. og þar með áfrýjanda og leitt að sama skapi til eignaaukningar hjá stefnda. Að þeirri niðurstöðu fenginni kemur til skoðunar hvort gjafatilgangur hafi búið að baki umræddum samningi eða hvort hann hafi verið gerður í öðrum tilgangi, eins og stefndi heldur fram. Því til stuðnings hefur hann meðal annars fært fram þau rök að hefði ætlun Samson eignarhaldsfélags ehf. verið sú að hygla Straumi Burðaráss fjárfestingabanka hf. eða dótturfélagi bankans, stefnda, hefðu fjármunirnir komið annars staðar frá en samstæðunni sjálfri. Nærtækara hefði verið að eignarhaldsfélagið, sem varð gjaldþrota nokkru síðar, greiddi skuldir sínar við bankann. Einnig hefur stefndi bent á að eignarhaldsfélagið hafi verið álitið sterkt félag þegar það keypti hlutafé MGM eignarhaldsfélags ehf. og hafi þeir, sem að félaginu stóðu, verið meðal valdamestu manna í íslensku viðskiptalífi. Með kaupum á hlutafénu hafi félög, tengd Samson eignarhaldsfélagi ehf., tryggt sér meirihlutavald í Árvakri hf. Bankinn hafi því verið í aðstöðu til að setja upp verð, sem eignarhaldsfélagið samþykkti, þar sem lánveiting bankans fyrir kaupverðinu hafi verið lykilatriði. Eins og rakið hefur verið hér að framan voru náin eigna- og stjórnunartengsl milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda. Einnig var mikill munur á greiðslu eignarhaldsfélagsins fyrir hlutaféð í MGM eignarhaldsfélagi ehf. og verðmæti hlutafjárins á þeim tíma þegar það var keypt. Að teknu tilliti til þessa tvenns ber stefndi sönnunarbyrðina fyrir því að samningur sá, sem áfrýjandi hefur krafist riftunar á, hafi ekki verið örlætisgerningur í skilningi 1. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991, heldur hafi markmiðið með honum verið annað en að valda rýrnun á eignum Samson eignarhaldsfélags ehf. sem leitt gæti til þess við gjaldþrot félagsins að kröfuhafar í þrotabúið fengju minna í sinn hlut en þeir hefðu ella fengið. Þegar málsatvik eru virt í heild, þar á meðal horft til atvika sem gerðust í kjölfar þess að samningurinn var gerður, verður ekki talið að stefnda hafi tekist sú sönnun, enda þurfa aðrar hvatir, sem leitt hafa til þess að samningur sé gerður, ekki að útiloka að gjafatilgangur hafi búið að baki honum í þeirri merkingu sem hér um ræðir. Samkvæmt þessu verður tekin til greina krafa áfrýjanda um riftun samningsins sem gerður var milli stefnda og Samson eignarhaldsfélags ehf. 25. júní 2008 um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Með skírskotun til 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnda jafnframt gert að endurgreiða áfrýjanda mismuninn á því, sem greitt var fyrir hlutaféð, og verðmæti þess á þeim tíma þar sem sú fjárhæð hefur sannanlega komið honum að notum. Áfrýjandi gerir kröfu um dráttarvexti frá 25. júní 2008 til greiðsludags. Eins og atvikum er háttað verður upphafstími dráttarvaxta miðaður við 15. júlí 2009 þegar mál þetta var höfðað, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001, enda er hér um endurgreiðslukröfu að ræða. Samkvæmt þessum málsúrslitum ber stefnda að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Rift er samningi milli Samson eignarhaldsfélags ehf. og stefnda, Straums Equities ehf., sem gerður var 25. júní 2008 um kaup á öllu hlutafé í MGM eignarhaldsfélagi ehf. Stefndi greiði áfrýjanda, þrotabúi Samson eignarhaldsfélags ehf., 518.134.431 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. júlí 2009 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 5.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. mars 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 30. janúar sl., var höfðað 15. júlí 2009. Stefnandi er þrotabú Samsonar eignarhaldsfélags ehf., Aðalstræti 6, Reykjavík Stefndi er Straumur Equities ehf., Borgartúni 25, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda eru þær að samningi stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Urriða ehf. (nú stefnda) frá 25. júní 2008, um kaup á MGM eignarhaldsfélagi ehf., verði rift og stefnda verði gert að greiða stefnanda 518.134.431 krónu, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. júní 2008 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu í samræmi við gjaldskrá Markarinnar lögmannsstofu hf. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á fjárkröfu stefnanda í málinu og að málskostnaður í því tilviki verði felldur niður. Málavextir Samson eignarhaldsfélag ehf. er íslenskt félag og eru samþykktir þess upphaflega dags. 8. mars 2007 en núverandi samþykktir eru frá 28. apríl 2008. Hlutafé félagsins nam 950.000.000 króna. Hinn 7. október 2008 veitti Héraðsdómur Reykjavíkur félaginu heimild til greiðslustöðvunar allt til 28. október s.á. Félagið óskaði eftir framlengingu á þeirri greiðslustöðvun en var synjað um hana með úrskurði sama dómstóls, sem kveðinn var upp hinn 4. nóvember 2008. Bú félagsins var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði uppkveðnum hinn 12. nóvember 2008. Stjórn félagsins var skipuð Björgólfi Thor Björgólfssyni, Björgólfi Guðmundssyni og Sigþóri Sigmarssyni. Stefndi er einkahlutafélag og er með skráð lögheimili að Borgartúni 25 í Reykjavík. Hlutafé félagsins nam 1.000.500.000 krónum. Stjórn félagsins skipa Skúli Valberg Ólafsson, Jakob Már Ásmundsson og Óttar Pálsson. Stefndi er dótturfélag Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf. (eftirleiðis nefnt Straumur-Burðarás). Með kaupsamningi, dags. 25. júní 2008, keypti Samson eignarhaldsfélag ehf. (eftirleiðis nefnt Samson) allt hlutafé Urriða ehf. (eftirleiðis nefnt Urriði) í MGM eignarhaldsfélagi ehf. (eftirleiðis nefnt MGM), en eina eign þess félags var 16,7% hlutur í Árvakri hf. Urriði var dótturfélag Straums Burðaráss fjárfestingabanka hf., þar til Urriði rann saman við stefnda. Hvorki stefndi né Urriði, í hans tíð, höfðu starfsmenn. Félögin voru rekin af starfsmönnum Straums. Kveður stefndi ferli við töku viðskiptaákvarðana hafa verið hið sama og hjá bankanum sjálfum. Ákvarðanir um fjárfestingar og/eða eignasölur hafi farið fyrir lána- og fjárfestinganefnd Straums hvort sem þær vörðuðu móðurfélagið eða dótturfélög. Stjórnarmennirnir þrír, þeir Óttar Pálsson, Jakob Ásmundsson og Skúli Valberg Ólafsson hafi verið starfsmenn Straums Burðaráss. Ákvarðanir um viðskipti dótturfélaganna hafi verið teknar af starfsmönnum Straums Burðaráss, eins og um viðskipti bankans sjálfs væri að ræða. Umsamið kaupverð á MGM var 822.428.734 krónur og var það greitt að fullu við undirskrift samningsins. Undir kaupsamninginn ritaði Ágúst H. Leósson, f.h. Samsonar, og Óttar Pálsson, f.h. Urriða. Var kaupverðið fjármagnað með láni frá Straumi-Burðarási, sbr. lánasamning aðila 13. júní 2008. Óttar Pálsson undirritar lánasamninginn f.h. Straums. Síðar sama dag, þ.e. þann 25. júní 2008, seldi stefnandi svo Forsíðu ehf. allt hlutafé í MGM fyrir sömu fjárhæð, þ.e. 822.428.734 krónur. Samson veitti Forsíðu ehf. lán til kaupanna. Undir kaupsamninginn ritaði Ágúst H. Leósson, bæði f.h. stefnanda og Forsíðu ehf. Stefnandi byggir kröfur sínar í málinu á því að hið selda, þ.e. MGM, hafi verið verðlaust á þeim tíma er gengið var frá kaupunum þar sem fjárhagsleg staða Árvakurs hf. hafi verið verulega slæm á þeim tíma er kaup áttu sér stað. Því sé um að ræða riftanlegan gjafagerning í skilningi 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991. Í því sambandi vísar stefnandi til skýrslu stjórnar Árvakurs hf. um starfsemina 2008, sem lögð var fram á hluthafafundi þann 27. mars 2009. Hann vísar til þriggja atriða sem reifuð eru í skýrslunni sem reynst hafi félaginu fjárhagslega erfið og hafi markað þáttaskil í rekstri þess. Um það segi í skýrslunni orðrétt: 1. Skuldir félagsins, sem voru að verulegu leiti tengdar gengi erlendra gjaldmiðla hækkuðu ört um 2,1 milljarð króna á árinu í heild. 2. Hráefnisverð hækkaði í samræmi við gengisfall gagnvart dollar, sem kemur fram í um 40% hækkun einingarverðs pappírs frá og með öðrum ársfjórðungi. Á móti kemur minni pappírsnotkun vegna auglýsingarsamdráttar og vegna þess að hætt var útgáfu 24 stunda í október. 3. Auglýsingamarkaður, sem gefur að jafnaði um 60% af heildartekjum, byrjaði að gefa sig og frá janúar til október voru sölutölur Morgunblaðsins og mbl. um 424 mkr. lægri en í upphaflegri áætlun og sölutölur 24 stunda um 310 mkr. lægri en í áætlun. Auglýsingarsala í tvo fyrrnefndu miðlana hafði þá minnkað um 499 mkr. milli ára en í 24 stundir hafði salan aukist um 27 mkr. Á árinu voru auglýsingartekjur hérumbl. (sic) 1.000 mkr. minni en ráð var gert fyrir í upphaflegum áætlum. Stefnandi bendir á að í skýrslunni segi jafnframt að í apríl og maí 2008 hafi stjórn og stjórnendur félagsins ákveðið að freista þess að treysta reksturinn með því að lækka kostnað og auka hlutafé. Ekki hafi hins vegar tekist að sækja nýtt hlutafé með aðkomu nýrra hluthafa. Að mati stefnanda sýni þetta vel hversu illa félagið var statt þegar stefnandi keypti MGM af Urriða. Sé kaupverðið á þessum tíma því óskiljanlegt og telur stefnandi það yfir allan vafa hafið að um gjafagerning hafi verið að ræða í skilningi 131. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o fl. (eftirleiðis gþl.) Stefndi bendir á að eina eign MGM hafi verið 16,7% hlutur í Árvakri hf. Árvakur hf. hafi gefið út dagblöðin Morgunblaðið og 24 Stundir og vefmiðilinn mbl.is. Þessir miðlar hafi verið leiðandi í fréttamennsku og þjóðmálaumræðu hér á landi og með langa hefð. Markmið Straums Burðaráss með kaupunum hafi verið að taka þátt í umbreytingarverkefnum tengdum starfsemi Árvakurs hf. og selja hluthöfum síðar. Eftir kaupin hafi Skúli Valberg Ólafsson tekið sæti í stjórn Árvakurs hf. Milli hluthafa Árvakurs hf. hafi verið í gildi hluthafasamkomulag um gagnkvæman forkaupsrétt, sem gilti fram í nóvember 2006. Í lok september 2006 hafi hluthafafundur í Árvakri hf. ákveðið hlutafjárhækkun að nafnverði 34.482.759 krónur og hafi aukningarhlutirnir verið boðnir hluthöfum á genginu 14,5. Allir hluthafar hafi tekið þátt í aukningunni með því að skrá sig fyrir aukningarhlutum í hlutfalli við hlutafjáreign sína. Í maí 2008 hafi forstjóri Árvakurs kynnt áætlanir félagsins. Meðal þess sem fram kom var spá um 50 milljóna króna EBIDTA (hagnað fyrir fjármagnskostnað, afskriftir og skatta) á árinu 2008 og 500 milljóna króna á árinu 2009. Í kynningunni sé ekki að sjá að fyrirtækið hafi verið metið verðlaust. Þvert á móti sé áhersla lögð á sterkar rætur, hefð og sókn til lengri tíma. Áhersla sé lögð á að stjórn hafi verið endurnýjuð með sókn í huga, en Þór Sigfússon og Ásdís Halla Bragadóttir höfðu tekið þar sæti, Þór sem stjórnarformaður. Bæði hafi þau verið þekkt í viðskiptalífinu, Þór m.a. sem formaður Samtaka atvinnulífsins og Ásdís Halla Bragadóttir sem fyrrverandi bæjarstjóri í Garðabæ og forstjóri Byko hf. Í kynningunni séu þrjú félög sem tengdust Björgólfi Guðmundssyni kynnt sem meirihlutaeigandi Árvakurs hf., nánar tiltekið Ólafsfell ehf. (16,8%), Forsíða ehf. (16,7%) og MGM (16,7%). Ekki hafi farið á milli mála að Björgólfur Guðmundsson hafi ætlað sér stóra hluti með félagið. Kaupverð í viðskiptum Samsonar og stefnda hafi miðast við gengi í áðurnefndri hlutafjárhækkun (14,5) að viðbættum fjármagnskostnaði og tilfallandi kostnaði af eignarhaldi Straums Burðaráss þar til kaupin voru frágengin. Með kaupunum hafi meirihlutavald áðurnefndra félaga, sem tengdust Björgólfi Guðmundssyni, verið tryggt. Hlutafjáreign þeirra hafi einnig dugað til að viðhalda ráðandi hlut (meira en 33,3%) eftir samruna við Fréttablaðið, sem stefnt hafi verið að. Ekki hafi komið til álita að selja MGM fyrir lægra verð og það hafi heldur ekki þekkst í öðrum viðskiptum með hlutabréf í Árvakri hf., að því er stefndi telur. Ekki hafi farið á milli mála að Björgólfur Guðmundsson hafi ætlað sér stóra hluti með Árvakur hf. og að standa þétt að baki frekari uppbyggingu. Árvakur hf. og 365 prentmiðlar ehf. skrifuðu síðar undir samning um samruna, nánar tiltekið kaup Árvakurs á Fréttablaðinu með yfirtöku skulda og útgáfu nýs hlutafjár. Hafi svo farið að Samkeppniseftirlitið samþykkti ekki samrunann og hafi því ekki orðið af honum. Alvarleg staða Árvakurs hf. hafi ekki orðið ljós fyrr en eftir að ljóst varð að áætlun um samruna við Fréttablaðið myndi ekki ganga eftir og eftir að kerfishrun varð hér á landi í októberbyrjun 2008. Ekki hafi orðið ljóst fyrr en í október 2008 að umræddir meirihlutaeigendur gætu trauðla stutt félagið áfram. Stefndi telur rétt að fram komi að Samson hafi verið gríðarlega sterkt félag fjárhagslega, allt fram á síðasta ársfjórðung ársins 2008. Samkvæmt samandregnum árshlutareikningi félagsins, 30. júní 2008, sem hafi verið áritaður 27. ágúst 2008 hafi bókfært eigið fé félagsins í lok júní numið 54.174 milljónum króna samkvæmt efnahagsreikningi, en miðað við markaðsverð eignarhluta í Landsbanka Íslands hf. í lok júní hafi eigið fé félagsins numið 71.098 milljónum króna. Samkvæmt lánssamningi Samsonar og bankans, dags. 13. júní 2008, hafi stefndi lánað Samson 4.743.753.734 krónur. Lánið hafi verið í tveimur hlutum, þ.e. A hluta 3.932.325.000 krónur og B hluta 822.428.734 krónur. A hlutinn hafi verið endurfjármögnun á eldri lánum en B hluti hafi verið nýtt lán, veitt til kaupa Samsonar á MGM sem mál þetta sé sprottið af. Engar tryggingar hafi verið settar til greiðslu B hluta lánsins sérstaklega. Í októberbyrjun 2008 hafi orðið kerfishrun hér á landi. Stærsta eign Samsonar, yfir 40% eignarhlutur í Landsbanka Íslands hf., hafi orðið verðlaus þegar Fjármálaeftirlitið ákvað, 7. október, að taka yfir stjórn bankans og skipa honum skilanefnd, á grundvelli svonefndra neyðarlaga, nr. 125/2008. Svipaða sögu sé að segja um hina viðskiptabankana hér á landi, Glitni banka hf. og Kaupþing banka hf. Greiðsluþrot Samsonar sé að rekja til þessara atburða. Skuld Samsonar við Straum Burðarás sé ógreidd að öðru leyti en því að gengið hafi verið að tryggingum, sem Straumur Burðarás hafi haft. Undir meðferð málsins lagði stefnandi fram matsbeiðni þar sem óskað var eftir því að dómkvaddur yrði matsmaður til þess að meta virði alls hlutafjár í MGM hinn 25. júní 2008. Jóhann Unnsteinsson, löggiltur endurskoðandi, var dómkvaddur til þess að meta hið umbeðna. Matsgerð hans er dags. 16. júní 2011 og liggur hún frammi í málinu. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir á því að í samningarétti hafi almennt verið lögð áhersla á að einungis sé um gjafaloforð að ræða ef það er gefið án skyldu, þ.e. án lagaskyldu og án þess að loforðsgjafanum sé það skylt samkvæmt samningi. Á hinn bóginn hafi verið talið að þessi sjónarmið eigi ekki við þegar fjallað sé um gjafahugtakið í 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Ástæðan sé einkum sú að það gjafahugtak taki líka til örlætisgerninga, þ.e. gagnkvæmra samninga þar sem verulegur munur sé á endurgjaldi því, sem skuldarinn fái í hendur. Gengið hafi verið út frá því að gjafahugtak 131. gr. gþl. hafi að geyma þrjú meginatriði, þ.e. að gjöfin rýri eignir skuldarans, að gjöfin leiði til eignaraukningar hjá móttakanda hennar og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Verði nú nánar vikið að hverju þessara atriða fyrir sig. Mat á því, hvort gjöf hefur falið í sér skerðingu á eignum skuldara, fari fram á hlutlægum grundvelli. Í þessu skilyrði felist, að því er gjafagerning varðar, að gjöfin hafi rýrt þær eignir skuldarans, sem til skipta hefðu komið milli kröfuhafa í þrotabúinu. Stefnandi telur engan vafa leika á að þetta skilyrði sé uppfyllt. Breyti í því samhengi engu þótt riftunarandlagið hafi verið endurselt Forsíðu ehf., enda hafi stefnandi ekki fengið lánið endurgreitt og muni ekki fá það endurgreitt þar sem bú lántaka, þ.e. Forsíðu ehf., hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Tjón stefnanda vegna kaupanna á MGM af Urriða sé því gríðarlegt. Einnig hafi verið gengið út frá því að byggja verði á hlutlægu mati, hvort því skilyrði, að ráðstöfun hafi leitt til auðgunar eða eignaraukningar móttakanda gjafar, sé fullnægt eða ekki. Stefnandi telur MGM hafa verið verðlaust á þeim tíma er kaupsamningur var gerður við Urriða og því hafi eignin með engu móti samsvarað þeim verðmætum sem komu til greiðslu hennar. Með hliðsjón af þessu telur stefnandi það einsýnt að skilyrðið sé uppfyllt, þar sem ekki verði annað séð en að tilgangur viðskiptanna hafi verið einhliða og þau einungis verið til þess fallin að skapa verðmæti í Urriða. Þriðja og síðasta skilyrði þess að hægt sé að rifta á grundvelli 131. gr. gþl. sé að þrotamaður hafi viðhaft hina riftanlegu ráðstöfun í því skyni að gefa. Í þessu felist að þrotamaður, stefnandi, hafi vitað eða ætlað sér að umbuna (auðga) stefnda með því að skerða eignir sínar. Beri þá að líta sérstaklega til þess að almennt hafi verið talið að meiri líkur séu á því að um gjafagerning sé að ræða í þeim tilvikum þegar um sé að ræða ráðstafanir milli tengdra aðila. Stefnandi telji að augljóst sé að kaup og sala á MGM hafi verið milli tengdra aðila. Vísi hann í því samhengi til þess að þáverandi framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums, Óttar Pálsson hrl., hafi verið stjórnarmaður Urriða (og nú stefnda), en Straumur Burðarás hafi veitt Samson lán fyrir kaupum á MGM af Urriða. Einnig beri að geta þess að þegar MGM var selt Forsíðu ehf. hafi Ágúst H. Leósson ritað undir kaupsamninginn, hvort tveggja fyrir hönd stefnanda og Forsíðu, enda eini stjórnarmaðurinn. Með hliðsjón af þessu telur stefnandi að þriðja skilyrðið sé jafnframt uppfyllt. Með hliðsjón af öllu framangreindu sé krafist riftunar á viðskiptum stefnanda við stefnda, vegna Eignarhaldsfélagsins Urriða, á grundvelli 131. gr. gþl. og þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða 518.134.431 krónu. Fjárkrafa stefnanda byggist á 142. gr. gþl., en samkvæmt greininni skal sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun greiða þrotabúinu fé sem svarar til þess sem greiðsla þrotamanns hefur orðið honum að notum, en þó ekki hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Tjón þrotabúsins svari til þeirrar fjárhæðar sem það greiddi fyrir hinn verðlausa hlut í Urriða. Gerð sé krafa um dráttarvexti frá þeim degi er hin umdeildu viðskipti áttu sér stað. Stefnandi vísar til riftunarreglna XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991, einkum 131. og 142. gr. laganna. Krafa um dráttarvexti styðst við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað styðst við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi mótmælir því að skilyrði séu til riftunar á grundvelli 131. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi byggir á eftirfarandi málsástæðum því til stuðnings: Málatilbúnaður stefnanda sé byggður á því að eignarhluturinn í MGM hafi verið verðlaus á þeim tíma sem gengið var frá kaupunum. Á það sé með engu móti unnt að fallast. Auk þess sé byggt á því að stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir staðhæfingum sínum og að framlögð gögn dugi ekki til að hnekkja sönnunarbyrðinni. Kaupin hafi verið ákveðin á viðskiptalegum forsendum og einfaldlega fráleitt að snemmsumars 2008 hafi mat aðila verið að Árvakur hf., sem MGM átti hlut í, væri verðlaust félag. Í stefnu sé til stuðnings riftunarkröfu vísað til skýrslu, sem lögð var fram á hluthafafundi í Árvakri hf. 27. mars 2009, eða löngu eftir að viðskiptin voru ákveðin. Í millitíðinni hafði átt sér stað efnahagshrun á Íslandi með tilheyrandi áhrifum á fjárhagsstöðu Árvakurs og framtíðarvæntingar. Skýrslan sé því ekki sönnun um að viðskiptin hafi á sínum tíma byggst á öðru en viðskiptalegum forsendum kaupandans. Í skýrslunni séu ummæli, sjá einkum bls. 2, sem staðfesti að stjórnendur félagsins höfðu trú á félaginu. Atburðir, sem komu til á seinni hluta árs 2008, hafi orðið félaginu að falli. Um þetta vísist einnig til skýrslu Ágústs H. Leóssonar. Stefndi telur að það eigi við um umrædd kaup, eins og svo mörg önnur viðskipti með fyrirtæki og eignarhluti í félögum á árunum 2007 og framan af ári 2008, að væntingar kaupenda brugðust og fjárfestingarnar reyndust dýrkeyptar. Hlutabréfaviðskiptum verði ekki jafnað til gjafagerninga. Hvað varðar Árvakur hf. beri einnig að líta til þess að um var að ræða gríðarlega sterkan fjölmiðil með mikla hefð. Félagið hafi verið eftirsóknarvert fyrir fjárhagslega sterka aðila eins og Samson. Þá hafi viðskiptin leitt til þess að félög tengd Björgólfi Guðmundssyni fengu meirihlutavald í Árvakri hf. Ekkert bendi til að viðskiptin hafi byggst á þeirri forsendu að stefnda hafi verið færð gjöf. Eitt af skilyrðum gjafahugtaks 131. gr. gþl. sé að sýnt sé fram á að þrotamaður hafi viðhaft ráðstöfun, sem krafist er riftunar á, í því skyni að gefa og að gagnaðila hafi mátt vera það ljóst. Stefnandi beri sönnunarbyrðina hvað þessi atriði varðar. Í stefnu sé staðhæft, til stuðnings því að þetta skilyrði 131. gr. sé uppfyllt, að umrædd ráðstöfun hafi verið milli tengdra aðila. Sé vísað til þáttar Óttars Pálssonar og Ágústs H. Leóssonar. Stefndi telur að þessar staðhæfingar styðji ekki málatilbúnað stefnanda. Óttar hafi verið framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums Burðaráss. Sem starfsmaður bankans hafi hann tekið að sér stjórnarsetu í dótturfélaginu Urriða. Það hafi því verið í alla staði eðlilegt að hann ritaði undir kaupsamninginn fyrir hönd Urriða sem seljanda og lánssamning Straums Burðaráss og Samsonar fyrir hönd bankans sem lánveitanda. Viðsemjandinn hafi hins vegar verið Samson og Óttar hafi ekki tengst því félagi. Síðari viðskipti Samsonar og Forsíðu ehf., og möguleg innbyrðis tengsl þar á milli, breyti engu um forsendur viðskiptanna sem mál þetta sé risið af. Stefndi leggi áherslu á að hlutverk riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaganna sé að koma í veg fyrir undanskot. Í tilvikinu sem mál þetta snúist um hafi hvorki Samson, né stjórnendur þess eða hluthafar, haft nokkra sýnilega hagsmuni af því að gefa almenningshlutafélaginu Straumi Burðarás eignir. Hagsmunir þessara aðila hafi verið gagnstæðir. Það eigi því ekki við rök að styðjast að þessir aðilar hafi átt viðskiptin með gjafatilgang að leiðarljósi. Í framhaldi af kaupunum hafi Samson selt Forsíðu ehf. allt hlutafé í MGM á óbreyttu verði. Viðskiptin við stefnda hafi því hvorki leitt til hagnaðar eða taps fyrir Samson. Í gögnum málsins komi fram að Samson lánaði kaupandanum fyrir kaupverðinu með sérstökum lánssamningi. Stefndi telur að einnig af þessari ástæðu geti ekki komið til riftunar á kaupsamningi málsaðila. Með málssókninni freisti stefnandi þess að fá bætt tap sem hann varð fyrir af gjaldþroti annars viðsemjanda síns. Með viðskiptum Samsonar og Forsíðu ehf. sé enn fremur sýnt fram á að kaupverð hafi ekki verið óeðlilegt í viðskiptum málsaðila. Kaupverðið hafi verið greitt af Straumi Burðarási, sem lán til Samsonar. Samson skuldi Straumi Burðarási ennþá miklu hærri fjárhæð en nam kaupverðinu, sbr. kröfulýsingu Straums Burðaráss í þrotabú Samsonar, dags. 8. janúar 2009. Jafnvel þótt fallist yrði á með stefnanda að um hreina gjöf hefði verið að ræða, þá sé ekki uppfyllt skilyrði um að gerningurinn hafi verið kröfuhöfum Samsonar til tjóns þar sem engin tilfærsla á eignum frá Samson hafi átt sér stað. Skilyrði 142. gr. gþl. fyrir endurgreiðslu kaupverðs séu því ekki uppfyllt. Yrði fallist á endurgreiðslukröfu stefnanda væru kröfuhafar þrotabúsins betur settir sem nemur endurgreiðslufjárhæðinni heldur en ef viðskiptin hefðu aldrei átt sér stað. Með öðrum orðum myndu aðrir kröfuhafar auðgast á viðskiptunum. Loks veki stefndi athygli á að 131. gr. gþl. sé riftunarregla, sem taki til gjafagerninga en ekki annars konar viðskipta. Mál þetta snúist um annars konar viðskipti en gjafagerning. Í 141. gr. gþl. sé önnur riftunarregla með víðtækara gildissvið. Hún taki til hvers kyns ráðstafana, sem á ótilhlýðilegan hátt leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu kröfuhöfum til tjóns, að uppfylltum viðbótarskilyrðum. Viðskipti málsaðila hafi falið í sér ráðstöfun, sem 141. gr. taki til, en til þess að riftun kæmi til álita þyrftu öll skilyrði ákvæðisins að vera uppfyllt. Stefnandi byggi hins vegar ekki á þessu ákvæði og því reyni ekki á riftun á grundvelli þess. Varakrafa um verulega lækkun fjárkröfu sé gerð í því tilviki að komist verði, gegn væntingum stefnda, að niðurstöðu um að ráðstöfunin umdeilda hafi verið riftanleg. Stefndi telur að í því tilviki bæri að lækka fjárkröfuna verulega. Stefnanda beri að sanna tjón sitt og það hafi hann ekki gert. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Engin heimild sé til að miða upphafstíma dráttarvaxta við viðskiptadag, eins og stefnandi krefjist. Verði stefndi dæmdur greiðsluskyldur sé þess krafist að upphafstími dráttarvaxta miðist við dómsuppkvaðningardag, með vísan til 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 9. gr. sömu laga. Til vara sé þess krafist að upphafstími miðist við 15. ágúst 2009, þ.e. mánuði eftir að stefna var birt í málinu, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Málskostnaðarkrafa stefnda sé gerð með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála. Þess sé krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði gætt að skyldu stefnda til að greiða virðisaukaskatt af þóknun lögmanns síns, þar sem stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og eignist því ekki frádráttarrétt við greiðslu skattsins. Niðurstaða Stefnandi krefst þess að rift verði samningi stefnanda og Eignarhaldsfélagsins Urriða ehf. frá 25. júní 2008 um kaup á MGM eignarhaldsfélagi ehf. Stefnandi er þrotabú Samsonar eignarhaldsfélags ehf. en tilgreindur samningur var gerður milli Samsonar eignarhaldsfélags ehf. og Eignarhaldsfélagsins Urriða ehf. 25. júní 2008, eða áður en bú Samsonar eignarhaldsfélags ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta. Þrátt fyrir orðalag í kröfugerð verður að telja að ekki fari milli mála að kröfugerð stefnanda lýtur að því að rift verði tilgreindum samningi milli Samsonar eignarhaldsfélags ehf., en ekki þrotabúsins, og Eignarhaldsfélagsins Urriða ehf., enda hefur enginn ágreiningur risið út af því í málinu. Stefnandi byggir riftunarkröfuna á 131. gr. laga nr. 21/1991um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 1. mgr. greinarinnar segir að krefjast megi riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Óumdeilt er að umræddur kaupsamningur var gerður innan sex mánaða fyrir frestdag. Stefnandi byggir á því að samningur sá sem Samson og Urriði gerðu hinn 25. júní 2008 um kaup Samsonar á öllu hlutafé Urriða í MGM hafi verið örlætisgerningur og hafi falið í sér gjöf af hálfu Samsonar í þágu stefnda, og sé hann því riftanlegur á grundvelli 131. gr. framangreindra laga, þar sem verðmæti hins selda hafi verið mun minna en nam kaupverðinu. Stefndi mótmælir þessari fullyrðingu stefnanda og byggir á því að kaupin hafi verið ákveðin á viðskiptalegum forsendum og fráleitt sé að halda því fram að snemmsumars 2008 hafi mat aðila verið að Árvakur hf., sem MGM átti hlut í, væri verðlaust félag. Eins og fram kemur í stefnu er talið er að þrjú meginatriði þurfi að vera uppfyllt til að riftun geti átt sér stað á grundvelli 131. laga nr. 21/1991. Að gjöfin rýri eignir skuldara, að gjöfin leiði til eignaraukningar hjá móttakanda og að tilgangurinn með gerningnum sé að gefa. Eins og áður er rakið var stefndi dótturfélag Straums-Burðaráss , að öllu leyti í eigu Straums-Burðaráss, en Urriði var dótturfélag Straums-Burðaráss þar til það rann saman við stefnda. Að beiðni stefnanda var Jóhann Unnsteinsson, löggiltur endurskoðandi, dómkvaddur til þess að meta virði alls hlutafjár í MGM hinn 25. júní 2008 er Samson gerði samning við Urriða um kaup á MGM. Á þeim tíma var eina eign félagsins 16,7% hlutur í Árvakri hf. Eins og áður segir nam kaupvirði MGM 822.428.734 krónum. Niðurstaða matsmanns í matsgerð hans, sem er dags. 16. júní 2011, og hefur ekki verið hnekkt, er hins vegar sú að virði alls hlutafjár í MGM, hinn 25. júní 2008, hafi verið 304.294.303 krónur. Sé litið til þess verður að líta svo á að gerningurinn hafi leitt til eignarýrnunar hjá stefnanda og eignaaukningar hjá stefnda og séu því fyrri tvö skilyrði þess að riftun geti átt sér stað uppfyllt, sbr. það sem áður segir. Í ljósi þessa kemur þá til skoðunar hvort kaupsamningur aðila hafi verið gjafagerningur og tilgangur Samsonar með gerð kaupsamningsins hafi verið að gefa, sbr. 131. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt matsgerð nam verðmæti hlutabréfa í MGM 518.134.431krónu lægri fjárhæð en nam kaupverði hlutanna. Það eitt og sér nægir þó ekki til þess að ráðstöfuninni verði rift sem örlætisgerningi á grundvelli 131. gr. gjaldþrotalaga. Líta verður jafnframt til þess hvort ráðstöfunin hafi falið í sér gjafatilgang. Óttar Pálsson, var framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums Burðaráss og sat, sem starfsmaður þess félags, í stjórn Urriða ehf. Spurður um hvernig ákvarðanir voru teknar um sölu eigna úr dótturfélögum Straums Burðaráss, eins og t.d. Urriða, bar hann að mál hefðu farið í gegnum ákveðið ferli, eða nefnd, þar sem ákvörðun var tekin. Gerði hann ráð fyrir að sama hafi átt við um söluna á MGM. Bar Óttar að hann hefði verið starfsmaður Straums Burðaráss og hafi ekki tengst umræddum félögum með öðrum hætti. Bar Óttar að MGM hefði verið selt á því verði sem það var bókfært hjá Straumi Burðarási. Kvað hann Samson hafa verið í eigu Björgólfsfeðga sem einnig hafi átt stóran hlut í Straumi Burðarási í gegnum annað félag í sinni eigu og hafi Samson verið í töluverðum viðskiptum við Straum Burðarás og hafi talist til viðskiptamanna þess félags. Samson hafi fengið lán hjá Straumi Burðarási vegna kaupa sinna á MGM og hafi lánveitingin tengst kaupunum. Bar Óttar að hann teldi að aðilar hafi komið að umræddum gerningum á viðskiptalegum forsendum. Ágúst H. Leósson undirritaði kaupsamning milli Samsonar og Forsíðu ehf. fyrir hönd beggja samningsaðila. Hann bar fyrir dómi að við kaupin hafi menn fyrst og fremst verið að horfa til þess hvað framundan væri hjá Árvakri hf. og til áætlana stjórnenda félagsins sem þeir hafi haft aðgang að. Gert hafi verið ráð fyrir miklum viðsnúningi í rekstri Árvakurs hf. Hafi stærsti pósturinn úr þessum áætlunum falist í lækkun kostnaðar við prentun og dreifingu. Þá hafi menn verið að stefna að því að ná yfir 50% hlut í Árvakri hf. Bar hann að kaupin og lánveitingin hefðu haldist í hendur þannig að ef kaupin hefðu ekki átt sér stað hefði lánið ekki verið veitt. Spurður um hvort umræddur kaupsamningur hafi falið í sér gjöf til stefnda kvað hann Samson ekki haft neina ástæðu til þess að gefa stefnda eitthvað. Umræddur hlutur hafi bara verið til sölu á þessum tíma. Sigþór Sigmarsson var stjórnarmaður í Samson. Bar hann fyrir dómi að viðskiptalegar ástæður félagsins fyrir kaupum á MGM hafi verið þær að Samson hefði, í gegnum tengd félög, þegar átti nokkurn hlut í Árvakri hf. og hafi haft áhuga á að stækka þann hlut og þessi hlutur Straums hafi verið til sölu. Árvakur hf. hafi gengið í gegnum rekstarerfiðleika á þessum tíma en uppi hafi verið áætlanir um að safna frekara hlutafé og til staðar hafi verið bjartsýnar rekstraráætlanir á þessum tíma. Hafi það verið mat manna að það væri gerlegt verkefni að laga þennan rekstur. Ætlunin hafi ekki verið að gera stefnda greiða eða gefa honum gjafir. Greitt hafi verið það verð sem stefndi setti upp. Hafi stefndi ekki boðið upp á miklar samningaviðræður um kaupverðið. Í málinu hefur verið lagt fram kynningarrit Árvakurs hf., sem mun hafa verið kynnt í maí 2008. Ber það með sér að í undirbúningi voru ýmsar aðgerðir til þess að bæta reksturinn. Stjórn félagsins var endurnýjuð með sókn í huga. Stefnt var að hlutafjáraukningu, auknum rekstrarhagnaði og jafnframt var að því stefnt að tryggja stöðu félagsins á markaði. Kemur þar fram að stefnt var að 50 milljóna rekstrarhagnaði á árinu 2008 og 500 milljóna rekstarhagnaði á árinu 2009 vegna breyttra og batnandi markaðsforsendna og hagræðingar í rekstri. Ber ritið með sér að þrátt fyrir erfiðleika sem höfðu verið í rekstri félagsins sáu menn fyrir sér ný tækifæri til þess að bæta reksturinn. Til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að MGM hafi verið verðlaust eða verðlítið á þeim tíma er kaupin fóru fram vísar stefnandi til skýrslu stjórnar Árvakurs hf. um starfsemina á árinu 2008 og fyrstu þrjá mánuði ársins 2009. Skýrslan ber með sér að erfiðleikar voru í rekstri Árvakurs á fyrstu mánuðum ársins 2008. Skýrslan ber einnig með sér að í apríl/maí 2008 var hafist handa um að treysta reksturinn með því að lækka kostnað og auka hlutafé. Þá var reynt að koma á samningum um samnýtingu prentsmiðju og dreifikerfis með 365 sem gaf út Fréttablaðið. Á haustmánuðum 2008 tókust samningar um að Árvakur hf. keypti Fréttablaðið. Var sá samningur gerður með fyrirvara um samþykki samkeppnisyfirvalda, sem síðar kom í ljós að var ekki veitt. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að með aukningu hlutafjárins, með samningum sem áttu að tryggja kostnaðarhagræðingu (miðað við sameiginlega prentun og dreifingu en útgáfu í tveimur félögum) og loks áframhaldandi kostnaðarhagræðingu töldu stjórn og stjórnendur að félagið væri komið fyrir vind með starfsemina, eins og segir í skýrslunni. Þessi skýrsla stjórnar Árvakurs hf. lá hins vegar ekki fyrir fyrr en á vordögum 2009, eða tæpu ári eftir að umdeildur kaupsamningur Samsonar og Urriða um kaup á MGM ehf. var gerður. Til stuðnings þeirri málsástæðu sinni að umdeildum kaupsamningi verði rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991hefur stefnandi vísað til þess að kaupin hafi átt sér stað milli tengdra aðila og því séu meiri líkur á því að um gjafagerning hafi verið að ræða. Rökstyður stefnandi meint tengsl með því að Óttar Pálsson hafi verið framkvæmdastjóri lögfræðisviðs Straums Burðaráss sem veitti Samson lán til kaupanna og jafnframt verið stjórnarmaður í Urriða og að Ágúst H. Leósson ritaði undir kaupsamning Samsonar og Forsíðu ehf. fyrir hönd beggja aðila. Í 3. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991er hugtakið „nákomnir“ í skilningi laganna skilgreint. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á nein tengsl hinna tilgreindu manna við þau félög sem aðilar voru að umdeildum kaupsamningi þannig að málsaðilar teljist nákomnir í skilningi gjaldþrotaskiptalaga. Í málflutningi stefnanda kom fram að eignatengsl voru milli Straums Burðaráss og þáverandi eigenda Samsonar. Í sóknargögnum er engin grein gerð fyrir slíkum tengslum, eða stjórnunarlegum tengslum, og verður ekki séð að á þeim sé byggt í málinu. Þegar framanritað er virt, litið er til gagna málsins og jafnframt litið til þeirra framburða sem áður eru raktir þykir ekkert það fram komið er rennir stoðum undir þá fullyrðingu stefnanda að um gjafagerning hafi verið að ræða. Þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að tilgangur Samsonar með umræddum kaupum hafi verið að gefa eða hygla stefnda umfram aðra kröfuhafa þannig að líta megi svo á að um gjafagerning hafi verið að ræða. Er því ekki fallist á að kaupsamningi Samsonar eignarhaldsfélags ehf. og Eignarhaldsfélagsins Urriða ehf. um kaup á MGM eignarhaldsfélagi ehf. verði rift á grundvelli 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 800.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Birni Jóhannessyni hagfræðingi og Knúti Þórhallssyni endurskoðanda. D Ó M S O R Ð Stefndi, Straumur Equities ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, þb. Samsonar eignarhaldsfélags ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 553/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Greiðsla Gjaldmiðlar Gengi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var sú ákvörðun slitastjórnar L hf. að reikna virði tveggja greiðslna, sem inntar voru af hendi í erlendum gjaldmiðlum 2. desember 2011 og 24. maí 2012, upp í forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., til íslenskrar krónu eftir skráðu sölugengi viðkomandi gjaldmiðils hjá Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009, en þann dag var L hf. tekinn til slita. Í málinu greindi aðila á um það hvaða aðferð hefði átt að beita við umreikning þessara greiðslna í íslenskar krónur. Vísað var til þess að samkvæmt 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 skyldu kröfur á hendur þrotabúi í erlendum gjaldmiðlum færðar til íslensks gjaldmiðils eftir skráðu sölugengi á þeim degi sem úrskurður gekk um að búið væri tekið til gjaldþrotaskipta að því leyti sem þeim yrði ekki fullnægt samkvæmt 109. gr. til 111. gr. laganna. Við það yrðu kröfur, sem lýst hefði verið í erlendum gjaldmiðlum, að kröfum í íslenskum krónum. Því til samræmis gerðu lög nr. 21/1991 ráð fyrir því að við úthlutun úr þrotabúi væru kröfur greiddar kröfuhöfum í íslenskum krónum og bæru kröfuhafar, sem lýst hefðu kröfum í erlendum gjaldmiðlum, áhættu af gengismun eftir að úrskurður um gjaldþrotaskipti væri kveðinn upp þar til þeir fengju kröfur sínar greiddar í íslenskum krónum, sbr. 1. tölul. 114. gr. laganna. Talið var, meðal annars með vísan til þeirrar meginreglu kröfuréttar að greiðslu bæri að inna af hendi í þeirri mynt sem hún væri tilgreind í, að L hf. gæti ávallt staðið skil á greiðslum til kröfuhafa í íslenskum krónum. Þá var talið að kröfuhafar við slit fjármálafyrirtækja, sem lýst hefðu kröfum í erlendum gjaldmiðlum, yrðu á sama hátt og kröfuhafar þrotabúa að bera áhættu af þróun gengis íslenskrar krónu gagnvart erlendum gjaldmiðlum, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Lagarök voru því ekki talin standa til annars en að umreikna tvær áðurgreindar hlutagreiðslur L hf. í erlendum gjaldmiðlum til forgangskröfuhafa í íslenskar krónur miðað við gengi krónunnar gagnvart hlutaðeigandi gjaldmiðlum á hvorum greiðsludegi um sig, á sama hátt og greiðslurnar hefðu verið inntar af hendi í íslenskum krónum, en með því væri gætt jafnræðis milli þeirra kröfuhafa sem lýstu kröfum í erlendum gjaldmiðlum innbyrðis og gagnvart þeim er höfðu uppi kröfur í íslenskum krónum. L hf. var talið rétt að miða við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á greiðsludegi með vísan til þess að ef hann hefði greitt í íslenskum krónum, svo sem honum var heimilt að gera, hefðu hlutaðeigandi kröfuhafar þurft að selja þær krónur á markaði til að fá fyrir þær erlendan gjaldeyri. Að öllu virtu var því talið að L hf. hefði verið skylt, við umreikning hlutagreiðslnanna til kröfuhafa hina tilteknu daga, að miða við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á íslenskri krónu gagnvart hlutaðeigandi erlendum gjaldmiðlum á þeim degi þegar greiðslurnar voru inntar af hendi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kærum 30. og 31. júlí 2013 sem bárust réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. júlí 2013, þar sem staðfest var sú ákvörðun slitastjórnar varnaraðila, sem kynnt var á kröfuhafafundi 31. maí 2012, að reikna virði hlutagreiðslna, sem inntar voru af hendi í erlendum gjaldmiðlum, annars vegar 2. desember 2011 og hins vegar 24. maí 2012, upp í forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., til íslenskrar krónu eftir skráðu sölugengi viðkomandi gjaldmiðils hjá Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðilinn Financial Services Compensation Scheme Limited krefst þess að viðurkennt verði að varnaraðila hafi verið óheimilt, við framkvæmd hlutagreiðslna til kröfuhafa við slit varnaraðila 2. desember 2011 og 24. maí 2012, að notast við opinbert sölugengi Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009 sem gengisviðmiðun við útreikning á virði hlutagreiðslnanna í íslenskum krónum. Þá krefst hann þess aðallega að viðurkennt verði að varnaraðila hafi borið, við framkvæmd greiðslnanna til sóknaraðila, að notast við opinbert kaupgengi erlendra gjaldmiðla Seðlabanka Íslands fyrir viðeigandi gjaldmiðil við útreikning á virði hlutagreiðslunnar í íslenskum krónum, eins og það gengi var birt á þeim degi þegar viðkomandi hlutagreiðsla var framkvæmd, óháð því hvort viðkomandi greiðsla hafi borist kröfuhafa á þeim degi eða ekki. Til vara gerir hann samhljóða kröfu að öðru leyti en því að miða hafi átt við opinbert miðgengi Seðlabanka Íslands á nefndum dögum, en að því frágengnu að miða skyldi við opinbert sölugengi bankans. Í öllum tilvikum krefst sóknaraðilinn málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilinn íslenska ríkið, vegna ríkisábyrgðasjóðs, krefst þess að viðurkennt verði að úthlutunaraðferð varnaraðila, sem falist hafi í því að reikna virði fyrrgreindra hlutagreiðslna til íslenskrar krónu eftir skráðu sölugengi viðkomandi gjaldmiðils hjá Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009, hafi verið ólögmæt. Einnig er þess krafist að viðurkennt verði að varnaraðila sé við útreikning á virði hlutagreiðslna upp í forgangskröfur, sem inntar eru af hendi í erlendum gjaldmiðlum, skylt að umreikna greiðslur í einstökum gjaldmiðlum í íslenskar krónur miðað við sölugengi Seðlabanka Íslands þann dag sem þær eru greiddar út og leiðrétta með sama hætti þær hlutagreiðslur sem þegar hafi farið fram. Þá krefst sóknaraðilinn málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilinn Aylesbury Vale District Council og níutíu og fjórir aðrir í sama hópi krefjast þess aðallega að viðurkennt verði að varnaraðila hafi verið og sé skylt við gengisviðmiðun hlutagreiðslna til sóknaraðila í erlendum gjaldmiðli að miða verðgildi erlends gjaldmiðils við skráð kaupgengi gagnvart íslensku krónunni hjá Seðlabanka Íslands á útgreiðsludegi hlutagreiðslna, án tillits til þess hvenær viðkomandi greiðsla hafi borist kröfuhafa og að varnaraðila sé skylt að leiðrétta gengisviðmiðun hlutagreiðslnanna sem voru inntar af hendi 2. desember 2011 og 24. maí 2012 á þann hátt að þær skuli endurreikna miðað við skráð kaupgengi hlutaðeigandi gjaldmiðils gagnvart íslensku krónunni hjá Seðlabanka Íslands á útgreiðsludegi. Til vara gera þessar sóknaraðilar samhljóða kröfu að öðru leyti en því að miðað skuli við skráð miðgengi Seðlabanka Íslands á útgreiðsludegi, en að því frágengnu að miðað skuli við skráð sölugengi bankans á útgreiðsludegi. Í öllum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðilinn Conseq Invest plc. og fjórir aðrir í sama hópi krefjast þess að áðurgreind ákvörðun slitastjórnar varnaraðila verði ógilt. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila og annarra sóknaraðila, aðallega óskipt, en til vara úr hendi hvers þeirra um sig. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir málsatvikum og málsástæðum aðila. Varnaraðili var tekinn til slita 22. apríl 2009 við gildistöku laga nr. 44/2009 um breyting á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum. Samkvæmt 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, voru allar kröfur á hendur varnaraðila, sem lýst var í erlendum gjaldmiðlum og skipað hefur verið í réttindaröð eftir 112. gr. og 113. gr. fyrrgreindu laganna, færðar til íslenskrar krónu eftir skráðu sölugengi Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009. Á fundi með kröfuhöfum 17. nóvember 2011 kynnti slitastjórn varnaraðila þá fyrirætlan sína að efna viðurkenndar forgangskröfur á hendur honum samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 með því að greiða hluta þeirra í reiðufé samkvæmt heimild í 6. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Á fundinum kom fram að slitastjórn hygðist miða verðmæti greiðslna í erlendum gjaldmiðlum við skráð sölugengi íslenskrar krónu 22. apríl 2009. Var fyrsta hlutagreiðslan innt af hendi 2. desember 2011 í fjórum gjaldmiðlum, sterlingspundum, evrum, Bandaríkjadölum og íslenskum krónum, og önnur greiðslan 24. maí 2012, eingöngu í sterlingspundum. Á kröfuhafafundi 31. maí 2012 var gerð grein fyrir þessum tveimur hlutagreiðslum og komu þá þegar fram mótmæli kröfuhafa við þeirri ákvörðun slitastjórnar sem að framan greinir. Í framhaldinu var reynt að jafna ágreininginn, þar á meðal á fundi 14. september 2012, en þegar það tókst ekki beindi varnaraðili honum 27. sama mánaðar til úrlausnar héraðsdóms samkvæmt 171. gr. laga nr. 21/1991. Í upphafi þess bréfs sagði: „Ágreiningsatriði það sem beint er til úrlausnar er lögmæti þeirrar ákvörðunar slitastjórnar [varnaraðila] að reikna virði hlutagreiðslna upp í forgangskröfur samkvæmt 112. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991 o.fl., sem inntar eru af hendi í erlendum gjaldmiðlum, til íslenskrar krónu eftir sömu gengisviðmiðun og kröfur á hendur bankanum eru umreiknaðar eftir sbr. 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991“. Í bréfinu var greint frá fundinum 14. september 2012 með fulltrúum þeirra kröfuhafa, sem mótmælt höfðu ákvörðun slitastjórnar, og sagði þar meðal annars: „Á fundinum áréttaði slitastjórn að ágreiningsefnið sem óskað yrði dómsúrlausnar um væri afmarkað á þann hátt að um væri að ræða ágreining um með hvaða hætti ætti að reikna virði erlendra gjaldmiðla sem notaðir væru til greiðslu upp í viðurkenndar kröfur sem umreiknaðar hefðu verið í íslenskar krónur í samræmi við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991“. Eftir að ágreiningi aðila hafði verið beint til úrlausnar héraðsdóms mun varnaraðili síðan 5. október 2012 hafa innt af hendi þriðju hlutagreiðsluna til forgangskröfuhafa. II Varnaraðili heldur því fram að eins og ágreiningsefni málsins sé háttað og með vísan til þess með hvaða hætti því hafi verið beint til dómstóla geti dómur í málinu einungis kveðið á um staðfestingu eða ómerkingu þeirrar ákvörðunar slitastjórnar varnaraðila sem ágreiningur hafi risið um á kröfuhafafundi 31. maí 2012. Verði ákvörðunin felld úr gildi sé óhjákvæmilegt annað en að varnaraðili kynni nýja ákvörðun á kröfuhafafundi þar sem kröfuhöfum verði gefinn kostur á að mótmæla. Aðstaðan sé ekki sambærileg því þegar ágreiningur rísi um tiltekna kröfu, sem lýst hafi verið, enda varði sakarefnið við slíkar aðstæður aðeins viðkomandi kröfuhafa með beinum hætti. Sóknaraðilinn Conseq Invest plc. og fjórir aðrir í sama hópi tefla fram sömu sjónarmiðum gegn því að dómstólar geti tekið til úrlausnar þær kröfur annarra sóknaraðila að viðurkennt verði með dómi hvaða aðferð eigi eða hafi átt að leggja til grundvallar við umreikning á hlutagreiðslum til kröfuhafa í erlendum gjaldmiðlum í íslenskar krónur. Ágreiningur aðila er tvíþættur eins og gerð var grein fyrir í bréfi varnaraðila til héraðsdóms 27. september 2012. Í fyrsta lagi hvort sú ákvörðun slitastjórnar varnaraðila að reikna virði hlutagreiðslna, sem inntar hafa verið af hendi í erlendum gjaldmiðlum, til íslenskra króna eftir skráðu sölugengi Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009 sé lögmæt. Í öðru lagi „með hvaða hætti ætti að reikna virði erlendra gjaldmiðla sem notaðir væru til greiðslu upp í viðurkenndar kröfur sem umreiknaðar hefðu verið í íslenskar krónur í samræmi við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991“. Þegar ágreiningnum var beint til héraðsdóms höfðu aðeins tvær hlutagreiðslur verið inntar af hendi 2. desember 2011 og 24. maí 2012 og var gerð grein fyrir þeim í áðurnefndu bréfi varnaraðila til dómsins. Þegar af þeirri ástæðu verður ekki leyst úr því í þessu máli hvort sú ákvörðun slitastjórnar að beita sömu aðferð við umreikning frekari hlutagreiðslna í erlendum gjaldmiðlum í íslenskar krónur og gert var í þessi tvö skipti sé lögmæt eða hvaða aðferð eigi að viðhafa við umreikning á þeim greiðslum. Samkvæmt því sem áður segir greinir aðila á um það hvaða aðferð hafi átt að beita við umreikning hlutagreiðslna, sem varnaraðili innti af hendi til forgangskröfuhafa í erlendum gjaldmiðlum 2. desember 2011 og 24. maí 2012, í íslenskar krónur. Úrlausn á þeim ágreiningi ræðst einvörðungu af skýringu laga, jafnt settra lagaákvæða sem óskráðra réttarreglna, og er það hvorki á valdi kröfuhafafundar né slitastjórnar varnaraðila að breyta þeirri niðurstöðu sem þannig fæst. Af þeim sökum eiga þeir sóknaraðilar, sem krafist hafa viðurkenningar á því hvaða aðferð hafi átt að leggja til grundvallar við umreikning umræddra hlutagreiðslna í íslenskar krónur, rétt á að leyst verði úr þeim kröfum af dómstólum, enda miða ákvæði laga nr. 21/1991 að því að ágreiningi verði til fullnaðar ráðið til lykta í einu máli ef honum er beint til dómstóla og þess er yfir höfuð kostur, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 28. nóvember 2011 í máli nr. 441/2011. III Samkvæmt 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991 skulu kröfur á hendur þrotabúi í erlendum gjaldmiðlum færðar til íslensks gjaldmiðils eftir skráðu sölugengi á þeim degi sem úrskurður gekk um að búið væri tekið til gjaldþrotaskipta að því leyti sem þeim verður ekki fullnægt samkvæmt 109. gr. til 111. gr. laganna. Með „skráðu sölugengi“ er vísað til sölugengis íslenskrar krónu sem Seðlabanki Íslands skráir ásamt kaupgengi og miðgengi gagnvart helstu gjaldmiðlum samkvæmt 19. gr. laga nr. 36/2001 um Seðlabanka Íslands. Þetta opinbera viðmiðunargengi, sem svo er nefnt, er reiknað út og birt, meðal annars á heimasíðu bankans, sbr. 7. gr. reglna nr. 1098 um gjaldeyrismarkað sem settar hafa verið á grundvelli 3. mgr. 18. gr. laga nr. 36/2001. Við það að kröfur, sem lýst hefur verið í þrotabú í erlendum gjaldmiðlum, eru samkvæmt framansögðu færðar til íslenskrar krónu verða þær að kröfum á hendur búinu í þeim gjaldmiðli. Í samræmi við það er gert ráð fyrir því í lögum nr. 21/1991 að við úthlutun úr þrotabúi séu kröfur greiddar kröfuhöfum í íslenskum krónum, hvort sem kröfurnar eru greiddar í einu lagi eða aðeins hluti þeirra, eins og heimilt er að gera eftir 156. gr. og 157. gr., sbr. 163. gr. og 164. gr. laganna. Ef myndast hefur gengismunur vegna þess að gengi íslenskrar krónu gagnvart þeim gjaldmiðli, sem kröfu var lýst í, hefur lækkað eftir að úrskurður um gjaldþrotaskipti var kveðinn upp greiðist slík krafa því aðeins að kröfur samkvæmt 109. gr. til 113. gr. laganna séu áður greiddar, sbr. 1. tölulið 114. gr. þeirra. Í síðastnefndu lagaákvæði er ekki gerður greinarmunur á því hvort gengismunur á rætur að rekja til forgangskröfu eða almennrar kröfu. Þetta hefur í för með sér að kröfuhafi, sem lýst hefur kröfu á hendur þrotabúi í erlendum gjaldmiðli, ber áhættuna af þróun gengis íslenskrar krónu gagnvart þeim gjaldmiðli frá því að úrskurður er kveðinn upp og þar til hann fær kröfu sína greidda í íslenskum krónum. Svo sem áður greinir voru allar kröfur á hendur varnaraðila, sem lýst var í erlendum gjaldmiðlum og skipað í réttindaröð eftir 112. gr. og 113. gr. laga nr. 21/1991, færðar til íslenskrar krónu eftir skráðu sölugengi Seðlabanka Íslands 22. apríl 2009, eins og mælt er fyrir um í 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002. Við það urðu þessar kröfur á hendur varnaraðila að kröfum í íslenskum krónum. Þótt í 6. mgr. síðastnefndrar lagagreinar, eins og henni var breytt með 4. gr. laga nr. 78/2011, sé gert ráð fyrir að greiðslur á forgangskröfum, þar á meðal greiðslur á þeim að hluta, geti farið fram í öðrum gjaldmiðlum en íslenskri krónu verður að líta svo á, meðal annars með hliðsjón af þeirri meginreglu kröfuréttar að greiðslu beri að inna af hendi í þeirri mynt sem hún er tilgreind í, að varnaraðili geti ávallt staðið skil á greiðslum til kröfuhafa í íslenskum krónum. Í 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 er kveðið á um að við slit fjármálafyrirtækis gildi almennt sömu reglur og um rétthæð krafna á hendur þrotabúi. Samkvæmt því verður kröfuhafi, sem lýsti kröfu á hendur varnaraðila í erlendum gjaldmiðli, að bera á sama hátt og kröfuhafi þrotabús áhættuna af þróun gengis íslenskrar krónu gagnvart þeim gjaldmiðli frá 22. apríl 2009 og þar til hann fær kröfu sína greidda, eftir atvikum í íslenskum krónum. Það þýðir að fáist ekkert upp í kröfu vegna gengismunar samkvæmt 1. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991 verður kröfuhafinn fyrir tjóni í þeim gjaldmiðli ef gengi íslenskrar krónu veikist gagnvart honum, en að sama skapi hagnast kröfuhafinn ef gengi krónunnar styrkist. Að öllu þessu virtu standa ekki lagarök til annars en að umreikna hlutagreiðslur varnaraðila til forgangskröfuhafa í erlendum gjaldmiðlum, sem fram fóru 2. desember 2011 og 24. maí 2012, í íslenskar krónur miðað við gengi íslenskrar krónu gagnvart þeim gjaldmiðlum á hvorum greiðsludegi um sig, á sama hátt og greiðslurnar hefðu verið inntar af hendi í íslenskum krónum. Með því að kröfuhöfum, sem lýst hafa kröfum í erlendum gjaldmiðlum, er gert að sæta því að kröfur þeirra séu færðar til íslenskrar krónu er á þennan hátt gætt jafnræðis milli þeirra innbyrðis og gagnvart kröfuhöfum, sem haft hafa uppi kröfur í íslenskum krónum, þar sem greiðslur til þeirra allra verða með þessu móti virtar eins í íslenskum krónum á greiðsludegi sem þýðir að þeir hafa borið sömu áhættu á breytingum á gengi íslenskrar krónu gagnvart öðrum gjaldmiðlum frá 22. apríl 2009 og þar til þeir fengu greitt. Vegna þess að kröfur í hinum erlendu gjaldmiðlum voru færðar til íslenskrar krónu á grundvelli skráðs gengis Seðlabanka Íslands ber samkvæmt eðli máls og viðteknum lögskýringarsjónarmiðum að miða umreikning á hlutagreiðslunum við skráð gengi bankans eftir 19. gr. laga nr. 36/2001, en ekkert hald er í þeirri röksemd að ástæða sé til að gagnálykta frá svo almennt orðuðu ákvæði sem 2. málsliður þeirrar lagagreinar er. Ef varnaraðili hefði greitt í íslenskum krónum, svo sem honum hefði samkvæmt framansögðu verið heimilt, hefðu þeir kröfuhafar, sem í hlut áttu, þurft að selja þær krónur á markaði til að fá fyrir þær erlendan gjaldeyri. Af þeim sökum er rétt að miða við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands, annars vegar 2. desember 2011 og hins vegar 24. maí 2012. Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, er fallist á kröfur sóknaraðilanna Financial Services Compensation Scheme Limited, íslenska ríkisins og Aylesbury Vale District Council og níutíu og fjögurra annarra í sama hópi eins og nánar greinir í dómsorði. Eftir þessum málsúrslitum verður varnaraðila gert að greiða þessum sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður. Dómsorð: Viðurkennt er að varnaraðila, LBI hf., hafi verið skylt, við umreikning hlutagreiðslna til kröfuhafa í erlendum gjaldmiðlum 2. desember 2011 og 24. maí 2012 í íslenskar krónur, að miða við skráð sölugengi Seðlabanka Íslands á íslenskri krónu gagnvart hlutaðeigandi erlendum gjaldmiðlum á þeim degi þegar greiðslurnar voru inntar af hendi. Varnaraðili greiði sóknaraðilunum Financial Services Compensation Scheme Limited og íslenska ríkinu 400.000 krónur, hvorum um sig, og sóknaraðilunum Aylesbury Vale District Council, Barnet (London Borough of Barnet), Bassetlaw District Council, Bolsover District Counsel, Bolton Council, Braintree Borough Council, Breckland District Council, Bristol City Council, Buckinghamshire County Council, Burnley Borough Council, Caerphilly County Borough Council, Cambridge City Council, Ceredigion County Council, Cheltenham Borough Council, Chorley Borough Council, Colchester Borough Council, Cornwall Council, Daventry District Council, Doncaster Metropolitan Borough Council, Dorset County Council, Dover District Council, Durham County Council, East Staffordshire Borough Council, Exeter City Council, Flintshire County Council, Gloucestershire County Council, Gwent Police Authority, Haringey (London Borough of Haringey), Havering (London Borough of Havering), Hertfordshire County Council, High Peak Borough Council, Hillingdon (London Borough of Hillingdon), Ipswich Borough Council, Kent County Council, Kent Police Authority, Kirklees Council, Lancashire County Council, Lancaster City Council, Lewes District Council, Metropolitan Police Authority, Moray Council, Neath Port Talbot County Borough Council, Newham (London Borough of Newham), Norfolk County Council, North Ayrshire Council, Nort East Lincolnshire Council, North Lincolnshire Council, North Somerset District Council, Northumberland County Council, Nottingham City Council, Nuneaton and Bedworth Borough Council, Oxfordshire County Council, Plymouth City Council, Powys County Council, Purbeck District Council, Reigate and Banstead Borough Council, Rotherham Metropolitan Borough Council, Rugby Borough Council, South Yorkshire Pensions Authority, South Yorkshire Joint Secretariat, South Yorkshire Passanger Transport Executive Scottish Borders Council, Sevenoaks District Council, Shropshire Council, Solihull Metropolitan Borough Council, Somerset County Council, South Ayrshire Council, South Lanarkshire Council, South Ribble Borough Council, South Wales Police Authority, Stoke-on-Trent City Council, Surrey County Council, Surrey Heath Borough Council, Tewkesbury Borough Council, Thames Valley Police Authority, Tonbrigde and Malling Borough Council, Uttlesford District Council, Vale of White Horse District Council, Wakefield (City of Wakefield Metropolitan District Council), West Lindsey District Council, West Midlands Police Authority, West Oxfordshire District Council, West Yorkshire Police Authority, Westminster City Council, Wiltshire Council, Wokingham Borough Council, Wychavon District Council, Wyre Forest District Council, Star Energy Ltd., Audit Commission Oxford University, Bradford University, Exeter University, University of Wales og USAF Management 6 Limited 15.000 krónur, hverjum um sig, í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 37/2014
Réttarfarssekt Verjandi Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Réttlát málsmeðferð Sératkvæði
G og R voru skipaðir verjendur Y og Z sem ákærðir voru í sakamáli. Áður en aðalmeðferð málsins átti að fara fram rituðu þeir héraðsdómara bréf þar sem því var lýst yfir að þeir myndu ekki sinna frekari verjendastörfum í málinu þar sem þeir teldu að brotið hefði verið gegn rétti skjólstæðinga þeirra til réttlátrar málsmeðferðar. Óskuðu þeir eftir því að vera þegar í stað leystir undan starfanum, en þeirri beiðni synjaði héraðsdómari. Er aðalmeðferð átti að fara fram mættu G og R ekki til þinghalds og voru þeir því leystir frá verjendastörfum í málinu og skjólstæðingum þeirra skipaðir nýir verjendur. Að auki var aðalmeðferð málsins frestað ótiltekið. Með dómi í sakamálinu voru G og R dæmdir til að greiða 1.000.000 krónur hvor um sig í sekt til ríkissjóðs, en dómurinn var kveðinn upp að þeim fjarstöddum. Að ósk G og R var dóminum hvað þetta varðaði áfrýjað til Hæstaréttar, en þeir báru því annars vegar við að þeir hefðu ekki notið réttlátrar málsmeðferðar samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu þar sem þeim hefði ekki verið gefinn kostur á að halda uppi vörnum áður en þeim var ákvörðuð sektin og hins vegar að þeir hefðu haft réttmætar ástæður til þess að segja sig frá verjendastörfum í málinu. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að G og R hefði borið að mæta til þings við aðalmeðferð málsins og eftir atvikum viðhafa andmæli við málsmeðferðina eftir því sem efni hefðu staðið til. Hefði háttsemi þeirra hvorki verið í þágu skjólstæðinga þeirra né annarra ákærðu auk þess sem yfirlýsingar þeirra um að þeir létu af verjendastörfum hefðu falið í sér gróft brot á starfsskyldum þeirra sem verjendur í sakamáli, sbr. 1. mgr. 35. gr., sbr. 34. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að fjárhæð réttarfarssektar, sem ákveðin væri samkvæmt XXXV. kafla laga nr. 88/2008, væri ekki bundin tilteknu hámarki og hefðu sektir G og R numið hárri fjárhæð. Þegar litið væri til beggja þessara atriða yrði talið að sektirnar væru í eðli sínu refsing. Taldi Hæstiréttur að það hefði ekki horft G og R til réttarspjalla þótt sérstakur málflutningur hefði ekki farið fram í héraði, áður en ákvörðun hefði verið tekin um að gera þeim réttarfarssekt þar sem réttur þeirra til þess að halda uppi vörnum á áfrýjunarstigi sætti að lögum engum takmörkunum og hefðu þeir getað komið að öllum sjónarmiðum sínum við munnlegan flutning málsins, eftir atvikum með því að þeir og vitni gæfu skýrslur fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 205. gr. lag nr. 88/2008, eða að undangengnu sérstöku vitnamáli, sbr. 1. mgr. 141. gr. sömu laga. Samkvæmt því fullnægði málsmeðferðin ákvæðum laga og bryti hún ekki í bága við regluna um réttláta málsmeðferð. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um réttarfarssekt á hendur G og R.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. janúar 2014 í samræmi við yfirlýsingu varnaraðila um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um að varnaraðilar skuli hvor um sig greiða 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Þá er þess krafist að varnaraðilum verði gert að greiða óskipt allan áfrýjunarkostnað málsins. Varnaraðilar, sem ekki óskuðu eftir því að þeim yrði skipaður verjandi vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, krefjast þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði felldur úr gildi að því er varðar ákvörðun um sekt þeirra, en til vara að sektin verði lækkuð. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Með ákæru 16. febrúar 2012 höfðaði sérstakur saksóknari sakamál á hendur fjórum mönnum, þeim X, Y, Z og Þ. Voru X og Y gefin að sök umboðssvik og markaðsmisnotkun í viðskiptum á árinu 2008. Á þeim tíma sem ákæra tekur til var X forstjóri A hf. og í lánanefnd stjórnar bankans, Y stjórnarformaður bankans og formaður lánanefndar, Þ framkvæmdastjóri E S.A., en Z stærsti eigandi N hf., eiganda O hf., en það félag var sagt hafa verið eigandi [...] félags, P B.V., eiganda Q B.V., annars [...] félags, sem hafi verið eigandi 9,88% hlutafjár A hf. Þ og Z var gefin að sök tilraun til markaðsmisnotkunar og hlutdeild í umboðssvikum og þeim síðarnefnda til vara hilming við umboðssvik. Varnaraðilar eru hæstaréttarlögmenn og var varnaraðilinn Gestur skipaður verjandi Y, en varnaraðilinn Ragnar verjandi Z. Þá voru hinir tveir ákærðu hvor með sinn verjanda. Eins og nánar greinir í héraðsdómi voru Y og X í a. lið II. kafla ákærunnar gefin að sök umboðssvik með því að hafa misnotað aðstöðu sína og farið út fyrir þær heimildir sem þeir höfðu til lánveitinga hjá A hf. í september 2008. Hafi þeir í sameiningu látið bankann veita tilteknu félagi í eigu Z lán með þeim hætti sem lýst var í ákæru og með því valdið bankanum verulegri fjártjónshættu. Í b. lið þessa kafla ákæru var Z aðallega gefin að sök hlutdeild í framangreindu broti, með því að hafa, ásamt Y og X, lagt á ráðin um að lánið yrði greitt úr sjóðum bankans og látið tiltekið félag sitt taka við lánsfjárhæðinni án þess að lagðar væru fram ábyrgðir eða tryggingar, í þeim tilgangi að fjárhæðinni yrði ráðstafað áfram til annars félags til viðskipta sem lýst var í III. kafla ákærunnar. Í a. lið III. kafla ákærunnar voru Y og X ákærðir fyrir markaðsmisnotkun í viðskiptum með hlutabréf í A hf. í september 2008. Hafi háttsemin meðal annars falist í því að láta ranglega líta svo út að tiltekinn maður hefði lagt fé til kaupa á 5,01% hlutafjár í bankanum og borið af þeim fulla markaðsáhættu, þegar reyndin hafi verið önnur, eins og lýst var í ákærunni. Um hafi verið að ræða viðskipti með stóran hlut í bankanum, sem falið hafi í sér blekkingu og sýndarmennsku. Hafi þau einnig verið líkleg til að gefa eftirspurn og verð hlutabréfa í bankanum misvísandi til kynna þar sem dulin hafi verið full fjármögnun bankans sjálfs á viðskiptunum og að auki aðkoma stórs hluthafa bankans, Z, að þeim og einnig dulið að helmingur markaðsáhættu vegna hlutabréfanna hafi hvílt á bankanum sjálfum eftir viðskiptin. Í b. lið þessa kafla ákærunnar voru Z og Þ ákærðir fyrir hlutdeild í framangreindu broti. Hafi þeir haft milligöngu um að koma viðskiptunum á og átt samskipti við kaupanda hlutabréfanna um viðskiptin. Hafi Z tekið þátt í undirbúningnum og að gera hlutabréfaviðskiptin að veruleika með aðkomu að fjármögnun þeirra eins og lýst var í II. kafla ákærunnar. Í IV. kafla ákærunnar var ákærðu öllum gefin að sök markaðsmisnotkun með því að hafa í september 2008 í fréttatilkynningu, sem birt var á vef Kauphallar Íslands og í viðtölum við fjölmiðla í kjölfarið, dreift fréttum og upplýsingum sem gefið hafi eða verið líklegar til þess að gefa misvísandi upplýsingar og vísbendingar um þau viðskipti með hlutabréf sem lýst var í III. kafla ákærunnar. Í a. lið þessa kafla ákærunnar var því lýst að ákærðu hafi allir veitt atbeina sinn að því að A hf. hafi á tilgreindum tíma birt fréttatilkynningu á vef Kauphallar Íslands vegna viðskiptanna. Þá voru í stafliðum c. og d. í sama kafla tilgreind ummæli Z og Y í nafngreindum fjölmiðlum, meðal annars um viðskiptin og ætlaða þýðingu þeirra fyrir A hf. II Málið var þingfest 7. mars 2012. Ákærðu mættu ekki til þings, en lögmenn fyrir þeirra hönd. Upp kom ágreiningur um fjölföldun og tilhögun afhendingar á 95 geisladiskum með upptökum af yfirheyrslum grunaðra og vitna við rannsókn málsins. Var boðaður málflutningur um þann ágreining 29. mars 2012. Í þinghald 16. mars 2012 neitaði ákærði Y sök og aðrir ákærðu á dómþingi 29. sama mánaðar. Var lögð fram bókun verjenda vegna gagnaframlagningar og þeim veittur frestur til 24. maí 2012 til skila á greinargerðum. Var málinu jafnframt frestað til 25. apríl 2012 til flutnings um ágreining, annars vegar vegna afhendingar gagna og hins vegar hvort fella skyldi greinargerð rannsakenda úr málsgögnum. Munnlegur málflutningur fór fram 27. apríl 2012, jafnframt því sem ákæruvaldið skilaði greinargerð og verjendur lögðu fram bókun. Gekk úrskurður um framangreindar kröfur 4. maí 2012 þar sem synjað var um að fella úr gögnum framangreint skjal en kröfu um afhendingu gagna var vísað frá héraðsdómi. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem með dómi 16. maí 2012 í máli nr. 325/2012 vísaði fyrrgreindri kröfu frá Hæstarétti, en síðari kröfunni heim í hérað til efnisúrlausnar. Hinn 24. maí 2012 fór fram málflutningur um þá kröfu og jafnframt hvort veita ætti frekari frest til að skila greinargerðum af hálfu ákærðu. Hinn 29. maí 2012 gekk svo úrskurður þar sem synjað var öðrum kröfum en kröfu um frekari frest til að skila greinargerðum, sem veittur var til 1. október 2012. Var úrskurðurinn kærður til Hæstaréttar sem með dómi 8. júní 2012 í máli nr. 392/2012 staðfesti hann. Var greinargerðum skilað í þinghaldi á tilsettum tíma, jafnframt því sem lögð voru fram frekari gögn og málinu frestað til 29. október 2012 til flutnings um fram komnar frávísunarkröfur ákærðu. Að loknum málflutningi um þær 1. nóvember 2012, þar sem einnig voru lögð fram frekari gögn, var úrskurður kveðinn upp 20. nóvember 2012. Var vísað frá dómi b. lið I. kafla ákærunnar, sem varðaði Þ og b. lið III. kafla, sem varðaði Þ og Z og IV. kafla að því leyti sem sakargiftir beindust að Þ. Með dómi Hæstaréttar 10. desember 2012 í máli 703/2012 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka þessa liði ákæru einnig til efnismeðferðar. Hinn 11. desember 2012 sendi dómarinn tölvuskeyti til verjenda og ákæruvalds þar sem hann gaf þeim kost á að koma með óskir um hvenær best hentaði að halda aðalmeðferð í málinu og láta í ljós álit um hversu langan tíma hún myndi taka. Í tölvuskeyti þann dag hafði verjandi X um það orð að erfitt væri að leggja til tímasetningu fyrir aðalmeðferðina fyrr en fyrir lægi vitnalisti og afstaða ákæruvalds til tiltekinna áskorana í greinargerð X. Næstu daga gengu tölvupóstar milli dómara og verjenda um hentugan tíma fyrir aðalmeðferð. Varð niðurstaðan sú að hún færi fram dagana 11. til 23. apríl 2013. Hinn 19. desember 2012 sendi dómari tölvuskeyti með boðum þess efnis. Sama dag sendi varnaraðilinn Ragnar svofellt tölvuskeyti til dómara, sem einnig barst varnaraðilanum Gesti og öðrum verjendum: „Sæll Pétur. Ég var rétt í þessu að staðfesta móttöku á tilkynningu um aðalmeðferð í málinu. Ég tel rétt að minna á að málið er á þessu stigi ekki tilbúið til aðalmeðferðar, þótt sjálfsagt sé að taka frá tíma í það verkefni. Ákæruvaldið hefur ekki brugðist við áskorunum um framlagningu gagna og ekki gefið út vitnalista. Með jólakveðju Ragnar.“ Þessu svaraði dómarinn tveimur mínútum síðar með orðunum „Gleðileg jól!“ Málið var því næst tekið fyrir 24. janúar 2013 þar sem lögð voru fram gögn og tilkynnt að dómur yrði fjölskipaður og málinu frestað til fyrirtöku 11. apríl 2013. Næst var málið tekið fyrir 7. mars sama ár og gögn lögð fram af hálfu ákæruvalds. Þá var bókað: „Verjendur óska eftir fresti til að kynna sér þau gögn sem nú eru lögð fram. Þá er óskað eftir fresti til aðalmeðferðar þar sem farið hefur verið fram á það að hæstaréttarmál um frávísunarkröfu ákærðu verði endurupptekið. Af hálfu ákæruvaldsins er þessu mótmælt og krafist að haldið verði við áætlun þá sem gerð hefur verið í málinu. Ákveður dómarinn að haldið verði við áætlunina og að aðalmeðferð í málinu fari fram 11. næsta mánaðar. Sækjandinn upplýsir að D og R hafi báðir færst undan því að bera vitni í málinu. Hinu sama gegni um S lögfræðing. Sé ekki vitað til þess að þessi vitni verði stödd hér á landi þegar aðalmeðferðin fer fram. Af hálfu ákærða Z er þess krafist að úrskurður gangi um þá ákvörðun dómarans að aðalmeðferð málsins hefjist þann 11. næsta mánaðar. Lögmenn reifa sjónarmið sín í þessu máli. Sérstaklega er áréttað af hálfu ákærða Z að gagnaöflun sé ekki lokið í málinu. Sækjandinn tekur fram að af hálfu ákæruvaldsins sé gagnaöflun lokið í málinu. Málið er tekið til úrskurðar um þetta ágreiningsefni.“ Með úrskurði sama dag var synjað kröfu verjenda X, Z og Þ um að aðalmeðferð málsins yrði frestað. Í þinghaldi 21. mars 2013 voru lögð fram frekari gögn af hálfu ákæruvaldsins og X. Kom á ný fram krafa af hálfu Þ um frestun aðalmeðferðar, nú með þeim rökum að annað mál hefði verið höfðað á hendur honum og nauðsynlegt væri fyrir hann að kynna sér hina nýju ákæru, en veigamikil rök kynnu að vera til þess að sameina málin, sbr. 1. mgr. 169. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákæruvaldið andmælti kröfunni og taldi dómari ekki efni til að verða við henni. Þá var bókað: „Af hálfu ákærðu er þess krafist að þeim verði afhent eftirtalin gögn: 1. Aðallega yfirlit yfir öll gögn sem aflað hefur verið af lögreglu og ekki hafa verið lögð fram í málinu. 2. Til vara er þess krafist að afhent verði yfirlit yfir öll þau gögn sem aflað hefur verið við rannsóknina og afmörkuð voru í Clearwell-leitarforriti og fengu heitin ... og ekki voru lögð fram með ákærunni. 3. Til þrautavara er þess krafist að ákærðu verði afhent yfirlit yfir öll gögn sem aflað hefur verið við rannsóknina og afmörkuð voru í Clearwell-leitarforriti og fengu heitin ... og ekki voru lögð fram með ákæru. Ákæruvaldið mótmælir þessari kröfu einnig og upplýsir að gögnin séu ekki til. Sakflytjendur reifa málið um þetta ágreiningsefni og leggja það í úrskurð dómsins. Málið er tekið til úrskurðar.“ Í þinghaldi 25. mars 2013 voru lögð fram „skeytaskipti dómara og málflytjenda 17. og 19. desember sl.“ jafnframt því sem verjendur gerðu kröfu um „frestun á aðalmeðferð um 6-8 vikur.“ Var krafan reifuð og tekin til úrskurðar. Hinn 26. mars 2013 voru kveðnir upp tveir úrskurðir. Sá fyrri var um höfnun á framangreindum kröfum um afhendingu gagna. Í niðurstöðu úrskurðarins sagði: „Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga um meðferð sakamála skal verjandi, jafnskjótt og unnt er, fá afrit af öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn í málinu. Skilja verður ákvæðið svo að það taki einungis til gagna sem til hafa orðið og eru enn fyrir hendi og að ekki felst í því að lögreglu eða ákæruvaldi sé almennt skylt að útbúa gögn að kröfu verjenda. Ber að synja kröfu ákærðu um það að afhentir verði þeir listar sem krafist er.“ Hinn síðari var með svofelldu úrskurðarorði: „Synjað er kröfum verjenda ákærðu um það að horfið verði frá ákvörðun um aðalmeðferð málsins 11. apríl nk. og þess í stað ákveðið nýtt þinghald í málinu eftir 6-8 vikur þar sem verjendum gefist kostur á að bregðast við nýjum gögnum frá ákærandanum, eftir atvikum með framlagningu nýrra gagna.“ Í forsendum úrskurðarins sagði: „Aðalmeðferð í máli þessu var ákveðin fyrir 14 vikum með samþykki allra málflytjenda í tölvuskeyti og í framhaldi af því var tilkynnt um hana sérstaklega í skeyti til verjendanna, sem þá gerðu enga athugasemd. Nokkuð kveður að því í rekstri sakamála að aðalmeðferð sé ákveðin utan réttar og til hennar boðað með tölvuskeyti. Helgast það af því að rekstur sakamála er hraður og jafnframt af ýmsum ófyrirséðum forföllum sem heyra til þeim flokki mála. Verður ekki séð af 4. mgr. 165. gr. laga um meðferð sakamála að skylt sé að bóka þá ákvörðun í þingbók, þótt það sé reyndar oft gert. Vegna ákvæðis 4. mgr. 165. gr. laga um meðferð sakamála varð að skilja samþykki verjenda um aðalmeðferðina í tölvuskeytum til dómarans í desember svo að gagnaöflun væri lokið af þeirra hálfu. Jafnframt ber að hafa það í huga að dómari ræður rekstri máls, þ. á m. því hvenær aðalmeðferð skuli fara fram. Getur það ekki verið á valdi málsaðila að tefja fyrir henni með því að geyma sér að lýsa gagnaöflun lokið. Krafa verjendanna er reist á því að nauðsynlegt sé að hafa þinghald í málinu eftir 6-8 vikur þar sem verjendum gefist kostur á að bregðast við nýjum gögnum frá ákærandanum, eftir atvikum með framlagningu nýrra gagna. Ekki verður séð að þau gögn sem lögð hafa verið fram í málinu frá því að aðalmeðferð var ákveðin í því séu svo mikil vöxtum eða þess eðlis að þau réttlæti það að hafa sérstakt þinghald í málinu, eins og krafist er, og fresta jafnframt aðalmeðferðinni í því.“ Síðastgreindir úrskurðir voru kærðir til Hæstaréttar sem tók málin fyrir í samræmi við ákvæði 1. mgr. 195. gr., sbr. 3. mgr. 194. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði þeim báðum frá réttinum vegna skorts á kæruheimild, sbr. dóma réttarins 4. apríl 2013 í málum nr. 220/2013 og 221/2013. III Hinn 8. apríl 2013 rituðu varnaraðilar hvor sitt bréfið til dómara þar sem þeir færðu fram rök fyrir því að þeir teldu sig ekki samvisku sinnar vegna geta áfram tekið þátt í meðferð málsins. Bréfin voru að meginstefnu sama efnis. Í upphafi bréfanna var látið í ljós það álit að dómar Hæstaréttar í framangreindum málum nr. 220/2013 og 221/2013 hefðu gengið áður en liðinn hefði verið frestur skjólstæðinga þeirra til greinargerðarskila, sbr. fyrri málslið 3. mgr. 194. gr. laga nr. 88/2008, en ákæruvaldið hefði ekki sinnt þeirri skyldu að senda varnaraðilum greinargerðir sínar vegna kærumálanna, sbr. 2. málslið sömu málsgreinar. Þar sem skjólstæðingar þeirra hefðu ekki vitað með ótvíræðum hætti hvaða frest þeir hefðu til að leggja fram gögn af sinni hálfu og tjá sig að öðru leyti um sakargiftir væri gróflega brotinn stjórnarskrárvarinn réttur þeirra um réttláta málsmeðferð, sbr. einnig mannréttindasáttmála Evrópu og lög nr. 88/2008. Væru „ofangreindir dómar Hæstaréttar ... aðeins kornið sem fyllir mælinn.“ Auk þess gerðu þeir athugasemdir við að ákæruvaldinu skyldi hafa verið heimilað að leggja fram skýrslu rannsakenda í andstöðu við 56. gr. laga nr. 88/2008 sem væri skriflegur málflutningur, til viðbótar þeim málflutningi sem ákæruskjalið hefði að geyma. Þá hefði ákæruvaldið takmarkað aðgang varnaraðila að fjölmörgum tölvugögnum og skjölum sem þýðingu kynnu að hafa og jafnframt komist upp með það að ákveða sjálft hvaða gögn yrðu lögð fram. Væri því jafnræði aðila gróflega raskað. Enn fremur vísuðu varnaraðilar til þess að sakborningar ættu skýlausan rétt á því að trúnaðarsamband þeirra við verjendur yrði virt af þeim sem annaðist rannsókn sakamála. Kæmi þessi regla fram í fjölmörgum tilgreindum ákvæðum laga nr. 88/2008 og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Við rannsókn málsins hefði sérstakur saksóknari virt reglur að vettugi með því að hlera og vista símtöl milli verjanda og sakbornings. Þá kváðu varnaraðilar að dómari hefði í þinghaldinu 7. mars 2013 brotið gegn 4. mgr. 165. gr. laga nr. 88/2008 sem legði þær skyldur á hann að ákveða þing til aðalmeðferðar með hæfilegum fyrirvara eftir að aðilar hefðu lýst lokið öflun sýnilegra sönnunargagna, og þá hefði ákæruvaldið jafnframt lagt fram fjölmörg ný gögn sem verjendur höfðu ekki áður haft aðgang að. Hefðu þau gögn meðal annars gefið til kynna breytingar á málatilbúnaði ákæruvaldsins. Í þinghaldinu hefði ákæruvaldið einnig látið bóka um að lykilvitni búsett erlendis, sem ákæruvaldið hefði áður boðað að leidd yrðu fyrir dóm, myndu ekki gefa skýrslur. Hefði þessi bókun komið á óvart, meðal annars með hliðsjón af málatilbúnaði ákæruvaldsins um að einhvers konar sýndarviðskipti hefðu átt sér stað og framlögðum gögnum af þess hálfu. Til viðbótar þessu hélt varnaraðilinn Gestur því fram í bréfi sínu að sérstakur saksóknari hefði gefið Héraðsdómi Reykjavíkur og alþjóðalögreglunni Interpol rangar upplýsingar um Y og hagi hans í maí 2010 sem leitt hefði til þess að gefin var út handtökuskipun á hendur honum á Íslandi og einnig alþjóðleg handtökuskipun. Í lok beggja fyrrgreindra bréfa sagði: „Ég tel mér ekki fært að sinna hlutverki verjanda sakbornings á fullnægjandi hátt í málsmeðferð sem fram fer með þeim hætti sem lýst er hér að framan. Með áframhaldandi þátttöku í réttarhöldum sem stofnað er til með þessum hætti væri ég að gera mitt til þess að ljá málsmeðferðinni það yfirbragð að réttindi sakbornings hefðu verið virt eftir því sem lög standa til. Ég tel að svo gróflega hafi verið brotið gegn lögvörðum réttindum skjólstæðings míns í þessu máli að ég sé mig knúinn til að segja mig frá frekari þátttöku í málsmeðferðinni. Ég hef kynnt skjólstæðingi mínum þessa afstöðu mína og hann hefur samþykkt ósk mína um að ég láti af störfum sem verjandi hans í þessu tiltekna máli. Samkvæmt framgreindu tilkynni ég hér með að ég mun ekki sinna frekar störfum sem verjandi í þessu tiltekna máli. Ég óska eftir því að verða þegar í stað leystur undan skipun minni sem verjandi ... í málinu og vísa í því efni til 6. mgr. 21. gr. laga um lögmenn nr. 77/1998.“ Bréfum þessum svaraði dómari samdægurs með samhljóða bréfum þar sem meðal annars var vísað til 1. mgr. 31. gr. laga nr. 88/2008 um skipun verjanda að ósk sakbornings og 5. mgr. sömu greinar um að sú skipun félli niður þegar héraðsdómur væri kveðinn upp eða mál fellt niður með öðrum hætti. Yrði skipun ekki afturkölluð ef hætta væri á að mál tefðist af þeim sökum, sbr. 1. mgr. 34. gr. sömu laga. Þá sagði: „Í bréfi yðar kemur fram að ákærði sé samþykkur beiðninni. Þér voruð skipaður verjandi með bókun í þingbók 7. mars í fyrra. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. lögmannalaga er lögmanni almennt skylt að taka við skipun sem verjandi eða réttargæslumaður í sakamáli. Ljóst er að verulegar tafir yrðu af því fyrir málið ef orðið yrði við beiðni yðar. Er henni því synjað og stendur óhögguð sú ákvörðun dómarans 19. desember sl. um að aðalmeðferð verði í málinu nk. fimmtudag, 11. þ.m.“ Bréfi dómara svöruðu varnaraðilar með bréfum sama dag þar sem þeir vísuðu til rökstuðnings í fyrri bréfum sínum og töldu sig hvorki vilja né geta sinnt starfinu sem þeir yrðu ekki skyldaðir til að sinna. Kvaðst varnaraðilinn Gestur „ítreka“ fyrri yfirlýsingu um að hann „hafi látið af störfum sem verjandi Y“, en varnaraðilinn Ragnar kvaðst árétta sjónarmið í fyrra bréfi sínu og telja að synjun dómara væri ólögmæt. Liti hann svo á að hann væri „laus frá verjandaskyldum í málinu.“ Myndi hann því ekki mæta til aðalmeðferðar máls 11. apríl 2013. IV Í þinghaldi 11. apríl 2013, þegar aðalmeðferð átti að fara fram, tóku meðdómendur sæti í dómi. Lögð voru fram áðurgreind bréf og bókað um mætingu annarra ákærðu en Þ og annarra verjenda en varnaraðila. Þá var bókað: „Dómsformaður vísar til ... að þessir tveir verjendur hafi í bréfum hinn 8. þ.m. óskað eftir því að verða leystir frá verjandastarfanum af ástæðum sem tilgreindar eru í bréfunum. Þá vísar dómsformaður til þess að hann hafi samdægurs skrifað verjendunum og synjað beiðninni og ítrekað að aðalmeðferð í málinu færi fram á fyrirhuguðum tíma, 11. apríl.“ Var stuttlega rakið efni þessara bréfasamskipta og því næst bókað: „Ljóst er af ofansögðu að dómurinn á þess ekki annan kost en að leysa verjendurna frá störfum, þrátt fyrir synjun dómsformanns. Dómsformaður leysir því lögmennina frá verjandastarfa í máli þessu.“ Voru skjólstæðingum varnaraðila að svo búnu skipaðir nýir verjendur í samræmi við óskir þeirra og aðalmeðferð málsins frestað ótiltekið. Ákæruvaldið óskaði bókað að það teldi ljóst að eina markmið varnaraðila með því að segja sig frá málinu væri að tefja það. Teldi ákæruvaldið að með því brytu varnaraðilar gegn lögboðnum skyldum sínum og var þess krafist að dómurinn legði réttarfarssektir á þá vegna framangreindrar háttsemi þeirra. Því næst voru lögð fram frekari gögn og boðað til fundar með málflytjendum utan réttar um framhald málsins. Málið var næst tekið fyrir 2. september 2013 og hafði þá nýjum dómsformanni verið úthlutað því vegna forfalla hins fyrri. Aðalmeðferð málsins hófst 4. nóvember 2013 og stóð til 14. þess mánaðar. Með dómi 12. desember 2013 voru ákærðu sakfelldir. Var X dæmdur í fangelsi í 5 ár og 6 mánuði, Y í 5 ár, Z í 3 ár og 6 mánuði, en Þ í 3 ár. Þá voru varnaraðilar eins og áður segir hvor um sig dæmdir til að greiða 1.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. V Héraðsdómur var kveðinn upp að varnaraðilum fjarstöddum. Ekki verður ráðið af gögnum málsins hvenær hann var birtur þeim, en með bréfi til ríkissaksóknara 13. desember 2013 óskuðu þeir eftir að dóminum yrði hvað þá varðaði áfrýjað til Hæstaréttar. Kváðust þeir myndu gera kröfu um að réttarfarssektirnar yrðu felldar úr gildi. Eins og áður segir gaf ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu 10. janúar 2014 varðandi þennan þátt málsins. Verður talið að ákvæði framangreinds dóms um réttarfarssektir séu réttilega borin upp fyrir Hæstarétti með áfrýjun en ekki kæru, sbr. dóma Hæstaréttar 12. mars 2012 í máli nr. 103/2012 og 29. ágúst 1997 í máli nr. 285/1997, sem birtur er á bls. 2192 í dómasafni það ár. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 77/1998 er lögmanni skylt að taka við skipun eða tilnefningu sem verjandi eða réttargæslumaður í sakamáli, enda fullnægi hann til þess hæfisskilyrðum og hafi ekki ósamrýmanlegra hagsmuna að gæta vegna sjálfs sín, venslamanna sinni eða annars umbjóðanda síns. Þá er kveðið á um það í 2. mgr. sama ákvæðis að lögmanni sé að öðru leyti aldrei skylt að taka að sér verk sem leitað er til hans um. Er þannig gerður greinarmunur á réttindum og skyldum lögmanna eftir því hvort um er að ræða einkamál eða sakamál. Í 1. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um heimild sakbornings til að óska eftir að skipun eða tilnefning verjanda verði afturkölluð og nýr verjandi skipaður eða tilnefndur og skal þá verða við slíkri ósk nema hætta sé á að málið tefjist af þeim sökum. Á hinn bóginn er ekki gert ráð fyrir því í lögunum að verjandi eigi rétt á að skipun eða tilnefning hans verði afturkölluð. Gildir þar sú regla að skipun verjanda fellur sjálfkrafa úr gildi þegar héraðsdómur er kveðinn upp ellegar rannsókn máls hætt eða mál fellt niður með öðrum hætti, sbr. 5. mgr. 31. gr. sömu laga. Varnaraðilar vísa um heimild til að segja sig frá málinu til 6. mgr. 21. gr. laga nr. 77/1998, en þar segir að lögmaður geti á öllum stigum sagt sig frá verki sem honum hefur verið falið, en hann verði að gæta þess að umbjóðandi hans verði ekki af þeim sökum fyrir réttarspjöllum. Ákvæði þetta á ekki við þegar lögmaður hefur hlotið skipun sem verjandi manns í sakamáli, heldur einungis þegar hann fer með hagsmuni umbjóðanda síns í einkamáli. Hluti af starfsskyldum dómara í sakamálum er að skipa verjendur, taka ákvörðun um hvort veita beri þeim lausn og gæta þess að meðferð máls fari fram með réttum hætti, sbr. meðal annars 31. gr., 34. gr., 165. gr. og 166. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðilar virtu að vettugi synjun dómara um að leysa þá frá verjendastörfum og mættu ekki til þings 11. apríl 2013 er aðalmeðferð átti að fara fram, þótt þeir væru enn skipaðir verjendur í málinu. Er fallist á með héraðsdómi að lög hafi ekki staðið til þess að varnaraðilum væri þetta heimilt. Þess í stað bar þeim að mæta til þings og eftir atvikum viðhafa andmæli við málsmeðferðina eftir því sem efni stóðu til. Háttsemi varnaraðila var að þessu leyti hvorki í þágu skjólstæðinga þeirra né annarra ákærðu. Yfirlýsingar varnaraðila í framangreindum bréfum 8. apríl 2013 um að þeir væru ekki lengur verjendur í málinu fólu jafnframt í sér gróft brot á starfsskyldum þeirra sem verjendur í sakamáli, sbr. 1. mgr. 35. gr., sbr. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðilar virtu í engu lögmætar ákvarðanir dómarans en við svo búið átti hann einskis annars úrskosti en að leysa þá undan verjendastörfum og skipa aðra í þeirra stað. Leiddi þetta til verulegs dráttar á málinu. VI Í XXXV. kafla laga nr. 88/2008 er að finna ákvæði um réttarfarssektir. Í fyrri málslið 1. mgr. 222. gr. segir að dómari ákveði sektir samkvæmt reglum kaflans af sjálfsdáðum og renni þær í ríkissjóð. Þá er tiltekið í síðari málslið 1. mgr. greinarinnar að höfða megi sjálfstætt mál vegna brota sem varða sektum samkvæmt kaflanum. Samkvæmt 1. mgr. 223. gr. laganna má ákveða sekt á hendur ákæranda, verjanda eða réttargæslumanni fyrir þá háttsemi sem greinir í a. til d. liðum ákvæðisins. Undir það fellur sú háttsemi að valda af ásetningi óþörfum drætti á máli, sbr. a. lið, og að misbjóða virðingu dóms á annan hátt með framferði í þinghaldi, sbr. d. lið. Í 2. mgr. greinarinnar eru síðan ákvæði um heimild til að leggja réttarfarssektir á hendur ákærða eða öðrum þeim sem gefur skýrslu fyrir dómi. Hefur 3. mgr. greinarinnar að geyma sérstök ákvæði um heimild til að ákveða sektir á hendur öðrum en þeim sem 1. og 2. mgr. taka til fyrir að brjóta gegn banni dómara um tilhögun þinghalds samkvæmt 1. eða 2. mgr. 11. gr. laganna, að hlýða ekki fyrirskipunum dómara sem miða að því að halda uppi reglu á dómþingi eða að koma þar annars hneykslanlega eða ósæmilega fram. Einnig segir í 4. mgr. greinarinnar að telji dómari að brot gegn 1. til 3. mgr. sé smávægilegt geti hann ákveðið að víta þann brotlega í stað þess að gera honum sekt. Þá segir í 1. mgr. 224. gr. að gangi dómur í máli, skuli sekt á hendur ákæranda, ákærða, verjanda eða réttargæslumanni ákveðin þar. Ljúki máli með öðrum hætti skuli sektir á hendur þeim ákveðnar í úrskurði. Loks segir í 2. mgr. greinarinnar að sektir á hendur öðrum en þeim sem greindir eru í 1. mgr. skuli ákveðnar í úrskurði jafnskjótt og brot er framið. Fjárhæð réttarfarssektar, sem ákveðin er samkvæmt XXXV. kafla laga nr. 88/2008, er ekki bundin tilteknu hámarki. Námu sektir þær sem varnaraðilar voru látnir sæta hárri fjárhæð. Þegar litið er til beggja þessara atriða verður talið að sektirnar séu í eðli sínu refsing, eins og aðilar voru sammála um við flutning málsins fyrir Hæstarétti. Eins og áður segir er í síðari málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 heimild til handa ákæruvaldinu að höfða sérstakt mál vegna brota gegn þessum kafla laganna. Í samræmi við almennar reglur ber þá að gefa þeim sem mál er höfðað gegn kost á að koma að vörnum. Slíkt mál var ekki höfðað. Á hinn bóginn var eins og áður segir einnig unnt að viðhafa þá málsmeðferð að dómari sakamálsins myndi kveða á um réttarfarssektir, sbr. fyrri málslið ákvæðisins. Þurfti þá ekki til sérstaka kröfu þar um af hálfu ákæruvalds. Rök standa ekki til þess að telja varnaraðila hafa átt að njóta lakari réttarstöðu eftir því hvor framangreindra leiða væri farin þegar metið var hvort ætti að gera þeim réttarfarssekt sem jafnað yrði til refsingar, sbr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þegar ljóst var að varnaraðilar myndu ekki sinna þeirri skyldu sinni að mæta til þings og til álita kom að beita þá réttarfarssekt, hefði að réttu lagi átt að boða þá til sérstaks þinghalds og gefa þeim kost á að reifa sjónarmið sín í því efni, umfram það sem áður hafði skýrlega komið fram af þeirra hálfu í bréfaskiptum þeirra við héraðsdóm og áður er gerð grein fyrir. Það var á hinn bóginn ekki gert. Þess í stað voru varnaraðilar leystir frá störfum í þinghaldinu 11. apríl 2013 og ákvörðun um viðurlög á hendur þeim tekin með dóminum 12. desember 2013. Eins og greinir í V. kafla dómsins gaf ríkissaksóknari út áfrýjunarstefnu vegna þessa þáttar málsins. Var það gert að ósk varnaraðila, sem áttu lögum samkvæmt rétt til þess að fá úrlausn æðra dóms að undangengnum munnlegum málflutningi þar, um þá réttarfarssekt sem þeim var gert að sæta í héraði. Réttur varnaraðila til þess að halda uppi vörnum á áfrýjunarstigi af þessu tilefni sætir að lögum engum takmörkunum og gátu þeir komið að öllum sjónarmiðum sínum við munnlegan flutnings málsins, eftir atvikum með því að þeir og vitni gæfu skýrslur fyrir dómi, sbr. 3. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008, eða að undangengnu sérstöku vitnamáli, sbr. 1. mgr. 141. gr. sömu laga. Að þessu virtu horfir það varnaraðilum ekki til réttarspjalla þótt sérstakur málflutningur hafi ekki farið fram í héraði, áður en sú ákvörðun var tekin þar að gera þeim réttarfarssekt. Samkvæmt þessu fullnægir málsmeðferð sú sem fram hefur farið ákvæðum laga og brýtur hún ekki í bága við regluna um réttláta málsmeðferð, sbr. 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. og lög nr. 62/1994. Er hér til hliðsjónar vísað til dóms mannréttindadómstóls Evrópu í máli Weber gegn Sviss frá 22. maí 1990 og dóms í máli T gegn Austurríki frá 14. nóvember 2000. Að þessu virtu og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest ákvæði hans um réttarfarssekt á hendur varnaraðilum. Eftir þessum úrslitum verður varnaraðilum gert að greiða óskipt áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er ákvæði hins áfrýjaða dóms um réttarfarssekt á hendur varnaraðilum, Gesti Jónssyni og Ragnari Halldóri Hall. Varnaraðilar greiði óskipt áfrýjunarkostnað málsins, 37.439 krónur. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar hæstaréttardómara og Stefáns Más Stefánssonar prófessors Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda synjaði héraðsdómari 8. apríl 2013 beiðni varnaraðila um lausn frá verjendastörfum og ítrekaði jafnframt ákvörðun sína um að aðalmeðferð í sakamáli gegn umbjóðendum þeirra skyldi hefjast á tilsettum tíma. Varnaraðilar létu á hinn bóginn hjá líða að mæta til þess dómþings. Við erum samþykkir þeirri niðurstöðu meirihlutans að lög standi ekki til þess að varnaraðilum hafi verið þetta heimilt. Bar þeim að mæta til þings sem skipaðir verjendur og eftir atvikum viðhafa andmæli við málsmeðferðina eftir reglum laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þá leiddi framangreind háttsemi varnaraðila til dráttar á málinu. Við erum samþykkir röksemdum og niðurstöðu meirihlutans um að sektir þær sem lagðar voru á varnaraðila séu í eðli sínu refsing, eins og málsaðilar lögðu til grundvallar við flutning málsins fyrir Hæstarétti. Í atkvæði meirihlutans eru rakin ákvæði XXXV. kafla laga nr. 88/2008 er fjalla um réttarfarssektir. Eins og þar greinir hefur síðari málsliður 1. mgr. 222. gr. laganna að geyma heimild til handa ákæruvaldinu að höfða sérstakt mál vegna brota gegn þessum kafla laganna. Samkvæmt almennum málsmeðferðarreglum ber þá að skilgreina sakir og gefa þeim sem mál er höfðað gegn kost á að koma að vörnum. Til slíks úrræðis var ekki gripið. Á hinn bóginn var einnig unnt að viðhafa þá málsmeðferð að dómari sakamálsins tæki ákvörðun um sektir samkvæmt fyrri málslið ákvæðisins. Þurfti þá ekki til sérstaka kröfu þar um af hálfu ákæruvalds. Ekki standa rök til þess að telja varnaraðila hafa átt að njóta lakari réttarstöðu eftir því hvor framangreindra leiða væri farin þegar til athugunar var að gera þeim sektir sem jafnað verður til refsingar, enda eiga ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. og 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 við í báðum tilvikum, sbr. einnig ákvæði XXV. kafla laga nr. 88/2008. Er ljóst var að varnaraðilar myndu ekki mæta til þinghalds var samkvæmt ákvæðum kaflans rétt að boða til dómþings þá strax í framhaldinu, kynna varnaraðilum sakarefnið og gefa kost á andmælum um ákvörðun sekta eins og hér um ræðir. Það var á hinn bóginn ekki gert, en varnaraðilar leystir frá störfum í þinghaldinu 11. apríl 2013 og nýir verjendur skipaðir í þeirra stað, en ákvörðun um sektir á hendur varnaraðilum tekin með dómi í efnismálinu 12. desember 2013 án þess að þeim, sem þá höfðu ekki lengur stöðu verjenda, hefði verið kynnt sakarefnið og gefinn kostur á að koma að vörnum, bæði hvað varðar álagningu sekta og fjárhæð þeirra. Samkvæmt framansögðu var meðferð málsins í héraði ábótavant en lög standa ekki til þess að þessum þætti héraðsdómsins verði vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar. Þar sem svo háttaði til við meðferð málsins teljum við rétt að fella hið áfrýjaða ákvæði héraðsdóms um réttarfarssektir úr gildi. Þá teljum við að áfrýjunarkostnaður skuli greiddur ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. desember 2013. Mál þetta, sem tekið var til dóms að lokinni aðalmeðferð 14. nóvember sl., er höfðað af Embætti sérstaks saksóknara með ákæru 16. febrúar 2012 á hendur X, kt. [...], búsettum í [...], Y, kt. [...], búsettum í [...], Z, kt. [...], búsettum í [...], og Þ, kt. [...], búsettum í [...], fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum og lögum um verðbréfaviðskipti: I. II. III. IV. Á hendur ákærðu X, Y, Þ og Z fyrir markaðsmisnotkun, með því að hafa í september 2008, í fréttatilkynningu sem birt var á vef Kauphallar Íslands og viðtölum við fjölmiðla í kjölfarið, dreift fréttum og upplýsingum sem hver fyrir sig og í heild gáfu eða voru líklegar til að gefa misvísandi upplýsingar og vísbendingar um þau hlutabréfaviðskipti sem lýst er í III. kafla ákæru. Í upplýsingunum voru gefnar vísbendingar um að með sölunni á 5,01% hlutafjár A hf. til félagsins H ehf. í september 2008 væri fjármagn að koma inn í bankann frá [...] en því leynt að A hf. fjármagnaði að fullu umrædd hlutabréfakaup með lánveitingum. Jafnframt var gefið til kynna að D stæði einn að viðskiptunum en aðkomu ákærða Z að þeim leynt. Um var að ræða stór viðskipti með hlutafé bankans fyrir alls um 26 milljarða króna á tímum þar sem bankinn stóð höllum fæti og því afar mikilvægt að upplýst væri um hina óvenjulegu fjármögnun viðskiptanna og þá sem stóðu að viðskiptunum og fjármögnuninni með réttum og nákvæmum hætti. Þær upplýsingar sem ákærðu veittu voru misvísandi og gáfu einnig misvísandi vísbendingar um hlutabréfaviðskiptin og þýðingu þeirra fyrir A hf. þar sem þær gáfu til kynna að bankinn nyti mikils trausts virts erlends fjárfestis sem væri tilbúinn að verja miklu fé til að fjárfesta í hlutabréfum hans. Upplýsingarnar voru til þess fallnar að hafa áhrif á ákvarðanir varðandi viðskipti með hlutabréf bankans. Þær misvísandi upplýsingar og vísbendingar, sem ákærðu veittu og fela í sér markaðsmisnotkun hver fyrir sig og í heild sinni, voru eftirfarandi: Er háttsemi ákærða X í I. og II. kafla ákæru og háttsemi ákærða Y í II. kafla ákæru talin varða við 249. gr. almennra hegningarlaga, nr. 19/1940. Er háttsemi ákærða Þ í I. kafla ákæru talin varða við 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laga, nr. 19/1940. Er háttsemi ákærða Z í II. kafla ákæru talin aðallega varða við 249. gr., sbr. 1. mgr. 22. gr. laga, nr. 19/1940, en til vara við 254. og 264. gr. sömu laga. Er háttsemi ákærðu X og Y í III. kafla ákæru talin varða við a-lið 1. tl. og 2. tl. 1. mgr. 117. gr., sbr. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti, nr. 108/2007. Er háttsemi ákærðu Z og Þ í III. kafla ákæru talin varða við a-lið 1. tl. og 2. tl. 117. gr., sbr. 146. gr., sbr. 3. mgr. 147. gr., laga nr. 108/2007, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga, nr. 19/1940. Er háttsemi allra ákærðu í IV. kafla ákæru talin varða við 3. tl. 1. mgr. 117. gr., sbr. 146. gr. laga nr. 108/2007. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu krefjast sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. [...] Ákveðið var að hafa aðalmeðferð í máli þessu 11. apríl 2013, eftir samráð dómara við sækjanda og verjendur og samþykki þeirra í tölvuskeytum 17. desember 2012. Boðaði dómari formlega til aðalmeðferðarinnar með tölvuskeyti 19. sama mánaðar. Skipaðir verjendur ákærðu, X, Z og Þ, óskuðu eftir því í þinghaldi 7. mars 2013 að aðalmeðferð málsins yrði frestað og kröfðust úrskurðar dómsins þar um. Með úrskurði dómsins þann sama dag var kröfu verjendanna hafnað. Með bókun í þinghaldi 25. mars 2013 lögðu allir verjendur ákærðu fram kröfu um að aðalmeðferð málsins yrði frestað og var málið á ný tekið til úrskurðar um þá kröfu. Var kröfu um frestun aðalmeðferðar á ný hafnað með úrskurði dómsins næsta dag. Verjandi ákærða, Y, Gestur Jónsson hæstaréttarlögmaður og verjandi ákærða, Z, Ragnar H. Hall hæstaréttarlögmaður, óskuðu eftir því með bréfi til dómsins 8. apríl 2013 að þeir yrðu leystir undan verjendastörfum. Hafnaði dómari því samdægurs. Tilkynntu verjendurnir sama dag að þeir myndu ekki mæta til aðalmeðferðar málsins 11. apríl. Á dómþingi þann dag mættu verjendurnir ekki og voru þeir við svo búið leystir undan verjendastörfum. Á dómþinginu voru ákærðu skipaðir nýir verjendur. Samkvæmt a-lið 1. mgr. 223. gr. laga nr. 88/2008 má ákveða sekt á hendur verjanda fyrir að valda af ásetningi óþörfum drætti á máli. Samkvæmt d-lið sama ákvæðis má ákveða verjanda sekt fyrir að misbjóða virðingu dómsins með framferði í þinghaldi. Ákæra í máli þessu var gefin út 16. febrúar 2012. Hafði verjendum gefist ríkulegt ráðrúm til að undirbúa vörn ákærðu með fullnægjandi hætti þegar að aðalmeðferð málsins kom 11. apríl 2013, þrátt fyrir að í millitíðinni væru lögð fram frekari gögn í málinu. Ákvörðun þeirra um að segja sig frá vörn ákærðu olli óþörfum drætti á málinu og gekk þannig gegn hagsmunum ákærðu. Þá var sú háttsemi verjendanna að mæta ekki á dómþing við aðalmeðferð máls, þegar dómari hafði synjað þeim um að vera leystir undan verjendastörfum, til þess fallin að misbjóða virðingu dómsins. Er óhjákvæmilegt annað en að verjendunum verði af þessum ástæðum ákveðin sekt í ríkissjóð að fjárhæð 1.000.000 króna. [...] Símon Sigvaldason héraðsdómari, Ingimundur Einarsson dómstjóri og Magnús Benediktsson endurskoðandi kváðu upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, X, sæti fangelsi í 5 ár og sex mánuði. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 7. til 17. maí 2010. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði, Z, sæti fangelsi í 3 ár og sex mánuði. Ákærði, Þ, sæti fangelsi í 3 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 7. til 14. maí 2010. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Harðar Felix Harðarsonar hæstaréttarlögmanns, 33.495.950 krónur. Ákærði, Y, greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, Ólafs Eiríkssonar hæstaréttarlögmanns, 3.526.550 krónur og Gests Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 10.855.750 krónur. Að auki greiði ákærði útlagðan kostnað verjanda að fjárhæð 90.202 krónur. Ákærði, Z, greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, Þórólfs Jónssonar héraðsdómslögmanna, 14.708.600 krónur og Ragnars Halldórs Hall hæstaréttarlögmanns, 5.898.500 krónur. Ákærði, Þ, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Axelssonar hæstaréttarlögmanns, 20.255.700 krónur. Hæstaréttarlögmennirnir Gestur Jónsson og Ragnar H. Hall greiði hvor um sig 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð.
Mál nr. 77/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að G skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en G var grunaður um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. febrúar 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 31. mars nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Fallist verður á með sóknaraðila að sterkur grunur sé fyrir hendi um að varnaraðili hafi gerst sekur um brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sem varðað getur allt að tíu ára fangelsi. Brotið, sem honum er gefið að sök, er þess eðlis að telja megi gæsluvarðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt þessu er fullnægt skilyrðum 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Gæsluvarðhaldinu er markaður hæfilegur tími með hinum kærða úrskurði, sem verður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að Guðmundi Inga Þóroddssyni, kt. 290574-4639, Völvufelli 17, Reykjavík, verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi frá lokum gæsluvarðhalds þess er rennur út kl. 16:00 í dag uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 31. mars nk. kl. 16:00 vegna gruns um að hafa framið brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Kærði hefur mótmælt kröfunni og krefst þess að henni verði hafnað. Í greinargerð lögreglustjórans í Reykjavík kemur fram að Ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafi um nokkurt skeið unnið að rannsókn á innflutningi og dreifingu á e-töflum. Málið snúist að innflutningi og dreifingu á þúsundi e-taflna. Hafi nokkrir aðilar verið undir vegna þessa og verið hnepptir í gæsluvarðhald. [...] Brot þau sem ætlað er að kærði hafi framið samkvæmt því sem að framan greinir geta varðað 10 ára fangelsi skv. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður að telja ríka almannahagsmuni fyrir því að komið verði í veg fyrir dreifingu verulegs magns hættulegra fíkniefna. Með vísan til þess verður að telja að hér sé um brot að ræða þess eðlis að varðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Samkvæmt þessu þykja skilyrði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 vera fyrir því að kærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi eins og krafist hefur verið. Þá liggur einnig fyrir að rannsókn málsins er nú á lokastigi og er gert ráð fyrir að tekin verði ákvörðun á næstu vikum um málshöfðun gegn kærða og öðrum sem rannsókn máls þessa hefur beinst að. Samkvæmt þessu verður fallist á kröfuna eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, Guðmundur Ingi Þóroddsson, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 31. mars nk. kl. 16:00.
Mál nr. 177/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Laun
M kærði úrskurð héraðsdóms þar sem krafa hans sem hann hafði lýst við slit G hf. var viðurkennd sem almenn krafa en hafnað að viðurkenna hana sem forgangskröfu. M hóf störf hjá G hf. á árinu 2007 sem sérfræðingur. Í mars 2008 undirritaði hann nýjan ráðningarsamning við G hf. og var starfsheiti hans samkvæmt honum framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs á Íslandi og næsti yfirmaður hans forstjóri G hf. M var sagt upp störfum með uppsagnarbréfi 24. október 2008. Í málinu snerist ágreiningur aðila um fjárhæð kröfu M og hvar skipa skyldi henni í réttindaröð við slit G hf. Samkvæmt hinum nýja samningi var uppsagnarfrestur M átján mánuðir en í hinum fyrri samkvæmt kjarasamningi sem gat lengstur orðið sex mánuðir. Í fyrrnefndu uppsagnarbréfi kom m.a. fram að uppsagnarfrestur væri samkvæmt kjarasamningi SA og SSF. Í héraðsdómi var talið að M ætti kröfu á hendur G hf. vegna launa í uppsagnarfresti sem var talinn sex mánuðir auk launatengdra gjalda og vaxta. Var talið að uppsagnarfrestur hefði verið styttur í uppsagnarbréfinu með stoð í 1. mgr. 96. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá var talið að við mat á því hvort M félli undir undantekningarákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 yrði að líta til þess hvort hann hefði haft raunverulega yfirmannsstöðu hjá G hf. Talið var að M hefði verið einn af lykilstarfsmönnum G hf. M sat í lánanefnd og áhættunefnd G hf. frá árinu 2007 og í framkvæmdastjórn bankans frá maí 2008. Þá þóttu launakjör hans renna stöðum undir að hann hafi verið meðal æðstu stjórnenda G hf. Var krafa M því ekki talin njóta forgangsréttar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 112. gr. laganna. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. mars 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2011, þar sem krafa sóknaraðila að fjárhæð 9.957.035 krónur, sem hann lýsti við slit varnaraðila, var viðurkennd sem almenn krafa en hafnað að viðurkenna hana sem forgangskröfu. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að krafa hans að fjárhæð 34.242.536 krónur verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 en til vara að krafan verði viðurkennd sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Magnús Arnar Arngrímsson, greiði varnaraðila, Glitni banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 216/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. maí kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 343/2008
Málskostnaður Trygging Frávísun frá Hæstarétti
Máli VE gegn V var vísað frá Hæstarétti þar sem málskostnaðartrygging var ekki afhent innan frests sem VE hafði til þess að afhenda trygginguna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2008 og krefst þess að stefndi greiði sér 430.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2005 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með bréfi 26. júní 2008 krafðist stefndi þess að áfrýjanda yrði með vísan til b. liðar 1. mgr. 133. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála gert að setja tryggingu fyrir greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Var krafan reist á því að leiða mætti líkur að því að áfrýjandi væri ófær um greiðslu málskostnaðar. Stefndi vísaði til þess að samkvæmt upplýsingum um fjárhagsstöðu áfrýjanda úr vanskilaskrá hefðu vanskil áfrýjanda verið færð sex sinnum í skrána á síðustu fimmtán mánuðum, þar af þrisvar frá því mál þetta var þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. júní 2007. Hæstiréttur féllst 26. ágúst 2008 á kröfu stefnda um málskostnaðartryggingu og var fjárhæð hennar ákveðin 500.000 krónur. Skyldi tryggingin sett með peningum eða bankaábyrgð og var áfrýjanda veittur tveggja vikna frestur til að afhenda hana eða skilríki fyrir henni. Tryggingin var sett í formi bankaábyrgðar frá Glitni banka hf. og var dagsett 10. september 2008. Með bréfi 20. október 2008 var lögmanni áfrýjanda tjáð að með hliðsjón af stöðu Glitnis banka hf. bæri nauðsyn til að málskostnaðartryggingin yrði endurnýjuð og var veittur tveggja vikna frestur til þess. Með vísan til ástands bankamála og yfirlýsinga fyrirsvarsmanns áfrýjanda um að fá greidda tilgreinda peningagreiðslu var fresturinn ítrekað framlengdur munnlega. Hinn 1. desember 2008 var lögmanni áfrýjanda á ný ritað bréf, þar sem áfrýjanda var veittur frestur til 8. desember 2008 til þess að ganga frá tryggingunni. Sá frestur var tvívegis framlengdur, fyrst til 12. desember 2008 og loks lokafrestur til 16. sama mánaðar. Málskostnaðartrygging var ekki sett. Af þeim ástæðum sem að framan greinir og með skírskotun til 3. mgr. 133. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 166. gr. sömu laga, svo sem henni var breytt með 20. gr. laga nr. 38/1994, verður málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Vélaleiga Ella ehf., greiði stefnda, Vélaborg ehf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 13. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Vélaleigu Ella ehf., Borgarholtsbraut 11, á hendur Vélaborg ehf., Krókhálsi 5F, Reykjavík. Stefndi, Vélaborg ehf., höfðaði gagnsakarmál á hendur stefnanda með gagnstefnu, framlagðri í dóm 28. júní 2007. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 430.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. mars 2005 til greiðsludags. Þá er gerð krafa um málskostnað. Dómkröfur stefndu í aðalsök eru þær að hið stefnda félag verði sýknað af kröfu stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Krafist er málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur gagnstefnanda eru þær að aðalstefnandi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda skuld að fjárhæð 964.400 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af 964.400 krónum, frá 23. mars 2005 til greiðsludags, gegn afhendingu á snjóplóg af gerðinni V-3300 HK. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, auk málskostnaðar samkvæmt mati dómsins, auk málskostnaðar að mati dómsins. Gagnstefndi krefst sýknu af öllum kröfum í gagnsök auk málskostnaðar úr hendi gagnstefnanda að mati dómsins. Samkvæmt gögnum málsins gerðu aðilar með sér samning 7. febrúar 2005 um kaup aðalstefnanda á snjóplóg af gerðinni V-3300 HK. Aðalstefnandi skoðaði plóginn áður en kaupin voru gerð og greiddi við samningsgerð, 130.000 krónur inn á kaupverðið. Reikningur vegna viðskiptanna var gefinn út 11. febrúar 2005 og 23. mars 2005 greiddi aðalstefnandi gagnstefnanda að auki 300.000 krónur inn á kaupverð plógsins. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort komist hafi á samkomulag um annað en staðgreiðsluviðskipti og hvort gagnstefnandi hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningi aðila. Aðalstefnandi kveðst hafa komið í verslun gagnstefnanda til að greiða eftirstöðvar kaupverðs og taka við snjóplógnum í desember 2005 en þá hafi honum verið tjáð að snjóplógurinn væri ekki til og yrði ekki væntanlegur fyrr en eftir fimm til sex vikur. Aðalstefnandi kveður gagnstefnanda hafa boðið honum annan plóg en því hafi aðalstefnandi hafnað. Aðalstefnandi hafi því verið kominn í þau vandræði að hafa ekki yfir snjóplóg að ráða en hann hafi verið kominn með verkefni við að hreinsa snjó, bæði í Reykjavík og Kópavogi. Hafi hann því ekki átt annan kost en að leita til annars aðila til að verða sér út um snjóplóg. Aðalstefnandi hafi jafnframt tilkynnt gagnstefnanda að kaupunum væri rift vegna vanefnda gagnstefnanda og krafist endurgreiðslu á 430.000 krónum auk vaxta. Aðalstefnandi byggir á því að hann hafi gert kröfu um endurgreiðslu kaupverðsins, þar sem gagnstefnandi hafi vanrækt skuldbindingar sínar um kaupin á snjóplóginum. Forsenda fyrir kaupunum hafi verið afhending hins keypta þegar aðalstefnandi óskaði eftir að vitja um hlutinn. Aðalstefnandi hafi gert kaup um einstaklega ákveðinn hlut og í tæka tíð fyrir snjóa veturinn 2005-2006. Vanefnd gagnstefnanda hafi leitt til riftunar. Forsendur hafi brostið fyrir viðskiptunum þegar gagnstefnandi seldi hlutinn öðrum og gat ekki efnt skuldbindingar sínar. Hann kveður að upphaflegur samningur hafi liðið undir lok, þar sem stefndi hafi ekki getað efnt samninginn og hafi það leitt til riftunar. Gagnstefnandi eigi engar kröfur á hendur aðalstefnanda og því beri að sýkna aðalstefnanda af fjárkröfum í gagnsök. Aðalstefnandi vísar máli sínu til stuðnings til meginreglna kröfuréttar og reglna samningalaga um skuldbindingargildi samninga. Vísað er til reglna V. kafla laga nr. 50/2000 um úrræði og rétt kaupanda í lausafjárkaupum. Kröfur um málskostnað styður aðalstefnandi við 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. einkum 1. tl. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í greinargerð í gagnsök setur aðalstefnandi fram mótmæli gegn staðhæfingu gagnstefnanda um að plógurinn hafi staðið á athafnasvæði stefnda frá því í mars 2005. Hann heldur því fram að gagnstefnandi hafi fengið til landsins snjóplóg, hugsanlega í mars 2005, sem hann hafi ætlað aðalstefnanda, en hann hafi ekki verið af þeirri tegund sem aðalstefnandi pantaði. Gagnstefnandi hafi sett fram nýja pöntun en plógurinn hafi ekki komið til landsins og hafi ekki verið kominn í desember 2005. Þegar aðalstefnandi gat í síðasta lagi tekið við plógnum og viljað sækja hann, hafi hann ekki verið til. Aðalstefnandi hafi því rift kaupunum vegna vanefnda og forsendubrests. Kveður gagnstefnandi að alrangt sé hjá aðalstefnanda að plógurinn hafi ekki verið á staðnum þegar aðalstefnandi kom til að ganga frá kaupunum í desember. Gagnstefnandi hafi beðið eftir því að aðalstefnandi gengi frá kaupunum í samræmi við samning aðila. Á þessum tveimur árum sem gagnstefnanda hafi verið lofað greiðslu, hafi snjóplógurinn, sem fluttur hafi verið sérstaklega inn fyrir aðalstefnanda, staðið við starfsstöð gagnstefnanda og safnað kostnaði, einkum miklum vaxtakostnaði. Samningur milli aðila sé í fullu gildi og beri aðalstefnanda að virða hann. Þar sem kaupunum hafi aldrei verið rift sé það einnig algerlega úr lausu lofti gripið að aðalstefnandi hafi gert kröfu um endurgreiðslu í framhaldinu. Það hafi hann ekki gert fyrr en með bréfi lögmanns síns 6. janúar 2007. Þá sé það mikill misskilningur að forsenda fyrir kaupunum hafi verið að aðalstefnandi fengi plóginn afhentan fyrir snjóa veturinn 2005-2006. Í fyrsta lagi hafi það aldrei verið forsenda fyrir kaupunum að hann fengi plóginn afhentan þegar hann vitjaði hlutarins. Forsenda kaupanna hafi verið sú að hann staðgreiddi plóginn og ekki hafi staðið á afhendingu. Í öðru lagi sé það mjög undarleg túlkun á orðasambandinu „fyrir snjóa” að um sé að ræða tímabilið frá desember enda alþekkt að snjór falli í október og nóvember. Sú fullyrðing aðalstefnanda að hann hafi keypt einstaklega ákveðinn hlut standist ekki. Um sé að ræða tegundarkaup enda sé gagnstefnanda frjálst að selja aðalstefnanda nákvæmlega eins hlut af sömu tegund. Það breyti því hins vegar ekki að að gagnstefnandi pantaði ákveðin snjóplóg frá Svíþjóð sem hafi staðið aðalstefnanda til boða síðan í mars 2005 gegn greiðslu á eftirstöðvum kaupverðsins. Gagnstefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum samninga- og kröfuréttar auk laga um lausafjárkaup. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Gagnstefnandi byggir gagnkröfu á 2. mgr. 28. gr. einkamálalaga nr. 91/1991. Hann vísar til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga en regla þessi fái m.a. lagastoð í 45., 47. og 54. gr. laga nr. 50/2000 og lögum nr. 42/2000. Um gjalddaga kröfunnar sé einkum vísað til meginreglu 49. gr. laga nr. 50/2000. Þá sé vísað til meginreglna samningaréttar og samningalaga. Niðurstaða Óumdeilt er að aðalstefnandi pantaði snjóplóg af gerðinni V-3300 HK hjá gagnstefnanda 7. febrúar 2005 og greiddi þá inn á kaupverð plógsins, 130.000 krónur og 300.000 krónur 23. mars 2005. Komst því á bindandi samningur með aðilum um kaup á plóg af ofangreindri gerð og er að mati dómsins fram komið að um tegundarkaup var að ræða. Fyrir dómi bar fyrirsvarsmaður aðalstefnanda, Erlingur Jóhann Erlingsson, að aðilar hafi samið um að hann myndi sækja plóginn og fullgreiða hann áður en snjóa tæki, veturinn 2005-2006. Gagnstefnandi hefði ætlað að geyma plóginn þangað til og ,,nota hann í auglýsingarskyni“. Hefði hann oft séð plóginn á starfsstöð gagnstefnanda er hann kom á starfsstöð hans, en er hann hefði komið til gagnstefnanda í nóvember/desember 2005 til að sækja plóginn hafi honum verið tilkynnt að plógurinn væri seldur. Frásögn þessi fyrir dómi er í ósamræmi við yfirlýsingar hans í greinargerð í gagnsök, er hann segir að plógur sá sem hann hafi pantað hafi aldrei komið til landsins, heldur plógur annarrar gerðar, sem hann hafi ekki viljað. Anna Kristín Birkisdóttir, fjármálastjóri gagnstefnanda kvað að Erlingi hefði verið kunnugt um að krafist hefði verið staðgreiðslu á plógnum. Hann hafi ítrekað komið á starfsstöð gagnstefnanda til að semja um nýtt greiðslufyrirkomulag en um ekkert slíkt hafi samist milli aðila. Hún hefði marghringt í Erling og gengið á eftir greiðslu, en allt komið fyrir ekki. Plógurinn hefði staðið á starfstöð gagnstefnanda þar til síðasta vetur, þegar hann var seldur. Samrýmist framburður Önnu Kristínar þeim framburði Erlings fyrir dómi að hann hafi oft séð plóginn er hann kom á starfsstöð stefnanda, allt þar til hann hafi ætlað að greiða hann í nóvember/desember 2005. Liggur því fyrir að plógurinn stóð á starfsstöð gagnstefnanda frá mars 2005 til reiðu fyrir aðalstefnanda og hefur aðalstefnanda ekki tekist að færa sönnur á að plógurinn hafi ekki verið til reiðu gegn greiðslu kaupverðsins, er hann hugðist sækja hann. Samkvæmt 49. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup er gjalddagi samningskröfu strax við stofnun kröfunnar nema annað leiði af samningi. Reikningur í málinu ber með sér að staðgreiðsluviðskipti hafi verið að ræða og er ekkert fram komið í málinu sem rennt getur stoðum undir staðhæfingar aðalstefnanda þess efnis að samkomulag hafi komist á um að gagnstefnandi geymdi plóginn á starfsstöð sinni, án þess að fyrir hann væri greitt, þar til aðalstefnandi sækti hann er ,,snjóa tæki“. Með vísan til framangreinds verður ekki fallist á að gagnstefnandi hafi vanefnt skuldbindingar sínar samkvæmt samningi aðila. Hefur því ekki verið sýnt fram á að skilyrði riftunar samkvæmt 25. gr. lausafjárkaupalaga nr. 50/2000 hafi verið fyrir hendi, auk þess sem aðalstefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann hafi lýst yfir riftun á lögboðinn hátt. Verður samkvæmt framangreindu fallist á kröfur gagnstefnanda í gagnsök. Eftir þessum úrslitum málsins verður aðalstefnandi dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað, bæði í aðalsök og gagnsök, sem ákveðst 175.000 krónur. Hefur þá ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Gagnstefnandi, Vélaborg ehf., er sýkn af kröfum aðalstefnanda, Vélaleigu Ella ehf., í máli þessu. Aðalstefnandi, Vélaleiga Ella ehf., greiði gagnstefnanda, Vélaborg ehf., 964.400 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 23. mars 2005 til greiðsludags gegn afhendingu á snjóplóg af gerðinni V-3300 HK. Aðalstefnandi greiði gagnstefnanda 175.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 409/2008
Áfrýjunarheimild Frávísun frá Hæstarétti
Að gengnum dómi héraðsdóms hafði K fyrirvaralaust innt af hendi málskostnað til G í samræmi við niðurstöðu héraðsdóms. Sú ráðstöfun var ósamrýmanleg málskoti hennar og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júlí 2008. Hún krefst þess aðallega að stefnda verði gert að sæta ógildingu kaupa á jörðinni Örlygsstöðum í Helgafellssveit samkvæmt afsali 2. júní 2001, til vara að kaupum þessum verði rift, en að því frágengnu að stefndi verði dæmdur til að greiða dánarbúi Guðmundar Gíslasonar 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. júní 2001 til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að málinu verði vísað frá Hæstarétti og áfrýjanda gert að greiða málskostnað hér fyrir dómi. Áfrýjandi höfðaði mál þetta á hendur stefnda 17. nóvember 2007 og gerði sömu dómkröfur í héraði og að framan greinir, að frátalinni kröfu um málskostnað fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi, sem kveðinn var upp 30. apríl 2008, var stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda og henni gert að greiða honum 300.000 krónur í málskostnað. Samkvæmt gögnum, sem stefndi hefur lagt fyrir Hæstarétt, greiddi áfrýjandi þennan málskostnað án fyrirvara 4. nóvember 2008. Sú gerð áfrýjanda er ósamrýmanleg málskoti hennar. Ber því að vísa máli þessu frá Hæstarétti. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Áfrýjandi, Karólína Harriet Jóhannesdóttir, greiði stefnda, Gunnari Helga Guðmundssyni, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 30. apríl 2008. Mál þetta var höfðað 17. nóvember 2007 og dómtekið 17. apríl 2008. Stefnandi er Karólína Harriet Jóhannesdóttir, Miklubraut 78 í Reykjavík, en stefndi er Gunnar Helgi Guðmundsson, Kársstöðum í Helgafellssveit. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að sæta ógildingu á kaupum jarðarinnar Örlygsstaða í Helgafellssveit, sem hann eignaðist með afsali 2. júní 2001 frá föður sínum Guðmundi Gíslasyni. Til vara er þess krafist að kaupunum verði rift og til þrautavara að stefndi greiði stefnanda, fyrir hönd db. Guðmundar Gíslasonar, 1.500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. vaxtalaga, nr. 25/1987, frá 2. júní 2001 til 1. júlí sama ár, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. I. Árið 1949 flutti stefnandi til landsins frá Þýskalandi, en hún var í þeim fjölmenna hópi Þjóðverja sem hingað kom það ár til að starfa við landbúnað. Stefnandi kom að Kársstöðum vorið 1952 en áður hafði hún snemma á því ári eignast son. Á Kársstöðum tók stefnandi upp óvígða sambúð með Guðmundi Gíslasyni og eignuðust þau stefnda 26. apríl 1953. Stefnandi og Guðmundur gengu síðan í hjúskap 23. desember 1956. Í kjölfarið fæddist þeim dóttir 18. maí 1957 sem nefnd var Margrét. Á Kársstöðum bjó Guðmundur í félagi við bróður sinn Gísla Gíslason og voru þeir með kúabúskap og sauðfé. Kársstaðir voru þinglýst eign Gísla en árið 1967 keypti Guðmundur jörðina Örlygsstaði, sem er aðliggjandi Kársstöðum. Á Örlygsstöðum voru engin hús en jörðin fór í eyði árið 1937. Við söluna voru undanskilin námar og námaréttindi í landi jarðarinnar og hvers konar efnistaka, svo og vatns- og jarðhitaréttindi. Eftir að Guðmundur keypti jörðina var hún heyjuð og nýtt sem beitarland. Árið 1969 flutti stefnandi til Þýskalands og tók dóttur sína með sér. Þar hóf stefnandi nám í hjúkrunarfræði og lauk prófi í þeirri grein árið 1973. Fyrir dómi greindi stefnandi frá því að hún hefði ekki komið til landsins meðan hún stundaði námið en hún hefði hins vegar sent dóttur sína hingað til styttri dvalar. Margrét flutti síðan til Íslands árið 1976. Stefnandi greindi frá því fyrir dómi að hún hefði að loknu námi komið til landsins og dvalið að Kársstöðum í sumarleyfum. Árið 1990 flutti stefnandi aftur til Íslands og hefur búið hér á landi síðan. Fyrst eftir að stefnandi komi til landsins starfaði hún á St. Franciskusspítla í Stykkishólmi og því næst á Sjúkrahúsi Akraness. Loks starfaði stefnandi á Elliheimilinu Grund í Reykjavík þar til hún lét af störfum fyrir aldurs sakir. Stefnandi mun hafa verið skráð til heimilis á Kársstöðum allar götur til 17. september 2002 þegar stefndi tilkynnti um flutning hennar á það heimilisfang þar sem hún var búsett í Reykjavík. Hinn 17. nóvember 1994 mætti Guðmundur Gíslason hjá sýslumanninum í Stykkishólmi og krafðist skilnaðar að borði og sæng frá stefnanda. Skilnaðarmálið var síðan tekið fyrir hjá sýslumanninum í Reykjavík 13. janúar 1995 en þá mætti stefnandi og hafnaði skilnaðarkröfunni. Með bréfi 31. mars 2000 fór Guðmundur Gíslason þess á leit við Skattstjórann í Vesturlandsumdæmi að samsköttun hans og stefnanda yrði rofin. Í bréfinu var sambúðarsaga þeirra hjóna rakin og sagt að eftir að stefnandi flutti á ný til landsins hefði skattframtölum þeirra verið blandað saman þótt þau ættu ekki sameiginlegt heimili og hefðu að öllu leyti aðskilinn fjárhag. Þá tók Guðmundur fram í bréfinu að hann hefði árangurslaust leitað eftir skilnaði frá stefnanda. Af hálfu skattyfirvalda var fallist á þessa beiðni og var álagningu hagað í samræmi við það frá árinu 2000. II. Hinn 2. júní 2001 afsalaði Guðmundur Gíslason jörðinni Örlygsstöðum til stefnda. Í afsalinu kom fram að kaupverðið væri 1.500.000 krónur og var það sagt að fullu greitt. Einnig var tekið fram í afsalinu að með því að aðilar hefðu efnt samningsskyldur sínar væri stefndi réttur og löglegur eigandi jarðarinnar. Þá sagði í afsalinu að aðilar lýstu því yfir að undirritanir væru að fullu í samræmi við 1. mgr. 64. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, um hjúskaparstöðu, bústað fjölskyldu og húsnæði til atvinnurekstrar. Afsalið var móttekið til þinglýsingar 20. september 2001 og fært í þinglýsingabók daginn eftir. III. Hinn 26. september 2002 andaðist Guðmundur Gíslason á St. Franciskusspítala í Stykkishólmi. Guðmundur var fæddur 9. október 1913 og var því á 89. aldursári þegar hann lést. Stefndi tilkynnti sýslumanninum í Stykkishólmi um andlátið fjórum dögum síðar eða 30. september 2002. Jafnframt lýsti stefndi því yfir að hinn látni hefði verið eignalaus ef frá er talin óveruleg fjárhæð á bankareikningi. Tók stefndi að sér að kosta útförina að því marki sem fjármunir búsins hrykkju ekki fyrir þeim kostnaði. Lögmaður stefnanda ritaði stefnda bréf 16. september 2004 þar sem mótmælt var sölu jarðarinnar Örlygsstaða með afsali 2. júní 2001. Jafnframt var gerð sú krafa að kaupin gengju til baka. Með bréfi lögmanns stefnda 8. október sama ár var þessari kröfu vísað á bug. Með bréfi 21. janúar 2005 krafðist stefnandi þess að dánarbúið yrði tekið til skipta. Af hálfu stefnda og Margrétar var þeirri kröfu andmælt. Með úrskurði dómsins 13. apríl 2005 var fallist á kröfu stefnanda og búið tekið til opinberra skipta. Stefnandi hefur höfðað mál þetta í eigin nafni til hagsbóta fyrir dánarbúið á grundvelli 3. mgr. 68. gr. laga nr. 20/1991. Skiptastjóra dánarbúsins hefur verið tilkynnt um málshöfðunina og sætir hún ekki athugasemdum af hálfu búsins. IV. Stefnandi reisir aðalkröfu sína um að stefnda verði gert að þola ógildingu á kaupum jarðarinnar með afsali 2. júní 2001 í fyrsta lagi á því að ekki hafi verið aflað samþykkis stefnanda fyrir sölu jarðarinnar í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 60. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Til stuðnings þeirri málsástæðu vísar stefnandi til þess að jörðin hafi verið notuð við sameiginlegan búrekstur þeirra hjóna en þess utan til veiða og annarrar útvistar. Þar sem samþykkis hafi ekki verið aflað telur stefnandi að ógilda beri kaupin, sbr. 1. mgr. 65. gr. laganna. Einnig tekur stefnandi fram að henni hafi ekki verið kleift að höfða málið fyrr þar sem dráttur hafi orðið á því að búið yrði tekið til opinberra skipta. Því geti málshöfðunarfrestur í 2. mgr. 65. gr. laganna ekki girt fyrir málssóknina. Í annan stað heldur stefnandi því fram til stuðnings aðalkröfu sinni um ógildingu á kaupunum að jörðin hafi verið seld langt undir markaðsverði. Telur stefnandi að stefndi hafi gerst sekur um misneytingu gagnvart föður sínum sem hafi verið bæði veikur og aldraður þegar gengið var frá kaupunum. Á þeim tíma hafi Guðmundur Gíslason verið tæplega 88 ára gamall og á engan hátt fær um að sjá um sig sjálfur né hafi hann gert sér grein fyrir verðmæti jarðarinnar og hvað fólst í afsalinu sem hann undirritaði. Í því tilliti tekur stefnandi fram að Guðmundur hafi hvorki notið sérfræðiaðstoðar né leiðsagnar í þessum viðskiptum, en stefndi hafi sjálfur látið semja öll skjöl vegna sölunnar. Til stuðnings þessu vísar stefnandi til þess að sérfróður fasteignasali hafi metið verðmæti jarðarinnar mun hærra. Þannig láti nærri að kaupverðið hafi numið rétt 10% af raunverulegu verðmæti jarðarinnar. Stefnandi telur engar líkur á því að Guðmundur hafi ætlað að umbuna stefnda umfram aðra erfingja sína. Með vísan til III. kafla samningalaga, nr. 7/1936, beri því að ógilda kaupin. Stefnandi byggir þrautavarakröfu sína á því að í öllu falli beri stefnda að standa skil á kaupverði jarðarinnar ásamt dráttarvöxtum frá gjalddaga sem í síðasta lagi hefði verið við útgáfu afsals fyrir jörðinni. V. Stefndi andmælir því að jörðin Örlygsstaðir hafi verið nýtt við sameiginlegan búrekstur foreldra sinna. Um það hafi aldrei verið að ræða, auk þess sem sambúð þeirra hafi í reynd verið slitið mörgum áratugum áður en jörðin var seld stefnda. Samkvæmt þessu telur stefndi að föður sínum hafi verið frjálst að selja þessa hjúskapareign sína án samþykkis stefnanda. Þar fyrir utan sé löngu liðinn málshöfðunarfrestur til að fá kaupunum hrundið, sbr. 2. mgr. 65. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993. Stefndi mótmælir því harðlega að hann hafi við kaup jarðarinnar gerst sekur um misneytingu gagnvart föður sínum. Er því jafnframt mótmælt að fyrir hendi séu nokkur þau atvik sem leiða eigi til ógildingar á sölu jarðarinnar á grundvelli III. kafla samningalaga, nr. 7/1936. Í þeim efnum hvíli sönnunarbyrðin á stefnanda en stefndi telur fráleitt að sú sönnun hafi tekist. Þvert á móti telur stefndi að skýrlega hafi komið fram eindreginn vilji föður síns varðandi ráðstöfun eigna. Þótt Guðmundur hafi til margra ára glímt við líkamlega sjúkdóma af ýmsu tagi hafi hann ávallt verið heill heilsu andlega og haft fullan skilning á athöfnum sínum. Þetta hafi meðal annars verið staðfest af þeim starfsmönnum heilbrigðisþjónustu sem stunduðu hann. Stefndi vísar á bug því verðmati á jörðinni sem stefnandi hafi upp á sitt eindæmi aflað. Í því sambandi bendir stefndi á að fasteignasalinn hafi ekki skoðað jörðina sérstaklega og landkosti hennar. Jafnframt tekur stefndi fram að um þetta leyti hafi jarðir í næsta nágrenni verið að seljast á lægra verði en fasteignasalinn miði við. Þær jarðir hafi hins vegar verið með húsakosti en engin hús séu á Örlygsstöðum. Einnig verði að gæta þess að tún jarðarinnar sé lítið og grýtt, engjar litlar og jörðin að stærstum hluta fjalllendi. Stefndi fullyrðir að kaupverð jarðarinnar hafi verið greitt eins og beinlínis sé tekið fram í afsalinu. Því verði kaupunum hvorki rift vegna vanefndar né stefnda gert að greiða aftur kaupverðið. VI. Samkvæmt 60. gr. hjúskaparlaga, nr. 31/1993, er öðru hjóna óheimilt án skriflegs samþykkis hins að afhenda eða veðsetja fasteign sína, þar á meðal sumarbústað, leigja hana eða byggja, ef hún er ætluð til bústaðar fyrir fjölskylduna eða er notuð við atvinnurekstur beggja hjóna eða hins. Ef samningur hefur verið gerður í bága við þessi fyrirmæli er hægt að fá honum hrundið, sbr. 1. mgr. 65. gr. laganna. Dómsmál í því skyni skal í síðasta lagi höfðað innan árs frá því löggerningi var þinglýst, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Hinn 21. september 2001 var þinglýst afsali frá Guðmundi Gíslasyni til stefnda fyrir jörðinni. Frestur til að fá þeirri ráðstöfun hrundið á grundvelli 65. gr. laga nr. 31/1993 rann því út 21. sama mánaðar ári síðar. Um þann frest geta engu breytt skipti á dánarbúi Guðmundar, enda var hann ekki látinn þegar fresturinn rann út. Þegar af þeirri ástæðu að mál þetta var höfðað að liðnum þessum fresti verða kaupin ekki ógilt sökum þess að ekki hafi verið aflað samþykkis stefnanda í samræmi við 60. gr. laganna. Samkvæmt afsali 2. júní 2001 til stefnda var kaupverð jarðarinnar 1.500.000 krónur. Heldur stefnandi því fram að jörðin hafi verið seld langt undir sannvirði. Til að leiða þetta í ljós hefði stefnanda verið í lófa lagið að afla matsgerðar í samræmi við IX. kafla laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Þess í stað hefur stefnandi upp á sitt eindæmi aflað verðmats löggilts fasteignasala þar sem verðmæti jarðarinnar er talið hafa verið 13.000.000 króna á þeim tíma sem henni var afsalað til stefnda. Auk þess hvernig staðið var að öflun verðmatsins er á því sá annmarki að fasteignasalinn fór ekki og skoðaði jörðina í tilefni af matinu. Hefði það verið fallið til þess að renna frekari stoðum undir matið þótt ekki verði efast um að sá fasteignasali sem hér á í hlut hafi mikla reynslu af jarðamötum. Hvað sem þessu líður þykir að áliti dómsins ekki varhugavert að slá því föstu að söluverð jarðarinnar hafi verið allnokkuð lægra en markaðsverð hennar á þessum tíma. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi við kaup jarðarinnar gerst sekur um misneytingu gagnvart öldruðum og sjúkum föður sínum. Vissulega var Guðmundur aldraður þegar hann gaf út afsalið til stefnda 2. júní 2001 og andaðist hann liðlega ári síðar, skömmu áður en hann hefði orðið 89 ára gamall. Fyrir liggur að Guðmundur átti lengi við líkamlega vanheilsu að stríða. Hins vegar hefur ekkert komið fram sem bendir til að hann hafi ekki haft fulla burði andlega til að taka ákvarðanir sem snertu fjárhagslega hagsmuni hans. Þvert á móti liggja fyrir í málinu gögn sem renna stoðum undir hið gagnstæða. Þannig segir í yfirlýsingu frá 7. júní 2001, sem gefin var af Páli B. Helgasynir, heimilislæknir Guðmundar síðustu æviárin, að Guðmundur hafi verið vel ern og áttaður á stað og stund og andlega heill heilsu. Í yfirlýsingunni er einnig tekið fram að Guðmundur hafi verið fullfær um að ráða sínum persónulegu málefnum, þar með talið fjármálum. Einnig liggur fyrir bréf 14. apríl 2008, sem undirritað er af Hrafnhildi Jónsdóttur, deildarstjóra hjúkrunar á St.Franciskusspítala í Stykkishólmi, en þar segir að Guðmundur hafi dvalið á spítalanum með hléum síðustu sex æviárin vegna líkamlegs sjúkleika og hreyfihömlunar. Í niðurlagi bréfsins er fullyrt að Guðmundur hafi verið andlega hress og vel áttaður fram í andlátið. Bæði læknirinn og hjúkrunarfræðingurinn hafa gefið skýrslu fyrir dómi. Í vætti sínu staðfestu þau þessi gögn og báru á sama veg. Að þessu gættu fer því fjarri að stefnandi hafi sýnt fram á að þannig hafi verið komið fyrir Guðmundi andlega að hann hafi ekki verið fær um að taka ákvarðanir um fjármál sín. Svo sem áður er rakið flutti stefnandi af landi brott árið 1969 og dvaldi í Þýskalandi þar til hún fluttist aftur til landsins árið 1990. Nokkru síðar eða á árinu 1994 leitaði Guðmundur Gíslason eftir skilnaði frá stefnanda. Stefnandi féllst ekki á þá kröfu og gerði Guðmundur, að því er séð verður, ekki frekari reka að því að fá skilnað frá stefnanda. Hann óskaði hins vegar eftir því árið 2000 að samsköttun þeirra hjóna yrði rofin. Í ljósi þessa aðdraganda verður að virða afsal Guðmundar á jörðinni til stefnda. Er þá einnig til þess að líta að fram hefur komið að Guðmundur hafi á sama tíma ráðstafað hálfu íbúðarhúsi að Kársstöðum til dóttur sinnar Margrétar. Allt hnígur þetta að því að Guðmundur hafi viljað ráðstafa eignum sínum til barna sinna og koma í veg fyrir að þær rynnu til stefnanda. Jafnframt kemur þetta heim og saman við þá frásögn stefnda í aðilaskýrslu fyrir dómi að faðir hans hefði óskað eftir aðstoð til að losa sig við eignir sínar sökum þess að hann hefði ekki fengið skilnað frá stefnanda. Ber að meta gildi þessarar yfirlýsingar í því ljósi að hún getur hugsanlega verið stefnda í óhag, sbr. meginreglu 1. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991. Að því virtu sem hér hefur verið rakið verður talið ósannað að stefndi hafi með misneytingu gagnvart föður sínum komið því til leiðar að hann afsalaði stefnda jörðina Örlygsstaði 2. júní 2001. Verða kaupin því ekki ógilt á grundvelli 31. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, nr. 7/1936. Jafnframt verða ekki talin efni til að ógilda kaupin eða víkja þeim til hliðar á grundvelli almennra ógildingarreglna í 33. og 36. gr. sömu laga, eins og hreyft var við munnlegan flutning málsins. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um ógildingu á sölu jarðarinnar til stefnda. Koma því til úrlausnar varakrafa og þrautavarakrafa stefnanda sem báðar eru reistar á því að stefndi hafi ekki innt af hendi kaupverð jarðarinnar. Til stuðnings varakröfu hefur stefnandi vísað til laga um fasteignakaup, nr. 40/2002. Þau lög höfðu ekki öðlast gildi þegar jörðin var seld stefnda og eiga þau því ekki við um lögskiptin. Eftir þessum úrslitum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Gunnar Helgi Guðmundsson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Karólínu Harrietar Jóhannesdóttur. Stefnandi greiði stefnda 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 138/2009
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Fallist var á beiðni K, O og S um að dómkvaddir yrðu menn til að meta nánar tilgreind atriði í máli þeirra á hendur SE og Í.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. mars 2009, þar sem tekin var til greina beiðni varnaraðila um að dómkvaddir yrðu menn til að meta nánar tiltekið atriði í tengslum við mál þeirra á hendur sóknaraðilum. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að beiðni varnaraðila verði hafnað og þeim gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sóknaraðilum gert að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Samkeppniseftirlitið og íslenska ríkið, greiði varnaraðilum, Keri hf., Olíuverslun Íslands hf. og Skeljungi hf., hverjum um sig 120.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 767/2013
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Staðfestur varúrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var beiðni S hf. um dómkvaðningu matsmanna.L hf. hafði höfðað mál á hendur S hf. vegna endurgreiðslu tveggja lánssamninga.Með matsbeiðni óskaði S hf. eftir dómkvaðningu tveggja sérfróðra og óvilhallramanna til að svara þremur spurningum er lutu að því hvenær L hf. hafi veriðrétt og skylt að ráðleggja S hf. að selja tiltekin verðbréf. Í úrskurðihéraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, sagðim.a. að í sjálfu sér væri ljóst hvað meta ætti og hvað S hf. hygðist sanna meðmatsgerðinni. Þá yrði því ekki haldið fram að bersýnilega óþarft væri að metaþau atriði sem matsbeiðnin lyti að. Á hinn bóginn væru tvær spurningannaleiðandi um atriði sem lagalegur ágreiningur stæði um og dómara bæri að leggjamat á samkvæmt 2. mgr. 60. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Væru ekkiforsendur til að dómkveðja sérfróða matsmenn til að svara þeim, sbr. 2. mgr.60. gr. og 1. málslið 1. mgr. 61. gr. laga nr. 91/1991. Þá leiddi þriðjaspurningin af svari við hinum tveimur. Bæri því að hafna dómkvaðningu matsmannaá grundvelli fyrirliggjandi matsbeiðni.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir IngibjörgBenediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 3. desember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. nóvember 2013 þar sem hafnaðvar beiðni sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1.mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðlagt verði fyrir héraðsdóm að dómkveðja tvo sérfróða og óvilhalla menn til aðsvara nánar tilteknum spurningum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiðavarnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Soffanías Cecilsson hf.,greiði varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 629/2015
Uppgjör Gagnkrafa Skuldajöfnuður Fyrning
H og S höfðuðu mál til heimtu ætlaðrar skuldar B við þau vegna greiðslna sem þau inntu af hendi á árunum 2006 til 2012 meðan deilt var um eignarhald tiltekinnar fasteignar. Með hliðsjón af tildrögum þess að H og S hefðu verið skráðir eigendur fasteignarinnar umrætt tímabil og að eignarhaldið hefði aðeins verið til málamynda var talið að miða bæri rof fyrningarfrests krafna þeirra við höfðun málsins árið 2014. Þá var talið að gagnkröfur B væru tækar til skuldajafnaðar, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og að þær næmu hærri fjárhæð en ófyrnd krafa H og S. Var B því sýknuð af kröfu H og S.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. september 2015. Þau krefjast þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 1.962.976 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, aðallega frá 22. mars 2013 til greiðsludags, en til vara frá 25. september 2014 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefjast þau þess að aðilar beri hvor um sig sinn hluta málskostnaðar í héraði en að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 1. desember 2015. Hún krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að héraðsdómur verði ómerktur, en að því frágengnu að hún verði sýknuð af kröfum aðaláfrýjenda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. IMál þetta á rót að rekja til áralangra deilna málsaðila um eignarhald fasteignarinnar Neðri-Þverár í Húnaþingi vestra. Í dómi Hæstaréttar 24. febrúar 2011 í máli nr. 453/2010, sem höfðað var af hálfu gagnáfrýjanda til útgáfu afsals fyrir fasteigninni úr hendi aðaláfrýjenda, kom fram að gagnáfrýjandi hafi gert Íbúðalánasjóði tilboð í eignina 15. september 2003 og samningur um kaupin komist á. Hún hafi hins vegar samþykkt að aðaláfrýjendur, sem eru foreldrar hennar, yrðu skráðir kaupendur eignarinnar í sinn stað, en þau myndu síðar afsala eigninni til hennar. Með kaupsamningi 12. desember 2003 hafi Íbúðalánasjóður selt aðaláfrýjendum eignina. Gagnáfrýjandi hafi annast allar greiðslur vegna kaupanna og kostnað vegna fasteignarinnar fram á haustið 2006. Þá hafi komið upp ósætti milli málsaðila og hafi aðaláfrýjendur greitt eftir það af fasteignaveðláni og gjöld sem fallið hafi til vegna eignarinnar. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sannað væri að kaupsamningur um fasteignina hafi verið gerður í nafni aðaláfrýjenda til málamynda. Aftur á móti væri að líta til þess að í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup fælist að skriflegt form væri gildisskilyrði kaupsamnings um fasteign og jafnvel þótt gagnáfrýjanda tækist að sanna að munnlegt samkomulag hafi verið milli hennar og aðaláfrýjenda um að hún fengi síðar frá þeim afsal til sín fyrir eigninni myndi samkomulagið ekki uppfylla tilgreint formskilyrði. Voru því aðaláfrýjendur sýknuð af kröfu gagnáfrýjanda.Með dómi Hæstaréttar 19. desember 2012 í máli nr. 308/2012, sem staðfesti dóm héraðsdóms, var gagnáfrýjandi talin hafa fært sönnur á að hún hafi verið hinn raunverulegi kaupandi fasteignarinnar og að aðaláfrýjendur hafi til málamynda verið tilgreindir sem kaupendur í kaupsamningi um eignina í desember 2003. Var því með dóminum viðurkenndur beinn eignarréttur hennar að fasteigninni og aðaláfrýjendur dæmdir til greiðslu 600.000 króna málskostnaðar í Hæstarétti, en í héraði höfðu þau verið dæmd til greiðslu 650.000 króna í málskostnað. Aðaláfrýjendur greiddu ekki málskostnaðinn og krafðist gagnáfrýjandi fjárnáms hjá aðaláfrýjendum fyrir honum. Með dómi Hæstaréttar 2. apríl 2014 í máli nr. 174/2014 var staðfestur úrskurður héraðsdóms 19. febrúar 2014, þar sem fjallað var um gildi aðfarargerðarinnar og aðaláfrýjendum gert að greiða samtals 630.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti vegna málsins. Eins og rakið er í héraðsdómi lýsti gagnáfrýjandi kröfum í bú aðaláfrýjenda vegna dæmds málskostnaðar auk kostnaðar og dráttarvaxta til 15. október 2014, er bú aðaláfrýjenda voru tekin til gjaldþrotaskipta. Samkvæmt kröfulýsingum 25. nóvember 2014 nam höfuðstóll annarrar kröfunnar ásamt dráttarvöxtum til 15. október 2014, 1.625.786 krónum, en höfuðstóll hinnar kröfunnar nam ásamt dráttarvöxtum til sama dags 676.121 krónu. II Mál þetta hafa aðaláfrýjendur höfðað 19. september 2014 til greiðslu ætlaðrar skuldar gagnáfrýjanda við þau vegna greiðslna sem þau inntu af hendi meðan deilt var um eignarhald fasteignarinnar Neðri-Þverár. Ekki er tölulegur ágreiningur í málinu og óumdeilt er að aðaláfrýjendur hafa innt af hendi greiðslur vegna fasteignarinnar sem nema stefnufjárhæð á árunum 2006 til 2012. Gagnáfrýjandi hefur krafist frávísunar málsins frá héraðsdómi, en að því frágengnu að dómurinn verði ómerktur. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms 18. febrúar 2015 er staðfest niðurstaða dómsins um að engin efni séu til frávísunar málsins frá héraðsdómi. Þá er krafa um ómerkingu héraðsdóms ekki studd haldbærum rökum og verður henni hafnað. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið um tildrög þess að aðaláfrýjendur voru skráðir sem eigendur fasteignarinnar Neðri-Þverár og að það eignarhald var samkvæmt áðurgreindum dómum Hæstaréttar 24. febrúar 2011 og 19. desember 2012 aðeins til málamynda, ber að staðfesta niðurstöðu héraðsdóms um að miða beri rof fyrningarfrests krafna aðaláfrýjenda við höfðun máls þessa 19. september 2014. Nemur því ófyrnd krafa þeirra 994.198 krónum að höfuðstól.Gagnáfrýjandi hefur í málinu uppi gagnkröfur til skuldajafnaðar án kröfu til sjálfstæðs dóms fyrir þeim hluta krafna hans sem eftir stæðu að loknum skuldajöfnuði. Námu gagnkröfur þær sem héraðsdómur féllst á til skuldajafnaðar samtals 2.301.907 krónum. Fallist er á með héraðsdómi að kröfur þessar séu tækar til skuldajafnaðar við kröfu aðaláfrýjenda. Þar sem þessar gagnkröfur gagnáfrýjanda eru hærri en ófyrnd krafa aðaláfrýjenda og það jafnvel þótt bætt sé við dráttarvöxtum af ófyrndri kröfu þeirra frá 22. mars 2013 til 11. desember 2014, er kröfur gagnáfrýjanda komu fram í greinargerð hans til héraðsdóms, þarf ekki í ljósi framangreindrar kröfugerðar gagnáfrýjanda að taka afstöðu til annarra gagnkrafna til skuldajafnaðar. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu gagnáfrýjanda af kröfu aðaláfrýjenda.Í ljósi atvika málsins er rétt að málskostnaður falli niður á báðum dómstigum, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2015IMál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., er höfðað með stefnu birtri 19. september 2014 af Sigurði Guðjónssyni og Hildi Eiríksdóttur, báðum til heimilis að Háaleitisbraut 103, Reykjavík, á hendur Björk Sigurðardóttur, Hlyngerði 3, Reykjavík.Af hálfu stefnenda er þess aðallega krafist að stefnda verði dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 1.962.976 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 22. mars 2013 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefnda verði dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 1.962.976 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þingfestingu máls þessa til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar.Dómkröfur stefndu eru eftirfarandi:„Um form: Að máli þessu verði vísað frá dómi. Um efni: Að stefnda verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar. Þá krefst stefnda málskostnaðar að skaðlausu skv. mati dómsins og/eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti.“ Með úrskurði dómsins, uppkveðnum 18. febrúar sl., var aðalkröfu stefndu um frávísun málsins hafnað.IIStefnendur höfða mál þetta til greiðslu á ætlaðri skuld stefndu við þau sem þau kveða til komna vegna greiðslna sem þau hafi innt af hendi vegna fasteignarinnar Neðri-Þverár í Húnaþingi vestra en eignin sé í eigu stefndu. Nemi skuldin samtals stefnufjárhæð og er í stefnu að finna nánari sundurliðun á þeim greiðslum sem stefnendur krefja stefndu um endurgreiðslu á. Umræddar greiðslur voru inntar af hendi þegar aðilar þessa máls deildu um eignarhald framangreindrar fasteignar. Dómur um þann ágreining aðila var kveðinn upp 11. apríl 2012 í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu E-1191/2011 þar sem viðurkenndur var beinn eignarréttur stefndu í máli þessu á umræddri fasteign. Sú niðurstaða var staðfest með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 19. desember 2012 í málinu nr. 308/2012. Óumdeilt er og ljóst af framlögðum gögnum að stefnendur hófu á haustmánuðum 2006 að greiða af fasteigninni svo sem rakið er í stefnu þannig:Afb. láns Íbúðalánasjóðs nr. 410183, okt. 2006-des. 2012 1.095.739 kr.Brunatrygging v. VÍS 116.517 kr.Greiðslur til Rarik og Orkusölunnar 335.194 kr.Greitt jarðarafgjald og lóðarleiga 89.360 kr.Greidd fasteignagjöld 318.566 kr.Greitt vegna losunar rotþróar 7.300 kr. Samtals 1.962.676 kr. Stefnendur gera nánari grein fyrir greiðslunum með eftirfarandi hætti:Greiðslur til Íbúðalánasjóðs vegna afborgana af veðskuldabréfi er hvílir á fasteigninni Neðri-Þverá samtals 1.095.739 krónur:tímabilið október – desember 2006: kr. 38.602tímabilið janúar – desember 2007: kr. 157.717tímabilið janúar – desember 2008: kr. 172.778tímabilið janúar – desember 2009: kr. 191.014tímabilið janúar – desember 2010: kr. 170.393tímabilið janúar – desember 2011: kr. 181.926tímabilið janúar – desember 2012: kr. 183.309Greiðslur til Vátryggingafélags Íslands hf. vegna brunatryggingar fasteignarinnar að Neðri-Þverá samtals 116.517 krónur: tímabilið 2005 - 2006: kr. 30.755 tímabilið 2011 - 2012: kr. 85.762Greiðslur til orkuveitna, Rarik og Orkusölunnar, vegna Neðri-Þverá samtals 335.194 krónur:fyrir árið 2011: kr. 113.090fyrir árið 2012: kr. 222.104Greiðslur til landbúnaðar- og sjávarútvegsráðuneytisins, jarðarafgjalds og lóðarleigu vegna Neðri-Þverár samtals 89.360 krónur:fyrir árið 2007: kr. 11.659fyrir árið 2008: kr. 12.065fyrir árið 2009: kr. 15.595fyrir árið 2010: kr. 15.994fyrir árið 2011: kr. 16.118fyrir árið 2012: kr. 17.929Greiðslur til Húnaþings vestra, fasteignagjöld vegna Neðri-Þverár samtals 318.566 krónur:fyrir árið 2007: kr. 38.238fyrir árið 2008: kr. 41.911fyrir árið 2009: kr. 44.802fyrir árið 2010: kr. 63.528fyrir árið 2011: kr. 63.078fyrir árið 2012: kr. 67.009Yfirlit vegna losunar rotþróar Neðri-Þverá samtals 7.300 krónur.Stefnendur kveða stefndu ekki hafa fengist til að semja um eða greiða umrædda skuld og sé þeim því nauðsynlegt að höfða mál þetta til heimtu hennar. Af hálfu stefndu er því lýst í greinargerð að hún hafi greitt allt kaupverð fasteignarinnar við kaupin 2003 og greitt af lánum og gjöldum vegna hennar frá öndverðu, auk þess sem hún hafi kostað dýrar endurbætur á húsinu. Stefnendur hafi hins vegar, upp á sitt eindæmi og í óþökk stefndu, tekið að greiða af eigninni haustið 2006. Stefnda mótmælir fullyrðingu stefnenda um að í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 308/2012 hafi ekki verið tekin afstaða til þess, hvort kaupverð hefði verið greitt, heldur komi þar fram að stefnda hafi innt af hendi kaupsamningsgreiðslur og öll gjöld og lánaafborganir frá kaupsamningsdegi til hausts 2006. Þá lýsir stefnda því í greinargerð sinni að stefnendur hafi blandað saman við þennan ágreining aðila deilum þeirra um hesthús í eigu stefndu. Stefnda áskilur sér rétt til þess að beita kröfum sínum vegna leigu stefnenda á hesthúsinu og vegna endurkröfu á kaupverði bifreiðarinnar MJ-760, auk kostnaðar, til skuldajafnaðar við kröfur stefnenda. Jafnframt kveðst stefnda munu krefjast skuldajafnaðar vegna innlagnar að fjárhæð 120.000 krónur á reikningi stefnanda Sigurðar. IIIStefnendur vísa til þess að fasteignin Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra sé í eigu stefndu en þegar stefnendur hafi greitt umræddar greiðslur vegna ýmiss kostnaðar í tengslum við fasteignina, hefðu aðilar staðið í deilum um það hver væri eigandi eignarinnar. Með áðurgreindum dómum, annars vegar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 11. apríl 2012 í máli nr. 1191/2011 og hins vegar með dómi Hæstaréttar Íslands hinn 19. desember 2012 í máli nr. 308/2012, hafi verið leyst úr ágreiningi aðila um eignarhaldið og eignarréttur stefndu yfir fasteigninni viðurkenndur. Hafi í dómi Hæstaréttar falist að það hafi verið ætlunin að stefnda yrði kaupandi að jörðinni en ekki stefnendur. Í dóminum hafi hins vegar ekki verið tekin afstaða til þess, hvort kaupverð umræddrar fasteignar hafi verið greitt eða hvort fjárhagslegt uppgjör vegna fasteignarinnar hafi farið fram á milli stefnenda máls þessa og stefndu. Í tengslum við rekstur framangreinds máls fyrir héraðsdómi, hafi stefnda gefið út eftirfarandi yfirlýsingu: „Stefnandi lýsir því yfir að nái dómkrafa fram að ganga muni hann ganga frá uppgjöri við stefndu vegna greiðslna sem þau hafa innt af hendi og tengjast fasteigninni, en stefndu hafa í óþökk stefnanda greitt af áhvílandi láni og gjöld af eigninni.“ Yfirlýsingin sé skilyrt loforð stefndu sem hún sé nú bundin af þar sem dómurinn féllst á dómkröfur hennar. Samkvæmt meginreglum samninga- og kröfuréttarins beri stefndu að efna skuldbindingar sínar á grundvelli umrædds loforðs.Stefnendur byggja kröfur sínar jafnframt á meginreglu fasteignakauparéttar, sbr. lög nr. 40/2002, um fasteignakaup, um að kostnaðaruppgjör skuli fara fram milli aðila við lögskipti á fasteign. Kostnaðaruppgjör vegna lögskipta á fasteigninni Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra, eftir uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 308/2012, hafi ekki farið fram þrátt fyrir ítrekanir stefnenda. Með úrlausn Hæstaréttar hafi stofnast krafa stefnenda á hendur stefndu. Stefnufjárhæð máls þessa nemi útgjöldum vegna fasteignarinnar, sem stefnendur hafi greitt, en stefndu, sem eiganda fasteignarinnar, beri hins vegar að greiða þann kostnað. Stefnda hafi í engu sinnt áskorunum stefnenda um að ganga frá kostnaðaruppgjöri við þau vegna umræddrar skuldar. Stefnendur byggja dráttarvaxtakröfu sína í aðalkröfu á því að lýst hafi verið yfir skuldajöfnuði gagnvart stefndu hinn 22. febrúar 2013 en jafnframt á ákvæðum III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa stefnenda um málskostnað er byggð á ákvæðum XXVI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum ákvæðum 129. og 130. gr. Um varnarþing vísa stefnendur til 1. mgr. 32. gr. sömu laga.IVStefnda byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnendur séu ekki réttir aðilar að máli þessu. Þau hafi höfðað mál þetta áður en bú þeirra var tekið til gjaldþrotaskipta og þá hafi kröfurnar færst til búsins en skiptastjóri hafi ákveðið að halda ekki uppi hagsmunum sem búið kynni að njóta af málinu. Slíkt geti þrotamaður gert í eigin nafni en samkvæmt framlögðu umboði sé það gert í nafni þrotamanna. Þá geti þrotamenn ekki persónulega haldið uppi umræddum hagsmunum samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 þar sem lagaskilyrði skorti. Leiði hvort tveggja til þess að þau geti ekki verið réttir aðilar að málinu sem samkvæmt 16. gr. laga nr. 91/1991 leiði til sýknu.Stefnda byggir í öðru lagi á því að kröfur stefnenda séu fyrndar að öllu leyti eða að hluta. Mál þetta sé höfðað með stefnu birtri 19. september 2014 og séu kröfur eldri en fjögurra ára frá höfðun málsins fyrndar samkvæmt skýrum ákvæðum laga nr. 150/2007 og áður gildandi ákvæði 3. gr. laga nr. 14/1905, einkum 1. og 5. tl. Sé í lögunum kveðið á um að kröfur líkt og þær, sem hér séu hafðar uppi, fyrnist á fjórum árum frá því að þær urðu gjaldkræfar en krafa um endurgjald á því, sem maður hafi greitt í rangri ímynd um skuldbindingu, fyrnist á fjórum árum. Stefnendur byggi á því að þau hafi greitt af eigninni í þeirri trú að þau væru eigendur hennar, sem hafi reynst rangt, en stefnendur hafi ekki gert reka að því að slíta fyrningu þessara krafna fyrr en með stefnu þessari. Fyrri yfirlýsing stefnenda um skuldajöfnuð hafi ekkert gildi í málinu þar sem hún hafi verið sett fram á grundvelli aðfararlaga og ekki náð fram að ganga samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands. Þá sé heldur ekki byggt á henni í málinu. Loks rjúfi slík yfirlýsing ekki fyrningu að lögum.Stefnda byggir einnig á því að yfirlýsing hennar í stefnu, sem vísað sé til, feli ekki í sér viðurkenningu á kröfum stefnenda, líkt og komist var að í dómi Hæstaréttar nr. 174/2014, enda komi fram í stefnunni að stefnda hafi talið heimilt að höfða viðurkenningarmál, án þess að bjóða fram uppgjör. Geti ekki falist í orðum stefndu neitt greiðsluloforð, líkt og stefnendur haldi fram, og alls ekki varðandi ákveðnar kröfur. Á þeim tíma hefði einnig legið fyrir að stefnda hefði strax með bréfi, dagsettu 12. júlí 2007, lýst því yfir að greiðslur stefnenda væru í óþökk hennar, auk þess sem þar hafi verið áskilinn réttur til að krefjast greiðslu kostnaðar, féllu stefnendur ekki frá kröfum sínum varðandi ágreining um hesthús. Stefnendur hafi haldið fast við kröfur sínar sem stefnda hafi greitt og hafi stefnda frá öndverðu teflt fram kröfum sínum sem gangi á móti kröfum stefnenda að því marki sem þær kunni að verða viðurkenndar.Þá byggir stefnda á því að stefnendur hafi sýnt af sér stórfellt tómlæti við að innheimta meintar kröfur sínar og leiði tómlætið til sýknu. Tæp tvö ár hafi liðið frá því að dómur Hæstaréttar Íslands um eignarrétt stefndu að Neðri-Þverá gekk þar til stefnendur gerðu reka að því að fá dóm um kröfur sínar. Vegna þess langa tíma sem stefnendur hefðu greitt af eigninni, hefði verið mikilvægt að ekki yrði beðið svo lengi með að höfða málið. Beri stefnendur ábyrgð á því. Stefnda byggir jafnframt á því að stefnendur geti ekki fengið dóm um greiðslu sínar þar sem þau hafi innt þær af hendi í vondri trú í þeim tilgangi að ná ákveðinni niðurstöðu með ólögmætum hætti. Dómstólum verði ekki gert að veita ólögmætum gjörðum stefnenda lögvernd þannig að kröfur stefnenda verði gerðar aðfararhæfar gagnvart stefndu, sem mótmælt hafi frá upphafi hinum ólögmætu gerðum stefnenda. Beri stefnendur ein alla áhættu af þeim gerðum sínum. Stefnda byggir til vara í þessum lið á því að stefnendur geti ekki krafist greiðslu á þeim kröfum, sem greiddar hafi verið eftir 24. febrúar 2011 er dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 453/2010 var kveðinn upp og til þrautarvara frá 9. mars 2011 er stefnda höfðaði eignarréttarviðurkenningarmál það sem lokið hafi með dómi Hæstaréttar í máli nr. 308/2012.Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 453/2010 hafi verið talið sannað að kaupsamningur um Neðri-Þverá hafi verið gerður í nafni stefnenda sem kaupenda í þeim tilgangi að greiða fyrir því að þau fengju greiddar brunabætur. Hins vegar hafi verið talið að formskilyrði laga nr. 40/2002 væru ekki uppfyllt til að geta fallist á kröfu stefndu. Hafi stefnda þá höfðað mál með stefnu birtri 9. mars 2011 og hefði verið fallist á kröfur hennar um að hún teldist eigandi Neðri-Þverár, m.a. með vísan til þess sem teldist sannað um lögskipti aðila í fyrri dómi Hæstaréttar frá febrúar 2011. Hafi stefnendur því verið grandsöm þegar þau héldu áfram að greiða af eigninni, enda hafi þeim ekki tekist að hrekja forsendur dómsins sem kveðinn var upp í febrúar 2011. Hafi stefnendum hlotið að vera ljóst að með áframhaldandi greiðslum af fasteigninni, sem einungis hafi verið inntar af hendi í þeim tilgangi að reyna að sölsa eignina undir sig með ólögmætum hætti, hafi þau ekki jafnframt getað átt endurkröfu á stefndu sem hefði löngu áður lýst því yfir að slíkt væri gert í óþökk hennar. Verði stefnda við svo búið ekki gerð ábyrg fyrir slíkri ólögmætri háttsemi stefnenda eða að minnsta kosti háttsemi, sem stefnendum hafi verið fullljóst að væru ekki með samþykki hennar. Þá áhættu og ábyrgð beri stefnendur ein.Af framangreindu leiði að stefnendur geti hvorki innheimt fyrndar kröfur og fengið dóm um greiðslu þeirra, sem ná allt fram til 19. september 2010, né kröfum sem sannanlega hafi verið greiddar í vondri trú frá febrúar 2011 og raunar fyrr eða allt frá hausti 2006 þegar stefnendur hafi hafið tilraunir sínar til að svipta stefndu lögmætri eign sinni. Leiði hvort tveggja, saman eða sitt í hvoru lagi, til sýknu af öllum kröfum stefnenda.Verði talið að framangreindar röksemdir nægi ekki til sýknu á öllum kröfum stefnenda eða hluta þeirra, telji stefnda að hún eigi gagnkröfur á hendur stefnendum sem séu mun hærri en kröfur stefnenda, að því marki sem þær teljist ekki fyrndar eða greiddar í grandsemi og sem séu tækar til skuldajafnaðar við kröfur stefnenda. Séu gagnkröfurnar settar fram í þremur liðum þannig að fyrst reyni á kröfur í A-lið og svo áfram, ef þurfi, þar til greiðslum á kröfum stefnenda sé náð, að því marki sem þær teljist viðurkenndar. Skilyrði skuldajafnaðar séu uppfyllt hvað varðar aðild, efndatíma og að gagnkröfur séu samkynja aðalkröfu stefnenda. Gagnkröfur stefnda séu tækar til skuldajafnaðar og missi stefnda ekki þann rétt að því marki sem þær annars kynnu að vera fyrndar, enda séu kröfurnar ýmist af sömu rót runnar og kröfur stefnenda eða áskilinn hafi verið réttur til að krefja um greiðslur og skuldajafna þeim við kröfur stefnenda áður en fyrningarfrest þeirra þraut, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1905, en þau lög eigi við í kröfuréttarsambandi aðilanna, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007. Með bréfi, dagsettu 12. júlí 2007, hafi stefnda lýst yfir rétti sínum til að krefja um greiðslur vegna leigu á hesthúsi og kostnaði og láni varðandi bifreiðina MJ-760 áður en fyrningarfrestur þeirra krafna leið. Þá sé krafa vegna innlagnar á 120.000 krónum inn á reikning annars stefnenda í þeirra beggja þágu og kostnaður vegna þess að skipt var um skrár að Neðri-Þverá vegna aðgerða stefnenda, samrættar kröfum stefnenda í skilningi laga nr. 14/1905. Þess utan fyrnist þessar kröfur stefndu á hendur stefnendum á 10 árum.Kröfum þessum hafi stefnda lýst í þrotabú stefnenda, en kröfur samkvæmt B- og C-liðum byggist á dómum Hæstaréttar og séu efalausar. Kröfur samkvæmt A-lið byggist á gagnkröfum sem stefnda hafi borið fram í málaferlum við stefnendur og áskilið sér rétt til að sækja þær á hendur stefnendum, eftir atvikum með skuldajöfnuði við meintar kröfur stefndu. Byggist þær að mestu á efalausum gögnum um greiðslur stefndu í þágu stefnenda sem ekki hafi fengist greiddar þrátt fyrir ítrekaðar kröfur þess efnis. Kröfur samkvæmt kröfulýsingu í innheimtumáli nr. 9217-3Stefnda eigi verulegar kröfur á hendur stefnendum sem skuldajafna megi við kröfur þeirra. Í málaferlum þeim, sem staðið hafi á milli aðila, hafi stefnda áréttað kröfur sínar og lagt fram gögn þeim til staðfestingar. Hafi stefnendur hvorki mótmælt kröfunum né fjárhæðum þeirra. Bendi stefnda á, að stefnendur fari fram með kröfu sína, án tillits til fyrri yfirlýsingar um skuldajöfnuð sem fram komi í bréfi lögmanns stefnenda frá 22. febrúar 2013, og hafi því fallið frá skuldajöfnuði við kröfu stefndu sem fram komi í eftirfarandi B-lið. Að minnsta kosti sé ekki byggt á því í máli stefnenda og komi hann því ekki til frekari skoðunar gegn mótmælum stefndu. Af þeim sökum geti stefnda í fyrstu beitt kröfum samkvæmt þessum lið gegn kröfum stefnenda, enda hafi hún sjálfdæmi um það hvaða kröfur og í hvaða röð þeim sé beitt sem gagnkröfum gegn kröfum stefnenda þegar um fleiri en eina gagnkröfu sé að ræða. Með bréfi lögmanns stefndu til lögmanns stefnenda, dagsettu 25. febrúar 2013, hafi að nokkru verið gerð grein fyrir þeim kröfum, sem stefnda telji sig eiga á hendur stefnendum, auk þess sem áðurnefndum skuldajöfnuði hafi verið hafnað. Þá hafi lögmaður stefndu í fyrri bréfaskiptum og tölvuskeytum reifað umræddar kröfur. Varðandi dráttarvaxtakröfu við einstaka liði, taki stefnda fram að um sé að ræða vexti með vísan til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.Umræddar gagnkröfur stefndu séu eftirtaldar:Peningar að fjárhæð 120.000 krónur sem stefndu hafi greitt inn á bankareikning stefnanda Sigurðar vegna greiðslumats beggja stefnenda hinn 2. desember 2003 en krafan sé samrætt kröfum stefnenda. Greiðslan hafi verið innt af hendi til þess að stefnendur stæðust greiðslumat svo sem þau hafi staðfest fyrir héraðsdómi ásamt því að hafa ekki endurgreitt þessa fjármuni. Hafi greiðslunnar m.a. verið getið í bréfi lögmanns stefndu frá 12. júlí 2007 og tölvupósti hinn 26. nóvember sama ár. Krafist sé dráttarvaxta af fjárhæðinni frá 2. desember 2003 fram til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.Kostnaður við að skipta um skrár að Neðri-Þverá sem sé samrætt kröfum stefnenda. Með bréfi lögmanns stefnanda hinn 8. október 2008 hafi stefndu verið tilkynnt að skipt hefði verið um skrár og að til stæði að selja fasteignina Neðri-Þverá. Hafi stefnda strax brugðist við og ekið norður, ásamt eiginmanni sínum sem sé iðnaðarmaður að mennt, og skipt um skrár til að koma í veg fyrir að eignin yrði sýnd til sölu og til að komast inn í eignina þar sem voru eigur hennar og persónulegir munir. Hafi þessi tilkynning komið stefndu mjög á óvart, ekki síst fyrir þær sakir að stefnendur hafi stöðugt haldið því fram á þessum tíma að stefnda leigði eignina af stefnendum samkvæmt réttum og löglegum leigusamningi. Stefnda hafi hins vegar talið umræddan leigusamning vera til málamynda og hafi það verið staðfest með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar Íslands. Stefnda kveður kostnað við að skipta um skrá nema samtals 153.100 krónum, sem skiptist þannig að akstur nemi 50.600 krónum (440 km x 115), skrá 10.500 krónur og frátafir frá vinnu stefndu og eiginmanns hennar hinn 9. október 2008 nemi samtals 92.000 krónum. Krafist sé dráttarvaxta af 153.100 krónum frá 9. október 2008 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.Hestabifreiðin MJ-760. Áskilinn réttur til að krefja um greiðslu.Stefnda kveður kostnað samkvæmt þessum lið felast í láni vegna kaupa á bifreiðinni MJ760, gjöldum, sem stefnda hafi greitt af bifreiðinni, viðgerðarkostnaði o.fl., sem stefnda hafi greitt. Stefnda kveðst hafa lánað stefnendum 250.000 krónur til kaupa á framangreindri bifreið af Antoni Kjartanssyni en heildarkaupverð hennar hafi numið 500.000 krónum. Lánið hafi verið veitt í tvennu lagi með tveimur greiðslum stefndu til seljandans, annars vegar 100.000 krónum með millifærslu hinn 5. ágúst 2004 og hins vegar 100.000 krónum hinn 2. september 2004. Sama dag hafi stefnda greitt stefnendum 50.000 krónur í reiðufé en stefnendur hafi síðan notað fjárhæðina til að greiða seljanda bifreiðarinnar. Kvittun fyrir síðastnefndri greiðslu hafi ekki fundist. Stefnendur hafi selt bifreiðina og fengið allt söluverðið í sínar hendur. Krafist sé dráttarvaxta af 100.000 krónum frá 5. ágúst 2004 til 2. september 2004 en af 250.000 krónum frá þeim degi til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.Þá kveðst stefnda hafa greitt ýmsan kostnað sem tengdist bifreið stefnenda, þ.m.t. vegna þungaskatts 16.225 krónur hinn 11. október 2004, 25.821 krónu hinn 8. apríl 2005 og tryggingar að fjárhæð 61.532 krónur hinn 5. september 2005. Greiðslur þessar nemi samtals 103.578 krónum og sé krafist dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá 5. september 2005 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað. Við tímamark dráttarvaxta sé horft til síðasta greidda reiknings.Stefnda kveðst hafa greitt fyrir varahluti fyrir stefnendur vegna viðhalds og viðgerða á umræddri bifreið, auk skoðunargjalda og annars smálegs samkvæmt framlögðum reikningum. Nemi greiðslan samtals 197.543 krónum. Hluti reikninganna séu skráðir á Keiluhöllina ehf., sem hafi verið í eigu stefndu, og hafi þeir verið færðir henni til skuldar hjá félaginu, enda hafi bifreiðin ekki verið skráð á félagið. Þá hafi stefnda greitt 200.000 krónur vegna vinnu við viðgerðir á bílnum, sem Elvar, þáverandi starfsmaður Keiluhallarinnar ehf., hefði unnið að en kennitala hans komi fram á sumum reikninganna þar sem hann hafi annast kaup á varahlutum. Samtals nemi greiðslur stefndu í þágu stefnenda samkvæmt þessum kröfulið 397.543 krónum og sé krafist dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá útgáfudegi síðasta reikningsins 11. maí 2006 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað. Básaleiga í hesthúsi og básamottur. Áskilinn réttur til að krefja um greiðslu.Með bréfi lögmanns stefnenda, dagsettu 12. júní 2007, hafi stefnda verið krafin um endurgreiðslu láns að upphæð 7.000.000 króna ásamt vöxtum vegna hesthúss sem hún hafi keypt í júní 2005. Hefði stefnda mótmælt því að greiða vexti þar sem stefnendur hefðu haft endurgjaldslaus afnot af hesthúsinu og þá taldi stefnda sig hafa samið um að lánið skyldi endurgreitt án vaxta, sbr. bréf lögmanns stefndu, dagsett 12. júlí 2007. Stefnendur hafi hafnað því og því hefði stefnda greitt lánið með vöxtum svo og endurbætur sem stefnendur hefðu gert á hesthúsinu. Í bréfi lögmanns stefndu hafi verið áskilinn réttur til að krefja stefnendur um leigu á hesthúsinu, héldu stefnendur fast við vaxtakröfu sína, svo sem þau gerðu.Stefnendur hafi haft afnot af hesthúsinu frá miðju ári 2005 til ársloka 2006 og hafi haldið þar átta hesta. Leigugjald fyrir umrætt tímabil sé samtals 900.000 krónur en svo sem fram komi í tölvuskeyti lögmanns stefnenda hinn 3. desember 2007 hafi leigugjald á þessum tíma fyrir hverja stíu verið 40.000 krónur á mánuði. Sé krafa stefndu nokkuð lægri en viðmiðunarfjárhæð sú, sem fram komi hjá stefnendum sjálfum fyrir það tímabil sem stefnendur nýttu hesthús stefnda. Þá hafi stefnda orðið vör við að þegar stefnendur yfirgáfu hesthúsið í lok árs 2006, hafi þau tekið með sér 12 básamottur í eigu stefndu en andvirði hverrar mottu sé að mati stefndu 15.000 krónur. Tjón stefndu vegna þessara gerða stefnenda nemi samtals 180.000 krónum. Krafist sé dráttarvaxta af 1.080.000 krónum frá 31. desember 2006 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.HjólStefnda kveðst hafa lýst kröfu að fjárhæð 250.000 krónur í þrotabú stefnenda vegna barnafjórhjóls, sem stefnendur hafi haft að láni en hafi neitað að afhenda stefndu til baka, og sé því tjón stefndu jafnhátt andvirði þeirra. Umrætt hjól hafi stefnendur nýtt fyrir barnabörn sín en það sé í eigu stefndu. Þá hafi verið tvö reiðhjól af Dewalt-gerð á heimili stefnenda sem þau hafi neitað að afhenda stefndu eftir að ágreiningur milli þeirra kom upp. Börn stefndu hafi átt hjólin og notað þau þegar þau dvöldu hjá afa sínum og ömmu. Telji stefnda að verðmæti hjólanna sé samtals um 120.000 krónur.Sé krafist dráttarvaxta af 370.000 krónum frá 15. október 2014 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.LögfræðikostnaðurStefnda kveðst einnig hafa lýst í þrotabú stefnenda lögfræðikostnaði, sem hún hafi orðið fyrir vegna gjörða stefnenda, en í gögnum málsins megi vel greina að henni hafi verið nauðsyn að leita sér verulegrar lögfræðiaðstoðar til gæslu hagsmuna sinna. Kostnaður vegna þessa sé hóflega áætlaður 350.000 krónur en kostnaðarreikningar lögmanns hennar séu mun hærri en varði einnig þau málaferli sem aðilar hafi staðið í. Af öllum framangreindum kröfum sé svo krafist skuldajafnaðar á innheimtukostnaði lögmanns, sbr. kröfulýsingu og bréf hans, dagsett 25. febrúar 2013, að fjárhæð 551.827 krónur, auk dráttarvaxta frá 15. október 2014 til þess tíma er skuldajöfnuður eigi sér stað.Kröfur samkvæmt kröfulýsingu í innheimtumáli nr. 9217-1Um sé að ræða dæmdan málskostnað í dómi Hæstaréttar og héraðsdóms, samtals að fjárhæð 1.250.000 krónur, auk dráttarvaxta frá gjalddögum dómkrafna og kostnaðar, þ.m.t. vegna töku bús stefnenda til gjaldþrotaskipta, til úrskurðardags þrotamanna hinn 15. október 2014 eða 2.687.340 krónur, sbr. framlagða kröfulýsingu. Stefnda áskilji sér rétt til dráttarvaxta af kröfunni fram til skuldajafnaðardags, auk áfallins kostnaðar, verði hann annar en fram komi í kröfulýsingu, reynist krafa samkvæmt A-lið ekki nægja til að greiða kröfu stefnenda sem standa kunni eftir.Kröfur samkvæmt kröfulýsingu í innheimtumáli nr. 9217-2Um sé að ræða dæmdan málskostnað í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 174/2014, uppkveðnum 2. apríl 2014, að fjárhæð 250.000 krónur og samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. Y-10/2013, uppkveðnum 19. febrúar 2014, að fjárhæð 380.000 krónur. Samtals nemi höfuðstólskrafan 630.000 krónum, auk dráttarvaxta frá gjalddögum dómkrafna og kostnaðar til úrskurðardags þrotamanna hinn 15. október 2014, eða 821.055 krónum, sbr. framlagða kröfulýsingu. Áskilji stefnda sér rétt til dráttarvaxta af kröfunni fram til skuldajafnaðardags, auk áfallins kostnaðar, verði hann annar en fram komi í kröfulýsingu, reynist krafa samkvæmt A- og B-liðum ekki nægja til að greiða kröfu stefnenda sem kunni að standa eftir.Stefnda mómælir dráttarvaxtakröfu stefnenda sérstaklega þar sem hún eigi ekki við rök að styðjast. Kröfurnar hafi verið greiddar í óþökk stefndu og við svo búið geti stefnendur ekki krafist dráttarvaxta af þeim nema frá dómsuppsögudegi, verði á einhvern hluta þeirra fallist, sbr. varakröfu stefnenda.Stefnda vísar til almennra reglna samninga- og kröfuréttarins um skýrleika loforða og lágmarksskilyrði sem þau þurfi að fullnægja. Þá vísar hún til laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, einkum 16. gr. um aðildarskort, 28. gr. um gagnkröfur til skuldajafnaðar, 80. gr. um skýran og glöggan málflutning og 130. gr. um málskostnaðarkröfu. Jafnframt vísar stefnda til laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., einkum 122. gr. og 130. gr., og um fyrningu fjárkrafna til laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, og laga nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. VVið aðalmeðferð málsins gáfu aðilaskýrslur stefnandi málsins, Sigurður Kristján Guðjónsson, og stefnda, Björk Sigurðardóttir. Þá gaf Elvar Harðarson, starfsmaður Keiluhallarinnar, vitnaskýrslu. Verða skýrslur þeirra raktar eins og þurfa þykir.Fyrir liggur að úr ágreiningi málsaðila um eignarhald á fasteigninni Neðri-Þverá í Húnaþingi vestra var leyst með dómi Hæstaréttar Íslands 19. desember 2012 í máli réttarins nr. 308/2012. Var þá staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að viðurkenna beinan eignarrétt stefndu á framangreindri fasteign. Í máli þessu krefjast stefnendur þess að stefnda endurgreiði þeim greiðslur, sem stefnendur hafa innt af hendi vegna fasteignarinnar meðan ágreiningur stóð um eignarhald hennar. Ágreiningslaust er að stefnendur inntu af hendi þær greiðslur, sem þau gera nú kröfu um að stefnda endurgreiði þeim, og þá er ekki tölulegur ágreiningur í málinu.Stefnendur byggja greiðsluskyldu stefndu m.a. á yfirlýsingu stefndu sem er að finna í stefnu hennar í máli nr. E-1191/2011 á hendur stefnendum, um að nái krafa hennar í málinu fram að ganga „muni [hún]ganga frá uppgjöri við stefndu vegna greiðslna, sem þau hafi innt af hendi og tengist fasteigninni, en stefndu hafi í óþökk stefnanda greitt af áhvílandi láni og gjöld af eigninni“. Um sé að ræða greiðsluloforð stefndu sem hún sé bundin af þar sem dómurinn hafi fallist á kröfu hennar um viðurkenningu á eignarhaldi hennar á umræddri fasteign. Þessu hefur stefnda mótmælt. Þegar litið er til efnis yfirlýsingarinnar og þess að jafnframt er tiltekið í stefnunni að stefnda telji unnt að fallast á kröfu hennar í málinu, án þess að jafnframt sé boðið fram uppgjör, „enda sé það nokkuð flókið og umfangsmikið“ verður ekki ráðið að stefnda hafi viðurkennt tiltekna kröfu stefnenda. Var enda, á þeim tíma þegar yfirlýsingin var gefin, uppi ágreiningur um kröfur stefndu að þessu leyti. Þá er ljóst að stefnda byggir sýknukröfu sína í máli þessu m.a. á gagnkröfum til skuldajafnaðar. Verður því ekki fallist á það með stefnendum að í framangreindri yfirlýsingu stefndu hafi falist bindandi greiðsluloforð hennar á stefnukröfum máls þessa. Stefnendur byggja dómkröfur sínar jafnframt á því að stefnufjárhæð máls þessa nemi útgjöldum þeirra vegna framangreindrar fasteignar sem stefndu, sem eiganda fasteignarinnar, beri að greiða. Stefnda hefur ekki mótmælt því að stefnendur hafi innt af hendi umræddar greiðslur og þá er óumdeilt að stefnda hefur ekki endurgreitt stefnendum greiðslurnar. Eins og áður er rakið er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum. Stefnda byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti með þeim rökum að stefnendur séu ekki réttir aðilar í máli þessu. Bú stefnenda hafi verið tekin til gjaldþrotaskipta eftir að mál þetta var höfðað og hafi skiptastjóri búanna ákveðið að halda ekki uppi hagsmunum sem búin kynnu að njóta af málinu. Slíkt geti þrotamenn gert í eigin nafni en samkvæmt framlögðu umboði sé það gert í nafni þrotamanna en ekki af þeim persónulega. Þá geti þrotamenn persónulega ekki haldið uppi umræddum hagmunum samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Geti stefnendur því ekki verið réttir aðilar að málinu og leiði það til sýknu samkvæmt ákvæðum 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.Fyrir liggur að mál þetta var höfðað 19. september 2014 en bú beggja stefnenda voru ekki tekin til gjaldþrotaskipta fyrr en með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur upp kveðnum 15. október sama ár. Í umboði, sem ritað er af skipuðum skiptastjóra í báðum þrotabúunum 17. október 2014, er vísað til þess að í gjaldþrotaskiptalögum komi fram að ákveði skiptastjóri að halda ekki uppi hagsmunum sem þrotabúið kann að njóta, geti þrotamaður gert það í eigin nafni til hagsbóta búinu. Síðan segir: „Í samræmi við framangreint og með vísan til 2. mgr. 130. gr. gjaldþrotaskiptalaga nr. 21/1991, veitir skiptastjóri hér með Sigurði Sigurjónssyni hrl. ... f.h. þrotamannanna Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur, umboð til þess að reka fyrrgreint dómsmál gegn Björk Sigurðardóttur. Þrotamennirnir skulu sjálfir bera ábyrgð á öllum kostnaði og áhættu af aðgerðum sínum og hafa ekki heimild til að skuldbinda búið til greiðslu nokkurra fjármuna.“ Dómurinn hefur í úrskurði sínum 18. febrúar sl. komist að því að orðalag umboðsins verði ekki skilið öðruvísi en svo að með því hafi stefnendum sjálfum verið gefið umboð til þess að halda áfram málarekstri sínum, enda er þar sérstaklega vísað til ákvæða 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 þar sem er að finna heimild til þrotamannsins sjálfs til þess að halda uppi hagsmunum sem þrotabúið kann að njóta, ákveði skiptastjóri að gera það ekki. Hér er um að ræða málarekstur sem hafinn var áður en bú stefnenda voru tekin til gjaldþrotaskipta. Í framangreindum úrskurði var það einnig niðurstaða dómsins að ekki yrði fallist á það með stefndu að það væri skilyrði fyrir slíkri aðkomu þrotamanns að fyrst hefði verið auglýst eftir kröfum í búið og gengið úr skugga um hvort lánardrottnar hygðust gæta þeirra hagsmuna, sem um ræðir. Að þessu virtu teljast stefnendur vera réttir aðilar að málinu og er málsástæðu stefndu um aðildarskort því hafnað.Stefnda byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að stefnendur hafi sýnt af sér stórfellt tómlæti við innheimtu krafna sinna. Ljóst er að tæp tvö ár liðu frá uppkvaðningu dóms Hæstaréttar 19. desember 2012 og þar til mál þetta var höfðað 19. september 2014. Hins vegar liggur einnig fyrir að í upphafi árs 2013 krafðist stefnda aðfarar hjá stefnendum vegna ógreidds og tildæmds málskostnaðar samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2012 í máli nr. E-1191/2011 og framangreindum dómi Hæstaréttar 19. desember sama ár í málinu nr. 308/2012. Af gögnum málsins verður jafnframt ráðið að lögmaður stefnenda sendi stefndu bréf 22. febrúar 2013 þar sem krafist var greiðslu á 1.962.976 krónum, auk vaxta, dráttarvaxta og innheimtuþóknunar lögmanns. Er það sama fjárhæð og krafist er greiðslu á í þessu máli. Var í bréfinu jafnframt lýst yfir skuldajöfnuði við kröfu stefndu og tekið fram að yrði ekki samkomulag um skuldajöfnuðinn, myndu stefnendur krefjast þess að fá fjallað um skuldajafnaðarkröfuna við umfjöllun um aðfararbeiðni hjá sýslumanni, svo sem gert var. Sýslumaður tók ákvörðun um að stöðva umbeðna gerð og lýsti henni lokið 15. apríl 2013 en stefnda krafðist í kjölfarið úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um þá ákvörðun 7. júní 2013. Með úrskurði dómsins 2. apríl 2014 var framangreind ákvörðun sýslumanns felld úr gildi. Í ljósi þessara atvika er það niðurstaða dómsins að ekki verði fallist á það með stefndu að stefnendur hafi sýnt af sér slíkt tómlæti við að hafa uppi kröfur sínar í málinu að það varði þau réttindamissi sem leiði til sýknu stefndu. Stefnda byggir sýknukröfu sína einnig á því að kröfur stefnenda séu fyrndar, að öllu leyti eða að hluta. Að þessu leyti beri að miða fyrningarfrestinn við höfðun máls þessa 19. september 2014 og séu því allar kröfur stefnenda, sem séu eldri en fjögurra ára frá því tímamarki, fyrndar samkvæmt ákvæðum laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, og áður gildandi ákvæðum 3. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, einkum 1. og 5. tl. lagagreinarinnar. Af hálfu stefnenda er málsástæðu stefndu um fyrningu hafnað og vísað til þess að í raun hafi þau fyrst átt endurkröfu á hendur stefndu við uppkvaðningu dóms Hæstaréttar Íslands um eignarhald stefndu á umræddri fasteign 19. desember 2012. Því eigi sjónarmið um fyrningu ekki við í málinu. Í framangreindum dómi Hæstaréttar Íslands frá 19. desember 2012 kemur fram sú niðurstaða réttarins að stefnda í þessu máli hafi verið raunverulegur kaupandi fasteignarinnar að Neðri-Þverá og að stefnendur hafi til málamynda verið tilgreindir sem kaupendur í kaupsamningi um eignina í desember 2003. Svo virðist sem stefnda hafi greitt kaupverð eignarinnar og þær greiðslur og afborganir, sem þurfti að greiða vegna hennar, fram til hausts 2006 þegar til ágreinings kom milli málsaðila. Ekkert er komið fram um að stefnendur hafi gert athugasemdir við greiðslur stefndu að þessu leyti fram til þess tíma. Eins og áður er rakið og staðfest er með framlögðum gögnum, hafa stefnendur frá þeim tíma og fram til ársins 2012 innt af hendi tilgreindar afborganir af Íbúðalánasjóðsláni, fasteignagjöld, greiðslur vegna brunatryggingar, orkukaupa, jarðarafgjalds og lóðarleigu, auk einnar greiðslu vegna losunar rotþróar. Með vísan bæði til ákvæða 3. gr. núgildandi laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, og 3. gr. áðurgildandi laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, telst fyrningarfrestur dómkrafna stefnenda vera fjögur ár. Fallast verður á það með stefndu að miða beri fyrningu við það tímamark, þegar stefnendur höfðuðu mál þetta til endurgreiðslu þeirra greiðslna sem þau inntu af hendi vegna eignar stefndu. Eins og áður er getið var mál þetta höfðað 19. september 2014 og teljast því fyrndar umstefndar greiðslur sem stefnendur inntu af hendi vegna fasteignarinnar að Neðri-Þverá sem gjaldkræfar voru fyrir 19. september 2010. Teljast því ófyrndar dómkröfur stefnenda vegna afborgana af láni Íbúðalánasjóðs nr. 410183 að fjárhæð 409.108 krónur, vegna greiðslu á iðgjöldum vegna brunatryggingar hjá Vátryggingafélagi Íslands að fjárhæð 85.762 krónur, vegna greiðslna orkureikninga frá RARIK og Orkusölunni að fjárhæð 335.194 krónur, vegna greiðslu jarðarafgjalda og lóðarleigu að fjárhæð 34.047 krónur og vegna greiðslu fasteignagjalda að fjárhæð 130.087 krónur. Krafa stefnenda um greiðslu vegna losunar rotþróar frá 2006 telst fyrnd. Nemur ófyrnd dómkrafa stefnenda því að höfuðsól samtals 994.198 krónum. Dómkrafa stefnenda lýtur að útgjöldum vegna fasteignarinnar sem óumdeilt er að stefnendur hafa greitt svo sem gögn bera með sér. Stefnda er eigandi fasteignarinnar frá upphafi og er óumdeilt að hún hefur ekki endurgreitt stefnendum þær fjárhæðir. Eiga stefnendur því kröfu á hendur stefndu til endurgreiðslu þess hluta dómkröfunnar sem samkvæmt framangreindu telst ófyrndur. Eins og mál þetta er vaxið og með vísan til þess að stefnendur voru, á þeim tíma þegar þau inntu umræddar greiðslur af hendi, afsalshafar umræddrar fasteignar verður ekki fallist á það með stefndu að áðurrakin sjónarmið hennar um vonda trú stefnenda eða ólögmæta háttsemi þeirra leiði til réttindamissis þeirra síðarnefndu í málinu sem leiði til sýknu stefndu af kröfum stefnenda. Til stuðnings sýknukröfu sinni teflir stefnda loks fram gagnkröfum sínum til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda. Byggir stefnda á því að gagnkröfurnar séu mun hærri en kröfur stefnenda og uppfylli skilyrði skuldajafnaðar. Við munnlegan málflutning við aðalmeðferð málsins mótmælti lögmaður stefnenda skuldajafnaðarkröfum stefndu sem fyrndum og ódæmdum kröfum, auk þess sem þær hefðu ekkert með mál þetta að gera. Þá vísaði hann til þess að gagnkröfur stefndu samkvæmt B- og C-lið kröfugerðar hennar séu þær sömu og hún hafi þegar lýst í þrotabú stefnenda en skiptastjóri búanna hafi enn ekki tekið afstöðu til. Beri því að taka afstöðu til þeirra krafna á vettvangi þrotabúanna en ekki í þessu máli.Hér að framan er rakin sú niðurstaða dómsins að orðalag umboðs skiptastjóra í þrotabúum stefnenda til þeirra verði ekki skilið öðruvísi en svo að með því hafi stefnendum sjálfum verið gefið umboð til þess að halda áfram málarekstri sínum, þótt bú þeirra hefðu verið tekin til gjaldþrotaskipta eftir að málið var höfðað. Stefnda teflir í þessu máli fram gagnkröfum sínum til skuldajafnaðar til grundvallar kröfu sinni um sýknu af þeim kröfum sem stefnendur teljast samkvæmt áðurgreindum rökstuðningi hafa verið heimilt að sækja í máli þessu. Verður að fallast á það með stefndu að henni sé heimil slík kröfugerð til að verjast framangreindum kröfum stefnenda. Þá verður ekki fallist á það með stefnendum að gagnkrafa stefndu sé ekki réttilega gerð í greinargerð hennar, enda er framsetning kröfunnar með tíðkanlegum hætti og verður hún ekki talin brjóta í bága við ákvæði 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Loks verður ekki fallist á það með stefnendum að hafna beri gagnkröfum stefndu þegar af þeirri ástæðu að þær séu fyrndar. Samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 1. gr. áðurgildandi laga nr. 14/1905, um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, og 26. gr. núgildandi laga nr. 150/2007, um fyrningu kröfuréttinda, felur fyrning kröfu ekki í sér að kröfuhafi missi rétt til skuldajafnaðar ef kröfurnar eru af sömu rót runnar og aðalkrafan hefur stofnast áður en gagnkrafan fyrndist. Eru skilyrði ákvæðanna uppfyllt í þessu máli. Stefnda gerir í greinargerð sinni grein fyrir gagnkröfum sínum. Rétt þykir að fyrst verði litið til dæmdra krafna hennar um málskostnað sem getið er í kröfuliðum B og C í greinargerð. Í kröfulið B er um að ræða kröfu um málskostnað, sem stefnendur voru dæmd til að greiða stefndu, annars vegar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. apríl 2012 í málinu nr. E-119/2011 að fjárhæð 650.000 krónur og hins vegar með dómi Hæstaréttar Íslands 19. desember 2012 í máli réttarins nr. 308/2012 að fjárhæð 600.000 krónur. Var með þessum dómum leyst úr ágreiningi aðila máls þessa um eignarhald á fasteigninni Neðri-Þverá. Stefnda krefst dráttarvaxta af framangreindum fjárhæðum frá gjalddögum þeirra til töku búa stefnenda til gjaldþrotaskipta 15. október 2014. Samkvæmt framlagðri kröfulýsingu nam gagnkrafan ásamt dráttarvöxtum á þeim degi 1.625.786 krónum. Í kröfulið C er um að ræða dæmdan málskostnað í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 174/2014, uppkveðnum 2. apríl 2014, að fjárhæð 250.000 krónur og samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. Y-10/2013, uppkveðnum 19. febrúar 2014, að fjárhæð 380.000 krónur. Var í þessum dómsniðurstöðum leyst úr ágreiningi aðila vegna aðfarargerðar í kjölfar kröfu stefndu í máli þessu um aðför hjá stefnendum vegna tildæmds en ógreidds málskostnaðar samkvæmt fyrrgreindum dómum Héraðsdóms Reykjavíkur og Hæstaréttar Íslands er lutu að ágreiningi aðila um eignarhald á fasteigninni Neðri-Þverá. Samkvæmt framlagðri kröfulýsingu nam gagnkrafan ásamt dráttarvöxtum fram til þess að bú stefnenda voru tekin til gjaldþrotaskipta 15. október 2014 samtals 676.121 krónu.Fallist er á með stefndu að gagnkröfur þessar séu tækar til skuldajafnaðar við dómkröfur stefnenda. Nema þær hærri fjárhæð en ófyrndar dómkröfur stefnenda samkvæmt framansögðu ásamt dráttarvöxtum frá því að mánuður var liðinn frá því að kröfur þær, sem síðar urðu stefnukröfur málsins, voru fyrst kynntar stefndu með bréfi lögmanns stefnenda, dagsettu 22. febrúar 2013. Stefnda teflir fram gagnkröfunum til grundvallar sýknukröfu sinni en ekki til sjálfstæðs dóms. Að þessu virtu verður, þegar af þessari ástæðu, að sýkna stefndu af dómkröfum stefnenda. Í ljósi þeirrar niðurstöðu koma aðrar gagnkröfur stefndu því ekki til frekari skoðunar í málinu. Eftir niðurstöðu málsins og meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnendum gert að greiða óskipt stefndu málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 650.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D ó m s o r ðStefnda, Björk Sigurðardóttir, er sýkn af öllum kröfum stefnenda, Sigurðar Guðjónssonar og Hildar Eiríksdóttur, í máli þessu.Stefnendur greiði óskipt stefndu 650.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 685/2009
Kærumál Dómkvaðning matsmanns Aðild Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu K hf. um að dómkveðja tvo matsmenn til að meta fjárhagslegt tjón vegna reksturs KR sem félagið taldi sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætrar háttsemi H hf. Héraðsdómur hafnaði beiðninni á þeim grundvelli að K hf. væri móðurfélag, en KB ehf. dótturfélag K hf. hafi rekið KR. K hf. ætti því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá ætlað tjón metið heldur KB ehf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lögð hafi verið fram gögn sem staðfesti að verslanir KR hafi verið reknar undir kennitölu K hf. og enginn rekstur hafi verið hjá KB ehf. Var því fallist á að K hf. ætti lögvarinna hagsmuna að gæta við að fá mat um ætlað tjón sitt. Þá var talið að málsástæða H hf. um að það reki þrjár verslanir sem hver um sig njóti aðildarhæfis væri of seint fram komin. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og fallist á kröfu K hf. um dómkvaðningu matsmanna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að kveðja tvo menn til að framkvæma mat í samræmi við matsbeiðni sóknaraðila 21. júlí 2009. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Af hálfu sóknaraðila er fram komið að hann hyggist höfða mál á hendur varnaraðila vegna þess fjárhagslega tjóns, sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna ólögmætrar háttsemi varnaraðila, sem Samkeppniseftirlitið hafi talið vera andstæða samkeppnislögum og staðfest hafi verið með úrskurði áfrýjunarnefndar samkeppnismála. Um heimild til að leita eftir mati á tjóni sínu áður en mál sé höfðað vísar sóknaraðili til XII. kafla laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði var matsbeiðni sóknaraðila hafnað. Í forsendum héraðsdóms var vísað til þess að óskað sé mats á því hvaða tjóni háttsemi varnaraðila hafi valdið sóknaraðila vegna reksturs Krónunnar, en ekki vegna reksturs annarra verslana, sem sóknaraðili kveðist eiga. Krónubúðin sé einkahlutafélag og dótturfélag sóknaraðila, sem sé móðurfélagið. Sóknaraðili eigi því ekki lögvarða hagsmuni af því að fá ætlað tjón bætt heldur dótturfélag hans, Krónubúðin ehf. Á þeim grundvelli var matsbeiðni sóknaraðila hafnað.
Mál nr. 713/2012
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð
HSÍ lýsti kröfu við slitameðferð K hf. sem slitastjórn félagsins samþykkti aðeins að hluta sem almenna kröfu. Deildu aðilar um það hvort stór hluti kröfu HSÍ, sem reist var á grundvelli samstarfssamnings aðila frá árinu 2008, væri styrkur sem félli undir hugtakið „gjöf“ samkvæmt 3. tl. 114. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og skyldi því flokkast sem eftirstæð en ekki almenn krafa. Í áðurgreindum samningi var ákvæði sem bar yfirskriftina „Styrkur bankans til HSÍ“ og var greiðslum samkvæmt því ákvæði skipt í tvennt. Var annars vegar um að ræða greiðslur vegna afmarkaðra verkefna sem fólu í sér margs konar skyldur HSÍ og hins vegar greiðslur sem ekkert sérstakt endurgjald kom fyrir. Laut krafa HSÍ í málinu að þeim greiðslum. Talið var að staðið hefði K hf. nær að færa sönnur fyrir ástæðum þess að samningurinn varð þess efnis, sem raun varð á, en það hafði K hf. ekki gert. Þá þótti ekki óvarlegt að ætla að samanlagt verðmæti skyldna HSÍ samkvæmt samningnum hefði verið meira fyrir K hf. en nam umsömdum greiðslum vegna þeirra. Þar sem K hf. hafði í engu upplýst hvert þetta verðmæti gæti hafa verið, varð að leggja til grundvallar að allar greiðslur samkvæmt samningnum hefðu í raun verið endurgjald fyrir þær skyldur sem samningurinn lagði HSÍ á herðar. Féll krafa HSÍ því ekki undir hugtakið gjöf í framangreindum skilningi og var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að flokka kröfuna sem almenna kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. desember sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2012, þar sem viðurkennd var krafa varnaraðila við slit sóknaraðila að fjárhæð 12.000.000 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., svo og að varnaraðila væri heimilt að skuldajafna kröfu sinni við gagnkröfu sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. áðurgreindra laga. Sóknaraðili krefst þess að af kröfu varnaraðila verði 2.000.000 krónur viðurkenndar sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og honum heimilað að neyta skuldajafnaðar með þeim hluta hennar, en að öðru leyti verði henni veitt staða í réttindaröð eftir 114. gr. sömu laga. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem hann krefst í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti og kemur því krafa hans um málskostnað í héraði ekki frekar til álita. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gerði sóknaraðili, sem þá hét Kaupþing banki hf., svonefndan samstarfssamning við varnaraðila og var hann dagsettur 15. janúar 2006. Við 3. grein samningsins, sem var ritaður á bréfsefni sóknaraðila, var fyrirsögnin: „Styrkur bankans til HSÍ“ og skiptist fyrsti hluti greinarinnar í tvo stafliði. Í a. lið hennar kom fram að sóknaraðili skyldi greiða varnaraðila 24.000.000 krónur í tólf jöfnum áföngum á þriggja mánaða fresti frá 1. janúar 2007 til 1. október 2009, en ekki var greint nánar frá því í hvaða skyni greitt yrði. Í b. lið sömu greinar sagði á hinn bóginn að sóknaraðila bæri að greiða varnaraðila 4.800.000 krónur „fyrir að vinna verk skv. 4. gr. samningsins“, en þá fjárhæð átti sóknaraðili að inna af hendi með tólf jöfnum greiðslum á sömu dögum og tilgreindir voru í a. lið 3. greinar. Í 4. grein samningsins voru í 15 stafliðum taldar upp „skyldur HSÍ“, svo sem sagði í fyrirsögn hennar. Í fjórum fyrstu liðunum var kveðið á um að merki sóknaraðila yrði á keppnisbúningum karlalandsliðsins í handknattleik, framanvert á treyju og „áberandi stærst þeirra auglýsinga“ sem þar yrðu, svo og á æfingagöllum, leikmannapeysum og úlpum. Í fimmta liðnum var mælt fyrir um að merki sóknaraðila yrði sett á áberandi stað á heimasíðu varnaraðila og tenging höfð þaðan til heimasíðu sóknaraðila. Í þeim sjötta var kveðið á um svonefndar gólfmerkingar og „rúllu-skilti“ sóknaraðila á öllum heimaleikjum karlalandsliðsins. Með sjöunda liðnum skuldbatt varnaraðili sig til þess hvorki að auglýsa né taka þátt í kynningu annarra fjármálafyrirtækja. Í áttunda og níunda liðnum var kveðið á um skyldu varnaraðila til að láta sóknaraðila í té 40 boðsmiða á alla landsleiki í handknattleik hér á landi og veita að auki viðskiptavinum sóknaraðila 20% afslátt af aðgöngumiðum á „völdum heimaleikjum“ karlalandsliðsins. Samkvæmt tíunda liðnum bar varnaraðila að gefa ungum viðskiptavinum sóknaraðila kost á því tvívegis á ári að hitta karlalandsliðið, fylgjast með æfingum þess og fá eiginhandaráritanir, en í þeim ellefta var mælt fyrir um að leikmenn og þjálfarar sama landsliðs myndu taka þátt í „kynningarstarfi bankans í sjónvarpi og blöðum“, þar á meðal í auglýsingum, sem sóknaraðila væri frjálst að nota án sérstakra greiðslna. Í tólfta og þrettánda liðnum kom fram að varnaraðili myndi hafa merki sóknaraðila á bréfsefni sínu og tæki einnig að sér að koma á framfæri kynningarefni þess síðarnefnda í tengslum við landsleiki. Í þeim fjórtánda sagði að kynna ætti sóknaraðila á kostnað hans „sem einn af aðalstyrktaraðilum“ varnaraðila í auglýsingum við sjónvarpsútsendingar landsleikja. Loks var í síðasta liðnum kveðið á um að varnaraðili héldi árlega svonefndan handboltaskóla fyrir unga leikmenn, sem yrði kenndur við báða aðilana sameiginlega, en þar fengju starfsmenn sóknaraðila tækifæri til að kynna starfsemi sína fyrir þátttakendum. Þá er þess að geta að í 8. gr. samningsins sagði eftirfarandi: „Skattalegar afleiðingar, sem þessi samningur leiðir til fyrir annan samningsaðila, skulu ekki hafa áhrif á hinn aðila samningsins.“ Í greinargerð varnaraðila fyrir héraðsdómi var staðhæft að sóknaraðili hafi samið framangreindan samning, svo og að sá háttur að skipta „þóknunum“ til sín í tvennt, annars vegar í styrk og hins vegar „auglýsingar“ eins og gert hafi verið með 3. og 4. grein hans, hafi verið „til aðgreiningar í bókhaldi“ sóknaraðila og hafi það ekki verið „sérstaklega rætt“ við varnaraðila, enda hafi þetta einu mátt gilda fyrir hann. Þessu til stuðnings lagði varnaraðili fram í héraði yfirlýsingu frá fyrrum markaðsstjóra sóknaraðila, sem var þó ekki staðfest fyrir dómi. Sóknaraðili hefur andmælt þessum staðhæfingum, en tekið um leið fram að varnaraðili hafi á engu stigi gert athugasemdir „við uppsetningu samningsins hvað varðar skiptingu á greiðslum í styrk annars vegar og auglýsingagreiðslur hins vegar“, svo sem komist var að orði í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi. Í samræmi við ákvæði í 3. grein samningsins mun varnaraðili hafa sent sóknaraðila reikninga og greiðsluseðla vegna þeirra greiðslna, sem þar var kveðið á um, og virðist sem reikningarnir og seðlarnir hafi hverju sinni verið tveir, annars vegar vegna fjárhæðar, sem mælt var fyrir um í a. lið greinarinnar, og hins vegar í b. lið hennar. Í dæmaskyni hafa verið lögð fram í málinu gögn vegna greiðslna, sem voru á gjalddaga 1. júlí 2008, en samkvæmt reikningi fyrir greiðslu eftir b. lið 3. greinar samningsins var fjárhæð hennar 321.285 krónur að viðbættum virðisaukaskatti, 78.715 krónum, eða alls 400.000 krónur. Reikningur fyrir greiðslu eftir a. lið sömu greinar, að fjárhæð 2.000.000 krónur, var á hinn bóginn án virðisaukaskatts. Fjármálaeftirlitið neytti 9. október 2008 heimildar í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í sóknaraðila, víkja stjórn hans frá og setja yfir hann skilanefnd. Samkvæmt gögnum málsins er óumdeilt að sóknaraðili hafi á því stigi verið búinn að inna af hendi greiðslur til varnaraðila samkvæmt 3. grein samnings þeirra til og með gjalddaga 1. júlí 2008, en eftir það hafi frekari greiðslur ekki farið fram. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðila skipuð slitastjórn 22. apríl 2009, en í framhaldi af áðurnefndum aðgerðum Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008 var tilteknum eignum og skuldbindingum sóknaraðila ráðstafað til Nýja Kaupþings banka hf. og liggur fyrir að upp frá því hafi sóknaraðili ekki haft á hendi almenna starfsemi sem fjármálafyrirtæki. Varnaraðili lýsti 26. ágúst 2009 kröfu við slit sóknaraðila um fimm síðustu greiðslurnar samkvæmt samningi þeirra, sem voru á gjalddaga á tímabilinu frá 1. október 2008 til sama dags á árinu 2009, samtals að fjárhæð 12.000.000 krónur. Kröfunni var lýst sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og jafnframt krafist „skuldajafnaðar á móti yfirdráttarheimild á reikningi“ varnaraðila, sem ekki var tilgreindur frekar. Ágreiningur reis um viðurkenningu kröfunnar, en að endingu tók sóknaraðili þá afstöðu að hann væri samþykkur því að 2.000.000 krónur af henni yrðu viðurkenndar á þann hátt, sem varnaraðili krafðist. Sóknaraðili lýsti sig jafnframt samþykkan því að afgangur kröfunnar, 10.000.000 krónur, yrði viðurkenndur við slitin, en með stöðu í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991. Við þetta síðastnefnda felldi varnaraðili sig ekki og er það ágreiningsefni aðilanna til úrlausnar í málinu. II Svo sem nánar er lýst í hinum kærða úrskurði reisir sóknaraðili málatilbúnað sinn á því að gera verði greinarmun á þeim greiðslum, sem honum bar að inna af hendi annars vegar samkvæmt a. lið 3. greinar samnings síns við varnaraðila og hins vegar eftir b. lið sömu greinar. Greiðslur eftir a. lið hafi verið styrkur, eins og beinlínis sagði í fyrirsögn greinarinnar, og verði að líta svo á að sóknaraðili hafi með þessu gefið fyrirheit um gjöf, sem standi í réttindaröð við slit hans eftir áðurnefndum 3. tölulið 114. gr. laga nr. 21/1991. Á hinn bóginn hafi verið tekið fram í b. lið 3. greinar að greiðslurnar, sem þar voru tilgreindar, kæmu „fyrir að vinna verk skv. 4. gr. samningsins“, en á þeim grunni telji sóknaraðili kröfu um þær njóta rétthæðar eftir 113. gr. sömu laga. Í málinu hefur sóknaraðili ekki borið fyrir sig að gagnkvæmar skyldur aðilanna hafi fallið niður við það að hann hafi látið af almennri starfsemi sem fjármálafyrirtæki í október 2008 og ekki þarfnast upp frá því auglýsinga eða annars þess, sem um ræddi í 4. grein samnings þeirra. Varnaraðili hefur staðhæft eins og áður segir að sú aðgreining á greiðslum, sem fram kom í a. og b. lið 3. grein samningsins, hafi verið gerð að tilhlutan sóknaraðila og vegna þarfa hans án þess að um þetta hafi verið rætt milli þeirra. Þessari staðhæfingu, sem fær stuðning í framlagðri yfirlýsingu fyrrum starfsmanns sóknaraðila, hefur verið mótmælt, en þó með þeim hætti að sóknaraðili hefur sem fyrr greinir vísað jafnframt til þess að varnaraðili hafi aldrei hreyft athugasemdum vegna þessa efnis samningsins. Þótt varnaraðili hafi bersýnilega haft hag af því að 5/6 hlutar af heildargreiðslum frá sóknaraðila teldust í orði kveðnu styrkur, sem hann greiddi ekki virðisaukaskatt af, verður að líta til þess að samningurinn var ritaður á bréfsefni sóknaraðila og verður því að ætla að hann hafi fært texta samningsins í letur. Sóknaraðila hefði af þessum sökum staðið nær að færa sönnur fyrir ástæðum þess að samningurinn hafi að þessu leyti orðið þess efnis, sem raun varð á. Það hefur hann ekki gert. Meðal þess, sem sóknaraðili átti að njóta eftir áðurnefndum ákvæðum 4. greinar samningsins, voru heimildir til að hafa auglýsingar á og við keppnisvelli, þar sem kappleikir karlalandsliðsins í handknattleik færu fram hér á landi, en alkunna er að slíkir leikir hafi iðulega verið sýndir í heild eða að hluta í sjónvarpi. Í sömu grein var einnig gert ráð fyrir annars konar auglýsingum, bæði óbeinum og beinum, en í gögnum málsins eru meðal annars fréttagreinar úr dagblöðum um kappleiki karlalandsliðsins ásamt ljósmyndum af leikmönnum í búningum með áberandi merki sóknaraðila, svo og auglýsingar frá honum um hamingjuóskir til liðsins vegna afreka á alþjóðlegum mótum með ljósmyndum af einstökum leikmönnum. Auk þessa skuldbatt varnaraðili sig til að láta sóknaraðila í té án frekara endurgjalds tiltekinn fjölda aðgöngumiða að landsleikjum í handknattleik, svo og til að veita viðskiptavinum þess síðarnefnda fimmtungs afslátt af miðaverði á völdum leikjum karlalandsliðsins, svo sem komist var að orði í samningnum. Ekki er óvarlegt að ætla að samanlagt verðmæti þessa hafi verið meira fyrir sóknaraðila en sem nam þeim 1.600.000 krónum, sem honum bar árlega að greiða varnaraðila samkvæmt b. lið 3. greinar samningsins. Með því að sóknaraðili hefur í engu upplýst hvert þetta verðmæti gæti nánar hafa verið verður að þessu virtu að leggja til grundvallar að allar greiðslur samkvæmt báðum stafliðum 3. greinar samningsins hafi í raun verið endurgjald fyrir skyldur varnaraðila eftir 4. grein hans. Samkvæmt framansögðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest, þar á meðal ákvæði hans um málskostnað. Með vísan til röksemda, sem þar voru færðar fyrir því ákvæði, eru ekki efni til annars en að kærumálskostnaður falli einnig niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 431/1998
Landskipti Sameign
Ó og V, eigendur jarðarinnar Háfs, kröfðust þess að viðurkenndur yrði beinn eignarréttur þeirra yfir tilteknu landssvæði í Djúpárhreppi. Töldu þeir að landsvæðið tilheyrði Háfi og hefði aldrei verið frá jörðinni skilið. J, S og K, eigendur jarðanna Hala og Háfshóls töldu hins vegar að svæðið væri í óskiptri sameign Háfshóls, Hala og Háfs með Háfshjáleigu í jöfnum hlutföllum. Fyrir lá að Háfshverfið var upphaflega í eigu eins aðila og höfðu hjáleigurnar Háfshóll og Hali verið byggðar út frá landnámsjörðinni Háfi. Ekki var á það fallist að í skiptagerð árið 1929, þar sem skipt var tilteknu beitilandi og engjum að beiðni eigenda Háfshóls og Hala, hefði falist endanleg skipting lands til Háfshóls og Hala. Að virtum gögnum málsins þótti J, S og K hafa tekist að færa að því fullgild rök að hið umdeilda landsvæði hafi verið í óskiptri sameign framangreindra jarða. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að fallast á kröfu þeirra um að viðurkennt yrði að Ó og V tilheyrði í óskiptri sameign aðeins 1/3 hluti svæðisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 22. október 1998. Þeir krefjast þess, að viðurkenndur verði með dómi beinn eignarréttur þeirra sem eigenda jarðarinnar Háfs, áfrýjandans Ólafs að þremur fjórðu og áfrýjandans Víðis Reyrs að einum fjórða, að því landsvæði innan Djúpárhrepps, Rangárvallasýslu, sem auðkennt er á uppdrætti og nefnt hefur verið Háfsgljá og Háfsfjara, þannig hnitmerkt: Frá punktinum 101 (x-633229,9/y-362469,7) að punktinum 102 (x-631400,2/y-364322,4), frá þeim punkti að punktinum 103 (x-631902,3/y-364603,9), frá þeim punkti að punktinum 104 (x-632252,6/y-365017,1), frá þeim punkti að punktinum 105 (x-632264,7/y-365403,0), frá þeim punkti að punktinum 106 (x-635848,9/y-366423,5), frá þeim punkti að punktinum 107 (x-636232,1/y-366075,1), frá þeim punkti fjöruborð Þjórsár að punktinum 108 (x-637918,5/y-366257,1), frá þeim punkti að punktinum 109 (x-637886,0/y-366077,9), en þaðan sjávarborð að punktinum 110 (x-634974,4/y-363950,8), frá þeim punkti að punktinum 111 (x-634927,9/y-364041,6), frá þeim punkti að punktinum 112 (x-633831,7/y-363060,8), frá þeim punkti að punktinum 113 (x-633857,7/y-363001,4) og þaðan sjávarborð að punktinum 101. Til vara gera áfrýjendur þá dómkröfu, að viðurkenndur verði eignarréttur áfrýjandans Ólafs sem eiganda Háfs að þremur fjórðu og Víðis Reyrs sem eiganda Háfshjáleigu og eiganda Háfs að einum fjórða að ofangreindu landsvæði, þannig að Háfi og Háfshjáleigu tilheyri 40,74% landsvæðisins í óskiptri sameign með Hala og Háfshóli. Í báðum tilvikum krefjast áfrýjendur sýknu af kröfu réttargæslustefndu um ómaksþóknun og að þeim verði dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndu gera ekki sjálfstæðar dómkröfur að öðru leyti en því, að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um málskostnað þeim til handa. Þá krefjast þeir málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda Kristrún Sigurðardóttir andaðist 19. júní 1999. Dánarbúi hennar hefur ekki verið skipt, og tekur það við aðild hennar að málinu. Mörg ný skjöl hafa verið lögð fram. I. Eins og lýst er í héraðsdómi deila aðilar um eignarrétt að Háfsfjöru og Háfsgljá. Ekki er deilt um mörk þessa svæðis, sem er strandlengja, talin 1089 ha að stærð. Áfrýjendur telja, að hið umdeilda landsvæði tilheyri landnámsjörðinni Háfi og hafi aldrei verið frá henni skilið. Hafi þeir eignast jörðina með gögnum og gæðum samkvæmt fullgildum eignaafsölum og telji því til beins eignarréttar yfir svæðinu. Út úr jörðinni hafi verið byggðar hjáleigurnar Háfshjáleiga, Háfshóll, Hali og Horn, sem hafi fengið úrskipt ákveðnu landi, þegar þær hættu að vera hjáleigur og urðu eignarjarðir. Allt land innan Háfshverfisins, sem ekki hafi þannig verið lagt til hjáleiganna, þar á meðal hið umdeilda landsvæði, hafi áfram verið í eigu landnámsjarðarinnar Háfs. Stefndu telja aftur á móti, að hið umdeilda svæði sé í óskiptri sameign Háfshverfisjarða í hlutföllunum einn á móti þremur, það er Háfshóls, Hala með Horni og Háfs með Háfshjáleigu. II. Fyrir liggur, að upphaflega var Háfshverfið í eigu eins aðila og voru framangreindar hjáleigur byggðar út frá landnámsjörðinni Háfi. Hvorki liggur ljóst fyrir hvenær það var né hvenær hjáleigurnar voru seldar til eignar, en í jarðabók yfir Rangárvallasýslu 1802-1804 kemur fram, að búið var að selja Háfshól og Hala. Í Nýrri jarðabók fyrir Ísland 1861 voru hjáleigurnar fyrst metnar sjálfstætt sérstöku jarðamati, hver hjáleiga fyrir sig. Með skiptagjörðinni 25. júní 1929, sem fram fór á grundvelli landskiptalaga nr. 57/1927 og lýst er í héraðsdómi, var skipt beitilandi og engjum með Kálfalæk, að beiðni eigenda Hala og Háfshóls, og var skipt eftir jarðamati frá 1861 að tillögu úttektarmanna. Áfrýjendur telja, að þá hafi Hala og Háfshól endanlega verið skipt úr landi Háfs. Skipt hafi verið því sameiginlega landi, sem enn var óskipt og annað land hafi ekki verið sameiginlegt. Í skiptagerðinni 1929 er ekki tekið fram, að verið sé að skipta öllu landi jarðarinnar Háfs með tæmandi hætti heldur aðeins beitilandi og engjum. Með gerðinni var ekki aðeins verið að skipta út landi til Háfshóls og Hala heldur var einnig verið að afmarka land Háfs. Verður ekki talið, að með gerðinni hafi farið fram endanleg skipting lands gagnvart stefndu. Í þinglýstri lögfestu 1874, þar sem lýst var mörkum Háfsjarðarinnar í heild, er merkjum lýst til sjávar, og svo var einnig gert í þinglýstri landamerkjaskrá 1885, hvorttveggja undirritað af öllum eigendum umræddra jarða. Árið 1922, er sátt var gerð um Ásfjöru, sem liggur að því svæði sem um er deilt, komu allir eigendur Háfshverfis sameiginlega fram gagnvart eigendum Áss. Við skipti haustið 1938 á svokölluðum Fiskivatnseyrum, sem er svipað landsvæði og hér er deilt um, var skipt í þrjá jafna hluta. Fékk Hali 1/3 hluta, Háfur og Háfshjáleiga 1/3 og Háfshóll 1/3. Bendir það til samkomulags um, að svæðið væri í óskiptri sameign í þeim hlutföllum. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms ber að staðfesta að stefndu hafi tekist að sanna, að hið umdeilda landsvæði hafi verið í óskiptri sameign jarðanna í Háfshverfinu. Þá ber einnig að staðfesta, að réttarsátt sú, sem gerð var 20. janúar 1932, hafi falið í sér breytingu á skiptagerðinni frá 1929 en ekki sölu á tilteknu landi. Staðfesta ber ákvæði héraðsdóms um málskostnað og dæma ber áfrýjendur til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Ólafur Þórarinsson og Víðir Reyr Þórsson, greiði in solidum stefndu, Jóni V. Karlssyni, Sigurjóni Sigurðssyni og dánarbúi Kristrúnar Sigurðardóttur, samtals 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Áfrýjendur greiði in solidum réttargæslustefndu, Sigþóri Jónssyni, Eydísi Indriðadóttur, Guðmundi Haukssyni, Hermanni Guðjónssyni, Guðrúnu Guðjónsdóttur, Ingveldi Guðjónsdóttur og Jóni Hauki Guðjónssyni, samtals 30.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Héraðsdómur Suðurlands 29. júlí 1998. Mál þetta er höfðað með stefnu útgefinni 27. nóvember 1997. Það var þingfest 16. desember 1997 og dómtekið 8. júní s.l. Stefnendur málsins eru Ólafur Þórarinsson, kt. 210728-7599, Háfi og Víðir Reyr Þórsson, kt. 250971-5089, Háfi II, Djúpárhreppi; Rangárvallasýslu. Stefndu eru Jón V. Karlsson, kt. 170133-4209, Hala, Djúpárhreppi, Rangárvallasýslu, eigandi jarðarinnar Hala, Djúpárhreppi, Sigurjón Sigurðsson, kt. 080527-3499, Hvassaleiti 16, Reykjavík og Kristrún Sigurðardóttir, kt. 190425-3129, Efstasundi 97, Reykjavík, eigendur jarðarinnar Háfshóls, Djúpárhreppi. Réttargæslustefndu eru eigendur jarðarinnar Áss, Ásahreppi, Rangárvallasýslu: Sigþór Jónsson, Eydís Indriðadóttir og Guðmundur Hauksson, Ási I, Hermann, Guðrún, Ingveldur og Jón Haukur Guðjónsbörn, Ási II til IV. Eigendur jarðarinnar Fljótshóla, Gaulverjabæjarhreppi, Árnessýslu: Einar, Jón Kristinn, Guðrún og Jóna Sturlubörn og Júlíus Júlíusson, Fljótshólum I, Arnar Bjarnason, Fljótshólum II og III, Pálmi Þormóðsson, Fljótshólum IV og Djúpárhreppur Dómkröfur. Dómkröfur stefnenda eru: 1. Aðallega, að viðurkenndur verði með dómi beinn eignarréttur þeirra, sem eigenda jarðarinnar Háfs, Ólafs að þremur fjórðu og Víðis Reyrs að einum fjórða, að því landssvæði innan Djúpárhrepps, Rangárvallasýslu, sem auðkennt er á meðfylgjandi uppdrætti og nefnt hefur verið Háfsgljá og Háfsfjara, þannig hnitmerkt: Frá punktinum 101 (x-633229,9/y-362469,7) að punktinum 102 (x-631400,2/y-364322,4), frá þeim punkti að punktinum 103 (x-631902,3/y-364603,9), frá þeim punkti að punktinum 104 (x-632252,6/y-365017,1), frá þeim punkti að punktinum 105 (x-632264,7/y-365403,0), frá þeim punkti að punktinum 106 (x-635848,9/y-366423,5), frá þeim punkti að punktinum 107 (x-636232,1/y-366075,1), frá þeim punkti fjöruborð Þjórsár að punktinum 108 (x-637918,5/y-366257,1), frá þeim punkti að punktinum 109 (x-637886,0/y-366077,9), en þaðan sjávarborð að punktinum 110 (x-634974,4/y-363950,8), frá þeim punkti að punktinum 111 (x-634927,9/y-364041,6), frá þeim punkti að punktinum 112 (x-633831,7/y-363060,8), frá þeim punkti að punktinum 113 (x-633857,7/y-363001,4) og þaðan sjávarborð að punktinum 101. 2. Til vara, að viðurkenndur verði eignarréttur Ólafs, sem eiganda Háfs að þremur fjórðu og Víðis Reyrs sem eiganda Háfshjáleigu og eiganda Háfs að einum fjórða, að ofangreindu landsvæði innan Djúpárhrepps, Rangárvallasýslu, sem auðkennt er með meðfylgjandi uppdrætti og nefnt hefur verið Háfsgljá og Háfsfjara, þannig að Háfi og Háfshjáleigu tilheyri 40,74% landsvæðisins í óskiptri sameign með Hala og Háfshóli. 3. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar að skaðlausu skv. 130. gr. eml. 91/1991 og virðisaukaskatts á málskostnað skv. l. nr. 50/1988. Dómkröfur stefndu eru: 1. Aðallega krefjast stefndu sýknu af öllum kröfum stefnenda. 2. Til vara er þess krafist að Háfi og Háfshjáleigu tilheyri aðeins 1/3 hluti þess lands sem kröfugerð stefnenda tekur yfir. 3. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefnendum verði in solidum gert að greiða stefndu málskostnað skv. málskostnaðarreikningi og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefndu til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Af hálfu réttargæslustefndu, Sigþórs Jónssonar, Eydísar Indriðadóttur, Guðmundar Haukssonar, Hermanns, Guðrúnar Ingveldar og Jóns Hauks Guðjónsbarna er krafist ómaksþóknunar, en engar kröfur eru gerðar á hendur þeim. Sáttatilraunir í þessu máli hafa reynst árangurslausar. Málsástæður og önnur atvik. Í marsmánuði 1997 strandaði kaupskipið Vikartindur í svonefndri Háfsfjöru skammt austan ósa Þjórsár. Í framhaldi af því risu deilur um eignarrétt á Háfsfjöru og svonefndri Háfsgljá. Hið umdeilda svæði er í suðri afmarkað af Atlantshafinu, að vestan af Þjórsá til Háfsósa, að austan séu mörkin síðan Háfsósar, að skurði, er kemur í Háfsósa, rétt fyrir neðan brúna yfir Háfsósa, síðan sá skurður að landmörkum Háfs og Þykkvbæinga og síðan að austan þau landmörk til sjávar. Landsvæði það sem deilt er um hér er strandlengja, talin 1.089 ha að stærð, sem fram yfir miðbik þessarar aldar hefur að mestu leyti verið nær ógróinn sandur. Er landsvæðið hæst við sjó fram, þar sem myndast hefur fjörukambur, en lækkar síðan inn til landsins, að svokölluðum Háfsósum, en svo hefur Kálfalækur heitið fyrir innan brúna yfir Háfsósa heim að Háfshverfisbæjum. Til margra ára var landsvæði þetta á vori hverju undirorpið vatnavöxtum Þjórsár og Markarfljóts og á veturna var landsvæðið alísa og skóf þá sandinn yfir ísinn, inn á graslendið næst Gljánni. Vegna landgræðslustarfa, fyrst Sandgræðslu Íslands og síðan Landgræðslu ríkisins, allt frá 1928, hefur náðst að hefta sandfokið. Er sá árangur helst því að þakka að svæðið hefur verið friðað, en einnig hefur verið sáð í landið og borið á það, þó að í takmörkuðum mæli hafi verið. Í mars 1997 hafði umrætt svæði tekið miklum stakkaskiptum gróðurfarslega og var víða orðinn samfelldur gróður þar sem raki var til staðar, en annars staðar þakti melgresi landið að mestu, en einnig voru þar melhólar með ógrónu svæði á milli. Vegna strands Vikartinds, varð gróður í Háfsgljánni fyrir verulegum skemmdum að mati stefnenda vegna aðgerða á strandstað, án þess að stefnendur gætu aðhafst nokkuð, þar sem eignatilkall þeirra hafði hvorki verið viðurkennt af yfirvöldum né eigendum jarðanna Hala og Háfshóls. Ekki er ágreiningur um að reki hefur verið nýttur af eigendum Háfshverfisins, en ekki er ágreiningslaust milli málsaðila hver önnur not hafa verið af svæðinu. Virðist þó að hluti svæðisins hafi verið nýttur sem slægjur um skeið og jafnframt hefur verið skorið korn fyrr á árum auk einhverrar beitar. Stefnendur byggja aðalkröfu sína á, að frá því land var numið, milli Þjórsár og Rangár, hafi hið umdeilda landsvæði tilheyrt landnámsjörðinni Háfi og aldrei verið frá henni skilið. Hafi stefnendur eignast jörðina Háf með gögnum og gæðum skv. fullgildum eignaafsölum og telji því til beins eignarréttar yfir landsvæðinu. Fyrir aðalkröfu sinni færa stefnendur ennfremur neðangreindar málsástæður: 1) Í lögfestu frá 1874, og landamerkjaskrá frá 1885 fyrir Háfshverfi, sé hið umdeilda svæði innan marka jarðarinnar Háfs. Bæði lögfestan og landamerkjaskráin séu undirrituð af eiganda Háfs og umráðamönnum hjáleigna Háfs. Af þessum gerningum leiði stefnendur rétt sinn. Landamerkjaskráin sé einnig samþykkt af eigendum Fljótshóla og Þykkvabæjarjarða. 2) Að í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1708 segi, að Háfur eigi reka fyrir landi sínu, og í vísitasíugjörð síra Skúla Gíslasonar frá 1884 segi að Háfsfjara tilheyri Háfi. 3) Að Hali og Háfshóll hafi verið hjáleigur Háfs, skv. jarðamatinu frá 1861. Af því leiði, að undir lögfestuna frá 1874 og landamerkjaskrána frá 1885, riti hjáleigubændur, hvað varðar hjáleigurnar Háfshjáleigu, Horn, Hala og Háfshól. Engin gögn hafi fundist þar sem tekið sé fram, að jarðir þessar séu ekki lengur hjáleigur. Sé hjáleiga skiki úr lögbýli, sem hjáleigubóndi fékk til afnota. Hafi þessi staðreynd í för með sér, að stefndu geti ekki með nokkru móti talist eiga land utan landamerkja jarða sinna. Áréttað sé, að allt Háfshverfið hafi upphaflega tilheyrt landnámsjörðinni Háfi. Sé því ómögulegt, að hinar jarðirnar, hjáleigurnar, hafi öðlast rétt til frekara lands en nú hafi sannanlega verið til þeirra skipt. 4) Stefnendur benda á, að í fasteignamati frá 1918 sé tekið fram, að Háfshverfisjarðirnar eigi saman óskipt beitiland. Þar sem land þetta hafi upphaflega verið eign Háfs, hafi slíkt ekki orðið, án þess að samkomulag tækist, milli eigenda Háfs og eigenda annarra jarða, á þann veg að beitilandinu yrði skipt. Engu slíku sé hins vegar til að dreifa varðandi Háfsgljánna og Háfsfjöruna, sem leiði til þess að eigendur höfuðbýlisins Háfs teljist einir eigendur svæðisins. 5) Þá benda stefnendur á, til frekari stuðnings, að þau eignarskilríki sem tilgreind séu fyrir hjáleigunum Hala og Háfshóli, í veðmálabókum Rangárvallasýslu, sýni að eigendur þeirra geti ekki átt nokkurn rétt til þessa svæðis. Lögfestunnar frá 1874 sé getið, sem eignarheimildar hjáleigna. Telja stefnendur að með engu móti verði séð, að nokkrir seinni tíma gerningar hafi breytt stöðu þeirra eða skapað þeim aukinn rétt. Því þurfi stefndu að sanna að jarðir þeirra séu ekki lengur hjáleigur og að jörðunum tilheyri land utan landamerkja þeirra. 6) Stefnendur telja, að stefndu beri sönnunarbyrðina fyrir því, að stefndu séu að einhverju leyti eigendur hins umdeilda svæðis. Stefnendur hafa lagt fram þinglesin skilríki, eignarrétti sínum til grundvallar. Verði stefndu því að sýna fram á með óyggjandi hætti og skjalfestum heimildum, með hvaða hætti eignarréttur þeirra að hinu umdeilda svæði hafi stofnast. 7) Stefnendur benda á, að þó til væru gögn sem sýndu að reka hafi verið skipt í ákveðnum hlutföllum milli jarðanna, sé einungis um að ræða tiltekin hlunnindi, sem geti ekki með nokkru móti verið grundvöllur þess, að stefndu teljist eiga hluta af hinu umdeilda landsvæði, enda hlunnindi ekki bundin beinum eignarrétti. 8) Stefnendur byggja á því að milli þeirra sé skipting landsvæðisins, eins og kemur fram í dómkröfum, að stefnandi Ólafur telji til réttar að þremur fjórðu yfir jörðinni Háfi, en stefnandi Víðir Reyr að fjórðungi. Sé það í samræmi við þau hlutföll, sem verið hafa á milli stefnanda Ólafs og Sigurbjörns Halldórssonar, þegar þeir keyptu jörðina árið 1951. Leiði því stefnendur rétt sinn að hinu umdeilda landsvæði af eignarhaldi sínu að landnámsjörðinni Háfi og hafi til þess lögvarinn rétt að fá staðfestan með dómi beinan eignarrétt að hinu umdeilda landsvæði, samkvæmt þinglýstum skilríkjum. Þannig fáist úr því skorið, hvort stefndu geti leitt rétt sinn til hins umdeilda landsvæðis, samkvæmt eignarhaldi yfir Hala og Háfshóli. Varakröfu sína styðja stefnendur neðangreindum málsástæðum: Að lokum mótmæla stefnendur því viðhorfi, sem kemur fram í bréfum stefndu til sýslumannsins í Rangárvallasýslu, að landinu eigi að skipta þannig milli jarðanna, að Hali fái 1/3, Háfshóll 1/3 og Háfur og Háfshjáleiga sameiginlega 1/3. Benda stefnendur á, að ekki séu til staðar nein gögn, er sýni fram á réttmæti þessarar skiptingar, en um þau atriði beri stefndu sönnunarbyrðina. Stefndu byggja kröfu sína um sýknu á því, að Háfsgljá og Háfsfjara, að þeim hluta sem kröfugerð stefnenda tekur til, séu í óskiptri sameign Háfshverfisjarða í hlutföllunum einn á móti þremur, þ.e. Háfshóls, Hala og Háfi með Háfshjáleigu. Í öllum skjallegum heimildum sé landi Háfshverfisjarða lýst sameiginlega og því sem hverfinu tilheyrir. Í sóknarlýsingu sr. Benedikts Eiríkssonar sé Háfshverfisjörðunum sameiginlega lýst, mörkum þeirra og hlunnindum. Í lögfestu frá árinu 1874 sé lýst landamerkjum Háfstorfunnar og undir hana riti eigendur jarðanna. Í beitarbanni frá 1879 sé vísað til fyrrgreindrar lögfestu, sem eigendur og ábúendur Háfshverfisjarðanna hafi gert. Þar hafi eigendur lagt svo til að bann yrði lagt við sauðfjárbeit frá Hólabæjum í Vestur-Landeyjarhreppi í melum, sem Háfshverfisbændur hafi álitið mest arðberandi af öllu því landi sem umræddum jörðum hafi fylgt vegna korns þess sem melarnir gáfu af sér árlega. Undir beitarbannið hafi þáverandi eigendur og ábúendur Háfshverfisins ritað. Stefndu benda einnig á það, að í landamerkjaskrá frá 1885 fyrir jörðina Háf með Háfshjáleigu, Horni, Hala og Háfshól sé að finna lýsingu á sameiginlegu landi þeirra og tekið skýrt fram að undir hana riti sameigendur og ábúendur Háfstorfunnar. Af landamerkjaskránni megi glögglega ráða að landið hafi verið í sameign jarðanna, sbr. orðalagið “sameigendur og ábúendur Háfstorfunnar“. Í fasteignamati frá 1918 sé þess einnig getið að Háfshverfisjarðirnar eigi óskipt beitiland og að landamerki fyrir allri torfunni séu innfærð í landamerkjabók sýslunnar. Þá sé þess getið að þær eigi allar reka á Háfsfjöru. Ennfremur benda stefndu á, að á árinu 1922 hafi risið ágreiningur milli eigenda Áss og eigenda Háfstorfunnar. Í útskrift úr dómsmálabók Rangárvallasýslu segi að þriðjudaginn 27. júní 1922 hafi í aukarétti Rangárvallasýslu verið tekið fyrir: “Ágreiningsmál um landamerki Ásfjöru milli eigenda jarðarinnar Áss, annars vegar, og eigenda Háfstorfunnar hins vegar.“ Til réttarins hafi mætt eigendur Háfshverfisjarða. Sátt hafi orðið með aðilum um merkin og hún hafi verið undirrituð af þeim. Jarðir stefndu hafi við sölu þeirra á sínum tíma, af hálfu eigenda alls Háfshverfisins, orðið sjálfstæðar og fullgildar jarðir með sömu réttarstöðu og jörðin Háfur. Réttarstaða þeirra sem hjáleigna hafi verið bundin því að um væri að ræða leiguábúð frá Háfi. Allt land Háfshverfisjarðanna hafi verið sameign viðkomandi jarða. Í samræmi við það, hafi eigendur jarðanna komið fram sameiginlega þegar ákvarðanir voru teknar er lutu að nýtingu landsins. Síðar hafi verið farið að skipta hinu sameiginlega landi á milli jarðanna. Skiptin á sameiginlegu landi og hlunnindum jarðanna staðfesti hvernig eignarhlutföll hafi verið ákveðin. Við skiptin á beitilandi og engjum með Kálfalæk í Háfshverfi hafi verið farið eftir „forna mati“, þ.e. jarðarmatinu frá 1845 og landinu skipt milli hlutaðeigandi jarða í nefndum hlutföllum, sbr. sáttagerðina frá 20. janúar 1932. Við skiptin á svonefndum Fiskivatnseyrum og hluta af Háfsgljárlandi 25. október 1938 hafi jafnframt verið byggt á sömu hlutföllum. Hlunnindum jarðanna hafi einnig ætíð verið skipt í þrjá jafna hluti. Prestmata 36 kg., sem hafi hvílt á hverfinu, hafi einnig verið skipt með þremur. Stefndu telja, að þótt jarðir þeirra hafi í jarðabókinni frá 1861 verið nefndar hjáleigur með sama hætti og fjölmargar aðrar jarðir, sem nú séu sjálfstæðar og fullgildar sjálfseignarjarðir, breyti það því ekki að hvergi í síðari tíma gögnum, hvorki í afsölum hlutaðeigandi jarða né fasteignamatsbókum, sé þess getið að jarðir stefndu séu hjáleigur. Öll samskipti eigenda jarðanna, bæði fyrr og síðar, bendi til þess að um sjálfstæðar jarðir sé að ræða, sem eigi sameiginlegt land. Í því sambandi benda stefndu jafnframt á, að eigendur og ábúendur annarra jarða í Háfshverfinu hafi aldrei innt af hendi afgjald til eigenda Háfs. Stefndu vekja athygli á því, að við skipti sem fram hafi farið, hafi því aldrei verið borið við af hálfu eigenda Háfs að aðrar jarðir í Háfshverfinu væru hjáleigur. Þvert á móti hafi réttur jarðanna til þess lands, sem skipt hafi verið, og þá í hlutföllunum einn á móti þremur, verið viðurkenndur. Þáverandi eigendur Háfs hafi staðið að þessum skiptum og hafi þeir ekki verið í vafa um hvernig eignarhlutföll Háfshverfisjarða voru, bæði hvað varðaði skipt og óskipt land. Fjörulandið, sem er í óskiptri sameign jarðanna, hafi ávallt verið notað sameiginlega. Stefnendur leiði rétt sinn frá fyrri eigendum og geti því ekki öðlast víðtækari rétt en þann, sem þeim hafi verið afsalað. Engin eldri gögn séu til um misklíð milli Háfshverfisjarðanna að því er hið umdeilda landsvæði varðar. Um varakröfu stefnenda nefna stefndu sérstaklega að með dómssátt, dags. 20. janúar 1932, hafi sameiginlegu landi verið skipt eftir jarðarmatinu frá 1845, „forna mati“, þar sem allt Háfshverfið hafi sameiginlega verið metið 412/3 af hundraði. Hafi landinu verið skipt í hlutföllunum einn á móti þremur. Eigendur jarða í Háfshverfi hafi undirritað sáttina og þar með viðurkennt eignarhlutföll jarðanna í óskiptu landi. Með sátt þessari hafi landskiptum frá 1929 þar sem farið hafi verið eftir jarðarmatinu frá 1861 verið hnekkt. Stefndu telja einnig að síðari skipti hafi verið í samræmi við það samkomulag aðila að miða við 1/3. Við skipti á Fiskivatnseyrum 25. október 1938 hafi sömu hlutföllum verið beitt. Ennfremur hafi hlunnindum ætíð verið skipt með þessum hætti. Lagarök. Stefnendur styðja kröfugerð sína við reglur um réttarsamband höfuðbóls og hjáleigna. Einnig vísa stefnendur til réttarreglna um stofnun og vernd eignarréttinda og réttarreglna um áreiðanleika þinglýstra heimilda. Þá vísa stefnendur til 3. ml. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki. Til grundvallar varakröfu sinni vísa stefnendur til 1. mgr. 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941. Telja stefnendur að sá sem vill skipta á annan hátt en þar er tilgreindur, beri sönnunarbyrðina fyrir því. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna um stofnun eignarréttar og eignarráð fasteignareiganda, 4. mgr. 2. gr. landskiptalaga nr. 46/1941 og almennra meginreglna um sérstaka sameign.
Mál nr. 84/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 3. febrúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. febrúar 2013 klukkan 13 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá er gerð krafa um kærumálskostnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að kröfu um kærumálskostnað verði hafnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 442/1999
Tollalagabrot Skipstjóri Refsiábyrgð Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu
J var ákærður fyrir tollalagabrot með því að hafa sem skipstjóri flutningaskipsins H borið ábyrgð á ólögmætum innflutningi á áfengi með skipinu, sem eigandi hafði ekki fundist að. Ekkert var fram komið um að J hefði verið kunnugt um áfengið, er skipið kom til landsins, og var eingöngu á því byggt af hálfu ákæruvaldsins, að J bæri hlutlæga refsiábyrgð samkvæmt 3. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987, sbr. 124. gr. sömu laga. Að virtum fyrri málslið 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og fyrri málslið 1. mgr. 7. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, var talið, að undantekningar frá þeirri meginreglu refsiréttar, að refsiábyrgð yrði aðeins byggð á sök brotamanns, yrðu að vera skýrt orðaðar í lögum. Talið var, að ekki kæmi skýrlega fram í 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55/1987, að stjórnandi fars bæri hlutlæga refsiábyrgð og í 124. gr. laganna kæmi heldur ekki fram að refsiábyrgð gæti byggst á hlutlægum grunni. Af athugasemdum við frumvarp til tollalaga og forsögu framangreindra ákvæða þótti ekki verða ráðið með ótvíræðum hætti, að stjórnandi fars bæri hlutlæga ábyrgð ef eigandinn fyndist ekki eða refsiábyrgð hans væri reist á öðrum grundvelli en annarra. Var 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55/1987 ekki talin fela í sér nægilega skýra refsiheimild til þess að sakfella J fyrir tollalagabrot, sem ekkert lá fyrir um að hann hefði átt hlut að, og var hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. október 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar. Í máli þessu liggur fyrir að ákærði, sem starfaði í landi hjá útgerð flutningskipsins Hvítaness, varð við beiðni hennar 16. apríl 1999 um að fara til Torrevieja á Spáni til að taka við stjórn skipsins þar eð skipstjóri þess hafði veikst og gat ekki haldið áfram störfum. Ákærði hélt af stað morguninn eftir og kom til skips um kl. 20 eða 21 að kvöldi, en lestun skipsins lauk einni eða tveimur klukkustundum síðar. Þrátt fyrir vilja ákærða var ekki unnt að leggja úr höfn fyrr en árla morguns næsta dag vegna hvíldartíma skipverja. Næsti viðkomustaður skipsins var Hafnarfjörður 26. apríl 1999. Áður en skipið kom til Torrevieja hafði það haft viðkomu í að minnsta kosti fimm öðrum höfnum frá því haldið var úr höfn á Íslandi í lok marsmánaðar. Skipið var tollafgreitt um kl. 7.30 þennan dag, en sætti áfram eftirliti tollgæslunnar. Að morgni 28. apríl stöðvuðu tollverðir flutning á áfengi og tóbaki úr skipinu, sem ekki hafði verið gerð grein fyrir við tollafgreiðslu. Alls lagði tollgæslan hald á um 1.222 lítra af sterku áfengi, 0,7 lítra af rauðvíni, tæpa 8 lítra af bjór og 2.180 vindlinga. Sjö skipverjar gengust við því að eiga hluta af þessum varningi, sem þeir viðurkenndu að hafa keypt á viðkomustöðum skipsins áður en það kom til Torrevieja, og var þeim í héraðsdómi gerð refsing fyrir brot sín. Enginn skipverja viðurkenndi að eiga hluta þess, sem lagt var hald á, eða nánar tiltekið 184,5 lítra af Borzoi vodka, 12 lítra af Yurinka vodka, 84 lítra af Haig viskí, 24 lítra af Vat 69 viskí og 240 lítra af Alcool Etilico spíra (96%). Niðurstaða héraðsdóms var sú að ákærði, sem var skipstjóri er skipið kom til landsins, bæri ábyrgð á ólöglegum innflutningi á því áfengi, sem enginn eigandi fannst að. Er þessi niðurstaða á því reist að við þessar aðstæður komi til refsiábyrgðar skipstjóra, sem mælt sé fyrir um í 3. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987. Eftir að skipið kom til Hafnarfjarðar hélt einn skipverja í leyfi til Póllands, þar sem hann er búsettur, og hefur hann ekki komið síðan þótt hans hafi verið vænst. Var skýrsla ekki tekin af honum hjá lögreglu eða fyrir héraðsdómi. Í málinu er ekkert komið fram um að ákærði hafi keypt áfengi það, sem ákæra á hendur honum varðar, eða honum hafi verið kunnugt um tilvist þess um borð í skipinu er það kom til landsins. Er eingöngu á því byggt af hálfu ákæruvalds, að hann beri sem skipstjóri skipsins hlutlæga refsiábyrgð á ólöglegum innflutningi á því áfengi, sem enginn eigandi fannst að. Af hálfu ákærða er einkum á því byggt, að í 3. mgr. 123. gr. tollalaga sé ekki nægilega skýr refsiheimild til að unnt sé að refsa skipstjóra fyrir ólöglegan innflutning varnings, sem enginn eigandi finnst að. Þá er á því byggt, ef komist verður að þeirri niðurstöðu að ákærði geti borið refsiábyrgð án sakar, að gera verði þær kröfur til rannsóknar málsins að hún sé ítarleg og í engu áfátt, en slíkt felist í þeim orðum 3. mgr. 123. gr. tollalaga að henni megi aðeins beita ef ekki tekst að finna eiganda varningsins. Telur ákærði að ekki hafi verið gert það, sem unnt var til þess að finna eigandann. Hann vísar meðal annars til þess að einn skipverja hafi farið úr landi, án þess að skýrsla hafi verið tekin af honum. Sé þetta annmarki á rannsókn málsins einkum í ljósi þess að skipið hafi verið tollafgreitt án leitar þótt tollgæslan hafi séð ástæðu til þess að hafa áfram eftirlit með því. Af þessum ástæðum verði ákærði ekki látinn bera hlutlæga ábyrgð á þeim ólöglega innflutningi, sem hann er ákærður fyrir. Fyrri málsliður 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, hljóðar svo: „Engum verður gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi.“ Í fyrri málslið 1. mgr. 7. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, segir svo: „Engan skal telja sekan um afbrot hafi verknaður sá eða aðgerðaleysi, sem hann er borinn, eigi varðað refsingu að landslögum eða þjóðarétti þá framin voru.“ Framangreindar reglur verða skýrðar svo, að undantekningar frá þeirri meginreglu refsiréttar að refsiábyrgð verði aðeins byggð á sök brotamanns, verði að vera skýrt orðaðar í lögum, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar í dómasafni 1995, bls. 3149. Krafan um skýrleika refsiheimilda, sé henni fullnægt, útiloki þó ekki hlutlæga refsiábyrgð einstaklinga. Í 3. mgr. 123. gr. tollalaga kemur ekki skýrlega fram, að stjórnandi fars beri hlutlæga refsiábyrgð, heldur segir þar einungis að ef eigandi vöru verði ekki fundinn beri stjórnandinn ábyrgð á brotinu. Í 124. gr. laganna kemur heldur ekki berum orðum fram að refsiábyrgð geti byggst á hlutlægum grundvelli, heldur segir þar aðeins, að brot gegn 123. gr. varði tilteknum viðurlögum og að sama refsing liggi við því að selja, afhenda, kaupa eða veita viðtöku vöru, enda viti sá, sem í hlut á, eða megi vita að hún sé ólöglega innflutt. Í athugasemdum með frumvarpi því, er varð að tollalögum nr. 55/1987, segir aðeins um 123.-125. gr. að þær séu samhljóða 60.-62. gr. laga nr. 59/1969 um tollheimtu og tolleftirlit, sbr. 1. gr. laga nr. 71/1976 um breyting á 2. mgr. 61. gr. þeirra laga. Ákvæði 3. mgr. 60. gr. laga nr. 59/1969 var nánast samhljóða 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55/1987. Í skýringum við 3. mgr. 60. gr. í athugasemdum með frumvarpi, er síðar varð að lögum nr. 59/1969, sagði svo: „Í 3. mgr. er nýmæli. Er þar lögð refsiábyrgð við aðgerðarleysi af hálfu yfirmanna fara. Þykir eigi rétt að sleppa þeim yfirmönnum við refsingu, sem láta það viðgangast, að undirmenn þeirra t.d. noti þau rúm í fari, sem þeir hafa umsjón með, til þess að geyma smyglvarning og jafnvel útbúa þar sérstaka felustaði. Sams konar ákvæði er í norsku tollalögunum.“ Í skýringum við 4. mgr. 60. gr. frumvarpsins, en það ákvæði var sama efnis og 4. mgr. 123. gr. tollalaga nr. 55/1987, sagði á hinn bóginn svo: „Í síðustu málsgrein greinarinnar er lögð áhersla á ábyrgð eiganda vöru, og ef hann finnst ekki, þá á stjórnanda farartækis.“ Sá annmarki er á athugasemdum með frumvarpi því, er síðar varð að lögum nr. 59/1969, að þar hafa væntanlega víxlast skýringar með 3. mgr. og 4. mgr. 60. gr. Voru þessar misvísandi skýringar ekki leiðréttar í frumvarpi því, er síðar varð að tollalögum nr. 55/1987. Hvergi kemur heldur berum orðum fram í athugasemdunum að stjórnandi fars beri hlutlæga ábyrgð á broti ef eigandi finnst ekki eða að refsiábyrgð hans sé reist á öðrum grundvelli en annarra. Með vísan til þess, sem að framan segir, verður ekki talið að 3. mgr. 123. gr. tollalaga feli í sér nægilega skýra refsiheimild til þess að heimilt sé að sakfella ákærða fyrir tollalagabrot, sem ekkert liggur fyrir um að hann hafi átt hlut að. Ber því að sýkna hann af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með vísan til 6. mgr. 136. gr. tollalaga er ekki þörf á að fjalla um kröfu ákæruvaldsins um að varningur sá, sem mál þetta varðar, skuli gerður upptækur. Sakarkostnaður í héraði skal hvað ákærða varðar greiddur úr ríkissjóði. Áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Jón Guðmundur Magnússon, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Sakarkostnaður í héraði varðandi ákærða og allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði og fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 225.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. september 1999. Árið 1999 föstudaginn 17. september er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Guðmundi L. Jóhannessyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-557/1999: Ákæruvaldið gegn Guðmundi Gunnarssyni, Jóni G. Magnússyni, Kristni Sigursveinssyni, Reyni Hilmarssyni, Sigurði Karli Karlssyni, Dariusz Jerzy Majszak, Jerzy Mokot og Zbigniew Nehring sem dómtekið var 5. ágúst sl. Málið er með ákæru útgefinni 25. maí sl. höfðað gegn Guðmundi Gunnarssyni, kt. 190448-3479, Laugavegi 63, Reykjavík, Jóni G. Magnússyni, kt. 021049-4929, Nesbala 88, Seltjarnarnesi, Kristni Sigursveinssyni, kt.210673-3779, Álfholti 32, Hafnarfirði, Reyni Himarssyni, kt. 260770-3229, Suðurgötu 11, Hafnarfirði, Sigurði Karli Karlssyni, kt. 300458-6459, Ofanleiti 13, Reykjavík, Dariusz Jerzy Majszak, fd. 21.01.1958, Bæjarhrauni 4, Hafnarfirði, Jerzy Mokot, fd. 25.11.1941, Bæjarhrauni 4, Hafnarfirði og Zbigniew Nehring, fd. 02.12.1948, Bæjarhrauni 4, Hafnarfirði, fyrir eftirgreind tolla og áfengislagabrot, framin við komu skipsins m/s Hvítaness til Hafnarfjarðar frá Spáni mánudaginn 26. apríl 1999, en ákærðu voru þá allir í áhöfn skipsins. Gegn ákærðu Guðmundi, Kristni, Reyni, Sigurði, Majszak, Mokot og Nehring fyrir tolla- og áfengislagabrot, með því að hafa í umrætt sinn smyglað til landsins í söluskyni áfengi og tóbaki sem hér greinir: Ákærði Guðmundur 49,5 lítrum af Borzoi vodka. Ákærði Kristinn 99 lítrum af Borzoi vodka, 3,25 lítrum af Bernard Lavenal koníaki, 1 lítra af Carolans líkjör, 1,5 lítrum af Gordons Dry gini, 1 lítra af Captain Morgan rommi, 0,75 lítrum af Dao rauðvíni, 7,92 lítrum af Super Bock bjór og 2180 Winston vindlingum. Ákærði Reynir 90 lítrum af Borzoi vodka og 12 lítrum af Vat 69 viský. Ákærði Sigurður 99 lítrum af Borzoi vodka, 108 lítrum af Yurinka vodka og 12 lítrum af Haig viský. Ákærði Majszak 72 lítrum af Borzoi vodka. Ákærði Mokot 81 lítrum af Borzoi vodka og 12 lítrum af Haig viský. Ákærði Nehring 36 lítrum af Borzoi vodka. Gegn ákærða Jóni fyrir tollalagabrot, með því að hafa sem skipsstjóri skipsins m/s Hvítaness borið ábyrgð á smygli á áfenginu með skipinu í umrætt sinn sem hér greinir og sem eigandi hefur ekki fundist að: 184,5 lítrar af Borzoi vodka, 12 lítrar af Yurinka vodka, 240 lítrar af Alcool Etilico spría (96%), 84 lítrar af Haig viský, 24 lítrar af Vat 69 viský. Telst háttsemin í I. kafla varða við 1.mgr. 123 gr., sbr. 124. gr. tollalaga nr. 55/1987. sbr. 4. gr. áfengislaga nr. 75, 1998, en háttsemin í II. kafla við 3 mgr. 123. gr. sbr. 124. gr. tollalaga nr. 58,1998. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og að það áfengi og tóbak sem getið er um í I. og II. kafla verði gert upptækt skv. heimild í 1 mgr. 136 tollalaga nr. 55/1987, 3. mgr. 28. gr. áfengislaga nr. 75/1998 og 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Málið er dæmt samkvæmt 1. mgr. 125 gr. laga nr. 19. 1991 að því er varðar ákærðu Guðmund, Kristinn, Reyni, Sigurð, Dariusz, Jerzy og Zbigniew, sem allir hafa skýlaust játað þá verknaði sem þeir eru sakaðir um í I. kafla ákæru, en brot þeirra eru rétt færð til refsilaga í III. kafla ákæru. Ákærður Jón G. Magnússon, hefur neitað sök um ábyrgð á þeim verknaði sem lýst er í II. kafla ákæru og krefst hann aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara krafist vægustu refsingar og ef til fangelsisrefsingar komi, þá verði hún skilorðsbundin, þá er krafist málsvarnarlauna til skipaðs verjanda hans hdl. Jóhannesar Alberts Sævarssonar. 1. Málavextir Mánudaginn 26. apríl sl. kom m/s Hvítanes til Hafnarfjarðar með saltfarm sem lestaður hafði verið í skipið í Torrevieja á Spáni og átti að afferma það í Hafnarfirði. Skipið hafði lagst við Suðurgarð Hafnarfjarðarhafnar og var saltinu skipað upp í skemmu S.Í.F. þar á garðinum. Skipið var tollafgreitt kl. 7:30 þennan dag, en var svo áfram undir tolleftirliti. Um kl. 7:45, 28. apríl sl. veittu tollverðir því eftirtekt að fiskibretti var flutt með lyftara frá skipinu upp á hafnargarðinn og inn í saltgeymslu S.I.F. Tollvörðum þótti óeðlilegt, að verið væri að flytja bretti frá skipinu meðan að undirbúningur að lestun þess stóð yfir og kom þá í ljós, að á brettinu leyndust áfengiskassar. Við nánari athugun á lestum skipsins komu í ljós tvö bretti til viðbótar, sem innihéldu áfengi, þá fundust 3 pakkar í loftræstikerfi skipsins með áfengi og tóbaki, við frekari skoðun tollvarða fannst svo þriðja brettið í lest skipsins með áfengi á. Gengið hafði verið þannig frá áfenginu, en það var sett í stóra pappakassa ætlaða fyrir saltfisk til útflutnings sem voru með viðeigandi áletrun. Kassarnir voru hjúpaðir í glæru plasti sem virtist hafa verið hitað og á það var málað með rauðri málningu G.R. Við frekari leit í skipinu fannst svo einn kassi af Super Bock bjór 24 x 0,33 l. í stakkageymslu skipsins . Alls lagði tollgæslan við þessa leit hald á 1222,5 lítra af sterku áfengi þar af 240 lítra af 96% vínanda, 0,7 l. rauðvín, tæpa 8 lítra af bjór og 2180 stk af vindlingum. Í framhaldi af þessu voru ákærðir Reynir, Mokot, Majszak og Nehring, Jón H. Gunnarsson skipsstjóri, sem var að taka við skipinu og Jón Steindórsson, verktaki við losun og lestun handteknir og teknir til yfriheyrslu af lögreglu. Síðar voru svo aðrir sem ákærðir hafa verið í málinu handteknir ásamt fleiri skipverjum og þeir yfirheyrðir um ætlaða þátttöku í smyglinu. Við rannsókn málsins þá og hér fyrir dómi kom fram, að m/s Hvítanes hafði farið síðara hluta mars s.l. frá Íslandi með saltfiskfarm til Ålesund í Noregi og þaðan til Rochfort í Frakklandi, þar sem skipið var um páskana, en svo var því silgt til Bilbao á Spáni, þaðan til Aveiro í Portúgal og svo til Almeria á Spáni þar sem því sem eftir var af saltfiskfarminum var skipað í land, en eftir það var skipinu siglt til Torrevieja á Spáni, þar sem tekinn var saltfarmur, sem svo var fluttur til Íslands. Skipstjóri á skipinu á siglingunni til Torrevieja var Bjarni Friðrik Sveinsson, Þverholti 9, Keflavík. Hann hafði verið meira og minna veikur í ferðinni. Hann hafði farið á læknamiðstöðvar til læknismeðferðar í Aveiro og svo í Almeria og Torrevieja á Spáni, án þess að fá lækningu og endaði það með að hann flaug til Íslands frá Torrevieja 17. apríl í kjölfar læknisskoðunnar þar og var ákærður Jón Guðmundur þá fenginn til að taka við stjórn skips og fór hann þann sama dag frá Íslandi til Torrevieja og kom þangað kl. 20:00 eða 21:00 og var þá lestun skipsins að ljúka og lauk kl. 22:00. Hann hafði siglt skipinu frá Torrevieja um kl 08:00 morguninn eftir til Íslands. Fram kom hjá Bjarna Friðrik að fram að því að hann kom til Alveiro hafi hann verið á rölti og að drattast við að fylgjast með því sem var að gerast á skipinu, en eftir að komið var til Alveo hafi hann verið algjörlega óvinnufær og lítið getað sagt um það sem var að gerast um borð. Hann hafði ekki í þessum höfnum vitað til þess að verið væri að bera áfengi um borð í skipið að tók fram, að þó að hann hefði verið fullvinnufær, hefði hann ekki getað fylgst með öllu sem fram fór um borð í skipinu og því óvíst að hann hefði vitað um framangreint smygl eða getað komið í veg fyrir það. Ákærður Jón Guðmundur kvaðst ekki heldur hafa vitað til að áfengi eða tóbaki hafi verið komið um borð í m/s Hvítanes er að hann tók við stjórn skipsins né hafði hann fengið vitneskju um að mikið magn áfengis væri í skipinu á heimsiglingunni og kvaðst hafa verið grandalaus, er framangreint magn áfengis og tóbaks, sem haldlagt var, fannst við tollleit í og við skipið. Ákærðu Kristinn, Reynir og Sigurður höfðu á siglingu skipsins til Portúgal og Spánar rætt um að kaupa áfengi þar til að smygla því til landsins, en hafa neitað að hafa sammælst um það og einnig hafa þeir neitað að hafa haft samráð um áfengiskaupin. Það áfengi og tóbak sem ákærðu hafa gengist við að eiga og tilgreint er í I. kafla ákæru er að mestu keypt í Alveiro í Portúgal og í Almeria á Spáni, en ekkert er fram komið, sem bendir til þess að neitt áfengi hafi verið keypt í Torrevieja af áhöfn skipsins og flutt um borð í það þar. Ekkert bendir til þess að ákærður Jón Guðmundur hafi keypt eða átt aðild að kaupum á áfengi eða spíra á Spáni og komið því í skipið. Ákærðum öðrum en Jóni ber saman, hver ákærðu um sig hafi staðið einn að því að kaupa áfengi það sem hann hefur kannast við að eiga og koma því fyrir í skipinu, aðallega í lest þess og hefur hver þeirra um sig neitað að hafa vitað um þátt hinna. Þá kemur og fram að þeir hafi verið í óvissu um hvernig koma ætti áfenginu í land og ekki verið búnir að ráðgera það er skipið kom til landsins. Hins vegar er það að kvöldi þriðjudagsins 27. april s.l. að ákærðu Kristinn, Reynir og Sigurður koma sér saman um að setja áfengið, sem þeir höfðu keypt á vörubretti í millilest og að ákærður Reynir myndi sjá um að koma brettunum í land, en hann þekkti Jón Steindórsson sem vann við lyftara á bryggjunni og ætlaði að fá aðstoð hans við að flytja brettin afsíðis á bryggjunni eftir að þau væru komin frá borði. Ákærður Guðmundur hafði og haft samband við ákærða Reyni um, að hann setti áfengi sem hann átti og hafði tekið til þarna á millidekkinu á bretti og kæmi í land. Ákærður Dariusz hafði komist á snoðir um þessa fyrirætlun og fór fram á að fá að setja sitt áfengi á bretti sem var samþykkt og ákærðu Mokot og Nehring fylgdu og með. Ákveðið var að áfengið yrði sett í pappakasssa fyrir saltfisk til útfluttnings. Þetta hafði verðið um kl.19:30 er þetta var afráðið en eftir það hafði ákærður Reynir farið í land og komið aftur um 21:00 og kvað hann þá pólverjana þ.e. ákærða Dariusz, Mokot og Nehring hafa verið byrjaða að bera áfengið niður á bretti, og var þá búið að fylla eitt bretti, og hafði hann haldið að þeir ættu það áfengi, þó að hann hefði ekki séð þá bera það allt, en eftir að hann kom hafi verið haldið áfram að bera áfengi og eitt annað bretti til fyllt. Hann hafi svo fyllt þriðja brettið með áfenginu sem hann átti og áfengi ákærðu Kristins, Guðmundar og Sigurðar. Áfenginu var svo öllu pakkað í pappakassa fyrir satlfisk til útflutnigs og höfðu bátsmaðurinn Guðmundur Þorleifsson, sem var við vinnu á skipinu þetta kvöld og Tomas Piatkowski einnig aðstoðað við að ganga frá áfenginu á brettin. Í lokin hafði svo einn ákærðu vafið plasti utan um pakkana og brennt það saman og hafði þessu verið lokið um kl. 23:30. Á þeim tíma var búið að skipa saltfarminum upp og byrjað að lesta skipið með saltfiskfarmi. Morguninn eftir rétt um það leyti er haldið skyldi áfram að lesta skipið hafði ákærður Reynir samband við Jón Steindórsson og bað hann að taka 3 bretti um leið og þau kæmu upp á bryggju og koma þeim fyrir afsíðis á bryggjunni. Hann hafði samþykkt það og hafði síðulúga skipsins verið opnuð, og var vörubretti svo lyft af vörulyftu sem er inn á síðu skipsins að síðulúgunni, þar sem lyftarinn á bryggjunni gat tekið við því. Eftir að eitt bretti hafði verið flutt þannig hafði tollgæslan afskipti og stöðvaði frekari fluttning. Allir ákærðu hafa verið yfirheyrðir hér fyrir dómi um áfengis og spíramagn það, sem lýst er í II. kafla ákæru en ekki upplýstist við lögreglurannsókn málsins, hver eða hverjir væru eigendur þess. Enginn þeirra hefur kannast við að eiga hlut í þessum smyglvarningi né eiga þátt í því að honum var komið um borð í skipið eða að hafa reynt að koma honum í land í Hafnarfjarðarhöfn. Þá gátu þeir ekki tilgreint eða vissu þeir um neinn annan sem ætti þennan varning. Pólverjinn Andreas Mitcha hafði verið skipverji á skipinu í þessari ferð, en farið í frí, rétt eftir að skipið kom til Hafnarfjarðar. Enginn ákærðu hafði merkt að hann hafi keypt eða hann ætti áfengi, sem hann hefði komið með um borð í skipið í þessari ferð og töldu þeir hann ekki viðriðinn við þetta smygl. Bjarni Friðrik Sveinsson, bar og vitni í málinu, hann staðfesti að hann hafi verið meira og minna veikur í ferðinni mest rúmliggjandi eftir að komið var til Portúgal og Spánar. Hann hafði ekki orðið þess ákynja að flutt væri mikið magn af áfengi um borð í skipið í höfnunum sem landað var í fyrrgreindri ferð. Hann kvaðst sjálfur ekkert áfengi eða spíra hafa flutt eða látið flytja fyrir sig og neitaði að eiga neitt í þeim smyglvarningi sem lýst er í II. kafla ákærunnar né að hafa átt þátt í ætluðu smygli á þessum varningi. Ákærður Reynir bar, að ákærður Majszak, Mokot og Nehring, hafi komið með eitthvað magn af spíra og sett á vörubrettin í lestinni í greint sinn 27. apríl s.l. og taldi að þeir hafi átt þennan spíra. Þeir hafa hins vegar neitað að hafa átt spíra né að hafa komið honum fyrir á vörubrettunum, heldur hafi þeir einungis komið þar fyrir því áfengi, sem þeir hafi viðurkennt að eiga og ætlað að smygla í land. II Niðurstöður Ekki er upplýst, að tollgæslan hafi fengið séstakar upplýsingar eða vísbendingar erlendis frá áður en m/s Hvítanes kom til Hafnarfjarðarhafnar í greint sinn, sem átt hefðu að leiða til ítarlegrar leitar í skipinu um leið og venjuleg tollafgreiðsla á skipinu fór fram. Þó að áveðið hafi verið að hafa eftirlit með skipinu eftir tollafgreiðsluna gaf það ekki tilefni til þess, að tollgæslan hamlaði för einstakra skipverja, sem voru á leið í frí. Andreas Mitcha fór í fyrirfram ákveðið orlof í beinu framhaldi af því að skipið kom í höfn í Hafnarfirði og fór hann til útlanda. Við rannsókn málsins hefur ekkert komið fram, sem bendir til þess, að nefndur Mitcha hafi á nokkurn hátt verið viðriðinn smyglmál þetta né getað skýrt tilvist þessa áfengis í skipinu, sem engir eigendur fundust að. Þó að hugsanlega hefði mátt taka rannsóknina fastari tökum í upphafi verður ekki betur séð, en að hún hafi farið fram eins og efni stóðu til og hefur ekki verið sýnt fram á að það hafi skipt sköpum um hana að ekki hefur reynst mögulegt að taka skýrslu af Andreas Mitcha, sem nú mun staddur í Austurlöndum og ekki væntanlegur til landsins. Það er því ekki fallist á. að léleg rannsókn hafi valdið því, að ekki upplýstist um eigendur að áfenginu og spíranum, sem tilgreindur er í II. kafla ákærunnar, en samt er nokkuð ljóst að einhver eða einhverjir hinna yfirheyrðu gefa ekki tæmandi upplýsingar og verða ekki þvingaðir til þess sbr. 32. gr. 3. mgr. laga nr. 19, 1991. Sýknukrafan er því ekki tekin til greina. Við þessar aðstæður kemur til hinnar hlutlægu refsiábyrgðar skipstjóra sem ber að hafa stjórn og eftirlit með öllu sem gerist í ferð skipsis, þ.á.m. lestun og uppskipun úr skipi. Ákærður Jón G. Magnússon, var skipstjóri m/s Hvítaness við komu þess til Hafnarfjarðar er umræddur smyglvarningur fannst um borð í því og við það, en þá var lestun skipsins vegna annarar ferðar hafin og annar skipstjóri átti að taka við skipstjórn skipsins eftir það. Ákærður Jón ber því þá refsiábyrgð sem mælt er fyrir um í 3. mgr. 123. gr. laga nr. 55 1987 vegna áfengisins og spírans sem tilgreindur er í II. kafla ákærunnar. Við refsimat í málinu verður að taka tillit til hinna óvenjulegu aðstæðna í málinu. Ákærður tekur óvænt við skipinu vegna veikindaforfalla, en þá mun að öllum líkindum hafa verið búið að koma umræddu áfengi og spíra fyrir í skipinu, og er því frásögn hans um að hann hafi ekki vitað af þessum smyglvarningi við komu skipsins hingað til Hafnarfjarðar ekki ótrúverðug. Hann tók við skipinu með áhöfn og hafði því ekki ráðið áhöfnina eða haft áhrif um ráðningu hennar, sem kemur til álita um mat á hinni hlutlægu ábyrgð hans. Samkvæmt framlögum sakavottorðum hafa ákærðu ekki áður sætt refsingum sem hér skipta máli nema ákærður Guðmundur og ákærður Jón. Við ákærða Guðmund var gerð sátt í sakadómi Reykjavíkur 10. mars 1975 og homum gert að greiða kr. 35.000,- í sekt fyrir brot gegn tollalögum og áfengislögum. Þá hefur hann hlotið 3 dóma við sama dómstól, þ.e. 4. maí 1967 3ja mánaða fangelsi skilorðsbundið í 3 ár, fyrir brot gegn 259. gr. alm. hegn.l. og 5. júní 1969 5 mán. fangelsi f. brot gegn 1. mgr. 155. gr. alm. hegningarlaga, auk þess sem á tímabilinu frá 1964-1969 voru gerðar við ákærða 17 aðrar sáttir fyrir minni brot, aðallega brot á 21. gr. áfengislaga. Við ákærða Jón Guðmund hafa verið gerðar 4 sáttir í Sakadómi Reykjavíkur fyrir brot á áfengislögum og tollalögum og honum gerðar þessar refsingar þ.e. 21/1 1974, 23000 króna sekt, 26. mars 1975, 55.000,- kr. í sekt, 3. febr. 1976, 225.000,- kr. í sekt og 24. nóv. 1976, 170.000,- kr. í sekt. Þá var gerð við hann sátt í Héraðsdómi Reykjavíkur 21. des. 1995, fyrir brot gegn 1. mgr. 238 gr. sigl. laga nr. 34. 1985, 5, 6, 7, og 35. gr. reglu alþj. reglna til þess að koma í veg fyrir árekstra á sjó sbr. 4. gr. l. nr. 7. 1975. Þá hefur gerð við hann sátt 1976 vegna ölvunaraksturs og 2 sáttir vegna áfengislagabrota. Með hliðsjón af því að liðin eru meira en 20 ár frá ákærðu Guðmundur og Jón gerðust sekir um brot á tollalögum og áfengislögum og aðrir ákærðu hafa ekki áður gerst sekir um þess konar brot og hafa greiðlega gengist við brotum sínum, þá þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin þannig samkv. 124. gr. laga nr. 55, 1987, og miðað er við að meginhluti smyglvarningsins hafi verið ætlað til sölu. Ákærður Guðmundur greiði í sekt, 190.000,- kr., ákærður Kristinn krónur 450.000,- ákærður Reynir krónur 400.000,- ákærður Sigurður kr. 800.000,- ákærður Majszak kr. 275.000,- ákærður Mokot krónur 360.000,- og ákærður Nehring kr. 150.000,- . Greiði hinir ákærðu hver um sig ekki sektina innan 4ra vikna frá birtingu dómsins, kemur til afplánunnar vararefsingar sem ákveðst fangelsi í 19 daga hjá ákærða Guðmundi, 45 dagar hjá ákærða Kristni, 40 dagar hjá ákærða Reyni, 8o dagar hjá ákærða Sigurði, 28 dagar hjá ákærða Majszak, 36 dagar hjá ákærða Mokot og 15 dagar hjá ákærða Nehring. Refsing ákærða Jóns Guðmundar þykir að virtu því sem áður er rakið um atvik að refsiábyrgð hans hæfileg ákveðin sekt kr. 600.000,- sem greiðist innan 4ra vikna frá birtingu dóms þessa. Samkvæmt 1. mgr. 136- gr. tollalaga nr.55. 1987, 3. mgr. 28 áfengislaga nr 75, 1998 og 69 alm . hegningarlaga er allt haldlagt áfengi og tóbak sem tilgreint er í ákæru gert upptækt. Dæma ber hvern ákærða um sig til að greiða skipuðum verjanda sínum málsvarnarlaun sem ákveðast þannig, kr. 35.000,- til hdl. Þórdísar Bjarnadóttur verjanda ákærða Guðmundar, kr. 90.000 til hdl. Jóhannesar A. Sævarssonar verjanda ákærða Jóns, kr. 35.000,- til Bjarna Ásgeirssonar verjanda ákærða Sigurðar og 75.000,- til verjanda ákærðu Majszak, Mokot og Nehring, hrl. Arnar Clausen og greiði hver þeirra 1/3 hluta upphæðarinnar. Allan annan sakarkostnað greiði ákærðu, nema ákærði Jón, óskipt saman. Nokkur dráttur hefur orðið á dómsuppsögu vegna frátafa dómarans við önnur mál. Dómsorð: Ákærður Guðmundur Gunnarsson greiði í sekt kr. 190.000,- og komi 19 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Hann greiði verjanda sínum hdl. Þórdísi Bjarnadóttur kr. 35.000,- í málsvarnarlaun. Ákærður Jón Guðmundur Magnússon greiði í sekt krónur 600.000,- innan 4ra vikna frá birtingu dóms þessa. Hann greiði skipuðum verjanda sínum hdl. Jóhannesi Albert Sævarssyni kr. 90.000,- í málsvarnarlaun. Ákærður Kristinn Sigursveinsson, greiði í sekt kr. 450.000,- og komi 45 daga varðhald í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Ákærður Reynir Hilmarsson greiði í sekt kr. 400.000,- og komi 40 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Ákærður Sigurður Karl Karlsson, greiði í sekt kr. 800.000,- og komi 80 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Hann greiði skipuðum verjanda sínum hrl. Bjarna Ásgeirssyni kr. 35.000,- í málsvarnarlaun. Ákærður Dariusz Jerszy Majszak greiði í sekt kr. 275.000,- og komi 28 daga fangelsi til verði hún ekki greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Hann greiði skipuðum verjanda sínum hrl. Erni Clausen kr. 25.000,- í málsvarnarlaun. Ákærður Jerszy Mokot greiði í sekt kr. 360.000,- og komi 36 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan 4ra vikna frá britingu dómsins, hann greiði skipuðum verjanda sínum hrl. Erni Clausen kr.25.000,- í málsvarnarlaun. Ákærður Zbigniew Nehring greiði í sekt kr. 150.000,- og komi 15 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4ra vikna frá birtingu dómsins. Hann greiði skipuðum verjanda sínum hrl. Erni Clausen kr. 25.000,- í málsvarnarlaun. Allan annan sakarkostnað greiði ákærðu, nema Jón Guðmundur, óskipt saman. Gert er upptækt til ríkissjóðs, það áfengi og tóbak sem haldlagt var í málinu af tollgæslunni, sbr. tilgreiningu í ákæru þ.e. 1221,75 l. af sterku áfengi, þar af 240 l. af 96% vínanda, 0,7 lítra af rauðvíni, 7,92 lítra af bjór og 2180 stk. af vindlingum.
Mál nr. 772/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að málsaðilum hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu hans reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 31/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur en gæsluvarðhaldinu markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. janúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 28. janúar 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um gæsluvarðhaldsvist varnaraðila og einangrun hans, þó þannig að gæsluvarðhaldinu verði markaður sá tími sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur, þó þannig að gæsluvarðhald yfir varnaraðila, X, standi eigi lengur en til mánudagsins 21. janúar 2013 klukkan 16.00. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. janúar 2013. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins. 28. janúar 2013 kl. 16:00. Þá er gerð krafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að í gærdag hafi lögreglu borist tilkynning um meint kynferðisbrot kærða, X, gegn barnabarni sínu, A, kt. [...]. Muni hún hafa greint frá því að kærði hefði verið að “horfa á kynfæri hennar”. Þá kvæði hún hann hafa “þuklað” kynfæri hennar sumarið 2012. Hún hafi greint unnustu kærða frá þessu sem kvæði kærða hafa gengist við þessu þegar á hann hafi verið gengið. Einnig hafi hann viðurkennt að hafa brotið gegn annarri telpu, B, kt. [...], sem búi í sama stigagangi og kærði. Að sögn lögreglu hafi skýrsla verið tekin af móður A, sem borið hafi um að hún hefði sagt sér að kærði hefði “þuklað á sér í klofið.” Móðir B muni leggja fram kæru síðar í dag. Þá er þess getið að kærði hafi verið handtekinn í gær og yfirheyrður í kjölfarið. Hann hafi viðurkennt að hafa brotið gegn A í júní eða júlí sl. en þá hafi hann farið “óvart niður á kynfæri hennar og meira.” Hafi það verið innanklæða. Þá hafi hann viðurkennt að hafa brotið gegn B á árinu 2007 eða 2008 en þá hafi hún verið að renna sér niður stigahandrið og hann tekið utan um hana aftanverða og haldið með báðum höndum um klof hennar. Eins og rakið hafi verið sé að mati lögreglu fram kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi framið brot gegn A, barnabarni sínu, og B, nágranna sínum. Brotin séu talin varða við 1. og/eða 2. mgr. 200. gr. og 1. og/eða 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn málsins sé á frumstigi. Til standi að taka skýrslur af telpunum fyrir dómi, svo og skýrslur af öðrum vitnum. Brýnt sé að kærði gangi ekki laus meðan á þessum rannsóknaraðgerðum standi en nauðsynlegt sé að tryggja að hann geti ekki torveldað rannsókn málsins með einhverjum hætti. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b- liðar 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga Kærði hefur játað brot sín. Þó á eftir að taka skýrslur af brotaþolum og er rannsóknin á frumstigi. Með vísan til greinargerðar lögreglu og rannsóknargagna málsins þykir kominn fram rökstuddur grunur um að ákærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing liggur við. Fallist er á með lögreglustjóra að skilyrði a- liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé fullnægt. Er krafa um gæsluvarðahald og einangrun, en þeirri kröfu var ekki mótmælt sérstaklega, því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins. 28. janúar 2013 kl. 16:00. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 218/2016
Fjárnám Veðleyfi Gjaldþrotaskipti Fyrning
Í málinu krafðist L hf. þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt í fasteign í eigu A o.fl. samkvæmt tryggingarbréfi til tryggingar kröfu á hendur Á vegna yfirdráttar hans á tékkareikningi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ekki væri ljóst af gögnum málsins hvenær krafa L hf. hefði stofnast. Yfirlit um færslur á tékkareikningnum hefðu ekki verið lagðar fram í málinu að öðru leyti en því að fram kæmi að staða reikningsins hefði í júní 2009 numið sömu fjárhæð og L hf. hefði lýst við gjaldþrotaskipti á búi Á í september sama ár. Með vísan til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. var talið að nýr tveggja ára fyrningarfrestur hefði byrjað að líða á þeim degi er skiptum búsins lauk í september 2011. Samkvæmt því hefði krafa L hf. verið fyrnd þegar málið var höfðað í desember 2014. Voru A o.fl. sýknuð af kröfu L hf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson,Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 17. mars 2016. Þaukrefjast þess aðallega aðmálinu verði vísað frá héraðsdómi en tilvara að þau verði sýknuð af kröfu stefnda. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IKröfu sína um frávísunmálsins frá héraðsdómi reisa áfrýjendur á því að stefndi hafi ekki lögvarðahagsmuni af því að fá úrlausn um kröfu sína, þar sem hann eigi enga fjárkröfutil að leita tryggingar á, enda hafi allar slíkar kröfur á hendur skuldaranum,Árna Pálssyni, fyrnst á tveimur árum eftir lok skipta á þrotabúi hans. Þau hafiverið 6. september 2011 og þess vegna hafi krafan fyrnst sama dag á árinu 2013.Kröfu þessari til stuðnings vísa áfrýjendur til 2. mgr. 165. gr. laga nr.21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Stefndi kveður í þessu felast nýjamálsástæðu, sem hann andmælir að tekið verði tillit til. Álitaefni um hvortstefndi eigi ófyrnda fjárkröfu á hendur Árna, sem honum verði heimilað að gerafjárnám fyrir, lúta að efnisatriðum máls og verða tekin til úrlausnar á þeimgrundvelli. Verður kröfu um frávísun málsins frá héraðsdómi því hafnað. IISamkvæmt gögnum málsinskeypti fyrrgreindur Árni Pálsson, bróðir áfrýjenda, húsið að Lækjarbraut 3, semnú er í Rangárþingi ytra, með kaupsamningi 28. september 1993. Seljendur voruforeldrar hans og var umsamið kaupverð 4.300.000 krónur, sem greiða skyldi meðþrennum hætti. Í fyrsta lagi með sex peningagreiðslum, samtals 2.300.000krónur, í öðru lagi með yfirtöku áhvílandi veðskuldar að fjárhæð 311.640 krónurog í þriðja lagi með útgáfu skuldabréfs, sem tryggt skyldi með veði í hinniseldu eign, að fjárhæð 1.688.360 krónur og átti það að greiðast með tíu afborgunum,tveimur á ári, í fyrsta sinn 1. janúar 1995. Kaupsamningnum var þinglýst íbeinu framhaldi af gerð hans. Árni mun á árinu 2001 hafastofnað tékkareikning, sem fékk númerið 353, við útibú Landsbanka Íslands hf. áHvolsvelli, og fengið heimild til þess að yfirdraga reikninginn. Árni gaf úttryggingarbréf 3. apríl 2006 til bankans að höfuðstól 5.000.000 krónur, semtaka skyldi breytingum til samræmis við breytingar á vísitölu neysluverðs frágrunnvísitölunni 252,3. Það skyldi vera til tryggingar á skilvísri greiðslu á,,öllum skuldum og fjárskuldbindingum“ hans við bankann. Tryggingarbréfinu varþinglýst á 2. veðrétt á húsinu Lækjarbraut 3 og samþykkti faðir áfrýjanda veðsetningunasem þinglýstur eigandi þess, en hann var þá 70 ára að aldri. Áfrýjandi heldurþví fram að þess hafi hvorki verið gætt að meta greiðslugetu Árna né kynnafyrir föður hans þann rétt sem hann átti til upplýsinga og leiðbeiningasamkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember2001. Það samkomulag var á milli stjórnvalda annars vegar og Samtaka banka ogverðbréfafyrirtækja, sem Landsbanki Íslands hf. var þá aðili að, Sambandsíslenskra sparisjóða og Neytendasamtakanna hins vegar. Samkomulagið átti einnigvið þegar maður veitti leyfi til þess að fasteign hans yrði veðsett tiltryggingar skuld annars manns. Faðir Árna og áfrýjenda lést9. desember 2008 og fengu erfingjar hans leyfi til einkaskipta á dánarbúinu.Árni gerði 29. sama mánaðar samkomulag við dánarbúið um að kaupsamningi hansvið hinn látna og móður Árna frá 28. september 1993 um húsið að Lækjarbrekku 3skyldi ganga til baka, þar sem kaupverð þess hefði aldrei verið greitt, og aðfasteignin gengi til dánarbúsins. Í samkomulaginu sagði meðal annars: ,,Áeigninni hvílir tryggingarbréf frá Landsbanka Íslands hf. upphaflega að fjárhæðkr. 5.000.000,-. Aðilar eru sammála um að tryggingarbréfið fái að hvíla áfram áeigninni. Kaupandi skuldbindur sig til að aflétta öðrum óviðkomandi veðum.“ Undirþetta samkomulag rituðu Árni og allir áfrýjendur. Skiptum á dánarbúinu lauk 18.febrúar 2009. Nokkru síðar afsalaði Árni eignarhluta sínum í húsinu aðLækjarbraut 3 til systur sinnar, áfrýjandans Ragnheiðar. Bú Árna var svo tekiðtil gjaldþrotaskipta með úrskurði 16. júní 2009. Eins og gerð er grein fyrir íhinum áfrýjaða dómi er stefndi nú réttur kröfuhafi vegna þeirrar skuldar semÁrni stofnaði til með því að yfirdraga áðurnefndan tékkareikning. Stefndi lýstinokkrum kröfum í þrotabúið, meðal annars kröfu að fjárhæð 10.570.307 krónurvegna yfirdráttar á tékkareikningi númer 353 við eitt útibúa hans. Skiptastjóriþrotabúsins tók ekki afstöðu til almennra krafna sem lýst var í þrotabúið oglauk skiptum 6. september 2011 án þess að nokkuð fengist greitt upp í lýstarkröfur. Stefndi höfðaði málið í héraði með stefnu sem birt var dagana 8. til10. desember 2014 og krafðist þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn íveðrétt samkvæmt tryggingarbréfinu til tryggingar kröfu að fjárhæð 8.374.950krónur á hendur Árna vegna yfirdráttarins.IIISýknukröfu sína reisa áfrýjendurmeðal annars á því að ógilda beri loforð um veðsetningu samkvæmttryggingarbréfinu frá 3. apríl 2006. Þau telja að það fari í bága við 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að stefndi berifyrir sig loforð föður þeirra, Páls Helgasonar, um að veita veðleyfi. Ástæðurþess kveða þau vera að vanrækt hafi verið sú skylda að gæta réttinda Pálssamkvæmt samkomulagi um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga, sem áðurgreinir, auk þess sem borið hafi að gæta sérstaklega að upplýsinga- ogleiðbeiningaskyldu við Pál sökum aldurs hans. Þau telja það engu breyta þótt ítryggingarbréfinu hafi verið skilmáli um að veðsali hafi kynnt sér efniupplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingarfyrir skuldum annarra.Svo sem áður er fram komiðsamþykktu áfrýjendur og Árni Pálsson, þegar samið var um að kaup hans áLækjarbraut 3 skyldu ganga til baka, að tryggingarbréfið mætti áfram hvíla áfasteigninni. Samkomulaginu var þinglýst. Í því felst yfirlýsing þeirra, semþað gerðu, um að þau gangist undir þá skuldbindingu sem tryggingarbréfið felurí sér fyrir eiganda fasteignarinnar. Þegar af þeirri ástæðu geta framangreind atviksem urðu þegar upphaflegt loforð um veðleyfi í fasteigninni var gefið ekkistaðið því í vegi að stefndi beri veðleyfið fyrir sig gagnvart áfrýjendum. Íþví efni skiptir ekki máli þótt yfirlýsingu um efni samkomulagsins að þessuleyti hafi ekki verið beint sérstaklega til stefnda. Þá byggja áfrýjendursýknukröfu sína á því að þar sem ritað hafi verið undir tryggingarbréfið 3.apríl 2006 hafi ábyrgðin, sem í því fólst, fallið úr gildi 3. apríl 2010. Ígreinargerð þeirra í héraði sagði að frá því tímamarki hafi ,,ekki verið unntað ganga að skuld skv. yfirdrætti á grundvelli tryggingarbréfsins, skv. skýruorðalagi 6. gr. samkomulagsins.“ Óljóst er hvert inntak þessarar málsástæðu er,en að því leyti sem hún felur í sér að veðréttindi samkvæmt tryggingarbréfinueigi að falla niður, fjórum árum eftir útgáfu þess vegna fyrningar, verðurhenni hafnað.Ennfremur bera áfrýjendurfyrir sig, verði ekki fallist á síðastgreinda málsástæðu þeirra, að ,,3. apríl2010 hafi fyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmönnum byrjað að líða“ eins ogkomist var að orði í greinargerðinni. Þarsagði jafnframt að samkvæmt meginreglu 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda fyrnist kröfur á fjórum árum. Krafa stefnda hafi því verið fyrnd3. apríl 2014, meira en hálfu ári áður en málið var höfðað í héraði. FyrirHæstarétti hafa áfrýjendur einnig vísað til 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991,eins og þeirri grein var breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, til stuðnings þvíað krafan sé niður fallin vegna fyrningar. Af hálfu stefnda var því lýst yfirað röksemdum um að regla þessarar málsgreinar ætti við hefði verið lýst afáfrýjanda við flutning málsins í héraði, en um hana hafi ekki verið fjallað íhéraðsdómi. Um sé að ræða nýja málsástæðu, sem ekki eigi að komast að fyrirHæstarétti. Fjárkrafa stefnda er ekki áhendur áfrýjendum, enda eru þau ekki í ábyrgð fyrir kröfunni þótt þau hafisamþykkt, er þau eignuðust fasteignina Lækjarbraut 3, að veð í henni tiltryggingar kröfum stefnda á hendur skuldaranum mætti standa. Málsástæðaáfrýjenda, sem hér um ræðir, er um að fjárkrafa stefnda sem hann teflir fram ímálinu sé niður fallin vegna fyrningar. Henni til stuðnings vísuðu þau íhéraðsgreinargerð um lögfræðileg rök til 3. gr. laga nr. 150/2007, en viðmunnlegan málflutning í héraði og hér fyrir dómi einnig til 2. mgr. 165. gr.laga nr. 21/1991 svo sem þeim hefur verið breytt. Í greinargerðinni vísuðuáfrýjendur einnig til þess að stefndi hefði ekki sýnt fram á að krafa hans áhendur skuldaranum væri fyrir hendi. Að teknu tilliti til alls þessa standa ákvæði2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála því ekki í vegi að tekiðsé til úrlausnar hvort fjárkrafan sé niður fallin samkvæmt 2. mgr. 165. gr.laga nr. 21/1991.Hvorki er ljóst afkröfulýsingu stefnda í þrotabú Árna Pálssonar né öðrum gögnum málsins hvenærkrafan stofnaðist. Yfirlit um færslur á tékkareikning hafa ekki verið lagðarfram í málinu að öðru leyti en því að fram kemur hver staða reikningsins var ummitt ár 2009, meðal annars að 9. júní það ár hafi krafan verið 10.570.307krónur, en það er sama fjárhæð og stefndi lýsti við gjaldþrotaskipti á búiÁrna. Engin gögn í málinu styðja að krafan hafi stofnast fyrir 31. desember2007 og verður því að leggja til grundvallar að um fyrningu hennar gildi almenntreglur laga nr. 150/2007, sbr. 28. gr. þeirra. Samkvæmt 3. gr. laganna fyrnast kröfuréttindiá fjórum árum. Samkvæmt 2. mgr. 18. gr. sömu laga er fyrningu slitið þegar kröfuer lýst við gjaldþrotaskipti á búi skuldara innan kröfulýsingarfrests. Samkvæmtþví sleit stefndi fyrningu kröfunnar 7. september 2009 er hann lýsti kröfumsínum, meðal annars þeirri sem mál þetta varðar, í þrotabú skuldarans. Í 2.mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 er að finna sérreglu, sem var eins og áðurgreinir breytt með 1. gr. laga nr. 142/2010, sem tóku gildi 29. desember 2010. Eftirþá breytingu gildir sú regla að ef kröfu hefur verið lýst við gjaldþrotaskiptiog ekki fengist greidd við þau, sé fyrningu slitið gagnvart þrotamanni og byrjiþá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degi er skiptum lauk.Samkvæmt upphafsákvæði 2. gr. laga nr. 142/2010 taka lögin til krafna viðgjaldþrotaskipti sem ólokið var þegar þau öðluðust gildi. Skiptum lauk sem fyrrsegir á þrotabúi Árna 6. september 2011. Samkvæmt framangreindu hófst þá nýrtveggja ára fyrningarfrestur, sem lauk á sama degi 2013. Þann dag féllfjárkrafa sú er málið varðar niður fyrir fyrningu. Verður því fallist á meðáfrýjendum að krafa stefnda hafi verið fyrnd er málið var höfðað í desember2014. Af þeim sökum verða þeir sýknaðir af kröfu stefnda. Eftir 1. mgr. 132. gr. laganr. 91/1991 greiði stefndi áfrýjendum sameiginlega málskostnað á báðumdómstigum sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Áfrýjendur, Anna LáraPálsdóttir, Jóhanna Ósk Pálsdóttir, Ragnheiður Pálsdóttir og Þorbjörn HelgiPálsson, eru sýkn af kröfu stefnda, Landsbankans hf. Stefndi greiði áfrýjendumsameiginlega málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi,1.500.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22.desember 2015. I.Málþetta var höfðað með stefnum birtum þann 8., 9. og 10. desember 2014 og vardómtekið þann 24. nóvember 2015. Stefnandier Landsbankinn hf., Austurstræti 11, Reykjavík, en stefndu eru Þorbjörn HelgiPálsson, Lækjarbraut 6, Hellu, Anna Lára Pálsdóttir, Öldugötu 44, Hafnarfirði,Ragnheiður Pálsdóttir, Hvítadal, Búðardal og Jóhanna Ósk Pálsdóttir, Lóurima14, Selfossi. Eru dómkröfur stefnanda þær aðhonum verði með dómi heimilað að gera fjárnám í veðrétti sem stefnandi á íeignarhlutum stefndu í fasteigninni Lækjarbraut 3, Rangárþingi ytra, fnr.219-74921, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum og öllu því, sem eigninnifylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr. 0182-63-18204, útg. 3. apríl2006, til tryggingar skuld Árna Pálssonar, við stefnanda, samkvæmt yfirdrætti átékkareikningi nr. 0182-26-353, fyrir samtals 8.374.950 krónum. Þá krefststefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfumstefnanda, auk málskostnaðar. II.Atvikmálsins eru þau að þann 28. september 2001 stofnaði Árni Pálsson kt. [...],tékkareikning við útibú stefnanda á Hvolsvelli með yfirdráttarheimild.Yfirdráttarheimildin rann út og var uppsöfnuð skuld ekki greidd. Reikningnumvar því lokað í kjölfarið. BúÁrna Pálssonar var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði héraðsdómsSuðurlands uppkveðnum þann 16. júní 2009. Á úrskurðardegi var staðatékkareikningsins neikvæð um 10.570.307 krónur. Stefnandi lýsti kröfum íþrotabúið. Engar eignir fundust í búinu og lauk skiptum á því þann 6. september2011. Tiltryggingar greiðslu allra skulda og fjárskuldbindinga sinna við stefnanda þarmeð töldum yfirdrætti á tékkareikningi gaf Árni út tryggingarbréf sem dagsetter 3. apríl 2006 upphaflega að fjárhæð 5.000.000 króna, verðtryggt samkvæmtvísitölu neysluverðs. Í 4. tölul. bréfsins var tiltekið að félli skuldin ígjalddaga væri veðhafa heimilt að nýta sér veðtryggingu sína samkvæmttryggingabréfinu og láta selja hið veðsetta nauðungarsölu til lúkningarskuldinni að undgengnum dómi, sátt eða fjárnámi. Í 10. tölul. bréfsins var mæltfyrir um að með undirritun sinni á tryggingarbréfið staðfesti veðsali, sem ekkiværi útgefandi, að hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslandshf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Ritaði Árni Pálsson undirbréfið sem útgefandi en Páll Helgasonsem þinglýstur eigandi. Samkvæmt bréfinu var fasteignin að Lækjarbraut3, Rangárþingi ytra sett að veði. Var bréfið móttekið til þinglýsingar þann 28.apríl 2006. Páll Helgason og JófríðurRagnarsdóttir, seldu syni sínum Árna Pálssyni fasteignina Lækjarbraut 3,Rauðalæk, Holtahreppi, samkvæmt kaupsamningi, dags. 28. september 1993. Varsöluverðið fasteignarinnar 4.300.000 krónurog skyldi það greiðast með útgáfu skuldabréfs að fjárhæð 1.688.360 krónur ogmeð sex greiðslum samtals að fjárhæð 2.300.000 krónur á tímabilinu 15. október1993 til 1. október 1994. Var kaupsamningnum þinglýst þann 30. september 1993.Fasteignin var afhent kaupanda 1. desember 1993. Ekki var gefið út afsal vegnaeignarinnar. Með samkomulagi um riftun, dags.29. desember 2008, sem gert var á milli dánarbús Páls Helgasonar og ÁrnaPálssonar, ákváðu samningsaðilar að rifta áðurgreindum kaupsamningi sem gerðurvar á milli Páls Helgasonar og Árna Pálssonar um fasteignina að Lækjarbraut 3.Í samkomulaginu segir að Aðilar erusammála um að ofangreindur kaupsamningur falli niður og gengi til baka þar semkaupverð eignarinnar hafi ekki verið greitt. Eignarhald fasteignarinnar gengurað nýju til Páls Helgasonar (dánarbús) og falla þar með eignarréttindi kaupandaniður. Þá var tekið fram í samkomulaginu að Á eigninni hvílir tryggingabréf frá Landsbanka Íslands hf. upphaflegaað fjárhæð kr. 5.000.000. Aðilar eru sammála um að tryggingarbréfið fái aðhvíla áfram á eigninni. Kaupandi skuldbindur sig til að aflétta öðrumóviðkomandi veðum. Rituðu stefndu í máli þessu auk Árna Pálssonar undirsamkomulagið. Var skjalið móttekið til þinglýsingar þann 31. desember 2008. Meðafsali, dags. 1. mars 2009, afsalaði Árni Pálsson 20% eignarhluta sínum ífasteigninni sem honum hlotnaðist við skipti á dánarbúi föður hans, tilRagnheiðar Pálsdóttur. Var skjalið móttekið til þinglýsingar þann 2. mars 2009og innfært í þinglýsingarbók með þeirri athugasemd þinglýsingarstjóra aðáhvílandi tryggingarbréf á 1. veðrétti á Lækjarbraut 3 væri ekki getið í afsalinu. Samkvæmtframangreindu voru þinglýstir eigendur að Lækjarbraut 3, frá og með 1. mars2009, stefndu í máli þessu þau Þorbjörn Helgi Pálsson, Anna Lára Pálsdóttir,Ragnheiður Pálsdóttir og Jóhanna Ósk Pálsdóttir. Var þeim hverju um sig sentinnheimtubréf, dags. 17. febrúar 2011 og 17. október 2014, þar sem fram komuupplýsingar um fjárhæð tryggingarbréfsins sem væri tryggt með veði ífasteigninni að Lækjarbraut 3 og upplýsingar um að bréfið tryggði m.a.yfirdrátt á tékkareikningi Árna Pálssonar og að gjaldfallin yfirdráttarskuldinnæmi 12.907.478 krónum. Uppreiknuð staða tryggingarbréfsins með verðbótum þann20. nóvember 2014 var 8.374.950 krónur. Meðtölvubréfum lögmanns stefndu til Landsbanka Íslands í árslok 2014, var óskaðupplýsinga um lán Árna Pálssonar og veðsetninguna sem veitt hafi verið íumræddri fasteign, auk þess sem óskað var upplýsinga um hvort greiðslumat hefðiverið gert á Árna. Í svari stefnanda, dags. 29. desember 2014 kemur kemur framað tryggingarbréfið hafi verið sett til tryggingar öllum skuldum Árna viðstefnanda. Árni hafi verið eigandi Lækjarbrautar 3, samkvæmt upplýsingumfasteignamats ríkisins, en hann hafi keypt fasteignina árið 1993. Því hafi ekkiverið um að ræða lánsveð þegar tryggingarbréfinu var þinglýst á fasteigninaárið 2006. Af þeim sökum hafi engar skyldur hvílt á bankanum til þess aðgreiðslumeta Árna við útgáfu tryggingarbréfsins. Í desember 2008 hafi Árni ogaðrir erfingjar gert með sér samkomulag um að rifta kaupsamningi um fasteigninafrá árinu 1993. Aðilar samkomulagsins hafi verið sammála um að tryggingarbréfiðfengi að hvíla áfram á eigninni auk þess sem fram komi í 7. tölul.tryggingarbréfsins að veðsetningin standi óhögguð þrátt fyrir að eigendaskiptiverði á hinu veðsetta. Tók stefnandifram að riftun kaupsamnings tveimur árum eftir þinglýsingu tryggingabréfsins áfasteignina hafi ekki áhrif á gildi veðsetningarinnar að mati bankans. Þá hafinúverandi eigendur fengið áramótayfirlit frá stefnanda þar sem fram komi að þauséu nú í ábyrgð fyrir umræddu tryggingarbréfi. Samkvæmtupplýsingum frá skiptastjóra í þb. Árna Pálssonar, skilaði stefnandikröfulýsingu í búið, en þar sem sýnt þótti að ekkert fengist greitt upp íalmennar kröfur tók skiptastjórinn ekki afstöðu til almennra krafna. Hvaðaðild Landsbankans hf. varðar þá tók Fjármálaeftirlitið (FME), með heimild í100. gr. a. í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna áfjármálamarkaði o.fl., þá ákvörðun að ráðstafa eignum og skuldum LandsbankaÍslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Ákvörðun FME um ráðstöfun eigna ogskulda Landsbanka Íslands hf., kt. [...], til Nýja Landsbanka Íslands hf., kt.[...], (nú Landsbankinn hf., kt. [...]) er dagsett þann 9.10.2008.III.. Helstu málsástæður og lagarökstefnandaStefnanditelur að kröfur hans á hendur Árna Pálssyni njóti veðréttar í fasteigninni aðLækjarbraut 3 á grundvelli tryggingarbréfs stefnanda. Árni Pálsson sé skuldarisamkvæmt áðurgreindum tékkareikningi hjá stefnda, en ekki sé unnt að höfða málí héraði gegn þrotabúinu samkvæmt 116. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi hafiekki tryggt sér aðfararhæfa kröfu á hendur Árna Pálssyni áður en bú hans vartekið til gjaldþrotaskipta. Af þeim sökum sé stefnanda nauðsynlegt að fá dóm umað honum sé heimilað fjárnám í fasteign stefndu að því marki sem veðtryggingintaki til dómkröfunnar samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfsins sem hvílir áeignarhluta stefndu í fasteigninni að Lækjarbraut 3. Bréfið sé allsherjarveð ogþví sé ekki unnt að fara beint í aðför samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1989 eðabeiðast nauðungarsölu samkvæmt 6. gr. laga nr. 90/1991 á grundvelli þess. 2. Helstu málsástæður og lagarökstefndu Stefndutelja að veðsetning samkvæmt tryggingarbréfinu sé ógild sbr. 36. gr. laga nr.7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og óskráðum meginreglumsamningaréttar. Ástæðan sé sú að forveri stefnanda hafi ekki framkvæmtgreiðslumat á lántakandanum Árna Pálssyni, áður en Páll Helgason veðsettifasteign sína til tryggingar skuldum Árna við Landsbankann. Á forvera stefnandasem stefnandi leiði rétt sinn af, hafi hvílt fortakslaus skylda tilgreiðslumats, sbr. 3. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga,dags. 1. nóvember 2001. Í þessu hafi einnig falist brot gegn þágildandi 19. gr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki og gegn þágildandi 4. og 6. gr. laga nr.33/2003 um verðbréfaviðskipti. Þá sé ósanngjarnt af hálfu stefnanda að berafyrir sig samþykki þáverandi eiganda fasteignarinnar að Lækjarbraut 3, fyrir veðsetningufasteignarinnar til greiðslu skuldar Árna Pálssonar. Þá hafi þáverandi eigandifasteignarinnar ekki verið upplýstur um í hverju veðsetningin væri fólgin.Stefndi vísar til 6. gr. fyrrgreinds samkomulags sem mælir fyrir um að sé veðsett til tryggingar yfirdráttarheimild tékkareiknings skuli ábyrgðin miðast viðtiltekna hámarksfjárhæð, auk þess sem slíkt veð skuli ekki gilda lengur enfjögur ár frá útgáfudegi. Ábyrgðin sem hafi falist í veðsetningunni sé þvífyrir löngu búin að missa gildi sitt. Þá vísa stefndu til eldra samkomulags frá1998 um að fjármálafyrirtækjum beri að miða við að aldur ábyrgðamanna sé ekkihærri en 70 ár. Stefndu telja samkvæmtframansögðu að ábyrgðin samkvæmt tryggingarbréfinu hafi runnið úr gildi þann 3.apríl 2010 miðað við að ritað hafi verið undir það hinn 3. apríl 2006. Teljastefndu að frá þeim tíma hafi ekki verið unnt að ganga að skuld samkvæmtyfirdrætti á grundvelli tryggingarbréfsins samkvæmt 6. gr. samkomulagsins.Verði ekki fallist á þá málsástæðu er byggt á því að þann 3. apríl 2010 hafifyrningarfrestur gagnvart ábyrgðarmönnum byrjað að líða. Samkvæmt meginreglu 3.gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda fyrnist kröfur á fjórum árum.Samkvæmt því hafi krafan verið fyrnd þann 3. apríl 2014. Mál þetta hafi veriðhöfðað með birtingu stefnu þann 9. desember 2014, en þá hafi krafan veriðfyrnd. Beri því þegar af þeirri ástæðu að hafna kröfu stefnanda. Að virtu ölluframangreindu telja stefndu að veðsetningin samkvæmt tryggingarbréfinu séógild, sbr. 36. gr., laga nr. 7/1936. Stefndu mótmæla þeirri afstöðustefnanda að ekki hafi verið þörf á að greiðslumeta Árna Pálsson þar sem hannhafi verið eigandi hinnar veðsettu fasteignar á þeim tíma sem veðsetningin fórfram. Samningurinn hafi verið gerður árið 1993. Árni hafi ekki greitt neina afþeim sex kaupsamningsgreiðslum sem samningurinn mæli fyrir um. Af þeim sökumhafi ekki verið gefið út afsal eða þinglýst afsali vegna kaupanna. Þau hafieinfaldlega aldrei orðið að veruleika vegna verulegra vanefnda kaupanda. Árnihafi því glatað þeim skilyrta eignarrétti sem hann hafði á grundvellikaupsamningsins. Með athafnaleysi sínu hafi hann í raun fallið frá rétti sínumsamkvæmt kaupsamningnum. Þar sem kaupandi hafi ekki fylgt skilmálum um að kaupaeignina og þar með að greiða kaupverðið hafi skuldbinding seljanda til að seljafasteignina fallið úr gildi í síðasta lagi þann 1. október 1994, þegar síðastakaupsamningsgreiðsla hafi átt að berast. Stefnanda hafi mátt vera þaðljóst að Árni Pálsson hafi ekki verið eigandi fasteignarinnar með því að skoðaveðbandayfirlit hennar þar sem fram komi að þinglýstum kaupsamningi frá 28.september 1993 hafi ekki verið fylgt eftir og ekkert afsal gefið út síðan þá.Þá hafi stefnandi óskað eftir því við þinglýstan eiganda, Pál Helgason, að hannskrifaði undir tryggingarbréfið sem þinglýstur eigandi. Þá hafi verið mæltfyrir um í tryggingarbréfinu að veðsali, Páll Helgason væri ekki útgefanditryggingarbréfsins, og að í því fælist yfirlýsing stefnanda um að Árni Pálssonhafi ekki verið eigandi fasteignarinnar. Með því hafi komið fram afstaðastefnanda til þess hver hafi verið réttarstaða Páls Helgasonar og þar meðeinnig Árna Pálssonar, þ.e. að Árni hafi verið útgefandi tryggingabréfsins ogPáll Helgason veðsali. Þá hafi eftirfarandi lögskipti staðfest þetta. Stefnduværu ekki eigendur fasteignarinnar að Lækjarbraut 3 ef þau hefðu fengiðfasteignina sem erfingjar eftir að Páll Helgason féll frá. Að sama skapi, efÁrni Pálsson hefði verið eigandi Lækjarbrautar 3, þá hefði verið tekin afstaðatil kröfulýsingar NBI hf. í þrotabú Árna Pálssonar þar sem kröfu samkvæmtyfirdrætti bankareiknings nr. 353 hafi verið lýst sem veðkröfu tryggðri meðveði í fasteigninni Lækjarbraut 3. Svo hafi ekki verið gert og skiptum á búinulokið samkvæmt 155. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Telja stefndu að Páll Helgasonhafi verið fullgildur eigandi fasteignarinnar þar sem kaupandi Árni Pálssonhafi ekki efnt sinn þátt kaupsamningsins. Stefndu telja að stefnandi getiekki krafist aðfarar gegn þeim fyrir kröfu á hendur þriðja manni. Stefndu hafiengar upplýsingar um hvort krafa stefnanda sé fyrir hendi eða ekki og hverrarfjárhæðar hún sé. Stefnandi hafi ekki lagt fram neina samninga eða aðrar gildarheimildir sem sýni með óyggjandi hætti að hann eigi þá kröfu á hendur lántakasem hann kveður sig eiga. Krafa stefnanda sé á grundvelli yfirdráttarheimildaren ekki skuldabréfs og því ekki ljóst hvort krafan sé fyrir hendi á millistefnanda og skuldara. Stefndu geti ekki verið aðilar að slíku máli. Þeir getiekki tekið til varna um lögskipti sem þeir hafi ekki hugmynd um. Vísa stefndutil 3. gr. aðfararlaga. Ákvæðið gildi ekki um tryggingarbréf. Þá telja stefnduað krafa stefnanda sé ekki nægjanlega skýr og tilvísun til lagaheimildaófullnægjandi. Stefnandi vísi ekki til þess á hvaða aðfararheimild hann byggikröfu sína um fjárnám inn í veðrétt fasteignar stefndu. Ekki sé vísað til laganr. 90/1989 um aðför eða þeirra laga til stuðnings kröfu stefnanda. Aðeins sévísað til tryggingarbréfsins sem heimildarskjals og skilmálum tékkareiknings oghvorki vísað til nánar tiltekins töluliðs 1. gr. aðfararlaga eða 3. gr. sömulaga. IV.NiðurstaðaÁrniPálsson varð eigandi fasteignarinnar að Lækjarbraut 3, Rauðalæk, Holtahreppisamkvæmt kaupsamningi, dags. 28. september 1993. Var söluverð eignarinnar4.300.000 krónur sem skyldi greiðast með útgáfu skuldabréfs og sex nánartilgreindum greiðslum. Var kaupsamningnum þinglýst þann 30. september 1993 ogafhendingardagur var þann 1. desember s.á. Ekki var þó gefið út afsal vegnaeignarinnar. Fram kemur í greinargerð stefndu að kaupsamningurinn hafi ekkiverið efndur og með samkomulagi 29. desember 2008 milli dánarbús PálsHelgasonar og Árna hafi verið ákveðið að rifta honum, m.a. með þeim skilyrðumað umrætt tryggingarbréf fengi að hvíla áfram á eigninni. Samkomulagið varmóttekið til þinglýsingar 31. desember 2008. Þann3. apríl 2006, gaf Árni Pálsson út tryggingarbréf, þar sem fyrrgreind fasteignvar veðsett stefnanda, til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllumskuldum og fjárskuldbindingum Árna Pálssonar við stefnanda nú eða síðar, hvortsem þær eru samkvæmt víxlum, lánssamningum, skuldabréfum, „yfirdrætti átékkareikningi“ o.fl. Var hin veðsetta fasteign sett að veði fyrir allt að5.000.000 króna, bundið við vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 249,7. Ímáli þessu er deilt um hvort krafa stefnanda á hendur Árna Pálssyni vegnaskuldar hans samkvæmt yfirdrætti á tékkareikningi að fjárhæð 8.374.950 krónurnjóti veðtryggingar í áðurgreindu tryggingarbréfi en ekki er deilt um fjárhæðumræddrar kröfu. Stefndu byggja kröfu sýna umsýknu á því að veðsetning fasteignarinnar sé ógild, þar sem ekki hafi veriðframkvæmt greiðslumat á Árna Pálssyni áður en Páll Helgason heitinn, faðirÁrna, veitti leyfi sitt til veðsetningar fasteignarinnar, en stefndu telja aðPáll hafi verið eigandi fasteignarinnar að Lækjarbraut 3, á þeim tíma semveðsetningin fór fram. Er sú afstaða stefndu reist á því að eignarréttur aðfasteigninni samkvæmt kaupsamningnum frá árinu 1993, hafi ekki farið til ÁrnaPálssonar þar sem Árni hafi ekki greitt Páli umsamið kaupverð samkvæmtkaupsamningnum. Af þeim sökum hafi ekki verið gefið út afsal vegna kaupanna.Árni hafi því glatað skilyrtum eignarrétti sem hann átti á grundvellikaupsamningsins enda hafi samningnum að lokum verið rift á árinu 2008. Í þessusambandi vísa stefndu til 2. gr. samkomulags samtaka banka ogverðbréfafyrirtækja o.fl. um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1.nóvember 2001, þar sem mælt er fyrir um gildissvið samkomulagsins. Þar komifram að samkomulagið taki til allra skuldaábyrgða, þ.e. sjálfskuldarábyrgða ogeinfaldra ábyrgða, á skuldabréfalánum, víxlum og öðrum skuldaskjölum, áyfirdráttarheimildum á tékkareikningum o.fl. Þá taki samkomulagið einnig tilþess er einstaklingur hefur gefið út leyfi til að veðsetja fasteign sína tiltryggingar skuldum annars einstaklings.Þegarumrædd fasteign að Lækjarbraut 3, var sett að veði með fyrrgreindutryggingarbréfi á árinu 2006, var skuldari samkvæmt bréfinu, Árni Pálsson,jafnframt skráður eigandi fasteignarinnar á grundvelli þinglýsts kaupsamnings.Undirritun Páls Helgasonar á tryggingarbréfið sem þinglýstur eigandifasteignarinnar breytir ekki þeirri staðreynd að Árni Pálsson var þinglýstureigandi fasteignarinnar á þeim tíma sem tryggingarbréfið var gefið út þóttráðagerð kunni að hafa verið uppi á þessum tíma um að eignaraðild Árna ætti aðganga til baka. Í ljósi þess telur dómurinn að reglur um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga frá árinu 2001 sem settar voru til verndar ábyrgðarmönnumþegar veð í eigu annars einstaklings eru sett til tryggingar fjárhagslegriskuldbindingu, hafi ekki gilt um greinda veðsetningu. Því er hafnað þeirrimálsástæðu stefndu að ógilda beri veðsetningu á þeim grundvelli að greiðslumatá skuldara hafi ekki farið fram áður en fasteignin var veðsett. Af því leiðireinnig að önnur ákvæði samkomulagsins koma ekki til frekari skoðunar. Stefndu byggja sýknukröfu sínaeinnig á því að krafa stefnanda hafi verið fyrnd gagnvart ábyrgðarmönnum þann3. apríl 2014, með vísan til meginreglu 3. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningukröfuréttinda. Á þeim tíma sem tryggingarbréfið var undirritað þann 3. apríl2006, giltu lög nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda.Samkvæmt 4. gr. þeirra laga fyrndust lán sem hér um ræðir á 10 árum. Eins ogfyrr er rakið var hér ekki um að ræða ábyrgðarskuldbindingu til tryggingarfjárhagsskuldbindingu annars skuldara. Af þessu leiðir að krafa stefnanda áhendur stefndu er ófyrnd við birtingu stefnu á árinu 2014 en stefndu tóku viðöllum þeim réttindum og skyldum sem fasteigninni fylgdu með samkomulagi umriftun þann 29. desember 2008 eins og fyrr er lýst. Stefndutelja að þau geti ekki verið aðilar að máli þar sem ekki sé ljóst hvort krafasé fyrir hendi á milli stefnanda og skuldara, sbr. 3. gr. aðfararlaga. Samkvæmtdómaframkvæmd hefur verið talið heimilt að höfða mál á hendur eiganda veðs ogkrefjast dóms um þann rétt til þess að fá gert fjárnám fyrir peningakröfunni íveðinu. Er því hafnað þessari málsástæðu stefndu. Samkvæmttexta sínum veitir umrætt tryggingarbréf stefnanda veðrétt fyrir yfirdrætti átékkareikningi útgefanda. Með vísan til þessa og þess er að framan greinir erfallist á kröfu stefnanda um að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám íveðrétti sem stefnandi á í eignarhlutum stefndu í fasteigninni Lækjarbraut 3,Rangárþingi ytra, fnr. 219-74921, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum ogöllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr.0182-63-18204, útg. 3. apríl 2006, til tryggingar skuld Árna Pálssonar, viðstefnanda, samkvæmt yfirdrætti á tékkareikningi nr. 0182-26-353, fyrir samtals8.374.950 krónum.Eftirúrslitum málsins og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála ber stefndu sameiginlega að greiða stefnanda 700.000 krónur ímálskostnað.RagnheiðurSnorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefnanda,Landsbankanum hf., er heimilað að gera fjárnám í veðrétti sem stefnandi á íeignarhlutum stefndu, Þorbjarnar Helga Pálssonar, Önnu Láru Pálsdóttur,Ragnheiðar Pálsdóttur og Jóhönnu Óskar Pálsdóttur, í fasteigninni Lækjarbraut3, Rangárþingi ytra, fnr. 219-74921, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðumog öllu því, sem eigninni fylgir og fylgja ber, samkvæmt tryggingarbréfi nr.0182-63-18204, útg. 3. apríl 2006, til tryggingar skuld Árna Pálssonar viðstefnanda samkvæmt yfirdrætti á tékkareikningi nr. 0182-26-353, fyrir samtals8.374.950 krónum. Stefndu ber að greiða stefnanda700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 611/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 4. september 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. september 2016 þar sem varnaraðilavar gert að sæta farbanni allt til mánudagsins 19. september 2016 klukkan 16.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. lag nr. 88/2008 um meðferð sakamála.Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi,en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4.september 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur gert þá kröfu að HéraðsdómurReykjavíkur úrskurði að X, fd. [...], verði gert að sæta farbanni, allt tilmánudagsins 19. september 2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að upphaf málsins sé tilkynning semlögreglu hafi borist aðfararnótt laugardagsins 3. september 2016 um að maðurhafi verið nefbrotinn á Skólavörðustíg og að gerandi hafi hlaupið í átt aðArnarhóli. Er lögreglumenn hafi komið ávettvang hafi þeir hitt fyrir A, árásarþola, sem talinn hafi verið nefbrotinnog hafi hann fundið til í andliti. Hafihann sagst hafa verið fyrir framan skemmtistaðinn B-5 þegar hann hafi veriðkýldur í andlitið með krepptum hnefa en af hverju hafi hann ekki vitað. A hafiverið fluttur með sjúkrabifreið á slysadeild til aðhlynningar. Fram komi í frumskýrslu lögreglu að A hafivirst þjáður. Vitni hafi séð þegar A hafi verið kýldur. Vitnið, dyravörður, hafi greint frá því aðhann hafi séð tvo menn vera að rífast og verið að stíga á milli þeirra til aðstía þeim í sundur þegar vinur annars mannsins hafi komið og kýlt hinn manninní andlitið með krepptum hnefa þannig að hann hafi fallið á jörðina og steinrotast.Annað vitni hafi greint frá því að hafa heyrt þegar allt hafi brotnað í andlitibrotaþola. Í skýrslu B, varðstjóra, B, komi m.a. fram að upptökur sýni hvarárásarþoli sé kýldur af miklu afli í andlitið og að svo virðist sem árásarþolihafi aldrei séð kærða koma að sér þar sem árásarþoli hafi verið með hendurniður með hliðum og horft í aðra átt. Þávirðist sem árásarþoli hafi misst allan mátt í fótum og fallið í jörðina. Kærði hafi verið handtekinn skömmu síðar að [...] og hafi lýsing á honumpassað við lýsingu vitna. Hann hafiverið færður á lögreglustöðina við Hverfisgötu vegna rannsóknar málsins. Í bráðabirgðaáverkavottorði fyrir A komi fram að um sé að ræða 21 ársmann sem hafi verið kýldur hægra megin í andlit, og hafi vitni sagt að hannhafi dottið aftur fyrir sig og rotast.Hann hafi verið nefbrotinn, veruleg tilfærsla hafi verið á nefi hægramegin. Þá hafi miðnes einnig veriðbrotið (nasal septum). Sömuleiðis hafiverið brot í vinstri framvegg kinnbeins.Ekki hafi kærði sagst muna eftir neinu því sem gerðist um nóttina. Hann hafi verið mjög ölvaður og hafi veriðbúinn að drekka mikið og lengi. Honumhafi verið sýnd upptaka af atvikinu og hafi hann talið að það væri ekki hannsem væri á upptökunni. Þá hafi hann ekkikannast við að hafa slegið neinn.Rannsókn lögreglu sé ekki að fullu lokið og enn eigi eftir að afla gangavegna málsins. Sakborningur sé útlendingur og hafi engin sérstök tengsl við landið ogtelji því lögregla að ef hann gangi laus muni hann reyna að komast úr landi tilað komast undan málsókn eða fullnustu refsingar og telji lögregla þvínauðsynlegt að tryggja nærveru hans á meðan mál hans sé til meðferðar fyriryfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegt að honum verði gert að sæta farbanniþar til mál hans sé til lykta leitt. Með vísan til alls framangreinds, gagnamálsins, 218. gr. almennra hegningarlaga og b.liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr., laga um meðferð sakamála nr. 88/2008telji lögreglustjóri nauðsynlegt að sakborningi verði gert að sæta farbanni tilmánudagsins 19. september 2016, kl. 16:00. Niðurstaða Með vísan til þess sem að framan er rakið og þeirra gagna semlögð hafa verið fram í málinu verður fallist á það með lögreglustjóranum aðvarnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot gegn 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, en brotgegn ákvæði þessu getur varðaðfangelsisrefsingu. Rannsókn lögreglu er ekki að fullu lokið og enn áeftir að afla ganga vegna málsins. Í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 er mæltfyrir um að séu uppfyllt skilyrði gæsluvarðhalds skv. 1. eða 2. mgr. 95. gr.laganna geti dómari, í stað þess að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald, bannaðsakborningi brottför af landinu. Í 1. mgr. 95. gr. laganna segir að heimilt séað úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef fram sé kominn rökstuddur grunur umað hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, endahafi hann náð 15 ára aldri. Auk þess verði að vera fyrir hendi eitthvert afnokkrum skilyrðum, þ. á m. skv. b-lið ákvæðisins að ætla megi að hann munireyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hætti undanmálsókn eða fullnustu refsingar.Samkvæmt framansögðu ervarnaraðili, sem er eldri en 15 ára, undir rökstuddum grun um að hafa framiðbrot sem fangelsisrefsing er lögð við. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari,sem hefur engin sérstök tengsl við Ísland. Eru skilyrði laga til þess aðvarnaraðili sæti farbanni þannig uppfyllt. Verður því fallist á kröfu umfarbann eins og nánar greinir í úrskurðarorði, en ekki þykja vera efni til þessað marka farbanni skemmri tíma en krafist er.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kveður uppúrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð :X, fd. [...], skal sæta farbanni, allt til mánudagsins 19. september2016, kl. 16:00.
Mál nr. 780/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. nóvember 2015. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c-liðar 1. mgr. 95 gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ákærða, X, fd. [...], [...] ríkisborgara, verði með úrskurði dómsins gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00. Ákærði mótmælir kröfunni og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. I Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum kemur fram að lögregla hafi haft ætluð fjársvikabrot ákærða, X, gagnvart [...] til rannsóknar frá komu ákærða hingað til lands í lok júlí sl. Ákærði hafi verið handtekinn 27. júlí sl. grunaður um að hafa svikið út farmiða þann sem hann ferðaðist á með því að gefa upp, í blekkingarskyni og án heimildar, greiðslukortanúmer annars manns. Þá hafi við leit í farangri ákærða fundist fjöldi muna sem lögregla ætli að séu kærða óviðkomandi, svo sem greiðslukort, óútfyllt brottfararspjöld frá mismunandi flugfélögum, merkimiðar ætlaðir áhöfnum mismunandi flugfélaga, óútfylltir úttektarmiðar fyrir hótel o.fl. Ákæra hafi verið gefin út í vikunni vegna ætlaðra fjársvika við greiðslu flugbókana frá 26. júlí 2015, samtals að andvirði 327.450 krónur og hafi hún verið send til dómsmeðferðar. Ákærði hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins til 26. ágúst sl. er honum hafi með úrskurði héraðsdóms verið gert að sæta farbanni. Með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember 2015 hafi ákærða síðan verið gert að sæta gæsluvarðhaldi að nýju, þá á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Frá lokum októbermánaðar hafi ákærði sætt rannsókn að nýju, sbr. mál 008-2015-[...], fyrir annars vegar áþekk brot og áður sé greint frá og hins vegar auðgunarbrot sem tengist verðmætum munum sem fundist hafi í híbýlum ákærða. Samkvæmt gögnum málsins hafi á tímabilinu 26-29. október 2015 verið gerðar fimm mismunandi bókanir í flug með [...] hingað til lands á nafni móður kærða, [...]. Við greiðslu á öllum bókunum hafi verið gerðar samtals 28 tilraunir til að greiða með nítján greiðslukortanúmerum manna víða um heim. Farmiðar í hverri flugbókun hafi verið að verðmæti 117.000 krónur til 146.000 krónur og á þeirri forsendu megi áætla andlag meintra brota yfir 600.000 krónur, hefðu greiðslur gengið í gegn. Allar þessar bókanir hafi verið framkvæmdar af aðila sem tengst hafi þráðlausu neti gistiheimilisins [...], [...], Reykjavík, hvar kærði hafi dvalist í farbanni því sem honum hafi verið gert að sæta frá 26. nóvember 2015 og upplýst sé nú að hann hafi verið starfandi á meðan hann dvaldist þar. Í kjölfar þess að framangreindar bókanir gengu ekki í gegn er upplýst að ákærði fór á söluskrifstofu [...] í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og greiddi fyrir farmiða á nafni móður sinnar, sem hann hafði áður bókað símleiðis, í reiðufé. Lögreglustjóri segir ákærða strax verið grunaður um aðild að málinu og hann verið handtekinn á fyrrnefndu gistiheimili 2. nóvember 2015. Ákærði hafi verið færður til yfirheyrslu í kjölfarið. Á vettvangi hafi komið í ljós að upplýsingar um í það minnsta tvo gesti gistiheimilisins hafi verið notaðar við bókanir. Í framhaldinu hafi leit verið framkvæmd í vistarverum ákærða, og að því er virðist móður hans, sem þá hafi verið komin til landsins. Við leitina hafi fundist annars vegar fjölmörg handskrifuð kortanúmer, þar á meðal úr bókunum gesta á gistiheimilinu, og hins vegar mikið magn af dýrum útivistarfatnaði, augsýnilega úr hérlendum verslunum. Andvirði þeirra muna nemi um 1.000.000 króna. Lögreglustjóri segir rannsókn nýju málanna nokkuð vel á veg komna. Ákærði hafi verið yfirheyrður í tvígang. Að mati lögreglu sé framburður hans ótrúverðugur og þær skýringar sem hann hafi gefið um margt fjarstæðukenndar. Ákærði hafi alfarið neitað aðild að bókunum farmiða á nafni móður sinnar á veraldarvefnum. Hann hafi gengist við því að hafa reynt að bóka farmiða símleiðis og gefið þær skýringar að nauðsynlegt hefði verið að gefa upp greiðslukortanúmer annarra manna til að geta fengið upp gefið númer flugbókunar sem hann hafi ætlað að staðgreiða í framhaldinu, svo sem hann hafi og gert. Ákærði hafi einnig sagt að mögulega hafi hann fundið handskrifað blað með kortanúmerum á gistiheimili því sem hann hafi starfað á sem sjálfboðaliði við næturvörslu. Ákærði hafi hins vegar iðulega neitað að svara spurningum lögreglu varðandi þá muni sem fundist hafi í vistarverum hans samkvæmt áðursögðu. Í þeim tilvikum sem ákærði hafi svarað hafi hann gefið fjarstæðukenndar skýringar að mati lögreglu. Tekur lögreglustjóri fram að móðir ákærða hafi alfarið neitað að hafa vitneskju um málið. Vegna hinna nýju mála hafi lögreglustjóri 3. nóvember sl. gert kröfu um að ákærða yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a-, b- og c-liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Með úrskurði héraðsdóms þann sama dag hafi ákærða verið gert að sæta farbanni. Ákærði hafi þá verið leystur úr haldi. Með dómi Hæstaréttar Íslands 6. nóvember sl. í málinu nr. 754/2015 hafi kærði verið dæmdur til að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til þriðjudagsins 17. nóvember kl. 16:00. Hafi ákærði verið handtekinn samdægurs á áðurnefndu gistiheimili. Við það tækifæri hafi fundust fleiri munir áþekkir þeim sem hald var lagt á við fyrri húsleit lögreglu. Fyrir liggi að móðir ákærða hafi farið af landi brott í kjölfar handtöku ákærða. II Lögreglustjóri vísar til þess að ákærði sé undir sterkum rökstuddum grun um brot gegn ákvæðum 248. gr. og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við umræddri háttsemi liggi allt að sex ára fangelsi. Það sé mat lögreglustjóra að brot ákærða muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu verði hann fundinn sekur. Sú afstaða lögreglu byggist á réttarframkvæmd hér á landi fyrir sambærileg fjársvik og þess að ákærði hafi áður gerst sekur um viðlíka brot. Að mati lögreglustjóra sé ekki völ á vægari úrræðum í ljósi þess sem upplýst sé í málinu. Því sé þörf á að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á meðan mál hans séu til meðferðar innan refsivörslukerfisins. Í því sambandi bendir lögreglustjóri á að ákærði eigi sér mjög langa sögu fjársvika erlendis. Gerð sé grein fyrir brotaferli ákærða í gögnum málsins og komi þar fram að hann hafi á árunum 2004 til 2014 margítrekað hlotið dóma fyrir auðgunarbrot, suma hverja þunga. Einn dóm hafi ákærði hlotið hér á landi, sbr. dóm Héraðsdóm Reykjaness í máli nr. S-[...]/2007, sem kveðinn hafi verið upp [...] 2007. Lögreglustjóri segir aðstæður í málinu vera hinar sömu og þegar Hæstiréttur Íslands hafi kveðið upp dóm sinn 6. nóvember sl. Ákærði sé vanaafbrotamaður sem láti sér ekki segjast, svo sem hann hafi sýnt í verki. Megi ætla að ákærði muni halda brotum áfram á meðan málum hans sé ekki lokið hér á landi, en það séu einmitt þeir hagsmunir sem c-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 sé ætlað að vernda. Skilyrði nefnds ákvæðis séu því uppfyllt í málinu. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, dóms Hæstaréttar í máli nr. 754/2015, 248. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna refsivörsluhagsmuni standa til þess að ákærða verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00. III Samkvæmt framangreindu og fyrirliggjandi rannsóknargögnum er ákærði undir rökstuddum grun um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Fyrir liggur að ákæra hefur verið gefin út á hendur ákærða fyrir fjársvik, sbr. 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sakamál á grundvelli ákærunnar var þingfest fyrr í dag og var ákærða veittur frestur til þess að kynna sér gögn málsins og taka afstöðu til sakargifta til 27. nóvember nk. Eins og reifað er í kafla I hér að framan eru í greinargerð lögreglustjóra rakin þau meintu brot ákærða sem voru tilefni höfðunar fyrrnefnds sakamáls hendur honum. Í greinargerðinni er einnig vísað til annarra auðgunarbrota sem ákærði er grunaður um að hafa framið og lögreglustjóri telur varða við 248. gr., og eftir atvikum 244. eða 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir liggur að með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 754/2015, sem kveðinn var upp 6. nóvember sl., var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi vegna brotanna á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að hinum meintu brotum ákærða virtum og þess sem fyrir liggur um sakaferil hans þykir ákvæði 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 ekki standa því í vegi að fallist verði á kröfu lögreglustjóra. Að mati dómsins má ætla að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjáls ferða sinna. Samkvæmt því og öðru framangreindu er fullnægt skilyrðum c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að ákærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Í ljósi allra atvika málsins þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Verður krafa lögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ Ákærði, X, fæddur [...], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 15. desember 2015, kl. 16:00.
Mál nr. 15/2015
Lánssamningur Ábyrgð Gjalddagi Fyrning
Árið 2007 gerði L hf. lánssamning við H ehf. og gekkst S í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu hluta lánsfjárhæðarinnar. Afborganir og vextir voru greiddir af láninu til og með gjalddaga 10. september 2008, en upp frá því voru engar greiðslur inntar af hendi. Með bréfi 2. mars 2009 beindi L hf. til H ehf. kröfu um greiðslu á nánar tilgreindum fjárhæðum sem hefðu átt að greiðast á tímabilinu frá 10. október 2008 til 10. febrúar 2009. Samhliða þessu fékk S bréf frá L hf. þar sem honum var tilkynnt að skuldin væri í vanskilum. Þá beindi L hf. innheimtubréfi 30. mars 2009 til S þar sem hann var krafinn um greiðslu sömu skuldar að viðbættum fjárhæðum sem hefði fallið í gjalddaga 10. þess mánaðar, en þar var jafnframt greint frá því að „ógjaldfallnar eftirstöðvar“ skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð. Í öðru innheimtubréfi, sem L hf. sendi S 21. júlí sama ár, kom á hinn bóginn fram sundurliðun á skuld samkvæmt lánssamningnum, þar sem tilgreindar voru fjárhæðir, sem höfðu annars vegar fallið í gjalddaga mánaðarlega frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009 og hins vegar verið gjaldfelldar 30. apríl 2009. Þá höfðaði L hf. 28. október 2009 mál á hendur H ehf. og S þar sem meðal annars var tiltekið í stefnu að lánið hafði verið gjaldfellt 30. apríl það ár. Málið var fellt niður að beiðni L hf. í nóvember 2011. Mál þetta var höfðað fyrir héraðsdóm með stefnu 23. apríl 2013. Greindi aðila einkum á um það hvort sjálfskuldarábyrgð S hafði þá verið fallin niður fyrir fyrningu. Með hliðsjón af því sem fram kom í áðurnefndu innheimtubréfi 21. júlí 2009 og stefnu 28. október sama ár var talið að leggja yrði til grundvallar við úrlausn málsins að L hf. hefði ekki fyrr en 30. apríl 2009 neytt heimildar samkvæmt ákvæði lánssamningsins frá 2007 til að gjaldfella þann hluta skuldar samkvæmt honum, sem ekki hafði þá verið kominn í gjalddaga. Hvað sem liði kröfu um afborganir og vexti af skuldinni, sem hefðu verið á gjalddaga fyrir 23. apríl 2009 eftir skilmálum lánssamningsins, gæti sá hluti skuldarinnar, sem hafði verið gjaldfelldur 30. þess mánaðar, ekki verið fallinn niður gagnvart S fyrir fyrningu samkvæmt 4. tölulið 3. gr., sbr. 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, enda næmi sá hluti skuldarinnar hærri fjárhæð en þeirri ábyrgð sem S hafði tekist á hendur. Þá var ekki fallist á með S að víkja bæri sjálfskuldarábyrgð hans til hliðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og ákvæði til bráðabirgða í lögum nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Loks var ekki talið að síðastgreindum lögum nr. 32/2009 yrði beitt um ábyrgð S í máli þessu, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Með hliðsjón af framangreindu var S gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Mál þetta á rætur að rekja til þess að Landsbanki Íslands hf. gerði samning 30. ágúst 2007 við Húsaleigu ehf. og áfrýjanda um að veita félaginu „fjölmyntalán að jafnvirði samtals kr. 80.000.000 ... í neðanskráðum myntum og hlutföllum: JPY 30% CHF 70%“, meðal annars með þeim skilmála að áfrýjandi gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir greiðslu á 50.000.000 krónum af lánsfjárhæðinni auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar, sem hann tókst á hendur með undirritun samningsins. Samkvæmt gögnum málsins var áfrýjandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í Húsaleigu ehf., sem var að fullu í eigu Framkvæmdaráðs ehf., en áfrýjandi gegndi sömu stöðum hjá því félagi og var þar eini hluthafinn. Lánið, sem samningurinn tók til, var greitt út 3. september 2007 með innborgun á 79.190.000 krónum á reikning Húsaleigu ehf. við bankann. Átti lánið að bera svonefnda LIBOR vexti með 2,1% álagi, en endurgreiðslum að verða hagað þannig að mánaðarlegar afborganir af höfuðstól og vaxtagreiðslur yrðu 60 talsins, í fyrsta sinn 10. október 2007. Fyrstu 59 skiptin átti hverju sinni að endurgreiða 1/240 hluta af höfuðstól skuldarinnar, en 181/240 hluta á lokagjalddaga 10. september 2012. Í samningnum voru ákvæði um afleiðingar vanefnda, þar á meðal um að lánveitandanum væri „heimilt að fella lán skv. samningi þessum í gjalddaga einhliða og fyrirvaralaust og án aðvörunar ... ef vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta hafa varað í 14 daga eða lengur.“ Fyrir liggur að afborganir og vextir voru greiddir af framangreindu láni fyrstu tólf skiptin eða til og með gjalddaga 10. september 2008, en upp frá því munu engar greiðslur hafa verið inntar af hendi. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Landsbanka Íslands hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. sama mánaðar var nánar tilgreindum eignum félagsins ráðstafað til nýs banka, sem nú ber heiti stefnda, og er óumdeilt að réttindi samkvæmt fyrrgreindum lánssamningi hafi verið meðal þeirra. Stefndi beindi bréfi 2. mars 2009 til Húsaleigu ehf. með yfirskriftinni „lokaaðvörun“, þar sem krafist var greiðslu á nánar tilgreindum fjárhæðum í krónum, japönskum jenum og svissneskum frönkum. Samkvæmt bréfinu námu þessar fjárhæðir afborgunum, vöxtum, dráttarvöxtum og kostnaði, sem hafi átt að greiðast eftir hljóðan áðurnefnds lánssamningsins á fimm mánaðarlegum gjalddögum á tímabilinu frá 10. október 2008 til 10. febrúar 2009. Samhliða þessu sendi stefndi bréf til áfrýjanda, þar sem honum var tilkynnt að sama skuld, sem hann stæði í sjálfskuldarábyrgð fyrir, væri í vanskilum. Þá beindi stefndi innheimtubréfi 30. mars 2009 til áfrýjanda, þar sem hann var krafinn um greiðslu sömu skuldar að viðbættum fjárhæðum, sem hafi fallið í gjalddaga 10. mars 2009, en þar var jafnframt greint frá því að „ógjaldfallnar eftirstöðvar“ skuldarinnar næmu tiltekinni fjárhæð. Í öðru innheimtubréfi, sem stefndi sendi áfrýjanda 21. júlí 2009, kom á hinn bóginn fram sundurliðun á skuld samkvæmt lánssamningnum, þar sem tilgreindar voru fjárhæðir, sem hafi annars vegar fallið í gjalddaga mánaðarlega frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009 og hins vegar verið gjaldfelldar 30. apríl 2009. Ekki liggur fyrir í málinu hvort áfrýjandi hafi brugðist við þessum bréfum, en stefndi höfðaði mál á hendur honum og Húsaleigu ehf. með stefnu 28. október 2009, þar sem krafist var að félagið yrði dæmt til að greiða stefnda 172.195.310 krónur, þar af 50.000.000 krónur óskipt með áfrýjanda, auk nánar tilgreindra dráttarvaxta og málskostnaðar. Krafan um dráttarvexti tók mið af því að tilteknar fjárhæðir af höfuðstól skuldarinnar hafi fallið í gjalddaga mánaðarlega á tímabilinu frá 10. október 2008 til 14. apríl 2009, en eftirstöðvar höfuðstólsins 30. apríl 2009. Var jafnframt tiltekið í stefnunni að lánið „var gjaldfellt þann 30.04.2009“. Málið, sem hér um ræðir, virðist hafa verið þingfest 15. desember 2009, en í þinghaldi 16. nóvember 2011 óskaði stefndi eftir að það yrði fellt niður, sem mun hafa verið gert í framhaldi af því. Áður en síðastgreind atvik gerðust tilkynnti stefndi Húsaleigu ehf. með bréfi 12. október 2011 að skuld samkvæmt lánssamningnum frá 30. ágúst 2007 hafi verið endurreiknuð vegna ólögmætra ákvæða hans um bindingu fjárhæðar hennar við gengi erlendra gjaldmiðla, en með þessu hafi eftirstöðvar skuldarinnar lækkað úr 243.830.158 krónum í 113.367.739 krónur. Stefndi höfðaði loks mál þetta á hendur áfrýjanda 23. apríl 2013 til greiðslu á 50.000.000 krónum ásamt dráttarvöxtum af þeirri fjárhæð frá 17. október 2012 til greiðsludags og málskostnaði. Samkvæmt héraðsdómsstefnu reisir stefndi þessa kröfu á sjálfskuldarábyrgð áfrýjanda á 50.000.000 krónum af höfuðstól skuldarinnar samkvæmt lánssamningnum, en tekið var þar fram að aðalskuldaranum, Húsaleigu ehf., væri „ekki stefnt að þessu sinni“ sökum „hugsanlegrar óvissu um nákvæma stöðu lánsins“ vegna dóma Hæstaréttar í nánar tilteknum málum um uppgjör gengistryggðra skuldbindinga. II Í samræmi við það, sem fram kom í áðurnefndu innheimtubréfi 21. júlí 2009 og stefnu 28. október sama ár, verður með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að stefndi hafi ekki fyrr en 30. apríl 2009 neytt heimildar samkvæmt ákvæði lánssamningsins frá 30. ágúst 2007 til að gjaldfella þann hluta skuldar samkvæmt honum, sem ekki var þá kominn í gjalddaga eftir skilmálum um greiðslu afborgana og vaxta af henni. Mál þetta var sem fyrr segir höfðað 23. apríl 2013. Hvað sem líður kröfu um afborganir og vexti af skuldinni, sem voru á gjalddaga fyrir 23. apríl 2009 eftir skilmálum lánssamningsins, getur sá hluti skuldarinnar, sem var gjaldfelldur 30. þess mánaðar, ekki verið fallinn niður gagnvart áfrýjanda fyrir fyrningu samkvæmt 4. tölulið 3. gr., sbr. 2. málslið 2. mgr. 5. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, sem hér eiga við eftir 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þótt stefndi hafi eins og áður greinir lýst því í héraðsdómsstefnu að hann teldi óvissu uppi um nákvæma fjárhæð kröfu sinnar á hendur aðalskuldaranum samkvæmt lánssamningnum, er engum vafa háð eins og málið liggur fyrir að sá hluti skuldarinnar, sem var gjaldfelldur 30. apríl 2009, nemi hærri fjárhæð en þeirri ábyrgð áfrýjanda, sem hann tókst á hendur og stefndi leggur til grundvallar dómkröfu sinni gegn honum. Að þessu gættu og með vísan til forsendna héraðsdóms að öðru leyti verður niðurstaða hans staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Stefán Kjærnested, greiði stefnda, Landsbankanum hf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 2014. I. Mál þetta, sem dómtekið var 23. október sl., er höfðað af Landsbankanum hf., Austurstræti 11, Reykjavík, á hendur Stefáni Kjærnested, Sólvallagötu 63, Reykjavík, með stefnu birtri 23. apríl 2013. Stefnandi gerir þá dómkröfu að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 50.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2012 til greiðsludags. Jafnframt krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar að mati dómsins. II. Mál þetta er til komið vegna sjálfskuldarábyrgðar er stefndi tókst á hendur gagnvart Landsbanka Íslands hf. vegna láns bankans til Húsaleigu ehf. að jafnvirði 80.000.000 króna. Var lán þetta svokallað fjölmyntalán til fimm ára og sagði í lánssamningi, sem undirritaður var 30. ágúst 2007, að lánið væri veitt í eftirgreindum myntum og hlutföllum: CHF 70% og JPY 30%. Skyldi lánið greiðast með 60 mánaðarlegum afborgunum með lokagjalddaga 10. september 2012. Fram kemur í gr. 11.2 í samningnum að til frekari tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu allra skuldbindinga samkvæmt samningnum takist stefndi á hendur sjálfskuldarábyrgð á fjárhæð samkvæmt samningnum sem nemi 50.000.000 króna. Taki ábyrgðin til greiðslu höfuðstóls allra lánshluta, auk vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta, svo og alls kostnaðar sem af vanskilum kunni að leiða. Gildi ábyrgðin jafnt þótt greiðslufrestur verði veittur á skuldbindingum samkvæmt samningnum. Með heimild í 100. gr. a í lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., tók Fjármálaeftirlitið þá ákvörðun 9. október 2008 að ráðstafa öllu eignum og skuldum Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf., nú Landsbankans hf., stefnanda í máli þessu. Í kjölfar dóms Hæstaréttar hinn 9. júní 2011, í málinu nr. 155/2011, ákvað stefnandi að endurútreikna eftirstöðvar umrædds láns til Húsaleigu ehf. á þeim forsendum að lánssamningurinn væri líkur samningi sem Hæstiréttur hefði komist að niðurstöðu um í fyrrgreindu máli að væri skuldbinding í íslenskum krónum, bundin við gengi erlendra gjaldmiðla, sem stríddi gegn ákvæðum 13. og 14. gr., sbr. 2. gr., laga nr. 38/2001. Var lánið endurútreiknað miðað við lægstu óverðtryggðu vexti Seðlabankans í samræmi við ákvæði laga nr. 38/2001, sbr. og lög nr. 151/2010. Miðaðist endurútreikningurinn við 11. október 2011, en skilmálar lánsins, aðrir en um vexti og gengistryggingu, héldust óbreyttir. III. Stefnandi byggir á því að skv. gr. 10.2 í umræddum lánssamningi Landsbanka Íslands hf. og Húsaleigu ehf. hafi stefndi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð á fjárhæð samkvæmt samningnum sem nemi 50.000.000 króna. Taki ábyrgðin til greiðslu höfuðstóls allra lánshluta, auk vaxta, dráttarvaxta og vaxtavaxta, svo og alls kostnaðar sem af vanskilum kunni að leiða. Gildi ábyrgðin jafnt þótt greiðslufrestur verði veittur á skuldbindingum samkvæmt samningnum. Bent sé á að lokagjalddagi lánsins hafi verið 10. september 2012 og hafi lánið því allt verið fallið í gjalddaga. Vegna hugsanlegrar óvissu um nákvæma stöðu lánsins vegna réttaróvissu í kjölfar dóms er gengið hafi í Hæstarétti 15. febrúar 2012, í máli nr. 600/2011, sé aðalskuldara, Húsaleigu ehf., ekki stefnt í þetta sinn, en félagið sé í eigu Framkvæmdaráðs ehf., sem sé aftur að öllu leyti í eigu stefnda. Lántaki hafi fengið greiddar til sín 79.190.000 krónur, að teknu tilliti til lántökugjalds og kostnaðar við skjalagerð. Þá nemi heildarendurgreiðslur vegna lánsins 9.198.353 krónum, en síðasta innborgun hafi borist 11. september 2008. Samkvæmt því sé augljóst að eftirstöðvar lánsins séu mun hærri en sem nemi hámarksfjárhæð sjálfskuldarábyrgðar stefnda í málinu. Síðasta innheimtuviðvörun hafi verið send stefnda 17. september 2012 og sé krafist dráttarvaxta úr hendi stefnda einum mánuði frá dagsetningu hennar, með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Byggt sé á meginreglu kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga og efndaskyldu loforða, þ. á m. ábyrgðaskuldbindinga. IV. Stefndi byggir á því að krafa stefnanda sé niður fallin vegna fyrningar, að öllu leyti eða hluta, enda reiknist fyrningarfrestur krafna sem stofnist vegna vanefnda frá þeim degi þegar samningur sé vanefndur, en ekki hafi verið greitt af kröfu stefnanda síðan í september 2008 og almennur frestur kröfuréttinda sé fjögur ár. Því sé mótmælt að stefnanda sé heimilt að miða gjalddaga kröfunnar við síðustu innheimtuviðvörun sem send hafi verið stefnda, enda standi engin lagaheimild til þess að seinka þannig upphafstíma fyrningarfrests. Sé í því sambandi bent á að í málinu liggi fyrir lokaviðvörun stefnanda, dags. 2. mars. 2009. Verði stefnanda talið þetta heimilt yrði með því farið á skjön við lög um fyrningu kröfuréttinda. Hér sé og til þess að líta að stefnandi hafi fengið dóm yfir aðalskuldara láns í sambærilegu máli, sbr. dóm Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-1014/2011, þar sem gjaldfelling lánasamningsins hafi miðast við fyrstu vanskil. Telji stefndi ótvírætt að hið sama eigi við í máli þessu enda verði að gera ríkar kröfur til aðila eins og stefnanda, í aðstöðu sem þessari, sérstaklega gagnvart einstaklingum sem bankinn hafi látið undirgangast sjálfskuldarábyrgðir. Trauðla geti gengið að aðila eins og stefnda sé í sjálfsvald sett hvenær upphafsdagur fyrningar sé, þvert á fyrirmæli laga um fyrningu, en um lánasamninginn í máli þessu gildi lög nr. 14/1905, sbr. gildistökuákvæði laga nr. 150/2007. Á því sé einnig byggt að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri umræddan lánasamning fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Einnig sé hvað þetta varði vísað til ákvæðis til bráðabirgða í VII. kafla laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn, þar sem fram komi að heimilt sé að víkja ábyrgð til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 og að teknu tilliti til þeirra atvika er leitt hafi til setningar laga um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. nr. 125/2008. Af fyrirliggjandi gögnum sé ljóst að fjárhagsvandræði Húsaleigu ehf. megi rekja beint til þeirra atvika sem leitt hafi til setningar laga nr. 125/2008. Fyrir þann tíma hafi Húsaleiga ehf. staðið í skilum með skuldbindingar sínar en í kjölfar þess hruns sem orðið hafi á fjármálamarkaði í október 2008 hafi rekstur fyrirtækisins jafnframt hrunið. Um leið hafi stefndi þar með að mestu orðið tekjulaus. Stefndi sé eignalaus, fyrir utan þann hlut sem hann eigi í Húsaleigu ehf., og sé svigrúm hans til að standa við skuldbindingar sínar við stefnanda samkvæmt sjálfskuldarábyrgðinni því ekkert. Þar sem ljóst sé að það yrði sýnu þungbærara fyrir stefnda að verða dæmdur til að greiða stefnanda umrædda fjárhæð en fyrir stefnanda að stefndi yrði sýknaður af kröfu stefnanda vegna sjálfskuldarábyrgðarinnar beri að víkja samningi aðila vegna ábyrgðarinnar til hliðar, enda verði að telja það ósanngjarnt og/eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Jafnframt sé vísað til markmiðs og ákvæða samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga. Telji stefndi að jafnvel þótt samkomulagið taki samkvæmt orðanna hljóðan aðeins til notkunar ábyrgða á skuldum einstaklinga beri að byggja á meginreglum þess, annað hvort með beinum hætti eða þannig að það samkomulag sé haft til hliðsjónar þegar metið sé hvort víkja beri ábyrgð til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Markmið samkomulagsins, sbr. 1. gr. þess, sé í öllu falli það að draga úr vægi ábyrgða einstaklinga almennt og að lánveitingar skuli miðaðar við greiðslugetu greiðenda. Verði að telja ljóst að öll skilyrði tilvitnaðrar 36. gr. og ábyrgðar ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 32/2008 séu uppfyllt þannig að víkja megi sjálfskuldarábyrgð stefnda til hliðar og sýkna hann af dómkröfum í máli þessu. Vegna varakröfu um verulega lækkun á dómkröfu stefnanda sé vísað til þess að a.m.k. hluti dómkröfunnar, þar á meðal hluti dráttarvaxta, sé niður fallinn vegna fyrningar. Einnig sé á því byggt vegna þessarar varakröfu að umræddum samningi aðilanna beri að víkja til hliðar að hluta þannig að sanngjörn niðurstaða fáist í málið, með hliðsjón af sömu sjónarmiðum og stefndi vísi til vegna sýknukröfu sinnar. V. Niðurstaða Stefndi byggir sýknukröfu sína aðallega á því að krafa stefnanda á hendur honum sé fyrnd að öllu leyti eða að hluta. Um fyrningu á umræddri kröfu fer eftir ákvæðum þágildandi laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, sbr. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, en til kröfunnar stofnaðist með undirritun stefnda sem sjálfskuldarábyrgðaraðila undir fyrrgreindan lánssamning stefnanda og Húsaleigu ehf. hinn 30. ágúst 2007. Samkvæmt 4. tl. 3. gr. laganna er fyrningarfrestur á kröfu stefnanda á hendur stefnda fjögur ár og skv. 2. málslið 2. mgr. 5. gr. telst sá frestur frá þeim degi er krafan á hendur stefnda sem ábyrgðarmanni varð gjaldkræf í raun og veru, jafnvel þótt ábyrgðarkrafan hefði getað fallið fyrr í gjalddaga fyrir uppsögn á aðalkröfunni. Samkvæmt gr. 12.1 í umræddum lánasamningi var stefnanda heimilt að gjaldfella lánið samkvæmt samningnum einhliða, fyrirvaralaust og án viðvörunar þegar vanskil á greiðslu afborgana eða vaxta höfðu varað í 14 daga eða lengur. Verður að líta svo á að stefnandi hafi þurft að sýna í verki að hann vildi beita þeim rétti sem í framangreindu ákvæði fólst. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að stefnandi hafi ekki gert neinn reka að gjaldfellingu lánsins, eða í það minnsta að tilkynna stefnda að hún hefði átt sér stað, fyrr en með innheimtubréfi, dags. 21. júlí 2009. Þannig verður hvorki ráðið af svokallaðri lokaviðvörun, dags. 2. mars 2009, sem einungis virðist hafa verið beint að aðalskuldara lánsins, né innheimtubréfi, dags. 30. mars 2009, að lánið hafi á þeim tíma verið gjaldfellt. Hins vegar kemur bæði fram í innheimtubréfi stefnanda til stefnda, dags. 21. júlí sama ár, og þeirri stefnu sem stefnandi gaf út á hendur aðalskuldara lánsins og stefnda hinn 28. október 2009, í máli sem fellt var niður að kröfu stefnanda, að lánið hefði verið gjaldfellt hinn 30. apríl það ár. Þar sem ekkert er fram komið í málinu um annað verður því hér við það að miða að fyrningarfrestur kröfu stefnanda gagnvart stefnda hafi byrjað að líða þann dag, eða 30. apríl 2009. Þar sem mál þetta var höfðað innan loka fyrningarfrests kröfunnar, eða hinn 23. apríl 2013, verður að hafna framangreindri málsástæðu stefnda um að krafa stefnanda á hendur honum sé fyrnd. Þá vísar stefndi til þess að ósanngjarnt sé og andstætt góðri viðskiptavenju að stefnandi beri umræddan lánasamning fyrir sig, sbr. 36. gr. laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936 og ákvæði til bráðabirgða í VII. kafla laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Telur hann að víkja beri ábyrgð stefnda til hliðar af þessum sökum og verði þá einnig við mat á því að horfa til markmiðs og ákvæða „samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga“. Samkomulagi þessu er þó ekki lýst nánar og liggur það ekki fyrir í málinu. Þegar af þeirri ástæðu, og einnig því sem fram kemur í greinargerð stefnda að samkomulagið taki samkvæmt orðanna hljóðan ekki til ábyrgðar stefnda þar sem það nái einungis til ábyrgða á skuldum einstaklinga, verður ekki til þess horft við úrlausn málsins. Í 2. mgr. 2. laganna nr. 32/2009 kemur fram að með ábyrgðarmanni sé átt við einstakling sem gangist persónulega í ábyrgð eða veðsetji tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka enda sé ábyrgðin ekki í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða í þágu fjárhagslegs ávinnings hans. Er tekið fram í áliti viðskiptanefndar Alþingis um frumvarpið til laganna að með eigin atvinnurekstri sé átt við atvinnurekstur þar sem viðkomandi þiggi meginhluta launa sinna. Þar sem fram kemur í greinargerð stefnda að hann hafi verið eigandi Húsaleigu ehf. og orðið að mestu tekjulaus er rekstur þess félags hrundi verður þegar af þeirri ástæðu að hafna því að lögum nr. 32/2009 verði beitt um ábyrgð stefnda í máli þessu. Fram kemur í 36. gr. laga nr. 7/1936 að við mat á því hvort víkja beri samningi til hliðar í heild eða að hluta, á þeim grundvelli að ósanngjarnt verði talið eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, skuli horfa til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Er það mat dómsins að stefndi hafi ekki sýnt fram á neinar þær ástæður sem leitt geta til þess að samningi aðila verði breytt eða honum vikið til hliðar með vísan til framangreindra sjónarmiða. Með vísan til framangreinds, og þar sem sjónarmið um brostnar forsendur geta heldur ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að víkja beri ábyrgð stefnda til hliðar að hluta eða öllu leyti, verður öllum málsástæðum stefnda þar að lútandi hafnað. Samkvæmt því verður krafa stefnanda í málinu tekin til greina. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Stefán Kjærnested, greiði stefnanda, Landsbankanum hf., 50.000.000 króna ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2012 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 7/2021
Kærumál Aðfarargerð Innsetningargerð Málsforræði Upplýsingaréttur
H ehf. krafðist þess að fram færi bein aðfarargerð til að fá I ehf. til að afhenda sér afrit af eða veita sér aðgang að „öllum gögnum og skjölum til staðfestingar á því að Allrahanda GL ehf. og Hópbílar hf. hafi greitt gjöld vegna afnota af svonefndum nær- og fjærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar að fullu frá 1. mars 2018 til 1. apríl 2020, þ.m.t. reikninga, greiðslukvittanir og innheimtubréf“. Með kröfunni freistaði H ehf. þess að afla gagna til að leggja fram í öðru dómsmáli sem H ehf. hafði höfðað á hendur I ohf. Í dómi Hæstaréttar kom fram að reglur réttarfarslaga girtu ekki fyrir að aðili gæti nýtt sér rétt til öflunar gagna eða upplýsinga á grundvelli upplýsingalaga nr. 140/2012 enda mæltu þau fyrir um sjálfstæðan rétt almennings að gögnum sem lægju fyrir hjá stjórnvöldum eða öðrum sem lögin tækju til og vörðuðu tiltekið mál. Á hinn bóginn var ekki talið að lagaskilyrði stæðu til að með beinni aðfarargerð eftir 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför o.fl. færi fram athugun á gögnum I ohf., hvort sem er skjallegum eða rafrænum, til að ganga úr skugga um hvort þar fyndust gögn sem hefðu að geyma þær upplýsingar sem H ehf. leitaði eftir. Var kröfu H ehf. þegar af þeirri ástæðu hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen og Sigurður Tómas Magnússon og Helgi I. Jónsson fyrrverandi hæstaréttardómari.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 31. desember 2020 en kærumálsgögn bárust réttinum 11. janúar 2021. Kærður er úrskurður Landsréttar 18. desember 2020 þar sem staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að synja um aðför samkvæmt aðfararbeiðni sóknaraðila. 3. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að fram fari bein aðfarargerð „til að fá varnaraðila til að afhenda sóknaraðila ljósrit eða afrit af öllum gögnum og skjölum til staðfestingar á því að Allrahanda GL ehf. og Hópbílar hf. hafi greitt gjöld vegna afnota af svonefndum nær- og fjærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar að fullu frá 1. mars 2018 til 1. apríl 2020, þ.m.t. reikninga, greiðslukvittanir og innheimtubréf“. Til vara krefst sóknaraðili þess að gerðin fari fram til að veita sóknaraðila fullan og ótakmarkaðan aðgang að sömu gögnum svo að hann geti ljósritað þau eða afritað, en til þrautavara að honum verði veittur sami aðgangur að gögnunum svo að hann geti staðreynt hvort fyrirtækin hafa greitt fyrir stæðin á tímabilinu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni5. Sóknaraðili veitir ferðaþjónustu og býður meðal annars upp á áætlunarferðir milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli og höfuðborgarsvæðisins. Varnaraðili starfar á grundvelli laga nr. 76/2008 um stofnun opinbers hlutafélags um rekstur Keflavíkurflugvallar o.fl., en félagið rekur bæði flugvöllinn og fyrrgreinda flugstöð á honum. Af lögunum leiðir að meðal verkefna varnaraðila er að byggja upp og annast umferðarmannvirki og bifreiðastæði við flugstöðina.6. Að undangengnu útboði gerðu málsaðilar rekstrarleyfissamning 4. apríl 2018 um aðgang sóknaraðila að svokölluðum nærstæðum við flugstöðina vegna áætlunaraksturs milli hennar og höfuðborgarsvæðisins. Samhliða var gerður samningur við fyrirtækið Hópbíla hf. um aðgang að nærstæðunum. Fyrir útboðið hafði fyrirtækið Allrahanda GL ehf. haft aðgang að nærstæðunum en missti hann í kjölfar útboðsins og hefur upp frá því sinnt áætlunarakstri frá svokölluðum fjærstæðum við flugstöðina en þau eru, eins og nafnið gefur til kynna, fjær henni. Sóknaraðili telur að sér hafi í þessum lögskiptum verið mismunað í samanburði við gjaldtöku varnaraðila fyrir aðgang að fjærstæðunum. Af því tilefni höfðaði sóknaraðili mál 24. maí 2019 á hendur varnaraðila og krafðist þess að gerðar yrðu viðeigandi breytingar á rekstrarleyfissamningnum til leiðréttingar á því sem hann taldi fela í sér mismunun gagnvart sér auk þess sem hann krafðist tiltekinnar endurgreiðslu úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krafðist sýknu af þessum kröfum en dómur í málinu hefur enn ekki gengið í héraði.7. Með þeirri aðfararbeiðni sem mál þetta tekur til krafðist sóknaraðili þess að fá afhent afrit af eða fá aðgang að gögnum til staðfestingar á því að Allrahanda GL ehf. og Hópbílar hf. hefðu greitt fyrir aðgang að nær- og fjærstæðum við flugstöðina á tímabilinu frá 1. mars 2018 til 1. apríl 2020. Héraðsdómur hafnaði kröfunni með úrskurði 15. september 2020. Sú niðurstaða var reist á því að með aðfararbeiðninni freistaði sóknaraðili þess að afla gagna frá varnaraðila til framlagningar í fyrrgreindu dómsmáli. Taldi héraðsdómur þetta stangast á við meginreglu einkamálaréttarfars um milliliðalausa sönnunarfærslu. Jafnframt færi það í bága við málsforræðisregluna sem fæli í sér að hvor aðili fyrir sig hefði forræði á sönnunarfærslu og gagnaframlagningu og yrði ekki knúinn af gagnaðila sínum til að leggja fram skjöl eða önnur sýnileg sönnunargögn. Landsréttur staðfesti þessa niðurstöðu með fyrrgreindum úrskurði 18. desember 2020. Taldi rétturinn að krafa sóknaraðila um beina aðför færi í bága við meginreglur réttarfars. Af þeim leiddi að sóknaraðila bæri að fara eftir þeim gagnaöflunarleiðum sem lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála gerðu ráð fyrir. Því væri það í höndum þess dómara sem færi með fyrrgreint einkamál milli aðila að taka afstöðu til þess hvort gögnin kynnu að hafa þýðingu við úrlausn þess máls og hvernig með ætti að fara ef þau yrðu ekki lögð fram, sbr. X. kafla og eftir atvikum VIII. kafla þeirra laga. Málið væri því ekki rekið á réttum lagagrundvelli.8. Með ákvörðun Hæstaréttar 12. febrúar 2021 var sóknaraðila veitt leyfi til að kæra úrskurðinn til réttarins á grundvelli 5. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Í ákvörðuninni kom fram að dómur í málinu gæti meðal annars haft fordæmisgildi um rétt málsaðila til afhendingar gagna í vörslu hins opinbera með beinni aðfarargerð þegar rekið væri einkamál milli aðilanna þar sem krafist væri afhendingar sömu gagna á grundvelli 67. og 68. gr. laga nr. 91/1991. Málsatvik9. Í maí 2017 efndi varnaraðili til útboðs fyrir aðgang að nærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar fyrir hópferðabifreiðar í áætlunarakstri til höfuðborgarsvæðisins. Í útboðinu var gert ráð fyrir að samið yrði við tvo rekstrarleyfishafa sem hvor um sig átti að fá aðgang að þremur stæðum og aðstöðu í flugstöðinni fyrir miðasölu. Alls tóku þrjú hópferðafyrirtæki þátt í útboðinu og kom hæsta boð frá sóknaraðila. Næsthæsta boð kom frá Hópbílum hf. og lægsta boð frá Allrahanda GL ehf. Eins og áður greinir var í kjölfar útboðsins gerður rekstrarleyfissamningur 4. apríl 2018 við sóknaraðila og samhliða var gerður slíkur samningur við Hópbíla hf. Gjaldtaka eftir samningunum miðaðist við 1. mars sama ár.0. Í kjölfar útboðsins missti Allrahanda GL ehf. aðstöðu sem það hafði haft á nærstæðum við flugstöðina og hefur upp frá því ekið til og frá fjærstæðum í ferðum milli flugstöðvar og höfuðborgarsvæðis. Hinn 1. desember 2017 tilkynnti varnaraðili að frá og með 1. mars 2018 yrði innheimt gjald fyrir afnot af fjærstæðum eftir gjaldskrá félagsins en fram að því höfðu stæðin verið nýtt endurgjaldslaust. Samkvæmt gjaldskránni var innheimt 7.900 króna gjald fyrir hópferðabifreiðar með 19 eða færri farþegasæti en 19.900 krónur fyrir bifreiðar með fleiri sætum. Allrahanda GL ehf. kvartaði með bréfi 10. janúar 2018 til Samkeppniseftirlitsins yfir gjaldtöku varnaraðila og með bréfi þess 6. febrúar sama ár var honum tilkynnt að ákveðið hefði verið að taka kvörtunina til meðferðar með hliðsjón af hugsanlegu broti gegn 11. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005 og 54. gr. samningsins um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Eftir frekari bréfaskipti milli Samkeppniseftirlitsins og málsaðila tilkynnti varnaraðili um breytingar á tilhögun gjaldtökunnar. Ákveðið var að gjaldið yrði lægra á sex mánaða aðlögunartímabili frá 1. mars til 31. ágúst 2018 og skiptist þannig að greiddar yrðu 3.200 krónur fyrir hópferðabifreiðar með 19 eða færri farþegasæti, 8.900 krónur fyrir bifreiðar með 20 til 45 sæti og 12.900 krónur vegna bifreiða fyrir 46 eða fleiri farþega. Frá 1. september 2018 yrði gjaldið 4.900 krónur fyrir minnstu bifreiðarnar, 12.500 krónur fyrir millistærð og 19.900 krónur fyrir þær stærstu.1. Hinn 17. júlí 2018 birti Samkeppniseftirlitið bráðabirgðaákvörðun samkvæmt heimild í 3. og 4. mgr. 16. gr. samkeppnislaga um að stöðva þá gjaldtöku á fjærstæðum við flugstöðina sem hófst 1. mars 2018 en ákvörðunin gilti til loka þess árs. Sama dag og ákvörðunin var birt tilkynnti varnaraðili að gjaldtöku vegna fjærstæða yrði hætt meðan hún væri í gildi. Engar breytingar munu hins vegar hafa verið gerðar vegna gjaldtöku á nærstæðum. Með bréfi 24. júlí 2018 kærði varnaraðili bráðabirgðaákvörðunina til áfrýjunarnefndar samkeppnismála sem hafnaði með úrskurði 22. október sama ár kröfu hans um ógildingu eða breytingu á ákvörðuninni.2. Þegar málið var til meðferðar hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála hafði Samkeppniseftirlitið í bréfi 28. ágúst 2018 til varnaraðila tekið fram að bráðabirgðaákvörðunin fæli ekki í sér að honum væri með öllu óheimilt að innheimta gjald fyrir afnot af fjærstæðum heldur eingöngu að sú gjaldtaka sem hófst 1. mars það ár yrði stöðvuð. Einnig var bent á að varnaraðili hefði kosið að innheimta ekkert gjald fyrir fjærstæðin án þess að gera nokkuð til að leiðrétta eða jafna stöðu hópferðafyrirtækjanna sem nýttu nærstæðin, en þetta kynni að fara í bága við 11. gr. samkeppnislaga um misnotkun á markaðsráðandi stöðu. Hinn 2. nóvember 2018 tilkynnti varnaraðili um nýja gjaldskrá fyrir fjærstæðin frá 5. sama mánaðar. Í tilkynningunni kom fram að verðlagningunni væri ætlað að verja samkeppnishagsmuni og gæta jafnræðis milli þeirra sem notuðu innviði varnaraðila við farþegaflutninga til og frá flugstöðinni. Samkvæmt gjaldskránni bar að greiða 3.200 krónur fyrir hópferðabifreiðar með sæti fyrir 19 farþega eða færri, 7.400 krónur fyrir bifreiðar með 20 til 45 sæti og 9.900 krónur vegna bifreiða fyrir 46 eða fleiri farþega. Jafnframt var ákveðið að á tímabilinu frá 1. mars til 4. nóvember 2018 yrði innheimt áðurgreint gjald sem hafði verið ákveðið á aðlögunartímabili.3. Með bréfi sóknaraðila 6. nóvember 2018 var því haldið fram að ný gjaldskrá varnaraðila væri ekki til þess fallin að gæta jafnræðis milli þeirra sem nýttu innviði varnaraðila heldur skekkti hún þvert á móti samkeppni milli rekstrarleyfishafa og þeirra sem nýttu fjærstæðin. Krafðist sóknaraðili þess að varnaraðili lækkaði gjald gagnvart sér fyrir nærstæðin með sama hætti og gert hefði verið vegna hópferðabifreiða fyrir 46 eða fleiri farþega á fjærstæðum eða um 50%. Þessu hafnaði varnaraðili með bréfi 9. sama mánaðar. Af þeim sökum höfðaði sóknaraðili fyrrgreint mál 24. maí 2019 á hendur varnaraðila til að fá rekstrarleyfissamningi sínum við varnaraðila breytt til samræmis við þetta auk þess sem höfð var uppi krafa um endurgreiðslu.4. Í stefnu sóknaraðila til héraðsdóms í umræddu máli kom fram að hann hefði ástæðu til að ætla að Allrahanda GL ehf. hefði ekki greitt gjald fyrir fjærstæðin frá 5. nóvember 2018 eða að minnsta kosti ekki greitt fullt gjald. Jafnframt hefði hann grun um að Hópbílar hf. hefðu ekki greitt að fullu gjald fyrir nærstæðin samkvæmt rekstrarleyfissamningi við varnaraðila. Af þessum sökum skoraði sóknaraðili á varnaraðila, með vísan til 2. mgr. 67. gr. laga nr. 91/1991, að leggja fram gögn til staðfestingar á því að þessi fyrirtæki hefðu greitt gjöld vegna afnota af nær- og fjærstæðum að fullu frá 1. mars 2018 til þess dags er málið var höfðað, svo sem með reikningum, greiðslukvittunum eða innheimtubréfum. Einnig var tekið fram að sóknaraðili ætti rétt á þessum gögnum á grundvelli upplýsingalaga nr. 140/2012. Í greinargerð varnaraðila til héraðsdóms var þessari áskorun hafnað. Til stuðnings því var bent á að um væri að ræða upplýsingar um rekstur samkeppnisaðila sóknaraðila á markaði. Framlagning slíkra gagna gæti meðal annars falið í sér brot gegn 10. gr. samkeppnislaga og væri varnaraðila því óheimilt að verða við áskoruninni.5. Með tölvubréfum 7. febrúar 2020 ítrekaði sóknaraðili áskorun sína til varnaraðila um afhendingu umræddra gagna og tók fram að óskað væri eftir gögnum til þess dags. Til stuðnings þessu vísaði hann til úrskurðar úrskurðarnefndar um upplýsingamál frá 13. desember 2019 í máli nr. 857/2019 sem laut meðal annars að upplýsingum um gjaldtöku vegna aðstöðu fyrir hópferðabifreiðar á stæðum við Keflavíkurflugvöll á árinu 2017. Þetta erindi áréttaði sóknaraðili í tölvubréfi 26. mars 2020 til lögmanns varnaraðila og tók fram að hann íhugaði að leggja málið fyrir úrskurðarnefnd um upplýsingamál eða höfða dómsmál ef umbeðnar upplýsingar yrðu ekki veittar. Erindið áréttaði sóknaraðili svo öðru sinni með tölvubréfi 31. sama mánaðar. Þessu var svarað með tölvubréfi 1. apríl sama ár en þar kom fram að fyrri afstaða varnaraðila stæði óhögguð og breytti fyrrgreindur úrskurður nefndarinnar engu þar um. Með fyrrgreindri aðfararbeiðni 14. sama mánaðar krafðist sóknaraðili þess að fá afrit af gögnunum eða aðgang að þeim með beinni aðfarargerð.NiðurstaðaRéttarfarsreglur6. Með kröfu sinni um beina aðför freistar sóknaraðili þess að afla gagna til að leggja fram í öðru dómsmáli sem hann hefur höfðað á hendur varnaraðila. Jafnframt telur sóknaraðili að upplýsingar sem kunni að koma fram í þessum gögnum geti kallað á frekari aðgerðir af sinni hálfu, svo sem að hafa uppi bótakröfu á hendur varnaraðila eða beina kvörtun til Samkeppniseftirlitsins. Eins og áður greinir komust bæði héraðsdómur og Landsréttur að þeirri niðurstöðu að krafa sóknaraðila um beina aðför við þessar aðstæður færi í bága við meginreglur einkamálaréttarfars.7. Samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 91/1991 skal öflun sönnunargagna að jafnaði fara fram fyrir þeim dómara sem fer með mál. Frá þessu gilda þó ákveðnar undantekningar eins og greinir í ákvæðinu. Þetta er í samræmi við meginreglu einkamálaréttarfars um milliliðalausa málsmeðferð. Jafnframt gildir sú regla samkvæmt 1. mgr. 46. gr. laganna að aðilar afla sönnunargagna og er það í samræmi aðra meginreglu einkamálaréttarfars um málsforræði aðila. Í henni felst meðal annars að aðilar hafa forræði á sönnunarfærslu máls og ræður hver þeirra fyrir sig hvort hann leggur fram gögn sem hann ýmist hefur þegar undir höndum eða aflar frá öðrum. Við slíka öflun sönnunargagna getur málsaðili ekki knúið gagnaðila sinn til að láta af hendi skjöl eða önnur sýnileg sönnunargögn. Verði gagnaðili hins vegar ekki við áskorun um að leggja fram skjal, sem hann hefur í vörslum sínum og er skylt að láta í té, sbr. 2. mgr. 67. gr. laganna, getur dómari skýrt neitun hans á þann veg að hann samþykki frásögn áskorandans um efni skjalsins, sbr. 1. mgr. 68. gr. laganna. Aftur á móti getur aðili krafist atbeina þriðja manns til sönnunarfærslu undir rekstri máls með því að fá hann skyldaðan til að afhenda tiltekið skjal til framlagningar, sbr. 3. mgr. 67. gr. og 2. mgr. 68. gr. laganna. Í dómum sínum hefur Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að reglan um að aðili verði ekki knúinn til að afhenda gagnaðila sínum gögn til framlagningar í dómsmáli verði ekki sniðgengin með því að óska matsgerðar sem snertir sakarefnið í því skyni að matsmaður kynni sér skjöl í vörslu gagnaðila matsbeiðanda og varpi ljósi á efni þeirra, sbr. dóma réttarins 17. mars 2016 í máli nr. 132/2016, 13. mars 2017 í máli nr. 43/2017 og 21. mars 2017 í máli nr. 147/2017. Jafnframt hafnaði Hæstiréttur í dómi 1. desember 2016 í máli nr. 763/2016 kröfu um beina aðför hjá skiptastjóra þrotabús til að afla gagna í máli sem rekið var persónulega á hendur þrotamanni. Var sú niðurstaða reist á því að viðhafa yrði þær aðferðir við gagnaöflun sem lög nr. 91/1991 gerðu ráð fyrir.Upplýsingalög 8. Þær réttarfarsreglur um öflun skjala undir rekstri dómsmáls sem hér hafa verið raktar girða ekki fyrir að aðili geti nýtt sér rétt til öflunar gagna eða upplýsinga á grundvelli upplýsingalaga, enda mæla þau lög fyrir um sjálfstæðan rétt almennings til aðgangs að gögnum sem liggja fyrir hjá stjórnvöldum eða öðrum sem lögin taka til og varða tiltekið mál. Frá þessu gilda þó ákveðnar undantekningar sem koma fram í 6. til 10. gr. laganna sem meta ber í hverju tilviki hvort eigi við um upplýsingabeiðni. Engin takmörkun er gerð á þessum rétti gagnvart borgara sem á aðild að dómsmáli gegn þeim sem upplýsingaskylda hvílir á eftir lögunum þótt sakarefnið snerti gögnin með einhverju móti. Samkvæmt því verður aðfararbeiðni sóknaraðila ekki synjað þegar af þeirri ástæðu að hún fari í bága við réttarfarsreglur. Að öðrum kosti væri sá sem neytti réttar síns til að bera undir dómstóla ágreining um réttindi sín og skyldur gagnvart þeim sem skylda hvílir á eftir upplýsingalögum útilokaður frá upplýsingarétti sínum meðan allir aðrir ættu rétt á sömu upplýsingum. Það sama ætti við ef sá sem upplýsingaskylda hvílir á höfðaði málið. Þetta gæti jafnframt leitt til þess að gögnum sem vörðuðu sakarefnið yrði ekki komið að í dómsmáli, gegn vilja þess sem upplýsingaskylda hvílir á, svo dómur yrði lagður á málið á þeim grundvelli, meðan allir aðrir sem fjölluðu um málið hefðu aðgang að þessum sömu gögnum.9. Varnaraðili styður andmæli sín við kröfu um beina aðför þeim rökum að sóknaraðili hafi aldrei sett fram beiðni um afhendingu gagna á grunni upplýsingalaga. Í því sambandi vísar hann til þess að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laganna skuli senda beiðni um aðgang að gögnum í máli til þess sem tekið hefur eða mun taka ákvörðun í því. Annars skuli beiðni beint til þess sem hefur gögnin í vörslu sinni. Varnaraðili telur áskoranir sóknaraðila undir rekstri dómsmáls og fyrrgreind erindi hans til lögmanns síns ófullnægjandi í þessu tilliti. Í stefnu í umræddu dómsmáli tók sóknaraðili fram, til stuðnings því að fá þau gögn sem hann skoraði á varnaraðila að leggja fram, að hann ætti rétt á þeim á grundvelli upplýsingalaga. Í tölvubréfi sóknaraðila 7. febrúar 2020 til lögmanns varnaraðila var einnig vísað í tiltekinn úrskurð úrskurðarnefndar um upplýsingamál, en sú nefnd starfar á grundvelli laganna. Þegar þetta erindi var ítrekað með tölvubréfi 26. mars sama ár var tekið fram að sóknaraðili íhugaði að leggja málið fyrir nefndina eða höfða dómsmál yrðu umbeðnar upplýsingar ekki veittar. Í svari varnaraðila við þessum erindum með tölvubréfi lögmanns hans 1. apríl það ár var tekið fram að fyrri neitun stæði óhögguð og breytti úrskurður úrskurðarnefndar um upplýsingamál engu þar um. Í ljósi þess að sóknaraðili hafði til stuðnings beiðni sinni um afhendingu gagna vísað til upplýsingalaga og gefið til kynna að hann myndi hugsanlega bera málið undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál bar lögmanni varnaraðila við þessar aðstæður að gera fyrirvara ef hann teldi að slíkri beiðni yrði ekki að réttu lagi beint til sín. Þar sem það var ekki gert mátti sóknaraðili gera ráð fyrir að kröfu hans yrði komið á framfæri við varnaraðila með viðhlítandi hætti af lögmanni hans. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á það með varnaraðila að beiðni um afhendingu gagna eftir upplýsingalögum hafi aldrei verið sett fram heldur verður að leggja til grundvallar að þeirri beiðni hafi verið synjað af honum.20. Þar sem varnaraðili varð ekki við ósk sóknaraðila um að afhenda þau gögn sem leitað var eftir á grundvelli upplýsingalaga var sóknaraðila heimilt að bera synjunina undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál, sbr. 1. mgr. 20. gr. laganna. Á það verður hins vegar ekki fallist með varnaraðila að sóknaraðila hafi borið að leggja málið fyrir úrskurðarnefndina áður en hann leitaði til dómstóla, enda er það ekki skilyrði fyrir málsókn að máli hafi áður verið vísað til kærunefndar innan stjórnsýslunnar nema annað leiði ótvírætt af lögum. Um þetta má til hliðsjónar vísa til dóma Hæstaréttar 27. nóvember 1995 í máli nr. 375/1995, sem birtur var í dómasafni réttarins það ár á bls. 2871, og 20. janúar 2015 í máli nr. 808/2014. Í stað þess að höfða almennt einkamál með kröfu um að synjun varnaraðila yrði hnekkt og eftir atvikum skylda lögð á hann að afhenda umbeðin gögn, hugsanlega að viðlögðum dagsektum, kaus sóknaraðili að bera málið undir dóm með kröfu um afhendingu gagna eða aðgang að þeim með beinni aðfarargerð. Til að fallist verði á kröfu af því tagi verður málatilbúnaður sóknaraðila að fullnægja réttarfarsskilyrðum 78. gr. laga nr. 90/1989, þar með talið hvers konar réttindum verður fullnægt með slíkri gerð.Bein aðför21. Samkvæmt 78. gr. laga nr. 90/1989 getur bein aðför aðeins farið fram til að framfylgja skyldu þess efnis sem getur í 72. og 73. gr. laganna. Ákvæði 72. gr. lýtur eingöngu að fasteignum en í 73. gr. kemur fram að til að fullnægja skyldu gerðarþola til að veita gerðarbeiðanda umráð annars en fasteignar skuli sýslumaður taka það með valdi úr umráðum gerðarþola og afhenda gerðarbeiðanda. Í þessu felst að áþreifanlegur hlutur er tekinn frá gerðarþola og fenginn gerðarbeiðanda til frambúðar á grundvelli þess að hann eigi rétt til umráðanna vegna eignarréttar eða annarra réttinda sem fela í sér heimild til umráðanna, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 20. mars 1968 í máli nr. 190/1967, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 315. Jafnframt hefur rétturinn komist að þeirri niðurstöðu að með beinni aðfarargerð verði gerðarbeiðanda sem á lögverndaðan rétt til aðgangs að tilteknu skjali veitt heimild til aðgangs að slíku skjali í umráðum gerðarþola í því skyni að gerðarbeiðandi fái að skrá niður upplýsingar úr því, sbr. dóm réttarins 3. september 2002 í máli nr. 373/2002, sem birtist í dómasafni hans það ár á bls. 2657. Hér má einnig benda á sambærilegt tilvik í dómi réttarins 18. apríl 1975 í máli nr. 74/1974, sem birtist í dómasafni hans það ár á bls. 423, en þar var fallist á kröfu Rafmagnsveitu Reykjavíkur um innsetningu til að fá aðgang að rafmagnsmæli í húsnæði sem gerðarþoli hafði á leigu til að rjúfa straum vegna skuldar fyrir notkun raforku. Einnig er til að taka dóm réttarins 31. ágúst 2009 í máli nr. 461/2009 en þar var með beinni aðfarargerð veittur aðgangur að neysluvatni í vatnslögn.22. Kröfugerð sóknaraðila felur það í sér að honum verði með beinni aðfarargerð fengið afrit af eða veittur aðgangur að „öllum gögnum og skjölum til staðfestingar á því að Allrahanda GL ehf. og Hópbílar hf. hafi greitt gjöld vegna afnota af svonefndum nær- og fjærstæðum við Flugstöð Leifs Eiríkssonar að fullu frá 1. mars 2018 til 1. apríl 2020, þ.m.t. reikninga, greiðslukvittanir og innheimtubréf“. Þannig tekur kröfugerðin ekki til nánar tiltekinna skjala heldur allra þeirra gagna sem kunna að hafa að geyma upplýsingar um hvort fyrirtækin hafa staðið skil á greiðslum fyrir nær- og fjærstæði við flugstöðina á fyrrgreindu tímabili. Jafnframt er hugsanlegt að þessara gagna njóti ekki við ef ekki hefur verið greitt fyrir stæðin, eins og sóknaraðili telur ástæðu til að ætla. Samkvæmt því sem áður er rakið um kröfu eftir 73. gr. laga nr. 90/1989 standa lagaskilyrði ekki til að með beinni aðfarargerð eftir 78. gr. laganna fari fram athugun á gögnum varnaraðila, hvort sem er skjallegum eða rafrænum, til að ganga úr skugga um hvort þar finnast gögn sem hafi að geyma þær upplýsingar sem sóknaraðili leitar eftir. Þess heldur verður athafnaskylda ekki lögð á varnaraðila með beinni aðfarargerð til að afrita gögn sín og afhenda sóknaraðila eins og hann leggur til grundvallar í aðalkröfu sinni. Þegar af þessum ástæðum verður að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar og hefur þá hvorki verið tekin afstaða til þess hvort ákvæði upplýsingalaga eða önnur lagaskilyrði standa því í vegi að réttindum hans verði fylgt eftir með beinni aðfarargerð.23. Rétt er að aðilar beri sjálfir kostnað sinn af rekstri málsins á öllum dómstigum. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fyrir Landsrétti og Hæstarétti fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=125faf00-376f-4d90-ae6a-2ab182579a19
Mál nr. 455/2016
Kærumál Aðfarargerð Ómerking Heimvísun
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu J um að fella úr gildi fjárnámsgerð sýslumanns vegna ógreiddra hitaveitugjalda. Með dómi Hæstaréttar var úrskurður héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og uppkvaðningar að nýju þar sem ekki hafði verið tekin rökstudd afstaða til þeirra málsástæðna um lögmæti kröfunnar sem aðilar reistu málatilbúnað sinn á.
DómarHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 24. maí 2016 að fengnu kæruleyfi, en kærumálsgögn bárust réttinum 7.júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. maí 2016,þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fella úr gildi fjárnámsgerð Sýslumannsinsá Norðurlandi eystra 1. júní 2015. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr.90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindri kröfu varnaraðilaverði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallegastaðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar, en til vara aðframangreindri aðfarargerð verði breytt þannig að aðför verði heimiluð fyrirlægri fjárhæð en samkvæmt aðfarargerðinni og að kærumálskostnaður falli niður.IÞáverandi eigendur jarðarinnar Voga íSkútustaðahreppi gerðu 25. mars 1971 samning við íslenska ríkið, þar sem kveðiðvar á um að jarðhitaréttindi í landi jarðarinnar, ásamt jarðhita sem þar væriað finna og aðstöðu til nýtingar hans, væru „héðan í frá“ ríkinu til frjálsraumráða og ráðstöfunar. Að endurgjaldi fyrir þetta skyldi ríkið greiða eigendumjarðarinnar 1.900.000 krónur til að koma upp aðrennslisæð hitaveitu „úr 80 mmvíðum asbestpípum frá vegamótum þjóðvegar og Hlíðarvegar við Reykjahlíð aðVogum III ... ásamt viðeigandi búnaði til að flytja heitt frá frá varmaveitu „íReykjahlíðarhverfi til Vogahverfis.“ Jafnframt skuldbatt ríkið sig til aðafhenda eigendum jarðarinnar án endurgjalds 4,5 sekúndulítra af heitu vatni úrsafnþró sem komið yrði upp í Bjarnarflagi.Í framhaldi af þessu gerðu eigendurfyrrgreindrar jarðar samning 1. júlí 1971 við Hitaveitu Reykjahlíðar, semsóknaraðili er kominn í stað fyrir, þar sem eigendur jarðarinnar voru nefndir leigusaliog hitaveitan leigutaki. Í samningnum var meðal annars kveðið á um að eigendurVoga legðu hitaveitunni til „allt að 4,5 lítra á sekúndu af heitu vatni“, semhún skyldi greiða nánar tilgreint árgjald fyrir. Átti fjárhæðin að ráðast afmagni vatnsins og breytast á tiltekinn hátt fram til ársins 1992, en verða föstupp frá því. Þá átti gjaldið að breytast í samræmi við vísitölubyggingarkostnaðar miðað við grunnvísitölu hennar í október 1971. Áskilið varað eigendur Voga mættu nota til eigin þarfa afgangsvatn til heyþurrkunar ogræktunar endurgjaldslaust, en það yrði ekki talið með við ákvörðun árgjalds úrhendi hitaveitunnar. Í samningnum, sem þinglýst var 11. júní 1971, var hvorkikveðið á um gildistíma hans né heimild til að segja honum upp. Landeigendur Voga sendu sveitarstjórnSkútustaðahrepps bréf 31. desember 1991, þar sem þeir tilkynntusveitarstjórninni „að frá 1. janúar 1992 láta landeigendur í Vogum hitaveitunahafa 2.5 lítra á sek. af heitu vatni. Frá sama tíma mun þeir nota sjálfir 2 lítraá sek. til eigin þarfa og greiða því ekki til hituveitu Reykjahlíðar fyrirvatnsnotkun.“ Þá sögðu eigendur jarðarinnar með tilkynningu 20. júlí 1992 tilsveitarstjórnar Skútustaðahrepps upp „leigusamningi er gerður var 1971 millioddvita Skútustaðahrepps f.h. Hitaveitu Reykjahlíðar og landeigenda í Vogum.“Sóknaraðili sendi varnaraðila innheimtubréf 18. júní 2014 og 4. febrúar 2015,þar sem krafist var greiðslu hitaveitugjalda fyrir árin 2010, 2011, 2012 og2013. Sóknaraðili krafðist síðan 27. mars 2015 aðfarar hjá varnaraðila.Samkvæmt endurriti úr gerðabók Sýslumannsins á Norðurlandi eystra var fjárnámgert 1. júní 2015 í eignarhluta varnaraðila í fasteigninni Vogar 2 íSkútustaðahreppi fyrir kröfum sóknaraðila. Með hinum kærða úrskurði varfjárnámið fellt úr gildi.Sóknaraðili höfðaði 10. febrúar 2015mál á hendur varnaraðila og öðrum eigendum jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppiog krafðist þess að viðurkennt yrði annars vegar að áðurnefndur samningur 1.júlí 1971 væri gildur og hins vegar að sóknaraðili væri eigandi að „asbestpípusem liggur frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar að landi Voga“. Með úrskurðihéraðsdóms 7. apríl 2016 var kröfu sóknaraðila um að viðurkennt yrði aðfyrrnefndur samningur væri í gildi vísað frá dómi, en með dómi Hæstaréttar 12.maí 2016 í máli nr. 311/2016 var það ákvæði úrskurðarins fellt úr gildi. IIMál þetta er rekið samkvæmt 15. kaflalaga nr. 90/1989, sem fjallar um úrlausn ágreinings eftir lok aðfarar. Tilúrlausnar er aðfarargerð sem fram fór að beiðni sóknaraðila á grundvelli 79.gr. orkulaga nr. 58/1967, reglugerðar nr. 432/1985 fyrir HitaveituReykjahlíðar, sbr. 1. gr. laga nr. 29/1885 um lögtak og fjárnám án undanfarinsdóms eða sáttar og 10. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989.Í 92. gr. laga nr. 90/1989 felstheimild til að bera undir héraðsdómara öll atriði, er varða aðfarargerð semlokið er, þar á meðal efnislegt réttmæti kröfu gerðarbeiðanda, enda hafidómstóll ekki áður tekið afstöðu til þess, sbr. dóm Hæstaréttar 2. júlí 1995 ímáli nr. 217/1995 í dómasafni réttarins það ár á bls. 1900. Átti sóknaraðiliþví skýlausan rétt til þess að fá úrlausn héraðsdóms um réttmæti þeirrar kröfusem aðför Sýslumannsins á Norðurlandi eystra 1. júní 2015 tók til. Í hinumkærða úrskurði var ekki tekin rökstudd afstaða til þeirra málsástæðna umlögmæti kröfunnar, sem aðilar reistu málatilbúnað sinn á. Með vísan til f.liðar 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 94. laga nr.90/1989, er úrskurðurinn haldinn slíkum annmörkum að ekki verður hjá því komistað ómerkja hann og vísa málinu heim í hérað til efnismeðferðar og uppkvaðningarúrskurðar að nýju.Rétt er að hvor aðili beri sinnkostnað af rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er ómerktur ogmálinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og uppkvaðningar úrskurðar áný.Málskostnaður í héraði ogkærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. maí 2016.Mál þetta, sem tekið vartil úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi miðvikudaginn 16. marz, er komiðtil dómsins með bréfi sóknaraðila, Jónasar Péturs Péturssonar, Skútahrauni 16,Skútustaðahreppi, mótt. 29. júní 2015, þar sem sóknaraðili krefst þess aðfjárnámsgerð sýslumannsins á Norðurlandi eystra nr. 024-2015-00463, sem framfór hinn 1. júní 2015 að kröfu varnaraðila, Veitustofnunar Skútustaðahrepps,Hlíðarvegi 6, Skútustaðahreppi, „verði ógilt eða til vara breytt þannig aðfjárnámskrafa verði lækkuð.“ Þá krefst hann málskostnaðar.Varnaraðili krefst þessað kröfum sóknaraðila verði hafnað en umþrætt aðfarargerð staðfest. Þá krefstvarnaraðili málskostnaðar.Með gerðinni var gertfjárnám í eignarhluta Jónasar Péturs í fasteigninni Vogum 2, Skútustaðahreppi,fnr. 216-3259, fyrir kröfu samtals að fjárhæð 127.495.MálavextirSóknaraðili krefst ímálinu ógildingar eða breytingar aðfarargerðar nr. 024-2015-00463. Hún fór framhinn 1. júní 2015 og var varnaraðili þessa máls gerðarbeiðandi en sóknaraðiligerðarþoli. Samkvæmt endurriti úr gerðabók sýslumannsins á Norðurlandi eystravar krafizt fjárnáms fyrir kröfu að fjárhæð 127.495 krónur sem sundurliðaðstsvo að höfuðstóll nam 98.776 krónum, dráttarvextir 23.214 krónum,innheimtuþóknun var 56.701 króna og fjárnámsgjöld 5.900 krónur. Til frádráttarskyldu koma 57.096 krónur vegna „Hlutd. í afgj. skv. samningi frá 01.07.1971.“Loks skyldi fjárnámið ná til áfallandi dráttarvaxta, kostnaðar við gerðina ogkostnaðar af frekari fullnustugerðum ef til þeirra kæmi. Segir í gerðabóksýslumanns að gert hafi verið fjárnám, að ábendingu varnaraðila, í eignarhlutasóknaraðila í fasteigninni Vogum 2, Skútustaðahreppi, fnr. 216-3295. Af hálfusóknaraðila var mætt við gerðina og því lýst yfir að aðförinni yrði skotið tilhéraðsdóms. Í aðfararbeiðni er byggtá því að sóknaraðili hafi hvorki greitt hitaveitugjöld vegna hitaveitu ííbúðarhúsi að Vogum 2, sem sóknaraðili eigi að þriðjungi, né hitaveitugjöldvegna hitaveitu í vélageymslu að Vogum 2, sem sóknaraðili eigi 12% hlut í. Í aðfararbeiðninni segirað varnaraðili hafi tekið við öllum réttindum og skyldum Hitaveitu Reykjahlíðareftir að hitaveitur hafi verið gerðar skattskyldar skv. lögum nr. 50/2005. Þásegir í beiðninni að reikningar vegna ógreiddra hitaveitugjalda vegnaíbúðarhússins Voga 2 séu gerðir á dánarbú Sigurgeirs Jónassonar en sóknaraðilieigi húsið að þriðjungi en reikningar vegna ógreiddra hitaveitugjalda vegnavélageymslunnar séu gerðir á Félagsbúið Vogum 2 og 4, en sóknaraðili eigi þar12% hlut. Er vísað til þess að samkvæmt 79. gr. orkulaga nr. 58/1967 og 4. gr.reglugerðar nr. 432/1985 megi taka öll gjöld samkvæmt gjaldskrá lögtaki ákostnað gjaldanda. Í beiðninni segir jafnframt að samkvæmt. 3. gr.reglugerðarinnar hafi varnaraðili „einkaleyfi til dreifingar og sölu á heituvatni með þeim takmörkunum sem um [geti] í 9. og 11. gr. samnings viðlandeigendur í Vogum frá 1971, sem [sé] meðfylgjandi aðfararbeiðni þessari.“Hinn 1. júlí 1971 vargerður samningur milli oddvita Skútustaðahrepps fyrir hönd HitaveituReykjahlíðar annars vegar og eigenda jarðarinnar Voga hins vegar. Samkvæmtsamningnum skyldu landeigendur leggja á eigin kostnað asbestpípu frá skiptistöðí Reykjahlíð að Vogum, með nauðsynlegum búnaði. Að henni fullgerðri skyldi húnafhent hitaveitunni sem skyldi annast rekstur hennar, viðhald og endurnýjun.Landeigendur skyldu leggja hitaveitunni til 4,5 sekúndulítra „af heitu vatnifyrir hitaveituna“ sem skyldi greiða fyrir vatnið, árlega miðað við mestuvatnssölu á hverju almanaksári. Er til tekið hversu háar þær greiðslur skulivera og skal fjárhæðin fara með nánari hætti eftir vatnssölu hitaveitunnar ogvera verðtryggðar miðað við vísitölu byggingarkostnaðar 1. október 1971.Landeigendum sé heimilt að nota afgangsvatn til eigin þarfa til heyþurrkunar ogræktunar endurgjaldslaust.Í málinu liggur afrit bréfslandeigenda í Vogum til sveitarstjórnar Skútustaðahrepps, dags. 31. desember1991. Þar segir: „Þar sem landeigendur í Vogum hafa ekki fengið svar viðtillögu er lögð var fram á fundi með sveitarstjóra Skútustaðahrepps 19.nóvember s.l. varðandi breytingar á leigusamningi frá 1971 vegna hitaveituReykjahlíðar þá tilkynnist hér með að frá 1. janúar 1992 láta landeigendur íVogum hitaveituna hafa 2,5 lítra á sek. af heitu vatni. Frá sama tíma munu þeirnota sjálfir 2 lítra á sek. til eigin þarfa og greiða því ekki til hitaveituReykjahlíðar fyrir vatnsnotkun.“Þá liggur í málinu bréflandeigendanna til sveitarstjórnarinnar, dags. 20. júlí 1992. Þar segir: „Hérmeð tilkynnist að undirritaðir segja hér með upp leigusamningi er gerður var1971 milli oddvita Skútustaðahrepps f.h. Hitaveitu Reykjahlíðar og landeigendaí Vogum.“Með stefnu, þingfestri19. febrúar 2015, stefndi varnaraðili nítján aðilum, sem munu vera landeigendurí Vogum, sóknaraðila þar á meðal. Eru dómkröfur varnaraðila í málinu í fyrstalagi að viðurkennt verði að gildur sé áðurnefndur samningur HitaveituReykjahlíðar og eigenda Voga, dags. 1. júlí 1971, en í öðru lagi aðviðurkenndur verði eignarréttur varnaraðila að asbestpípu sem liggi nánargreinda leið frá skiptistöð í landi Reykjahlíðar að landi Voga.Varnaraðili sendisóknaraðila innheimtubréf, dags. 18. júní 2014. Þar segir meðal annars: „Þann10. júní s.l. sendum við landeigendum í Vogum og rétthöfum skv. samningi millieigenda jarðarinnar Voga í Skútustaðahreppi og oddvita Skútustaðahrepps f.h.Hitaveitu Reykjahlíðar frá 1. júlí 1971 bréf þar sem upplýst er að ekki verðilengur unað við þá réttaróvissu sem uppi sé og verið hefur um árabil um gildiþess samnings og því brýnt að dómstólar skeri hið fyrsta úr réttarágreiningi þ.a.l.Á sama tíma hafa safnast upp vanskil notenda Hitaveitu Reykjahlíðar íVogalandi.“ Er í bréfinu sögð vakin athygli á því að greiðsluskylda einstakranotenda hitaveitunnar sé reist á reglugerð nr. 432/1985 fyrir HitaveituReykjahlíðar og hafi hún „í sjálfu sér ekkert með samninginn frá 1971 að gera.“Allt að einu eigi sóknaraðili „á grundvelli þess samnings rétt á afgjaldi og[nemi] ófyrndar og gjaldfallnar eftirstöðvar þess fyrir árin 2010, 2011, 2012og 2013 samtals kr. 54.708,-.“ Komi sú fjárhæð til frádráttar skuld sóknaraðilavið varnaraðila.Innheimtubréfið, dags.18. júní 2014, var ítrekað með öðru dags. 4. febrúar 2015. Er þar sérstaklegaítrekað að greiðsluskylda einstakra notenda sé reist á reglugerð nr. 432/1985en hafi „í sjálfu sér ekkert með samninginn milli eigenda jarðarinnar Voga íSkútustaðahreppi og oddvita Skútustaðahrepps f.h. Hitaveitu Reykjahlíðar frá 1.júlí 1971 að gera.“Málsástæðurog lagarök sóknaraðilaSóknaraðili kveðst byggjaá því að ákvæði orkulaga nr. 58/1967 séu ófullnægjandi aðfaraheimild í máliþessu þar sem þau uppfylli ekki lögmætisreglu stjórnskipunarréttar, sbr. einnig40. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það sé meginregla að aðför sé framkvæmd ágrundvelli eða að undangenginni meðferð dómstóla, sbr. 1. – 3. tl. 1. mgr., 1.gr. og 11. gr. laga nr. 90/1989. Heimild til aðfarar án undanfarandi aðkomudómstóla, svo sem 10. tl. 1.mgr. 1. gr. laganna, sé því undantekning. Af þeimsökum og vegna íþyngjandi eðlis aðfarar, verði krafa sem fella á undir slíkaheimild að byggja á tvímælalausu lagaákvæði. Í 79. gr. laga nr. 58/1967 séeinungis með almennum hætti mælt fyrir um að taka megi lögtaki gjöld samkvæmtlögunum og reglugerðum og gjaldskrár settum samkvæmt þeim. Þá sé ekki að finnaí lögunum neina tilgreiningu á þeim gjöldum sem að reglugerðir eða gjaldskrárhitaveitna geti mælt fyrir um, öðru en heimæðagjaldi. Jafnframt séu enginákvæði í lögunum andlag gjaldtöku eða á hverjum greiðsluskylda vegna gjaldaskv. 79. gr. eigi að hvíla, hver geti verið gerðarþoli vegna lögtaks. Sóknaraðilisegir að almenn og ótilgreind heimild í lögum nr. 58/1967 um lögtaksrétt, ánnánari tilgreiningar andlags gjaldtöku, greiðanda gjalda og álagningar að öðruleyti, sé ekki fullnægjandi til skerðingar eigna. Þá geti löggjafinn ekkiframselt framkvæmdavaldinu vald til að ákvarða og innheimta ótilgreind gjöld afótilgreindum aðilum og enn síður heimilað innheimtu slíkra gjalda með valdboðií formi lögtaks. Um þetta megi vísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.642/2012.Þá segist sóknaraðili teljaaðfararbeiðni varnaraðila ekki nægilega skýra og glögga til þess að sýslumaðurhafi mátt byggja aðför á henni, samkvæmt 10. gr. laga nr. 90/1989. Sóknaraðilisegir að varnaraðili segi kröfu sína um gjaldtöku byggða á 79. gr. laga nr.58/1967 og 3. og 4. gr. reglugerðar nr. 432/1985. Ákvæði þessi séu almennseðlis en mæli ekki fyrir um skyldu til greiðslu tiltekinna gjalda. Sóknaraðilikveðst hér vísa til fyrri orða sinna um efni 79. gr. laga nr. 58/1967, eneinnig byggja á að í 3. gr. reglugerðar nr. 432/1985 sé mælt fyrir umeinkaleyfi hitaveitu Reykjahlíðar til dreifingar og sölu á heitu vatni og í 4.gr. segi að hitaveitan innheimti hitaveitugjöld samkvæmt gjaldskrá. Þannig mælilagaákvæðið og jafnvel reglugerðin ekki fyrir um gjaldskyldan aðila, gjaldstofneða reglur um ákvörðun gjalds. Af þessu leiði að í aðfararbeiðni sé ekki vísaðtil fullnægjandi og nauðsynlegra gjaldtökuheimilda. Þá sé ekki í aðfararbeiðnigerð grein fyrir þeirri gjaldskrá sem krafa gerðarbeiðanda styðjist við og ennsíður sé vísað til þeirra ákvæða í slíkri gjaldskrá sem fjárkrafan sé byggð á.Beri því að ógilda fjárnámsgerðina þar sem aðfararbeiðni hafi ekki tilgreintmeð skýrum hætti gjaldtökuheimildina eins og krafizt sé samkvæmt 10. gr. laganr. 90/1989.Sóknaraðili segir að aðfararheimildinsé byggð á reikningum gerðarbeiðanda sem beint sé til þriðju aðila, en ekkisóknaraðila og hvíli engin skylda á sér að greiða slíka fjárkröfu á hendurþriðja aðila. Af því leiði að gerðarþoli samkvæmt umþrættri fjárnámsgerð séekki réttur gerðarþoli vegna fjárkrafna samkvæmt aðfararheimild, sbr. 3. gr.laga nr. 90/1989. Af þeim sökum eigi að ógilda aðfaragerðina. Megi hér einnigvísa til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 642/2012.Sóknaraðili segir aðannarsvegar sé fjárkrafa varnaraðila á hendur sér byggð á reikningum sem beintsé til dánarbús Sigurgeirs Jónassonar sem greiðanda. Sóknaraðili kveðst mótmælalögmæti þess að aðför sé gerð hjá honum vegna kröfu sem byggð sé á reikningum áhendur þessum lögaðila, sbr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Varnaraðili hafi á enganhátt sýnt fram á að sóknaraðila beri að greiða fjárkröfu á hendur þessudánarbúi, en sönnunarbyrði fyrir því hvíli á varnaraðila.Þá segir sóknaraðili aðfjárkrafa varnaraðila sé einnig byggð á reikningum sem beint sé til félagsbúsinsVoga 2 og 4 sem greiðanda. Sóknaraðili segist mótmæla lögmæti þess að aðför ségerð hjá sér vegna kröfu sem byggð sé á reikningum á hendur þessum lögaðila,sbr. 3. gr. laga nr. 90/1989. Þá hafi varnaraðili ekki leitt í ljós á hvaðaforsendum sóknaraðili beri greiðsluskyldu vegna fjárkröfu á hendur þessumþriðja aðila en sönnunarbyrði vegna þess hvíli á varnaraðila.Sóknaraðili segir aðvarnaraðili hafi höfðað dómsmál á hendur sóknaraðila og fleirum en í málinu sémeðal annars deilt um gildi samnings aðila og þar af leiðandi um réttsóknaraðila til nýtingar á heitu vatni og þannig, eðli málsins samkvæmt um réttvarnaraðila til að innheimta hitaveitugjöld af sóknaraðila og öðrumlandeigendum. Innheimtukrafa varnaraðila sé meðal annars byggð á hinum umþrættasamningi við landeigendur í Vogum og sóknaraðili þar með talinn eins og sjámegi af tilgreiningu samningsins í aðfararbeiðni. Landeigendur hafi sagt uppsamningi við varnaraðila hinn 20. júlí 1992 en í umræddu dómsmáli sé meðalannars deilt um gildi þeirrar uppsagnar. Áður en landeigendur í Vogum hafi sagtupp samningnum hafi þeir tilkynnt varnaraðila að þeir myndu sjálfir nota 2sekúndulítra af vatnsrétti sínum til eigin nota. Landeigendur í Vogum,sóknaraðili þar með talinn, hafi frá þeim tíma hagað ráðstöfunum sínum ísamræmi við tilkynninguna og lög. Hafi þeir haft réttmætar væntingar um að getanotað eigið heita vatn til húshitunar og að hagsmunum þeirra yrði ekki raskaðmeð fjárkröfu varnaraðila rúmum tveimur áratugum eftir uppsögn samningsins endahafi varnaraðili ekki áður gripið til innheimtuaðgerða. Þannig hafi sóknaraðiliog aðrir landeigendur í Vogum aðeins notað vatn í eigin eigu en ekki séágreiningur um að landeigendurnir, þar með talinn sóknaraðili, eigi 4,5sekúndulítra af heitu vatni. Samkvæmt stjórnarskrá og 10. gr. laga nr. 57/1998um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu sé landeiganda, eins ogsóknaraðila, heimilt að hagnýta án leyfis jarðhita í eignarlandi sínu tilheimilis- og búsþarfa allt að 3,5 MW eða 10,48 sekúndulítrum. Hafi á engan háttverið sýnt fram á að raunnotkun landeigenda í Vogum hafi verið meiri en þessi.Þvert á móti hafi samanlögð raunnotkun landeiganda verið áætluð innan við 1,5sekúndulítrar. Af þessu öllu sé ljóst að engin greiðsluskylda sé enda hafisóknaraðili einungis nýtt eigið vatn. Þá hafi notkun jarðarinnar Voga verið munminni en eign jarðarinnar, og þar með allra landeigenda, á heitu vatni. Þá séeinnig ljóst að greiðsluskylda sóknaraðila á fjárkröfu varnaraðila sé í hæstalagi óviss og sé ágreiningur um það efni nú fyrir dómstólum í framangreindudómsmáli. Með vísan til þess sé ljóst að verulegur vafi sé um réttmætikröfugerðar beiðanda. Skilyrði aðfarar um skýra og ótvíræða kröfu sé þannigekki uppfyllt sbr. 10. gr. og 2. mgr. 27. aðfararlaga. Þessu til viðbótar feluraðförin í sér inngrip stjórnvalds í ráðstöfun réttinda sem deilt sé um fyrirdómstólum en slíkt standist ekki 2. og 70. gr. stjórnarskrár og 1. mgr. 6. gr.Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með vísan til þessa kveðstsóknaraðili mótmæla því að varnaraðili eigi þann rétt sem fjárkrafa hans sébyggð á. Verði að minnsta kosti að telja ljóst að veruleg óvissa ríki umréttinn. Af þeim sökum hafi sýslumanni því borið að hafna því að gerðin færifram, þar að auki feli framkvæmd aðfararinnar í sér ráðstöfun réttinda semdeilt sé um fyrir dómstólum. Vegna þessa beri að ógilda aðfaragerðina.Sóknaraðili segir að afreikningum þeim, sem krafa varnaraðila sé studd við, sé ljóst að byggt sé ááætlaðri vatnsnotkun en ekki raunnotkun vatns. Þannig segi skýrlega á umræddumreikningum að hitaveita sé áætluð. Með því að bera saman framlagða reikningasjáist að á hverju ári sé áætlun miðuð við sama magn rúmmetra, 995 fyrirdánarbú Sigurgeirs Jónassonar og 249 fyrir Félagsbúið Vogum 2 og 4. Sé horfttil gjaldskrár varnaraðila fyrir árið 2014, númer 475/2014, komi fram að aðeinssé í undantekningartilvikum heimilt að gera kröfu um gjöld samkvæmt áætlun.Þetta sé annars vegar þegar mælir hafi ekki verið settur upp en hins vegarþegar hann bilar, sbr. 3. mgr. 3. gr. gjaldskrárinnar. Ekki hafi verið sýntfram á að slík undantekningarregla eigi við um sóknaraðila en varnaraðila beriað sýna fram á að skilyrði séu til að byggja gjaldtöku á slíkriundantekningarreglu, sé hún yfirleitt lögmæt. Þessu til viðbótar berireikningar varnaraðila með sér að krafizt sé mánaðargjaldsmælis en á sumumreikningum sé sú þversögn að krafizt sé greiðslu fyrir vatnsnotkun samkvæmtáætlun en ekki álestri mælis. Sóknaraðili segist mótmæla því að lögmætt sé aðgera kröfu um gjald fyrir mæli sem svo virðist ekki notaður. Sóknaraðili segistbyggja á því að jafnvel þó að litið væri svo á að varnaraðili geti krafiztgreiðslu fyrir notkun á heitu vatni sé umkrafin fjárkrafa bæði óviss og ósönnuðþar sem ekki hafi verið sýnt fram á raunverulega notkun á vatni. Sé ekkilögmætt að byggja fjárkröfu á áætlun þegar meginreglan samkvæmt gjaldskrávarnaraðila byggi á raunnotkun. Með vísan til þessa beri að ógildafjárnámsgerðina.Sé ekki fallizt á þessisjónarmið segist sóknaraðili byggja á því að fjárnámskrafan sé alltof há og aðaf þeim sökum eigi að ógilda fjárnámsgerðina eða breyta henni til lækkunar.Sóknaraðili kveðst byggjaá því að hann hafi einungis notað eigið hitaveituvatn og sé þar af leiðandiekki kaupandi heits vatns af varnaraðila. Um þetta sé meðal annars deilt í áðurnefndu dómsmáli. Sýslumaður hafi ekki fallizt á þetta og hafi þannig farið inná svið dómstóla. Sóknaraðili kveðst, hvað sem því líði, telja að jafnvel þóttfallizt væri á heimild varnaraðila til innheimtu hitaveitugjalda sé frádregiðafgjald rangt reiknað. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga að varnaraðilihaldi því fram að samningur hans við landeigendur í Vogum, sóknaraðila þar meðtalinn, sé enn í gildi. Kom þetta meðal annars fram í því að varnaraðili dragi frákröfu sinni leigugjald fyrir heita vatnið árin 2011 til 2014, reiknuðu samkvæmteigin forsendum. Sóknaraðili kveðst telja útreikninga varnaraðila af afgjaldi,sem sýslumaður hafi samþykkt með framkvæmd fjárnámsins, rangt reiknaða og vegnaþess galla beri að ógilda fjárnámsgerðina. Til vara sé þess krafizt aðfjárnámsgerðinni verði breytt og hún lækkuð í samræmi við útreikningasóknaraðila. Samkvæmt útreikningum sóknaraðila nemi verðmæti hlutdeildar hans íafgjaldi jarðarinnar Voga vegna áranna 2011 til 2014 samtals 81.619 krónum.Afgjaldið sé þannig reiknað að afgjald, samkvæmt útreikningum varnaraðila fráárinu 1990, sé notað sem upphafsgjald og það síðan uppfært miðað við árlegahækkun byggingarvísitölu og fengin út hlutdeild sóknaraðila miðað við eignarhlutahans í landareign Voga. Varnaraðili reikni hins afgjaldið sem 57.096 krónurfyrir þennan tíma og muni þar 24.523 krónum. Við ógreitt afgjald eigi að bætastdráttarvextir af gjaldi hvers árs frá 1. nóvember 2011, sbr. 1. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001 en skýrt hafi verið kveðið á um það í samningi aðila frá 1.júlí 1971 að gjalddagi afgjalds væri 1. nóvember ár hvert. Nemi dráttarvextiraf kröfu sóknaraðila um afgjald af tímabilinu 2011 til 1. maí 2015 samtals92.336 krónum. Sóknaraðili kveðst byggja á því að þar sem afgjald hafi veriðrangt reiknað beri að ógilda fjárnámsgerðina. Til vara sé þess krafizt aðgerðinni verði breytt og hún lækkuð sem nemi vanreiknuðu afgjaldi áranna 2011til 2014 ásamt dráttarvöxtum, samtals 116.859 krónum, eða hún að minnsta kostilækkuð sem nemi mismuni á rétt reiknuðu og rangt reiknuðu afgjaldi, 24.523krónum.Þá kveðst sóknaraðilikrefjast breytinga á upphæð fjárnámsgerðarinnar til lækkunar sem nemiskuldajöfnuði vegna vangreidds afgjalds áranna 1992 til 2010. Sóknaraðili segirað samkvæmt 40. gr. laga nr. 90/1989 sé gerðarþola heimilt að neita réttar tilskuldajafnaðar við kröfu gerðarbeiðanda meðal annars með kröfu semgerðarbeiðandi viðurkennir rétta að uppfylltum almennum skilyrðumskuldajafnaðar. Fyrir liggi að varnaraðili viðurkenni að sér beri að greiðasóknaraðila afgjald og að varnaraðili hyggist líta til afgjalds vegna áranna2011 til 2014 og lækka þannig kröfu sína. Varnaraðili reikni fjárhæðafgjaldsins hins vegar rangt og líti ekki til dráttarvaxta vegna vangreiðslusinnar eins og sóknaraðili hafi fjallað um. Sóknaraðili segir að miðað við þærforsendur að greiðsluskylda sé til staðar krefjist sóknaraðili þess að tilviðbótar því að frá kröfu varnaraðila dragist rétt reiknað afgjald áranna 2011til 2014 verði afgjaldskröfu sóknaraðila vegna fyrri ára, ásamt dráttarvöxtum,skuldajafnað á móti því sem eftir standi af kröfu varnaraðila. Sé krafasóknaraðila byggð á 40. gr. laga nr. 90/1989, sbr. 26. gr. laga nr. 150/2007 og2. mgr. 1. gr. laga nr. 14/1995. Sé bæði byggt á því að varnaraðili viðurkennirétt sóknaraðila til afgjalds og að aðalkrafa og gagnkrafa séu samrættar endasé vísað til samnings aðila frá 1971, bæði í aðfararbeiðni og reglugerð umvarnaraðila nr. 432/1985. Þá haldi varnaraðili því fram í áðurnefndu dómsmáliað umræddur samningur sé í fullu gildi og yrði ekki fallizt á skuldajöfnun aðþessu leyti myndi varnaraðili auðgast með óréttmætum hætti af vanefndum sínum ákostnað sóknaraðila. Sóknaraðili segir að ógreitt afgjald vegna áranna 1992 til2010 nemi alls 195.634 krónum auk uppsafnaðra dráttarvaxta að fjárhæð 1.378.059krónur, samtals 1.573.693 krónum. Afgjald sé reiknað út með sama hætti og vegnaáranna 2011 til 2014. Sóknaraðili kveðst vegna dráttarvaxta einnig vísa tilþeirra sjónarmiða sem áður hafi verið rakin varðandi afgjald sbr. lög nr.38/2001 og eldri lög um sama efni nr. 25/1987. Með vísan til þessa sé þesskrafizt að fjárnámsgerðin verði ógilt enda sé ljóst að þegar litið hafi veriðtil skuldajafnaðarréttar sóknaraðila, þó einungis væri vegna afgjalds áranna1992 til 2010, sé krafa gerðarbeiðanda orðin neikvæð. Verði ekki fallizt áógildingu fjárnámsgerðarinnar þá sé með vísan til sömu sjónarmiða gerð krafa umað fjárnámsgerðinni verði breytt og fjárhæð kröfunnar lækkuð í 0.Sóknaraðili segistmótmæla sérstaklega að fjárnám hafi verið gert samkvæmt dráttarvaxtakröfuvarnaraðila. Í því sambandi sé rétt að benda á að reikningar beri með sér aðþeir hafi aldrei verið gefnir út og hafi því aldrei borizt gerðarþola og hafifyrst verið lagðir fram með aðfararbeiðninni. Þá sé gjaldskrá varnaraðila nr.475/2014 óljós um hvenær gjalddagi hitaveitugjalda sé, hvort hann sémánaðarlega eða sjaldnar. Allt að einu sé ljóst að gjalddagi geti ekki veriðfyrr en við útsendingu reiknings, samkvæmt 2. mgr. 5. gr. gjaldskrárinnar. Með vísan til þessa sé ljóst að verði falliztá að varnaraðili eigi kröfu á hendur sóknaraðila verði dráttarvaxtakrafa ekkibyggð á 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 heldur 3. mgr. 5. gr. laganna. Af þvíleiði að krafan hafi einungis getað borið dráttarvexti 30 dögum eftir að boðunum aðför hafi borizt sóknaraðila. Með vísan til þessa beri að breytafjárnámsgerð og lækka fjárhæð þeirrar kröfu sem fjárnám sé gert fyrir vegnadráttarvaxta sem nemi reiknuðum dráttarvöxtum fyrir 17. maí 2015 og aðdráttarvextir reiknist einungis frá þeim degi.Þá segist sóknaraðili mótmæla því að fjárnámhafi verið gert fyrir kröfu sem að hluta til sé fyrnd enda hafi kröfu umfyrningu verið haldið uppi við framkvæmd gerðarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr.gjaldskrár um starfsemi varnaraðila nr. 475/2014 skuli hitaveitugjöld aðmeginreglu vera krafin mánaðarlega, þegar eftir álestur mælis. Heimilt sé aðfækka gjalddögum en það sé undantekning sem taka þurfi sérstaka ákvörðun um ogliggi ekkert fyrir um að svo hafi verið gert gagnvart sóknaraðila. Sóknaraðilahafi aldrei verið sendir reikningar og hafi þeir ekki borizt fyrr en meðaðfararbeiðni hinn 16. apríl 2015.Sóknaraðili kveðst byggjaá því að jafnvel þótt fallizt væri á heimild varnaraðila til að krefjasthitaveitugjalda, þá séu fyrndar kröfur vegna hitaveitugjalda sem stofnazt hafií janúar og febrúar 2011, sbr. 3. gr. laga nr. 150/2007. Engu skipti þógerðarbeiðandi hafi ekki sent reikning vegna þeirra mánaða enda geti kröfuhafiekki varnað því að fyrningarfrestur byrji að líða með því að láta undir höfuðleggjast að senda reikning í samræmi við eigin reglur. Fyrningu krafna vegnaársins 2011 hafi þannig ekki verið slitið fyrr en í fyrsta lagi þegarsýslumanni hafi borizt aðfararbeiðni varnaraðila, 27. marz 2015, sbr. 52. gr.laga nr. 90/1989. Með vísan til þessa beri að breyta fjárnámsgerð á þannig aðfjárhæð fjárnámskröfu sé lækkuð sem nemi greiðslum vegna fyrndra gjalddaga íjanúar og febrúar 2011 ásamt dráttarvöxtum af fjárhæð þeirra. Sóknaraðili segir að meðvísan til þess að fjárnámskrafa sé ólögmæt eða að minnsta kosti rangt reiknuðtelji hann innheimtuþóknun samkvæmt henni alltof háa. Sé þess krafizt aðinnheimtuþóknun að fjárhæð 56.701 króna samkvæmt fjárnámsgerð verði felld brotteða lækkuð verulega samkvæmt mati dómsins. Sóknaraðili kveðst styðjakröfu sína um greiðslu málskostnaðar við XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. 94.gr. laga nr. 90/1989. Um heimild til aðkrefjast úrlausnar héraðsdóms um aðfarargerð sé vísað til XV. kafla laga nr.90/1989. Málsástæðurog lagarök varnaraðilaVarnaraðili kveðst byggjakröfur sínar á því að óháð samningi aðila frá 1971 sé hann í fullum rétti aðkrefja eigendur jarða í Vogum og notendur hitaveitu Reykjahlíðar um gjald fyrirnotkun hitaveitunnar og kveðst byggja það á reglugerð nr. 432/1985, fyrirHitaveitu Reykjahlíðar og gjaldskrá veitunnar á hverjum tíma. Varnaraðili segistmótmæla því að aðfararheimild sé ófullnægjandi og aðfararbeiðni sé ekki ílögmæltu formi. Heimild varnaraðila til lögtaks sé líkt og fram komi íaðfararbeiðni byggð á 79. gr. orkulaga nr. 58/1967, ákvæði reglugerðar nr.432/1985 sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1885 og 10. tl. 1. mgr. 1. gr. laganr. 90/1989. Í öllum þessum lagaákvæðum komi fram skýrar heimildir til þess aðtaka gjöld lögtaki. Því sé mótmælt sem fram komi í málsástæðum sóknaraðila að íorkulögum nr. 58/1967 sé ekki að finna neina tilgreiningu þeirra gjalda sem aðreglugerðir eða gjaldskrár hitaveitna geti mælt fyrir um. Í 79. gr. lagannakomi fram að öll gjöld skv. lögunum og reglugerðum og gjaldskrám settumsamkvæmt þeim megi taka lögtaki. Í áðurnefndri reglugerð fyrir HitaveituReykjahlíðar komi fram í 4. gr. að til þess að standa straum af kostnaði viðhitaveituna innheimti hún hitaveitugjöld svo sem orkugjöld og heimæðargjald,samkvæmt nánari ákvæði í gjaldskrá.Varnaraðili kveðstmótmæla því að dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. 642/2012 sé fordæmisgefandifyrir það mál sem hér sé deilt um. Í dóminum hafi ekki verið talið að íorkulögum nr. 58/1967 eða í öðrum lögum á sviði orkumála væri að finna heimildtil að leggja skuld vegna orkukaupa á þriðja mann en hins vegar megi ráða aforðalagi dómsins að dómurinn telji 79. gr. orkulaga nægilega skýra heimild tilþess að gjöld verði tekin lögtaki.Til stuðnings mótmælum sínumvið því að aðfararbeiðnin sé ekki í lögmæltu formi kveðst varnaraðili vísa tilframangreindrar umfjöllunar um 79. gr. orkulaga og reglugerðar nr. 432/1985. Þásegist varnaraðili telja aðfararbeiðnina nægjanlega skýra og í lögmæltu formienda uppfylli hún öll skilyrði 10. gr. laga nr. 90/1989. Í beiðninni komiglögglega fram hverjir gerðarbeiðendur og gerðarþoli séu og jafnframt sénákvæmlega tiltekið hvers sé krafizt með aðfarargerðinni. Þá segist varnaraðilitelja gjaldtökuheimild nægjanlega tilgreinda í beiðninni og það sé í samræmivið 10. gr. laga nr. 90/1989 enda sé þar vísað til orkulaga nr. 58/1967,ákvæðis reglugerðar nr. 432/1985, laga nr. 29/1885 og 10. tl. 1. mgr. 1. gr.laga nr. 90/1989. Samkvæmt þessu sé ljóst að aðfararheimildir sem byggt hafiverið á í málinu og aðfararbeiðni séu nægilega skýr sem leiði til þess aðaðfarargerðin verði staðfest.Varnaraðili segirsóknaraðila byggja á því að aðför hafi ekki verið gerð hjá réttum gerðarþolaþar sem fjárkröfu sé beint til þriðja aðila og vísi til þess að reikningar hafiverið gerðir á annars vegar dánarbú Sigurgeirs Jónassonar og hins vegar áfélagsbúið Voga 2 og 4. Varnaraðili segir sóknaraðila vera þinglýstan eigandaþeirra eignar sem að veiturnar séu tengdar í. Í ljósi deilu aðila í áranna ráshafi nafn móttakanda reikninga vegna hitaveitugjalda ekki verið uppfært enþrátt fyrir það hafi reikningar verið sendir á það heimilisfang sem sé áreikningunum, Voga 2, Mývatni, og hafi reikningar áfram verið sendir út hinn31. desember ár hvert. Þrátt fyrir að nafni á reikningunum hafi ekki veriðbreytt breyti það ekki greiðsluskyldu sóknaraðila enda sé hann eigandi þeirraeigna sem um ræði. Skuldin tilheyri því sóknaraðila og teljist þettafullnægjandi sönnun fyrir því að hann beri þá skyldu sem um ræði. Þá hafiinnheimtubréf verið sent honum. Varnaraðili segir að svo virðist semsóknaraðili haldi því fram að hann beri ekki ábyrgð á umræddum hitaveitugjöldumeingöngu vegna þess að reikningar hafi ekki verið stílaðir á hann og hafi hannekki mótmælt því að hann sé í raun eigandi þeirra eigna sem veiturnar séutengdar í.Varnaraðili segir dómHæstaréttar Íslands í máli nr. 642/2012 ekki hafa fordæmisgildi í þessu málienda lúti hann að annars konar atvikum. Hér sé ekki um það að ræða að skulddánarbús eða skuld félagsbús færist á sóknaraðila heldur sé um það að ræða aðhann, sem eigandi þeirra eigna sem veiturnar séu tengdar í, hafi sjálfurstofnað til skuldarinnar. Sóknaraðili hafi átt þær eignir frá árinu 1994 og séþví ljóst að hann hafi sjálfur stofnað til þeirrar skuldar sem um ræði.Varnaraðili segir að þóttdómsmál hafi verið höfðað sé um að ræða tvö óskyld mál og komi umrætthéraðsdómsmál greiðsluskyldu sóknaraðila vegna hitaveitugjalda ekki við. Súskylda sé meðal annars reist á reglugerð númer 432/1985 fyrir HitaveituReykjahlíðar. Sóknaraðili geti á engan hátt haft réttmætar væntingar um heimildtil notkunar á vatni til húshitunar og þeim hagsmunum hans yrði ekki raskað meðfjárkröfu varnaraðila. Deilur milli aðila hafi staðið um langa hríð og forsaganaf uppsögn landeigenda gefi á engan hátt tilefni til réttmætra væntinga afhálfu sóknaraðila. Hinn 19. nóvember 1991 hafi komið fram ákveðnar hugmyndirlandeigenda í Vogum um það til hvaða þátta endurskoðun samnings aðila frá 1971ætti að taka. Þær hugmyndir hafi falið í sér að landeigendur seldu HitaveituReykjahlíðar á leigu 2,5 sekúndulítra af vatni en tækju til eigin nota 2sekúndulítra. Áður en hitaveitan hafi náð að bregðast við tillögunni hafilandeigendur í Vogum tilkynnt með bréfi dagsettu 31. desember 1991 að þeirmyndu einhliða láta umræddar hugmyndir koma til framkvæmda og myndu þvíframvegis ekki greiða Hitaveitu Reykjahlíðar fyrir vatnsnotkun sína. Veitna- og orkunefnd á vegum Skútustaðahreppshafi fjallað um þessa tilkynningu á fundi sínum hinn 15. janúar 1992. Fram hafikomið það álit nefndarinnar að með vísan til reglugerðar nr. 432/1985 oggjaldskrár hitaveitunnar væri hún í fullum rétti til að krefja landeigendur íVogum um greiðslu fyrir vatnsnotkun þrátt fyrir fyrri tilkynningu hlutaðeigandiaðila. Það sé því ljóst að afstaða varnaraðila til greiðsluskyldu sóknaraðilahafi legið fyrir um langa hríð og geti sóknaraðili ekki borið fyrir sigsjónarmið um réttmætar væntingar. Þá hafi reikningar vegna hitaveitugjaldaverið sendir árlega á það heimilisfang sem veiturnar séu tengdar í ogsóknaraðili sé eigandi að.Varnaraðili segir að lögnr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu breyti engu í þessusamhengi. Hinn 25. marz 1971 hafi landeigendur skrifað undir samning þar semþeir hafi afhent ríkissjóði jarðhitaréttindi í landi Voga ásamt jarðhita ogaðstöðu til nýtingar hans. Ríkissjóður hafi með sama samningi látið eigendumVoga ókeypis í té allt að 4,5 sekúndulítra af heitu vatni frá varmaveitu íBjarnarflagi. Aðilar þessa máls hafi síðan skrifað undir samning hinn 1. júlí1971 þar sem landeigendur hafi framselt til varnaraðila allt að 4,5sekúndulítrum af heitu vatni gegn ákveðinni ársgreiðslu af hálfu varnaraðila.Landeigendur í Vogum eigi því sjálfir ekki jarðhita til umráða nema það semfram komi í samningi aðila frá 1. júlí 1971, afgangsvatn til heyþurrkunar ogræktunar. Lög um rannsókn og nýtingu á auðlindum í jörðu hafi ekki tekið gildifyrr en hinn 18. júní 1998 eða 27 árum eftir að samningur aðila hafi veriðgerður. Í 10. gr. laganna segi að þrátt fyrir 6. og 7. gr. þeirra sélandeigenda heimilt án leyfis að hagnýta jarðhita í eignarlandi sínu tilheimilis og búsþarfa. Í 6. og 7. gr. laganna komi einnig fram að nýtingauðlinda úr jörðu sé háð nýtingarleyfi hvort um sé að ræða nýtingu auðlinda íeignarlöndum eða í þjóðlendum. Með lögunum hafi ekki verið ætlunin að breytaþeim samningum sem gerðir hafi verið fyrir gildistöku þeirra. Taki 10. gr.einungis til þess að landeigendur þurfi ekki að afla leyfis til hagnýtingaróráðstafaðs jarðhita í eignarlandi sínu. Í athugasemdum með frumvarpinu komifram að lagt sé til að öll venjuleg nýting jarðhita á eignarlandi sé heimil ánleyfis ráðherra. Í ljósi alls framangreinds séu staðhæfingar sóknaraðila um aðlög nr. 57/1998 um rannsókn á nýtingu á auðlindum í jörðu heimili sóknaraðilaað nýta jarðhita í landi sínu óháð samningi aðila ekki réttar.Varnaraðili segirsóknaraðila byggja á því að ógilda eigi fjárnámsgerðina í ljósi þess að hún sébyggð á áætlun um vatnsnotkun. Rétt sé að undanfarin ár hafi verið byggt ááætlun, það sé vegna áralangs ágreinings milli aðila og þess að óframkvæmanlegthafi verið að lesa af flestum mælum á jörðinni Vogum, þar á meðal mælum í eigumsóknaraðila. Starfsmanni Hitaveitu Reykjahlíðar, nú varnaraðila, hafi veriðfyrir allmörgum árum verið meinaður aðgangur að mælum í flestum veitum ájörðinni Vogum. Eðli máls samkvæmt hafi starfsmenn því ekki getað lesið afmælum í eignum þar þ.m.t. hjá sóknaraðila. Varnaraðili hafi því þurft að notaáætlanir um notkun. Þær áætlanir séu byggðar á síðasta aflestri sem fram hafifarið. Sóknaraðili einn geti upplýst um raunnotkun en gera megi ráð fyrir aðhún sé orðin mun meiri en áætlun segi til um enda byggð á gömlum forsendum.Verði að telja þetta falla undir þau undantekningartilvik sem vísað sé til ígjaldskrá varnaraðila, enda hafi honum verið ómögulegt að byggja á öðru enáætlun.Varnaraðili segir aðafgjaldið sé ekki rangt reiknað. Varnaraðili hafi haldið utan um leigugreiðslurtil landeigenda í Vogum undanfarin ár og fært til gjalda á Hitaveituna og tilskuldar við landeigendur í bókhaldi sínu. Sóknaraðili geti ekki lagt tilgrundvallar eigin forsendur á útreikningum og mótmæli varnaraðili þeimútreikningum. Varnaraðili segist taka fram, til að varpa frekari ljósi áskiptingu jarðarinnar Voga, að hún hafi fyrst skipzt í Voga 1, Voga 2 og Voga3. Hver þriðjungur hafi fengið þriðjung jarðahitaréttindanna. Síðan hafi Vogar1 skipzt í Voga 1 og Björk. Björk hafi fengið þriðjung þriðjungs Voga 1 í gömluVogum en Vogar 1 haldið tveimur þriðju hlutum. Vogar 2 hafi síðan skipzt í Voga2 og Voga 4. Vogar 4 hafi fengið þriðjung Voga 2 úr gömlu Vogum, en Vogar 2haldið tveimur þriðju hlutum. Jarðhitaréttindi hafi að sama skapi skipzt íþessu hlutfalli. Sóknaraðili eigi 12,5% hluta af jörðinni Vogum 2, sem sé 2,77%hlutur af jörðinni í heild.Í gögnum málsins sjáisthvernig varnaraðili hafi reiknað út afgjaldið fyrir árin 2011 til 2014. Þarsjáist jafnframt að afgjaldið taki breytingum samkvæmt byggingavísitölu. Kveðstvarnaraðili telja að miða beri við þessa útreikninga. Erfitt sé fyrirvarnaraðila að átta sig á því hvernig útreikningar sóknaraðila séu fengnir.Varnaraðili segist í fyrsta lagi notast við grunn byggingarvísitölu frá 1955,en þar sé sá grunnur sem kveðið sé á um samningi aðila frá 1. júlí 1971.Sóknaraðili notist hins vegar við grunn frá 1983. Í öðru lagi notistsóknaraðili við grunngjaldið 740 krónur, sem hafi verið 74.000 krónur fyrirmyntbreytingu. Kveðst varnaraðili telja þar vera um að ræða það sem komi fram í7. gr. samningsins frá 1971, 50.000 krónur plús 2x12.000 krónur, samtals 74.000krónur, eða 740 krónur eftir myntbreytingu. Slíkur reikningur sé rangur. Í 7.gr. samnings aðila frá árinu 1971 segi að árið 1992 og síðar skuli grunngjaldiðvera 40.000 krónur, það hafi því lækkað frá árunum á undan úr 50.000 krónum í40.000 krónur. Útreikningur sóknaraðila sé ekki miðaður við þetta. Varnaraðilisegir að í útreikningum sínum hafi verið miðað við sölu hvers árs ísekúndulítrum sem hafi verið nálægt 8 til 10 sekúndulítrum í heildarsölu. Árið2014 hafi salan náð hámarki og verið þá 10,52 sekúndulítrar. Hlutur landeigendaí Vogum í þeirri sölu hafi verið 2,1 sekúndulítri. Í samningi aðila frá árinu1971 sé kveðið á um að greiða skuli fyrir 2,5 sekúndulítra meðan vatnssalaHitaveitunnar sé 2,5 sekúndulítri eða minni. Hvað sem því líði hafiútreikningur varnaraðila miðast við 3,13 sekúndulítra, sem sé sú tala þegarsalan hafi verið sem mest. Allt frá árinu 2006 hafi sala landeiganda í Vogumverið vel innan við þessa 3,13 sekúndulítra og því ljóst að afgjaldið hafiverið ríflega reiknað af landeigendum í Vogum, þ.m.t. sóknaraðila. Þá sé miðaðvið grundvöll 400 krónur og 120 krónur fyrir einn byrjaðan sekúndulítra umfram2,5 í samræmi við 7. gr. samnings aðila frá 1. júlí 1971. Ekki sé rétt að bætadráttarvöxtum við afgjaldið, enda hafi það verið fært í bókhaldSkútustaðahrepps á hverju ári og skuldajafnað á móti ógreiddumhitaveitugjöldum, afgjaldið sé því þegar greitt.Varnaraðili segirsóknaraðila gera kröfu um skuldajöfnuð sem nemi vangreiddu afgjaldi áranna 1992til 2010 og byggi kröfu sína meðal annars á 26. gr. laga nr. 150/2007 umfyrningu kröfuréttinda. Skilyrði skuldajafnaðar samkvæmt því ákvæði sé aðaðalkrafan hafi stofnazt áður en gagnkrafan fyrnist. Þessu mótmæli varnaraðili.Varnaraðili segir að afgjaldinu hafi verið skuldajafnað á móti hitaveituskuldsóknaraðila í bókhaldi varnaraðila í áranna rás, afgjaldið hafi verið fært semgjald hjá varnaraðila og til skuldar hjá sóknaraðila. Afgjaldið hafi því veriðgert upp og greitt ár hvert. Verði ekki talið að afgjald hafi þegar veriðskuldajafnað, kveðst varnaraðili telja ljóst að krafa sóknaraðila sé fyrnd ogbreyti 26. gr. fyrningarlaga nr. 150/2007 engu í því sambandi. Varnaraðili gerieinungis kröfu um vangreidd hitaveitugjöld vegna áranna 2011 til 2014 og sé þvíljóst að gjöld aftur til ársins 1992 hafi verið fyrnd þegar krafa varnaraðilahafi stofnazt. Þá geti varnaraðili með engu móti séð hvernig hann muni auðgastmeð óréttmættum hætti á kostnað sóknaraðila verði ekki fallizt áskuldajafnaðarkröfu sóknaraðila. Þvert á móti muni sóknaraðili auðgast ákostnað varnaraðila verði fallizt á kröfu hans með skuldajöfnun með fyrndrikröfu. Varnaraðili segir að verði ekki fallizt á þetta byggi hann á því aðkrafa sóknaraðila sé fallin niður sökum tómlætis. Sóknaraðili hafi ekki gertkröfu um afgjald úr hendi varnaraðila fyrr en nú og leiði það til ótækrarniðurstöðu ef fallizt yrði kröfu um vangreitt afgjald tuttugu og þrjú ár afturí tímann án þess að sóknaraðili hafi gert nokkuð til að innheimta kröfu sínaöll þau ár. Þá veki jafnframt furðu varnaraðila að miðað við málatilbúnaðsóknaraðila vegna deilu aðila um gildi samnings frá 1971, þar sem sóknaraðilihaldi því fram að uppsögn hans á samningnum sé gild og samningurinn sé þar afleiðandi ekki lengur í gildi, en geri samt sem áður kröfu um vangreitt afgjaldlangt aftur í tímann samkvæmt þeim sama samningi. Að sama skapi kveðistsóknaraðili leggja fram gögn um að hann eigi rétt á afgjaldi frá SigurgeiriJóhannssyni en sóknaraðili hafi eignazt jörðina Voga 2 árið 1994, en geri samtsem áður kröfur um vangreitt afgjald allt til ársins 1992. En að sama skapihafni sóknaraðili að bera ábyrgð á greiðslu hitaveitugjalda vegna reikninga semstílaðir hafi verið á db. Sigurgeirs Jónassonar, þrátt fyrir að varnaraðili séþinglýstur eigandi þeirrar eignar sem um ræði. Sé málatilbúnaður sóknaraðilabæði mótsagnakenndur og illskiljanlegur og sé honum harðlega mótmælt.Varnaraðili kveðst gerakröfu um dráttarvexti af kröfum sínum, samkvæmt aðfarargerð. Reikningar hafiverið sendir árlega á það heimilisfang sem stílað sé á þá, Voga 2. Sóknaraðiligeti ekki borið fyrir sig að reikningarnir hafi aldrei borizt honum enda séhann þinglýstur eigandi Voga 2, þess staðar þar sem reikningarnir hafa veriðmótteknir. Reikningarnir séu dagsettir 31. desember ár hvert og skuli miðað viðþá dagsetningu sem gjalddaga og sé það í samræmi við 2. mgr. 5. gr. gjaldskrárvarnaraðila. Við þá dagsetningu miðist jafnframt dráttarvaxtakrafa varnaraðila,sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 og hafi krafa varnaraðila á hendursóknaraðila verið færð inn í bókhald félagsins í samræmi við reikninga.Varnaraðili segir að íljósi þess að starfsmönnum hans hafi verið meinaður aðgangur að mæli tilálestrar hafi ekki verið hægt að lesa af mælinum og senda reikningamánaðarlega. Reikningar hafi hins vegar verið sendir út árlega með gjalddaga31. desember og hitaveitugjöld krafin fyrir heilt ár í senn, því geti krafa varnaraðilaekki verið fyrnd enda hafi fyrningarfrestur fyrir árið 2011 ekki byrjað að líðafyrr en í fyrsta lagi 31. desember 2011, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 150/2007.Þá kveðst varnaraðili benda á að aðfararbeiðni sín sé dagsett 27. marz 2015 ogsóknaraðili sé krafinn um vangreidd hitaveitugjöld fyrir árin 2011 til 2014.Engin krafa sé hins vegar gerð í aðfararbeiðni á þessu stigi fyrir fyrstumánuði ársins 2015.Varnaraðili kveðstmótmæla þeirri málsástæðu sóknaraðila að innheimtuþóknun samkvæmt fjárnámsgerðsé of há. Engin rök hnígi til þess að fella eigi innheimtuþóknun niður eðalækka hana, enda hafi varnaraðili verið í fullum rétti til að krefjasóknaraðila um vangreidd hitaveitugjöld og krefjast lögtaks hjá honum vegnaþeirra, líkt og hafi verið rakið. Við útsendingu fyrri innheimtubréfsvarnaraðila, dags. 18. júní 2014, hafi sóknaraðila verið boðið að gera uppskuld sína við varnaraðila án dráttarvaxta og innheimtuþóknunar. Í ljósi þessað engin viðbrögð hafi borizt frá sóknaraðila hafi dráttarvextir veriðreiknaðir á skuld hans og innheimtuþóknun bætt við og sé það í samræmi viðinnheimtulög nr. 95/2008, einkum c. lið 2. mgr. 7. gr.Varnaraðili segist styðjakröfur sínar við 79. gr. orkulaga nr. 58/1967, reglugerð nr. 432/1985 fyrirHitaveitu Reykjahlíðar, 3. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1885 og 10. tl. 1. mgr. 1.gr. laga nr. 90/1989. Dráttarvaxtakrafa sé studd við III. kafla laga nr.38/2001, en málskostnaðarkrafa við XXI. kafla laga um meðferð einkamála.NiðurstaðaVarnaraðili mun hafatekið við öllum réttindum og skyldum Hitaveitu Reykjahlíðar. Eins og rakiðhefur verið gerðu sú hitaveita og landeigendur Voga samning árið 1971 þar semmeðal annars er kveðið á um aðlandeigendurnir skuli láta hitaveitunni í té 4,5 sekúndulítra af heitu vatni. Íárslok 1991 tilkynntu landeigendurnir hitaveitunni að framvegis myndu þeir takasjálfir tvo sekúndulítra til eigin nota en láta hitaveitunni 2,5 sekúndulítra íté. Sumarið eftir tilkynntu landeigendur hitaveitunni svo að þeir hefðu sagtsamningnum upp. Í innheimtubréfivarnaraðila til sóknaraðila, dags. 18. júní 2014, er vísað í annað bréfvarnaraðila til landeigenda frá sama mánuði, þar sem rakið hafi verið að „ekkiverði lengur unað við þá réttaróvissu sem uppi sé og verið [hafi] um árabil umgildi þess samnings og [sé] því brýnt að dómstólar skeri hið fyrsta úrréttarágreiningi þ.a.l. Á sama tíma [hafi] safnast upp vanskil notendaHitaveitu Reykjahlíðar í Vogalandi.“Þá liggur fyrir að ásíðasta ári þingfesti varnaraðili stefnu á hendur landeigendum, þar á meðalsóknaraðila, þar sem krafizt var viðurkenningar á gildi umrædds samnings.Sóknaraðili byggir á þvíað að landeigendur í Vogum hafi tilkynnt varnaraðila árið 1991 að þeir myndueftirleiðis sjálfir nota 2 sekúndulítra „af vatnsrétti sínum“ en í tilkynningu landeigendasagði að þeir myndu þá láta hitaveitunni í té 2,5 sekúndulítra. Byggjasóknaraðilar þannig á því að þeir noti eigið vatn en ekki vatn sem varnaraðilieigi og geti selt þeim.Ljóst er að ágreiningurer milli aðila um gildi uppsagnar landeigenda á samningi aðila og þar með áskyldu landeigenda til að láta hitaveitunni í té 4,5 sekúndulítra af heituvatni. Varnaraðili byggir á þvíað greiðsluskylda sóknaraðila sé ekki byggð á umræddum samningi heldurreglugerð um hitaveituna. Telja verður hins vegar að því verði ekki vísað á bugað sá ágreiningur, sem lagður hefur verið fyrir dómstóla um gildi samningsins,skipti máli um rétt varnaraðila til þess vatns sem hann telur sig hafa seltsóknaraðila og þá skuld sem sóknaraðili kann þá að standa í við varnaraðilavegna þess. Þá virðist þessi réttaróvissa hafa orðið til þess að varnaraðilihafi um margra ára skeið unað því að upp hafi safnazt vanskil notendahitaveitunnar í Vogalandi. Slíkri réttaróvissu má eyða í almennu einkamálifyrir dómstólum.Þegar á allt framanritaðer horft þykir ekki verða fullyrt að réttur varnaraðila til þeirrar greiðslusem hann krefst úr hendi sóknaraðila sé svo skýr og ótvíræður að honum verðifullnægt með þeim hætti sem hann krefst. Verður því að fella hina umþrættu gerðúr gildi. Verður varnaraðila í samræmi við það gert að greiða sóknaraðilamálskostnað sem ákveðst 500.000 krónur. Af hálfu sóknaraðila fórJónas Fr. Jónsson hdl. með málið en Heiðrún Lind Marteinsdóttir hdl. af hálfuvarnaraðila. Gætt var 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 sbr. 94. gr. laga nr.90/1989.Þorsteinn Davíðssonkveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐFjárnámsgerðsýslumannsins á Norðurlandi eystra nr. 024-2015-00463, sem fram fór hinn 1.júní 2015, að kröfu varnaraðila, Veitustofnunar Skútustaðahrepps, er felld úrgildi.Varnaraðili greiðisóknaraðila, Jónasi Pétri Péturssyni, 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 862/2016
Sveitarfélög Stjórnsýsla Staðarmörk Þjóðlenda
R höfðaði mál á hendur nágrannasveitarfélögum sínum og gerði þá kröfu að nánar tilgreindu landsvæði yrði skipað innan staðarmarka sinna. K tók til varna í málinu og krafðist sýknu af kröfum R. Umrætt landsvæði hafði áður tilheyrt Seltjarnarneshreppi hinum forna, en hafði verið skipað innan staðarmarka K árið 1948 með ákvörðun félagsmálaráðuneytisins um að skipta Seltjarnarneshreppi upp í tvö sveitarfélög. Þá hafði landsvæðið verið úrskurðað þjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2004 sem staðfestur var að mestu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 685/2008. Í dómi sínum rakti Hæstiréttur hvernig vöxtur sveitarfélagsins Reykjavíkur hefði þróast með þeim hætti að sveitarfélaginu hefðu verið lagðar til nærliggjandi jarðir og lögsagnarumdæmi þess stækkað með lögum á hverjum tíma. Í þeim lögum kæmi hvergi fram að lögsaga sveitarfélagsins hefði átt að vera víðtækari en þar greindi. Þá væri í þeim lögum hvergi að finna fyrirmæli um að staðarmörk sveitarfélagsins næðu til þess lands sem aðalkrafa R í málinu tæki til. Með því að R hefði ekki fært fram haldbær rök fyrir því að áðurgreind ákvörðun félagsmálaráðuneytisins hefði verið ólögmæt, lægi fyrir gild ákvörðun þess um að hið umþrætta land lægi innan staðarmarka K. Gætu önnur þau atvik og röksemdir sem R vísaði til ekki breytt þeirri niðurstöðu. Var K því sýknað af kröfum R.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttir, MarkúsSigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Áfrýjandi skautmálinu upphaflega til Hæstaréttar 3. nóvember 2016. Ekki varð af fyrirhugaðriþingfestingu þess 21. desember 2016 og áfrýjaði hann öðru sinni 27. sama mánaðar.Hann krefst þess aðallega „að allri þjóðlendu innan afréttarSeltjarnarneshrepps hins forna eins og hún var ákveðin með dómi Hæstaréttar 29.október 2009 í máli nr. 685/2008 verði skipað innan staðarmarkaReykjavíkurborgar.“Til vara krefst hann þess að þjóðlendu innan afréttar Seltjarnarnesshrepps hinsforna á eftirgreindu svæði verði skipað innan staðarmarka sinna, frá: „Sýslusteiniaustan Lyklafells eftir árfarvegi Lyklafellsárinnar fyrir sunnan Lyklafell ogniður í Nautapoll. Úr Nautapolli meðfram heiðarbrún í vatnsfarveginn viðnorðurenda Vatnaássins. Úr því ræður norðurkvísl Lyklafellsárinnar þangað tilhún fellur í Fossvallaá. Syðsta kvíslin af Fossvallaám frá Lækjarmóti, semrennur frá bænum, ræður upp að þúfu, sem stendur í Holtstanga fyrir neðanNeðrivötn, þaðan til útsuðurs í mógrýtisklett, með rauf í, er snýr suður ogþaðan í Sandfellshnjúk. Frá Sandfellshnjúki er farið til norðvesturs í Markhól.Úr Markhóli eftir beinni línu í átt að Húsfelli í punkt þar sem sú lína skerbeina línu frá Stríp í Stóra-Kóngsfell, úr þeim punkti í Stóra-Kóngsfell og úrStóra-Kóngsfelli í Hákoll. Úr Hákolli eftir hæstu tindum Bláfjalla í stöpul áVífilsfelli. Þaðan í fyrrgreindan Sýslustein.“ Að því frágengnu krefst hannþess að þjóðlendu á eftirgreindu svæði innan afréttar Seltjarnarnesshrepps hinsforna verði skipað innan staðarmarka sinna, frá: „Sandfellshnjúki íMarkhól og úr Markhóli eftir beinni línu í átt að Húsfelli í punkt þar sem súlína sker beina línu frá Stríp í Stóra-Kóngsfell, úr þeim punkti íStóra-Kóngsfell og úr Stóra-Kóngsfelli í Hákoll. Úr Hákolli eftir hæstu tindumBláfjalla í punkt með hnitinu X-374.351,2 Y-391.854,81, þaðan í punkt meðhnitinu X-373.551 Y-393.122 og úr honum beina línu í Sandfellshnjúk.“ Áfrýjandikrefst þess að stefndu Grindavíkurbæ og Mosfellsbæ verði ,,gert að þola dóm ímálinu“. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda Kópavogsbæjar í héraðiog fyrir Hæstarétti. Stefndi Kópavogsbær krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Stefndu Grindavíkurbær og Mosfellsbær hafa ekki látið málið til sín taka.Áfrýjandi hefur stefnt Seltjarnarnesbæ til réttargæslu fyrir Hæstarétti,en gerir engar kröfur á hendur honum. Réttargæslustefndi hefur ekki látið máliðtil sín taka.IKröfur áfrýjanda í málinu lúta að því að hluti lands sem áður tilheyrðiSeltjarnarneshreppi hinum forna verði talinn innan staðarmarka áfrýjanda. Sáhluti landsins, sem aðalkrafan tekur til var talinn þjóðlenda í úrskurði óbyggðanefndar31. maí 2006 í máli nr. 2/2004 og sú niðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar 29.október 2009 í máli nr. 685/2008 með einu fráviki að því er laut að hluta af ytrimörkum þjóðlendunnar. Ágreiningslaust er að allt það svæði sem aðalkrafa áfrýjanda tekur til,allt svæði sem telst innan staðarmarka stefnda Kópavogsbæjar og stór hluti þesssvæðis, sem er innan staðarmarka áfrýjanda, tilheyrði í öndverðuSeltjarnarneshreppi. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín kemur fram að á árinu 1703 hafijörðin Reykjavík með átta hjáleigum verið kirkjustaður í konungseigu og tilheyrtSeltjarnarneshreppi. Reykjavík var veitt kaupstaðarréttindi með konungsúrskurði18. ágúst 1786 og í framhaldi af því var kaupstaðnum útmælt land, sem mun hafasvarað nokkurn veginn til lands jarðarinnar Reykjavíkur með hjáleigum, sem áðurer getið. Með tilskipun 15. apríl 1803 var kaupstaðarlóðin gerð að sérstökulögsagnarumdæmi. Á nítjándu öld og fyrri hluta þeirrar tuttugustu eignaðist Reykjavíkurkaupstaðurýmsar jarðir, er áður tilheyrðu Seltjarnarneshreppi og voru síðar lagðar undir kaupstaðinn.Þannig var jörðin Hlíðarhús með hjáleigunni Ánanaustum og jarðirnar Örfirisey,Sel, Arnarhóll ásamt Rauðará með lóðum og lendum, lagðar undir lögsagnarumdæmiáfrýjanda með konungsúrskurði 24. febrúar 1835. Með lögum nr. 5/1894 vorujarðirnar Laugarnes og Kleppur lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og meðlögum nr. 46/1923 um stækkun lögsagnarumdæmis Reykjavíkur var farið á sama háttmeð jarðirnar Breiðholt, Bústaði og Eiði. Með lögum nr. 49/1929 um stækkunlögsagnarumdæmis Reykjavíkur voru jarðirnar Ártún og Árbær, sem þá tilheyrðuMosfellshreppi, lagðar undir áfrýjanda og með lögum nr. 69/1931, sem báru samaheiti og þau síðastnefndu, jarðirnar Þormóðsstaðir og Skildinganes í Seltjarnarneshreppisvo og verslunarstaðurinn Skildinganes ásamt lóðum og lendum sem frá jörðunumhöfðu verið seldar. Enn voru samþykkt lög um stækkun lögsagnarumdæmisReykjavíkur nr. 52/1943 en með þeim voru jarðirnar Elliðavatn og Hólmur íSeltjarnarneshreppi, ásamt lóðum og lendum sem úr þeim höfðu verið seldar, ogspilda úr landi jarðarinnar Vatnsenda í sama hreppi, er bæjarstjórn Reykjavíkurkynni að taka eignarnámi sem heimilað var með lögum nr. 57/1942, lagðar undir áfrýjanda.Með fyrrnefndu lögunum voru einnig lagðar undir hann jarðirnar Grafarholt, aðþví leyti sem heimilað var að taka land þeirrar jarðar eignarnámi samkvæmt 3.gr. laganna, Gufunes, Keldur, Eiði, Knútskot, Korpúlfsstaðir, Lambhagi,Reynisvatn og jarðarhlutinn Hólmsheiði, en þessar jarðir voru allar íMosfellshreppi. Fyrirmælin tóku einnig til allra lóða og lendna, sem seldarhöfðu verið út úr þessum jörðum. Einnig var mælt fyrir um að sá hlutijarðarinnar Grafarholts, sem var neðan Vesturlandsbrautar, sem svo var nefnd,og var ekki þá þegar felldur undir staðarmörk áfrýjanda skyldi falla þar undir frá1. maí 1953. Eyjarnar Akurey, Engey og Viðey voru færðar undir áfrýjanda meðlögum nr. 30/1978 og á árinu 1998 voru sveitarfélögin Kjalarneshreppur ogReykjavík sameinuð í kjölfar atkvæðagreiðslu sem fram hafði farið ísveitarfélögunum árið áður, sbr. lög nr. 17/1998 um það efni. IIÍ 3. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 12/1927, sem giltu allt fram aðgildistöku laga nr. 58/1961 um sama efni, var mælt fyrir um heimildatvinnumálaráðherra, en samkvæmt ríkisstjóraúrskurði 22. desember 1942 fór félagsmálaráðherrameð þessa heimild frá þeim tíma, til að skipta hreppi, sameina hreppi og breytahreppamörkum. Jafnframt sagði: ,,Eigi má neina slíka breyting gera, nema eftirbeiðni hreppsnefnda þeirra, er hlut eiga að máli, og meðmælum sýslunefndar“.Land Seltjarnarnesshrepps var frá því fyrir árið 1900 í tveimur hlutum, semsíðar urðu þrír er hluti Vatnsendalands var með lögum felldur undir staðarmörkáfrýjanda. Í fyrsta lagi landið vestan Reykjavíkur, sem mun hafa verið nefntframnes og eyjarnar, sem áfrýjandi eignaðist síðar, í öðru lagi landið sunnanReykjavíkur og í þriðja lagi land austan Reykjavíkur. Byggð mun fyrir miðjasíðustu öld hafa vaxið hraðar í þeim hluta Seltjarnarnesshrepps sem var sunnanReykjavíkur en í þeim hluta sem var vestan við. Við hreppsnefndarkosningar 1946mun listi Framfarafélagsins Kópavogur hafa fengið hreinan meirihluta íhreppsnefnd, þrjá fulltrúa af fimm. Á árinu 1947 mun að frumkvæði íbúa sembjuggu í Seltjarnarneshreppi vestan Reykjavíkur hafa komið fram ósk umskiptingu hreppsins. Í ákvörðun félagsmálaráðuneytisins 21. nóvember 1947 varvísað til þess að borist hafi bréf hreppsnefndar Seltjarnarnesshrepps ogsýslunefndar Kjósarsýslu þann 18. og 19. sama mánaðar ,,allt varðandi skiptinguSeltjarnarnesshrepps í tvö sveitarfélög.“ Bæði hreppsnefnd og sýslunefnd hefðutjáð sig með sama hætti um hvernig landi hreppsins skyldi skipt. Í ákvörðunráðuneytisins sagði meðal annars: ,,Samkvæmt framansögðu lítur ráðuneytið svoá, að hreppsnefnd og sýslunefnd séu sammála um hreppamörk hinna nýju hreppa ogað þau skuli vera þessi: 1. Annar hreppurinn skal taka yfir Seltjarnarnesvestan Reykjavíkur og eiga að austan sameiginleg mörk með Reykjavík, en að öðruleyti ræður strandlengja nessins þeim hreppi. Honum fylgja þó eyjar þær, eráður hafa tilheyrt Seltjarnarneshreppi. 2. Hinn hreppurinn taki yfir núverandiSeltjarnarneshrepp sunnan og austan Reykjavíkur og fylgir þar sömu hreppamörkumog verið hafa. Ráðuneytið fellst á tillögur sýslunefndar og hreppsnefndar ogákveður mörk hinna nýju hreppa eins og að framan segir.“ Ráðuneytið tiltókeinnig að sá hluti Seltjarnarnesshrepps, sem yrði vestan Reykjavíkur, skyldihalda upphaflegu nafni en þeim hluta, sem yrði sunnan Reykjavíkur ásamt þeimjörðum er honum fylgdu, skyldi gefið nafnið Kópavogshreppur. Í B-deild Stjórnartíðinda10. desember 1948 var birt bréf félagsmálaráðuneytisins til sýslunefndarKjósarsýslu um skiptingu Seltjarnarnesshrepps í tvö hreppsfélög. Í því bréfikom fram að nokkru leyti lýsing marka Kópavogshrepps. Þá var þar einnig tekiðfram að fjallskil og refaeyðing á afrétti skyldi vera sameiginleg með báðumhreppunum þar til hreppsnefndir ákvæðu annað með samþykki sýslunefndarKjósarsýslu.Kópavogshreppur fékk kaupstaðaréttindi með lögum nr. 30/1955 umbæjarstjórn í Kópavogskaupstað. Í 1. gr. laganna var mælt fyrir um aðkaupstaðurinn skyldi vera sérstakt lögsagnarumdæmi og ná ,,yfir allan núverandiKópavogshrepp“.IIISá hluti þess lands, sem í hlut Kópavogshrepps kom samkvæmt framangreindriákvörðun félagsmálaráðuneytisins og lá austan Reykjavíkur og áður hefur veriðnefndur afréttur Seltjarnarnesshrepps hins forna, var allur talinn þjóðlendameð úrskurði óbyggðanefndar 31. maí 2006 í máli nr. 2/2004 sem staðfestur varmeð dómi Hæstaréttar í máli nr. 685/2008, með einu fráviki að því er varðarmerki eins og áður greinir. Af því leiðir að íslenska ríkið á beinan eignarréttað landinu, sbr. 2. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun markaeignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Aðila greinir ekki á um að mörk landsinsséu eins og þau voru ákveðin í dómi Hæstaréttar og miðar áfrýjandi aðalkröfusína við þau. Varakröfur áfrýjanda eru um aðskilda hluta þjóðlendunnar innanþess svæðis, sem aðalkrafan tekur til. Áfrýjandi hefur ekki fært haldbær rök fyrir því að ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins um skiptingu Seltjarnarnesshrepps hafi verið ólögmæt,hvorki að efni til né formi. Verður því staðfest niðurstaða héraðsdóms um aðland það, sem aðalkrafa áfrýjanda tekur til, hafi frá því að ákvörðunráðuneytisins öðlaðist gildi verið innan staðarmarka stefnda Kópavogsbæjar.Þótt óumdeilt sé að ýmsar jarðanna sem lagðar voru til áfrýjanda úrSeltjarnarneshreppi hafi átt upprekstrarrétt á afrétt Seltjarnarnesshrepps hinsforna og að þau óbeinu eignarréttindi hafi fallið til áfrýjanda þegar hanneignaðist jarðirnar, breytir það í engu framangreindri ákvörðun um aðafrétturinn væri innan staðarmarka stefnda, Kópavogsbæjar. Eins og greinir í Ikafla dóms þessa var vöxtur Reykjavíkur fyrst og fremst á þann hátt aðsveitarfélaginu voru lagðar til jarðir og umdæmi þess stækkað með lögum.Flestar jarðanna eignaðist áfrýjandi ýmist fyrir eða eftir að þær voru felldarundir lögsögu hans. Af fyrirmælum laga sem fólu í sér rýmkun á lögsagnarumdæmi áfrýjandaog getið hefur verið kemur hvergi fram að staðarmörk sveitarfélagsins hafi áttað vera víðtækari en lögin mæltu fyrir um hverju sinni. Í engu tilviki er þarað finna fyrirmæli um að staðarmörk áfrýjanda nái til þess lands, sem aðalkrafahans í málinu tekur til. Áfrýjandi getur því ekki reist kröfu um önnur réttinditil landsvæðisins sér til handa en fylgdu þeim jörðum sem til hans voru lagðar,en þar var sem fyrr greinir um að ræða afnotarétt að afrétti þeim sem íþjóðlendunni er. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir gild ákvörðun félagsmálaráðuneytisins reistá þágildandi sveitarstjórnarlögum um að land það sem aðalkrafa áfrýjanda tekurtil sé innan staðarmarka stefnda, Kópavogsbæjar. Þá liggur jafnframt fyrir aðfyrirmæli laga um staðarmörk áfrýjanda hafa í engu veitt honum lögsögu innan þessalandsvæðis. Áfrýjandi reisir kröfur sínar einnig á því að ýmis atvik, sem að hlutaeru síðar til komin, eigi að leiða til þess að þær verði teknar til greina. Íþví sambandi teflir hann meðal annars fram þeim rökum að hann hafi haft forystuhlutverkmeðal sveitarfélaga á svæðinu um nýtingu landsins, hann hafi staðið undir stærstumhluta af rekstrarkostnaði við skíðasvæðin sem eru innan þess, hann sé langstærsta sveitarfélagið sem hafi öflugasta stjórnsýslukerfið og sé best til þessfallinn að fara með lögsögu yfir svæðinu, auk þess sem lega landsvæðisins mælimeð því að það sé innan staðarmarka hans. Engin þessara röksemda getur að lögumbreytt framangreindri niðurstöðu um að landið sé innan staðarmarka stefnda Kópavogsbæjar.Samkvæmt framansögðu, sem á við um allar kröfur áfrýjanda, verður niðurstaðahins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda, Kópavogsbæjar, staðfest svo og ákvörðundómsins um málskostnað. Áfrýjandi greiði stefnda Kópavogsbæ málskostnað fyrir Hæstarétti eins ogí dómsorði greinir.Áfrýjandi gerir fyrir Hæstarétti einungis þá kröfu á hendur stefndu,Grindavíkurbæ og Mosfellsbæ, að þeim verði gert að þola dóm í málinu en inntakþeirrar kröfu er ekki skýrt nánar. Þessir stefndu hafa ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti. Verður ekki leyst úr þessari kröfu áfrýjanda. Áfrýjandi stefndi Seltjarnarnesbæ til réttargæslu í héraði og fyrirHæstarétti. Hann hefur engar kröfur gert á hendur réttargæslustefnda, sem hefurheldur ekki gert kröfur í málinu eða látið það til sín taka. Var þvítilefnislaust að sýkna hann í hinum áfrýjaða dómi.Dómsorð:Stefndi, Kópavogsbær, er sýkn af kröfum áfrýjanda,Reykjavíkurborgar. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.Áfrýjandi greiði stefnda, Kópavogsbæ, 1.200.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst 2016.I.Mál þetta var þingfest 18.desember 2014 en dómtekið 8. maí 2016. Málið var endurflutt 15. júlí 2016 ogtekið til dóms að nýju. Stefnandi í máli þessu er Reykjavíkurborg sem höfðarmál þetta gegn Kópavogsbæ, Fannborg 2, Kópavogi. Jafnframt er Grindavíkurbæ,Víkurbraut 62, Grindavík, Mosfellsbæ, Þverholti 2, Mosfellsbæ ogSveitarfélaginu Ölfusi, Hafnarbergi 1, Þorlákshöfn, stefnt til að þola dóm ímálinu. Þá er Seltjarnarnesbæ, Austurströnd 2, Seltjarnarnesi, stefnt í máliþessu til réttargæslu. Stefnandi krefst þess aðallega aðallri þjóðlendu innan afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna eins og hún varákveðin með dómi Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 685/2008 verði skipaðinnan staðarmarka Reykjavíkurborgar. Til vara er þess krafist aðþjóðlendu innan afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna á eftirfarandi svæðiverði skipað innan staðarmarka Reykjavíkurborgar frá ,,Sýslusteini austanLyklafells eftir árfarvegi Lyklafellsárinnar fyrir sunnan Lyklafell og niður íNautapoll. Úr Nautapolli meðfram heiðarbrún í vatnsfarveginn við norðurendaVatnaássins. Úr því ræður norðurkvísl Lyklafellsárinnar þangað til hún fellur íFossvallaá. Syðsta kvíslin af Fossvallaám frá Lækjarmóti, sem rennur frá bænum,ræður upp að þúfu, sem stendur í Holtstanga fyrir neðan Neðrivötn, þaðan tilútsuðurs í mógrýtisklett, með rauf í, er snýr suður og þaðan í Sandfellshnjúk.Frá Sandfellshnjúki er farið til norðvesturs í Markhól. Úr Markhóli eftirbeinni línu í átt að Húsfelli í punkt þar sem sú lína sker beina línu frá Strípí Stóra-Kóngsfell, úr þeim punkti í Stóra-Kóngsfell og úr Stóra-Kóngsfelli íHákoll. Úr Hákolli eftir hæstu tindum Bláfjalla í stöpul á Vífilsfelli. Þaðan ífyrrgreindan Sýslustein.“Tilþrautavara er þess krafist að þjóðlendu innan afréttar Seltjarnarneshrepps hinsforna á eftirfarandi svæði verði skipað innan staðarmarka Reykjavíkurborgar fráSandfellshnúki í Markhól og úr Markhóli eftir beinni línu í átt að Húsfelli ípunkt þar sem sú lína sker beina línu frá Stríp í Stóra-Kóngsfell, úr þeimpunkti í Stóra-Kóngsfell og úr Stóra-Kóngsfelli í Hákoll. Úr Hákolli eftirhæstu tindum Bláfjalla í punkt með hnitinu X-374.351,2 Y-391.854,81 í punkt meðhnitinu X-373.555,37 Y-393.145,71 og úr honum beina línu í Sandfellshnúk.Stefnandi krefst þess einnig aðhonum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefndu samkvæmt mati dómsins.Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda.Stefndi, Kópavogsbær, krefst þessað hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðarúr hendi stefnanda að skaðlausu.StefnduMosfellsbær, Grindavíkurbær og Seltjarnarnesbær, sem stefnt var tilréttargæslu, hafa ekki látið málið til sín taka fyrir dómi. Í þinghaldi 17.september 2015 lýsti stefnandi því yfir að markalínu lögsagnarumdæmis væri breytttil samræmis við framlagða uppdrætti en með því hefði verið tekið tillit tilathugasemda af hálfu stefnda Sveitarfélagsins Ölfuss varðandi mörk milliafréttar Seltjarnarneshrepps hins forna og afréttarsvæðis Ölfuss. Stefndi Sveitarfélagið Ölfus féllí kjölfarið frá öllum kröfum í málinu, utan málskostnaðarkröfu, og stefnandigerir ekki frekari kröfur hendur Sveitarfélaginu Ölfusi en samkomulag var um aðstefnandi greiddi sveitarfélaginu málskostnað að fjárhæð 600.000 kr. II. Málavextir.Afgögnum málins verður ráðið að meginhluti þess lands sem nú tilheyrir Reykjavík,Seltjarnarnesi og Kópavogi hafi upprunalega verið í Seltjarnarneshreppi hinumforna og að þær jarðir sem voru innan hreppsins hafi átt sameiginlegan afrétt.Meðal þeirra jarða sem tilheyrðu hreppinum var jörðin Reykjavík. Meðkonunglegri tilskipun hinn 15. apríl 1803 var sú jörð gerð að sérstökulögsagnarumdæmi og þá nefnd kaupstaðarlóðin Reykjavík. Meðkonungsúrskurði 24. febrúar 1835 voru nokkrar jarðir til viðbótar lagðar undirlögsagnarumdæmið Reykjavík. Suðvestanvið afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna liggur afréttur Álftaneshrepps hinsforna. Þann 21. júní 1849 samdi umsjónarmaður almennings Álftaness greinargerðum umsjónarsvæði sitt en þar sagði meðal annars svo: ,,Fyrst milli Garðakirkjufjall<l>lands, ur steinhusi suður í Markagil á Marraka eður undirhlíðumþaðan á Hæðstaholt, á Dauðadölum á annan veg ur Dauðadölum norður í Húsfell afHúsfelli upp á Þríhnjuka þaðan á suðurenda Blafells, á milli afrjetta Alptanesog se<l>tjarnarneshreppa“Kaupstaðarlóðin Reykjavík varstækkuð með lögum nr. 3/1892 og síðan aftur á grundvelli laga nr. 13/1903. Með lögum nr. 5/1894 var lögsagnarumdæmiReykjavíkur enn stækkað þegar fjórar jarðir úr Seltjarnarneshreppi voru lagðarundir bæinn. Nánar tiltekið sagði í lögunum að jarðirnar ,,Laugarnes og Kleppurí Seltjarnarneshreppi skyldu lagðar undir lögsagnarumdæmi og bæjarfélagReykjavíkur frá fardögum 1894.Í fasteignamatiKjósarsýslu frá 1916-1918, eru takmörk Seltjarnarnessveitar tilgreind meðeftirfarandi hætti: ,,Landtakmörk sveitarinnar erusuðurjaðartakmörk Mosf.sv. [Að sunnan og útsunnan er Hengidalskvísl,Fóellu-Vatnakvísl, Fossvalla á, syðsta kvíslin, er fellur ofan Tröllabotna,niður hjá Hraunsnefi ofan í Suðurá, síðan (Hólmsá) Bugða og neðri hlutiElliðaánna, syðri kvísl, alt til sjávar um fjöru, talin sveitartakmörk.](suðurtakm. Kjósarsýslu að fornu), Elliðaárnar austur á sýslumörk. Austurtakm.:sýslumarkalínan frá Bolaöldu (fyrir norðan Svínahraun) í Þórishamar (austanÓlafsskarðs eða Ólafsskarð). Að sunnan fjallabrúnirnar sunnan Jósefsdals +Vífilfells að landi Hólms (Lækjarbotnar = Botnar eru úr Seltjerninga afrétt) ogsvo suðurjaðar landa Hólms, Elliðavatns, Vatnsenda, Breiðholts, Fífuhvamms (=Hvammkots) og Kópavogs til vogbotnsins um Skotmannsmóa.“Um jörðina Lækjarbotna segir ífasteignamatinu 1916-1918 að jörðin sé nýbýli sem byggt hafi verið úr „afrétti“Seltjarnarnessveitar eftir 1860. Í dag er jörðin Lækjarbotnar innan staðarmarkastefnda, Kópavogsbæjar.Reykjavíkurborg keypti jörðinaElliðavatn í nokkrum hlutum á árunum 1923, 1927 og 1928, sbr. afsöl fyrirElliðavatni frá árinu 1923 og 30. júní 1927. Meðlögum nr. 46/1923 var lögsagnarumdæmi Reykjavíkurborgar enn stækkað þegar þrjárjarðir úr Seltjarnarneshreppi voru lagðar undir bæjarfélagið. Nánar tiltekiðsagði í lögunum:,,Jarðirnar Breiðholt,Bústaðir og Eiði í Seltjarnarneshreppi skulu lagðar undir lögsagnarumdæmi ogbæjarfjelag Reykjavíkur frá fardögum 1923 að telja.“Meðsömu lögum voru stefnanda lögð til afmörkuð réttindi úr jörðunum Ártúni og Árbæí Mosfellshreppi. Kom fram í lögunum að Reykjavíkurborg skyldi greiðaSeltjarnarneshreppi kr. 12.000 í endurgjald en Mosfellshreppi kr. 37.000 kr.Meðlögum nr. 46/1929 var lögsagnarumdæmi Reykjavíkur enn og aftur stækkað þegartvær jarðir úr Mosfellshreppi voru lagðar undir bæjarfélagið. Nánar tiltekiðsagði í lögunum:,,Jarðirnar Ártún ogÁrbær í Mosfellshreppi skulu lagðar undir lögsagnarumdæmi og bæjarfjelagReykjavíkur frá fardögum 1923 að telja.“Með lögum nr. 57/1942 varbæjarstjórn Reykjavíkur veitt heimild til að taka eignarnámi spildu af landijarðarinnar Vatnsenda í Seltjarnarneshreppi til þess að auka við fyrirhugaðfriðlandið í Heiðmörk. Afsal fyrir landinu var gefið út 7. júní 1951.Með lögum nr. 52/1943 varsamþykkt að stækka lögsagnarumdæmi Reykjavíkurborgar en í 1. gr. laganna sagði:,,Frá 1. maí 1943 skal leggja undirlögsagnarumdæmi Reykjavíkur jarðirnar Elliðavatn og Hólm í Seltjarnarneshreppiásamt lóðum og löndum, sem úr þeim hafa verið seldar, svo og spildu þá úr landijarðarinnar Vatnsenda í sama hreppi, er bæjarstjórn Reykjavíkur kann að takaeignarnámi samkv. heimild í lögum nr. 57 4. júlí 1942. Enn fremur skal leggjaundir lögsagnarumdæmið frá sama tíma jarðirnar Grafarholt, að svo miklu leyti,sem eignarnámsheimild 3. gr. tekur til, Gufunes, Keldur Eiði, Knútskot,Korpúlfsstaði, Lambhaga Reynisvatn og jarðarhlutann Hólmsheiði ásamt öllumlóðum og löndum, sem seldar hafa verið úr þeim. Frá 1. maí 1953 skal leggja undir lögsagnarumdæmiReykjavíkur þann hluta Grafarholts, sem samkvæmt 1. mgr. fellur eigi nú þegarundir það.“Samkvæmt framansögðu var í lögunummiðað við að tvær jarðir úr Seltjarnarneshreppi og átta jarðir úrMosfellshreppi skyldu lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkurborgar. Seltjarnarneshreppur hinn forni ogMosfellshreppur skertust þannig smám saman með því að tilteknar jarðir eða skilgreindlandsvæði voru lögð undir lögsögu stefnanda.Seltjarnarneshreppur eignaðistjörðina Lækjarbotna með afsali 8. október 1947. Sama ár var samþykkt að skipta Seltjarnarneshreppi í tvö sveitarfélög.Samkvæmt gögnum málsins var haldinn fundur í hreppsnefnd Seltjarnarneshreppshinn 17. nóvember 1947, sbr. bréf hreppsnefndar Seltjarnarneshreppsvegna skiptingar hreppsins, dags. 18. nóvember 1947. Á fundinum var lagt fram bréf félagsmálaráðuneytisins frá 11. nóvember1947 þar sem ráðuneytið óskaði eftir tillögum hreppsnefndarinnar um hreppamörkog að skipting hreppsins yrði undirbúin að öðru leyti. Í bókun hreppsnefndarkom m.a. fram:,,Um mörk hinna nýjuhreppa ályktar hreppsnefndin að leggja til við ráðuneytið, aðLambastaðahverfinu fylgi sá hluti Seltjarnarneshrepps sem er vestanReykjavíkur. Með tilvísun til þess, sem segir í undirskriftarskjölum þeim, semfyrir liggja að „í þessum hreppi gætu eyjarnar Engey og Viðey verið“ lýsirhreppsnefndin yfir að hún getur fallist á að svo verði ef tillaga sýslunefndarverður á þá leið, þannig, að tillögur sýslunefndar og hreppsnefndar gætu orðiðsamhljóma, eins og ráðuneytið telur æskilegt. Hinsvegar óskar hreppsnefndin aðláta í ljós það álit, að hún er eindregið mótfallin því, að einstakir bæir, svosem Gunnarshólmi, og Lækjarbotnar, o.fl. verði látnir fylgja þessum nýjahreppi. Um mörk þess hreppsins, sem myndaður verður sunnan Reykjavíkur ogaustan, telur hreppsnefndin að þau eigi að vera hin sömu og nú eru.“Hinn 18. nóvember 1947 var haldinn aukafundursýslunefndar Kjósarsýslu, sbr. bréf sýslumanns í Gullbringu- ogKjósarsýslu, dags. 19. nóvember 1947, ásamt útskrift úr gjörðabók sýslunefndarKjósarsýslu frá fundi, dags. 18. nóvember 1947. Á fundinum var lagt fram bréf félagsmálaráðuneytisins þar semráðuneytið tilkynnti að skipting skyldi fara fram 1. janúar 1948. Í bréfinu munráðuneytið jafnframt hafa óskað tillagna sýslunefndar um mörk hinna væntanleguhreppa. Í fundargerð sýslunefndar segir m.a:,,Sýslunefndinsamþykkti einum rómi að leggja til við ráðuneytið að hreppurinn áSeltjarnarnesi taki yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eyjarnar, enhreppurinn sunnan Reykjavíkur yfir gamla Seltjarnarneshreppinn að öðru leyti.Einnig leggur sýslunefndin til að báðir hinir nýju hreppar hafi sameiginlegafnot afréttarlands núverandi Seltjarnarneshrepps.“ Í bréfi félagsmálaráðuneytisinstil sýslumannsins í Kjósarsýslu, dags. 21. nóvember 1947, var gerð grein fyrirtillögum sýslunefndar Kjósarsýslu og hreppsnefndar Seltjarnarneshrepps. Framkemur að ráðuneytið líti svo á að hreppsnefnd og sýslunefnd séu sammála umhreppamörk hinna nýju hreppa og að þau skuli vera með eftirfarandi hætti: ,,1. Annar hreppurinn skuli taka yfirSeltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eiga að austan sameiginleg mörk meðReykjavík, en að öðru leyti ráði strandlengja nessins þeim hreppi. Honum fylgiþó eyjar þær er áður hafi tilheyrt Seltjarnarneshreppi. 2. Hinn hreppurinn takiyfir þáverandi Seltjarnarneshrepp sunnan og austan Reykjavíkur og fylgi þarsömu hreppamörkum og verið hafi. Þá segir að ráðuneytið fallist á tillögursýslunefndar og hreppsnefndar og ákveði mörk hinna nýju hreppa eins og aðframan segir.“Í öðru bréfifélagsmálaráðuneytisins til sýslumannsins í Kjósarsýslu um skiptinguSeltjarnarneshrepps í tvö sveitarfélög, dags. 10. desember 1948, sagði m.a:„Samkvæmt beiðni hreppsnefndar Seltjarnarneshreppsog meðmælum sýslunefndar Kjósarsýslu um skiptingu Seltjarnarneshrepps í tvöhreppsfélög, vill ráðuneytið hér með, samkvæmt sveitarstjórnarlögum nr. 12 31.maí 1927, skipa svo fyrir sem hér segir: . Seltjarnarneshreppi í Kjósarsýslu skal skipt ítvö hreppsfélög, er nefnast Seltjarnarneshreppur og Kópavogshreppur.Seltjarnarneshreppur tekur yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og ásameiginleg mörk með Reykjavíkurkaupstað að austan, en að öðru leyti ræðurstrandlengja nessins þeim hreppi. Honum fylgja einnig eyjar þær er áður hafatilheyrt Seltjarnarneshreppi. Kópavogshreppur tekur yfir þann hlutaSeltjarnarneshrepps hins forna, sem er sunnan og austan Reykjavíkur og eruhreppamörk hins nýja hrepps þessi: Að norðan lögsagnarumdæmi Reykjavíkur aðElliðakotslandi í Mosfellshreppi en eftir það ráða að norðan og austanlandamerki jarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands ogLækjarbotna í Kópavogshreppi. Að sunnan ráða hreppamörkum landamerki jarðannaVífilsstaða, Hofsstaða og Arnarness í Garðahreppi og Vatnsenda,Fífuhvamms/Smárahvamms og Kópavogs í Kópavogshreppi til sjávar í Kópavogi, þarsem saman koma landamerki Arnarness og Kópavogslands, en þaðan ræðurstrandlengjan að vestan í Fossvogslækjarós. […] 9. Fjallskil og refaeyðingá afrétti skal vera sameiginleg, þar til hreppsnefndir ákveða annað meðsamþykki sýslunefndar Kjósarsýslu.“Bréf félagsmálaráðuneytisins tilsýslumannsins í Kjósarsýslu, dags. 10. desember 1948, var birt með auglýsingunr. 161/1948 í B-deild Stjórnartíðinda, sbr. ákvæði laga nr. 64/1943. Stefndi,Kópavogsbær, fékk kaupstaðarréttindi árið 1955 með lögum nr. 30/1955.Með bréfi, dags. 24. júlí 1968,tilkynnti stefndi, Kópavogsbær, að hann hefði fallist á beiðni SvifflugfélagsÍslands um að flugvélarflak yrði sett niður á Sandskeiði en félagið hugðistreka þar klúbbstarfsemi, sbr. bréf Kópavogsbæjar 24. júlí 1968. Hefur stefndiupp frá því innheimt fasteignagjöld af Svifflugfélaginu vegna mannvirkja áSandskeiði, sjá t.a.m. staðfestingu á greiðslu fasteignagjalds frá 1973. Með yfirlýsingu um stofnunfólkvangs á Bláfjallasvæðinu, dags. 18. október 1972, lýstu fulltrúarstefnanda, stefnda Kópavogs, réttargæslustefnda Seltjarnarneshrepps,Selvogshrepps og stefnda, Grindavíkurhrepps, því yfir í umboði sveitarfélagasinna að þeir samþykktu stofnun fólkvangs á Bláfjallasvæðinu. Í auglýsingu umfólkvang í Bláfjöllum, dags. 21. mars 1973, sem birt var í B-deildStjórnartíðinda kemur fram að Náttúruverndarráð hafi, að tillöguNáttúruverndarnefndar Reykjavíkur og að fengnu samþykki framangreindrasveitarfélaga, ákveðið að lýsa Bláfjallasvæðið fólkvang samkvæmt 26. gr. laganr. 47/1971, sbr. afmörkun sem þar er lýst. Seltjarnarneshreppur ogKópavogskaupstaður gerðu þann 17. maí 1974 með sér samkomulag „um nýtingu álandi sveitarfélaganna við mörk Árnessýslu“. Í samkomulaginu kemur fram aðsveitarfélögin skuli nýta sameiginlega námur er finnist í landinu. Þá segir aðhluti svæðisins skuli fara undir fólkvang í Bláfjöllum og skuli bæðisveitarfélögin eiga fulltrúa í stjórn hans. Á grundvelli fyrrnefnds samkomulagsmunu bæjarstjórar sveitarfélaganna hafa gert samning við Hákot sf. um heimildtil efnistöku í námum bæjarfélaganna á Sandskeiði 22. apríl 1980. Annarefnistökusamningur varðandi Sandskeiðið var gerður við Vífilsfell sf. árisíðar, 28. ágúst 1981.Með lögum nr. 30/1978 vorueyjarnar Viðey, Engey og Akurey lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur. Ámóti afsalaði Reykjavíkurborg 40 þúsund fermetrum lands til Seltjarnarneshreppsvið vesturmörk borgarinnar.Flugmálafélag Íslands leitaði tilbæjarstjórna réttargæslustefnda og stefnda Kópavogsbæjar varðandi aðstöðu tilframkvæmda á Sandskeiði með bréfi, dags. 19. mars 1976. Í erindinu var vitnaðtil þess að á fyrstu árum síðari heimsstyrjaldar hefði Svifflugfélag Íslandsgert samning við Seltjarnarneshrepp um afnot af Sandskeiðinu til 15 ára. Hinn 12. febrúar 1988, skrifaðiReynir Vilhjálmsson, landslagsarkitekt, bréf til Skipulagsstjóra ríkisins f.h.stjórnar Bláfjallafólkvangs. Bréfinu fylgdi tillaga að skipulagiskíðaskálabygginga í Bláfjöllum til umsagnar skipulagsstjórnar en í bréfinu eróskað eftir ráðleggingum skipulagsstjórnar um málsmeðferð skipulagstillögu ogframkvæmd byggingareftirlits í Bláfjallafólkvangi. Í fundargerð Skipulagsstjórnarríkisins frá 23. mars 1988, kemur fram að fjallað hafi verið um erindi Reynis áfundi skipulagsstjórnar ríkisins en í kjölfarið gerði skipulagsstjórneftirfarandi samþykkt: ,,Skipulagstillögu þarf að leggja fyrirbæjarstjórn Kópavogs til samþykktar. Bæjarstjóri Kópavogs sendir síðantillöguna áfram til skipulagsstjórnar ríkisins með ósk um heimild til aðauglýsa hana samkv. 17. og 18. gr. skipulagslaga. Deiliskipulag þarf einnig aðfara fyrir bæjarstjórn Kópavogs sem sér um byggingareftirlit á svæðinu. Að öðruleyti fjallar Bláfjallanefnd um byggingarframkvæmdir.“Í tilefni af samþykktskipulagsstjórnar ritaði Reykjavíkurborg bréf hinn 8. apríl 1988 þar sem óskaðvar eftir upplýsingum um það á hverju það væri byggt að umrædd skipulagstillagaværi einungis lögð fyrir bæjarstjórn stefnda Kópavogs, sbr. bréf skrifstofuBorgarstjóra til Skipulagsstjóra ríkisins „Skipulag skíðasvæðis í Bláfjöllum“,dags. 8. apríl 1988.Í svarbréfi skipulagsstjóra frá 12. apríl 1988er vísað til svæðisskipulagskorts, dagsetts í október 1987. Samkvæmt því sésvæðið að langmestu leyti innan Kópavogs. Skipulagsstjórn hafi heldur ekkigetað séð að aðrir en byggingarnefnd viðkomandi sveitarfélags gætu veittbyggingarleyfi fyrir byggingum innan svæðisins.Í fundargerð skipulagsnefndarKópavogsbæjar, dags. 3. maí 1988, kemur fram að rætt hafi verið um hugmyndir umbreytingar á Bláfjallafólkvangi, en þær vörðuðu skíðasvæðið. Fram kemur að rætthafi verið um lögsögu á svæðinu, sem skipulagsstjóri hafi úrskurðað að Kópavogskaupstaðurhafi. Kom þar fram að skipulagsnefnd gerði ekki athugasemd við framkomnartillögur að aðalskipulagi skíðasvæðisins í Bláfjöllum og teldi ekki ástæðu tilfrekari umfjöllunar á þessu stigi þar sem skipulagstillagan kæmi til formlegrarafgreiðslu síðar samkvæmt samþykkt skipulagsstjórnar ríkisins, dags. 25. apríl1988. Með bréfi Reykjavíkurborgar 9. maí 1988 voru áréttuð mótmæli við samþykktskipulagsstjórnar.Hinn 4. maí 1988 samþykktiAlþingi lög nr. 22/1988 um heimild fyrir Reykjavíkurborg til þess að taka hlutaaf landi jarðarinnar Vatnsenda í Kaupavogskaupstað eignarnámi. Lá þá fyrirsamkomulag Reykjavíkurborgar og Kópavogsbæjar frá 24. nóvember 1987 umbreytingu á lögsögumörkum.Fyrirliggja í málinu ódagsettir minnispunktar Skipulags ríkisins sem fólu í sérathugasemdir vegna afréttarskrár frá 5. nóvember 1989. Þar segir meðal annars:,,Það sem getur orkað tvímælis í vissum tilvikumer til hvaða sveitarfélags afrétturinn skuli teljast, stjórnsýslulega séð oghvernig eigi að ganga frá samþykkt um slíkt á tryggilegan lögmætan hátt.Nærtækt dæmi um það er afréttur sá sem Kópavogur og Seltjarnarneskaupstaðureiga saman upprekstrarrétt í, en hafa ekki enn gengið á lögmætan hátt frá þvítil hvors sveitarfélagsins hann skuli teljast stjórnsýslulega séð.“Með samningi, dags. 28. nóvember1994, höfðu Reykjavíkurborg og Kópavogsbær makaskipti á spildum úr landiLækjarbotna og Elliðavatns. Samningurinn breytti landamerkjum Lækjarbotna aðnorðvestanverðu, þ.e. gagnvart jörðinni Elliðavatni.Á árinu 1995 áttu Skipulagríkisins og Kópavogsbær í samskiptum vegna mats á umverfisáhrifumBláfjallavegar og Bláfjallaleiðar. Í úrskurði skipulagsstjóra ríkisins, dags.31. júlí 1995, um mat á umhverfisáhrifum vegna Bláfjallavegar ogBláfjallaleiðar var fallist á lagningu vegarins að tilteknum skilyrðumuppfylltum.Með opinberri stefnu, útgefinni7. júlí 1993, höfðaði Ölfushreppur mál gegn Reykjavíkurborg,Seltjarnarneskaupstað, Kópavogskaupstað, Garðabæ, Bessastaðahreppi,Hafnarfjarðarkaupstað, Magnúsi Hjaltested og öðrum þeim, er töldu sig eigabeinan eða óbeinan eignarrétt að landamerkjum þeim, sem fram komu í dómkröfumstefnanda í málinu. Málið snerist um ágreining umlögsagnarumdæmi sveitarfélaga í Árnessýslu annars vegar og Gullbringusýslu hinsvegar. Í málinu var þannig tekin afstaða til suðurmarka Afréttar Álftaneshreppshins forna og austurmörk Afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna en í dómiHæstaréttar frá 10. október 1996, sbr. mál nr. 256/1995, segir meðal annars:,,Með stefnu til héraðsdóms var stefnt til varna ímálinu tilteknum aðilum „og öðrum þeim, er telja sig eiga beinan eða óbeinaneignarrétt að landamerkjum þeim, sem fram koma í dómkröfum stefnanda í máliþessu". Dómkröfur lutu að því, að staðfest yrðu „landamerki og jafnframtsveitarfélagamörk á afréttum. ...“ Málið var hins vegar ekki höfðað semeignardómsmál á grundvelli ákvæða í réttarfarslögum, og um lagarök er einkumvísað til landamerkjalaga og sveitarstjórnarlaga. Í málinu verður hvorki skoriðúr um eignarrétt né inntak þeirra réttinda, er kunna að fylgja niðurstöðu dómsum markalínur.“Dómsorðið í dómi Hæstaréttar var eftirfarandi:,,Markalína á hinu umdeilda svæði skal dregin úrstöpli á Vífilsfelli eftir hæstu tindum Bláfjalla í Bláfjallahorn, þaðan íLitla-Kóngsfell og þaðan eftir þinglýstri landamerkjalínu í landamerkjabréfifrá 16. febrúar 1980 í Sýslustein undir Geitahlíð og þaðan í sjó fram viðSeljabótarnef, allt eftir þeirri hnitasetningu, sem greinir í hinum áfrýjaðadómi.“ Í bréfi Kópavogsbæjar tilSkipulagsstofnunar, dags. 10. október 2003, var þess farið á leit viðSkipulagsstofnun að stofnunin mælti með því að heimilað yrði að beita 3.tölulið bráðabirgðaákvæðis skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 til að hægtyrði að byggja við Skíðaskála Ármanns. Í svarbréfi Skipulagsstofnunar, dags.23. október 2003, kom fram að stofnunin gerði ekki athugasemdir við aðsveitarstjórn heimilaði viðkomandi ráðstafanir, enda yrði unnið deiliskipulagaf skíðasvæðinu áður en ráðist yrði í enn frekari framkvæmdir á svæðinu.Í bréfi framkvæmdastjóraSkíðasvæða höfuðborgarsvæðisins til stefnda, Kópavogsbæjar, dags. 3. desember2003, kemur fram að stjórn skíðasvæðanna hafi falið honum að hefja undirbúningað gerð deiliskipulags fyrir skíðasvæðið í Bláfjöllum. Þar sem Kópavogsbær ættiland innan fyrirhugaðra marka deiliskipulags óskaði hann eftir samþykki vegnaþessa og lagði til að stofnaður yrði samráðshópur sem meðal annars yrðiskipaður fulltrúa þess sveitarfélags sem ætti mestra hagsmuna að gæta. Í svarbréfi Kópavogsbæjar, dags.19. desember 2003, er vitnað í fundargerðabók skipulagsnefndar Kópavogs, dags.17. desember 2003, þar sem fram kemur að erindið hafi verið lagt fram ogskipulagsnefnd feli skipulagsstjóra að hefja undirbúning að deiliskipulagifyrir skíðasvæðin.Hinn 11. apríl 2005 var birt íB-deild Stjórnartíðinda auglýsing Kópavogsbæjar, dags. 5. sama mánaðar, umsamþykkt tillögu að deiliskipulagi skíðasvæðisins í Bláfjöllum.Með bréfi, dags. 28. febrúar2011, óskaði Kópavogsbær eftir því við óbyggðanefnd að nefndin staðfesti staðarmörkbæjarins. Kröfugerð Kópavogsbæjar tekur til þess landsvæðis sem kröfurstefnanda í máli þessu lúta að, þ.e. afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna ogvar til umfjöllunar í dómi Hæstaréttar frá 29. október 2009 í máli nr.685/2008. Með gildistökusveitarstjórnarlaga nr. 138/2011, 1. janúar 2012, og brottfallisveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 urðu breytingar á hlutverki óbyggðanefndar aðþví er varðar úrlausn um skipan landsvæða innan staðarmarka sveitarfélaga. Risuaf þeim sökum álitamál um hvort nefndin hefði valdheimild til að ljúka málinumeð úrskurði. Í úrskurði óbyggðanefndar segir svo um þetta atriði: „Þegar mál þetta hófst fyrir óbyggðanefnd síðlaárs 2010 voru í gildi eldri sveitarstjórnarlög nr. 45/1998. Samkvæmt I.bráðabirgðaákvæði við lögin var óbyggðanefnd falið úrskurðarvald íágreiningsmálum um staðarmörk sveitarfélaga. Í 3. og 4. mgr.bráðabirgðaákvæðisins sagði: Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélagsupprekstrarrétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neinssveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitarfélags. Ef íbúar fleirien eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst samkomulagum til hvers þeirra hann skuli teljast sker úr um málið óbyggðanefnd, semstarfar samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendnaog afrétta. Óbyggðanefnd skal einnig skera úr ágreiningi sem rís vegna 2. mgr.Þegar óbyggðanefnd úrskurðar að landsvæði skuli teljast þjóðlenda skal nefndinkveða á um hvernig þeim hluta þess sem ekki telst afréttur skuli skipað innanstaðarmarka sveitarfélaga. Skal miðað við að framlengja staðarmörk aðliggjandisveitarfélaga inn til landsins, þar með talið á jöklum, en þó þannig að fylgtsé náttúrulegum mörkum eða mörkum sem byggjast á sérstökum heimildum um mörkin,þar sem nefndin telur það betur eiga við. Óbyggðanefnd getur í þessu tilvikibreytt mörkum frá því sem kann að hafa verið samið um milli sveitarfélaga, þarmeð talið samkvæmt heimild í 5. mgr. ákvæðis þessa og 2. mgr. 3. gr. laga þessara,eða þau ákveðin með öðrum hætti. Þann 1. janúar 2012, þ.e. á meðan mál þetta vartil meðferðar hjá óbyggðanefnd, tóku núgildandi sveitarstjórnarlög, nr.138/2011 gildi, og leystu sveitarstjórnarlög nr. 45/1998 af hólmi. Ísveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 er ekki að finna heimildir til handaóbyggðanefnd til að úrskurða um staðarmörk sveitarfélaga. Ekki var vikiðsérstaklega að brottfallinu í athugasemdum með frumvarpi til laganna ogóbyggðanefnd var ekki tilkynnt um að til stæði að gera breytingar á hlutverkinefndarinnar að þessu leyti. Þá er ekki að finna í sveitarstjórnarlögum nr.138/2011 nein ákvæði um hvernig fara skuli með ágreiningsmál um staðarmörksveitarfélaga sem þegar voru til meðferðar hjá óbyggðanefnd við gildistökulaganna og brottfall eldri sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Í 1. mgr. 4. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011segir: „Sveitarfélög hafa ákveðin staðarmörk sem ráðast af útmerkjum þeirrafasteigna, þ.m.t. þjóðlendna, sem innan þeirra liggja.“ Í athugasemdum meðfrumvarpi til laganna er þess m.a. getið varðandi 4. gr. að í þessu felistnýmæli að því leyti að gengið sé út frá því að þjóðlendur muni skiptast ífleiri fasteignir sem þá eftir atvikum taki mið af staðarmörkum sveitarfélagaeins og þau nú eru skilgreind „eða verða skilgreind af óbyggðanefnd.“ Af þessumá ráða að ætlun löggjafans hafi verið sú að það kæmi a.m.k. í einhverjumtilvikum áfram í hlut óbyggðanefndar að skilgreina staðarmörk sveitarfélaga. Óbyggðanefnd tók til skoðunar hvaða áhrif umræddarlagabreytingar, sem vörðuðu úrskurðarvald nefndarinnar í ágreiningsmálum umstaðarmörk sveitarfélaga, kynnu að hafa á framhald meðferðar máls þessa fyrirnefndinni. Í kjölfar þeirrar skoðunar skýrði nefndin lögmönnum málsaðila fráþeirri afstöðu nefndarinnar, með bréfi dags. 4. mars 2013, að þar sem nefndinaskorti valdheimild samkvæmt gildandi lögum til að úrskurða í málinu myndinefndin að óbreyttu ekki fjalla frekar um það. Með bréfi, dags. 4. apríl 2013,kom lögmaður Hafnarfjarðarkaupstaðar á framfæri við óbyggðanefnd athugasemdumvegna þessa. Í bréfinu var því mótmælt að óbyggðanefnd skorti lagaheimild tilað úrskurða í málinu. Var sú afstaða einkum rökstudd með vísan til fræðiskrifaum lagaskil og dómsúrlausna er varða tilvik þar sem réttarfarsreglum hefurverið breytt eftir höfðun dómsmáls en málsmeðferðin samt sem áður áfram veriðlátin hlíta eldri reglum. Af hálfu lögmannsins kom fram sú afstaða að hið samagildi um meðferð mála hjá stjórnsýslunefndum. Lögmenn annarra málsaðila tóku íkjölfarið undir þessi sjónarmið. Í kjölfar þessa boðaði óbyggðanefnd lögmennmálsaðila á sinn fund og gaf þeim færi á að tjá sig frekar um umrætt atriðiáður en málið yrði afgreitt. Á fundinum sem haldinn var 13. júní 2013 kom framsú einróma afstaða málsaðila að enginn þeirra vefengdi að óbyggðanefnd hefðiheimild til að úrskurða í málinu þrátt fyrir þær lagabreytingar sem um ræðir.Lýstu þeir allir þeirri afstöðu, og færðu fyrir því margvísleg rök, aðnefndinni bæri að halda meðferð málsins áfram og ljúka því með úrskurði. Að teknu tilliti til þeirra sjónarmiða sem færðhöfðu verið fram og hafa að nokkru leyti verið rakin hér að framan varniðurstaða nefndarinnar sú að þrátt fyrir brottfall sveitarstjórnarlaga nr.45/1998 skyldi meðferð málsins haldið áfram og því lokið með efnislegumúrskurði. Sú niðurstaða var kynnt lögmönnum málsaðila með bréfi, dags. 18. júlí2013.“Fyrir óbyggðanefnd kröfðust bæðiReykjavíkurborg og Kópavogsbær, aðilar máls þessa, að Seltjarnarneshreppi hinumforna yrði skipað innan staðarmarka þeirra. Í úrskurði óbyggðanefndar segirm.a. svo um þetta atriði: „Eins og fram hefur komið kveður 1. mgr. 4. gr.sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 á um að staðarmörk sveitarfélaga ráðist afútmörkum þeirra fasteigna, þ.m.t. þjóðlendna, sem innan þeirra liggja. Kemurþví fyrst til skoðunar hvort því svæði sem hér um ræðir, þ.e. AfréttiSeltjarnarneshrepps hins forna, hafi áður verið skipað innan Reykjavíkurborgareða Kópavogs. Eins og fram kemur í kafla 5.3 hér að framan ogeinnig er rakið í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2004 var jörðinReykjavík áður innan Seltjarnarneshrepps hins forna en með konunglegritilskipun hinn 15. apríl 1803 var kaupstaðarlóðin Reykjavík gerð að sérstökulögsagnarumdæmi. Eftir þann tíma hefur lögsagnarumdæmi Reykjavíkur veriðstækkað með því að tilteknar jarðir hafa verið lagðar undir það með lögum, sbr.t.d. lög nr. 5/1894, 46/1923 og 49/1929. Ekki kemur fram í viðkomandi lögum aðréttur jarðanna til afréttar sé af þeim tekinn samhliða því að þær séu lagðarundir Reykjavík. Þá sýna önnur gögn að Seltjarnarneshreppur og Reykjavík hafafarið sameiginlega með forræði afréttarins, samanber landamerkjadeilu þá viðeiganda jarðarinnar Elliðakots sem lauk með dómi merkjadóms 12. apríl 1892 ognánar er fjallað um í kafla 5.3.2 hér að framan. Þess skal einnig getið að íforsendum héraðsdóms í Bláfjallamáli (dómur Hæstaréttar 1996, bls. 2848), þarsem aðild áttu meðal annars Reykjavíkurborg, Seltjarnarneskaupstaður ogKópavogskaupstaður, segir svo: „Hefur það verið óumdeilt, að afréttur sá, erhér um ræðir, fylgdi sveitarfélögunum þremur og að hann lægi að Mosfellsbæ aðnorðan, Árnessýslu (Ölfushreppi) að austan og Almenningsskógum Álftnesinga aðsunnan.“ Þá liggja ekki fyrir heimildir um að afrétturinn hafi verið lagðurundir Reykjavík þó svo að tilteknar jarðir í sveitarfélaginu ættu þar upprekstrarrétt.Eins og ítarlega er rakið í kafla 5.3.5 hér aðframan varð Kópavogur til sem sjálfstætt sveitarfélag með ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins, dags. 10. desember 1948, um skiptinguSeltjarnarneshrepps í tvö sveitarfélög. Af hálfu Kópavogsbæjar er byggt á þvíað þar hafi verið staðfest að allt land Seltjarnarneshrepps hins forna sunnanog austan Reykjavíkur skyldi vera innan hreppamarka Kópavogs (Kópavogshrepps)og fylgja sömu hreppamörkum og áður, þ.e. ná yfir allan gamlaSeltjarnarneshreppinn sunnan og austan Reykjavíkur. Byggir Kópavogsbær á því aðafréttarlandið sé þar meðtalið og vísar í því sambandi m.a. til uppdráttar semKópavogsbær hefur lagt og ber yfirskriftina „Hreppamörk Kópavogsbæjar skv.bréfum félagsmálaráðuneytisins 1947−1948“. Merkingar um sveitarfélagamörk áuppdrættinum eru í samræmi við kröfur Kópavogsbæjar í máli þessu. Aftur á mótiliggur ekki fyrir í málinu hver tilurð uppdráttarins er og hlýtur sönnunargildihans að takmarkast af því. Af hálfu Reykjavíkurborgar er aftur á móti byggt áþví að bréf félagsmálaráðuneytisins frá árinu 1948, um skiptinguSeltjarnarneshrepps í tvö sveitarfélög, virðist vera byggt á misskilningiráðuneytisins um afréttarsvæðið enda hafi ekkert verið athugað aðReykjavíkurborg hafi átt mikilla hagsmuna að gæta á þessum afrétti. Ráðuneytiðhafi þarna verið að staðfesta samning um skiptingu í tvö sveitarfélög og byggtá upplýsingum sem fulltrúar þeirra sveitarfélaga gáfu ráðuneytinu. Það hafienda orðið svo í reynd að ekkert hafi verið farið eftir þessu bréfi ráðuneytisins.Kópavogur hafi talið land Vatnsenda innan sinna staðarmarka en Reykjavík landElliðavatns. Hugmyndir manna um eignarland jarðanna tveggja hafi reynst rangarer komið var með ágreininginn fyrir dómstóla í kjölfar þjóðlendukrafnaríkisins. Jarðirnar hafi ekki átt neitt land til fjalls og því hafistaðarmörkin ekki lengur getað ráðist af ætluðum landamerkjum. Eins og nánar er rakið í kafla 5.3.5 kemur fram íbréfi sýslumannsins í Gullbringu- og Kjósarsýslu til félagsmálaráðuneytisins,dags. 19. nóvember 1947, og útskrift úr gjörðabók sýslunefndar Kjósarsýslu frá18. sama mánaðar að eftir að fyrir lá ákvörðun félagsmálaráðuneytisins um aðskiptingu Seltjarnarneshrepps í tvö hreppsfélög færi fram 1. janúar 1948 hafiráðuneytið óskað tillagna sýslunefndarinnar um mörk hinna nýju hreppa.Sýslunefndin hafi samþykkt einróma að leggja til við ráðuneytið að hreppurinn áSeltjarnarnesi tæki yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eyjarnar enhreppurinn sunnan Reykjavíkur yfir gamla Seltjarnarneshreppinn að öðru leyti.Einnig leggi sýslunefndin til að báðir hinir nýju hreppar hafi sameiginlegafnot afréttarlands þáverandi Seltjarnarneshrepps. Þá kemur fram í bréfihreppsnefndar Seltjarnarneshrepps til félagsmálaráðuneytisins, dags. 18.nóvember 1947 sú afstaða hreppsnefndarinnar að mörk hreppsins sem myndaður yrðisunnan Reykjavíkur skyldu vera þau sömu og þá voru en að nefndin sé mótfallinþví að einstakir bæir, svo sem Gunnarshólmi, Lækjabotnar o.fl. verði látnirfylgja hinum nýja hreppi. Í bréfi félagsmálaráðuneytisins til sýslumannsinsí Kjósarsýslu, dags. 21. nóvember 1947, kemur fram að ráðuneytið líti svo á aðhreppsnefnd Seltjarnarneshrepps og sýslunefnd Kjósarsýslu séu sammála um aðhreppamörk hinna nýju hreppa skuli vera þannig að annar hreppurinn skuli takayfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eiga að austan sameiginleg mörk meðReykjavík, en að öðru leyti ráði strandlengja nessins þeim hreppi. Honum fylgiþó eyjar þær er áður hafi tilheyrt Seltjarnarneshreppi. Hinn hreppurinn takiyfir þáverandi Seltjarnarneshrepp sunnan og austan Reykjavíkur og fylgi þarsömu hreppamörkum og verið hafi. Fram kemur að ráðuneytið fallist á tillögursýslunefndar og hreppsnefndar og ákveði mörk hinna nýju hreppa með þessumhætti.Í bréfi félagsmálaráðuneytisins, dags. 10.desember 1948, kemur fram að samkvæmt beiðni hreppsnefndar Seltjarnarneshreppsog meðmælum sýslunefndar Kjósarsýslu um skiptingu Seltjarnarneshrepps í tvöhreppsfélög, vilji ráðuneytið samkvæmt sveitarstjórnarlögum nr. 12 frá 31. maí1927 skipa fyrir um að Seltjarnarneshreppi í Kjósarsýslu skuli skipt í tvöhreppsfélög, er nefnist Seltjarnarneshreppur og Kópavogshreppur.Seltjarnarneshreppur taki yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og eigisameiginleg mörk með Reykjavíkurkaupstað að austan, en að öðru leyti ráðistrandlengja nessins þeim hreppi. Honum fylgi einnig eyjar þær er áður hafitilheyrt Seltjarnarneshreppi. Kópavogshreppur taki yfir þann hlutaSeltjarnarneshrepps hins forna sem sé sunnan og austan Reykjavíkur og séuhreppamörk hins nýja hrepps þessi: Að norðan lögsagnarumdæmi Reykjavíkur aðElliðakotslandi í Mosfellshreppi en eftir það ráði að norðan og austanlandamerki jarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands ogLækjarbotna í Kópavogshreppi. Að sunnan ráði hreppamörkum landamerki jarðannaVífilsstaða, Hofsstaða og Arnarness í Garðahreppi og Vatnsenda, Fífuhvamms,Smárahvamms og Kópavogs í Kópavogshreppi til sjávar í Kópavogi, þar sem samankomi landamerki Arnarness og Kópavogslands, en þaðan ráði strandlengjan að vestaní Fossvogslækjarós. Þá kemur fram að fjallskil og refaeyðing á afrétti skulivera sameiginleg, þar til hreppsnefndir ákveði annað með samþykki sýslunefndarKjósarsýslu. Auglýsing um þetta var birt í B-deild Stjórnartíðinda. Að mati óbyggðanefndar leikur ekki vafi á aðfélagsmálaráðherra var bær að lögum til að mæla fyrir um skiptinguSeltjarnarneshrepps, að uppfylltum þeim skilyrðum sem fram komu í þágildandisveitarstjórnarlögum nr. 12/1927 og að teknu tilliti til þeirrar tilfærslu ámálefnum sveitarfélaga frá atvinnumálaráðherra til forsætisráðherra og síðartil félagsmálaráðherra sem gerð er grein fyrir í kafla 5.3.5. Þau skilyrðifólust einkum í því að fyrir lægi beiðni viðkomandi hreppsnefndar og meðmæliviðkomandi sýslunefndar. Gögn málsins benda til að þau skilyrði hafi veriðuppfyllt og verður heldur ekki séð að það hafi nokkurn tímann verið vefengt meðformlegum hætti í kjölfar ákvörðunarinnar. Kemur þá næst til skoðunar hvort ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins, dags. 10. desember 1948, hafi falið í sér að AfréttiSeltjarnarneshrepps hins forna hafi verið skipað innan staðarmarkaKópavogshrepps. Í bréfinu kemur fram að hinn nýi Kópavogshreppur taki yfir þannhluta Seltjarnarneshrepps hins forna sem sé „sunnan og austan“ Reykjavíkur. Þákemur fram um norðurmörkin að þeim ráði lögsagnarumdæmi Reykjavíkur aðElliðakotslandi í Mosfellshreppi en eftir það ráði að norðan og austanlandamerki jarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands ogLækjarbotna í Kópavogshreppi. Að sunnan ráði hreppamörkum landamerki jarðannaVífilsstaða, Hofsstaða og Arnarness í Garðahreppi og Vatnsenda, Fífuhvamms,Smárahvamms og Kópavogs í Kópavogshreppi til sjávar í Kópavogi, þar sem samankomi landamerki Arnarness og Kópavogslands, en þaðan ráði strandlengjan aðvestan í Fossvogslækjarós. Framangreind lýsing á merkjum hins nýstofnaðaKópavogshrepps í bréfi félagsmálaráðuneytisins er að nokkru leyti brotakennd.Óbyggðanefnd telur þó ljóst að þar er gert ráð fyrir að landsvæðið sunnanjarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands og Lækjarbotnaí Kópavogshreppi skuli tilheyra Kópavogshreppi. Getur þar vart verið um að ræðaannað svæði en Afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna. Lýsing á suðurmerkjumhins nýstofnaða Kópavogshrepps tekur þó ekki til afréttarins heldur einungis tilsvæðisins vestan afréttarins, þar sem þau fylgja merkjum tiltekinna jarða íKópavogshreppi og Garðahreppi. Í þessu sambandi skal tekið fram að það land semúthlutað var Kópavogi með umræddri skiptingu virðist hafa verið í einnisamfellu, enda er afsal eiganda Vatnsenda til Reykjavíkur á því landi sem tekiðvar eignarnámi með lögum nr. 57/1942, þ.e. Heiðmörk, dagsett síðar, þ.e. 7.júní 1951. Með bréfi, dags. 26. apríl 1967, þ.e. um 19 árumeftir stofnun Kópavogshrepps, sendi bæjarráð Kópavogs félagsmálaráðuneytinu„tillögu að viðauka“ við framangreint bréf félagsmálaráðuneytisins um skiptinguSeltjarnarneshrepps í tvö hreppsfélög. Var þar óskað eftir því að ráðuneytiðbætti við texta um að afréttarland það sem Lækjarbotnar séu byggðir úr teljisttil Kópavogshrepps og mörkum þess lýst að sýslumörkum Árnessýslu. Fram kemur aðum sé að ræða tillögu um „fyllri lýsingu“ og hún sé „til fyllingar“ lýsingunnifrá 1948. Má ráða af þessu að á þessum tíma hafi verið litið svo á af hálfuKópavogsbæjar að ætlun félagsmálaráðuneytisins hafi verið sú að skipaafréttarlandinu innan Kópavogshrepps með ákvörðuninni árið 1948 en bréfráðuneytisins, dags. 10. desember 1948, hafi þó ekki verið nægilega skýrt um þáafstöðu ráðuneytisins. Með bréfi Kópavogsbæjar til félagsmálaráðuneytisins,dags. 8. maí 1972, er aftur gerð tillaga um samhljóða viðauka við framangreintbréf ráðuneytisins. Segir þar að fallið hafi niður að telja til Kópavogshreppsafréttarland Seltjarnarneshrepps hins forna og hafi það í ýmsum tilfellum leitttil misskilnings, jafnvel í þá átt að Seltjarnarneshreppi hafi í raun og veruverið skipt í þrennt. Ekki liggja fyrir í málinu svör frá félagsmálaráðuneytinuvið umræddum erindum Kópavogsbæjar. Samkvæmt framansögðu er sú ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins, sem birt var með bréfi til sýslumannsins íKjósarsýslu, dags. 10. desember 1948, ekki fyllilega skýr um afmörkun þesslandsvæðis austan Reykjavíkur sem lagt er undir Kópavogshrepp. Að matióbyggðanefndar verður þó, m.a. með hliðsjón af þeim gögnum sem liggja fyrir umaðdraganda þeirrar ákvörðunar, að túlka orðalag bréfsins þannig að AfrétturSeltjarnarneshrepps hins forna hafi með lögmætri ákvörðun ráðuneytisins veriðlagður undir Kópavogshrepp. Valdbærni ráðuneytisins um ákvarðanatökuna verðurþannig ekki dregin í efa eins og að framan er rakið. Reykjavíkurborg hafði ekkiuppi andmæli gegn þeirri ákvörðun fyrr en um fjórum áratugum síðar. Það er ekkiá valdi óbyggðanefndar að ryðja til hliðar lögmætri ákvörðun ráðuneytisins eðaeftir atvikum ógilda hana eins og Reykjavíkurborg hefur gert kröfu um. Er ennfremur ekki unnt að fallast á þá málsástæðu Reykjavíkurborgar að niðurstaðan sébyggð á misskilningi ráðuneytisins þar sem ekki hafi verið leitað eftir afstöðuborgarinnar til málefnisins. Óbyggðanefnd telur samkvæmt því sem hér hefurverið rakið að Afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna hafi verið skipað innanstaðarmarka Kópavogshrepps með ákvörðun félagsmálaráðuneytisins, dags. 10.desember 1948. Ekki eru forsendur til annars en að líta svo á að þjóðlendan AfrétturSeltjarnarneshrepps hins forna sé ein fasteign í skilningi laga. StaðarmörkKópavogsbæjar gagnvart þeim sveitarfélögum sem liggja að afréttinum ráðast þvíaf útmerkjum hans, eins og þau voru ákvörðuð með dómi Hæstaréttar 29. október2009 í máli nr. 685/2008, sbr. 1. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr.138/2011.“Óbyggðanefnd taldi af þessumástæðum ekki þörf á því að fjalla frekar um önnur sjónarmið sem skiptu aðhennar mati máli við ákvörðun staðarmarka sveitarfélaga. Þá taldi nefndin ennfremur að síðari tíma ráðstafanir Reykjavíkurborgar og Kópavogbæjar fengjuheldur ekki haggað umræddri niðurstöðu.Í kjölfarið lýsti óbyggðanefndþeirri niðurstöðu að Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna, sem er þjóðlendaí skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 og jafnframtafréttur jarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna, nú Kópavogsbæ,Reykjavíkurborg og Seltjarnarneskaupstað, væri innan staðarmarka Kópavogsbæjaren í úrskurðinum er svæðið afmarkað með eftirfarandi hætti: „Frá Sýslusteini austan Lyklafells eftir árfarvegiLyklafellsárinnar fyrir sunnan Lyklafell og niður í Nautapoll. Úr Nautapollimeðfram heiðarbrún í vatnsfarveginn við norðurenda Vatna-ássins. Úr því ræðurnorðurkvísl Lyklafellsárinnar þangað til hún fellur í Fossvallaá. Syðstakvíslin af Fossvallaám frá Lækjarmóti, sem rennur frá bænum, ræður upp að þúfu,sem stendur í Holtstanga fyrir neðan Neðrivötn, þaðan til útsuðurs ímógrýtisklett, með rauf í, er snýr suður og þaðan í Sandfellshnjúk. FráSandfellshnjúki er farið til norðvesturs í Markhól. Úr Markhól í Húsfell, þaðaní Þríhnjúka og áfram í Bláfjallahorn. Síðan eftir hæstu tindum Bláfjalla ístöpul á Vífilsfelli. Þaðan í fyrrgreindan Sýslustein.“III. Málsástæður aðila.Málsástæðurstefnanda. Aðalkrafa.Af hálfu stefnanda er því haldiðfram að það leiði af eðli máls að lögsaga á þjóðlendu sem er á afréttarsvæðisveitarfélaganna þriggja, Reykjavíkurborgar, Kópavogsbæjar ogSeltjarnarnesbæjar, verði hjá stærsta sveitarfélaginu, Reykjavíkurborg.Stefnandi telur að úrskurðuróbyggðanefndar frá 20. júní 2014 um að lögsagan skuli vera hjá stefnda,Kópavogsbæ, byggi ekki á lögmætum sjónarmiðum og að ekki hafi verið tekiðtillit til mikilvægra atriða við ákvörðun þess hvaða sveitarfélag skuli farameð lögsögu í þjóðlendu þeirri sem ákveðin var af óbyggðanefnd og staðfest afdómstólum.Stefnandi telur að ekki fáistaðist sú niðurstaða óbyggðanefndar að félagsmálaráðherra hafi verið bær tilþess að lögum 10. desember 1948, til að mæla fyrir um skiptinguSeltjarnarneshrepps, þannig að hinn sameiginlegi afréttur Reykjavíkur,Seltjarnarness og Kópavogs yrði skipt milli Seltjarnarness og Kópavogs. Þauskilyrði sem óbyggðanefnd tiltekur byggjast á því að leitað hafi veriðsamþykkis allra sveitarfélaga sem áttu upprekstrarrétt á afréttinn áður enákvörðun var tekin um skiptingu afréttarsvæðisins. Beiðni hreppsnefndarSeltjarnarneshrepps og samþykki Sýslunefndar samkvæmt fundargerð 18. nóvember1947 var þeim annmarka háð að ekki var getið réttinda Reykjavíkur á svæðinu.Þessir aðilar geta ekki svipt stefnanda rétti hans með ákvörðunum án hansaðkomu. Reykjavík átti engan fulltrúa í sýslunefnd og samþykktsýslunefndarinnar mælti ekki fyrir um lögsögu Kópavogshrepps á svæðinu heldurlagði sýslunefndin til að báðir hinir nýju hreppar skyldu hafa sameiginlegafnot afréttarlands þáverandi Seltjarnarneshrepps.Stefnandi vísar í þessu sambanditil þess að þrátt fyrir að óbyggðanefnd teldi að ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins frá 10. des 1948 hafi ekki verið skýr hafi hún túlkaðbréf ráðuneytisins svo að Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna hafi veriðlagður undir Kópavogshrepp. Valdbærni ráðuneytisins um ákvörðunina yrði ekkidregin í efa og að Reykjavíkurborg hafi ekki haft uppi andmæli gegn þeirriákvörðun fyrr en um fjórum áratugum síðar. Óbyggðanefnd tiltekur að ekkiverði séð að ákvörðun ráðuneytisins hafi nokkurn tímann verið vefengd meðformlegum hætti og að fyrstu andmælin gegn þeirri ákvörðun hafi ekki komið fyrren um fjórum áratugum síðar. Stefnandi telur ekki rétt með farið þar sem stefndaKópavogsbæ voru send andmæli stefnanda gegn lögsöguhugmyndum þess fyrrnefndaþegar árið 1972 og svo endurtekið síðar. Í því sambandi telur stefnandi rétt aðbenda á að aðalatriðið í ákvörðuninni er skipting Seltjarnarneshrepps íSeltjarnarnes og Kópavogskaupstað en afrétturinn er aukaatriði, fyrir utan þaðhve ákvörðunin er óljós hvað það varðar. Stefnandi telur að í úrskurðióbyggðanefndar sé ranglega ályktað að ákvörðun félagsmálaráðuneytisins,samkvæmt bréfi dags. 10. desember 1948, hafi falið í sér að AfréttiSeltjarnarneshrepps hins forna hafi verið skipað innan staðarmarkaKópavogshrepps. Að mati stefnanda er ákvörðun ráðuneytisins allsendis óskýr umþað hvert landsvæðið sé en næstum tveimur áratugum síðar hafiKópavogskaupstaður reynt að fá viðurkenningu ráðuneytisins á því að landið semskipt var næði til afréttarlandsins sunnan og austan Lækjarbotna allt tilsýslumarka Árnessýslu. Svör hafi hins vegar ekki fengist hjá ráðuneytinu. Stefnandi bendir á að þrátt fyrirþennan óskýrleika hafi óbyggðanefnd, m.a. með hliðsjón af þeim gögnum sem lægjufyrir um aðdraganda ákvörðunarinnar, ályktað að túlka bæri orðalag bréfsráðuneytisins þannig að Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna hafi meðlögmætri ákvörðun ráðuneytisins verið lagður undir Kópavogshrepp.Stefnandi telur þvert á móti aðóskýrleikann megi rekja til þess að félagsmálaráðuneytið hafi verið illaupplýst um afréttinn og eignaraðild að honum og hreinlega hafi verið ummisskilning að ræða hjá ráðuneytinu um afréttarsvæðið enda ekkert athugað afþess hálfu að Reykjavíkurborg átti mikilla hagsmuna að gæta á þessum afrétti.Ráðuneytið hafi þarna verið að staðfesta samning um skiptingu í tvösveitarfélög og byggði á upplýsingum sem fulltrúar þessara sveitarfélaga gáfuráðuneytinu. Leiða megi getum að því að ráðuneytismenn hafi yfir höfuð ekkihaft nokkra yfirsýn yfir það landsvæði sem tiltekið er í bréfinu. Á þessum tímavar búið að taka eignarnámi land fyrir Heiðmörk úr landi Elliðavatns ogVatnsenda og þessar tvær jarðir taldar eiga land suður að sýslumörkum. Samkvæmtþví gat landið ofan Lækjarbotna að sýslumörkum verið í óskiptri sameign, sem ereinmitt það land sem Kópavogur fór að sælast eftir árið 1967, en fékk engaviðurkenningu fyrir hjá ráðuneytinu. Stefnandi telur að svarleysi ráðuneytisinsgefur sterka vísbendingu um að starfsmönnum þess hafi á þeim tíma verið orðiðljóst að um einhvern rugling hafi verið að ræða. Enn fremur megi leiða að þvígetum að ráðuneytismenn hafi talið að Seltjarnarneshreppur væri sá sami ogSeltjarnarneshreppur hinn forni. Þess ber merki í texta bréfsins frá 10. des.1948, þar sem segi að ,,Kópavogshreppur [taki] yfir þann hlutaSeltjarnarneshrepps hins forna, semer sunnan og austan Reykjavíkur.“Stefnandi vísar til þess aðfjallað sé á fleiri stöðum um Seltjarnarneshrepp hinn forna eins og honum séverið að skipta á þeirri stundu en ekki Seltjarnarneshreppi eins og hann var þáorðinn, eftir að fjölmargar jarðir höfðu lagst til Reykjavíkur með öllumréttindum sem fylgdu. Til marks um hversu ófullkomin skiptingin var samkvæmtbréfinu megi enn fremur benda á að landi væntanlegs Kópavogshrepps er lýst semeinu eignarlandi sunnan og austan Reykjavíkur og Elliðavatns hvergi getið.Stefnandi bendir í þessu sambandiá að af hálfu Seltjarnarnesbæjar var þeirri skoðun haldið á lofti árið 1989 og2000 og síðar að afrétturinn væri í lögsögu Seltjarnarness og hafi aldrei veriðfluttur þaðan, sbr. minnispunkta Skipulags ríkisins 5. nóvember 1989 og bréfbæjarstjóra Seltjarnarneskaupstaðar frá 6. mars 2000. Slíkt komi ekki heim ogsaman við málatilbúnað stefnda Kópavogsbæjar eða úrskurð óbyggðanefndar ummerkingu bréfs félagsmálaráðuneytisins frá 10. desember 1948.Stefnandi telur að forsendabréfsins frá félagsmálaráðuneytinu hafi verið sú að Seltjarnarneshreppur ættiallan afréttinn sunnan og austan Reykjavíkur, sem síðar reyndist ekki rétt,sbr. síðari dóma um sameign sveitarfélaganna á afréttinum. Algerforsendubrestur hafi verið fyrir ætlaðri skiptingu og að auki séu fleiri en einástæða fyrir því að vefengja að hægt sé að byggja á bréfinu sem heimild fyrirlögsögu. Stefnandi bendir á aðóbyggðanefnd leggi upp úr því að ráðuneytið hafi á þessum tíma haftúrskurðarvald um lögsögumörk. Stefnandi vísar hins vegar til þess að ráðuneytiðhafi ekki verið að úrskurða í ágreiningsmáli á sínum tíma heldur var verið aðskipta einum hreppi í tvennt. Stefnandi telur að ef farið var út fyrireignarheimildir gamla hreppsins hafi þessi ákvörðun ekki getað skapað nýjanrétt á kostnað þess sveitarfélags sem átti réttindi á svæðinu og þar afleiðandi tilkall eins og hin sveitarfélögin til lögsögu. Réttindi þriðjasveitarfélagsins, stefnanda í málinu, hafi því verið virt að vettugi ogsamkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttar beri að líta á ákvörðun ráðuneytisinssem ógilda og óskuldbindandi gagnvart stefnanda að því er varðar lögsöguna.Stefnandi vefengir þannig að félagsmálaráðuneytið hafi verið að úrskurða umlögsögumörk með bréfi sínu 10. desember 1948.Stefnandi bendir í þessu sambandiá að samkvæmt meginreglu eignarréttar geti sá sem fær framselda eign, í þessutilviki hluta af eign í skiptum, aldrei öðlast meiri rétt en framseljandinnáður hafði. Stefnandi vísar að þessu leyti til þess að Seltjarnarneshreppurhafi ekki átt afréttinn 1947 og því ekki getað ráðstafað honum. Fjallskilareglugerðirberi greinilega með sér að Reykjavíkurjarðir eiga upprekstur á afréttinn og aðsameiginleg fjárrétt, Fossvallarétt, sé fyrir sveitarfélögin þrjú; Reykjavík,Kópavog og Seltjarnarnes.Af hálfu stefnanda er byggt á þvíað óbyggðanefnd hafi samkvæmt viðauka við fyrri sveitarstjórnarlög borið aðhafa ákveðin viðmið við ákvörðun um lögsögu. Hin nýju lög nr. 138/2011 hafiaftur á móti engin fyrirmæli að geyma um það hvaða sjónarmið skuli ráða viðákvörðun um lögsögu. Að mati stefnanda ætti eðli máls samkvæmt að hafa nokkrahliðsjón af eldri reglu þar sem henni var í raun ekki úthýst með nýjum lögum.Stefnandi telur hins vegar að úrskurðaraðili hafi eftir gildistöku laga nr.138/2011, hvort sem það er óbyggðanefnd eða dómstóll, nokkuð rúma heimild tilákvörðunar á því hvaða efnisatriði ráði við ákvörðun lögsögunnar.Stefnandi byggir m.a. kröfu sínaum að afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna skuli teljast innan markasveitarfélagsins á því að sveitarfélagið hafi forystuhlutverk meðalsveitarfélaganna á svæðinu og því sé nánast óhjákvæmilegt annað en aðafrétturinn teljist innan staðarmarka þess. Einnig byggir stefnandi á því að70% jarðanna sem til voru innan Seltjarnarneshrepps hins forna árið 1703samkvæmt jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín voru innan þess svæðis semnú telst til Reykjavíkur og sama gegni um jarðirnar eins og þær voru skráðaröld síðar. Styrkur jarðanna hafi verið mældur í jarðahundruðum og ef mældur erhundraðafjöldinn hjá þeim jörðum sem enduðu innan Reykjavíkur þá lætur nærri aðþær séu um 70% af öllum jörðum sem voru innan Seltjarnarneshrepps hins forna.Ekki ráði úrslitum í þessu efni hvort búskapur hafi lagst fljótar af íReykjavík en öðrum sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu.Stefnandi bendir á að í 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis I með sveitarstjórnarlögum nr. 45/1998 sé að finna þámeginreglu um skipan lands innan staðarmarka sveitarfélags að eignarlandi skuliskipað innan staðarmarka sama sveitarfélags og sú jörð sem það hefur áðurtilheyrt nema fyrir liggi sérstakar heimildir um annað. Stefnandi telur að viðákvörðun á staðarmörkum afréttar, sem fleiri eiga saman, sé nærtækast að beitasömu meginreglu, þ.e. að það sveitarfélag sem er með flestar eða stærstujarðirnar sem eiga upprekstur skuli teljast vera með stjórnsýsluna. Hér værilagareglunni beitt með lögjöfnun út frá 2. mgr.Burtséð frá þessum lagaheimildumsem voru fyrir hendi er ágreiningsmálið fór af stað þá eru önnur atriði semskipta eiga máli eðli máls samkvæmt við mat á því hver sé hin rétta niðurstaðavarðandi lögsöguna. Þannig byggir stefnandi kröfu sína á því að hún hefurstaðið undir 60-70% af kostnaði við rekstur skíðasvæðanna í Bláfjöllum ogjafnframt stjórnað og rekið skíðasvæðin undir merkjum ÍTR (Íþrótta- ogtómstundaráðs Reykjavíkur) eins og gögn málsins bera með sér, m.a. samningarsveitarfélaga og gögn Bláfjallanefndar. Stefndi Kópavogsbær leggur hins vegaraðeins til 15% kostnaðarins og önnur sveitarfélög minna.Einnig styrkir það tilkallstefnanda að í þeim þremur sveitarfélögum sem standa að baki afrétti Seltjarnarneshreppshins forna er íbúafjöldi langmestur í Reykjavík. Stefnandi er þar að auki besttil þess fallin að hafa umsjón með svæðinu í gegnum öflugt stjórnsýslukerfi enhin sveitarfélögin síður.Það er óumdeilt að mestu umsvifinog átroðningurinn á afréttarsvæðið tengist Bláfjallasvæðinu og útivist. Því ereðlilegt að málefni þess ráði miklu við ákvörðun þess hvaða sveitarfélag hafisvæðið innan sinna marka. Veigamesti þátturinn í stjórnun svæðisins snýr aðnáttúruvernd og þar hefur stefnandi haft forystu. Nefna má að frumkvæðið aðnáttúruvernd kom frá stefnanda og í allri meðferð fólkvangsmála í gegnum tíðinavar það náttúruverndarnefnd Reykjavíkur og umhverfismálanefnd sem bar þungannaf öllu starfi og það með samþykki annarra sveitarfélaga.Stefnandi bendir á að öllforganga um verndun afréttarins kemur frá stefnanda. Stefnandi hafði veg ogvanda af stofnun Reykjanesfólkvangs og var Bláfjallafólkvangurinn fyrstiáfanginn að þeim fólkvangi. Stefnandi hafði veg og vanda af stofnunBláfjallanefndar og hefur starfsemi hennar verið á vegum stefnanda. Fyrstavegagerð á Bláfjallasvæðið var á vegum stefnanda og komu íþróttafélög fyrstþaðan. Stefnandi hefur haft forgöngu í vatnsverndun svæðisins auk þess semOrkuveita Reykjavíkur hefur verið umfangsmikil á svæðinu með borholur ogmannvirki. Vatnsverndarsjónarmið vega nú æ þyngra og brýnt er að stefnandi fáiþetta land innan sinna marka, þar sem umrætt svæði er aðrennslissvæðiGvendarbrunna, höfuðvatnsbóls Reykvíkinga. Í máli óbyggðanefndar nr.S-1/2011 voru lögð fram gögn sem sýna að við uppbyggingu á Bláfjallasvæðinu varþað Vatnsveita Reykjavíkur sem hafði veg og vanda af allri vatnsleit og öflunvatns fyrir svæðið. Vatnsöflunarsvæði Vatnsveitunnar sem nú er gengin inn íOrkuveitu Reykjavíkur, er að stórum hluta á þjóðlendusvæðinu en nokkur hlutiþess er innan Heiðmerkur sem og Gvendarbrunnar og dælustöðin þar. Það skiptirþví stefnanda verulegu máli að geta haldið utan um skipulagsmál á sínuvatnsöflunarsvæði. Hún hefur haft það hingað til þar sem ætlað land Elliðavatnshefur verið talið innan marka Reykjavíkur en nú bregður svo við að óbyggðanefndvill taka umráðin af stefnanda á vatnsöflunarsvæði hennar og færa stefndaKópavogsbæ.Gömlum hugmyndum um að jarðirnarVatnsendi og Elliðavatn eigi land allt suður að sýslumörkum hefur verið hafnaðaf óbyggðanefnd, héraðsdómi og Hæstarétti. Því var hafnað að landamerkjaskrárElliðavatns og Vatnsenda væru heimildir um eignarrétt enda voru þær ekkisamþykktar af öllum eigendum aðliggjandi jarða. Þá skiptir litlu máli aðstefndi Kópavogsbær hafi talið Vatnsenda upp í Bláfjöll á sínumskipulagsuppdráttum. Það heyrir allt sögunni til og Hæstiréttur telur að hefðverði ekki unnin á landinu. Stefndi Kópavogsbær getur heldur ekki með vísan tilhefðarsjónarmiða talið að land, sem sveitarfélagið taldi vera innan staðarmarkasveitarfélagsins, væri komið inn fyrir staðarmörkin fyrir hefð. MörkVatnsendajarðarinnar á korti voru byggðar á væntingum sem ekki reyndustréttmætar að mati dómstóla.Ef höfð er hliðsjón af 4. mgr.ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 45/1998 þar sem áherslan er lögð á aðgengiog náttúruleg mörk, þá vegur þungt að aðgengi að svæðinu, t.d. inn áBláfjallasvæðið, er hvað auðveldast og styst frá Reykjavík. Heiðmörkin er innanReykjavíkur en land Kópavogs liggur ekki að afréttinum. Þegar til þessarasjónarmiða er litið, ætti að vera nærtækast að telja það innan staðarmarkaReykjavíkur. Það var ekki heimilt að skipta landi utan eignarlandasveitarfélaga upp samkvæmt umræddu bráðabirgðaákvæði í sveitarstjórnarlögum nr.45/1998, heldur bar að ákvarða land utan eignarlanda sveitarfélaga innan þesssveitarfélags sem best liggur við landinu. Stefnandi liggur óumdeilanlega beturvið þjóðlendunni en stefndi Kópavogsbær.Stefnandi lítur svo á að í gegnumtíðina hafi, af hálfu stefnda Kópavogsbæjar, verið viðurkennt að stefnandi væriaðalrétthafi afréttarins og má m.a. benda á að við samningsgerð um mörkLækjarbotna 28. nóvember 1994 fóru fram skipti á landi. Stefndi Kópavogsbærfékk landræmu frá stefnanda en stefnandi skák norðan Sandfellshnúks „tilafréttarins“. Á uppdrætti sem fylgdi var landið talið innan lögsögu stefnandaen Lækjarbotnar innan lögsögu stefnda, Kópavogsbæjar.Stefnandi bendir á að íóbyggðanefndarmálinu hafi einnig verið fjallað um afréttinn suður og vestur afafrétti Seltjarnarneshrepps hins forna. Af hálfu stefnanda sé engin krafa gerðum að staðarmörk sveitarfélagsins nái lengra en að dómlínu Hæstaréttar, sem erskýr og ekki þörf á að rökstyðja hana í þessu máli. Ytri mörk afréttarins eruskýr og hafa verið afmörkuð með merkjadómi 1891, Hæstaréttardómi íBláfjallamáli 1996 og svo síðast í nefndum dómi Hæstaréttar frá 2009. Stefnandivísar til þess að einu sveitarfélögin sem geti átt tilkall til staðarmarka áþessum afrétti utan stefnanda eru Seltjarnarneskaupstaður og stefndiKópavogsbær. Seltjarnarneskaupstaður hefur ekki gert kröfur en stefndiKópavogsbær krafðist að fá afréttinn innan sinna staðarmarka í lögsögumálinu.Stefnandi getur ekki fallist á aðhann hafi gefið eftir rétt sinn til lögsögunnar fyrir tómlæti. Allt fram aðþjóðlendumálinu höfðu sveitarfélögin þrjú verið ásátt um að afrétturinntilheyrði þeim öllum en við upphaf þess gekk stefndi Kópavogsbær fram fyrirskjöldu og taldi sig eiga allan afréttinn og m.a. land Elliðavatns til fjalls semalltaf hafði verið talið innan lögsögu stefnanda. Engin lagarök voru að bakiþessu eða gildar heimildir en aftur á móti mátti ráða bæði afLandsyfirréttardómi 1882 og Hæstaréttardómi 1996 að landið væri sameiginlegtupprekstrarland sveitarfélaganna þriggja. Það reyndi fyrst á lögsöguréttinneftir að Hæstiréttur dæmdi í þjóðlendumálinu árið 2009 og landssvæðið varúrskurðað þjóðlenda. Að auki höfðu komið fram andmæli frá stefnanda 1972 og1988 og enn fremur höfðu skipulagsyfirvöld í Reykjavík afskipti af skipulagsmálumá Bláfjallasvæðinu, bæði beint og svo í gegnum Bláfjallanefnd.Afskipti stefnda Kópavogs afskipulagsmálum á Bláfjallasvæðinu má rekja til þess að fyrr var svo talið aðjörðin Vatnsendi, sem var lögð undir Kópavogshrepp 1948, ætti land upp á svæðiðen nú hefur því verið hnekkt af dómstólum.Ef horft er til stærðar landsofar Elliðavatns, þá er Heiðmörk og Elliðavatnslandið, sem alltaf hefur veriðtalið til Reykjavíkur, mun stærra en það land sem stefndi Kópavogsbær hefurtileinkað sér á skipulagi, þ.e. Vatnsendaland ofan Heiðmerkur og Lækjarbotnarmeð landinu þar austur af (Vatnaás, Sandskeið, Vatnaöldur). Ef stjórnunsvæðisins á að vera með vitrænum hætti væri eðlilegast að sveitarfélaginu semhelst hefur hagsmuna að gæta af því að hafa samræmt skipulag, verði falinlögsaga á öllu svæðinu.Stefnandi kemur með þá málsástæðutil vara að horfa eigi algerlega fram hjá þeim viðmiðunarreglum sem koma fram íbráðabirgðaákvæði I með lögum nr. 45/1998. Þá hafi dómstólar fullt frelsi tilað beita almennum reglum við ákvörðunina um lögsögu á þjóðlendusvæðinu.Hagsmunir íbúa innan sveitarfélaganna þriggja sem áttu afréttinn hljóta þá aðvega mest. Hagsmunir varðandi fjárupprekstur eru þá hverfandi en hagsmunir semtengjast náttúruvernd, vatnsöflun og útilífsíþróttum vega mest. Þessirhagsmunir eru hjá stefnanda að miklu leyti og nánast allir hagsmunir eru mestirhjá íbúum Reykjavíkur þetta varðandi. Ef horft er til hagsmuna ríkisins er líkaheppilegast að stefnandi hafi lögsöguna vegna stærðar sveitarfélagsins ogþróaðs stjórnskipulags. Stefnandi lítur svo á að Afréttur Seltjarnarneshreppshins forna sé þannig að mestu úr sér genginn sem afréttur og að önnur sjónarmiðmegi hafa að leiðarljósi nú en áður var er fjárbúskapur var höfuðatvinnuvegur áþessu svæði.Stefnandi telur ekki annað að sjáen óbyggðanefnd hafi talið að efnisreglur laga nr. 138/2011 eigi að gilda þegarúrskurðað sé um lögsöguna þannig að ofangreind málsástæða fær þar stuðning.Hins vegar hafi óbyggðanefnd komist að þeirri niðurstöðu að þegar ákveða þyrftilögsögumörk þyrfti að hafa ákvæði laga nr. 45/1998 til hliðsjónar. Ekki hafireynt á þetta þar sem óbyggðanefndin hafi komist að þeirri sérstöku og óvæntuniðurstöðu að félagsmálaráðuneytið hefði verið búið að ákvarða lögsögumörkinárið 1948 án þess að hafa á hreinu um hvaða land væri að tefla og hverjir ættuþar réttindi.VarakrafaTil vara er þess krafist að alltþað land sem er norðan Vatnsendalandsins, eins og það var skilgreint ílandamerkjaskrá 1883, og austan Lækjarbotna verði talið innan lögsögustefnanda. Um þessa kröfu vísar stefnandi til sömu raka og gert er tilstuðnings aðalkröfu. Hins vegar yrði viðurkennt að landið upp af Vatnsenda semum langan tíma var talið eignarland Vatnsenda samkvæmt landamerkjaskrá myndilenda innan lögsögu stefnda Kópavogsbæjar. Yrði það í samræmi við ýmsarheimildir og jafnframt þá meginreglu sem fram kemur í 4. gr. laga nr. 138/2011að því er varðar lögsögu og staðarmörk jarða innan sveitarfélaga. JarðirnarElliðavatn og Vatnsendi hafa verið afmarkaðar innan sveitarfélaganna en landiðaustan Lækjarbotna hefur aldrei tilheyrt nokkurri jörð. Stefnandi fengi þá þaðland undir sína lögsögu ásamt Elliðavatnslandinu sem alltaf hefur verið innanlögsögunnar hjá stefnanda.ÞrautavarakrafaTil þrautavara er þess krafist aðþað svæði sem hingað til hefur verið talið innan lögsögu stefnanda verði þaráfram. Um er að ræða það land sem hét Elliðavatnsland áður en það var ákveðinþjóðlenda með úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 2/2004 og byggðist afmörkunþess á landamerkjaskrá Elliðavatns frá 20. júní 1883. Stefnandi vísar til þessað sveitarstjórnir Kópavogs og Reykjavíkur hafi í marga áratugi haft þessi mörká skipulagsuppdráttum sínum og nú séu ákvæði laga um lögsögu sveitarfélaga þaðopin að ekkert er því til fyrirstöðu að haga lögsögunni þannig að þettaElliðavatnsland lendi innan lögsögu stefnanda. Það sé samtengt öðru landiReykjavíkur og eðlilegt að landið verði innan lögsögunnar áfram, sérstaklegameð tilliti til þess að svæðið er helsta vatnsöflunarsvæði OrkuveituReykjavíkur. Einnig beri að líta til þess að með lögum nr. 52/1943 vorujarðirnar Hólmur og Elliðavatn lagðar undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og áþeim tíma var litið svo á að um mörk Elliðavatns færi samkvæmtlandamerkjaskránni frá 20. júní 1883 enda fóru þannig lögsögumörk inn áskipulagsuppdrætti í framhaldi. Loðið bréf félagsmálaráðuneytis frá árinu 1948geti ekki rutt út ákvörðun um lögsagnarumdæmi sem þegar var ákveðin með lögum.Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. laga nr. 138/2011 er óheimilt að breyta staðarmörkumsveitarfélaga nema með lögum. Ef litið yrði svo á að komin hafi verið á skipanvarðandi staðarmörk Reykjavíkur og Kópavogs sem m.a. megi sjá af aðalskipulagibeggja sveitarfélaganna, þá verði þeirri skipan ekki breytt og því beri að takaþrautavarakröfuna til greina.Aðild.Stefnandi viðurkenningar álögsögu á svæði þar sem bæði Reykjavíkurborg og Kópavogsbær gerðu kröfu til aðfélli að öllu leyti innan marka sveitarfélaganna við meðferð hjá óbyggðanefnd.Kópavogsbær fékk lögsöguna til sín samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Því séKópavogsbæ stefnt í málinu. Jafnframt er stefnt til að þola dóm í málinuSveitarfélaginu Ölfusi, Grindavíkurbæ og Mosfellsbæ en þessi þrjú sveitarfélöggerðu kröfu hvert fyrir sig um að sneið af Afrétti Seltjarnarneshrepps hinsforna kæmi innan marka þeirra. Þessi þrjú sveitarfélög eigi mögulega hagsmuniaf niðurstöðu í málinu og sé því ekki hjá komist að stefna þeim til að þoladóm, enda mögulegt að þau haldi fyrri kröfum sínum til streitu og geri kröfu umlögsögu að hluta landsins. Kjósi eitthvert þeirra að gera það ekki fellurstefnandi frá kröfu um málskostnað á hendur viðkomandi. Jafnframt er stefnt tilréttargæslu Seltjarnarnesbæ sem eigi upprekstrarrétt á afréttSeltjarnarneshrepps hins forna en hefur fallið frá kröfum um lögsögu á þvísvæði sem dæmd var þjóðlenda. Þessum aðila er með stefnu gefinn kostur á aðgæta réttar síns í málinu og ræður því hvort hann láti málið til sín taka enengar kröfur eru gerðar á hendur honum.Málsástæðurstefnda Kópavogsbæjar.Stefndi bendir á að í málinu séekki ágreiningur um að landið sem afmarkað er í aðalkröfu stefnanda er í heildsinni þjóðlenda í afréttareign jarða í Seltjarnarneshreppi hins forna, ískilningi 1. gr. og b. liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Afmörkun þjóðlendunnarleiðir af dómi Hæstaréttar frá 29. október 2009 í máli nr. 685/2008. Meðúrskurði óbyggðanefndar hinn 20. júní 2014 í máli nr. S-1/2011 var komist aðþeirri niðurstöðu að þjóðlendan, Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna, væriinnan staðarmarka stefnda Kópavogsbæjar. Stefndi gerir niðurstöðuóbyggðanefndar í máli nr. S-1/2011 að sinni og telur hana efnislega rétta.Byggt er á því að stefnanda hafi ekki með nokkru móti tekist að sýna fram á aðniðurstaðan sé röng og að svæðið skuli vera innan staðarmarka stefnanda aðhluta eða öllu leyti. AfrétturSeltjarnarneshrepps hins forna er hluti af lögsagnarumdæmi stefnda Kópavogs,sbr. ákvörðun félagsmálaráðherra frá 10. desember 1948.Stefndi vísar í fyrsta lagi tilþess að fyrir liggi að félagsmálaráðherra, sem þar til bært yfirvald, tók þáákvörðun árið 10. desember 1948 að Kópavogsbær skyldi taka yfir þáverandiSeltjarnarneshrepp sunnan og austan Reykjavíkur og fylgja þar sömu hreppamörkumog verið hafði. Stefndi vísar í því sambandi til fyrirliggjandi uppdráttar afhreppamörkum Kópavogshrepps samkvæmt bréfum félagsmálaráðuneytisins.Af þessu leiðir að mati stefndaað öllum þeim afrétti sem áður tilheyrði Seltjarnarneshreppi hinum forna skuliskipað innan staðarmarka stefnda, Kópavogsbæjar. Stefndi telur að árið 1948 hafi staðið til þess skýr lagaheimildað félagsmálaráðuneytið tæki ákvörðun um skiptingu Seltjarnarneshrepps hinsforna. Samkvæmt 3. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 12/1927, varatvinnumálaráðherra bær að lögum til að skipta hreppi, sameina hreppa og breytahreppamörkum að tilteknum skilyrðum uppfylltum. Með ríkisstjóraúrskurði umbreytingu um stundarsakir á konungsúrskurði 29. des. 1924, um skipun ogskiptingu starfa ráðherra o. fl. voru sveitarstjórnarmálefni hins vegar færð íhendur forsætisráðherra. Málefni sveitarstjórnarmála voru síðan færð fráforsætisráðherra til félagsmálaráðherra með ríkisstjóraúrskurði um breytingu áríkisstjóraúrskurði, dags. 16. des. 1942. Umrædd valdheimild 3. gr.sveitarstjórnarlaga nr. 12/1927 hafi því verið komin í hendurfélagsmálaráðherra þegar Seltjarnarneshreppi hinum forna var skipt upp.Stefndi vísar til þess aðskilyrði fyrir uppskiptingu hrepps samkvæmt tilvitnaðri 3. gr. laga nr. 12/1927var að fram kæmi beiðni frá hlutaðeigandi hreppsnefnd og meðmæli sýslunefndar.Stefndi telur að gögn málsins sýni með skýrum hætti hætti að umrædd skilyrðivoru uppfyllt. Þannig segi skýrlega í bréfi félagsmálaráðuneytisins frá 10.desember 1948 að fyrir liggi beiðni hreppsnefndar um skiptinguna og meðmælisýslunefndar. Stefndi áréttar að hvergi í fyrirliggjandigögnum megi finna þess stað að stefnandi hafi í kjölfarið vefengt gildiákvörðunar félagsmálaráðuneytisins fyrr en mörgum áratugum síðar. Að matistefnda eru sjónarmið stefnanda um valdbærni ráðuneytisins því fallin niðurfyrir tómlæti. Hvað sem því líður telur stefndienn fremur ljóst að engin lagalegur annmarki hafi verið á ákvörðunráðuneytisins. Stefndi vísar á bug því sjónarmiði stefnanda að ákvörðunin hafiekki gildi á þeirri forsendu að stefnandi hafi ekki átt fulltrúa í sýslunefndKjósarsýslu en við uppskiptingu Seltjarnarneshrepps hins forna hafi legið fyrirmeðmæli sýslunefndarinnar. Í 3. gr. laga nr. 12/1927 hafi enn fremur enginnáskilnaður verið um skipan sýslunefndar til að meðmæli hennar viðhreppaskiptingu teldust gild.Stefndi byggir á því að ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins sé skýr um að hið umþrætta landsvæði skuli vera hlutiþess lands sem er innan staðarmarka stefnda. Í bréfi félagsmálaráðuneytisinskomi fram að hið nýja sveitarfélag (Kópavogshreppur) taki yfir þann hluta Seltjarnarneshreppshins forna sem sé „sunnan og austan“ Reykjavíkur. Þar sem afrétturSeltjarnarneshrepps hins forna sé austan við Reykjavík sé augljóslega gert ráðfyrir að afrétturinn skuli verða hluti hins nýja sveitarfélags. Stefndi vísarað þessu leyti til þess sem fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar í máliS-1/2011, um þetta atriði. Þar segi m.a. að óbyggðanefnd telji ljóst að íákvörðuninni sé ,,gert ráð fyrir að landsvæðið sunnan jarðanna Elliðakots íMosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands og Lækjarbotna í Kópavogshreppi skulitilheyra Kópavogshreppi“ og að þar geti,,vart verið um að ræða annað svæði en Afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna.“Stefndi vísar jafnframt til þessað af hálfu stefnanda virðist ekki dregið í efa að bréf félagsmálaráðuneytisinsfrá 10. desember 1948 hafi efnislega falið í sér að afrétturSeltjarnarneshrepps hins forna hafi átt að falla til stefnda, Kópavogsbæjar.Þannig sé vikið að því í stefnu málsins að ,,forsenda bréfsins fráfélagsmálaráðuneytinu [hafi verið] sú að Seltjarnarneshreppur ætti allanafréttinn sunnan og austan Reykjavíkur, sem síðar reyndist ekki rétt sbr.síðari dóma um sameign sveitarfélaganna á afréttinum” og að ,,algerforsendubrestur [hafi verið] fyrir ætlaðri skiptingu.“ Stefndi telur því að sásameiginlegi skilningur aðila liggi fyrir að ákvörðun félagsmálaráðuneytisinssem birt var 10. desember 1948 hafi falið það í sér að stefnda, Kópavogsbæ, varætlað landsvæðið sem myndar afréttarland Seltjarnarneshrepps hins forna.Ágreiningur standi því aðeins um valdbærni ráðuneytisins, ætlaðan forsendubrestog það hvort ákvörðunin 1948 hafi falið í sér ákvörðun um lögsögumörk.Stefndi telur að valdbærniráðuneytisins um uppskiptingu Seltjarnarneshrepps sé hafin yfir vafa. Stefnditelur jafnframt augljóst að í bréfi ráðuneytisins hafi falist ákvörðun um þaðhvaða land skyldi eftirleiðis teljast til lögsögu stefnda, Kópavogsbæjar oghvaða land myndi fylgja Seltjarnarnesbæ. Stefndi mótmælir því harðlega sem framkemur í stefnu að ákvörðun ráðuneytisins hafi verið bundin þeirri forsendu aðSeltjarnarneshreppur „ætti“ allan afréttinn sunnan og austan Reykjavíkur.Reyndar sé óljóst hvort stefnandi haldi því fram að ráðuneytið hafi staðið íþeirri trú að Seltjarnarneshreppur ætti beinan eignarrétt að umræddu landi eða hvortráðuneytið hafi lagt til grundvallar að upprekstrarréttur á svæðinu tilheyrðiallur jörðum í Seltjarnarneshreppi. Stefndi telur algerlega ósannað að ákvörðunráðuneytisins hafi verið háð annarri hvorri forsendunni. Að því er varðarupprekstrarréttinn telur stefndi það alltaf hafa legið fyrir að jarðir semgengu undir lögsagnarumdæmi Reykjavíkur héldu upprekstrarrétti sínum í afréttiSeltjarnarneshrepps hinum forna. Sú staðreynd hafi ekki átt að hafa nein áhrifá þá ákvörðun félagamálaráðuneytisins 1948 að afrétturinn yrði hluti aflögsagnarumdæmi stefnda, Kópavogsbæjar. Stefndi vísar til þess að dæmi séu umþað að jarðir í fleiri en einu sveitarfélagi eigi upprekstrarrétt á einn ogsama afréttinn og nefnir í því samhengi dóma Hæstaréttar í málum nr. 103/1953(Landamannaafréttur) og 211/2009 (Holtamannaafréttur). Eftir sem áður farieinungis eitt sveitarfélag með stjórnsýslu á slíkum afréttum. Grundvallaratriðiþessa máls sé að árið 1948 hafði afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna aldreiverið skipað innan lögsögu stefnanda. Við hreppsuppskiptingu 1948 hafi þvíverið óhjákvæmilegt að lögsaga afréttarins félli annað hvort tilréttargæslustefnda Seltjarnarnesbæjar eða til stefnda sem þá hétKópavogshreppur.Fari svo ólíklega að sýnt værifram á að það hafi verið forsenda af hálfu félagsmálaráðuneytisins 1948 aðbeinn eignarréttur að landinu væri í höndum Seltjarnarneshrepps, þ.e. eins oghreppurinn var fyrir skiptin, telur stefndi slíkt engu breyta. Byggt er á þvíað það hefði beinlínis verið óeðlilegt ef eignarhald einstakra spildna innansveitarfélagsins hefði ráðið skiptingu sveitarfélagsins. Sú niðurstaða var íraun einboðin að öðru sveitarfélaginu tilheyrði land vestan Reykjavíkur en hinusveitarfélaginu land austan og norðan Reykjavíkur.Stefndi áréttar að afrétturSeltjarnarneshrepps hins forna sé hefðbundinn samnotaafréttur. Þeir afréttirséu í nær öllum tilvikum þjóðlendur í afréttareign tiltekinna jarða. Beinneignarréttur sé þá í höndum íslenska ríkisins sem hafi ekki áhrif á það innanhvaða sveitarfélagsins viðkomandi afréttur skuli teljast. Þetta hafi veriðstaðfest í fjölmörgum dómum Hæstaréttar. Hingað til hafi enginn hreyft þvísjónarmiði að niðurstaða óbyggðanefndar um eignarréttarlega stöðu afrétta eigiað leiða til breytinga á sveitarfélagamörkum.Staðarmörk stefnanda leiða af tilskipun frá 1803,konungsúrskurði 1835, lagabálkum um stækkun sveitarfélagsins og samþykktum sembirtar hafa verið í B-deild Stjórnatíðinda.Verði ekki fallist á aðniðurstaða félagsmálaráðherra frá 1948 skeri úr um ágreining sveitarfélagannaþá telur stefndi Kópavogsbær að skoða verði tilskipun, úrskurð, lagabálka ogsamþykktir sem eru grundvöllur að stofnun og tilvist stefnanda., Stefndi vísarí því sambandi til þess að Reykjavíkurborg hafi orðið að sjálfstæðu sveitarfélagimeð tilskipun frá 1803. Lögsaga Reykjavíkur hafi síðan stækkað verulega meðúrskurði frá 1835 og svo enn frekar á grundvelli laga frá Alþingi. Hvorki ítilskipununum né í lögum um stækkun borgarinnar finnist hins vegar minnstavísbending um að lögsögumörk Reykjavíkur hafi átt að ná til þess upplands semer afréttarland jarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna.Stefndi vísar til þess aðstefnandi Reykjavíkurborg hafi orðið til með þeim hætti að lagt hafi verið tilsveitarfélagins skilgreint land sem áður tilheyrði lögsögunágrannasveitarfélaganna. Jafnframt hafi borgarlandið stækkað verulega viðsameiningu Kjalarneshrepps árið 1998. Kaupstaðarlóðin Reykjavík hafi orðið aðsérstöku lögsagnarumdæmi með konunglegri tilskipun 15. apríl 1803. Meðkonungsúrskurði 24. febrúar 1835 hafi síðan nokkrar jarðir verið lagðar undirbæinn. Stækkun Reykjavíkur átti sér í framhaldinu ávallt stað með sérstökumlögum, sbr. lög nr. 3/1892, 5/1894,13/1903, 46/1923, 49/1929, 57/1942, 52/1943, 30/1978, 22/1988 og17/1998.Af hálfu stefnda er byggt á þvíað land innan staðarmarka Reykjavíkur sé hvorki meira né minna en leiðir afþeim tilskipunum, úrskurðum og lögum sem fjalla um stofnun og síðar stækkunborgarlandsins. Hvergi í umræddum lögum sé vikið að því að stefnandi skuli hafalögsögu yfir afréttarlandi Seltjarnarneshrepps hinum forna. Lögsagnarumdæmistefnanda sé því tæmandi talið í tilskipuninni, úrskurðinum, samþykktum ogtilvitnuðum lögum. Er þannig byggt á að land innan lögsögumarka Reykjavíkurmegi skilgreina með jákvæðum hætti, nánar tiltekið sem það land sem tilheyrirborginni samkvæmt tilvituðum lögum og ákvörðunum. Land innan staðarmarkastefnda Kópavogs verði síðan að skilgreina sem allt land Seltjarnarneshreppshins forna sem liggur norðan og austan við land Reykjavíkurborgar. Í þessusamhengi telur stefndi rétt að nefna að mikið land innan óumdeildra staðarmarkastefnanda tilheyrði áður jörðum í Mosfellssveit, sbr. lög nr. 46/1923, 46/1929 og 52/1943. Þærjarðir sem stefnandi eignaðist með þeim lögum áttu afrétt á Mosfellsheiði. Meðsömu rökum og stefnandi teflir fram í þessu máli mætti allt eins segja aðMosfellsheiði ætti að skipa innan staðarmarka borgarinnar.Stefndivísar til þess að nokkur dæmi séu um það hérlendis að þéttbýliskjarnar hafiverið gerðir að sjálfstæðum sveitarfélögum og þeim lagt til land með sérstökumlögum frá Alþingi eða ákvörðunum sem stafa frá hinu opinbera. Eðli málsinssamkvæmt haldist staðarmörk móðursveitarfélagsins óbreytt fyrir utan það landsem skýrlega hefur verið lagt til hins nýja sveitarfélags. Auk stefnanda meginefna sem dæmi Hveragerði sem er byggt úr jörðinni Vorsabæ í Ölfusi en sú jörðátti upprekstarrétt á Ölfusafrétt. Þrátt fyrir að Hveragerði sé fjölmennarasveitarfélag en Ölfus þá hafi aldrei verið hreyft hugmyndum í þá átt aðÖlfusafréttur skuli vera innan staðarmarka Hveragerðis.Sjónarmið um beitarafnot leiða til þess að afrétturSeltjarnarneshrepps hins forna skuli vera innan staðarmarka stefnda,Kópavogsbæjar.Af hálfu stefnda er í þriðja lagibyggt á að því að ef beitarafnot jarða verði látin hafa vægi við niðurstöðumálsins þá leiði það hvað sem öðru líður til þess að hið umþrætta svæði skulivera innan staðarmarka stefnda, Kópavogs. Í því sambandi er vísað til þess aðeina lögbýlið sem í dag reki á afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna séVatnsendi í Kópavogi. Stefndi vísar til þess að þegarágreiningur um lögsögu afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna rataði fyriróbyggðanefnd síðla árs 2010 voru í gildi eldri sveitarstjórnarlög nr. 45/1998.Samkvæmt I. bráðabirgðaákvæði við lögin var óbyggðanefnd falið úrskurðarvald íágreiningsmálum um staðarmörk sveitarfélaga. Í 3. mgr. bráðabirgðaákvæðisinssagði: ,,Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélagsupprekstrarrétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neinssveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitarfélags. Ef íbúar fleirien eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst samkomulagum til hvers þeirra hann skuli teljast sker úr um málið óbyggðanefnd, semstarfar samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendnaog afrétta. Óbyggðanefnd skal einnig skera úr ágreiningi sem rís vegna 2. mgr.“Stefndi vísar til þess að ínúgildandi sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011 sé ekki að finna heimildir tilhanda óbyggðanefnd til að úrskurða um staðarmörk sveitarfélaga. Í 1. mgr. 4.gr. núgildandi sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 segi að sveitarfélög hafi,,ákveðin staðarmörk sem ráðast af útmerkjum þeirra fasteigna, þ.m.t.þjóðlendna, sem innan þeirra liggja.“ Stefndi, Kópavogsbær, byggir áþví að sjónarmið um upprekstrarrétt leiði ótvírætt til þeirrar niðurstöðu aðafrétti Seltjarnarneshrepps hins forna skuli skipað innan staðarmarka þesssveitarfélags. Fyrir liggur að það landsvæði sem tekist er á um er afrétturjarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna, nú Seltjarnarneskaupstað, Kópavogsbæog Reykjavíkurborg, í skilningi 1. gr. og b liðar 7. gr. laga nr. 58/1998.Staðreyndin sé hins vegar sú að í áratugi hafi Vatnsendi verið eina jörðin semnýtti upprekstrarréttinn en sú jörð sé innan staðarmarka stefnda,Kópavogsbæjar. Að öðru leyti hafi afrétturinn einungis verið nýttur afeinstaklingum sem hafi ekki tengingu við ákveðna jörð úr Seltjarnarneshreppihinum forna.Stefndi, Kópavogsbær vísar tilþess að þegar Seltjarnarneshreppi hinum forna hafi verið skipt upp árið 1948 þáhafi sauðfjáreign tengd tilteknum jörðum verið mest í Kópavogi af þeimsveitarfélögum sem um ræðir. Í fasteignabók frá árinu 1942 megi finna yfirlitum sauðfjáreign í Seltjarnarneshreppi. Þær jarðir sem síðar komu í hlutstefnda, Kópavogsbæjar, eru þar skráðar með samtals 345 sauðfjár. Nánartiltekið eru 10 sauðfjár í Digranesi, 40 í Fífuhvammi, 90 í Gunnarshólma, 85 íLækjarbotnum og 120 í Vatnsenda. Á þeim jörðum sem árið 1948 urðu hlutiréttargæslustefnda var skráð 200 sauðfjár. Nánar tiltekið 50 í Nesi I, 50 íNesi II, 10 í Hrólfsskála, 20 í Bakka, 50 í Viðey og 20 í Engey. Síðastnefndareyjar urðu síðar hluti stefnanda en að öðru leyti finnast ekki upplýsingar umsauðfjáreign á jörðum í Reykjavík. Það liggur hins vegar fyrir að nokkur fjöldieinstaklinga í Reykjavík hélt sauðfé.Stefndi, Kópavogsbær hefur að meginstefnu farið meðskipulagsvald á svæðinu.Stefndi vísar einnig til þess aðhann hafi að meginstefnu til farið með skipulagsvald á svæðinu, sbr. t.d.niðurstöðu skipulagsstjórnar ríkisins 23. mars 1988, umhverfismatsferli vegnaBláfjallavegar og Bláfjallaleiðar árið 1995 og deiliskipulag fyrirBláfjallasvæðið sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda hinn 11. apríl 2005. Byggt er á því að stefndi,Kópavogsbær, hafi að meginstefnu til farið með skipulagsvald á svæðinu,innheimt fasteignagjöld og fleira. Í því sambandi megi nefna innheimtufasteignagjalda á mannvirki Svifflugfélags Íslands við Sandskeið. Þá hafiFlugmálafélag Íslands leitað til stefnda, Kópavogsbæjar um aðstöðu tilframkvæmda á Sandskeiði 19. mars 1976. Jafnframt hafi stefndi Kópavogsbærinnheimt gjald fyrir efnistöku á Sandskeiði ásamt réttargæslustefnda. Stefndi bendir á að álitaefniðhafi vel staðið fyrst og fremst um það hvort afrétturinn ætti að falla innanstaðarmarka réttargæslustefnda eða stefnda Kópavogsbæjar. Í minnispunktum Skipulags ríkisins sem fólu ísér athugasemdir vegna afréttarskrár frá 5. nóvember 1989 segir t.a.m. að orkaðgeti tvímælis til hvaða sveitarfélags afréttur skuli teljast stjórnsýslulegaséð. Er tekið sem dæmi sá afréttur sem stefndi Kópavogur og eigi samaneiga saman upprekstrarrétt í, en ekki hafi enn gengið á lögmætan hátt frá þvítil hvors sveitarfélagsins hann skuli teljast stjórnsýslulega séð.Stefndi vísar að þessu leyti tiltil fundargerðar Skipulagsstjórnar ríkisins frá 23. mars 1988 en þar segir aðskipulagstillögur er varða Bláfjöll þurfi að samþykkja í bæjarstjórn stefnda,Kópavogsbæjar. Deiliskipulag fyrir svæðið þurfi einnig að fara fyrirbæjarstjórn sem jafnframt fari með byggingareftirlit á svæðinu. Á þeim tímahafi einnig legið fyrir svæðisskipulagskort frá október 1987 þar sem stærstuhluti landsins var skilgreindur innan lögsagnarumdæmis stefnda Kópavogsbæjar.Stefndi vísar enn fremur tilumhverfismatsferlis vegna Bláfjallavegar og Bláfjallaleiðar árið 1995 ogdeiliskipulags fyrir Bláfjallasvæðið sem birt var í B-deild Stjórnartíðindahinn 11. apríl 2005.. Telur stefndi þetta allt til sanninda um að skipulagsvaldá svæðinu hafi verið á könnu Kópavogsbæjar.Í því sambandi er vakin athygli ágreinargerð með aðalskipulagi Kópavogs 1988 – 2008. Á bls. 84 í greinagerðinnisegir að afrétturinn, sem kallaður er Sandskeið og Bláfjöll, sé innan lögsögustefnda Kópavogsbæjar. Í sama riti segi á bls. 87 að mörk lögsagnarumdæmisstefnda Kópavogs nái að sýslumörkum Árnessýslu.Stefndi vísar til þess að ímálinu liggi fyrir að aðalskipulag stefnanda hafi auðkennt landsvæðið suðaustanvið Elliðavatn sem land innan staðarmarka borgarinnar. Stefndi byggir á því aðþetta skýrist eingöngu af því að stefnandi hélt því lengi vel fram aðeignarland Elliðavatns næði allt að Bláfjöllum. Með dómi Hæstaréttar í máli nr.685/2008 var hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að eignarland Elliðavatnsnæði ekki lengra en að línu sem dregin væri frá Húsfelli í Markhól. Að öðruleyti megi segja að skipulagsleg aðkoma stefnanda að hinu umþrætta svæði sélítil sem engin.Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna liggur að stærrihluta að óumdeildu staðarmarkalandi stefnda Kópavogs. Stefndi telur að leggja megi tilgrundvallar að hið umþrætta land afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna liggiað mun stærra leyti að óumdeildu staðarmarkalandi stefnda, Kópavogs heldur enað landi sem er innan óumdeildra staðarmarka stefnanda. Þá liggi líka fyrir aðí aðalskipulagi sveitarfélaganna síðustu áratugina hafi meirihluti landsinsverið skilgreindur innan staðarmarka stefnda, Kópavogsbæjar.Stefndi vísar í þessu sambanditil þess að í 4. mgr. I. bráðabirgðarákvæðis eldri sveitarstjórnarlaga nr.45/1998 hafi verið kveðið á um að þegar óbyggðanefnd úrskurðaði um það hvaðalandsvæði skyldi teljast þjóðlenda ætti nefndin að kveða á um hvernig þeimhluta þess sem ekki telst afréttur skuli skipað innan staðarmarkasveitarfélaga. Skyldi miðað við að framlengja staðarmörk aðliggjandisveitarfélaga inn til landsins, þar með talið á jöklum, en þó þannig að fylgtværi náttúrulegum mörkum eða mörkum sem byggjast á sérstökum heimildum ummörkin, þar sem nefndin telur það betur eiga við. Stefndi telur að samkvæmt efnisínu hafi framangreint ákvæði einungis átt við um þær þjóðlendur sem voru ekkijafnframt afréttur. Ákvæðið eigi því ekki við í þessu máli. Hins vegar byggirstefndi, Kópavogsbær á því að ásamt öðru sé málefnalegt að horfa til þess hvaðasveitarfélag standi landfræðilega næst því svæði sem deilt er um. Vísað er tilþess að hið umþrætta land afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna liggi að munstærra leyti að óumdeildu staðarmarkalandi stefnda, Kópavogs heldur en aðóumdeildu staðarmarkalandi stefnanda Reykjavíkurborgar. Stefndi telur að í stefnu málsins sé ranglegabyggt á því að land stefnanda í Heiðmörk sé aðliggjandi að afréttiSeltjarnarneshrepps hins forna. Hið rétta sé að stefndi Kópavogsbær er eigandiað 590 hektara landi sunnan Heiðmerkurgirðingar en norðan afréttarSeltjarnarneshrepps hins forna. Það land sé að sjálfsögðu innan staðarmarkastefnda Kópavogs. Sunnan Vatnsenda eigi stefndi Kópavogsbær land að afréttinumá 3.730 metra belti. Stefndi Kópavogur eigi síðan líka land að afréttinum fyrirlandi Lækjarbotna á 4.213 metra belti. Stefnandi Reykjavík eigi hins vegar baraland að afréttinum fyrir landi Elliðavatns samtals 4.291 metra. Beltið norðanvið afréttinn tilheyri því stefnda Kópavogsbæ að 65% hluta en stefnandaeinungis að 35% hluta. Landfræðileg rök standi því til þess að afrétturinnskuli vera innan lögsögumarka stefnda Kópavogs.Sérstök mótmæli við sjónarmið stefnanda.Stefndi Kópavogsbær mótmælirharðlega þeim sjónarmiðum stefnanda sem lúta að því að íbúafjöldi, umfangstjórnsýslu eða eignarhald á lausafé innan afréttar geti haft þýðingu þegarkomist er að niðurstöðu um hvaða sveitarfélag skuli hafa lögsögu áþjóðlendunni. Stefndi telur slík sjónarmið hvorki styðjast við ákvæði settralaga né dómafordæmi. Stefndi áréttar þó að Kópavogsbærsé næst stærsta sveitarfélag landsins og er afar vel í stakk búið til að faraáfram með stjórnsýslu á afréttinum. Sveitarfélagið hafi sömu hagsmuni ogstefnandi af því að afrétturinn sé nýttur skynsamlega meðal annars með hliðsjónaf því að hann sé vatnsforðabúr beggja sveitarfélaganna. Hins vegar er bent áað borholur sveitarfélaganna eru staðsettar í eignarlandi með óumdeildumstaðarmörkum, þ.e. í landi Vatnsenda og Elliðavatni.Stefndi vísar á bug þeirristaðhæfingu stefnanda að stefndi, Kópavogsbær, hafi á einhverjum tímapunktiviðurkennt að stefnandi væri aðalrétthafi afréttarins. Slíkt sé einfaldlegarangt. Þá er vara- og þrautavarakröfu stefnanda mótmælt og vísast til allrasömu málsástæðna og reifaðar hafa verið hér að framan. Stefndi fær enn fremurekki séð að skilyrði séu til þess að lögum að skipa sömu þjóðlendunni innanstaðarmarka fleiri en eins sveitarfélags. Komist dómurinn hins vegar að þeirriniðurstöðu að það sé mögulegt þá gerir stefndi, Kópavogsbær, hvað sem öðrulíður kröfu um að öllu landi sunnan og suðvestan við jarðirnar Lækjarbotna ogVatnsenda verði áfram skipað innan staðarmarka stefnda Kópavogsbæjar.IV. . Afmörkun ágreinings. Stefnandi krefst þess aðallega allriþjóðlendu innan afréttar Seltjarnarneshrepps hins forna eins og hún var ákveðinmeð dómi Hæstaréttar 29. október 2009 í máli nr. 685/2008 verði skipað innanstaðarmarka Reykjavíkurborgar. Í umræddum dómi staðfesti Hæstiréttur úrskurðóbyggðanefndar í máli 2/2004 um að Afréttur Seltjarnarneshrepps hins forna væriþjóðlenda og jafnframt afréttur jarða í Seltjarnarneshreppi hinum forna, núSeltjarnarneskaupstað, Kópavogsbæ og Reykjavíkurborg, í skilningi 1. gr. ogb-liðar 7. gr. laga nr. 58/1998. Svæðið er afmarkað svo í úrskurðióbyggðanefndar:„Frá Sýslusteini austan Lyklafells eftir árfarvegiLyklafellsárinnar fyrir sunnan Lyklafell og niður í Nautapoll. Úr Nautapollimeðfram heiðarbrún í vatnsfarveginn við norðurenda Vatna-ássins. Úr því ræðurnorðurkvísl Lyklafellsárinnar þangað til hún fellur í Fossvallaá. Syðstakvíslin af Fossvallaám frá Lækjarmóti, sem rennur frá bænum, ræður upp að þúfu,sem stendur í Holtstanga fyrir neðan Neðrivötn, þaðan til útsuðurs ímógrýtisklett, með rauf í, er snýr suður, þaðan í Sandfellshnjúk. Þaðan tilnorðvesturs í suðvesturhorn á Selfjalli og þaðan í Markhól. Úr Markhól íHúsfell, þaðan í Þríhnjúka og áfram í Bláfjallahorn. Síðan eftir hæstu tindumBláfjalla í stöpul á Vífilsfelli. Þaðan í fyrrgreindan Sýslustein.“Með fyrrgreindum dómi sínum staðfestiHæstiréttur jafnframt niðurstöðu óbyggðanefndar um mörk þjóðlendunnar að öðruleyti en því að dómurinn taldi að mörk þjóðlendu og eignarlands skyldu miðastvið línu sem dregin væri frá Sandfellshnjúki að Markhóli í stað þess að miðastvið línu frá Sandfellshnjúk í suðvesturhorn á Selfjalli og þaðan í Markhól.Þessi afmörkun verður því lögð til grundvallar máli þessu. Niðurstaðaóbyggðanefndar um að landsvæðið væri jafnframt afréttur jarða íSeltjarnarneshreppi hinum forna, nú Kópavogsbæ, Reykjavíkurborg ogSeltjarnarneskaupstað var ekki borin undir dómstóla og kemur því ekki tilendurskoðunar í máli því sem hér er til umfjöllunar. Ágreiningurinn sem aðalkrafastefnanda snýr að lýsir sér í því hvort afrétti Seltjarnarneshrepps hins fornaskuli skipað innan staðarmarka stefnanda eða stefnda. Stefnandi gerir í þvísambandi ýmsar athugasemdir við forsendur úrskurðar óbyggðanefndar frá 20. júní2014 í máli nr. S-1/2011 þar sem óbyggðanefnd komst að þeirri niðurstöðu að afréttiSeltjarnarneshrepps hins forna skyldi skipað innan staðarmarka Kópavogsbæjar.Að sama skapi er ljóst að stefndi telur að úrskurðurinn sé reistur á lögmætumforsendum en í málatilbúnaði hans er að mestu leyti tekið undir þau sjónarmiðsem lýst er í úrskurði nefndarinnar. Þrátt fyrir að óbyggðanefnd hafiúrskurðað um ágreining aðila á stjórnsýslustigi og að þær málsástæður og þaulagarök sem aðilar hafa teflt fram í málinu lúti að verulegu leyti að forsendumí fyrrgreindum úrskurði óbyggðanefndar hefur stefnandi ekki beint kröfu umógildingu úrskurðarins að stefndu. Með hliðsjón af þeim málsástæðum sem fram koma af hans hálfu í stefnu erhins vegar ljóst að kröfur hans lúta allar að úrskurði nefndarinnar erefnislega hnekkt. Þar sem óbyggðanefnd gegnir hlutverki sjálfstæðsúrskurðaraðila á stjórnsýslustigi og að íslenska ríkið á sjálft enga lögvarinnahagsmuna að gæta í málinu verður að telja átölulaust að því hafi ekki veriðstefnt til varnar í málinu, enda verður ekki séð að réttarfarsleg nauðsynstandi til þess því að ríkið geti látið málið til sín taka.2.Sjónarmið sem leggja verður tilgrundvallar þegar staðarmörk sveitarfélaga eru ákveðin. Ljóst er að sveitarfélög hafaverið grundvallareiningar í íslenskri stjórnskipan landsins allt fráþjóðveldisöld. Þannig var í 9. kafla framfærslubálks Jónsbókar kveðið á um að„Löghreppar [skyldu] vera svo sem að fornu hafa verið“ en með því var lögfestsú skipting landsins í sveitarfélög sem þegar var orðin. Eins og vikið er að íúrskurði óbyggðanefndar frá 20. júní 2014 var sjálfstjórn sveitarfélaga hinsvegar afnumin í reynd árið 1809 þegar hreppstjórar voru gerðir að umboðsmönnumríkisvaldsins og þeim jafnframt fækkað. Sjálfstjórn sveitarfélaga varsíðan komið aftur á með konungstilskipun frá 4. maí 1872 um sveitarstjórn áÍslandi. Í 1. gr. tilskipunarinnar var kveðið á um að stjórn sveitamálefna ísveitum landsins skyldi falin á hendur hreppsnefnd í hverjum hreppi, sýslunefndí hverri sýslu og einu sameinuðu amtsráði í ömtum landsins. Tilskipunin hafðiekki að geyma ákvæði um hvernig staðarmörk sveitarfélaga skyldu ákvörðuð. Tilskipunin var síðan felld úrgildi með setningu sveitarstjórnarlaga nr. 7/1905 en í 1. gr. þeirra sagði að„Sýslur á landinu [skyldu] vera sömu og nú [væru]; sömuleiðis sýslnamörk“ og „Sama[væri] um hreppa í hverri sýslu og hreppamörk.“ Þá sagði í 3. gr. laganna: „Stjórnarráðið hefur heimild til að skipta hreppi,sameina hreppa og breyta hreppamörkum. Eigi má neina slíka breyting gera, nemaeptir beiðni hreppsnefnda þeirra, er hlut eiga að máli, og meðmælumsýslunefndar, nema þegar svo stendur á sem segir í 4. gr.“ Í 4. gr. laga nr. 7/1905 varkveðið á um að ef kauptún eða þorp hefði 300 íbúa eða fleiri hefði það rétt tilað fá sérstaka sveitarstjórn og verða hreppur út af fyrir sig með þeimummerkjum sem stjórnarráðið ákvæði eftir tillögum hreppsnefndar ogsýslunefndar. Í lögunum var ekki að finna frekari efnisreglur um hvernig mörkmilli sveitarfélaga skyldu ákvörðuð. Sveitarstjórnarlög nr. 12/1927leystu sveitarstjórnarlög nr. 7/1905 af hólmi. Ákvæði 1. gr. þeirra varsamhljóða 1. gr. eldri laga um að hreppamörk skyldu vera þau sömu og þá voru. Í3. gr. laganna var enn fremur að finna heimild til handa atvinnumálaráðherratil að skipta hreppi, sameina hreppa og breyta hreppamörkum. Sú heimild varsama efnis og stjórnarráðinu var veitt með 3. gr. sveitarstjórnarlaga nr.7/1905 og skilyrðin fyrir beitingu hennar hin sömu. Með ríkisstjóraúrskurði 22.des. 1942, samanber auglýsingu nr. 101/1942, voru sveitarstjórnarmálefni færð íhendur félagsmálaráðherra. Sveitarstjórnarlög nr. 12/1927 voru síðanafnumin með setningu sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961 en í 1. mgr. 1. gr. þeirralaga sagði: „Ríkið skiptist í sveitarfélög, sem ráða sjálfmálefnum sínum, undir yfirstjórn ríkisstjórnarinnar (félagsmálaráðuneytisins)eftir því sem lög ákveða“.Í 2. gr. laganna var kveðið á umað staðarmerki sveitarfélaga skyldu vera hin sömu og þá voru, en ráðuneytiðgæti breytt þeim samkvæmt því sem nánar væri fyrir mælt í 4.−8. gr. Í 4. gr.var síðan ákvæði um að ráðherra skyldi sameina hreppa, þegar þess væri óskað afhlutaðeigandi hreppsnefndum, ef sýslunefndin mælti með því. Með sömu skilyrðumværi ráðuneytinu heimilt að breyta hreppamörkum, samanber þó 7. gr. laganna. Í5. gr. laganna var að finna heimild til handa ráðuneytinu til að sameina hreppnágrannahreppi eftir tillögum sýslunefndar, ef íbúatala viðkomandi hrepps yrðilægri en 100 samfellt í fimm ár. Í 6. gr. voru ákvæði um heimild til að skiptasveitarfélögum í tvennt ef þar væri kauptún eða þorp með yfir 300 íbúa og hinnhluti hreppsins teldi 200 íbúa eða fleiri. Skyldi ráðuneytið ákveða staðarmörkmilli hinna nýju sveitarfélaga eftir tillögum hlutaðeigandi hreppsnefndar ogsýslunefndar. Þá var í 7. gr. ákvæði þess efnis að ráðuneytið gæti skipt hreppi,samkvæmt beiðni hreppsnefndar að fengnum meðmælum sýslunefndar, enda væriíbúatala hvors hrepps, eftir að skipt hefði verið, ekki lægri en 200. Með lögum nr. 52/1972 var bættvið 2. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 58/1961 ákvæði þess efnis að afréttarsvæðisem ekki hefði þegar verið skipað innan staðarmarka sveitarfélags skylditeljast til þess sveitarfélags sem þar ætti eignar- eða afnotarétt. Ef fleirien eitt sveitarfélag ætti aðild að slíku landi og ekki væri samkomulag umhverju þeirra það skyldi tilheyra skæri félagsmálaráðuneytið úr. Ekkert kom þófram um hvaða sjónarmið skyldu ráða niðurstöðu ráðuneytisins þar um. Í greinargerð með frumvarpi þvísem varð að lögum nr. 52/1972 kom að bein ákvæði væru ekki talin vera í lögumum það hver staðarmörk sveitarfélaga væru þegar til afrétta kæmi og nær dragihálendi landsins. Þá kom fram að með hliðsjón af ákvæðum stjórnarskrár og lagaum sjálfstjórn sveitarfélaga væri auðsætt að fá eða engin landsvæði væru þau aðekki skyldu falla undir stjórn sveitarfélags. Um nokkur afréttarlönd væri svoástatt að nokkur óvissa þætti ríkja um það hvaða sveitarfélag hafi þar rétt ogskyldur að sveitarstjórnarlögum. Væri auðsætt að þessi landsvæði ættu og þyrftuað heyra til einhverju sveitarfélagi. Tekið var fram að enginn vafi þætti leikaá um að nýting afrétta ætti eftir að færast mjög í vöxt. Voru í því sambandisérstaklega nefndir miklir uppgræðslu- og ræktunarmöguleikar ásamt framkvæmdumsem ættu sér stað á afréttum sunnanlands til undirbúnings stórvirkjunum. Þætti flutningsmannisú skipan afréttarlands, að því er sveitarstjórn varðar, nærtækust og eðlileg,að það tilheyrði því sveitarfélagi til þar sem það hefði haft eignar- eðaafnotarétt og rækt þær skyldur, sem slíkum rétti fylgdu. Þá kom fram ígreinargerðinni að vera mætti að fleiri en eitt sveitarfélag hefði átt og ættisameiginlega afrétt, og yrði þá í fyrsta lagi að gera ráð fyrir samkomulagiinnbyrðis með þeim um hvernig haga skyldi staðarmörkum. Næðist hins vegar ekkisamkomulag þætti rétt að viðkomandi sýslunefnd skæri úr, en úrskurði hennarmætti skjóta til félagsmálaráðuneytisins. Þessu ákvæði var síðan breytt ímeðförum Alþingis á þann veg að félagsmálaráðuneytið skyldi skera úr slíkumágreiningi en ekki viðkomandi sýslunefnd. Sveitarstjórnarlög nr. 58/1961,með síðari breytingum, voru síðan leyst alfarið af hólmi með setningusveitarstjórnaralaga nr. 8/1986. Í 1. mgr. 1. gr. laganna var kveðið á um aðbyggðin í landinu skiptist í sveitarfélög sem stýrðu sjálf málefnum sínum áeigin ábyrgð.“ Í athugasemdum við 1. gr.frumvarps til laga nr. 8/1986 kemur fram að af rökfræðilegum ástæðum hafi veriðtalið rétt að sneiða hjá því orðalagi að ríkið skiptist í sveitarfélög. Aðrarskýringar er ekki að finna í lögskýringargögnum varðandi þessaorðalagsbreytingu. Í 3. gr. laganna var kveðið á umað sveitarfélag hefði ákveðin staðarmörk og að óheimilt væri að breyta þeimnema með lögum. Þó gæti ráðuneytið breytt mörkum sveitarfélaga í sambandi viðsameiningu þeirra eða til staðfestingar á samkomulagi milli sveitarstjórna. Þákom fram að ættu íbúar tiltekins sveitarfélags upprekstrarrétt í afrétt semekki hefði verið skipað innan staðarmarka neins sveitarfélags skyldi hannteljast til þess sveitarfélags. Þá sagði þar að ef íbúar fleiri en einssveitarfélags ættu upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næðist samkomulag um tilhvers þeirra hann skyldi teljast skæri ráðuneytið úr. Þannig var gerð súbreyting á orðalagi að talað var um upprekstarrétt en ekki eignar- ogafnotarétt eins og í lögunum sem giltu áður. Í athugasemdum með frumvarpinuþví er varð að lögum nr. 8/1986 sagði svo um þessa tilhögun: „Er lagt til að miðað verði við upprekstrarrétt,en ekki eignar- og afnotarétt eins og í núgildandi lögum eins og þeim varbreytt með lögum nr. 53 frá 26. maí 1972, en upprekstrarréttur er eðlilegriviðmiðun eins og eignarrétti að afréttum er háttað, sbr. dóma Hæstaréttar 1955,bls. 108 og 1981, bls. 1584.“ Eins og vikið er að í úrskurðióbyggðanefndar frá 20. júní 2014 vörðuðu umræddir dómar ágreining um eignarréttá Landmannaafrétti en niðurstaðan í þeim var sú að hvorki sveitarfélögin ásvæðinu né íslenska ríkið ættu beinan eignarrétt á afréttinum heldur værieinungis um upprekstrarrétt að ræða.Í 1. mgr. 1. gr. sveitastjórnarlaga nr.45/1998, sem leystu sveitarstjórnarlög nr. 8/1986 af hólmi, sagði að landiðallt skiptist í staðbundin sveitarfélög sem réðu sjálf málefnum sínum á eiginábyrgð. Í athugasemdum með frumvarpi tillaganna kemur fram að talið sé rétt að breyta því ákvæði eldrisveitarstjórnarlaga þar sem fram kom að byggðin í landinu skiptist ísveitarfélög, til að skýrt komi fram að stjórnsýslustigin tvö, þ.e. ríki ogsveitarfélög, nái til landsins alls. Með því væri verið að tryggja að sömustjórnsýslureglur gildi í byggð og afréttum og á svæðum sem eru þar fyrir utan.Enn fremur kemur fram að til að samvinnunefnd um gerð svæðisskipulags fyrirmiðhálendi Íslands geti lokið störfum og viðkomandi yfirvöld komið tillögumnefndarinnar í framkvæmd sé nauðsynlegt að skýr lagaákvæði verði sett umstjórnsýslu sveitarfélaga á miðhálendinu öllu, m.a. á jöklum. Þá var kveðið á um það í 3. gr.laganna að sveitarfélög hefðu ákveðin staðarmörk og óheimilt væri að breytaþeim nema með lögum. Þá voru með lögunum settar ítarlegri efnisreglur umstaðarmörk sveitarfélaga heldur en eldri sveitarstjórnarlög höfðu að geyma. Þærreglur komu fram í I. ákvæði til bráðabirgða en það ákvæði var svohljóðandi: „Vegna ákvæðis 1. mgr. 1. gr. laganna skal þeimhlutum landsins, þar með talið jöklum, sem ekki hefur þegar verið skipað innanstaðarmarka sveitarfélaga á grundvelli 1. eða 3. gr. sveitarstjórnarlaga, nr.8/1986, skipað innan staðarmarka sveitarfélaga með eftirfarandi hætti: Eignarlandi skal skipað innan staðarmarka samasveitarfélags og sú jörð sem það hefur áður tilheyrt nema fyrir liggi sérstakarheimildir um annað. Nú eiga íbúar tiltekins sveitarfélagsupprekstrarrétt í afrétt sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka neinssveitarfélags og skal hann þá teljast til þess sveitarfélags. Ef íbúar fleirien eins sveitarfélags eiga upprekstrarrétt í afréttinn og ekki næst samkomulagum til hvers þeirra hann skuli teljast sker úr um málið óbyggðanefnd, semstarfar samkvæmt lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendnaog afrétta. Óbyggðanefnd skal einnig skera úr ágreiningi sem rís vegna 2. mgr. Þegar óbyggðanefnd úrskurðar að landsvæði skuliteljast þjóðlenda skal nefndin kveða á um hvernig þeim hluta þess sem ekkitelst afréttur skuli skipað innan staðarmarka sveitarfélaga. Skal miðað við aðframlengja staðarmörk aðliggjandi sveitarfélaga inn til landsins, þar með taliðá jöklum, en þó þannig að fylgt sé náttúrulegum mörkum eða mörkum sem byggjastá sérstökum heimildum um mörkin, þar sem nefndin telur það betur eiga við.Óbyggðanefnd getur í þessu tilviki breytt mörkum frá því sem kann að hafa veriðsamið um milli sveitarfélaga, þar með talið samkvæmt heimild í 5. mgr. ákvæðisþessa og 2. mgr. 3. gr. laga þessara, eða þau ákveðin með öðrum hætti. Meðan óbyggðanefnd hefur ekki úrskurðað um einstöklandsvæði, sem ekki hefur verið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga, geturráðherra staðfest samkomulag sem sveitarfélög hafa gert um staðarmörksveitarfélaga á slíkum svæðum. […] Með bráðabirgðaákvæðinu varóbyggðanefnd falið úrskurðarvald um staðarmörk sveitarfélaga. Í lögum umþjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta nr. 58/1998(þjóðlendulögum), er ekki vikið að fyrrgreindu verkefni nefndarinnar samkvæmtbráðabirgðaákvæði eldri sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Í athugasemdum meðfrumvarpi því er síðar varð að þjóðlendulögum er hins vegar vakin athygli áþeirri grundvallarreglu sem fylgt hefur verið hér á landi að stjórnsýslumörksveitarfélaga ráðist af eignarmörkum þeirra fasteigna sem eru innan hverssveitarfélags. Þá segir einnig í athugasemdum með frumvarpinu: „Með úrlausn um mörk þjóðlendna og eignarlanda afhálfu óbyggðanefndar ætti að skapast grundvöllur til að leggja enn frekarigrunn að því að skipa öllu landinu innan staðarmarka sveitarfélaga, en teljaverður rétt að ákvæðum sveitarstjórnarlaga verði breytt til samræmis við þáhugtakanotkun sem viðhöfð er í þessu frumvarpi og settar efnisreglur um hvernigberi að skipa svæðum í þjóðlendum innan staðarmarka sveitarfélaga þegar ekkiverður byggt á afréttarnotum.“Í 1. mgr. 1. gr. núgildandisveitarstjórnarlaga nr. 138/2011 segir að landið skiptist í staðbundinsveitarfélög sem ráði sjálf málefnum sínum á eigin ábyrgð. Um staðarmörksveitarfélaga er síðan fjallað í 4. gr. laganna en 1.-3. mgr. 4. gr. erusvohljóðandi: „Sveitarfélög hafa ákveðin staðarmörk sem ráðastaf útmerkjum þeirra fasteigna, þ.m.t. þjóðlendna, sem innan þeirra liggja.Óheimilt er að breyta mörkum sveitarfélaga nema með lögum. Þrátt fyrir ákvæði2. mgr. getur ráðherra breytt mörkum sveitarfélaga í tengslum við sameininguþeirra eða til staðfestingar á samkomulagi milli sveitarfélaga. Birta skalstaðfestingu ráðherra á breytingum staðarmarka sveitarfélags íStjórnartíðindum.“Um staðarmörk sveitarfélaga ereinnig fjallað í ákvæði I til bráðabirgða í sveitarstjórnarlögum nr. 138/2011en 1. málslið ákvæðisins er mælt fyrir um það að ef fasteign liggi innantveggja eða fleiri sveitarfélaga skuli viðkomandi sveitarfélög ekki síðar en 1.janúar 2013 hafa komist að samkomulagi um breytingu á mörkum viðkomandi sveitarfélagaþannig að fullnægt sé ákvæðum 4. gr. laganna. Fyrir liggur að ekki hefur náðstsamkomulag milli aðila á grundvelli bráðabirgðaákvæðisins.Að mati dómsins fer um úrlausnþess sakarefnis sem mál þetta lýtur að eftir ákvæðum núgildandisveitarstjórnarlaga nr. 138/2011. Í því sambandi verður að horfa til þess að ííslenskum rétti hefur það grundvallarsjónarmið verið talið gilda um skil eldrilaga og yngri að réttarstaða einstaklinga, lögaðila og stofnana á borð viðsveitarfélög ákvarðist af lögum eins og þau eru hverju sinni. Þannig verðialmennt að ráða málum til lykta á grundvelli reglna í nýjum lögum, enda þóttatvik sem ráða beitingu lagareglu hafi átt sér stað að einhverju leyti fyrirgildistöku hennar.Með hliðsjón af því sem að framaner rakið verður að leggja til grundvallar að samkvæmt 4. gr. laga nr. 138/2001ráðist staðarmörk sveitarfélaga af útmerkjum þeirra fasteigna, þ.m.t.þjóðlendna, sem innan þeirra liggja. Í athugasemdum við ákvæðið ífrumvarpi því er varð að lögum nr. 138/2001 kemur fram að í ákvæðinu felist þaðnýmæli að skýrlega sé kveðið á um þetta atriði í lögum. Fasteign geti þannigeftirleiðis ekki fallið innan tveggja eða fleiri sveitarfélaga. Af sömuathugasemdum verður enn fremur ráðið umrædd regla helgist af sjónarmiðum um aðmikilvægt sé að tryggja að ekki leiki vafi um valdbærni einstakra sveitarfélagasem stjórnvalda, m.a. um áætlunargerð og landnotkun. Þá kemur þar jafnframtfram að í ákvæðinu felist einnig það nýmæli að gengið sé út frá því aðþjóðlendur muni nú skiptast í fleiri fasteignir sem þá taki eftir atvikum miðaf staðarmörkum sveitarfélaga „eins og þau eru nú skilgreind eða verðaskilgreind af óbyggðanefnd“, eins og segir í frumvarpinu. Í athugasemdum meðákvæði I. til bráðabirgða segir að rétt sé að taka fram að ákvæði laga umafréttarmálefni, þjóðlendur o.fl. gildi um skiptingu þjóðlenda millisveitarfélaganna. Í ljósi þeirra ummæla sem framkoma í lögskýringargögnum við 4. gr. laga nr. 38/2011 er ekki útilokað að samaþjóðlendan geti skipst niður í fleiri fasteignir sem eftir atvikum skipast þáinnan mismunandi sveitarfélaga, ef gögn málsins og málefnaleg sjónarmið leiðatil þeirrar niðurstöðu. Þegar litið er til forsendna ogniðurstöðu dóms Hæstaréttar frá 29. október 2009 í máli nr. 685/2008 leikurhins vegar enginn vafi á því að landssvæðið sem aðalkrafa stefnanda lýtur aðtelst sjálfstæð fasteign í skilningi laga og að útmerki hennar liggja fyrir. Afþví atriði og þeim sjónarmiðum sem rakin eru hér að framan leiðir að henniverður ekki skipað innan staðarmarka mismunandi sveitarfélaga. Eins og vikið er að í úrskurðióbyggðanefndar frá 20. júní 2014 veitir ákvæði 4. gr. laga um að staðarmörksveitarfélaga ráðist af útmerkjum þeirra fasteigna sem eru innan þeirra ísjálfu sér ekki tæmandi leiðsögn um hvaða sjónarmið skuli ráða niðurstöðu umskipan þjóðlendna innan staðarmarka sveitarfélaga. Þegar tekin er afstaða tilþess hvaða sjónarmið ber að leggja til grundvallar við ákvörðun staðarmarkaþess landssvæðis sem aðalkrafa stefnanda lýtur að verður því að mati dómsins aðlíta til þeirra sjónarmiða sem lýst er í athugasemdum við ákvæðið en þar er ísenn gert ráð fyrir að byggt verði á fyrirliggjandi skilgreiningum ástaðarmörkum sveitarfélaga sem og ákvæðum laga um afréttarmálefni, þjóðlenduro.fl. Í ljósi þeirra sjónarmiða semgengið er út frá í lögskýringargögnum um að mikilvægt sé að ekki ríki óvissa umvaldbærni sveitarfélaga og þess að ákvæði laga gerðu samfellt ráð fyrir því frá1905 til 1972 að það væri ráðherra að ákveða staðarmörk sveitarfélaga, að svo mikluleyti sem ekki væri kveðið á um þau í lögum, og þeirrar staðreyndar að ekki vartekin afstaða til þess hver staðarmörk sveitarfélaga væri þegar til afréttakæmi fyrr en með lagabreytingu 1972, er að mati dómsins ekki óeðlilegt að gangaút frá því að við ákvörðun staðarmarka verði fyrst verði litið til þess hvortsvæði því sem aðalkrafa stefnanda lýtur hafi þegar að meira eða minna leytiverið skipað innan staðarmarka sveitarfélaga með lögmætri ákvörðun, eins ogmiðað er við í úrskurði óbyggðanefndar frá 20. júní 2014. Ef svo er ekki, verðihins vegar litið til annarra sjónarmiða við sveitarfélagamarka, svo sem hverjirhafi átt upprekstrarrétt á afrétt. 3.Niðurstaða dómsins.Ekki er um það deilt í máli þessuað jörðin Reykjavík var áður innan Seltjarnarneshrepps hins forna. Eins ograkið er í kafla II hér að framan var kaupstaðarlóðin Reykjavík gerð aðsérstöku lögsagnarumdæmi með konunglegri tilskipun hinn 15. apríl 1803 enlögsagnarumdæmið var síðan stækkað með því að tilteknar jarðir voru lagðar undirþað með lagasetningu, sbr. t.d. lög nr. 5/1894, 46/1923 og 49/1929. Í þeimlögum kemur ekki fram að réttur jarðanna til afréttar sé af þeim tekinnsamhliða því að þær séu lagðar undir Reykjavík. Af gögnum málsins verður ráðið aðSeltjarnarneshreppur og Reykjavík hafa farið sameiginlega með forræðiafréttarins, samanber landamerkjadeilu við eiganda jarðarinnar Elliðakots semlauk með dómi merkjadóms 12. apríl 1892. Ekki verður heldur séð í gögnummálsins að fyrir liggi heimildir um að afrétturinn hafi verið lagður undirReykjavík þó svo að tilteknar jarðir í sveitarfélaginu ættu þarupprekstrarrétt. Fyrir liggur að stefndi varð tilsem sjálfstætt sveitarfélag með ákvörðun félagsmálaráðuneytisins, dags. 10.desember 1948, um skiptingu Seltjarnarneshrepps í tvö sveitarfélög. Í þeirriákvörðun ráðuneytisins kemur fram að samkvæmt beiðni hreppsnefndarSeltjarnarneshrepps og meðmælum sýslunefndar Kjósarsýslu um skiptinguSeltjarnarneshrepps í tvö hreppsfélög, skipi ráðuneytið fyrir um samkvæmtsveitarstjórnarlögum nr. 12 frá 31. maí 1927 að Seltjarnarneshreppi íKjósarsýslu skuli skipt í tvö hreppsfélög er nefnist Seltjarnarneshreppur ogKópavogshreppur. Í ákvörðuninni var mælt fyrir umað Seltjarnarneshreppur tæki yfir Seltjarnarnes vestan Reykjavíkur og ætti sameiginlegmörk með Reykjavíkurkaupstað að austan, en að öðru leyti réði strandlengjanessins þeim hreppi. Honum fylgdu einnig þær eyjar sem áður höfðu tilheyrtSeltjarnarneshreppi. Hins vegar var kveðið á um að Kópavogshreppur tæki yfirþann hluta Seltjarnarneshrepps hins forna sem væri sunnan og austan Reykjavíkuren hreppamörk hins nýja hrepps voru ákveðin með eftirfarandi hætti: „Að norðan lögsagnarumdæmi Reykjavíkur aðElliðakotslandi í Mosfellshreppi en eftir það ráði að norðan og austanlandamerki jarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands ogLækjarbotna í Kópavogshreppi. Að sunnan ráði hreppamörkum landamerki jarðannaVífilsstaða, Hofsstaða og Arnarness í Garðahreppi og Vatnsenda, Fífuhvamms,Smárahvamms og Kópavogs í Kópavogshreppi til sjávar í Kópavogi, þar sem samankomi landamerki Arnarness og Kópavogslands, en þaðan ráði strandlengjan aðvestan í Fossvogslækjarós.“Jafnframt kemur fram í ákvörðuninni aðfjallskil og refaeyðing á afrétti skuli vera sameiginleg, þar til hreppsnefndirákveði annað með samþykki sýslunefndar Kjósarsýslu. Auglýsing um þetta var birtí B-deild Stjórnartíðinda. Dómurinn telur engan vafa leika áþví að félagsmálaráðuneytið var á þessum tíma bært að lögum til að mæla fyrirum skiptingu Seltjarnarneshrepps, að uppfylltum þeim skilyrðum sem fram komu íþágildandi sveitarstjórnarlögum nr. 12/1927 og að teknu tilliti til þeirrartilfærslu á málefnum sveitarfélaga frá atvinnumálaráðherra til forsætisráðherraog síðar til félagsmálaráðherra sem rakin er í kafla II hér að framan. Þauskilyrði fólust einkum í því að fyrir lægi beiðni viðkomandi hreppsnefndar ogmeðmæli viðkomandi sýslunefndar. Ekki verður annað séð af gögnum málsins en aðumrædd skilyrði hafi verið uppfyllt. Af málatilbúnaði stefnanda Reykjavíkurborgarverður hins vegar ráðið að Reykjavíkurborg telji ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins hafa verið haldna slíkum annmörkum að hún verði ekkilögð til grundvallar við ákvörðun staðarmarka Reykjavíkurborgar ogKópavogsbæjar. Þannig er því haldið fram í málatilbúnaði stefnanda að bréffélagsmálaráðuneytisins frá 10. desember 1948, um skiptingu Seltjarnarneshreppsí tvö sveitarfélög, sé óskýrt og að ákvörðunin sem í bréfinu felst sé byggð ámisskilningi ráðuneytisins um afréttarsvæðið enda hafi ekkert verið hugað aðþví að Reykjavíkurborg hafi átt mikilla hagsmuna að gæta á þessum afrétti.Ráðuneytið hafi þarna verið að staðfesta samning um skiptingu í tvösveitarfélög og byggt á upplýsingum sem fulltrúar þeirra sveitarfélaga, þ.e.Seltjarnarneshrepps og Kópavogshrepps, veittu ráðuneytinu. Stefnandi telur að leiða megigetum að því að ráðuneytið hafi talið að Seltjarnarneshreppur væri sá sami ogSeltjarnarneshreppur hinn forni og vísar að því leyti til orðalags ákvörðunarráðuneytisins frá 10. des. 1948, þar sem segi að ,,Kópavogshreppur [taki] yfirþann hluta Seltjarnarneshrepps hins forna,sem er sunnan og austan Reykjavíkur.“ Enn fremur megi benda á til marks umhversu ófullkomin skiptingin var samkvæmt bréfinu, að landi væntanlegsKópavogshrepps er lýst sem einu eignarlandi sunnan og austan Reykjavíkur ogElliðavatns hvergi getið.Stefnandi telur jafnframt að þaðhafi verið forsenda bréfs félagsmálaráðuneytisins að Seltjarnarneshreppur ættiallan afréttinn sunnan og austan Reykjavíkur. Hugmyndir manna um eignarlandjarðanna tveggja hafi reynst rangar er komið var með ágreininginn fyrirdómstóla í kjölfar þjóðlendukrafna ríkisins. Jarðirnar hafi ekki átt neitt landtil fjalls og því hafi staðarmörkin ekki lengur getað ráðist af ætluðumlandamerkjum. Stefnandi telur að ef farið var út fyrir eignarheimildir gamlahreppsins hafi þessi ákvörðun ekki getað skapað nýjan rétt á kostnað þesssveitarfélags sem átti réttindi á svæðinu og þar af leiðandi tilkall eins oghin sveitarfélögin til lögsögu. Stefnandi vísar enn fremur tilþess að í reynd hafi ekkert verið farið eftir þeirri skiptingu semfélagsmálaráðuneytið ákvað 10. desember 1948. Þannig hafi Kópavogur talið landVatnsenda innan sinna staðarmarka en Reykjavík land Elliðavatns. Af hálfu stefnda er byggt á þvíað með ofangreindri ákvörðun félagsmálaráðuneytisins hafi verið staðfest aðallt land Seltjarnarneshrepps hins forna sunnan og austan Reykjavíkur skyldivera innan hreppamarka Kópavogs (Kópavogshrepps) og fylgja sömu hreppamörkum ogáður, þ.e. ná yfir allan gamla Seltjarnarneshreppinn sunnan og austanReykjavíkur. Byggir Kópavogsbær á því að afréttarlandið sé þar meðtalið ogvísar í því sambandi m.a. til uppdráttar sem ber yfirskriftina „HreppamörkKópavogsbæjar skv. bréfum félagsmálaráðuneytisins 1947−1948“. Merkingar umsveitarfélagamörk á uppdrættinum eru í samræmi við málsástæður stefnda í máliþessu. Aðþví er snertir þá málsástæðu stefnanda að ekki gangi nægilega skýrt fram afákvörðun félagsmálaráðuneytisins frá 10. desember 1948 að Afréttur Seltjarnarneshreppshins forna hafi fallið innan Kópavogshrepps þá kemur fram í ákvörðuninni aðhinn nýi Kópavogshreppur taki yfir þann hluta Seltjarnarneshrepps hins fornasem sé „sunnan og austan“ Reykjavíkur. Þá kemur fram um norðurmörkin að þeimráði lögsagnarumdæmi Reykjavíkur að Elliðakotslandi í Mosfellshreppi en eftirþað ráði að norðan og austan landamerki jarðanna Elliðakots í Mosfellshreppi ogGunnarshólma, Geirlands og Lækjarbotna í Kópavogshreppi. Samkvæmt ákvörðuninniræður að sunnan hreppamörkum landamerki jarðanna Vífilsstaða, Hofsstaða ogArnarness í Garðahreppi og Vatnsenda, Fífuhvamms, Smárahvamms og Kópavogs íKópavogshreppi til sjávar í Kópavogi, þar sem saman komi landamerki Arnarnessog Kópavogslands, en þaðan ráði strandlengjan að vestan í Fossvogslækjarós. Fallast má á þau sjónarmiðstefnanda að sú lýsing sem fram kemur á merkjum hins nýstofnaða Kópavogshreppsí ákvörðun félagsmálaráðuneytisins sé ekki alls kostar nákvæm. Í ákvörðunráðuneytisins er hins vegar gert ráð fyrir að landsvæðið sunnan jarðannaElliðakots í Mosfellshreppi og Gunnarshólma, Geirlands og Lækjarbotna íKópavogshreppi skuli tilheyra Kópavogshreppi, ásamt þeim hlutaSeltjarnarneshrepps hins forna sem sé austan Reykjavíkur. Í ljósi þessara forsendnaráðuneytisins og þeirra gagna sem lögð hafa verið fram í málinu fær dómurinnekki séð hvernig þar geti verið um að ræða annað svæði en AfréttSeltjarnarneshrepps hins forna, eins og rakið er í úrskurði óbyggðanefndar frá20. júní 2014. Ákvörðun félagsmálaráðuneytisins er því nægilega skýr til þessað hún verði lögð til grundvallar í þessu máli um staðarmörk stefnanda ogstefnda. Eins og áður segir hefurstefnandi einnig teflt fram þeim málsástæðum að ekki sé rétt að byggja áákvörðun félagsmálaráðuneytisins við úrlausn þess ágreinings sem hér liggurfyrir þar sem ákvörðun ráðuneytisins hafi verið haldin annmörkum. Hefurstefnandi þá vísað til þess að ráðuneytið hafi ekki gætt nægilega vel aðsjónarmiðum og hagsmunum Reykjavíkurborgar þegar ákvörðun um staðarmörkKópavogshrepps var tekin á sínum tíma, auk þess sem ráðuneytið hafi verið illaupplýst um afrétt Seltjarnarneshrepps hins forna og eignaraðild að honum og aðhreinlega hafi verið um misskilning að ræða hjá ráðuneytinu að þessu leyti. Ekki er unnt að skilja þessar málsástæðurstefnanda á annan veg en svo en að hann telji að þeir annmarkar sem kunni aðvera að ákvörðun ráðuneytisins að þessu leyti eigi að hafa þýðingu um það hvorthún verði nú lögð til grundvallar við ákvörðun staðarmarka Reykjavíkurborgar ogKópavogsbæjar. Ljóst er að annmarkar af því tagisem stefnandi hefur vísað til í málatilbúnaði sínum geta almennt leitt til þessað athafnir og ákvarðanir stjórnvalda verði taldar ógildar með þeim afleiðingumað þær hafa ekki þau réttaráhrif sem mælt er fyrir um í þeim. Ákvörðun eðaathöfn stjórnvalds á æðsta stjórnsýslustigi verður þó að jafnaði ekki dæmdógild vegna annmarka á málsmeðferð nema sá sem á hagsmuna að gæta beini um þaðsjálfstæðri kröfu til dómstóla. Þá verður jafnframt að hafa í huga að áhrif annmarkaá borð við þá sem stefnandi telur hafa verið á málsmeðferðfélagsmálaráðuneytisins á sínum tíma vara ekki endalaust. Þannig geta sjónarmiðum réttarvissu leitt til þess að slíkir annmarkar verði ekki taldir hafa áhrifá ákvörðun, jafnvel þótt sýnt sé fram á að þeir hafi verið til staðar, sökumtómlætis þeirra sem hagsmuna eiga að gæta af ákvörðun eða athöfn. Í þvísambandi er rétt að leggja áherslu á að sjónarmið um réttarvissu erusérstaklega tiltekin í athugasemdum við ákvæði 4. gr. sveitarstjórnarlaga nr.138/2011, sem fjallar um staðarmörk sveitarfélaga. Ímáli þessu liggur að stefnandi Reykjavíkurborg hafði ekki uppi andmæli gegnákvörðun félagsmálaráðuneytisins fyrr en langt var orðið um liðið frá ákvörðunþess, og raunar verður ekki séð að stefnandi hafi hreyft neinum athugasemdumvið málsmeðferð félagsmálaráðuneytisins fyrr en við meðferð málsins fyriróbyggðanefnd, þ.e. meira en sex áratugum síðar. Telja verður að tómlætistefnanda að þessu leyti hafi verið verulegt og því geti sjónarmið þau sem hannteflir nú fram við ákvörðun félagsmálaráðuneytisins ekki haft þýðingu þegarlitið er til gildis ákvörðunarinnar við úrlausn þessa máls. Er þá jafnframthaft í huga að stefnandi kemur fram í máli þessu sem stjórnvald, auk þess semhann hefur ekki sýnt fram á að óljós atriði í úrskurðinum megi rekja til þessað ráðuneytið hafi verið illa upplýst um afréttinn og eignaraðild að honum ogað hreinlega hafi verið um misskilning að ræða hjá ráðuneytinu að þessu leyti. Aðþví er snertir sjónarmið stefnanda um að félagsmálaráðuneytið hafi ekki virteignarheimildir að Afrétti Seltjarnarneshrepps hins forna þegar það úrskurðaðium lögsögumörk Kópavogshrepps á sínum tíma þá telur dómurinn enn fremur rétt aðleggja áherslu á að stefnandi hefur ekki með neinum hætti sýnt fram á aðafrétturinn hafi verið eignarland á þessum tíma. Telja verður að stefnandi hafisönnunarbyrði um þetta atriði, enda er í dómi Hæstaréttar frá 29. október 2009í máli nr. 685/2008 lagt til grundvallar að ekki hafi verið sýnt fram á að afrétturinnsé eignarland og að hann sé því utan eignarlanda og teljist þjóðlenda samkvæmt1. gr. laga um þjóðlendur nr. 58/1998, eins og komist er að niðurstöðu um íúrskurði Óbyggðanefndar.Jafnframt telur dómurinn enganveginn unnt ráða það af ákvörðun félagsmálaráðuneytisins eða öðrum gögnummálsins að það hafi verið forsenda ákvörðunar þess að Seltjarnarneshreppur ættiallan afréttinn sunna og austan Reykjavíkur. Stefnandi hefur í máli þessueinnig teflt fram ýmsum öðrum sjónarmiðum sem hann telur að líta eigi við tilvið úrlausn þess ágreinings sem hér liggur fyrir. Í því sambandi hefurstefnandi vísað til hlutverks forystuhlutverks síns á svæðinu, þess atriðis að70% jarðanna sem voru innan Seltjarnarneshrepps hins forna samkvæmt JarðabókÁrna Magnússonar og Páls Vídalíns, íbúafjölda Reykjavíkur og forgöngu sinnar umnáttúruvernd á svæðinu. Að mati dómsins verður ekki séðhvaða lagalegu forsendur séu fyrir því að þessi sjónarmið stefnanda eigi aðganga framar þeim sjónarmiðum sem dómurinn hefur talið að leggja berigrundvallar við úrlausn málsins og gerð er grein fyrir í kafla IV.2 hér aðframan, enda hefur stefnandi ekki rökstutt það sérstaklega með tilliti tilgildandi réttarreglna. Þá verður enn fremur ekki séð aðskilyrði séu til að beita 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis með sveitarstjórnarlögumnr. 45/1998 með lögjöfnun eins og stefnandi heldur fram, enda eru aðrarlagareglur fyrir hendi sem taka til úrlausnar ágreiningsins. Gegn mótmælumstefnda verður enn fremur ekki fallist á þá staðhæfingu að stefndi hafiviðurkennt að stefnandi væri aðalrétthafi afréttarins sem mál þetta lýtur að.Eins og atvikum málsins er háttað ber stefnandi sönnunarbyrði fyrir slíkristaðhæfingu. Í samræmi við framangreint telurdómurinn að leggja verði til grundvallar að að Afrétti Seltjarnarneshrepps hinsforna hafi verið skipað innan staðarmarka Kópavogshrepps með ákvörðunfélagsmálaráðuneytisins, dags. 10. desember 1948. Að mati dómsins eru ekkiforsendur til annars en að líta svo á að þjóðlendan AfrétturSeltjarnarneshrepps hins forna sé ein fasteign í skilningi laga. StaðarmörkKópavogsbæjar gagnvart þeim sveitarfélögum sem liggja að afréttinum ráðast þvíaf útmerkjum hans, eins og þau voru ákvörðuð með dómi Hæstaréttar 29. október2009 í máli nr. 685/2008, sbr. 1. mgr. 1. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2011.Í samræmi við þessa niðurstöðu er aðalkröfu stefnanda því hafnað. Stefnandi vísar um varakröfu sínatil sömu raka og gert er til stuðnings aðalkröfu. Þar sem dómurinn hefur ekkitalið efni til að fallast á þær málsástæður sem stefnandi hefur teflt fram ítengslum við aðalkröfu sína liggur í hlutarins eðli að varakröfu stefnanda sembyggist á sömu rökum er hafnað. Að því er lýtur aðþrautavarakröfu stefnanda fær dómurinn ekki annað séð en að í henni felistkrafa um að hluta þeirrar þjóðlendu innan afréttar Seltjarnarneshrepps hinsforna á eftirfarandi svæði verði skipað innan staðarmarka Reykjavíkurborgar ogþar með innan tveggja sveitarfélaga. Það leiðir hins vegar af dómi Hæstaréttarfrá 29. október 2009 í máli nr. 685/2008 að þjóðlendan sem þrautavarakrafastefnanda lýtur að telst sjálfstæð fasteign í skilningi laga og að útmerkihennar liggja fyrir. Í ljósi þessa og þegar haft er í huga að í ákvæði 1. mgr.4. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 138/2001 er kveðið á um að staðarmörk sveitarfélaga ráðist afútmerkjum þeirra fasteigna, þ.m.t. þjóðlendna, sem innan þeirra liggja, sbr.þau sjónarmið sem rakin eru í kafla IV.2 hér að framan, verður ekki séð aðlagalegar forsendur geti verið fyrir því að taka þessa kröfu stefnanda tilgreina. Af þeim sökum er þrautavarakröfu hans hafnað. Ísamræmi við framangreint eru stefndu sýknaðir af öllum kröfum stefnanda í máliþessu. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, berstefnanda því að greiða stefndu málskostnað. Stefndu Mosfellsbær,Grindavíkurbær og Seltjarnarnesbær, sem stefnt var til réttargæslu, hafa ekkilátið málið til sín taka fyrir dómi. Í ljósi niðurstöðu málsins og atvika þessverður stefnanda gert að greiða stefnda Kópavogsbæ málskostnað sem þykirhæfilega ákveðinn 2.200.000 krónur. Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.Dómsorð: StefnduKópavogsbær, Mosfellsbær, Grindavíkurbær og Seltjarnarnesbær erusýknaðir af kröfum stefnanda Reykjavíkurborgar. Stefnandi skal greiða stefnda Kópavogsbæ málskostnaðsem þykir hæfilega ákveðinn 2.200.000 krónur.
Mál nr. 440/2009
Kynferðisbrot Skaðabætur
S var sakfelldur fyrir kynferðisbrot með því að hafa farið óboðinn inn í svefnherbergi A, þar sem hún lá sofandi, afklætt sig úr öllu nema nærbuxum, lagst upp í rúm til hennar, kysst hana á hálsinn og káfað á brjóstum hennar utanklæða. Var háttsemin talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með hliðsjón af þeirri háttsemi sem S var sakfelldur fyrir, ungum aldri hans og því að hann hafði ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað svo vitað væri, var refsing hans hæfilega ákveðin skilorðsbundið fangelsi í þrjá mánuði. Þá var hann dæmdur til að greiða A 250.000 krónur í bætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 800.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara að refsing verði milduð og bundin skilorði. Þá krefst hann þess aðallega að skaðabótakröfu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að dæmdar bætur verði lækkaðar. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hans til refsiákvæðis. Ákærði er samkvæmt framansögðu sakfelldur fyrir kynferðislega áreitni, en hámarksrefsing fyrir það brot er fangelsi í 2 ár samkvæmt 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007. Með hliðsjón af þeirri háttsemi sem ákærði hefur verið sakfelldur fyrir, ungum aldri hans og því að hann hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað svo vitað sé, er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði og er eftir atvikum rétt að fresta fullnustu hennar skilorðsbundið með þeim hætti er í dómsorði greinir. Í málinu liggja ekki fyrir sérfræðileg gögn um afleiðingar brotsins fyrir brotaþola. Að því gættu og að teknu tilliti til atvika allra eru bætur henni til handa hæfilega ákveðnar 250.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Snorri Gíslason, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 250.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. september 2008 til 3. janúar 2009 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem samtals er 455.065 krónur, þar með eru talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns 313.750 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Steinunnar Guðbjartsdóttur hæstaréttarlögmanns, 125.500 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 5. júní sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 2. apríl 2009 á hendur Snorra Gíslasyni, kt. 020986-2399, Birtingakvísl 17, Reykjavík, fyrir kynferðisbrot með því að hafa, að morgni laugardagsins 6. september 2008, að [...], Reykjavík, farið óboðinn inn í svefnherbergi A, kt. [...], þar sem hún lá sofandi, klætt sig úr öllu nema nærbuxum, lagst upp í rúm til hennar, kysst hana á hálsinn og káfað á brjóstum hennar utanklæða. Telst þetta varða við 199. og 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/0940, sbr. lög nr. 61/2007, 82/1998 og 40/1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Af hálfu A er gerð krafa um skaða- og miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 4. gr. laganna frá 6. september 2008 til 3. janúar 2009 en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. vaxtalaga til greiðsludags. Þá er krafist þóknunar fyrir réttargæslu samkvæmt mati dómara eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðar­reikningi auk virðisaukaskatts á réttargæsluþóknun. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði alfarið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins en til vara krefst hann þess að ákærða verði dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Loks krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Málsatvik Mánudaginn 15. september 2008 mætti A á lögreglustöð til að leggja fram kæru á hendur ákærða, Snorra Gíslasyni, fyrir kynferðis­brot. Tekin var skýrsla af kæranda sama dag. Lýsti hún atvikum svo að hún hafi haldið upp á afmælið sitt að [...], Reykjavík 5. september 2008. Hafi hún ásamt vinum sínum og kærasta farið í bæinn eftir afmælið. Þegar þau hafi komið aftur heim snemma næsta morguns hafi þrír strákar, þar af tveir sem hún þekkti ekkert, komið í heimsókn. Hún hafi farið að sofa í svefnherbergi á neðri hæð hússins klukkan 9 um morguninn en vaknað klukkustund síðar. Þá hafi einn strákanna sem hún ekki þekkti legið ofan á henni í rúminu í nánast engum fötum. Hún hafi legið á brúninni á rúminu, en strákurinn komið upp að henni hinum megin. Hún hafi verið að rumska og fundið að einhver hafi verið ofan á henni, káfaði á brjóstunum á henni og kyssti hana á hálsinn. Hafi hún í fyrstu haldið að þetta væri kærastinn hennar en þetta hefði verið ólíkt honum og hún talið að e.t.v. væri hann mjög drukkinn. Þá hafi hún opnað augun og séð að þetta var annar strákur. Hafi hún stokkið upp úr rúminu og séð föt stráksins á stólnum. Hafi hún hlaupið upp á efri hæðina þar sem kærasti hennar hafi verið ásamt fleirum. Á þeirri hæð hafi hún farið inn í tölvuherbergi. Hafi hún heyrt að drengirnir voru að spyrja ákærða um útganginn á honum, af hverju skyrtan væri svona asnaleg og hvað hann hafi eigin­lega verið að gera. Við aðalmeðferð málsins gerði ákærði þannig grein fyrir atvikum málsins að hann hafi komið í húsið að [...] um klukkan 6 um morguninn eftir að hafa verið í miðbænum um nóttina. Hann hafi verið að skemmta sér með viðskiptafræðinemum um kvöldið og hringt í B sem var í samkvæminu að [...]. Hafi B boðið ákærða þangað. Hafi samkvæmisgestir setið í stofunni og ákærði eitthvað spjallað við A eins og aðra gesti. Ekki hafi neitt kynferðislegt verið á milli þeirra. A hafi farið niður á neðri hæð hálftíma til 50 mínútum áður en ákærði fór þangað, en rétt fyrir klukkan 9 um morguninn hafi hann farið niður og inn í svefnherbergi til hennar. Hann hafi ætlað að vera fyndinn og því klætt sig úr öllu nema nærbuxunum. Því næst hafi hann sagt „ertu til í kallinn?“ eða eitthvað í þá áttina. Við það hafi A vaknað og farið að öskra. A hafi verið sofandi þegar ákærði hafi komið inn í herbergið. Frekar stutt hafi verið frá dyrunum að rúminu eða um það bil metri. A hafi ekki svarað því sem ákærði sagði eða ,,ertu til í kallinn?“. Ákærði kvaðst ekki hafa farið upp í rúmið til hennar og ekki hafa snert hana inni í herberginu. Öll framganga ákærða hafi átt að vera grín. Vinur ákærða hafi ein­hverju sinni gert þetta sama og það hafi verið fyndið. Hugmyndin hafi kviknað eftir að A hafi farið niður. A hafi hlaupið upp á efri hæð. Ákærði hafi farið út á ganginn og stuttu síðar yfirgefið heimilið. Það hafi allt farið í háaloft og A verið brjáluð, eiginlega mitt á milli þess að vera reið og grátandi. B vinur ákærða hafi sagt við ákærða að hann myndi yfirgefa staðinn ef hann væri ákærði. Ákærði kvaðst ekki hafa gert viðstöddum grein fyrir því að hann hafi ein­faldlega ætlað að vera fyndinn. Hann hefði verið í sjokki yfir því hvernig A hafi tekið hlutunum. Við aðalmeðferð málsins kvaðst ákærði ekki hafa haft neitt kyn­ferðislegt í huga umrætt sinn. Í skýrslutöku hjá lögreglu tjáði ákærði sig um sama atriði og bar þá að hann hafi örugglega haft eitthvað kynferðislegt í huga. Var þetta misræmi borið undir ákærða fyrir dómi og gat hann ekki skýrt það sérstaklega. Þá var ákærði inntur eftir því hvort eitthvað kynferðislegt hafi verið fólgið í setningunni ,,ertu til í kallinn?“. Ákærði kvað svo ekki vera og hafi ekki verið nein merking að baki orðunum. Hafi þau ekki þýtt neitt í raun. Fyrir fram hafi ekki hvarflað að ákærða að A mynd bregðast við með þeim hætti er hún gerði en hann hafi áttað sig á því eftir á að þetta væru eðlileg viðbrögð hjá henni. Ákærði kvaðst hafa vitað að A ætti kærasta og hafa kannast við hann. Enginn í samkvæminu hafi verið í nánasta vinahópi ákærða. Hann hafi ekki hitt A áður. Ákærði kvaðst hafa verið fullur umrætt sinn en muna atburðarásina. Hann hafi eingöngu drukkið bjór áður en hann kom í samkvæmið, en drukkið sterkt vín þegar þangað var komið. A bar á þann veg við aðalmeðferð málsins að um­rædda nótt hafi hún, kærastinn hennar og vinkona verið heima hjá henni. Einnig hafi nágranni þeirra og vinir hans komið. Samkvæmið hefði verið rólegt. A kvaðst búa að [...] með kærastanum sínum og foreldrum hans. Herbergi þeirra væri á neðri hæðinni en þau hafi umræddan morgun setið í stofu á efri hæð. Eftir að hafa farið í bæinn hafi þau komið til baka á milli klukkan sjö og átta um morguninn. Eftir að heim var komið hafi þau setið og spjallað áður en A hafi farið niður að leggja sig. Það hafi verið eftir klukkan átta. Hún hafi verið búin að drekka of mikið og farið niður án þess að láta neinn vita að hún væri að fara. Hún hafi kastað upp eftir að niður var komið og farið því næst upp í rúm. Hafi hún sent kærastanum sínum sms. Hafi hún vaknað við að einhver var að koma við hana. Viðkomandi hafi kysst hana á hálsinn og komið við brjóstið á henni. Hún hafi talið að þetta væri kærasti hennar en þetta hafi verið öðruvísi en kærasti hennar gerði þannig að hún hafi opnað augun. Þá hafi hún séð ákærða. Ákærði hafi káfað á henni utanklæða og verið kominn hálfur ofan á hana. Ákærði hafi legið fyrir innan hana í rúminu og verið undir sænginni. Hafi hún séð skyrtu ákærða og jakka á stól þegar hún hafi hlaupið upp en ekki séð hvernig ákærði var klæddur. Hún hafi orðið hrædd, stokkið á fætur og hlaupið upp á efri hæðina og inn í tölvuherbergi. Kærastinn hennar hafi komið þangað inn á eftir henni. Ákærði hafi komið upp stigann hálfklæddur og verið að hneppa skyrtunni. Hann hafi ekkert sagt við hana. Hafi A sagt kærastanum sínum að ákærði hafi verið ofan á henni og ekki í fötum. Henni hafi verið mjög brugðið. Kærasti hennar hafi orðið reiður og nánast hent ákærða út. Kærasti hennar hafi hringt í móður hennar og systur. Þær hafi komið og reynt að hugga hana en hún grátið mikið. Henni hafi liðið hræðilega illa. A kvaðst telja að hún hafi verið búin að sofa í hálftíma til klukkustund þegar þetta gerðist. Hún hafi sofnað snögglega vegna þess að hún var drukkin en vaknað auð­veldlega. A kvaðst ekki hafa heyrt að ákærði segði „ertu til í kallinn?“ Að því er varðaði afleiðingar atburðarins kvaðst A verða pirruð út af engu. Þá gréti hún og liði illa yfir þessu. Hún ætti erfitt með að sofna og vaknaði gjarnan þegar verið væri að stinga lykli í skráargatið í útidyrahurðinni. Hún hafi ekki fengið neina sálfræðiaðstoð. C, kærasti A, bar að hann, A og aðrir gestir hafi verið heima og að drekka þegar A hafi farið að sofa en það hafi verið undir morgun. Hann hafi síðar mætt henni grátandi í stiganum og ákærði verið á eftir henni við það að klæða sig í föt. Hafi C reynt að hugga hana. Hún hafi lítið sagt fyrst hvað fyrir hafi komið en viljað fá móður sína til sín. Hafi C hringt í móður hennar og systur og þær báðar komið. Hafi C rætt við ákærða, sem ekki hafi verið í ástandi til að svara neinu. Hafi hann virst fullur, ekkert sagt og loks farið. Hafi C ekki verið sáttur þar sem ákærði hafi eitthvað gert við A, enda hún komið grátandi út úr herberginu og ákærði verið óklæddur. A hafi lítið viljað tala um þetta en sagt að hún hafi verið upp í rúmi og ákærði verið að káfa á henni. Hafi A liðið illa eftir þetta og væri það enn þann dag í dag þannig þegar minnst væri á þetta. D, systir A, sagði að kærasti systur hennar hafi hringt umræddan morgun. Hafi hún farið á staðinn. Systir hennar hafi verið hágrátandi þegar hún kom heim til hennar og miður sín. Eftir langan tíma hafi A sagt frá því að þegar hún vaknaði hafi einhver maður setið ofan á henni og verið á nær­buxunum. Þegar hún vaknaði hafi ákærði verið ofan á henni og að káfa á brjóstum hennar. Minnti hana að A hafi einnig sagt að ákærði hafi kysst hana á hálsinn. Hún hafi öskrað og hlaupið upp og hann þá farið. A hafi liðið mjög illa í langan tíma á eftir. Hún hafi komið til D og grátið. Hafi systir hennar ekki getað farið í skólann. E, móðir A, bar að C hafi hringt í hana snemma morguns. Er E hafi komið á staðinn hafi dóttir hennar setið uppi á skrifborði, verið hágrátandi og titrandi. Eitthvað mikið hafi greinilega komið fyrir. Hafi E tekið utan um dóttur sína, en hún verið lengi að róast. A hafi tjáð móður sinni að það hafi verið maður inni í herbergi hennar og hún vaknað við það. Maðurinn hafi verið ber eða hálfnakinn ofan á henni uppi í rúminu en hún hafi ekki lýst því nánar eða hvort hann hafi gert eitthvað við hana. Hún hafi sagt að maðurinn hafi eitthvað verið að káfa á henni en ekki lýst því frekar. E kvað A vera lokaðri nú en áður. Hún og dóttir hennar hafi farið í brúðkaupsveislu síðar sama dag og atburðir hafi gerst og dóttirin setið og horft út í loftið. Hún hafi eftir atburðinn orðið dul og grátgjörn. Það hafi varað í töluverðan tíma á eftir. Niðurstaða: Ákærða er gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa að morgni laugardagsins 6. september 2008 að [...], Reykjavík, farið óboðinn inn í svefnherbergi A þar sem hún lá sofandi, klætt sig úr öllu nema nær­buxum, lagst upp í rúm til hennar, kysst hana á hálsinn og káfað á brjóstum hennar utanklæða. Ákærði hefur viðurkennt háttsemina að hluta til. Hefur hann viðurkennt að hafa farið inn í svefnherbergi stúlkunnar umrætt sinn og að hafa klætt sig úr öllu nema nærbuxum. Hann hefur hins vegar neitað því að hafa lagst upp í rúm til stúlkunnar eða að hafa kysst hana á hálsinn og káfað á brjóstum hennar utanklæða. Hefur ákærði lýst því að hann hafi ætlað að bregða á leik með háttsemi sinni. Í því skyni hafi hann farið niður í svefnherbergi á eftir A og á nærbuxunum einum fata spurt hana ,,ertu til í kallinn?“. Öll framganga ákærða hafi átt að vera grín. Fyrir dómi fullyrti ákærði að enginn kynferðislegur tilgangur hafi búið að baki háttsemi sinni en hjá lögreglu bar hann hins vegar að svo hafi örugglega verið. Frásögn A af háttsemi ákærða hefur frá upphafi verið skýr og fullt innbyrðis samræmi í henni. Hefur hún lýst atvikum svo sem ákæra miðar við. Þá lýstu kærasti hennar, móðir og systir ástandi A strax eftir atvikið og líðan hennar síðar og báru um það sem hún tjáði þeim að hefði komið fyrir í herberginu. Sú fullyrðing ákærða að ekki hafi neitt kynferðislegt búið að baki för hans í svefnherbergið umrætt sinn er ósennileg þegar til þess er litið að ákærði fór óboðinn inn í svefnherbergi til stúlku sem hann þekkti ekkert og var þar í fastasvefni og afklæddist öllu nema nærbuxum. Þá fær heldur ekki staðist að ekkert kynferðislegt hafi búið að baki þeirri spurningu sem ákærði beindi til A við þær aðstæður. Þá er til þess að líta að ákærði hefur orðið missaga um hvort eitthvað kynferðislegt hafi búið að baki för hans í herbergið þennan morgun. Að þessu virtu þykir dóminum framburður ákærða ótrúverðugur. Framburður A er á hinn bóginn trúverðugur og ekkert fram komið sem rýrir þann trúverðugleika. Hefur hún ekki dregið dul á að hafa verið verulega undir áhrifum áfengis er hún hafi farið að sofa en verið vel áttuð er hún hafi vaknað. Þá þykir tilfinningalegt ástand stúlkunnar fyrst eftir atburðinn sem og líðan hennar í kjölfarið benda eindregið til að eitthvað alvarlegt hafi gerst í herberginu og meira heldur en það eitt að hún hafi vaknað við það að karlmaður hafi staðið nærri rúmi hennar á nærbuxunum. Þegar til þessa er litið er að mati dómsins óhætt að leggja fram­burð A til grundvallar niðurstöðu og telja hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi lagst upp í rúm til stúlkunnar, kysst hana á hálsinn og káfað á brjóstum hennar utanklæða, svo sem hún hefur lýst. Með hliðsjón af þessu verður ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og á háttsemin undir 199. gr. laga nr. 19/1940 sem hér tæmir sök. Ákærði, sem fæddur er í september 1986, hefur ekki áður gerst sekur um refsiverðan verknað svo kunnugt sé. Með hliðsjón af broti ákærða þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í sex mánuði. Í ljósi aldurs ákærða og sakaferils þykir rétt að fresta fullnustu þriggja mánaða af refsingunni með þeim hætti er í dómsorði er kveðið á um. Réttargæslumaður hefur krafist skaða- og miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 800.000 krónur, auk vaxta. Er til grundvallar kröfunni vísað til 26. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993. Framferði ákærða greint sinn var til þess fallið að valda A miska. Á hún rétt á skaðabótum á þeim grundvelli sem í ljósi atvika málsins og dómvenju þykja hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ber krafan vexti svo sem nánar greinir í dómsorði. Ákærða greiði málsvarnarlaun og þóknun réttargæslumanns brotaþola að við­bættum virðisaukaskatti svo sem í dómsorði er kveðið á um. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Huldu Elsu Björgvinsdóttur setts saksóknara. Héraðsdómararnir Símon Sigvaldason, Ásgeir Magnússon og Greta Baldursdóttir kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Snorri Gíslason, sæti fangelsi í sex mánuði en fresta skal fullnustu þriggja mánaða af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að tveimur árum liðnum frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A 500.000 krónur í skaðabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. september 2008 til 3. janúar 2009 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns 195.000 krónur og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola Auðar Bjargar Jónsdóttur héraðsdómslögmanns 157.119 krónur.
Mál nr. 299/2007
Líkamsárás Skilorð
S var ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás fyrir að hafa stungið annan mann ítrekað í líkamann með stórum hnífi. Eins og S beitti hnífnum í umrætt sinn var háttsemi hans ekki metin svo hættuleg að hún yrði felld undir 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þá voru áverkar mannsins, sem varð fyrir hnífsstungunum, ekki taldir svo verulegir að fella bæri háttsemina undir 1. eða 2. mgr. sömu greinar og var S því sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Með brotinu rauf hann skilorð dóms frá 27. júní 2006, þar sem hann hafði hlotið eins mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnað. Í samræmi við 60. gr. almennra hegningarlaga var sá dómur var tekinn upp og bæði málin dæmd í einu lagi, sbr. 77. gr. sömu laga. Þótti refsing S hæfilega ákveðin þriggja mánaða fangelsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. maí 2007 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst sakfellingar samkvæmt ákæru og refsiþyngingar. Ákærði krefst aðallega sýknu af kröfu ákæruvalds en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Í héraði gerði ákærði aðallega kröfu um sýknu en til vara að háttsemi hans yrði talin varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og var málið flutt með tilliti til þess. Eins rakið er í héraðsdómi eru ákærði og kærandi einir til frásagnar um atvik að ætluðu broti og er fallist á forsendur og niðurstöður héraðsdómara um að ákærði hafi með háttsemi sinni gerst sekur um líkamsárás. Verður við það að miða að tilgangur árásar ákærða hafi verið sá að fá kæranda burt úr íbúð ákærða, en þangað hafi kærandi komið óboðinn. Fallist verður á niðurstöðu héraðsdóms um að ákærði hafi við þetta beitt umræddum hníf með allsérstökum hætti þannig að háttsemi hans verði af þeim sökum ekki metin svo hættuleg að hún skuli felld undir ákvæði 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Áverkum kæranda er lýst í héraðsdómi og er fallist á með héraðsdómara að afleiðingar árásarinnar hafi ekki verið þær sem 2. mgr. 218. gr. tekur til. Þá verða þær ekki heldur taldar þess eðlis að fella beri háttsemi ákærða undir 1. mgr. greinarinnar. Verður háttsemi ákærða því færð undir 1. mgr. 217. gr. laganna, sbr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sakarferill ákærða er nægilega rakinn í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram var ákærði 27. júní 2006 dæmdur í fangelsi í einn mánuð skilorðsbundið í tvö ár fyrir þjófnað. Hefur ákærði með broti sínu rofið það skilorð. Verður sá dómur tekinn upp og dæmt í einu lagi fyrir brot, sem ákærði var þar sakfelldur fyrir og það brot sem nú er til meðferðar, samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 77. gr. sömu laga. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann ekki áður gerst sekur um líkamsárás. Er með hliðsjón af framanrituðu, en einkum þeirri aðferð sem ákærði beitti við brot sitt, refsing hans ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Áfrýjunarkostnaði málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins nánar greinir í dómsorði, verður samkvæmt 1. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991 skipt þannig að ákærði greiði helming hans en helmingur greiðist úr ríkissjóði. Dómsorð: Ákærði, Samúel Ágústsson, sæti fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, ákveðast 249.000 krónur. Þau og annan áfrýjunarkostnað málsins samtals 285.764 krónur skal ákærði greiða að helmingi, en hinn helmingur áfrýjunarkostnaðar greiðist úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2007. Málið er höfðað með ákæru Ríkissaksóknara, dagsettri 5. mars sl. á hendur ákærða, Samúel Ágústssyni, [kt.], Austurbrún 6, Reykjavík, “fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa, síðdegis laugardaginn 30. desember 2006, á heimili sínu að Austurbrún 6, 9. hæð, Reykjavík, stungið [A], ítrekað í líkamann með stórum hnífi með þeim afleiðingum að [A] hlaut tvö stungusár á baki, eitt á vinstri síðu, sár á vinstri öxl og tvo litla skurði yfir bringubeini. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20,1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Fyrir liggur að laugardaginn 30. desember sl. var A, sem er heimilislaus óreglumaður, staddur á heimili ákærða á 9. hæð í Austurbrún 6, drukkinn mjög. Urðu með þeim úfar og átök sem lyktaði með því að A hlaut áverka af stórum eldhúshnífi ákærða. Fór hann sjálfur á slysadeild Fossvogsspítala þar sem gert var að sárum hans. Samkvæmt læknisvottorðum í málinu voru tvö stungusár á baki mannsins, 1 sm að lengd, sem náðu inn í vöðva en ekki inn í brjóstholið. Þá var minni skurður á vinstri síðu og tveir smáskurðir voru framan á búk. Loks var grunnt skurðsár á vinstri öxl. Skurðirnir á baki og á öxl voru saumaðir saman. Starfsfólk slysadeildarinnar gerði lögreglu viðvart um þessa áverka á manninum. Þegar tal var haft af honum þar á deildinni kvaðst hann ekki vilja kæra yfir þessu enda skyldi hann sjálfur ganga frá ákærða, eins og segir í lögregluskýrslu um þetta. Allt að einu hófst lögreglurannsókn í málinu og var farið heim til ákærða, vettvangur skoðaður og hald lagt á stóran, oddhvassan eldhúshníf með blóðkámi á oddinum. Var um að ræða stóran, oddhvassan eldhúshníf með 19,5 sm blaði. Ljósmyndir eru af hnífnum í málinu. Blóð var á nokkrum stöðum í íbúð ákærða, í lyftu og í anddyri hússins. Utan dyra fannst jakki með blóði í og var hald lagt á hann einnig svo og skyrtu sem A hafði verið í þegar hann kom á spítalann. Í skýrslu sem tekin var af ákærða hjá lögreglu daginn eftir að viðstöddum verjanda sínum sagði ákærði að A hefði komið inn til hans, gert sig heimakominn og sest í sófa í stofunni. Kvaðst hann hafa sagt við A að hann væri óvelkominn hjá sér meðan hann væri ölvaður og til leiðinda. Kvaðst hann hafa tekið upp símann til þess að hringja í lögreglu en A þá rifið símann af honum og farið fram í eldhús, tekið hníf að smyrja sér brauð. Kvaðst ákærði hafa farið á eftir honum en hann reynt að hrinda honum frá. Hefði hann samt náð af honum hnífnum og sett hann á eldhúsborðið. Hefði hann svo reynt að opna dyrnar á íbúðinni og sagt við A að annað hvort færi hann út með illu eða góðu. Hann hefði staðið fyrir og komið í veg fyrir að hann gæti opnað Kvaðst ákærði þá hafa náð í hnífinn, haldið um hnífsblaðið með þumalfingri og potað einu sinni, tvisvar eða nokkrum sinnum einhver staðar í bakið á A. Hefði A þá séð að honum var einhver alvara með þessu og kvaðst ákærði þá hafa getað opnað dyrnar. Kvaðst hann svo hafa lagt hnífinn á eldhúsborðið og farið til A og tekið í eyrað á honum og leitt hann þannig að lyftunni. Hefði hann farið með hann niður í lyftunni og sett hann út fyrir anddyrið niðri. Hann hefði svo farið upp til kunningja síns á fjórðu hæð og fengið að fylgjast með A í myndavélum í anddyrinu. Hefði sést að A var að ýta á dyrabjöllur þar. Kvaðst hann hafa hringt í lögregluna og tilkynnt um að A væri til leiðinda þarna niðri. Kvaðst hann hafa haldið að lögreglan hefði komið og tekið A. A gaf skýrslu hjá lögreglu þennan sama dag. Sagðist hann hafa verið búinn að dvelja hjá ákærða í tvær nætur við drykkju þegar atburðurinn varð. Hefði komið upp misklíð á milli þeirra út af vodkapela, að hann minnti. Hann kvaðst þó muna þetta óljóst vegna ölvunar. Hefði ákærði verið æstur og tekið hníf sem var við sófaborð í stofunni og komið á eftir honum fram í eldhús. Hann hefði svo fundið að hann var stunginn í bakið nokkrum sinnum og þegar hann sneri sér við hefði hann fengið stungu í brjóstið. Næst myndi hann eftir sér á spítalanum. Hann sagði hnífinn hafa verið langan og oddhvassan með 20 – 25 sm löngu blaði. Verður nú gerð grein fyrir því sem fram hefur komið í aðalmeðferð málsins. Ákærði vísar til skýrslunnar sem hann gaf hjá lögreglunni. Hann segir hnífinn sem hald var lagt á vera þann hníf sem hann beitti í umrætt sinn. Hann kveðst hafa tekið hnífinn af A og hefði hnífurinn þá rekist eitthvað í hann. Hann kveðst ekki muna hvað stungurnar voru margar. Hann kveður A hafa barið að dyrum hjá sér, en þeir höfðu verið að drekka saman deginum áður. Hafi hann ruðst inn fram hjá sér fullur. Kveðst ákærði hafa sagt honum að fara út en A sagst vera svangur. Kveðst ákærði hafa sagt að hann skyldi smyrja handa honum brauð og gefa honum mjólkurglas en að hann skyldi svo hypja sig á brott á eftir. Hafi A þá farið fram í eldhús og ætlað að smyrja sér brauð með þessum hnífi. Kveðst hann hafa tekið hnífinn af honum og hnífurinn þá rekist “einhvers staðar í afturendann á honum”. Hafi A þá gert sig til að fljúga á hann en hann kveðst hafa tekið í hnakkadrambið á honum og hent honum út. Ákærði segist hafa verið hálf þunnur þegar þetta gerðis, eftir drykkju þeirra A daginn áður. A hefur komið fyrir dóminn. Hann segist muna óljóst eftir atvikum. Hann segir að opið hafi verið inn til ákærða og hann gengið inn til hans. Hafi ákærði viljað losna við sig og hafi hann þá farið. Ekki muni hann af hverju misklíðin milli þeirra ákærða spratt en það hafi líklega verið út af vínleysi og auk þess kveðst hann hafa verið fullur. Hann segir þá ákærða hafa verið að drekka saman daginn áður. Hann segir þá ákærða hafa lent í ryskingum inni hjá ákærða. Hafi hnífur komið þar við sögu og kveðst hann hafa fengið stungur í sig, eins og sjá megi af skýrslum. Kannast hann við að það sé hnífurinn sem hald var lagt á. Hann kveðst hafa komið sér sjálfur upp á slysadeild í leigubíl. Þórður Þorsteinsson rannsóknarlögreglumaður, segir ákærða hafa sagt á vett­vangi að hann hefði verið að vísa A út vegna ölvunar en einnig hefði hann verið með lítinn vasahníf að ógna sér með. Hefði hann sagst hafa náð hnífnum af A og rekið hann út. Hrafnkell Óskarsson læknir, sem gerði að sárum A, hefur í síma­skýrslu sagt frá því að hann muni eftir komu A á slysadeildina. Hafi áverkarnir á honum ekki verið djúpir og ljóst hafi verið að maðurinn hefði sloppið nokkuð vel frá þessu. Hann segir mjög stutt vera frá húð og inn í brjóstkassa á manni. Þurfi því ekki djúpar stungur til þess að ná inn að lungum eða stóru æðunum í brjóstholinu. Hnífnum sem um ræðir er lýst er fyrir lækninum. Segir hann aðspurður að miðað við gerð hnífsins geti honum ekki hafa verið beitt af miklu afli. Á skýrslum A er lítið að byggja enda mun hann hafa verið ofurölvi þegar atburðurinn varð. Ákærði hefur verið nokkuð reikull í framburði sínum. Skýrsla hans hjá lögreglu, sem rakin var hér að framan og hann gaf að viðstöddum verjanda sínum, er þó heilleg og trúverðug. Er hún ólík losaralegu tali hans fyrir dómi, þar sem hann þó vísaði til þessarar skýrslu sinnar. Það sem ákærði sagði um það hjá lögreglunni hvernig hann beitti hnífnum getur vel samrýmst áverkunum á A, og því áliti Hrafnkels læknis Óskarssonar að hnífnum hafi ekki verið beitt af miklu afli. Þykir mega byggja á skýrslu ákærða hjá lögreglu og þeirri staðhæfingu hans að hann hafi haldið um hnífsoddinn og “pikkað” með honum í A þegar hann neitaði að fara út. Með því athæfi hefur ákærði gerst sekur um líkamsárás. Samkvæmt 2. mgr. 218. gr. varðar brotið þeirri refsingu, sem þar er tiltekin, ef af hlýst stórfellt líkams- eða heilsutjón eða ef brot er sérstaklega hættulegt vegna þeirrar aðferðar, þ. á m. tækja, sem notuð eru. Áverkarnir á A geta ekki talist vera slíkir að þetta ákvæði eigi við. Aftur á móti er hnífurinn sem um ræðir bæði stór og beittur og hefði auðveldlega geta valdið bráðum bana, hefði öllu hnífsblaðinu verið beitt af afli. Eins og ákærði beitti hnífnum þykir brot hans þó ekki hafa vera “sérstaklega hættulegt” í skilningi þessa lagaákvæðis. Samkvæmt læknisvottorðunum í málinu náðu tvær stungur inn í vöðva og þurfti að sauma saman þau sár og einnig sárið á öxlinni. Þykir líkamsárás ákærða því varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði á að baki talsverðan sakaferil þar sem eru 14 fangelsisdómar frá því á árinu 1971 og til þess að hann var dæmdur fyrir þjófnað í mánaðarlangt, skilorðsbundið fangelsi í júní 2006. Auk þess hefur hann tvisvar verið sektaður fyrir umferðarlagabrot. Athæfi ákærða var bæði ófyrirleitið og yfirvegað og málsbætur litlar. Þá hefur hann rofið skilorð síðasta dómsins. Ber að dæma upp þann dóm og gera honum refsingu í einu lagi. Þykir hún hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Dæma ber ákærða til þess að greiða 150.000 krónur í málsvarnarlaun til Páls Arnórs Pálssonar hrl., sem dæmast með virðisaukaskatti, og 28.200 krónur í annan sakarkostnað. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Samúel Ágústsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði 150.000 krónur í málsvarnarlaun til Páls Arnórs Pálssonar hrl. og 28.200 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 254/2011
Kærumál Óvígð sambúð Skipti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu A við opinber skipti til fjárslita um að viðurkennd yrði hlutdeild hennar í félaginu C ehf., sem var í eigu B, eða andvirði félagsins og kröfu hennar að því er varðar viðurkenningu á hlutdeild í verðmæti annarra eigna B vísað frá dómi. Í úrskurði héraðsdóms sagði að krafa A væri almenn og beindist ekki að tilgreindum eignum B heldur þeim öllum sameiginlega. Rökstyðja þyrfti kröfu um eignartilkall gagnvart hverri eign fyrir sig og kynnu ólík sjónarmið að ráða niðurstöðu í hverju tilviki til dæmis með hliðsjón af því hvernig eignarinnar hefði verið aflað og í hvaða skyni. Rökstuðningur A lyti nánast eingöngu að því hvernig hún hefði öðlast tilkall til hlutdeildar í félaginu C ehf. Var A ekki talin hafa tekist sönnun þess að henni bæri hlutdeild í C ehf. Hvað varðar hlutdeild í öðum eignum sem skráðar væru eign B var talið að krafa A þar að lútandi væri vanreifuð og því væri óhjákvæmilegt að vísa henni sjálfkrafa frá dómi. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins kærða úrskurðar með vísan til forsendna hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Ný gögn bárust réttinum 30. maí 2011. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 8. apríl 2011, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila við opinber skipti til fjárslita um að viðurkennd yrði hlutdeild hennar í C ehf. eða andvirði félagsins, sem er í eigu varnaraðila, og vísað frá dómi kröfu hennar um viðurkenningu á hlutdeild í verðmæti annarra eigna varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður „verði felldur úr gildi að því er varðar frávísunarþátt hans og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Að því marki sem efnislega var leyst úr kröfum sóknaraðila í hinum kærða úrskurði er þess krafist að úrskurðinum verið hnekkt og viðurkenndar þær kröfur sem gerðar voru í héraði en þær voru: Aðallega að viðurkennt verði við opinber skipti á búi hennar og varnaraðila til fjárslita á milli þeirra, réttur hennar til að fá úthlutað helmingi allra eigna og verðmæta sem mynduðust á sambúðartíma þeirra á árunum 1998-2010 eða samsvarandi hlutdeild í andvirði þeirra eigna. Varakrafa að viðurkennt verði við opinber skipti á búi hennar og varnaraðila, réttur hennar til að fá úthlutað lægra hlutfall en fram komi í aðalkröfu í eignum og verðmætum sem mynduðust á sambúðartíma hennar og varnaraðila á árunum 1998-2010 eða samsvarandi hlutdeild í andvirði þeirra eigna.“ Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en til vara að öllum kröfum sóknaraðila er varða efnisþátt málsins verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 302/2002
Skaðabætur Sameign Greiðslumark
G var eigandi að um það bil helmings hlut í jörðinni K, en Ó og sex systkini þeirra áttu tæplega helmings hlut í jörðinni. Frá því að faðir systkinanna lést á árinu 1989 hafði Ó með höndum búrekstur á jörðinni á vegum dánarbús föður síns þar til á árinu 1995. Eftir það nýtti Ó að einhverju leyti mannvirki á jörðinni til búrekstrar á eigin vegum, að því er virtist með samþykki annarra systkina sinna en G. Á árunum 1996 og 1997 fékk hann jafnframt beingreiðslur vegna sauðfjárframleiðslu í skjóli greiðslumarks á jörðinni. Árið 2001 höfðaði G mál á hendur Ó til greiðslu skaðabóta vegna heimildarlausra afnota af eignarhluta sínum í jörðinni, þar með töldu ræktuðu landi og óræktuðu, mannvirkjum á henni og greiðslumarki. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að G hafi engar líkur leitt að því að kostur hafi í raun verið á að leigja jörðina og mannvirki á henni út til búrekstrar á umræddum tíma. Því hafi ekki verið hnekkt að flest hús á jörðinni og girðingar séu ófullnægjandi til slíkra afnota. Ekkert hafi verið leitt í ljós um að unnt hafi verið að leigja sérstaklega út íbúðarhús á jörðinni, enda sé að engu leyti tekið mið af því í forsendum matsgerðar, en um ástand hússins liggi ekki annað fyrir en sú staðhæfing Ó að það hafi verið óíbúðarhæft um árabil. Í málinu hafi heldur ekki komið nægilega fram í hvaða mæli Ó nýtti eignirnar, sem hér um ræðir, og hvort þau afnot hafi komið í veg fyrir að aðrir gætu hagnýtt sér þær. Að öllu þessu athuguðu hafi G ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni vegna notkunar Ó á þessum eignum. Þá hafi hann ekki hnekkt því að hann hafi hvorki fyrr né síðar lagt stund á sauðfjárbúskap á jörðinni. Hafi hann ekki sýnt fram á að nýting Ó á öllu greiðslumarki jarðarinnar til að fá beingreiðslur árin 1996 og 1997 hafi orðið sér til tjóns. Var Ó sýknaður af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. júlí 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 443.360 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. júní 1998 til 11. júlí 1999, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til 1. júlí 2001 og samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaður fyrir Hæstarétti. I. Samkvæmt gögnum málsins urðu aðilar þess ásamt sex systkinum sínum sameigendur að jörðinni Króki á Kjalarnesi við opinber skipti á dánarbúi Guðbjarts Hólm Guðbjartssonar og Gunnleifar Kr. Sveinsdóttur, en áfrýjandi átti fyrir helmingshlut í jörðinni og nokkrum mannvirkjum á henni. Skiptayfirlýsing um þessi eignarréttindi aðilanna og systkina þeirra var upphaflega gerð 16. maí 1995, en hún var síðan leiðrétt um tiltekin atriði með nýrri skiptayfirlýsingu 28. nóvember 1996. Samkvæmt henni var áfrýjandi að loknum skiptunum orðinn eigandi að 52,08335% hlut í jörðinni, ræktuðu landi, íbúðarhúsi, fjósi, hlöðu, votheysturni og haughúsi, en stefndi og önnur systkin þeirra eigendur að samtals 47,91665% af sömu eignum. Á landi jarðarinnar voru fleiri mannvirki, sem í gögnum málsins hafa verið kölluð skúr, nýrra fjós og gamalt íbúðarhús með heitinu Litli Krókur. Hlutur áfrýjanda í þessum mannvirkjum varð 4,1667%, en stefnda og hinna systkinanna alls 95,8333%. Hinn 29. desember 1995 lagði skiptastjóri í dánarbúinu út bústofn í eigu þess að arfi til stefnda og fimm systkina hans, en áfrýjandi var ekki í þeirra hópi. Fékk hver þessara erfingja 16,67% hlut í bústofninum, sem var nánar tiltekið 76 ær, 19 lömb eða gemlingar og 1 hrútur. Fram er komið að stefndi eignaðist síðar hlut samerfingja sinna í bústofninum. Þá liggur fyrir í málinu afsal 3. júní 1996 frá öllum sex systkinum aðilanna til stefnda fyrir rétti þeirra til greiðslumarks á jörðinni. Óumdeilt er í málinu að frá því að faðir aðilanna lést í nóvember 1989 hafði stefndi með höndum búrekstur á jörðinni á vegum fyrrnefnds dánarbús þar til á árinu 1995. Eftir það nýtti stefndi að einhverju leyti mannvirki á jörðinni til búrekstrar á eigin vegum, að virðist með samþykki annarra systkina sinna en áfrýjanda. Stefndi fékk jafnframt á árunum 1996 og 1997 beingreiðslur vegna sauðfjárframleiðslu í skjóli greiðslumarks á jörðinni til samræmis við ákvörðun Framleiðsluráðs landbúnaðarins 10. september 1996 um að hann skyldi skráður handhafi þeirra. Stefndi heldur því fram að þrátt fyrir þennan búskap sinn hafi áfrýjandi átt kost á að hafa not af jörðinni. Hafi áfrýjandi þannig allt frá árinu 1995 stundað þar heyskap eins og hann hafi kosið. Áfrýjandi leitaði 24. maí 1996 heimildar til að fá stefnda borinn út af jörðinni. Beiðni áfrýjanda um þetta var hafnað með dómi Hæstaréttar 27. ágúst 1996, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 2384. Aftur leitaði áfrýjandi heimildar til útburðargerðar og var hún í það sinn veitt með dómi Hæstaréttar 3. nóvember 1997, sbr. dómasafn 1997, bls. 3137, en þó þannig að hún náði aðeins til lands jarðarinnar og áðurnefndra mannvirkja á henni, sem áfrýjandi átti meirihluta í. Útburðargerð fór fram eftir þessari heimild 12. janúar 1998 og voru áfrýjanda þá jafnframt fengin umráð jarðarinnar og umræddra mannvirkja. Stefndi leitaði í framhaldi af þessu úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um gerðina. Með úrskurði dómsins 18. mars 1998, sem ekki var kærður til Hæstaréttar, var gerðin felld úr gildi að því er varðaði þann þátt hennar að áfrýjanda væru veitt umráð jarðarinnar og mannvirkja, en að öðru leyti var gerðin látin standa óbreytt. Upp frá þessu mun stefndi ekki hafa notað til búskapar jörðina eða önnur mannvirki á henni en nýrra fjósið, sem hann og önnur systkin hans en áfrýjandi hafa átt meirihluta í og útburðargerðin tók þannig ekki til. Með bréfi til Framleiðsluráðs landbúnaðarins 7. apríl 1998 krafðist áfrýjandi þess að felld yrði niður skráning stefnda sem handhafa beingreiðslna á grundvelli greiðslumarks jarðarinnar. Fyrir liggur að framkvæmdanefnd framleiðsluráðsins ákvað 10. júlí 1998 að greiðslumark sauðfjár á jörðinni yrði frá 1. janúar sama árs skráð í tvennu lagi, þannig að nýting stefnda yrði takmörkuð við 93,6 ærgilda greiðslumark. Þessari niðurstöðu skaut áfrýjandi 4. ágúst 1998 til svokallaðrar úrskurðarnefndar greiðslumarks, sem ákvað í úrskurði 2. október sama árs að frá fyrrgreindum tíma að telja skyldi hlutur stefnda takmarkast við 70,53 ærgilda greiðslumark. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi höfðaði stefndi mál á hendur áfrýjanda haustið 1998 til heimtu skaðabóta vegna atvika, sem tengdust deilum þeirra um jörðina. Undir rekstri þess aflaði áfrýjandi matsgerðar dómkvadds manns 11. júní 1999 til stuðnings gagnkröfu, sem hann hafði þar uppi til skuldajafnaðar. Í matsgerðinni var nánar tiltekið metið samkvæmt beiðni áfrýjanda hvert væri hæfilegt leigugjald á mánuði fyrir í fyrsta lagi landbúnaðarafnot af jörðinni Króki og mannvirkjum á henni á tímabilinu frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998, í öðru lagi afnot íbúðarhúss á jörðinni á sama tímabili, í þriðja lagi „afnot af 147,2 ærgilda greiðslumarki jarðarinnar Króks árin 1996 og 1997” og í fjórða lagi not af mannvirkjum, sem fyrrgreind útburðargerð tók ekki til, á tímabilinu frá 11. janúar 1998 og þar til matsgerð var lokið. Því máli lauk með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 1999, þar sem áfrýjandi var sýknaður af kröfu stefnda án þess að gagnkrafa hans á grundvelli matsgerðarinnar kæmi efnislega til úrlausnar. II. Í málinu krefst áfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 443.360 krónur í skaðabætur vegna heimildarlausra nota af eignarhluta áfrýjanda í jörðinni Króki, þar með töldu ræktuðu landi og óræktuðu, mannvirkjum á henni og greiðslumarki. Í kröfu þessari, sem sundurliðuð er í héraðsdómi, styðst áfrýjandi við niðurstöðu áðurnefndrar matsgerðar um hæfilegt leigugjald fyrir einstakar eignir og réttindi, en miðar þó kröfuna aðeins við hlutfall af leigugjaldinu, sem svarar til eignarhluta hans í þeim. Að því leyti, sem áfrýjandi reisir kröfu sína á niðurstöðum matsgerðarinnar um leigugjald fyrir „landbúnaðarafnot af jörðinni Króki ásamt húsakosti”, svo sem þar var komist að orði, á tímabilinu frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998 og jafnframt fyrir hluta mannvirkja þar eftir síðastgreindan dag, er til þess að líta að hann hefur engar líkur leitt að því að kostur hefði í raun verið á að leigja þessar eignir út til búrekstrar á umræddum tíma. Er þess og að gæta að því hefur ekki verið hnekkt, sem stefndi heldur fram, að flest hús á jörðinni og girðingar séu ófullnægjandi til slíkra afnota. Ekkert hefur verið leitt í ljós um að unnt hefði verið að leigja sérstaklega út íbúðarhús á jörðinni, enda er að engu leyti tekið mið af því í forsendum matsgerðar, en um ástand hússins liggur ekki annað fyrir en sú staðhæfing stefnda að það hafi verið óíbúðarhæft um árabil. Í málinu hefur heldur ekki komið nægilega fram í hvaða mæli stefndi nýtti eignirnar, sem hér um ræðir, og hvort þau afnot hafi komið í veg fyrir að aðrir gætu hagnýtt sér þær. Að öllu þessu athuguðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna notkunar stefnda á þessum eignum. Í málatilbúnaði stefnda er meðal annars staðhæft að áfrýjandi hafi hvorki fyrr né síðar lagt stund á sauðfjárbúskap á jörðinni Króki. Þessu hefur áfrýjandi ekki hnekkt. Eins og málið liggur fyrir verður því ekki séð hvernig áfrýjandi hefði getað krafist beingreiðslna á grundvelli greiðslumarks sauðfjár á jörðinni á árunum 1996 og 1997, ef stefndi hefði ekki einn verið skráður handhafi þeirra á því tímabili. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að hann hafi ekki getað hagnýtt sér það greiðslumark á jörðinni, sem kom ekki í hlut stefnda með áðurnefndum úrskurði 2. október 1998, enda væri áfrýjanda ekki fært að selja það eða ráðstafa því á annan hátt án samþykkis annarra eigenda að jörðinni. Ekkert liggur fyrir um að áfrýjanda hefði frekar verið þetta unnt á árinu 1996 eða 1997. Að þessu virtu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að nýting stefnda á öllu greiðslumarki jarðarinnar til að fá beingreiðslur umrædd ár hafi orðið sér til tjóns. Í héraðsdómsstefnu kom skýrlega fram af hálfu áfrýjanda að með málsókn þessari leiti hann skaðabóta úr hendi stefnda vegna þeirra atvika, sem áður greinir, svo og að krafa hans væri reist „á almennu skaðabótareglunni utan samninga.” Með málatilbúnaði áfrýjanda á síðari stigum hefur þessum grundvelli málsins ekki verið breytt. Samkvæmt framansögðu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að háttsemi stefnda hafi bakað sér tjón. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Gunnar Hólm Guðbjartsson, greiði stefnda, Ólafi Guðbjartssyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 26. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Gunnari Hólm Guðbjartssyni, kt. 200645-3249, Lyngási, Kjalarnesi, á hendur Ólafi Guðbjartssyni, kt. 241252-4349, Sjávarhólum, Kjalarnesi, með stefnu sem birt var 9. febrúar 2001. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 443.360 krónur með vöxtum samkvæmt. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá l. júní 1998 til 11. júlí 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda að mati réttarins. Dómkröfur stefnda eru aðallega að hann verði sýknaður af dómkröfum stefnanda. Til vara að gagnkröfu stefnda að fjárhæð 443.600 krónur verði skuldajafnað við dómkröfur stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Helstu málavextir eru að málsaðilar ásamt sex systkinum sínum urðu sameigendur jarðarinnar Króks á Kjalarnesi og tiltekinna mannvirkja á landinu við opinber skipti á dánarbúi Guðbjarts Hólm Guðbjartssonar (d. 6. nóvember 1989) og Gunnleifar Kr. Sveinsdóttur, eiginkonu Guðbjarts, (d. 27. janúar 1973). Skiptayfirlýsing er dagsett 16. maí 1995 og leiðrétting og nánari útfærsla á henni 28. nóvember 1996. Stefnandi, Gunnar Hólm Guðbjartsson, varð með gjafabréfi Guðbjarts Jónssonar eigandi helmings jarðarinnar Króks á Kjalarnesi 8. september 1946. Og átti Gunnar Hólm síðan jörðina í óskiptri sameign með föður sínum, Guðbjarti Hólm, þar til faðirinn lést. Í skiptayfirlýsingu, dags. 28. nóvember 1996, segir m.a.: Í eigu búsins voru þessar fasteignir: 1. 50% jarðarinnar að Króki. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 92.000 krónur. 2. 50% ræktaðs lands. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 432.500 krónur. 3. 50% íbúðarhúss. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 252.500 krónur. 4. 50% fjóss. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 55.500 krónur. 5. 50% hlöðu. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 42.000 krónur. 6. 50% hlöðu. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 24.500 krónur. 7. 50% haughúss. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 19.500 krónur. 8. 100% skúrs. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 41.000 krónur. 9. 100% Litla Króks. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 184.000 krónur. 10. 100% fjóss. Fasteignamati 1996 að fjárhæð 673.000 krónur. Við skiptin varð stefnandi eigandi 52.0833 hundraðshluta af landi jarðarinnar, íbúðarhúss, fjóss, hlöðu og haughúss. Auk þess að verða eigandi af 4.1667 hundraðshlutum skúrs, Litla Króks og fjósi, sbr. tl. 8-10. Meðan dánarbúið var í skiptum annaðist stefndi, Ólafur Guðbjartsson, rekstur búsins, en fjárstofn dánarbúsins var útlagður til erfingja 29. desember 1995. Með aðfararbeiðni 24. maí 1996 krafðist stefnandi að stefndi yrði borinn út úr húsum af jörðinni Króki ásamt öllu, er honum tilheyrði, þar með talið bústofn og annað lausafé. Stefndi krafðist þess að beiðninni yrði synjað og féllst héraðsdómur á það. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. júlí 1996. Hæstiréttur ályktaði að stefnandi, sem eigandi meirihluta í sameign jarðarinnar Króks, nyti samkvæmt almennum reglum um óskipta sameign réttar til að víkja stefnda af jörðinni. Hins vegar yrði að líta til þess að stefndi hefði búið á jörðinni í rúm sex ár eftir lát föður málsaðila og haft þar með höndum búrekstur. Ætti stefndi rétt á uppsögn afnota áður en unnt væri að krefjast þess að honum yrði vikið af jörðinni en réttmæt uppsögn hefði ekki farið fram. Hafnaði Hæstiréttur þannig kröfu stefnanda um að stefndi yrði borinn út af jörðinni með dómi 27. ágúst 1996. Með bréfi, sem birt var stefnda 25. september 1996, sagði stefnandi stefnda upp afnotum af jörð og húsakosti að Króki með sex mánaða fyrirvara frá 1. október 1996. Var stefnda tjáð að heimild hans til afnota eignanna félli niður við lok dags 31. mars 1997 og væri honum gert að rýma hús og jörð fyrir klukkan 13.00 daginn eftir. Í bréfi þessu segir m.a. að stefnandi áskilji sér rétt til að krefja stefnda um greiðslu vegna afnota sem hann hafi haft, þ. á m. í uppsagnarfresti. Stefndi varð ekki við þessu. Stefnandi gerði þá aftur kröfu fyrir dómi um að stefndi yrði borinn út úr húsum og af jörðinni Króki ásamt öllu því er honum tilheyrði. Stefndi krafðist þess þá aðallega á móti að málinu yrði vísað frá dómi en til vara að synjað yrði um framgang gerðarinnar. Úrskurður gekk 1. október 1997 og segir í úrskurðarorði m.a: Gerðarþoli, Ólafur S. Guðbjartsson, skal ásamt öllu, sem honum tilheyrir, þ.m.t. sauðfé, vélum, tækjum og öðru lausafé, borinn út af landi jarðarinnar Króks, Kjalarneshreppi, og eftirtöldum mannvirkjum: íbúðarhúsi (matshluta 5305-02), fjósi (matshluta 5305-03), hlöðu (matshluta 5305-05), votheysturni (matshluta 5305-06) og haughúsi (matshluta 5305-07). Synjað er um heimild til aðfarar að öðru leyti. Stefndi skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. október 1997 og var hinn kærði úrskurður staðfestur með dómi Hæstaréttar 3. nóvember 1997. Og mánudaginn 12. janúar 1998 var á vettvangi að viðstöddum aðilum lýst yfir af hálfu sýslumannsins í Reykjavík að stefndi væri borinn út af landi jarðarinnar Króks og öðrum mannvirkjum „skv. dómi Hæstaréttar nr. 434/1997." Þá var lýst yfir að stefnanda væru afhentar vörslur jarðarinnar og mannvirkja í samræmi við úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 1997 sem Hæstiréttur staðfesti í málinu nr. 434/1997. Stefndi hélt áfram að hafa fyrir sauðfé sitt afnot af gripahúsi í landi Króks, sem stefnandi átti ekki nema 4.1667 hundraðshluta á móti heildareignarhluta annarra erfingja dánarbúsins, enda sagði í dómi Hæstaréttar að stefnandi yrði að þola nauðsynlegan aðgang stefnda að þeim mannvirkjum. Þann 27. febrúar 1998 kærði stefndi stefnanda fyrir að hindra vatnsrennsli til brynningar fyrir fé sem stefndi hafði í „fjósi" að Króki á Kjalarnesi. Við skýrslutöku lögreglunnar 9. mars 1998 skýrði stefndi svo frá: Ég hef haldið fé í þessum húsum frá 1989, og nú síðast frá áramótum. Það hefur aldrei gerst áður að vatnslaust hafi orðið í húsunum. Ég hafði grun um að Gunnar Guðbjartsson hafi skrúfað fyrir vatnið og því óskaði ég eftir aðstoð lögreglunnar til þess að reyna að hafa áhrif á Gunnar og fá hann til að opna aftur fyrir rennslið út í fjósið. Það hefur ekki gengið eftir og valdið mér ómældri vinnu við að aka vatni að húsunum til að geta brynnt fénu. Það er krafa mín að þessu linni og gert verði eitthvað til þess að ég geti á eðlilegan máta haft fé í húsunum. Ég vil taka það fram að ég hef ekki lykil að íbúðarhúsinu þar sem vatnsinntakið er. Við skýrslutöku lögreglunnar 13. mars 1998 í tilefni þess að grunur lék á að stefndi hafi lokað fyrir inntak á kaldavatninu inn í gamla íbúðarhúsið að Króki á Kjalarnesi, skýrði stefnandi svo frá: Ég vil taka það fram að ég er umráðamaður þessa húss, og ber ábyrgð á því, enda er ég meirihlutaeigandi hússins. Þegar þessar frosthörkur gengu í garð núna um daginn ákvað ég að loka fyrir vatnið svo ekki yrði skaði vegna frostsprunginna leiðsla. Ég vissi ekkert um það að vatnið út í fjósið stoppaðist um leið og ég lokaði fyrir vatnið í húsinu. Tilefnið er það að húsið "Krókur" lá undir vatnsskemmdum því það ýrðist úr leiðslunni. Ég tel mig í fullum rétti til að loka fyrir þetta inntak og að ég með því sé ekki að skemma neitt fyrir einum eða neinum. ... Stefndi hóf málsókn á hendur stefnanda til greiðslu bóta vegna þess tjóns, sem stefndi hefði orðið fyrir við að flytja vatn frá heimili sína að Sjávarhólum að Króki, tvisvar á dag, 6,4 km vegalengd, til að sinna vatnsþörf 83 fjár, sem hann hafði haldið í fjósinu. Sagði hann að krafan tæki til tímabilsins 12. janúar 1998 til 22. maí 1998. Stefnandi mótmælti kröfum stefnda og hafði jafnframt uppi gagnkröfu til skuldajöfnunar á kröfum stefnda vegna ýmissa landbúnaðarafnota hans af jörðinni. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. september 1999 var stefnandi sýknaður af kröfum stefnda. Segir í forsendum héraðsdóms m.a. að stefndi [hér stefnandi] hafi óskoraðan umráðarétt yfir íbúðarhúsi því, er hér sé um að ræða. Ekki sé fyrir að fara neinum samningsbundnum afnotum stefnanda [hér stefnda] af vatni, sem tekið sé inn í eignina. Þá sé ljóst að íbúðarhúsið hafi verið ónýtt á þeim tíma, sem stefndi [hér stefnandi] skrúfaði fyrir vatnsinntak þess. Enn fremur verði ekki af gögnum málsins ráðið að lögformlegs leyfis hafi verið aflað til að taka vatn frá húsinu í fjósið. Undir rekstri málsins, þar sem stefnandi hafði uppi gagnkröfur eins og áður sagði, fékk stefnandi dómkvaddan matsmann til að meta sem hér segir: 1. Hvert er hæfilegt afgjald (leigugjald) á mánuði fyrir landbúnaðarafnot af jörðinni Króki ásamt húsakosti að Króki frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998 á verðlagi í maí 1998. Óskað er eftir að sérgreint verði eftir því sem unnt er endurgjald fyrir jörðina þ.m.t. ræktað land, fjós, hlöðu, votheysturn, haughús, skúr, nýrra fjós (notað sem fjárhús) og framleiðslurétt. 2. Hvert er hæfilegt endurgjald (leigugjald) á mánuði fyrir afnot af íbúðarhúsi að Króki frá 16. maí 1995 til janúar 1998 miðað við verðlag í maí 1998. 3. Óskað er eftir að metið verði sérstaklega hæfilegt endurgjald (leigugjald) fyrir afnot af 147,2 ærgilda greiðslumarki jarðarinnar Króks árin 1996 og 1997 miðað við verðlag í maí 1998. 4. Hvert er hæfilegt mánaðarlegt endurgjald (leigugjald) fyrir afnot af mannvirkjum þeim sem matsþoli hefur í vörslu í dag þ.e. fjós og skúr frá 11. janúar 1998 til þess dags sem matsgerð er gerð. Gert er ráð fyrir að mat um hæfilegt endurgjald fram að þessu tímabili hafi komið fram í matslið nr. 1. Í niðurstöðu matsgerðar, sem dagsett er 11. júní 1999 segir að endurgjald án virðisaukaskatts óskipt milli aðila frá 16. maí 1995 til 11. janúar 1998 sé metið a) fyrir fjós, hlöðu, votheysturn, haughús, skúr við turn (millibygging), nýrra fjós og íbúðarhús úr steini samtals að fjárhæð 188.069 krónur, b) fyrir jörð, ræktað land til heyskapar 158.537 krónur, c) hrossabeit sumar og vetur samtals að fjárhæð 236.250 krónur, d) endurgjald fyrir greiðslumark í kindakjöti samtals að fjárhæð 477.689 krónur, e) endurgjald fyrir greiðslumark í kindakjöti árin 1996 og 1997 samtals að fjárhæð 329.886 krónur, f) endurgjald fyrir fjós og skúr við turn (millibygging) frá 11. janúar 1998 til 14. júní 1999 samtals að fjárhæð 9.208 krónur. Með bréfi 27. janúar 2000 krafði stefnandi stefnda um bætur samtals að fjárhæð 744.274 krónur og segir í bréfinu að krafan taki mið af matsgerðinni frá 11. júní 1999. En í stefnu þessa máls segir að krafist sé bóta fyrir heimildarlaus afnot stefnda á eignarhlut stefnanda í jörðinni Króki, mannvirkjum, greiðslumarki, ræktun og öðru því er fylgja ber. Krafist sé bóta fyrir afnot frá 16. maí 1995 til 12. janúar 1998 af eignum þeim, sem stefnandi á að meirihluta, en fyrir aðrar eignir, sem stefndi hafi haldið umráðum og afnotum af, sé krafist bóta frá 16. maí 1995 til dagsins í dag, en áskilinn sé réttur til að krefjast greiðslna fyrir afnot meðan þau standi. Stefnandi sundurliðar stefnufjárhæðina þannig: 1. Íbúðarhús að Króki nýting frá 16.05.1995-12.01.1998 Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 75.563 x 52.083% kr. 39.920,00 2. Hlaða, eldra fjós, votheysturn, haughús og skúr 16.05.1995- 12.01.1998. Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 36.943 x kr. 52.083% kr. 19.241,00 3. Jörð, ræktað land til heyskapar 16.05.1995-12.01.1998 Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 158.537,00 x 52.083% kr. 82.571,00 4. Hrossabeit 16.05.1995-12.01.1998 Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 236.250,00 x 52.083% kr. 123.046,00 5. Framleiðsluréttur á kindakjöti (greiðslumark) 1996 og 1997 Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 329.886,00 x 52.083% kr. 171.815,00 6. Nýrra fjós (1978) 16.05.1995-01.02.2001 Hæfilegt endurgjald samkvæmt mati kr. 2.371,00 pr. mánuð Kr. 104.015,00 x 4.1667% kr. 6.767,00 Samtals kr. 443.360,00 Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á því að stefndi sé bótaskyldur gagnvart sér fyrir heimildarlaus og ólögmæt endurgjaldslaus afnot stefnda á eignarhlut hans í jörðinni Króki og mannvirkjum á jörðinni á því tímabili sem kröfugerð hans nær til. Með afnotum þessum hafi stefndi komið í veg fyrir að hann gæti haft réttmætan hag af eigum sínum. Tjón hans vegna þessa sé miðað við framlagða matsgerð þar sem reiknað sé hæfilegt endurgjald fyrir nýtingu þá sem stefndi hafði. Ekki sé rétt að stefndi hafi þessi afnot - sem stefndi veit að voru án heimildar og í óþökk stefnanda - án nokkurrar greiðslu af hálfu stefnda enda myndi hann með þeim hætti hagnast á kostnað stefnanda. Þá kveðst stefnandi byggja á því að nýting stefnda á greiðslumarki jarðarinnar hafi verið ólögmæt og fyrir þau beri að greiða hæfilegar bætur sem metnar séu í matsgerðinni. Byggt sé á því að greiðslumark jarðarinnar Króks skiptist milli eigenda í sömu hlutföllum og eignaréttur að jörðinni sjálfri og sé bótakrafa miðuð við hæfilegt leigugjald skv. matsgerð. Samkvæmt bréfi Framleiðsluráðs landbúnaðarins 30. mars 1998 hafi stefndi fengið greiddar beingreiðslur fyrir 147,2 ærgildi á árinu 1996 og 118,4 á árinu 1997. Fjárhæðir í matsgerð, sem kröfur byggja á, séu færðar til verðlags í maí 1998 og sé í máli þessu krafist almennra vaxta frá l. júní 1998 til 11. júlí 1999 en þá hafi einn mánuður verið liðinn frá því matsgerð lá fyrir. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu fyrst og fremst á því að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni af völdum hans og fjárbúskapar hans á jörðinni Króki, það tímabil sem mál þetta snýst um, en stefnandi krefji hann um leigu tímabilið frá 16. maí 1995 til 12. janúar 1998, vegna óheimillar notkunar á íbúðarhúsinu að Króki, ásamt eftirtöldum eignarhlutum jarðarinnar: i. Hlöðu, eldra fjósi, votheysturni, haughúsi og skúr. ii. Jörð, ræktuðu landi til heyskapar. iii. Hrossabeit. iv. Framleiðslurétti og v. Nýrra fjósi. Miði stefnandi ofangreind tímamörk við útgáfu skiptayfirlýsingar skiptastjóra dánarbús Guðbjarts Guðbjartssonar, frá þeim 16. maí 1995, og útburðardag stefnda af jörðinni Króki, þann 12. janúar 1998. Þetta tímabil krefji stefnandi hann um leigu fyrir 52,083% af ofangreindum eignarhlutum. Í þessu sambandi sé bent á að það hafi ekki verið fyrr en 28. nóvember 1996 sem úthlutun skiptastjóra var að fullu lokið. Þá hafi dánarbú Guðbjarts Guðbjartssonar átt kindurnar til 29. desember 1995. Þá byggir stefndi einnig á því að not hans af ofangreindum eignarhlutum séu ósönnuð, nema að því leyti sem notin voru honum nauðsynleg til þeirra gegninga, sem hann stundaði í nýrra fjósinu að Króki. Þau not hefðu verið honum heimil í samræmi við niðurstöðu dóms Hæstaréttar í málinu nr. 434/1997. Þá telur stefndi ósannað að hann hafi notað nákvæmlega 52,083% af ofangreindum eignarhlutum það tímabil sem um ræðir. Mun sennilegra sé að það hafi hann ekki gert og því haldið sig innan við þau 47,917% af jörðinni sem ekki tilheyrðu stefnanda. Þó dómurinn staðfesti að stefnandi hafi getað meinað öðrum nytjar af eignum, sem hann átti að meirihluta, þá sé ekki hægt að gagnálykta frá niðurstöðunni á þann veg, að stefnandi hafi getað ráðstafað þessum eignarhluta upp á sitt eindæmi, þar sem stefnandi eigi jörðina í óskiptri sameign með öðrum. En verði litið svo á, að stefnandi hefði getað leigt jörðina og ofangreinda eignarhluta, þá eigi stefndi og systkini hans hlutdeild í þeirri leigu. Þá kveðst stefndi einnig byggja á eftirfarandi málsástæðum sem hann greinir frá á þennan hátt: a. Íbúðarhúsið að Króki, nýting frá 16.05.1995 - 12.01.1998. Stefndi byggir á að hann hafi keypt jörðina Sjávarhóla í mars 1995 og nýtt íbúðarhúsið þar til heimilishalds síðan. Stefndi tekur fram að íbúðarhúsið að Króki, það sem um er deilt, hafi verið orðið óíbúðarhæft löngu fyrir maí 1995. Hafi stefndi kynt húsið til að varna frekari niðurníðslu þess og borgað hita og rafmagn af húsinu, en stefndi taldi öruggara að halda húsinu heitu vegna vatnsinntaks þess sem í húsinu var og stefndi var háður varðandi nýtingu hans á fjósinu. Bendir stefndi á, að loksins þegar stefnandi hafi verið krafinn um greiðslu fyrir hita og rafmagn, þá hafi hann þegar lokað húsinu fyrir stefnda. Hafi hann látið loka fyrir veiturnar og látið fjarlægja gjaldmælana úr húsinu, án samráðs við sameigendur sína að íbúðarhúsinu. Einnig hafi hann sjálfur lokað sameiginlegu vatnsinntaki í íbúðarhúsið og fjósið, eins og rakið verður síðar... b. Hlaða, eldra fjós, votheysturn, haughús og skúr. Stefndi byggir á, að hann hafi sáralítið notað ofangreinda eignarhluta frá haustinu 1995 og aldrei varnað stefnanda notkun þessara mannvirkja. Byggir stefndi á að öll not hans af þessum eignum og mannvirkjum svo að í bága hafi farið við heimildir stefnanda, séu ósannaðar. c. Jörð, ræktað land til heyskapar. Stefndi byggir á, að hann hafi notað tún jarðarinnar lítilsháttar til heyskapar ofangreind tímabil en ekki til sauðfjárbeitar. Aðallega hafi stefndi heyjað að Sjávarhólum og að Presthúsum. Stefndi hafi á engan hátt meinað stefnanda að nýta tún jarðarinnar Króks eins og stefnandi hafi viljað til heyskapar. Raunin hafi einnig verið sú að stefnandi hafi notað um 70% túnanna, en stefndi um 30%. d. Hrossabeit. Stefndi byggir á að hann hafi ekki notað jörðina til hrossabeitar ofangreind tímabil, slíkt verði stefnandi að sanna. Þá hafi stefndi aldrei meinað stefnanda að nýta jörðina til hrossabeitar. e. Framleiðsluréttur í sauðfé (greiðslumark). Stefndi byggir í fyrsta lagi á, að faðir hans hafi verið handhafi búmarks jarðarinnar og fullvirðisréttar. Hafi dánarbúið tekið við þessum réttindum og síðan orðið handhafi greiðslumarksins og því átt rétt á svokölluðum beingreiðslum að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Stefnandi hafi aldrei stundað búskap á lögbýlinu Króki og því aldrei haft ásetning til grundvallar beingreiðslum, samkvæmt búvörulögum ofangreind tímabil og því aldrei átt rétt á beingreiðslum. Stefnandi hafi af þeim sökum ekki orðið fyrir tjóni vegna notkunar stefnda á greiðslumarkinu. Hefði stefnanda og verið óheimilt að leigja greiðslumarkið og hafa þannig af því tekjur. Stefndi hafi hins vegar uppfyllt þau skilyrði, sem sett eru í 39. grein búvörulaga, til að handhafar greiðslumarks eigi rétt á beingreiðslum og hafi notið beingreiðslna á lögmætan hátt, í samræmi við þau skilyrði sem þar eru sett. Stefndi byggir og á, að þó greiðslumark sé nú bundið við lögbýli og að nú hafi verið ákveðið af dómstólum, að um sé að ræða ákveðin fasteignatengd réttindi, þá hafi það verið breytilegt frá einum tíma til annars, hvaða heimildir og takmarkanir hafi verið í gildi um slík réttindi. Það hafi farið eftir löggjöf hvers tíma, er verið hafi ærið mismunandi. Fyrst og fremst hafi verið um að ræða atvinnuréttindi og þá atvinnuréttindi stefnda, sem ekki hafi mátt skerða með þeim hætti sem gert hafi verið. Bendir stefndi á í því sambandi, að búvörulög nr. 99/1993 geri ráð fyrir að einn framleiðandi búvöru skuli vera skráður handhafi beingreiðslna. Þá geri lögin ráð fyrir að á einu lögbýli geti verið fleiri en einn handhafi slíkra réttinda. Réttur einstaks handhafa fer samkvæmt 3. mgr. 39. greinar búvörulaga fyrst og fremst eftir því hve margar vetrarfóðraðar ær viðkomandi á, en ekki hvað hann á stóran hluta viðkomandi lögbýlis. Stefndi byggir og á, að hann hafi ekki misst handhöfn greiðslumarksins vegna útburðarmálsins, þar sem hann hafi haldið kindurnar og fóðrað þær vetrarlangt að lögbýlinu Króki í hinu umdeilda nýrra fjósi, sem stefnandi hafi ekki átt nema 4% í, sem einnig sé til áréttingar á að stefnandi eigi engan rétt til beingreiðslna. Byggir stefndi á í þessu sambandi að dómstóll sé ekki bundinn af ákvörðunum Framleiðsluráðs landbúnaðarins og úrskurði þeirrar úrskurðarnefndar, sem starfaði samkvæmt 42. grein búvörulaga og stefnandi byggir rétt sinn á, sbr. Geitaskarðsdóminn (hæstaréttarmál nr. 279/2000 frá 8. mars 2001). Byggir stefndi á, að hann hafi fengið greiðslumarkið frá þeim framleiðanda, sem búskap stundaði á lögbýlinu Króki, ákveðin atvinnuréttindi, sem hann hafi haft öll skilyrði til að taka við. Þeim skilyrðum hafi stefnandi ekki fullnægt. Þessi atvinnuréttindi hafi verið óheimilt að skerða með þeim hætti sem gert hafi verið, nema almanna þörf krefði og kæmu þá bætur fyrir. Byggir stefndi og á, að sauðfjárbændur megi í dag framleiða eins mikið magn sauðfjár og þeir kjósi. Það fari hins vegar eftir eftirspurn sláturleyfishafa hvaða verð bændur fái fyrir hvern dilk. Greiðslumarkið sé hins vegar arfur frá þeirri tíð, þegar framleiðslutakmarkanir voru settar á hvern og einn framleiðanda með lögum. Hafa þessar framleiðslutakmarkanir í gegnum tíðina orðið ákveðin atvinnuréttindi, sem hafi verið framseljanleg milli jarða. Af því leiði að réttindi þessi verða ekki bundin jörðinni Króki með þeim hætti sem úrskurðað hefur verið af úrskurðarnefnd skv. 42. grein búvörulaga. Byggir stefndi og á að um sé að ræða ákveðin óbein eignarréttindi, sem afsalað hefur verið til stefnda og stefnandi eigi ekki tilkall til. Enda þó réttindi þessi verði talin fasteignatengd, þá hafi þau aldrei verið í sameign með stefnanda. Stefndi byggir einnig á að hann leiði rétt sinn til greiðslumarksins af réttindum dánarbúsins. Stefnandi hafi ætíð vitað um notkun dánarbúsins á greiðslumarkinu og ekki gert athugasemdir um notkun þess. Hafi stefnandi að þessu leyti sýnt af sér tómlæti. f. Nýrra fjós (1978). Stefndi byggir á, að hann hafi aldrei bannað stefnanda að nýta eignarrétt sinn í fjósinu og það hafi ætíð staðið stefnanda til boða. Fjósið hafi aldrei verið fullnýtt af stefnda. Í fjósið hafi komist um 130 kindur. Sauðfjárstofn dánarbúsins hafi verið 96 kindur, þ.e. 76 fullorðnar ær, 19 lömb og einn hrútur. Það er því með öllu ósannað að stefndi hafi með hagnýtingu sinni á fjósinu valdið stefnanda tjóni eða að stefnanda hafi verið meinað að nýta fjósið í samræmi við eignarhluta sinn í fjósinu. Stefndi krefst skuldajafnaðar til frádráttar við kröfu stefnanda, verði hún dæmd. Um sé að ræða kostnað stefnda við vatnsflutninga að fjárhæð 137.330 krónur ásamt dráttarvöxtum frá 20. október 1998 til greiðsludags. Kveðst stefndi byggja gagnkröfu sína á, að stöðvun vatnsnotkunar, hvort sem er til heimilis eða atvinnurekstrar, sé ekki á hendi annarra en viðkomandi veitustofnunar. Stefnandi hafi ekki mátt loka fyrir vatnið upp á sitt eindæmi, en stefndi hafði þá haldið fé í fjósinu og keypt til þess vatn í mörg ár úr opinberri vatnsveitu. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi sönnunarbyrði um að ekki hafi verið um að ræða sameiginlegt vatnsinntak með íbúðarhúsinu og fjósinu og að hann hafi haft það vald að mega loka fyrir vatnið. Telur stefndi að um hafi verið að ræða sameiginlegt vatnsinntak og vísar í því efni til kvittunar nr. 336 frá 8. september 1981 þar sem fram komi að greitt sé heimtaugargjald vatnsveitu vegna húsa Guðbjarts H. Guðbjartssonar, en þarna sé áréttað að heimtaugargjaldið sé ekki eingöngu vegna íbúðarhússins. Segir stefndi að þessu til stuðnings sé tveggja tommu inntak, með tveggja tommu stoppkrana sem leiði vatn annars vegar inn í íbúðarhúsið og hins vegar inn í fjósið. Þetta fyrirkomulag sé í fyllsta samræmi við 14. grein reglugerðar fyrir vatnsveitu Kjalarneshrepps frá 14. desember 1973 sem í gildi var þegar heimtaugargjaldið var greitt þann 8. september 1981 og hljóðar svo: " Vatnsveitunni skal heimilt að fara inn á heimæðar til tengingar fleiri húsa sé flutningsgeta heimtaugarinnar nægjanleg." Þar eð hann hafi ekki áður byggt á ofangreindum málsástæðum gagnkröfunnar fyrir dómi, telur stefndi, að dómur frá 30. september 1999 í málinu nr. E-4815/1998 hafi ekki res judicata áhrif í þessu máli. Þá telur stefndi að stefnandi hafi ekki mátt hindra nauðsynleg afnot hans af eignum jarðarinnar, sbr. hæstaréttarmálið nr. 434/1997, en þar með teljist tvímælalaust vatnsafnot. Stefndi krefst þess að til frádráttar dómkröfum stefnanda komi krafa hans um greiðslu miskabóta að fjárhæð 400.000 krónur úr hendi stefnanda samkvæmt 26. grein skaðabótalaga vegna ólögmætrar meingerðar stefnanda í garð stefnda, gegn frelsi, friði, æru og persónu stefnda. Gagnkröfu til grundvallar vísar stefndi til fyrrgreindra málsástæðna sinna, en greinilegt sé, að stefnandi hafi tekið sér í hendur opinbert vald og jafnvel þó svo yrði ekki talið, hafi eigi að síður verið um ólögmæta meingerð að ræða. Í þessu sambandi verði að líta til þess að hann hafi haft not af fjósinu fyrir atvinnustarfsemi sína og haft til þess fullan rétt. Og verði fallist á að stefnandi eigi kröfu á hann vegna ólögmætrar notkunar á greiðslumarki jarðarinnar, þá sé byggt á því, að hann eigi gagnkröfu á stefnanda vegna þess að hann hafi haldið greiðslumarkinu eða framleiðslurétti jarðarinnar við með fjárbúskapi sínum. Stefnandi hafi ekki stundað búskap eða með öðrum hætti uppfyllt skilyrði til að fá beingreiðslur úr ríkissjóði. Með notkun jarðarinnar til kindakjötsframleiðslu hafi stefndi hins vegar stuðlað að því, að framleiðsluréttur jarðarinnar hélst í gildi og kom stefnanda að lokum að notum sem ákveðin fjárverðmæti. Verði orðið við kröfu stefnanda beri að meta hlut stefnda í því greiðslumarki sem til stefnanda hefur gengið samkvæmt reglum ábúðarlaga, eins og um kúgildi væri að ræða. Stefndi eigi gagnkröfu á hendur stefnanda af þessum ástæðum að fjárhæð 500.000 krónur. Stefndi vísar til þess að hverjum sameiganda sé heimil nýting og ráðstafanir, sem séu öðrum sameigendum að bagalausu. Hverjum eiganda sameignar sé heimil sú notkun sameignarinnar, sem gengið hafi verið út frá í byrjun og hverjum sameiganda sé heimilt að gera ráðstafanir til að koma í veg fyrir skemmdir sameignarinnar. Sameigendur eigi eign saman - eignin í heild sinni sé eign þeirra - enginn einn þeirra eigi út af fyrir sig nokkurn afmarkaðan hluta hennar. Annað mál sé hvernig jafna skuli milli sameigenda tekjum og gjöldum, er eigninni fylgi, og hvernig eigninni skuli skipt við sameignarslit. Stefndi, Ólafur Sigurgeir Hólm Guðbjartsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hafi verið launþegi hjá dánarbúi foreldra sinna við búreksturinn að Króki á Kjalarnesi. Hann kvaðst hafa hafið sjálfstæðan búskap 29. desember 1995. Hafi bústofninn verið sextán kindur til að byrja með. Hafi hann nýtt fjós að Króki árin 1996 og 1997. Hann kvaðst hafa keypt jörðina Sjávarhóla 15. mars 1995 og hafi búið þar og átt þar heima síðan. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 105, sem er bókun skiptafundar í dánarbúi Guðbjarts Guðbjartssonar á skrifstofu Jóhanns H. Níelssonar, skiptastjóra, 6. september 1995. Kvaðst Ólafur hafa farið fram á það á þessum fundi að skiptayfirlýsing yrði leiðrétt varðandi úthlutun á fjósi. Lagt var fyrir Ólaf dskj. nr. 9, sem er myndrit af skiptayfirlýsingu 28. nóvember 1996. Ólafur sagði að öllum eignum, sem þar er greint frá, hafi verið þinglýst á sama tíma. Fjósinu, sem hann hafi aðallega notað, hafi ekki verið þinglýst fyrr. Stefnandi, Gunnar Hólm Guðbjartsson, hafi aðeins átt lítinn hluta í því fjósi. Ólafur kvaðst ekki hafa nýtt jörðina að Króki til beitar fyrir búfénað sinn en lítilsháttar til heyskapar. Ólafur sagði að allar girðingar á jörðinni að Króki hafi á þessum tíma verið ónýtar. Ólafur kvaðst hafa nýtt áðurgreint fjós með þeim hætti að hann hafi flutt kindurnar eftir að hann tók þær í hús út í fjósið. Þar hafi hann haldið þeim inni yfir vetrartímann. Hafi hann síðan flutt þær að Sjávarhólum fyrir burð. Þetta hafi hann gert á meðan hann gat nýtt fjósið. Hafi hann orðið að hætta því sökum vatnsleysis í fjósinu. Kvaðst hann ekki hafa notað íbúðarhúsið, þar sem vatnið er tekið inn, en haldið hita á því. Ólafur kvaðst alla tíð hafa greitt fasteignagjöld af fjósinu og vísaði í því sambandi til dskj. nr. 95. Þá hafi hann greitt brunatryggingar og vatnsskatt. Kvað hann stefnanda ekki hafa greitt fasteignagjöld af þessu fjósi. Ólafur sagði að beingreiðslum til hans árið 1996 hafi verið hagað með þeim hætti að beingreiðslur hafi verið greiddar til dánarbúsins. Þann 14. júlí 1996 hafi Jóhann H. Níelsson endursent þær til framleiðsluráðs. Hefði Jóhann tjáð ráðinu að dánarbúið ætti ekki fjárstofninn. Hins vegar hafi dánarbúið átt fjárstofninn 1. desember 1995 og hafi því átt að fá beingreiðsluna. Ólafur kvaðst hafa gert tilkall til þeirra en þó ekki stærri hluta þeirra en hann ætti rétt til. Kvaðst Ólafur á þessum tíma hafa átt greiðslumark í Sjávarhólum er hann hefði keypt af Sveini í Bræðratungu 1996. Hafi hann ekki fylgst með hvernig skiptingin var þarna á milli. Hafi hann á þessum tíma verið skráður sauðfjárbóndi að Sjávarhólum og átt greiðslumark. Réttur hans til beingreiðslna hafi verið skertur út af því að hlutur stefnanda, Gunnars, hafi verið lagður við hans hluta, sbr. dskj. nr. 82. Þar með hafi hann ekki fengið varanlega svokallaðar jöfnunargreiðslur. Ólafur sagði að stefnandi, Gunnar, hafi byrjað að heyja á jörðinni að Króki á árinu 1995 og hafi heyjað þar síðan. Enginn hafi hindrað hann í því eða til að nýta jörðina með öðrum hætti. Hann kvaðst ekki vita til þess, að húsin hafi verið nýtt af öðrum eftir að hann var borinn út af jörðinni. Hann sagði að húsin á jörðinni væru öll ónýt og ekki boðleg til leigu. Eftir að vatnið var tekið af fjósinu hafi verið mjög erfitt að nýta það. Hafi hann ekkert nýtt það á þessu ári. Ólafur kvað stefnanda, Gunnar, lítinn áhuga hafa sýnt skiptingu jarðarinnar. Hafi hann boðað Gunnar til fundar við sig á árinu 1998 í þeim tilgangi en Gunnar ekki komið. Kvað hann Gunnar ekki hafa boðað fund hjá sér til að ræða þau mál. Kvaðst Ólafur hafa fengið Þorstein Pétursson lögmann til að reyna að ná sáttum um skiptingu jarðarinnar, en það hefði ekki tekist. Lögð voru fyrir Ólaf dskj. nr. 73-83. Kvaðst Ólafur hafa gert fyrirspurn til landbúnaðarráðaneytisins hvernig staðið væri að leigu á ríkisjörðum og fengið svar við því. Komið hefði fram í svari ráðuneytisins að ekki væri tekin sérstök leiga fyrir sauðfjárkvóta á jörðum ríkisins. Ólafur kvaðst enga nýtingu hafa haft af íbúðarhúsi að Króki [frá 16.05.1995-12.011998] og þá hafi hann ekki nýtt svokallað eldra fjós og ekki votheysturn eða haughús. Hann hafi einhvern tímann á árinu 1996 haft lítilsháttar hey inni í hlöðunni. Þá hafi hann notað skúr á jörðinni til að geyma hey í litlum mæli, en stefnandi eigi 4% af skúrnum. Ólafur kvaðst ekki vita hve stór tún jarðarinnar að Króki væru. Hann sagði að stefnandi og Guðjón Guðbjartsson, bróðir hans, hefðu báðir byggt íbúðarhús á túnum jarðarinnar. Kvað hann það rangt að hann hefði notað 52,083% jarðarinnar til heyskapar. Þegar hann hafi notað túnin til heyskapar hafi hann nýtt um það bil 30% jarðarinnar. Ólafur kvaðst ekki hafa verið boðaður til matsgerðar 13. maí 1997, sem vísað er til í matsgerðinni frá 11. júní 1999, og byggt er á í máli þessu, sbr. dskj. nr. 28. Ólafur kvaðst ekki muna hvenær hann flutti lögheimili sitt að Sjávarhólum. Hann kvaðst bæði hafa fengið beingreiðslur á grundvelli greiðslumarks Króks og greiðslumarks Sjávarhóla á árunum 1996 og 1997. Aðspurður vildi Ólafur ekki neita því að stefnandi hefði gert tillögu um skiptingu á jörðinni Króki milli erfingja. Birgir Óli Einarsson gaf skýrslu símleiðis fyrir rétti. Hann játaði að hafa unnið matsgjörð, sem liggur frammi í málinu sem dskj. nr. 28. Hann kvað matsgjörðina hafa verið unna samkvæmt bestu vitund og samvisku. Birgir kvaðst vera viðskiptafræðingur að mennt og hagfræðingur. Kvaðst hann hafa unnið hjá hagþjónustu landbúnaðarins sem sérfræðingur. Þá hafi hann unnið að uppgjöri búreikninga. Hafi hann því talið sig vera sérfræðing á því sviði er varðaði matsgerðina. Birgir sagði að orðið greiðslumark þýddi að greiðslumark lögbýla væri tiltekið mark kindakjöts mælt í kílóum sem réttur til beinna greiðslna miðast við. Hann sagði að beingreiðsla væri það sem hið opinbera tryggði framleiðendum fyrir framleiðslu á afurðum. Hann sagði að orðið ásetningur samkvæmt búvörulögum hefði ekki beina þýðingu fyrir beingreiðslur. Lögmaður stefnanda upplýsti að afnotum stefnda af eignunum hafi verið lokið er matið fór fram. Guðjón H. Guðbjartsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði byrjað að byggja íbúðarhús sitt að Króki á árinu 1974 en búið alla sína ævi á jörðinni. Hann sagðist ekki vita til þess að stefnanda, Gunnari, hafi verið meinuð afnot af jörðinni. Gunnar hafi stundað heyskap á jörðinni og heyjað til að selja allt frá árinu 1995. Hann sagði að girðingar jarðarinnar væru ónýtar og hefði stefndi, Ólafur, ekki nýtt jörðina til beitar fyrir hross. Hann sagði að Gunnar hefði ekki leigt öðrum húsin að Króki eftir að Ólafur var borinn út af jörðinni 1998, húsin væru ónýt. Hann sagði að húsin hefðu verið ónýt í mörg ár. Jónas Guðmundsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann þekkti Gunnar, Guðjón og Ólaf. Hafi hann oft farið upp á Kjalarnes að sumri til á árunum 1995, 1996 og 1997. Kvaðst hann hafa tekið eftir því að Gunnar heyjaði á jörðinni Króki á þessum árum. Aðspurður kvað hann Ólaf vera vin sinn. Kvaðst hann hafa haft minni samskipti við Gunnar en þá bræður Guðjón og Ólaf. Hjörtur Sigurðsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði á árunum 1996 og 1997 komið einstaka sinnum með Ólafi að jörðinni Króki á Kjalarnesi. Hann kvaðst vita hver stefnandi, Gunnar, væri. Kvaðst hann hafa séð Gunnar stunda heyskap á jörðinni, þegar hann hafi átt leið til Presthúsa, sem sé jörð á Kjalarnesi í eigu afa hans. Hann sagði að hann og stefndi, Ólafur, væru góðir kunningjar. Kvaðst hann hafa verið með hross hjá Ólafi og þekkt hann frá fyrri tíð. Niðurstaða: Stefnandi krefst þess að stefndi greiði honum endurgjald fyrir nýtingu stefnda á íbúðarhúsi að Króki, hlöðu, svokölluðu eldra fjósi, votheysturni, haughúsi og skúr á jörðinni frá 16. maí 1995 til 12. janúar 1998, samtals að fjárhæð 59.000 krónur. Þá krefst hann þess að stefndi greiði honum 82.571 krónu í endurgjald fyrir nýtingu stefnda af jörðinni til heyskapar og 123.046 krónur fyrir nýtingu stefnda af jörðinni til hrossabeitar á sama tíma. Þá krefst hann þess að stefndi greiði honum 171.815 krónur í endurgjald fyrir nýtingu stefnda á framleiðslurétti á kindakjöti á árunum 1996 og 1997 og 6.767 krónur fyrir afnot af svokölluðu nýrra fjósi frá 15. maí 1995 til 1. febrúar 2001. Samtals krefst stefnandi af stefnda 443.360 króna í endurgjald. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína á því að stefndi hafi án heimildar notað eignarhluta stefnanda í jörðinni Króki og mannvirkjum á jörðinni á því tímabili sem hér um ræðir. Með þessum ólögmætu afnotum hafi stefndi komið í veg fyrir að stefnandi gæti haft réttmætan hag af eigum sínum. Þá byggir stefnandi á því að nýting stefnda á svokölluðu greiðslumarki jarðarinnar hafi verið ólögmæt. Greiðslumark jarðarinnar Króks eigi að skiptast milli eigenda jarðarinnar í sömu hlutföllum og eignaréttur að jörðinni. Stefndi byggir á því að hann hafi ekki valdið stefnanda tjóni og ekki hindrað hann í að hafa þau afnot af jörð og mannvirkjum að Króki sem hugur hans hefði staðið til. Með yfirlýsingu skiptastjóra dánarbús Guðbjarts Hólm Guðbjartssonar og Gunnleifar Kr. Sveinsdóttur, eiginkonu Guðbjarts, 16. maí 1995 öðlast stefnandi meiri hluta í sameign um jörðina Krók á Kjalarnesi og tilteknum mannvirkjum er þar eru. Þó stefnandi, sem eigandi meiri hluta í sameign um jörðina Krók, hafi haft rétt til að víkja stefnda af jörðinni, verður ekki þar með talið, að stefnandi eigi ótvíræðan rétt til að stefndi greiði honum endurgjald, svo sem hann gerir kröfu til. Nýting stefnda á eignarhluta stefnanda frá 16. maí 1995 til 12. janúar 1998 er að ýmsu leyti umdeild. Líta verður til þess að sameigendur stefnanda höfðu veitt stefnda af sinni hálfu fulla heimild til að nýta þeirra hluta og naumast verður talið að á þessum tíma hafi verið um jörð og húsakost að ræða, sem unnt var að nýta að öllu leyti til landbúnaðarafnota - að um 100% nýtingu hafi verið að ræða, þ.e. að stefndi hafi auk þess að nýta 47,917% einnig nýtt að fullu 52,083% eignarhluta stefnanda og komið þannig í veg fyrir að stefnandi hefði nokkur not af eignarhluta sínum. Bústofni dánarbúsins, 76 fullorðnum ám, 19 lömbum eða gemlingum og 1 hrúti, var úthlutað af skiptastjóra til erfingja 29. desember 1995. Á tímabilinu frá 16. maí til 29. desember 1995, verður að telja, að dánarbúið hafi nýtt jörðina og mannvirki á henni fyrir þennan bústofn en ekki stefndi. Vitni hafa borið að stefnandi hafi stundað heyskap á jörðinni frá 1995. Þá er upplýst að stefnandi byggði íbúðarhús á jörðinni og býr þar - sem og bróðir hans, Guðjón H. Guðbjartsson. Verður því ekki talið sannað gegn andmælum stefnda, að stefndi hafi komið í veg fyrir að stefnandi gæti haft lögmæt not og hagnað af jörð og mannvirkjum í samræmi við eignarhluta stefnanda í óskiptri sameign. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi átt rétt til framleiðslu á kindakjöti á jörðinni Króki á Kjalarnesi, sem stefndi hafi með ólögmætum hætti komið í veg fyrir að hann nyti. Framleiðsluráð landbúnaðarins skráði stefnda handhafa beingreiðslna á sauðfé á jörðinni á þeim tíma er hér um ræðir. Ekki er við stefnda að sakast í þeim efnum. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt er að stefnandi greiði stefnda 80.000 krónur í málskostnað. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Ólafur Sigurgeir Hólm Guðbjartsson, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Gunnars Hólm Guðbjartssonar. Stefnandi greiði stefnda 80.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 56/1999
Húsaleigusamningur
Félagið A leigði húsnæði af félaginu T en ekki var gerður skriflegur samningur um leiguna. T hélt því fram að samkvæmt munnlegu samkomulagi hefði A skuldbundið sig til að leigja húsnæðið í þrjú ár, en A hélt því fram að um hefði verið að ræða tímabundna leigu í eitt ár. A greiddi fyrir fram leigu fyrir eitt ár og tilkynnti með rúmlega eins mánaðar fyrirvara að félagið mundi víkja úr húsnæðinu að loknum eins árs leigutíma. T krafði A um húsaleigu í sex mánuði eftir uppsögn leigusamningsins. Talið var, með vísan til húsaleigulaga, að samningur aðilanna hefði verið ótímabundinn og að T ætti rétt á að A segði samningnum upp með sex mánaða fyrirvara. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um skyldu A til að greiða T leigu í sex mánaða uppsagnarfresti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. desember 1998. Af hendi hans varð ekki af þingfestingu málsins fyrir Hæstarétti og áfrýjaði hann á ný 12. febrúar 1999 með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og nánar greinir í héraðsdómi gerðu málsaðilar ekki skriflegan samning um leigu áfrýjanda á atvinnuhúsnæði í eigu stefnda að Klapparstíg 28 í Reykjavík, en áfrýjandi fékk umráð þess frá 1. ágúst 1996 að telja og vék úr því um líkt leyti á árinu 1997 að undangenginni tilkynningu sinni um það efni 18. júní sama árs. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 telst samningur þeirra því hafa verið ótímabundinn. Stefndi átti rétt á sex mánaða fyrirvara við uppsögn áfrýjanda á leigusamningnum, sbr. 3. tölulið 56. gr. sömu laga. Óumdeilt er að áfrýjandi hafi þegar greitt stefnda húsaleigu fyrir júlí 1997. Ber áfrýjanda samkvæmt þessu að standa stefnda skil á leigu til loka uppsagnarfrests, eða til ársloka 1997. Ekki er ágreiningur um að fjárhæð kröfu stefnda sé í samræmi við þetta og samning aðilanna. Verður héraðsdómur samkvæmt þessu staðfestur. Áfrýjandi verður dæmur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Alþjóðleg miðlun ehf., greiði stefnda, Torghöllinni ehf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. nóvember 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 16. þ.m., var höfðað með stefnu birtri 16. janúar 1998. Stefnandi er Torghöllin ehf., kt. 590189-1899, Klapparstíg 26, Reykjavík. Stefndi er Alþjóðleg miðlun ehf., kt. 710395-2339, Tryggvagötu 8, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 608.987 kr. með dráttarvöxtum skv. lögum nr. 25/1987 af 121.873 kr. frá 5. ágúst 1997 til 5. september 1997, af 243.584 kr. frá þeim degi til 5. október 1997, af 365.457 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 1997, af 487.168 kr. frá þeim degi til 5. desember 1997 en af 608.987 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar skv. málskostnaðarreikningi eða mati dómsins að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað með álagi samkvæmt mati dómsins með heimild í 2. tl. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málavextir Hinn 1. ágúst 1996 tók stefndi á leigu hjá stefnanda 1. hæð fasteignarinnar Klapparstíg 28 í Reykjavík. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að samkvæmt munnlegu samkomulagi aðila hafi stefndi skuldbundið sig til þess að leigja húsnæðið í þrjú ár, þ.e. frá 1. ágúst 1996 til 1. ágúst 1999. Af hálfu stefnda er því haldið fram að samið hafi verið um tímabundna leigu frá ágúst 1996 til og með júlí 1997. Umsamið leigugjald fyrir húsnæðið var 670 kr. á fermetra eða 121.873 kr. á mánuði. Að sögn stefnanda skyldi leigufjárhæð breytast í samræmi við breytingar á vísitölu byggingarkostnaðar hverju sinni frá ágúst 1996. Uppkast var gert að leigusamningi, það var ekki undirritað. Stefndi greiddi fyrir fram leigu í eitt ár fyrir fasteignina og afhenti stefnanda skuldabréf fyrir greiðslu leigugjalds fyrir tímabilið 1. ágúst 1996 til 1. ágúst 1997. Stefndi fékk húsnæðið til afnota 1. ágúst 1996 og hafði stefnandi þá látið innrétta húsnæðið á sinn kostnað í samræmi við óskir stefnda. Með bréfi, dags. 18. júní 1997, tilkynnti stefndi að hann myndi víkja úr húsnæðinu 31. júlí 1997. Áður höfðu verið í gangi með aðilum samningaviðræður um lok leigutímans. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Málið höfðar stefnandi til heimtu húsaleigu í 6 mánuði eftir uppsögn stefnda á leigusamningnum í samræmi við ákvæði laga um húsaleigusamninga. Stefnandi byggir á því að ótímabundinn samningur hafi verið á milli aðila um leigu stefnda á húsnæðinu. Stefndi hafi sagt um leigusamningnum með bréfi dags. 18. júní 1997 og krefur stefnandi um húsaleigu í 6 mánuði (sic.) frá og með júlí 1997, sbr. 3. tl. 56. gr. laga nr. 36/1994. Krafan er í raun um húsaleigu fyrir 5 mánuði og sundurliðast svo: Stefnandi styður kröfur sínar við munnlegan og því ótímabundinn leigusamning um húsnæðið og vísar kröfum sínum til stuðnings til ákvæða húsaleigulaga nr. 36/1994, sbr. m.a. 3. tl. 56. gr. þeirra laga. Þá vísar stefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar. Kröfu um dráttarvexti styður stefnandi við vaxtalög nr. 25/1987. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 21. kafla laga nr. 91/1991, sbr. einkum 130. gr. Kröfu um virðisaukaskatt á málskostnað styður stefnandi við lög nr. 50/1988, en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Málsástæður og rökstuðningur stefnda Af hálfu stefnda er því haldið fram að hinn 27. júní 1996 hafi verið gerður munnlegur húsaleigusamningur milli aðila málsins og skyldi sá samningur vera tímabundinn frá ágúst 1996 til og með júlí 1997. Umsamin húsaleiga hafi verið greidd með skuldabréfi fyrir umrætt tímabil. Á leigutímabilinu hafi farið fram þreifingar á milli aðila um framhald leigumála en samningar hafi ekki náðst. Það hafi svo verið í maí/júní 1997 að samkomulag hafi orðið milli þáverandi lögmanns stefnanda, Knúts Bruun hrl., og lögmanns stefnda, Kjartans Reynis Ólafssonar hrl., í framhaldi af því að lögmaður stefnda hafði símsent samkomulagsdrög til Knúts Bruun hrl. Hinn 12. júní 1997 hafi Knútur Bruun haft símsamband og upplýst að Kristján Knútsson, forsvarsmaður stefnanda, hefði samþykkt samkomulagsdrögin með þeim fyrirvara að bætt yrði við 1. gr. þeirra: „Leigusala skal heimilt, frá undirritun samkomulags þessa, að sýna hið leigða húsnæði væntanlegum leigutaka á skrifstofutíma með þeim hætti að sem minnst truflun verði á starfsemi núverandi leigutaka.” Knútur Bruun hrl. hafi jafnframt óskað eftir því að Kristján Knútsson myndi sjálfur undirrita samkomulagið og hafi hann sagst ætla að koma þeirra erinda í skrifstofu lögmanns stefnda hinn 16. júní 1997. Lögmaður stefnda hafi þá talið rétt að forsvarsmenn stefnda kæmu einnig í skrifstofu hans á umræddum tíma til þess að undirrita samkomulagið, sem þeir hafi og gert. Kristján Knútsson hafi ekki mætt á skrifstofu lögmanns stefnda fyrr en 18. júní 1997 og þá hafi honum snúist hugur og neitað að undirrita samkomulagið. Stefndi hafi vikið úr hinu leigða húsnæði í lok júlímánaðar 1997 í samræmi við efni samninga aðila og hafi stefndi efnt að fullu greiðsluskyldur sínar við stefnanda fyrir umsamið leigutímabil með greiðslum umsaminnar leigufjárhæðar og hafi því í einu og öllu staðið við þær skuldbindingar sem tókust á milli aðila 27. júní 1996. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Vegna óþarfa málaþrætu er gerð krafa til þess að stefnanda verði gert að greiða stefnda álag á málskostnað með heimild í 2. tl. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa stefnanda um virðisaukaskatt á málskostnaðarkröfu eigi ekki við lög að styðjast. Auk framangreindra lagatilvitnana er málskostnaðarkrafa stefnda reist á 1. tl. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er og vísað til almennra reglna samninga- og kröfuréttar. Niðurstaða Af hálfu stefnanda hefur verið lagður fram óundirritaður húsaleigusamningur á milli aðila, dags. 1996. Samningur þessi er leigusamningur til þriggja ára frá 1. ágúst 1996. Af hálfu stefnda hefur verið lagt fram óundirritað samkomulag, dags. 12. júní 1997, um lok leigusamnings aðila. Jafnframt hefur af hálfu stefnda verið lagt fram samkomulag, dags. 16. júní 1997, sem eingöngu er undirritað af stefnda. Samkomulag þetta er samhljóða samkomulaginu, dags. 12. júní 1997, að öðru leyti en því að þar er ákvæði um heimild leigusala til þess að sýna hið leigða húsnæði væntanlegum leigutaka. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi þeir Kristján Knútsson, fyrirsvarsmaður stefnanda, Knútur Bruun hæstaréttarlögmaður og Halldór S. H. Sigurðsson, framkvæmdastjóri stefnda. Ekki var gerður skriflegur húsaleigusamningur á milli aðila. Ósannað er að gerður hafi verið leigusamningur milli aðila til þriggja ára. Einnig er ósannað að gerður hafi verið leigusamningur til eins árs, enda verður að telja, hefði hann verið gerður, að samningaviðræður um lok leigutímans að ári liðnu hefðu þá verið óþarfar. Fram er komið að ekki tókst samkomulag um lok leigumála aðila. Með vísan til 1. mgr. 10. gr. húsaleigulaga nr. 36/1994 verður að telja að leigusamningur aðila hafi verið ótímabundinn. Hinn 18. júní 1997 tilkynnti stefndi stefnanda um uppsögn húsnæðisins og að hann myndi víkja úr húsnæðinu 31. júlí 1997. Samkvæmt 1. mgr. 57. gr. húsaleigulaga byrjaði uppsagnarfrestur að líða 1. júlí 1997. Samkvæmt 3. mgr. 56. gr. sömu laga er uppsagnarfrestur á leigusamningi um atvinnuhúsnæði sex mánuðir. Stefndi hefur greitt húsaleigu fyrir júlímánuð en á ógreidda húsaleigu fyrir þá fimm mánuði sem eftir standa af lögboðnum uppsagnarfresti. Með vísan til framanritaðs eru kröfur stefnanda, sem eru tölulega óvéfengdar, teknar til greina. Stefndi greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 168.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Alþjóðleg miðlun ehf., greiði stefnanda, Torghöllinni ehf., 608.987 kr. með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af 121.873 kr. frá 5. ágúst 1997 til 5. september 1997, af 243,584 kr. frá þeim degi til 5. október 1997, af 365.457 kr. frá þeim degi til 5. nóvember 1997, af 487.168 kr. frá þeim degi til 5. desember 1997 en af 608.987 kr. frá þeim degi til greiðsludags og 168.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 429/2002
Fasteign Galli Afsláttur
G og Þ kröfðust viðurkenningar á riftun á kaupum þeirra á timburhúsi S og G auk endurgreiðslu vegna verulegs galla á eigninni en til þrautavara verulegs afsláttar af kaupverði. Áður en G og Þ fluttu inn í húsið höfðu þau spurst fyrir um hvort húsið væri sigið og fengið þau svör að svo væri ekki. Þau urðu hins vegar fljótlega vör við að gólf voru ekki rétt og gluggar og dyr héldu ekki vindi og var það staðfest með matsgerð dómkvaddra manna. Fallist var á niðurstöðu héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, um að miðað við aldur og ástand hússins, sem G og Þ var kunnugt um eða mátti vera kunnugt um, væri húsið ekki haldið verulegum galla. Þá hefði ekki verið sýnt fram á að S og G hefðu með sviksamlegum hætti leynt göllum, sem þeim hefði verið kunnugt um, eða að húsið hefði ekki verið reist í samræmi við lög eða byggingarsamþykktir. Var því ekki fallist á riftunarkröfu G og Þ. Hins vegar var talið að þau hefðu við kaup á húsinu mátt ganga út frá því að gluggar og dyr væru vindþétt og gólfin rétt. Yrði að ætla að gallar þessir kynnu að hafa áhrif á verðmæti þess til lækkunar markaðsverðs. Voru G og Þ því dæmdur afsláttur af kaupverði að álitum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar 16. september 2002. Þeir krefjast þess aðallega, að viðurkennd verði riftun á kaupum þeirra á fasteign gagnáfrýjenda að Hlíðartúni 39, Höfn í Hornafirði, og að gagnáfrýjendum verði að viðlagðri aðför gert in solidum að endurgreiða sér og greiða bætur samtals að fjárhæð 8.055.329 krónur auk dráttarvaxta af 6.968.076 krónum frá 9. september 1997 til 20. maí 1998, af 7.468.076 krónum frá þeim degi til 22. nóvember 1999, en af stefnufjárhæð frá þeim degi samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þessi krafa miðast við, að hinni seldu eign verði skilað í hendur gagnáfrýjenda án veðbanda. Til vara gera aðaláfrýjendur kröfu um staðfestingu á riftun kaupa og aðra lægri fjárhæð úr hendi gagnáfrýjenda in solidum, sem miðist við, að þeir taki við að greiða eftirstöðvar áhvílandi lána á eigninni. Til þrautavara krefjast þeir afsláttar af kaupverði og bóta að fjárhæð 5.690.000 krónur, auk dráttarvaxta frá 22. nóvember 1999 til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu málinu 25. nóvember 2002. Þeir krefjast staðfestingar héraðsdóms, „þó þannig að málskostnaður, bæði í héraði og fyrir Hæstarétti, verði látinn niður falla“ og dráttarvextir verði ekki dæmdir frá fyrri tíma en útgáfu hæstaréttarstefnu í aðalsök, 16. september 2002. I. Eins og frá greinir í héraðsdómi snýst mál þetta um kaup aðaláfrýjenda á fasteign gagnáfrýjenda að Hlíðartúni 39 á Höfn í Hornafirði. Húsið er timburhús, byggt 1973. Kaupsamningur var gerður 9. september 1997 og húsið afhent 25. október sama ár. Eftir undirritun kaupsamnings en áður en aðaláfrýjendur fluttu inn í húsið hafði þeim borist til eyrna, að húsið væri sigið og sneru þeir sér til fasteignasalans með fyrirspurn þar að lútandi. Fasteignasalinn hafði samband við gagnáfrýjandann Skúla, sem fullyrti, að húsið væri ekki sigið, og var aðaláfrýjandanum Þórveigu sagt það, er henni voru afhentir lyklar að húsinu. Fljótlega eftir að aðaláfrýjendur fluttu í húsið tóku þau eftir því, að það blés inn með gluggum og hurðum, þegar vindur var úr vissum áttum, og skekkja var á stofuglugga. Samkvæmt kaupsamningi tóku aðaláfrýjendur að sér að lagfæra þakkant hússins, en þar hafði orðið vart við fúa. Þegar viðgerð fór fram á þakkantinum sumarið 1998 kom í ljós skekkja á húsinu. Byggingarfulltrúi var fenginn til að mæla skekkjuna eins og lýst er í héraðsdómi og að fenginni úttekt hans kröfðust aðaláfrýjendur riftunar og endurgreiðslu og héldu eftir síðustu greiðslu útborgunar, sem greiða skyldi 20. ágúst 1998 að fjárhæð 310.000 krónur. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir matsgerð tveggja dómkvaddra manna 22. nóvember 1999, en niðurstaða hennar var sú, að mesti hæðarmunur gluggakarma mældist 164 mm, útveggjaklæðningar 145 mm og sperra 113 mm. Matsmenn mældu einnig gólfhæð langs eftir húsinu miðju og töldu niðurstöður þeirrar mælingar í samræmi við þessar mælingar, þótt ekki hefði verið gerð nákvæm hæðarmæling á gólfinu. Aðaláfrýjendur telja galla þá, sem fram hafa komið í húsinu, vera verulega og heimili riftun kaupanna, en til þrautavara krefjast þeir verulegs afsláttar af kaupverði. II. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum komst að þeirri niðurstöðu, að miðað við aldur og ástand hússins að Hlíðartúni 39, sem aðaláfrýjendum var kunnugt um eða mátti vera kunnugt um, væri það ekki haldið galla, sem telja mætti verulegan. Þá hefði ekki verið sýnt fram á, að gagnáfrýjendur hefðu með sviksamlegum hætti leynt göllum, sem þeim hafi verið kunnugt um. Er fallist á þessa niðurstöðu héraðsdóms. Aðaláfrýjendur reisa riftunarkröfu sína einnig á því, að húsið hafi ekki verið reist samkvæmt samþykktum teikningum og að ekki sé unnt að treysta því, að það sé reist eftir viðurkenndum stöðlum og reglum. Er einnig fallist á niðurstöðu héraðsdóms að því er þetta varðar. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á riftunarkröfu aðaláfrýjenda. Eins og að framan greinir spurðust aðaláfrýjendur fyrir um það áður en þau fluttu inn í húsið hvort það væri sigið og fengu þau svör, að svo væri ekki. Þau urðu fljótlega vör við galla þá, sem á húsinu voru. Matsgerðin staðfestir það, að gólf voru ekki rétt og gluggar og dyr héldu ekki vindi. Telja matsmenn halla gólfanna óþægilegan og húsgögn standi ekki rétt. Er aðaláfrýjendur keyptu húsið máttu þeir ganga út frá því, að gluggar og dyr væru vindþétt og gólfin rétt. Í matsbeiðni var ekki beðið um mat á áhrifum gallanna á verðmæti hússins eða söluverð þess á markaði. Það verður þó að ætla, að gallar þeir, sem húsið er haldið, kunni að hafa áhrif á verðmæti þess til lækkunar markaðsverðs. Tekið er undir með héraðsdómi, að ekki sé á matinu að byggja um raunkostnað við að bæta úr göllunum, þar sem engin sundurliðun kemur fram í matsgerðinni. Verður því að dæma aðaláfrýjendum afslátt af kaupverði að álitum, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur. Draga skal frá þeirri fjárhæð þann hluta kaupverðs hússins, sem ógreiddur er samkvæmt kaupsamningi, 310.000 krónur. Vextir dæmast eins og í dómsorði greinir. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjendum málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Gagnáfrýjendur, Skúli Ingólfsson og Guðbjörg Ómarsdóttir, greiði aðaláfrýjendum, Guðmundi Erlendssyni og Þórveigu Benediktsdóttur, 1.200.000 krónur, að frádregnum 310.000 krónum, ásamt dráttarvöxtum af 890.000 krónum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 22. nóvember 1999 til 1. júlí 2001 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaðarákvæði héraðsdóms er staðfest. Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjendum 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Austurlands 20. júní 2002. Mál þetta sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi þann 26. apríl 2002, hafa Guðmundur Erlendsson, kt. 261261-2199 og Þórveig Benediktsdóttir, kt. 280169-5369, til heimilis að Hlíðartúni 39, Höfn í Hornafirði, höfðað með stefnu útgefinni 3. júní 2000 gegn Skúla Ingólfssyni, kt. 111066-4699 og Guðbjörgu Ómarsdóttur, kt. 190471-4899, til heimilis að Kirkjubraut 21, Höfn í Hornafirði og var málið þingfest á Höfn hinn 13. september 2000. Málið var dómtekið þann 15. febrúar 2001 og var dómur uppkveðinn þann 30. mars 2001. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar og gekk dómur þar þann 28. febrúar 2002 og var dómur héraðsdóms ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Málið var tekið til aðalmeðferðar að nýju og dómtekið að loknum munnlegum málflutningi þann 26. apríl 2002. Dómkröfur stefnenda eru þær, aðallega, að viðurkennd verði riftun á kaupum þeirra á fasteign stefndu að Hlíðartúni 39, Höfn í Hornafirði og að stefndu verði að viðlagðri aðför gert in solidum að endurgreiða stefnendum og greiða þeim bætur samtals að fjárhæð kr. 8.055.329 auk dráttarvaxta af kr. 6.968.076 frá 9.9. 1997 til 20.5.1998, en af kr. 7.468.076 frá þeim degi til 22.11.1999, en af stefnufjárhæð frá þeim degi samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum til 1/7 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá þeim degi til greiðsludags. Þess er krafist að dráttarvextir leggist við höfuðstól stefnufjárhæðar á tólf mánaða fresti frá upphafsdegi að telja. Framangreind krafa miðast við að hinni seldu eign verði skilað í hendur stefndu án veðbanda. Til vara er krafist riftunar og annarrar lægri fjárhæðar, sem miðist við að stefndu taki við að greiða eftirstöðvar áhvílandi lána á eigninni. Til þrautavara krefjast stefnendur afsláttar og bóta að fjárhæð kr. 5.690.000 auk dráttarvaxta frá 22. nóvember 1999 samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 til 1/7 2001 og samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Stefndu krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Til vara, að þeim verði gert að gefa stefnendum afslátt af kaupverði, að álitum, þó ekki hærri fjárhæð en kr. 600.000 og komi þá til skuldajöfnunar kr. 310.000, sem greiðast skyldu hinn 20. ágúst 1998, samkvæmt 3. tl. í greiðslutilhögun útborgunar kaupsamnings milli aðilja, dags. 9. september 1997, en eru ógreiddar. Til þrautavara, ef fallist verður á riftun á kaupum stefnenda af stefndu á fasteigninni nr. 39 við Hlíðartún, Höfn í Hornafirði, þá verði stefndu gert að endurgreiða stefnendum kr. 2.000.000 ásamt áföllnum og áfallandi afborgunum og vöxtum af þeim veðskuldum sem stefnendur yfirtóku við kaupin og stofnað var til með fasteignaveðbréfi vegna þeirra svo og áfallinn og áfallandi fasteignagjöld og hústryggingar, sem stefnendur hafa greitt og verður gert að greiða vegna kaupanna, allt með vöxtum samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá greiðsludögum hverrar greiðslu til 1. júlí 2001, en lög 38/2001 frá þeim dögum til uppgjörsdags. Til skuldajöfnunar komi húsaleiga stefnenda kr. 60.000 á mánuði eða að álitum, frá 9. september 1997 til afhendingardags fasteignarinnar, með vöxtum samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 á hverja mánaðarlega greiðslu frá 1. október 1997 til 1. júlí 2001 og samkvæmt lögum nr. 38/2001 frá þeim degi til uppgjörsdags. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda samkvæmt málskostnaðarreikningi, auk 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknun, þar sem stefndu eru ekki virðisaukaskattskyld, eða að mati dómsins. Málavextir: Með kaupsamningi dagsettum 9. september 1997 keyptu stefnendur af stefndu einbýlishúsið nr. 39 við Hlíðartún á Höfn í Hornafirði. Kaupverð var ákveðið kr. 7.700.000. Samkvæmt kaupsamningnum skyldi afhendingardagur vera 25.10.1997. Húsið mun hafa verið byggt árið 1973, en stefnendur höfðu eignast húsið með afsali 22. júlí 1992. Í kauptilboði og kaupsamningi aðilanna er að finna prentaða setningu: „Eignin er seld í því ástandi, sem kaupandi hefur kynnt sér með skoðun og sættir sig við að öllu leyti.“ Auk þess er að finna í sömu skjölum eftirfarandi, sem þar er skrifað sérstaklega: „Kaupandi kaupir húsið í því ástandi sem það nú er í, þ.e. seljandi mun ekki laga þakkant.“ Samkvæmt söluyfirliti fasteignasölunnar Hrauns sf. er byggingarár hússins 1973 og byggingarefni timbur. Brunabótamat 9.852.000 og fasteignamat 5.541.000. Gallar eru taldir: Þakkantur og gamalt járn. Vart hafði orðið við fúa í þakkanti hússins og var því samið um að kaupandi tæki að sér að gera við hann. Samkvæmt því sem segir í stefnu, var hafist handa um þá viðgerð sumarið 1998. Er þakkanturinn hafi verið rifinn hafi komið í ljós veruleg skekkja á húsinu af völdum sigs. Byggingafulltrúi Austur-Skaftafellssýslu hafi þá verið fenginn til að taka út sigið og hafi hann gefið skýrslu dagsetta 2.7.1998. Samkvæmt skýrslu þessari var hæðarmælt „undir sperruenda á fram (suður) hlið hússins, þ.e. endasperrur og á miðju húss. Reyndust endasperrur vera í sömu hæð, en miðja 4,0 cm. lægri. Á norðurhlið hússins er um sams konar skekkju að ræða, en þó ekki nema 2,0 cm í miðju. Hornskekkja stofuglugga (á suðurhlið) er í samræmi við sig hússins og reyndist vera 5,0 cm. munur á hornalínum hans.“ Í stefnu segir, að stefnendur hafi talið, að mælingin hafi leitt ljós, að verulegur galli hafi verið á húsinu vegna sigs og hafi það verið tilkynnt stefndu og fasteignasölu þeirri, sem annast hafði sölu fasteignarinnar og þeim afhent ljósrit af skýrslunni. Jafnframt hafi verið krafist riftunar og endurgreiðslu þá þegar. Af þessum sökum hafi stefnendur haldið eftir síðustu greiðslu útborgunar, sem ella hefði átt að greiðast hinn 20. ágúst 1998 að fjárhæð kr. 310.000. Að beiðni stefnenda voru dómkvaddir matsmenn, til þess að meta, hvort um væri að ræða „jarðsig/hússig, hversu umfangsmikið það er og hvernig það lýsir sér. Hver sé ástæða þeirra galla, sem fram koma við skoðun á húsinu. Hvort ágallar hússins kunni að hafa áhrif á ástand þess að öðru leyti, svo sem burðarþol og annan styrkleika (t.d. vegna vindálags) og sérstök hæta geti stafað af þeim eða óhagræði. Hvort unnt sé að bæta úr göllunum að hluta eða öllu og hver viðgerðarkostnaður yrði. Var unnt að sjá galla þessa fyrir kaupin við venjulega skoðun ófaglærðra? Hvort húsið sé byggt samkvæmt samþykktum teikningum og eftir gildandi reglum byggingaeftirlits- og yfirvalda og með fullnægjandi leyfum, en það mun hafa átt að reisa skv. teikningum Húsnæðismálastofnunar ríkisins í febr. 1966 (verk 82A), en ósamræmi er í upplýsingum þeim, sem [Jón Einar Jakobsson, hdl.] hefur fengið um, hvenær húsið var raunverulega reist. Mat á viðgerðum og endurbótum við húsið, sem stefnendur hafa þegar innt af hendi. Hér er m.a. um að ræða lagfæringu á þakkanti og málun.“ Samkvæmt matsgerð urðu niðurstöður hæðarmælingar, sem fram fór á húsinu, meðal annars þær, að mesti hæðarmunur gluggakarma mældist 164 mm, útveggjaklæðningar 145 mm og sperra 113 mm. Einnig var mæld gólfhæð langs eftir húsinu miðju og voru niðurstöður í samræmi við mælinguna á úthringnum. Þá er lýst skoðun, sem gefi til kynna eftirfarandi: Vart verður hallabreytinga ef gengið er eftir gólfi. Veggir halla verulega. Nokkrar hurðir eru skakkar í falsi. Stærri stofuglugginn er aflagaður sem nemur 55 mm mismuni á lengdum hornalínanna. Austurhluti þaksins er töluvert undinn. Á veröndinni eru tvær súlur sem styðja þakbrúnina. Festingar súlnanna við þakbitann hafa verið færðar til um 10-20 mm, sennilega til að rétta af þakið. Matsmenn svara spurningum í dómkvaðningu þannig: Hvort um jarðsig/hússig sé að ræða, hversu umfangsmikið það er og hvernig það lýsi sér: Af niðurstöðum hæðarmælingar er ljóst að húsið er mishæða um eina 150 mm miðað við láréttan flöt. Þau atriði, sem eru undir liðnum "ýmis atriði" í greinargerð fyrir matsfundinum eru öll merki um sig. Húsið hefur greinilega sigið frá því það var byggt. Ekki eru til gögn um upphaflegan hæðarkvóta hússins þannig að ekki er hægt að meta heildarsig hússins. Hver sé ástæða til sigs og þeirra galla, sem koma fram við skoðun á húsinu. Sennilega er húsið byggt á steyptum staurum. Líkalegt er að í norðurhorni hússins sé styst á burðarhæfan botn. Ástæður sigsins geta verið eftirfarandi: Ekki hefur verið borað nægilega djúpt fyrir staurunum. Botn holanna hefur ekki verið nægilega hreinn þegar steypt var í þær. Súlurnar hafa ekki verið nægilega sverar. Hvort ágallar hússins kunni að hafa áhrif á ástand þess að öðru leyti, svo sem burðarþol og annan styrkleika (t.d. vegna vindálags) og sérstök hætta geti stafað af þeim eða óhagræði. Matsmenn telja að áhrifum sigsins á eiginleika hússins megi skipta í nokkra þætti: Styrkur: a. lítil áhrif á styrk hússins, b. viðhaldhæfni: ýmsir erfiðleikar, sérstaklega vegna skakkra gólfa, c viðhaldsþörf: töluverð áhrif á viðhaldsþörf svo sem vegna afréttinga og hugsanlega vegna nauðsynlegra lagfæringa á frárennslislögnum, d. notkun: töluverð áhrif á notkun hússins t.d. er gólfhalli óþægilegur, húsgögn standa ekki rétt, gluggar og dyr óþétt, e. útlit: spillir útliti hússins, f. verðmæti: hefur veruleg áhrif á verðmæti hússins. Verður nánar farið yfir matið í niðurstöðum dómsins. Áður en stefnendur keyptu fasteignina að Hlíðartúni 39, munu þau að sögn stefnanda, Guðmundar Erlendssonar, hafa skoðað hana einu sinni að innan, en mjög oft að utan, bæði gengu þau framhjá og skoðuðu það í fjarlægð. Hann sagði þau ekki hafa á þessum tíma séð þá skekkju á húsinu, sem síðar kom í ljós með mælingum. Samkvæmt kaupsamningi skyldi afhending hússins vera 25. október 1997 og hefur ekki annað komið fram, en að stefnendur hafi flutt í húsið um það leyti. Áður en til þess kom, en eftir að kaupsamningur hafði verið gerður, hafði stefnendum borist til eyrna, að húsið mundi vera sigið. Voru viðbrögð þau, að hafa samband við fasteignasalann, sem kom fyrirspurn þeirra um það, hvort húsið væri sigið, til stefndu. Sagði stefnandi, að svar þeirra hefði verið, að húsið væri ekki sigið. Eftir að stefnendur fluttu inn í húsið hafi fljótlega komið í ljós gallar á húsinu. Skápur í stofu hafi farið að skekkjast. Farið hafi að blása inn með gluggum og hurðum, þegar vindur var í vissum áttum. Þá hafi þau tekið eftir skekkju sérstaklega í stofuglugga. Stefnandi sagði, að þau hefðu ekkert gert í því að gera athugasemdir við það, sem þau sáu. Stefnendur hafa upplýst, að aðalskekkjan hafi fyrst fundist, í byrjun júlí 1998, þegar ónýtar vindskeiðar voru fjarlægðar af þakbrún, en þá kom í ljós að ekki var jafnhátt undir sperruenda. Verður ekki annað séð, en að sú mæling hafi leitt til frekari skoðana, mælinga og síðast mats, en allt þetta hafi leitt í ljós þá skekkju, sem lýst er í matsgerð. Við aðalmeðferð málsins, þann 26. apríl 2002, gekk dómurinn á vettvang og skoðaði húsið að Hlíðartúni 39, bæði að utan og innan, í fylgd málsaðila og lögmanna þeirra. Málsástæður stefnenda: Stefnendur segja kröfur sínar byggjast á rétti þeirra til að rifta kaupum vegna verulegra galla á hinu selda, svo og rétti þeirra til endurgreiðslu á því fé, sem þau hafa greitt stefndu og því fé, sem þau hafa greitt til lánardrottna vegna áhvílandi lána. Ennfremur á rétti þeirra til bóta vegna tjóns, sem þau hafi beðið vegna kaupa á gallaðri fasteign og rétti af sömu ástæðum til riftunar, svo og stöðvunarrétti og rétti til skuldajafnaðar. Stefnendur telji, að stefndu hafi vísvitandi leynt þau þeim ágöllum, sem í ljós hafi komið, m.a. við matið og að gallar þessir séu svo verulegir, að varði riftun. Þau telji engan vafa á, að stefndu hljóti að hafa verið kunnugt um gallana eftir búsetu þeirra í húsinu. Húsið hafi ekki verið reist samkvæmt samþykktum teikningum og hafi það veruleg áhrif á endursöluverð þess, enda þá ekki unnt að treysta því, að það sé reist eftir viðurkenndum stöðlum og reglum. Húsið hafi heldur ekki verið reist samkvæmt íslenskum lögum eða byggingarsamþykktum. Um þetta hafi stefnendum verið ókunnugt við kaupin. Stefnendur telji sig ekki þurfa að hlíta því að taka við fasteign í þeirri mynd og telja það jafnframt verulegan galla á hinu selda. Þar sem göllum hússins hafi verið leynt vísvitandi, telji stefnendur að svik hafi verið í tafli í skilningi samninga- og kaupalaga. Stefnendur sundurliða aðalkröfu sína þannig: 1. Greitt með peningum 9/9 1997 kr. 1.500.000 2. Útgáfa skuldabréfs 9/9 1997 kr. 1.965.217 3. Lántökugjald 9/9 1997 kr. 19.650 4. Stimpilgjöld vegna kaupanna 9/9 1997 kr. 58.426 5. Yfirtekin áhvílandi lán 9/9 1997 kr. 3.424.783 6. Greitt með peningum 20/5 1998 kr. 500.000 7. Matsmál, þingfesting og þóknun kr. 187.253 8. Viðgerð og endurbætur skv. mati kr. 400.000 Stefnendur telji sig eiga rétt á endurgreiðslu ofangreinds fjár og rétt á bótum úr hendi stefndu vegna kostnaðar, sem beinlínis stafa af kaupunum, sbr. liði 3 og 4 að ofan og vegna nauðsynjar á málshöfðun, liður 7. Liður 8 ráðist af fyrirliggjandi matsgerð. Stefnendur hafi greitt vegna fasteignarinnar fasteignagjöld og tryggingariðgjöld frá kaupdegi og haft með því alla umsjón, en telja rétt að þær greiðslur komi á móti notum af húsnæðinu á tímabilinu, þótt lélegt sé. Á sömu leið sé með kostnað og óhagræði af flutningi. Varakröfur byggist á rétti stefnenda til afsláttar, bóta og skuldajöfnunar á eftirstöðvum kaupverðs kr. 310.000, ef ekki verður fallist á riftun. Fjárhæð varakröfu byggist á því, að matsmenn meti kostnað við að bæta úr göllunum kr. 5.000.000, en jafnframt segi í matsgerð, að markaðsverð fasteignarinnar yrði alltaf eitthvað lægra, þrátt fyrir viðgerð. Stefnendur telji lækkun vegna þessa hæfilega kr. 1.000.000-310.000 = 690.000. Vaxtakröfur miðist m.a. við, að um endurgreiðslu sé að ræða á fjármunum, sem stefndu hafi fengið á ólögmætan og saknæman hátt úr hendi stefnenda og reiddir hafi verið af hendi á röngum forsendum. Um lagarök vísa stefnendur til kaupalaga nr. 39/1922 til lögjöfnunar, þar sem þau eigi við, svo sem 2. mgr. 42. gr. og 43. gr., samningalaga nr. 7/1936, einkum 30. gr., 31. gr., 33. gr. og 36. gr., sbr. einnig 38. gr. byggingarlaga og byggingarreglugerða, dómvenju og annarra íslenskra reglna um fasteignakaup, riftunarrétt, stöðvunarrétt, skaðabætur og bótaábyrgð. Dráttarvaxtakrafa eigi stoð m.a. í III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum. Krafa um virðisaukaskatt sé reist á lögum nr. 50/1988. Málsástæður stefndu: Stefnendum hafi verið ljóst í ágúst eða september 1997, að þau voru að kaupa um 30 ára gamalt timburhús. Þakkantur mun augljóslega hafa borið með sér að hann þyrfti að laga. Það eitt út af fyrir sig hafi gefið stefnendum ríkari ástæðu til sérstakrar og ítarlegrar skoðunar á heildarástandi hússins. Stefnendur hafi ekki sinnt skoðunarskyldu þessari svo sem þeim bar sem kaupendum. Því mati stefnenda að stefndu hafi haft vitneskju um meinta galla á hinni seldu fasteign, þegar þau seldu hana og vísvitandi leynt þeim, er sérstaklega mótmælt sem ósönnuðu. Stefndu hafi hvorki verið þetta ljóst, er þau keyptu eignina í júlí 1992 né þegar þau seldu hana í september 1997. Því sé ekki haldið fram af stefnendum, að stefndu hafi veitt stefnendum rangar upplýsingar um ástand fasteignarinnar við sölu hennar. Í stefnu segi: „Húsið var ekki reist samkvæmt samþykktum teikningum og hefur það veruleg áhrif á endursöluverð þess, enda þá ekki unnt að treysta því, að það sé reist eftir viðurkenndum stöðlum og reglum.“ Þessari málsástæðu stefnenda sé harðlega mótmælt sem málinu óviðkomandi, þar sem húsið hafi ekki verið selt samkvæmt teikningum eða eftir þeim, heldur sérstakri og ítarlegri skoðun stefnenda, sem sáu allt skipulag þess og hafi þeim engu verið leynt. Þá segi í stefnu: „Húsið var heldur ekki reist samkv. íslenskum lögum né byggingarsamþykktum.“ Þessu sé sérstaklega mótmælt sem ósönnuðu og vakin athygli á því að stefndu voru ekki byggjendur hússins. Í matsgerðinni frá 22. nóvember 1999 séu uppi tvær hugmyndir matsmanna til úrbóta, þó fleiri muni vera. Leið hámarksaðgerða sé alfarið hafnað, en byggt sé á leið lágmarksaðgerða í varakröfum stefndu. Mati á viðgerðum og endurbótum sem stefnendur hafi lagt í samkvæmt viðtölum á matsfundi og metnar séu á kr. 400.000 sé mótmælt sem allt of háum. Sé þetta í engu samræmi við það, sem fram komi í kröfugerð stefnenda frá 15. janúar 1999, þar sem kostnaður sem stefnendur kveðast hafa lagt í lagfæringu á þakkanti sé kr. 127.996. Krafa stefndu um málskostnað sé byggð á 1. mgr. 130. gr. sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á 2. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988 með síðari breytingum. Niðurstaða: Stefnendum var um það kunnugt, haustið 1997, er þau keyptu húsið að Hlíðartúni 39 á Höfn, að húsið var byggt 1973, eins og fram kemur í söluyfirliti fasteignasölunnar Hrauns, sem hafði milligöngu um söluna. Þá hefur komið fram í söluyfirliti, að þakkantur og gamalt járn sé talið til galla á húsinu. Er sérstaklega tekið fram í kauptilboði og í kaupsamningi, að seljandi muni ekki laga þakkant. Með tilliti til þessara upplýsinga bar stefnendum sérstök skylda til að skoða eignina vandlega áður en þau festu kaup á henni og geta ekki borið fyrir sig galla, sem hann hefði getað séð við svo ítarlega skoðun, sem ætlast mátti til af þeim. Hinir dómkvöddu matsmenn mældu húsið og er niðurstaða þeirra sú, að mesti hæðarmunur gluggakarma mældist 164 mm, útveggjaklæðningar 145 mm og sperra 113 mm. Einnig mældu þeir gólfhæð langs eftir húsinu miðju og töldu niðurstöður þeirrar mælingar í samræmi við þetta. Auk þess, töldu þeir ýmis atriði, sem þeir fundu til, en mældu ekki: „Vart verður hallabreytinga ef gengið er eftir gólfi. Veggir halla verulega. Nokkrar hurðir eru skakkar í falsi. Stærri stofuglugginn er aflagaður sem nemur 55 mm mismuni á lengdum hornalínanna. Austurhluti þaksins er töluvert undinn. Á veröndinni eru tvær súlur sem styðja þakbrúnina. Festingar súlnanna við þakbitann hafa verið færðar til um 10-20 mm, sennilega til að rétta þakið“. Þá segja matsmenn, að gallar þessir gætu farið framhjá ófaglærðum við venjulega skoðun. Að sögn matsmanna, sem spurðir voru sérstaklega um það, eru bein áhrif skekkjunnar, sem þeir telja að stafi af sigi, á notagildi hússins fyrst og fremst þau, að gólfhalli sé óþægilegur, húsgögn standi ekki rétt, og gluggar og dyr séu óþétt. Aðalkrafa stefnenda er að viðurkennd verði riftun á kaupum þeirra á fasteign að Hlíðartúni 39 og byggja þá kröfu á því, að eignin hafi verið haldin verulegum galla við kaupin. Þá byggja þeir kröfuna á því, að stefndu hafi vísvitandi leynt þá þeim ágöllum, sem í ljós hafi komið. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna, að ekki hafi verið sýnt fram á það með matsgerðinni, eða skýringum hinna dómkvöddu matsmanna fyrir dómi, hverjar séu ástæður fyrir sigi hússins að Hlíðartúni 39, stafi af sigi hússins, eða hvort hluti af mældum hæðarmun stafi e.t.v. af ónákvæmni í smíði hússins. Æskilegt hefði verið, að gerð hefði verið nákvæm hæðarmæling á gólfi hússins. Matsmenn gerðu ekki könnun á sökkli hússins eða athuguðu undirstöður þess, t.d. með því að grafa niður að þeim, eða ganga úr skugga um, hvernig þessum undirstöðum væri háttað. Þá eru ekki sjáanlegar neinar sprungur á sökklinum, eins og búast mætti við ef einstakar undirstöðusúlur standa á föstu, en aðrar ekki. Hinir dómkvöddu matsmenn telja, að gallar þessir gætu farið fram hjá ófaglærðum við venjulega skoðun og verður á það fallist, að því er varðar mismunandi hæð á efri brún glugga og önnur þau viðmið, sem matsmenn mældu. Hins vegar eru þau merki um skekkju í húsinu, sem ekki gátu farið fram hjá þeim sem það skoðaði. Á þetta einkum við umræddan stofuglugga, en í hann hafa verið settar rúður, sem virðast vera hornréttar og er mjög áberandi, að gluggakarmurinn er það ekki. Sáu stefnendur þetta fljótlega eftir að þau fluttu í húsið og gerðu ekki athugasemdir við. Í stefnu kemur fram, að stefnendur byggja riftunarkröfu sína á því að húsið hafi ekki verið reist samkvæmt samþykktum teikningum og að ekki sé unnt að treysta því, að það sé reist eftir viðurkenndum stöðlum og reglum. Fyrir liggja gögn um að húsið var byggt 1973 og var bæði stefnendum og stefndu um það kunnugt. Stefnendur hafa viðurkennt, að hafa fyrir kaupin séð á skrifstofu fasteignasala, uppdrátt af húsinu og lóð, sem árituð er um samþykki byggingarnefndar. Þá kom fram, að seljandi hefði skýrt frá því, að kvöð væri á lóðinni um gangstíg. Ekki getur hafa farið framhjá stefnendum, að húsið að Hlíðartúni 39, er ekki í samræmi við þá teikningu, sem árituð er um að hún sé af væntanlegu húsi á lóðinni. Í matsgerð er talið, að teikning þessi sé af steinhúsi, en öllum málsaðilum var ljóst það, sem einnig kom fram í söluyfirliti, að húsið að Hlíðartúni 39 er timburhús, auk annarra augljósra frávika frá teikningu, svo sem form á þaki. Stefnendur hafa ekki fært fram nein gögn um að húsið hafi ekki verið byggt samkvæmt þágildandi lögum né byggingarsamþykktum. Fram hefur komið, að mikið skortir á, að öll gögn um húsið og byggingu þess hafi fundist hjá byggingaryfirvöldum. Í vottorði byggingarfulltrúa í Hafnarhreppi dagsettu 22. desember 1981, kemur fram, að húsið sé timburhús með lágu risi, og að það sé á þeim tíma fullgert og byggt samkvæmt skipulagi. Síðan segir í vottorðinu: „Af einhverjum ástæðum eru engar teikningar til af húsinu í skjalasafni byggingafulltrúa.” Hinir dómkvöddu matsmenn gerðu tilraun til afla gagna hjá byggingarfulltrúa um afskipti byggingaryfirvalda af byggingu hússins. Þá kom fram sú teikning af húsinu frá í febrúar 1968, sem vitnað hefur verið til sem einu þekktu teikningar af húsinu. Enda þótt nú finnist ekki gögn um það hjá byggingaryfirvöldum á Höfn, hvort viðhöfð hafi verið lögboðin vinnubrögð við byggingu hússins eða eftirlit byggingaryfirvalda, verður ekki fallist á, með tilliti til, að því er virðist, lakrar skjalavörslu þessarra yfirvalda, að stefnendur hafi fært sönnur á, að húsið hafi ekki verið reist samkvæmt samþykktum teikningum eða í samræmi við lög eða byggingarsamþykktir, er giltu á þeim tíma, er húsið var byggt. Stefndu keyptu húsið með kaupsamningi dagsettum 30. mars 1992, samkvæmt afsali útgefnu 22. júlí 1992. Stefndu byggðu ekki húsið og bera ekki ábyrgð á því, að eitthvað kunni að vanta upp á að formsatriðum hafi að öllu leyti verið fullnægt í þessu sambandi. Verður af lýsingum matsmanna og að áliti dómsins ekki fallist á, að húsið að Hlíðartúni 36 sé, miðað við aldur og ástand, sem stefnendum var kunnugt um, eða mátti vera kunnugt um, haldið galla, sem telja megi verulegan. Þá hefur ekki verið sýnt fram á, að stefndu hafi vísvitandi leynt stefnendur göllum, sem þeim var sjálfum kunnugt um, með sviksamlegum hætti. Verður þá ekki fallist á, að stefnendur hafi af þessum ástæðum öðlast rétt til að rifta kaupum þeirra á fasteigninni að Hlíðartúni 39. Ekki er fallist á, að hæðarmunur sá, sem matsmenn mældu á gluggakörmum, útveggjaklæðningu og sperrum hafi veruleg áhrif á notagildi hússins. Þegar stefnendur keyptu húseignina af stefndu máttu þeir ganga út frá því, úr því að þeim var ekki skýrt frá öðru, en að gluggar og dyr væru vindþétt. Þann galla, sem matsmenn telja þörf á að bæta úr, var stefndu ekki unnt að sjá með venjulegri skoðun. Þá hefur komið í ljós, að gólf eru ekki rétt og telja matsmenn halla þeirra óþægilegan og húsgögn standi ekki rétt. Í framburði fasteignasalans, kom fram að talað hefði verið um, að búið væri að setja nýtt efni á gólfin. Með tilliti til þess máttu stefnendur búast við, að gólfin væru rétt. Hinir dómkvöddu matsmenn hafa gert ráð fyrir, að bæta mætti úr hinum ætluðu göllum með aðgerð, sem þeir áætla, að kosta mundi um 5 milljónir króna að framkvæma. Þar sem dómurinn telur ekki hafa verið sýnt fram á, að húsið hafi sigið svo, að réttlætt gæti svo viðamiklar aðgerðir og ekki liggur fyrir sundurliðun eða rökstuðningur fyrir þessari áætlunartölu, verður kröfu stefnanda um bætur samkvæmt þessum matslið hafnað. Í matsgerðinni er lagt til, að gluggar yrðu þéttir og dyr réttar af og er það mat matsmannanna, að aðgerðin muni kosta um 600 þúsund krónur með virðisaukaskatti. Ekki kemur fram nein sundurliðun á þessari niðurstöðu í matsgerðinni, enda upplýstu matsmenn, að fjárhæð þessi væri ekki nákvæm heldur frekar um að ræða ónákvæmar áætlanir. Þar sem ekki er á matinu að byggja um raunkostnað við að bæta úr þeim göllum, sem hér hefur verið um rætt, verður að dæma stefnendum afslátt frá kaupverði að álitum og telur dómurinn hæfilegan afslátt vegna þessara galla kr. 600.000. Í matsbeiðni var af hálfu stefnenda ekki beðið um mat á áhrifum galla á verðmæti hússins eða söluverð þess á markaði. Allt að einu hafa matsmenn talið að ein af áhrifum sigsins væru, að það hefði veruleg áhrif á verðmæti hússins. Þeir hafa jafnframt talið, að við lágmarksaðgerð mundu gæði hússins hafa aukist talsvert, en óvíst sé, hvort markaðsverð hækki við hana svo um muni. Loks hafa matsmenn talið, að eftir hámarksaðgerð stæði húsið jafnfætis ósignu húsi, nema hætt sé við að markaðsverðið yrði alltaf eitthvað lægra. Matsmenn nefna engar tölur í þessu sambandi, né gera þeir grein fyrir því, miðað við hvað, þeir telja verðið hærra eða lægra eftir atvikum. Allt að einu hafa stefnendur rökstutt hluta þrautavarakröfu sinnar eða kr. 1 milljón, með því að um sé að ræða bætur fyrir verðlækkun hússins. Ekki verður talið, að stefnendur hafi fært nein haldbær rök fyrir þessari kröfu sinni og verður hún ekki tekin til greina. Í kröfugerð bæði stefnenda og stefndu kemur fram, að draga skuli frá dæmdum fjárhæðum þann hluta kaupverðs eignarinnar, sem ógreiddur er samkvæmt kaupsamningi kr. 310.000. Verður þá niðurstaða dómsins sú, að stefndu, Skúli Ingólfsson og Guðbjörg Ómarsdóttir, greiði stefnendum, Guðmundi Erlendssyni og Þórveigu Benediktsdóttur, kr. 600.000, að frádregnum kr. 310.000, ásamt dráttarvöxtum af kr. 290.000 samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 22. nóvember 1999 til 1. júlí 2001 og samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnendum kr. 600.000 í málskostnað. Logi Guðbrandsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómendunum Magnúsi Guðjónssyni, húsasmíðameistara og Vífli Oddssyni, verkfræðingi. Dómsorð: Stefndu, Skúli Ingólfsson og Guðbjörg Ómarsdóttir, greiði stefnendum, Guðmundi Erlendssyni og Þórveigu Benediktsdóttur, kr. 600.000, að frádregnum kr. 310.000, ásamt dráttarvöxtum af kr. 290.000 samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 22. nóvember 1999 til 1. júlí 2001 og samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnendum kr. 600.000 í málskostnað.
Mál nr. 460/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfulýsing Vanlýsing Veðréttur Skiptastjóri Skaðabætur
Bú Samsonar eignarhaldsfélags ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2008 og var Helgi Birgisson hrl. skipaður skiptastjóri búsins. Fyrri innköllun birtist í Lögbirtingablaðinu 21. nóvember 2008 og lauk kröfulýsingarfresti 21. janúar 2009. Meðal þeirra er lýstu kröfu í búið var Commerzbank International S.A., bæði fyrir sína hönd og annarra sóknaraðila, á grundvelli umboðs bankans sem umsjónarmanns sambankaláns sem krafan byggði á. Krafan var alls að fjárhæð 51.679.146 evrur, 1.500 Bandaríkjadalir og 120.000 danskar krónur. Í kröfulýsingu sóknaraðila, sem dagsett er 21. janúar 2009, er kröfunni þannig lýst: Krafa þessi er byggð á lánasamningi dags. 27. október 2005 milli ofangreindra kröfuhafa og Samson Eignarhaldsfélags ehf., sem lántakanda, að fjárhæð EUR 50.000.000 („Lánasamningurinn“) sbr. fylgiskjal nr. 1. sem gjaldfelldur var þann 10. október 2008 vegna vanefndaatviks. [ ] Kröfur samkvæmt Lánasamningnum eru tryggðar með veði í bréfum Landsbanka Íslands hf. sbr. veðsamning milli Samson Eignarhaldsfélags ehf. sem veðsala og Commerzbank sem umsjónarmanns (e: Facility Administrator) dags. 16. nóvember 2005 sbr. fylgiskjal nr. 2 og eru allar skuldbindingar veðsala gagnvart lánveitendum samkvæmt Lánasamningnum tryggðar skv. veðsamningnum sbr. skilgreiningu á „Secured Liabilities“ í fylgiskjali nr. 2. Kröfunni var í heild lýst sem veðkröfu í samræmi við 111. gr. laga nr. 21/1991. Með kröfulýsingunni fylgdu lánasamningur og veðsamningur, dagsettir 27. október 2005 og 16. nóvember 2005, auk tilkynningar um gjaldfellingu 10. október 2008. Öll voru skjölin á ensku.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júlí 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júlí 2010, þar sem leyst var úr ágreiningi um viðurkenningu á kröfu sóknaraðila og fleiri við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að „felld verði úr gildi ákvörðun skiptastjóra um að krafa sóknaraðila um veðrétt í innstæðu reiknings nr. 0111-38-714909, að fjárhæð 1.650.003,39 evrur sé fallin niður vegna vanlýsingar.“ Þeir krefjast þess einnig að viðurkennt verði að krafa þeirra sömu fjárhæðar ásamt nánar tilteknum ársvöxtum frá 20. nóvember 2008 til 22. júlí 2009 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags njóti stöðu í réttindaröð við gjaldþrotaskiptin samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að viðurkennd verði krafa sóknaraðila að fjárhæð 264.791.708 krónur, sem njóti stöðu í réttindaröð samkvæmt 110. gr. laga nr. 21/1991 við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S, sem áttu aðild að málinu í héraði við hlið sóknaraðila, hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins gerði Samson eignarhaldsfélag ehf. samning við sóknaraðila ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S, Totalbanken A/S og Landsbanka Luxembourg S.A. 27. október 2005 um að taka að láni hjá þeim sameiginlega allt að 100.000.000 evrum. Í samningi þessum voru meðal annars ákvæði um endurgreiðslu lánsins, vexti af því og vanefndaúrræði handa lánveitendunum. Hinir sömu gerðu annan samning 16. nóvember 2005 um tryggingar fyrir endurgreiðslu lánsins, en með honum var lánveitendunum veittur fyrsti veðréttur annars vegar í hlutabréfum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf. að nafnverði 316.782.609 krónur og hins vegar í innstæðu einkahlutafélagsins á reikningum nr. 0111-26-490902 og 0111-38-714909 við sama banka. Með þessum samningi veitti félagið jafnframt sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. óafturkræft umboð til að ráðstafa verðmætunum, sem sett voru að veði, til fullnustu kröfum samkvæmt lánssamningnum, auk þess sem þar voru ákvæði um hvernig slík ráðstöfun mætti fara fram. Samkvæmt yfirlýsingu Landsbanka Íslands hf. 17. nóvember 2005 tók hann að sér í þágu lánveitendanna að fara með vörslur hlutabréfanna og bankareikninganna, sem veðréttindi þeirra tóku til, og skuldbatt sig til að varna því að Samson eignarhaldsfélag ehf. gæti ráðið yfir þessum verðmætum nema fyrir lægju skrifleg fyrirmæli um það frá sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. Samson eignarhaldsfélag ehf. mun 7. október 2008 hafa fengið heimild til greiðslustöðvunar. Með stoð í ákvæðum um vanefndaúrræði í áðurnefndum lánssamningi lýsti sóknaraðilinn Commerzbank International S.A. því yfir fyrir hönd lánveitendanna 10. sama mánaðar að skuld félagsins væri felld í gjalddaga. Greiðslustöðvun félagsins lauk 4. nóvember 2008 og var bú þess tekið til gjaldþrotaskipta 12. sama mánaðar. Í tilefni af fyrirspurn skiptastjóra upplýsti Nýi Landsbanki Íslands með bréfi 20. nóvember 2008 að varnaraðili ætti þar alls níu bankareikninga, þar á meðal fyrrnefnda reikninga nr. 0111-26-490902 og 0111-38-714909. Væri engin innstæða á þeim fyrrnefnda, en 1.650.003,93 evrur á þeim síðarnefnda. Einskis var þar getið um að reikningar þessir væru háðir veði eða öðrum tryggingarréttindum fyrir skuldbindingum Samsonar eignarhaldsfélags ehf. Að fengnum þessum upplýsingum beindi skiptastjóri tilkynningu til „þekktra kröfuhafa í þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf.”, þar sem hann greindi frá fyrirætlan sinni um að „innleysa þær innstæður í erlendum gjaldmiðlum sem kostur er” og varðveita féð á bankareikningi í íslenskum krónum. Vegna þessa gerðu sóknaraðilar 1. desember 2008 þá athugasemd við skiptastjóra að þeir teldu þjóna betur hagsmunum kröfuhafa að hafa fé varnaraðila áfram í erlendum gjaldeyri sökum óvissu um þróun gengis íslensku krónunnar. Þessi athugasemd fékk því ekki breytt að skiptastjóri lét verða af ráðagerð sinni 5. desember 2008, en samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila fékk hann þá meðal annars í hendur innstæðuna á reikningi nr. 0111-38-714909. Varnaraðili kveður andvirði hennar hafa reynst vera 264.791.708 krónur og hafa sóknaraðilar ekki andmælt því. Í málinu liggur fyrir að fresti til að lýsa kröfum á hendur varnaraðila hafi lokið 21. janúar 2009. Þann dag lýstu sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S, Totalbanken A/S og Landsbanka Luxembourg S.A. kröfu á grundvelli lánssamningsins frá 27. október 2005 og kváðu höfuðstól hennar nema 51.624.185 evrum, áfallna vexti frá 10. október til 12. nóvember 2008 22.798 evrum og innheimtukostnað 32.163 evrum, 1.500 bandaríkjadölum og 120.000 dönskum krónum. Í kröfulýsingunni sagði meðal annars eftirfarandi: „Kröfur samkvæmt lánasamningnum eru tryggðar með veði í bréfum í Landsbanka Íslands hf. sbr. veðsamning milli Samson eignarhaldsfélags ehf. sem veðsala og Commerzbank sem umsjónarmanns ... dags. 16. nóvember 2005 sbr. fylgiskjal nr. 2 og eru allar skuldbindingar veðsala gagnvart lánveitendum samkvæmt lánasamningnum tryggðar skv. veðsamningnum sbr. skilgreiningu á „Secured Liabilities” í fylgiskjali nr. 2. Þar undir falla samningsbundnir vanefndavextir sem og skuldbindingar veðsala, hins gjaldþrota félags, til að greiða allan kostnað lánveitenda af því að viðhalda réttindum eða innheimta lánið. Því er ofangreindum höfuðstól, samningsvöxtum sem og innheimtu og lögfræðikostnaði lýst í heild sinni sem veðkröfu í samræmi við 111. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem um er að ræða veðkröfu ... er kröfunni lýst í hinum upprunalega gjaldmiðli í samræmi við 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, er henni lýst sem almennri kröfu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 og að sama skapi skal krafan þá að því marki sem andvirði veðsins hrekkur ekki til greiðslu kröfunnar, færð til íslensks gjaldmiðils á skráðu sölugengi á gjaldþrotadegi í samræmi við ákvæði 3. mgr. 99. gr. laga nr. 21/1991.” Í skrá um lýstar kröfur samþykkti skiptastjóri að viðurkenna þessa kröfu, svo og að hún nyti stöðu í réttindaröð sem veðkrafa samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 að því frátöldu að kröfuliður vegna innheimtukostnaðar teldist eftirstæð krafa samkvæmt 114. gr. sömu laga. Sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S mótmæltu síðastgreindu atriði í afstöðu skiptastjóra til kröfu þeirra og var ágreiningur um þetta ekki leystur á skiptafundum 20. febrúar og 30. mars 2009. Áður en til þess kom að ákvörðun yrði tekin um að leggja þetta ágreiningsefni fyrir héraðsdóm báru framangreindir aðilar upp við skiptastjóra með bréfum 23. júní og 17. júlí 2009 kröfu um að fá fjárhæðina, sem hann innleysti sem fyrr segir bankareikningi 5. desember 2008, greidda í skjóli veðréttar yfir henni. Þessari kröfu hafnaði skiptastjóri 5. ágúst 2009, en í framhaldi af því gerðu þessir aðilar kröfulýsingu á hendur varnaraðila 23. september sama ár, þar sem sama krafa var höfð uppi á grundvelli „3. mgr. 110. gr.” laga nr. 21/1991. Með bréfi 17. október 2009 beindi skiptastjóri til héraðsdóms ágreiningi aðilanna um þessa kröfu, svo og um hverrar stöðu kröfuliður um innheimtukostnað ætti að njóta í réttindaröð. Mál þetta var þingfest af því tilefni 8. janúar 2010, en undir rekstri þess fyrir héraðsdómi var leystur síðastnefndi þátturinn í ágreiningi aðilanna. II Skilja verður fyrrgreindar dómkröfur sóknaraðila á þann veg að þeir geri aðallega kröfu um að viðurkennt verði að þeir njóti við gjaldþrotaskipti varnaraðila stöðu í réttindaröð samkvæmt 111. gr. laga nr. 21/1991 í skjóli veðréttar í innstæðu áðurnefnds bankareiknings nr. 0111-38-714909 að fjárhæð 1.650.003,39 evrur fyrir fjárkröfu samkvæmt lánssamningnum frá 27. október 2005, en til vara að þeir eigi á hendur varnaraðila skaðabótakröfu sömu fjárhæðar, sem standi í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laganna. Þess er og að gæta að sem fyrr segir standa Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S, sem voru lánveitendur samkvæmt lánssamningnum, ekki að kæru í málinu með sóknaraðilum, en þessi þrjú fjármálafyrirtæki virðast eftir gögnum málsins hafa veitt samanlagt 20% af heildarfjárhæð lánsins. Að því virtu geta sóknaraðilar ekki með réttu haft uppi hærri varakröfu en sem nemur 80% af fyrrgreindum 1.650.003,39 evrum. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður að líta svo á að sóknaraðilar ásamt Basisbank A/S, Sparbank Vest A/S og Totalbanken A/S hafi með kröfulýsingu 21. janúar 2009 aðeins krafist að fá að njóta veðréttar fyrir fjárkröfu sinni samkvæmt lánssamningnum í nánar tilteknum fjölda hlutabréfa Samsonar eignarhaldsfélags ehf. í Landsbanka Íslands hf., svo og að tilvísun í kröfulýsingunni til veðsamningsins frá 16. nóvember 2005 fái í þeim efnum engu breytt. Jafnframt verður á sama hátt að leggja til grundvallar að í afstöðu skiptastjóra varnaraðila til kröfunnar hafi eingöngu falist viðurkenning á veðréttindum lánveitendanna að þessu sama leyti, enda gat hann hvorki viðurkennt réttindi, sem þeir gerðu ekki kröfu um, né bar honum að benda þeim á að þeir kynnu að geta haft uppi frekari kröfur en raun varð á. Samkvæmt því var kröfu þessara aðila um að fá að njóta veðréttinda fyrir fjárkröfu sinni í innstæðu reiknings nr. 0111-38-714909 ekki réttilega lýst innan kröfulýsingarfrests við gjaldþrotaskipti varnaraðila. Í upphafi 118. gr. laga nr. 21/1991 er mælt svo fyrir að krafa á hendur þrotabúi, sem ekki er lýst fyrir skiptastjóra áður en kröfulýsingarfresti lýkur samkvæmt 2. mgr. 85. gr. sömu laga, falli niður gagnvart því nema svo standi á, sem í einhverjum af sex töluliðum fyrrnefndu lagagreinarinnar segir, enda sé ekki unnt að fylgja kröfunni fram gagnvart þrotabúinu eftir 116. gr. laganna. Eins og atvikum í máli þessu er háttað geta ákvæði 1., 2. og 3. mgr. 116. gr. laga nr. 21/1991 ekki varðað kröfu sóknaraðila. Í 4. mgr. sömu lagagreinar felst á hinn bóginn sú meginregla að lánardrottinn, sem nýtur heimildar til fullnustu fjárkröfu á hendur þrotabúi án frekari dóms, sáttar eða aðfarar í skjóli tryggingarréttinda fyrir henni í eign þess, geti fylgt þeim rétti sínum eftir án tillits til þess hvort hann hafi lýst kröfu sinni við gjaldþrotaskiptin. Í veðsamningnum frá 16. nóvember 2005 voru sóknaraðilanum Commerzbank International S.A. í þágu lánveitenda samkvæmt lánssamningnum frá 27. október sama ár veittar heimildir til að leita fullnustu í verðmætunum, sem Samson eignarhaldsfélag ehf. setti þar að veði, þar á meðal í innstæðu bankareiknings nr. 0111-38-714909, en í skjóli þeirra heimilda hefði svo verið ástatt fyrir sóknaraðilum, sem að framan segir, ef annað kæmi ekki til. Í því sambandi verður að líta til þess að þótt lánveitendurnir gerðu áðurgreindar ráðstafanir til að tryggja veðréttindi sín greiddi Nýi Landsbanki Íslands út innstæðuna á fyrrnefndum reikningi 5. desember 2008 til varnaraðila og gátu þeir ekki af þeim sökum upp frá því neytt heimilda samkvæmt veðsamningnum til að taka hana til sín til fullnustu fjárkröfum á hendur varnaraðila óháð kröfulýsingu við gjaldþrotaskiptin. Með því að ákvæði 1. til 6. töluliðar 118. gr. laga nr. 21/1991 geta ekki staðið til þess að sóknaraðilar fái nú komið að vanlýstri kröfu sinni um veðréttindi yfir fjárhæðinni, sem áður var á bankareikningnum, verður að hafna aðalkröfu þeirra í málinu. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er varakrafa sóknaraðila reist á því að skiptastjóri hafi með ráðstöfunum sínum, sem vörðuðu innstæðuna á reikningi nr. 0111-38-714909, bakað varnaraðila skaðabótaskyldu gagnvart þeim og standi krafa þeirra af því í tilefni í réttindaröð samkvæmt 3. tölulið 110. gr. laga nr. 21/1991. Um þetta verður að gæta að því að skiptastjóra bar samkvæmt 2. mgr. 122. gr. sömu laga að taka til sín innstæður á bankareikningum varnaraðila og mátti í þeim efnum ganga út frá því að þær yrðu ekki að réttu lagi greiddar út ef þær væru háðar veðréttindum annarra, sem nauðsynlegar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að tryggja. Án tillits til þess hvort Nýi Landsbanki Íslands kunni gagnvart sóknaraðilum ranglega að hafa látið innstæðuna af hendi hefði þeim verið í lófa lagið að halda réttindum sínum fram gagnvart varnaraðila með því að krefjast í kröfulýsingu sinni 21. janúar 2009 viðurkenningar á veðrétti í fénu, sem varnaraðili hafði undir höndum og átti rætur að rekja til bankareikningsins. Ráðstafanir skiptastjóra voru að þessu virtu ekki með þeim hætti að sóknaraðilar hafi öðlast vegna þeirra kröfu um skaðabætur á hendur varnaraðila. Samkvæmt framangreindu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Commerzbank International S.A., Raiffeisen Zentralbank Österreich AG, Bayerische Landesbank og Eik Bank A/S, greiði í sameiningu varnaraðila, þrotabúi Samsonar eignarhaldsfélags ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 587/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr., sbr. 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Austurlands 6. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi til föstudagsins 9. nóvember 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að hann verði staðfestur. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 7. nóvember 2007 og krefst þess að varnaraðila verði bönnuð för frá Íslandi allt til þriðjudagsins 13. nóvember 2007 kl. 16. Varnaraðili hefur sætt farbanni frá 9. október 2007. Með dómi Hæstaréttar 29. október 2007 í máli nr. 561/2007 var fallist á kröfu sóknaraðila um framlengingu farbanns til 6. nóvember 2007. Sóknaraðili hefur ekki skýrt nægilega hvers vegna sá tími hefur ekki dugað honum til að ljúka þeim þáttum rannsóknarinnar sem þá lágu kröfu hans til grundvallar. Er því ekki unnt að verða við kröfu hans um frekari farmlengingu farbannsins á þessum forsendum. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 481/2006
Skuldamál Vitni Sönnunarbyrði Gagnsök
Flugfélagið I og auglýsingastofan H höfðu verið í föstu viðskiptasambandi frá hausti 2003 til janúar 2005 og gerði H á þessu tímaskeiði I reglulega reikninga fyrir störf sín. Í lok janúar 2005 sagði H viðskiptunum upp og gaf út reikning til I að fjárhæð tæplega 10 milljónir króna sem náði til nánar tilgreindrar vinnu H í þágu I allt frá því að viðskipti aðila hófust á árinu 2003 til loka viðskiptasambandsins. Aðilar deildu um skyldu I til að greiða þennan reikning. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fallast yrði á með I að í föstu viðskiptasambandi þar sem reikningum væri framvísað með reglubundnum hætti mætti að öðru jöfnu gera ráð fyrir að verið væri að ljúka uppgjöri fyrir störf á viðkomandi tímabili og bæri sá sem héldi öðru fram sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Gegn mótmælum I var talið ósannað að I hefði fallist á að hluti reikningsgerðar fyrir störf H í þágu I skyldi bíða þar til síðar, sem og að slík reikningsgerð skyldi taka mið af öðrum sjónarmiðum en fyrri reikningar H. Af þessu leiddi að I var sýknaður af kröfu H um greiðslu hins umþrætta reiknings. I hafði fyrir Hæstarétti viðurkennt réttmæti annars og mun lægri reiknings sem aðilar höfðu deilt um fyrir héraðsdómi og var félagið dæmt til að greiða hann ásamt dráttarvöxtum, sem I hafði einnig fallist á að greiða.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. september 2006. Hann krefst þess að sér verði einungis gert að greiða gagnáfrýjanda 606.315 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.081.121 krónu frá 12. maí 2005 til 11. nóvember 2005, en af 606.315 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. nóvember 2006. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 9.700.607 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 189.489 krónum frá 30. nóvember 2004 til 31. desember sama ár, af 795.804 krónum frá þeim degi til 20. janúar 2005, af 899.351 krónu frá þeim degi til 26. sama mánaðar, af 9.993.643 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2005, af 10.175.413 krónum frá þeim degi til 11. nóvember sama ár, en af 9.700.607 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Með kröfum sínum fyrir Hæstarétti fellst aðaláfrýjandi á annan tveggja reikninga sem um var deilt í héraði og nam 606.315 krónum. Þá fellst hann á að greiða dráttarvexti af fjárhæð þess reiknings og einnig af fjárhæð þriggja annarra reikninga, sem hann greiddi eftir að málið var höfðað, og miðar þá við upphafstíma einum mánuði eftir þingfestingu málsins í héraði og reiknar vextina til þess dags er hann greiddi reikningana. Höfuðstóll dómkröfu gagnáfrýjanda er myndaður af fjárhæð fyrrgreinds reiknings 606.315 krónum og reiknings 26. janúar 2005 að fjárhæð 9.531.924 krónur að frádregnum reikningsþætti að fjárhæð 437.632 krónur, sem var sagður stafa af gerð tilboðs í vinnu fyrir aðaláfrýjanda í apríl 2003, 351.512 krónur að viðbættum virðisaukaskatti 86.120 krónum. Var aðaláfrýjandi sýknaður í héraðsdómi af síðastgreindum reikningslið, þó að láðst hafi í dóminum að draga virðisaukaskattinn frá kröfufjárhæðinni sem dæmd var. I. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi, var fast viðskiptasamband milli málsaðila allt frá hausti 2003 til janúar 2005. Aðaláfrýjandi stundaði á þessum tíma flugrekstur, einkum frá Íslandi til Danmerkur og Englands. Gagnáfrýjandi vann þetta tímabil í hans þágu við gerð auglýsinga og annars konar kynningar- og markaðsstarf. Í lok nóvember 2004 var Guðmundi Pálssyni markaðsstjóra hjá aðaláfrýjanda sagt upp störfum, en hann hafði aðallega séð um samskipti af hálfu aðaláfrýjanda við gagnáfrýjanda. Guðmundur réðst stuttu seinna til gagnáfrýjanda. Eftir að Guðmundur lét af starfi hjá aðaláfrýjanda risu úfar með aðilum um reikningsgerð gagnáfrýjanda svo sem lýst er í héraðsdómi. Sagði gagnáfrýjandi viðskiptunum upp með bréfi 26. janúar 2005 eða sama dag og gefinn var út reikningurinn að fjárhæð 9.531.924 krónur, sem aðilar deila um fyrir Hæstarétti. Á því tímaskeiði, sem viðskiptasamband aðila stóð, gerði gagnáfrýjandi aðaláfrýjanda reglulega reikninga fyrir störf sín. Er ágreiningslaust að reikningsgerðin miðaðist við svonefnda viðmiðunarverðskrá 28. ágúst 2003, sem gagnáfrýjandi hafði útbúið og afhent aðaláfrýjanda í þessu skyni. Í verðskránni voru nefndir ýmsir verkþættir í væntanlegu starfi gagnáfrýjanda í þágu aðaláfrýjanda og tekið fram hversu margar „einingar“ skyldu greiddar fyrir hvern verkþátt. Þá var hver eining verðlögð á 7.000 krónur. Fyrst í stað voru gerðir reikningar fyrir einstök verk en frá apríl 2004 var reikningsgerð gagnáfrýjanda hagað með þeim hætti að gerðir voru reikningar, ýmist mánaðarlega eða fyrir hvern hálfan mánuð og tóku þeir þá til þeirra verka sem unnin höfðu verið á viðkomandi tímabili, oftast samkvæmt sérstakri sundurliðun sem fylgdi hverjum reikningi. Aðaláfrýjandi greiddi þessa reikninga jafnóðum eftir að hafa staðfest réttmæti þeirra. Ágreiningur málsaðila í héraði laut að skyldu aðaláfrýjanda til greiðslu tveggja reikninga gagnáfrýjanda. Annar var gefinn út 31. desember 2004 að fjárhæð 606.315 krónur en hinn 26. janúar 2005 að fjárhæð 9.531.924 krónur. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandi, svo sem fyrr var getið, fallist á að greiða fyrrnefnda reikninginn með vöxtum svo sem greinir í dómkröfum hans. Deilan fyrir Hæstarétti snýst því aðeins um síðarnefnda reikninginn að undanskildum þeim reikningsþætti sem fyrr var nefndur. Með þessum reikningi krefst gagnáfrýjandi þóknunar samkvæmt tímaskýrslum starfsmanna sinna í svonefndu verkbókhaldi vegna vinnu í þágu aðaláfrýjanda, allt frá því viðskipti aðila hófust á árinu 2003 til loka viðskiptasambandsins í janúar 2005. Samkvæmt gögnum sem gagnáfrýjandi hefur lagt fram til stuðnings þessum reikningi er hér um að ræða margvíslega vinnu við þróun og gerð táknmynda, þróun útlits fyrir netpóst, gerð bæklinga og slagorða, gerð sjónvarpsauglýsinga, undirbúning markaðsdags og annars konar kynningarstarfsemi. Gagnáfrýjandi heldur því fram að samið hafi verið um að fyrir þessi verkefni skyldi greitt eftir tímaskráningu í verkbókhaldi en ekki fyrrnefndri viðmiðunarverðskrá. Þá hafi einnig verið samkomulag um að gagnáfrýjandi myndi ekki krefja aðaláfrýjanda um þóknun fyrir þessi verkefni fyrr en síðar. Hafi hann þess vegna gert þennan reikning, þegar fyrir lá að viðskiptasambandinu væri lokið. Aðaláfrýjandi hefur mótmælt því að sérstakt samkomulag hafi tekist milli aðila með því efni sem gagnáfrýjandi heldur fram. Telur hann sig hafa mátt treysta því að gagnáfrýjandi gerði reikninga jafnóðum fyrir vinnu sína. Þá hefur hann mótmælt reikningnum á efnislegum forsendum, meðal annars með því að greiðsla fyrir svonefnda grunnvinnu, sem þarna sé að hluta um að ræða, hafi verið innifalin í þeim reikningum sem gerðir voru á tímabilinu, verið sé að krefjast greiðslu fyrir verk sem þegar hafi verið greitt fyrir og tímaskráning að baki einstökum verkefnum fái ekki staðist. II. Fallist verður á með aðaláfrýjanda, að í föstu viðskiptasambandi, þar sem reikningum er framvísað með reglubundnum hætti, megi að öðru jöfnu gera ráð fyrir að verið sé að ljúka uppgjöri fyrir störf á viðkomandi tímabili. Sá sem heldur því fram að sérstaklega hafi verið samið um að bíða með reikningsgerð og uppgjör vegna hluta þeirra verkefna, sem greiða eigi fyrir, ber sönnunarbyrði fyrir staðhæfingu sinni um þetta. Sama er að segja um sönnunarbyrði fyrir því að samið hafi verið um að reikningar fyrir slík verkefni aftur í tímann eigi að miðast við önnur sjónarmið en aðrir reikningar í viðskiptum aðila. Ef aðilar hefðu gert með sér samning með því efni sem gagnáfrýjandi heldur fram hefði honum allt að einu verið rétt að skrifa út reikninga jafnóðum og verkin voru unnin og færa þau aðaláfrýjanda til skuldar í bókhaldi sínu. Þetta gerði hann ekki. Þá er einnig ljóst að gagnáfrýjandi hefði átt auðvelt með að tryggja sér sönnun um slíkt samkomulag, á þeim tíma er það var gert, með því að fá skriflega staðfestingu frá aðaláfrýjanda á tilvist þess. Það gerði hann heldur ekki. Í forsendum hins áfrýjaða dóms var komist að þeirri niðurstöðu að með framburði Guðmundar Pálssonar fyrrverandi markaðsstjóra aðaláfrýjanda hefði verið nægilega sannað að á hefði komist samningur um frestun á gerð og greiðslu reikninga fyrir sum verk gagnáfrýjanda, en Guðmundur mun, svo sem fyrr var greint, að mestu hafa annast samskiptin við gagnáfrýjanda, meðal annars með því að samþykkja reikninga frá honum. Fyrir liggur að aðaláfrýjandi sagði þessum starfsmanni upp í lok nóvember 2004. Í framhaldi af því kom upp sá ágreiningur um reikningsgerð gagnáfrýjanda sem olli því að viðskiptasamband aðila rofnaði. Þegar til þessa er litið, sem og þess að vitnið réðst til starfa hjá gagnáfrýjanda eftir að aðaláfrýjandi sagði honum upp störfum, verður með vísan til 59. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki fallist á að vitnisburður þessa vitnis nægi til sönnunar á að sérstakt samkomulag hafi tekist með aðilum um þau atriði sem gagnáfrýjandi heldur fram. Gegn mótmælum aðaláfrýjanda er því ósannað að hann hafi fallist á að hluti reikningsgerðar fyrir störf gagnáfrýjanda í hans þágu skyldi bíða þar til síðar, sem og að slík reikningsgerð skyldi taka mið af tímaskráningu úr verkbókhaldi gagnáfrýjanda. Af þessu leiðir að aðaláfrýjandi verður sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda um greiðslu reikningsins 26. janúar 2005, þar með talið þess hluta hans sem varðar ætluð störf í þágu aðaláfrýjanda í janúar 2005, enda er í málflutningi aðila byggt á sama grundvelli fyrir þennan yngsta þátt í reikningnum sem gert er fyrir aðra þætti hans. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi aðeins dæmdur til greiðslu höfuðstóls og dráttarvaxta í samræmi við viðurkenningu sína. Eftir þessum málsúrslitum og með hliðsjón af því að báðir aðilar þykja eiga nokkra sök á þeirri óvissu sem upp kom í lögskiptum þeirra og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, verður gagnáfrýjandi aðeins dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda upp í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Iceland Express ehf., greiði gagnáfrýjanda, Himni og hafi auglýsingastofu ehf., 606.315 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.081.121 krónu frá 12. maí 2005 til 11. nóvember 2005 en af 606.315 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjanda 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 20. júní 2006. Mál þetta, sem dómtekið var 8. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Himinn og haf, auglýsingastofu ehf., Tryggvagötu 11, Reykjavík, gegn Iceland Express ehf., Suðurlandsbraut 24, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 11. september 2005. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 10.138.239 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 189.489 kr. frá 30. nóvember 2004 til 31. desember 2004, af 795.804 kr. frá þeim degi til 20. janúar 2005, af 899.351 kr. frá þeim degi til 26. janúar 2005, af 10.431.275 kr. frá þeim degi til 15. febrúar 2005, af 10.613.045 kr. frá þeim degi til 11. nóvember 2005, en af 10.138.239 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Málsatvik Stefnandi rekur auglýsingastofu og hefur frá því á árinu 2003 unnið í þágu stefnda við gerð auglýsinga og við ýmiss konar kynningar- og markaðsstarfsemi. Stefndi rekur flugfélag sem annast millilandaflug til Danmerkur, Bretlands og Þýskalands. Samstarf aðila hófst haustið 2003 í kjölfar þess að stefndi hafði leitað til nokkurra auglýsingastofa, sem kynntu hugmyndir sínar fyrir stefnda. Var þar um að ræða svokölluð „pitch“ sem er vel þekkt aðferð í heimi auglýsingastarfsemi til að ná til viðskiptavinar. Í september 2003 kom fyrsti reikningurinn frá stefnanda til stefnda. Fyrstu mánuði samstarfsins eða frá september til desemberloka 2003 greiddi stefndi til stefnanda 4.588.467 kr. fyrir unnar auglýsingar. Stefndi segir að viðskiptunum hafi verið þannig háttað að stefnandi gerði stefnda reikning fyrir hvert unnið verkefni fyrir sig sem stefndi greiddi svo í kjölfarið. Í janúar og febrúar 2004 héldust sömu viðskiptahættir milli aðilanna þannig að krafist var greiðslu fyrir hvert verk fyrir sig. Engir formlegir samningar voru gerðir um greiðslur vegna auglýsingastarfa stefnanda fyrir stefnda á þessu tímabili. Fóru samskiptin aðallega fram í tölvupóstsendingum. Voru verkbeiðnir sendar á þann hátt og yfirleitt kom svar til baka þar sem kostnaður fyrir verkið var tiltekinn. Um samskipti stefnda við stefnanda sá að mestu leyti Guðmundur Pálsson, fyrrv. markaðsstjóri stefnda, sem nú starfar fyrir stefnanda. Fékk Guðmundur senda reikninga frá stefnanda sem hann bar svo undir samstarfsmenn sína til staðfestingar. Stefndi segir að í mars 2004 hafi aðilar ákveðið að breyta fyrirkomulaginu um greiðslu reikninganna þannig að greiða átti fyrir alla vinnu stefnanda á tilteknu tímabili í einu lagi, fyrir utan aðkeyptan kostnað við vinnslu auglýsinganna. Þannig hafi stefnandi sent stefnda reikninga annaðhvort í einu lagi fyrir allar innlendar auglýsingar sem stefnandi vann fyrir stefnda og í einu lagi fyrir allar erlendar auglýsingar sem stefnandi vann fyrir stefnda í mánuðinum eða þá einn reikning fyrir hvort tveggja. Hinn 30. nóvember 2004 var Guðmundi Pálssyni sagt upp störfum hjá stefnda og hóf hann skömmu seinna störf hjá stefnanda. Nokkru síðar kom upp ágreiningur milli aðilanna um reikninga stefnanda til stefnda. Hafði stefndi uppi þær athugasemdir að reikningar væru ýmist óumbeðnir, þeir óeðlilega háir eða að krafist væri greiðslu fyrir vinnu sem stefndi hefði þegar greitt fyrir. Hinn 26. janúar 2004 sendi stefnandi stefnda bréf með uppsögn á samstarfi sínu við stefnda. Kom fram í bréfinu að ef stefndi myndi greiða útistandandi skuldir sínar við stefnanda myndi stefnandi afhenda stefnda allt það efni sem stefndi ætti hjá stefnanda. Um leið lagði stefnandi fram reikning dags. 26. janúar 2005 að fjárhæð 9.531.924 kr. Stefndi hefur andmælt þeim reikningi sem og reikningi stefnanda dags. 31. desember 2004 að fjárhæð 606.315 kr. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að þegar stefnandi og stefndu hófu viðskiptin hafi verið samið um að stefndi greiddi stefnanda fyrir vinnu hans í þágu stefnda samkvæmt gjaldskrá stefnanda um fast verð fyrir vinnu auk þess sem stefndi greiddi stefnanda fyrir hugmyndavinnu o.fl. samkvæmt vinnu- og tímaskýrslu stefnanda og skyldi stefndi í þeim tilvikum greiða stefnanda tímagjald fyrir vinnu starfsmanna stefnanda. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu skuldar samkvæmt neðangreindum reikningum að höfuðstól 10.138.239 kr. Reikningur nr. 523534 dags. 30. nóvember 2004, kr. 189.489.- Reikningur nr. 523578 dags. 31. desember 2004, kr. 606.315.- Reikningur nr. 523611 dags. 20. janúar 2005, kr. 103.547.- Reikningur nr. 523587 dags. 26. janúar 2005, kr. 9.531.924.- Reikningur nr. 523655 dags. 15. febrúar 2005, kr. 181.770.- Framangreindir reikningar stefnanda séu vegna vinnu starfsmanna stefnanda í þágu stefnda að beiðni stefnda og vegna útlagðs kostnaðar stefnanda í þágu stefnda. Reikningur dags. 30. nóvember 2004 sé vegna útlagðs kostnaðar stefnanda í þágu stefnda við gerð sjónvarpsauglýsinga o.fl., sbr. framlagða reikninga og yfirlit. Samkomulag hafi orðið um að stefnandi krefði stefnda um greiðslu útlagðs kostnaðar auk 15% álags á útlagðan kostnað og hafi stefndi greitt án athugasemda reikninga stefnanda með því álagi. Reikningur dags. 31. desember 2004 sé vegna vinnu stefnanda við auglýsingagerð og kynningarstarfsemi í þágu stefnda í nóvember og desember 2004. Stefnandi vísar til framlagðs yfirlits um þá vinnu sem að baki reikningnum standi, en þar komi fram að stefnandi hafi unnið m.a. við gerð heilsíðuauglýsingar í bók, heilsíðuauglýsingar í Viðskiptablaðið, við gerð markpósts, netborða, lógó á dómarabúninga, jólaheilsíðuauglýsinga, mynda fyrir Guest DK, heilsíðuauglýsingar í Inflight Mag, lógó á límmiða o.fl. Þá vísar stefnandi til yfirlits úr verkbókhaldi sínu kröfu sinni til stuðnings (verkseðlar og hreyfingarlistar verka). Stefnandi tekur fram að krafa stefnanda samkvæmt framangreindum reikningi byggist á gjaldskrá hans um fast verð og vísar stefnandi til yfirlita úr verkbókhaldi sínu því til stuðnings að vinna sú hafi verið unnin er greinir í fyrrgreindum reikningi. Reikningur dags. 20. janúar 2005 sé vegna útlagðs kostnaðar stefnanda í þágu stefnda við gerð sjónvarpsauglýsinga. Stefnandi vísar um útlagðan kostnað til framlagðra reikninga Sagafilm. Stefnandi vekur athygli á því að hann krefur stefnda ekki um álag á þann útlagða kostnað og sé sú eftirgjöf stefnanda umfram skyldu. Reikningur dags. 26. janúar 2005 sé vegna vinnu stefnanda í þágu stefnda og vísar stefnandi um vinnu á bak við þann reikning til sérstakrar sundurliðunar á verkum og yfirlits úr verkbókhaldi stefnanda. Eins og þar komi fram hafi stefnandi m.a. unnið hugmyndavinnu að tilboðum fyrir stefnda o.fl., unnið við þróun og gerð fjölda táknmynda fyrir stefnda, unnið að þróun útlits fyrir netpóst, unnið að gerð bæklinga, unnið að gerð slagorða, unnið að gerð sjónvarpsauglýsinga, unnið við undirbúning markaðsdags, kynningarstarfsemi ýmiss konar, hugmyndavinnu o.fl. Stefnandi leggi áherslu á að vinna hans hafi einkum falist í hugmyndavinnu í þágu stefnda og vinnu við kynningar- og markaðsmál stefnda. Stefnandi tekur fram að um hafi verið samið að hann myndi krefja stefnda um greiðslu fyrir fyrrgreinda vinnu hans samkvæmt tímaskýrslum starfsmanna stefnanda en ekki samkvæmt gjaldskrá um fast verð. Ástæða þess að ekki hafi verið samið um fast verð samkvæmt gjaldskrá fyrir fyrrgreinda vinnu var sú að ekki hafi verið fjallað beint um alla þá vinnu í gjaldskrá stefnanda um fast verð, en vinna stefnanda hafi m.a. falist í því að koma fram með hugmyndir að nýju útliti stefnda o.fl. Stefnandi leggur áherslu á að samið hafi verið um að greitt yrði fyrir þessa vinnu samkvæmt tímaskýrslum og að sú leið við gjaldtöku fyrir þá vinnu hafi falið í sér afslátt frá því sem gjaldskrá um fast verð mælir fyrir um. Stefnandi bendir m.a. á að fyrrgreind vinna hans hafi m.a. falist í gerð fleiri en 200 táknmynda fyrir stefnda og krefur hann stefnda um greiðslu fyrir þá vinnu samkvæmt tímaskýrslu, 1.927.181 kr. auk virðisaukaskatts. Stefnandi bendir á að samkvæmt gjaldskrá hafi honum verið heimilt að krefja stefnda um greiðslu á mun hærri fjárhæð fyrir gerð táknmyndanna. Stefnandi leggi fram um 180 táknmyndir sem hann hafi unnið fyrir stefnda og hefði krafa stefnanda samkvæmt gjaldskrá hans um fast verð verið um 2.500.000 kr. auk virðisaukaskatts fyrir gerð þeirra táknmynda. Stefnandi hafi unnið fleiri táknmyndir fyrir stefnda, sem fyrrgreindur reikningur taki til og sé áskilinn réttur til að leggja fram fleiri táknmyndir á síðari stigum. Eins og fyrr greinir hafi vinna stefnanda samkvæmt reikningi dags. 26. janúar 2005 m.a. verið hugmyndavinna starfsmanna stefnanda í þágu stefnda sem ætlað hafi verið að nýta í þágu stefnda síðar við ýmiss konar kynningarstarfsemi. Stefnandi bendir m.a. á að hann hafi unnið mikla hugmynda- og kynningarvinnu fyrir stefnda vegna markaðsdags stefnda 10. ágúst 2004. Stefnandi vísar um þá vinnu til framlagðra gagna sem stefnandi hafi gagngert unnið vegna markaðsdagsins og sem kynnt hafi verið þann dag. Stefnandi leggur áherslu á að fyrrgreind vinna hafi verið unnin að beiðni stefnda og vísar stefnandi m.a. um þá staðreynd til framlagðrar yfirlýsingar fyrrverandi markaðsstjóra stefnda, Guðmundar Pálssonar. Fyrrgreind vinna stefnanda hafi verið unnin 2003, 2004 og í janúar 2005 en á sama tíma hafi stefnandi unnið ýmsa aðra vinnu í þágu stefnda og krafið stefnda um greiðslu fyrir þá vinnu samkvæmt gjaldskrá. Um hafi verið samið við stefnda að stefnandi krefði stefnda ekki um greiðslu fyrir fyrrgreinda vinnu fyrr en því verki væri lokið. Því verki lauk í lok janúar 2005 en þá hættu aðilar viðskiptum. Reikningur dags. 15. febrúar 2005 sé vegna vinnu stefnanda við auglýsingagerð og kynningarstarfsemi í þágu stefnda í janúar 2005. Stefnandi vísar til framlagðs yfirlits um þá vinnu sem að baki reikningnum standi, en þar komi fram að stefnandi hafi unnið við gerð baksíðu í Mbl, A-5 auglýsingar vegna firmadaga, netborða, heilsíðuauglýsingar o.fl. Þá vísar stefnandi til yfirlits úr verkbókhaldi sínu kröfu sinni til stuðnings. Stefnandi tekur fram að krafa stefnanda samkvæmt framangreindum reikningi byggist á gjaldskrá hans um fast verð og vísar stefnandi til yfirlita úr verkbókhaldi sínu því til stuðnings að vinna sú hafi verið unnin er greinir í fyrrgreindum reikningi. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefnandi til reglna samninga- og kröfuréttar. Krafa stefnanda um dráttarvexti sé studd við 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Krafa stefnanda um málskostnað styðjist við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda
Mál nr. 650/2016
Ríkisstarfsmenn Niðurlagning stöðu Biðlaun Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Ö starfaði sem yfirlæknir heilsugæslunnar hjá HV. Í kjölfar sameiningar HV og HP undir heiti hinnar fyrrnefndu var Ö tilkynnt að að ákveðið hefði verið að leggja niður starf hans frá og með 1. janúar 2015. Naut Ö biðlauna frá þeim degi til 31. desember sama ár. Í málinu krafðist Ö í fyrsta lagi að viðurkennt yrði að niðurlagning starfs hans hefði verið ólögmæt. Í öðru lagi krafðist hann greiðslu vegna svokallaðra gæsluvakta sem hann taldi sig eiga rétt til á biðlaunatímanum. Í þriðja lagi krafðist hann miskabóta vegna ólögmætrar niðurlagningar starfsins. Hæstiréttur vísaði viðurkenningarkröfu Ö frá héraðsdómi með vísan til þess að Ö hefði ekki lögmæta hagsmuni af því að fá sérstaka úrlausn um kröfuna, enda yrði að leggja mat á ólögmæti niðurlagningarinnar kæmi til þess að taka þyrfti afstöðu til kröfu hans um miskabætur. Að því er varðaði rétt Ö til greiðslu fyrir gæsluvaktir vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að samkvæmt 1. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins skyldi Ö halda „óbreyttum launakjörum“ á biðlaunatímanum. Gæsluvaktir hefðu verið óháðar vinnuframlagi Ö og yrðu þær því lagðar að jöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháð vinnuframlagi sem í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefðu verið taldar falla undir biðlaun. Var því fallist á kröfu Ö um greiðslu vegna þeirra. Kröfu Ö um miskabætur var á hinn bóginn vísað frá héraðsdómi með vísan til þess að hún væri í þversögn við kröfu hans um leiðréttingu á biðlaunum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Viðar MárMatthíasson og Eiríkur Jónsson prófessor.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. september 2016. Hann krefstþess að viðurkennt verði að niðurlagning starfs hans sem yfirlæknisheilsugæslunnar hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt og aðstefnda verði gert að greiða sér 17.872.880 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af nánar tilgreindumfjárhæðum frá 1. febrúar 2015 til 1. desember sama ár, en af 13.872.880 krónum frá17. desember 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallegastaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara aðkrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. IÁfrýjandi, sem er sérfræðingur íheimilislækningum, var samkvæmt gögnum málsins ráðinn til starfa hjá stefnda 1.október 1995 sem heilsugæslulæknir við Heilsugæslustöðina í Borgarnesi og munhafa starfað hjá stefnda samfleytt síðan, þó með hléi frá 1. mars 1997 til 30.apríl sama ár. Hann var ráðinn ótímabundið til starfa sem heilsugæslulæknir hjáHeilbrigðisstofnun Vestfjarða á Ísafirði frá 1. september 2007 og yfirlæknir áheilsugæslustöðinni þar í bæ frá vori 2010. Um þá breytingu á starfi áfrýjandaliggur ekki annað fyrir í málinu en tilkynning þáverandi framkvæmdastjóralækninga Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða í tölvubréfi 3. júní 2010 um aðáfrýjandi hafi verið ,,settur yfirlæknir heilsugæslu HVEST“ í eitt ár.Ágreiningslaust er að hann hafi haldið áfram í því starfi þar til atvik málsþessa urðu. Með reglugerð nr. 674/2014 umsameiningu heilbrigðisstofnana var tilkynnt ákvörðun heilbrigðisráðherra um aðsameina Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og Heilbrigðisstofnunina á Patreksfirðiundir heiti hinnar fyrrnefndu. Sameiningin skyldi taka gildi 1. október 2014.Með bréfi forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða 6. nóvember það ár tiláfrýjanda var honum tilkynnt að ákveðið hefði verið að ,,leggja niður starfþitt sem yfirlæknir heilsugæslunnar hjá Heilbrigðistofnun Vestfjarða þann 1.janúar næstkomandi. Niðurlagningin er vegna sameiningar HeilbrigðisstofnunarVestfjarða við Heilbrigðisstofnunina Patreksfirði í nýja stofnun. Frá þeim tímaað telja munt þú eiga rétt á biðlaunum í tólf mánuði samkvæmt 5. mgr.ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins nr. 70/1996. Takir þú við öðru starfi á biðlaunatímanum, hvort heldurí þjónustu ríkisins eða annars aðila, fer um frádrátt frá biðlaunagreiðslumeftir 2. mgr. 34. gr. laga nr. 70/1996.“Áfrýjandi andmælti því 22. desember2014 að heimilt væri að leggja niður starf hans þar sem lög stæðu ekki til þessað einn yfirlæknir skyldi vera á tveimur heilsugæslustöðvum, annarri áPatreksfirði en hinni á Ísafirði. Áfrýjandi hóf töku biðlauna 1. janúar 2015 ognaut þeirra allt það ár. Hann réðst til starfa sem almennur læknir hjáheilsugæslunni á Ísafirði 1. janúar 2016, en kveðst hafa sótt um starfið 15.október árið á undan. Á biðlaunatímanum fékk áfrýjandi að auki greiðslur vegnasvonefnds frítökuréttar, sem hann hafði áunnið sér á starfstíma sínum hjáHeilbrigðisstofnun Vestfjarða, og var þeim greiðslum dreift á biðlaunatímann. IIÁfrýjandi krefst þess í fyrstalagi að viðurkennt verði að niðurlagning starfs hans sem yfirlæknis hjáheilsugæslunni á Ísafirði við Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt.Í öðru lagi krefst hann 13.872.880 króna auk dráttarvaxta vegna þess aðbiðlaun sem hann fékk á biðlaunatímanum hafi ekki verið réttilega ákvörðuð. Þriðji kröfuliður hans er um greiðslu miskabóta,4.000.000 krónur, vegna hinnar ólögmætu niðurlagningar starfsins. Ekki erkrafist vaxta af þeirri fjárhæð.Krafan um miskabætur er reist áb. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Skilyrði þess að miskabæturverði dæmdar er að háttsemi þess er miskanum hefur valdið hafi verið ólögmæt,auk þess sem í henni þarf að hafa falist meingerð gagnvart þeim, sem fyrirmiskanum varð. Komi til þess að taka þurfi afstöðu til kröfu áfrýjanda ummiskabætur ber því að leggja mat á hvort háttsemin hafi verið ólögmæt. Af þvíleiðir að áfrýjandi hefur ekki lögvarða hagsmuni af því að fá sérstaklegaúrlausn um kröfu sína um viðurkenningu á því að niðurlagning starfs hans semyfirlæknis hafi verið ólögmæt og verður því fyrsta kröfulið hans vísað fráhéraðsdómi, sbr. 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.IIIEins og áður greinir varáfrýjanda tilkynnt er starf hans var lagt niður að hann ætti rétt til biðlaunaí tólf mánuði og að um rétt hans til þeirra færi eftir 34. gr. laga nr.70/1996. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar lagagreinar skyldi áfrýjandi halda,,óbreyttum launakjörum“ er starfi hans fylgdu á biðlaunatímanum.Ágreiningslaust er að biðlaun til hans voru í samræmi við þessi fyrirmæli aðþví frátöldu að hann telur sig einnig hafa átt rétt til greiðslu vegnagæsluvakta en því hefur stefndi mótmælt. Um gæsluvaktir lækna meðsérfræðileyfi á sjúkrahúsum og heilsugæslu utan dagvinnu giltu, á þeim tíma semhér skiptir máli, ákvæði í kafla 4.4 í kjarasamningi fjármálaráðherra fyrirhönd ríkissjóðs annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar frá 7. janúar2015. Sá samningur tók gildi 1. júní 2014 og gilti til 30. apríl 2017. Kafli4.4 í kjarasamningnum tók breytingum frá 1. janúar 2016, en þær breytingar hafaekki þýðingu við úrlausn málsins. Í grein 4.4.3 í þeim hluta kjarasamningsinssem gilti á þeim tíma, sem hér skiptir máli, voru ákvæði um tvenns konargæsluvaktir, gæsluvakt 1 og gæsluvakt 2. Í báðum tilvikum var þar kveðið á umað lækni með sérfræðileyfi sem stæði gæsluvaktir þessar væri ekki skylt aðdveljast á stofnun þeirri sem hann stæði vaktina fyrir en í fyrra tilvikinuskyldi hann koma á vettvang án tafar í útkalli en í hinu síðara mætti hann veraallt að tvær klukkustundir að komast á vettvang. Í grein 4.4.4 sagði: ,,Greittskal fyrir gæsluvaktir samkvæmt fyrirfram metnu vinnuálagi og því er ekkigreitt sérstaklega fyrir mælt vinnuframlag á hverri vakt fyrir sig.“ Íkjarasamningnum voru einnig ákvæði um hvernig meta skyldi vinnuálag á gæsluvaktog flokka þær til samræmis við slíkt mat, svo og hvenær vinnuveitandi gæti endurmetið,,hlutfall gæsluvaktarálags“. Samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins gat læknir meðsérfræðileyfi því sinnt skyldu sinni til að standa gæsluvakt með því að dveljautan stofnunar, en sinna útköllum samkvæmt framansögðu, og fékk hann greiðslufyrir þessar vaktir óháð því hvort um útköll var að ræða eða ekki. Í grein 4.1.3 í kjarasamningnumvar mælt fyrir um yfirvinnu- og vaktaskyldu þar sem þess var talin þörf. Þar sagðiað læknir væri ,,undanþeginn skyldu til að sinna vöktum frá 55 ára aldri.“Áfrýjandi náði þeim aldri í júní 2011 en ágreiningslaust er að hann hafi staðiðgæsluvaktir til jafns við aðra einnig eftir það tímamark og þar til starf hansvar lagt niður. Krafa hans um greiðslu vegna gæsluvakta er miðuð við samafjölda eininga og hann fékk greitt fyrir vegna slíkra vakta á árinu 2014. Hefurstefndi ekki fært haldbær rök fyrir því að skipan gæsluvakta að því eráfrýjanda varðar á árinu 2015 hefði, ef starf hans hefði ekki verið lagt niður,verið á annan veg en það var á árinu 2014. Eins og áður greinir varáfrýjanda tilkynnt 6. nóvember 2014 að starf hans sem yfirlæknir yrði lagtniður og að hann ætti rétt til biðlauna í tólf mánuði frá 1. janúar 2015. Nánarvar um rétt hans til biðlauna vísað til 34. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi telurþrátt fyrir þetta að áfrýjandi hafi ekki átt rétt á biðlaunum þar sem rof hafiorðið á ráðningu hans á árinu 1997, enda sé áskilið að starfsmaður hafi starfaðóslitið í þjónustu ríkisins til þess að geta öðlast rétt til biðlauna samkvæmt5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða með lögum nr. 70/1996, sbr. og 34. gr. laganna.Í framangreindri tilkynningu forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða var þvílýst yfir hver væri réttur áfrýjanda til biðlauna og fékk hann þau að aukigreidd eins og stefndi taldi rétt að reikna þau. Stefndi er bundinn við þessayfirlýsingu og verður því leyst úr kröfu áfrýjanda um fjárhæð biðlauna ágrundvelli 34. gr. áðurnefndra laga. Greiðslur vegna gæsluvakta voru, á þeimtíma sem hér skiptir máli, óháðar vinnuframlagi áfrýjanda. Verða slíkargreiðslur lagðar að jöfnu við samninga um fastar yfirvinnugreiðslur óháðvinnuframlagi, sem í dómaframkvæmd Hæstaréttar hafa verið taldar falla undirbiðlaun, sbr. til dæmis dóm réttarins í máli nr. 283/1988, sem dæmdur var 29.mars 1990 en hann er birtur á blaðsíðu 452 í dómasafni það ár. Útreikningi áþessum kröfulið hefur ekki verið andmælt sem röngum. Verður hann því tekinn tilgreina með þeim vöxtum sem krafist er. IVÁfrýjandi krefst, eins og áður greinir,í þriðja lagi miskabóta að fjárhæð 4.000.000 krónur. Þá kröfu reisir hann á þvíað niðurlagning á yfirlæknisstarfi hans hafi falið í sér ólögmæta meingerðgagnvart sér, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Krafa um leiðréttinguþeirra biðlauna sem áfrýjandi fékk greidd og fallist var á hér að framan erreist á þeim grundvelli að niðurlagningin hafi ekki farið í bága við lög aðöðru leyti en því að fjárhæð biðlauna hafi ekki verið rétt. Krafa áfrýjanda ummiskabætur vegna þess að niðurlagning starfsins hafi verið ólögmæt er íþversögn við kröfuna um leiðréttingu á biðlaunum. Vegna þessarar þverstæðu ímálatilbúnaði áfrýjanda verður þriðja kröfulið hans vísað frá héraðsdómi. Stefndi greiði áfrýjandamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi einsog í dómsorði greinir. Dómsorð:Máliþessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar kröfu áfrýjanda, Arnar ErlendarIngasonar, um að viðurkennt verði að niðurlagning á starfi hans semyfirlæknis heilsugæslunnar hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmætsvo og kröfu hans um miskabætur að fjárhæð 4.000.000 krónur.Stefndi,íslenska ríkið, greiði áfrýjanda 13.872.880 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.160.728 krónumfrá 1. febrúar 2015 til 1. mars sama ár, af 3.076.400 krónum frá þeim degi til1. apríl sama ár, af 4.141.868 krónum frá þeim degi til 1. maí sama ár, af5.208.751 krónu frá þeim degi til 1. júní sama ár, af 6.764.086 krónum frá þeimdegi til 1. júlí sama ár, af 7.998.782 krónum frá þeim degi til 1. septembersama ár, af 9.094.918 krónum frá þeim degi til 1. október sama ár, af10.315.758 krónum frá þeim degi til 1. nóvember sama ár, af 11.277.138 krónumfrá þeim degi til 1. desember sama ár og af 13.872.880 krónum frá 17. desembersama ár til greiðsludags.Stefndigreiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.500.000krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. júlí 2016.Mál þetta, sem þingfest var 17.desember 2015 og dómtekið þann 14. júní sl. var höfðað með stefnu birtri 14.desember 2015. Stefnandi er Örn ErlendurIngason, [...], Daltungu 1, Ísafirði.Stefndi er Ríkissjóður Íslands, [...],Arnarhváli 101, Reykjavík, vegna Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða, [...],Torfsnesi Ísafirði. Dómkröfur stefnanda eru þær aðviðurkennt verði að uppsögn stefnanda úr starfi yfirlæknis heilsugæslunnar hjáHeilbrigðisstofnun Vestfjarða hafi verið ólögmæt.Enn fremur er gerð krafa umgreiðslu á 13.872.880 krónum, vegna vangreiddra launa á uppsagnarfresti aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001, af 2.160.728 krónum frá 1. febrúar 2015 til 1. mars 2015, af 3.075.400krónum frá þeim degi til 1. apríl 2015, af 4.141.868 krónum frá þeim degi til1. maí 2015, af 5.208.751 krónu frá þeim degi til 1. júní 2015, af 6.764.086krónum frá þeim degi til 1. júní 2015, af 7.998.782 krónum frá þeim degi til 1.september 2015, af 9.094.918 krónum frá þeim degi til 1. október 2015, af10.315.758 krónum frá þeim degi til 1. nóvember 2015, af 11.277.138 krónum fráþeim degi til 1. desember 2015 og af 13.872.880 krónum frá þingfestingu málsþessa til greiðsludags. Auk þessa er gerð krafa umgreiðslu miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna vegna ólögmætrar uppsagnar. Þá er þess krafist að stefndiverði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmtsíðar framlögðum málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst frávísunar áviðurkenningarkröfu stefnanda, en þó aðallega sýknu af öllum kröfum stefnandaog að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara er þesskrafist að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og málskostnaður látinnniður falla. IMálavextirMeð bréfi, dagsettu 6. nóvember2014, var stefnanda tilkynnt af forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða aðákveðið hefði verið að leggja niður starf hans sem yfirlæknis heilsugæslunnarhjá sömu stofnun, frá 1. janúar 2015 að telja. Fram kom í bréfinu að ástæðanfyrir niðurlagningu starfsins væri sameining Heilbrigðisstofnunar Vestfjarðavið Heilbrigðisstofnunina á Patreksfirði. Stefnandi telur að framangreindniðurfelling á starfi hans sem yfirlæknis hafi verið ólögmæt og valdið honummiska og að önnur sjónarmið hafi ráðið för en sameining. Nánar kom fram í bréfinu að frá1. janúar 2015, ætti stefnandi rétt á biðlaunum í tólf mánuði, samkvæmt 5. mgr.ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laga um réttindi og skyldur starfsmannaríkisins nr. 70/1976. Málsaðila greinir á um hvort stefnanda hafi verið boðiðstarf sem almennur heilsugæslulæknir við hina nýju sameinuðu stofnun enstefnandi hætti störfum hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og hóf að takabiðlaun í samræmi við framangreint frá 1. janúar 2015 en mun hafa hafið afturstörf hjá stofnuninni í lok biðlaunatímans.Með bréfi, dags. 22. desember2014, mótmælti formaður stjórnar Læknafélags Íslands niðurlagningu á stöðustefnanda og taldi hana óheimila og var vísað í því sambandi til 5. gr.reglugerðar um heilsugæslustöðvar nr. 787/2007. Með svarbréfi þann 12. febrúar2015 frá forstjóra Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða var sjónarmiðumLæknafélagsins hafnað og bent á að nýtt skipurit hafi verið staðfest afráðherra og hafi verið farið í öllu eftir lögum nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu og ekki farið í bága við reglugerð nr. 787/2007.Þann 18. febrúar 2015 sendiLæknafélagið erindi til heilbrigðisráðherra þar sem mótmælt var niðurfellingu ástöðu stefnanda og óskað eftir fundi með ráðherra. Var sá fundur haldinn þann4. mars 2015, en degi áður eða þann 3. mars 2015 hafði verið birt reglugerð nr.215/2015, þar sem meðal annars var breytt framangreindum ákvæðum 5. gr.reglugerðar um heilbrigðisstofnanir nr. 787/2007. Í greinargerð stefnda kemur framað láðst hafi að afmá umrætt reglugerðarákvæði þegar lög nr. 59/2010 voru setten þau breyttu ákvæðum laga nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu. Með lögunumhafi verið aukið á sveigjanleika í starfsemi heilbrigðisstofnana á þann hátt aðstjórnendur væru ekki fleiri en nauðsynlegt væri fyrir starfsemina. Stefnandi telur að þau biðlaunsem hann fékk í tólf mánuði hafi ekki tekið mið af gæsluvöktum. Leiði ákvæðilaga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og kjarasamningar lækna tilþess að það beri að greiða stefnanda fyrir gæsluvaktir á biðlaunatíma. Stefnditelur að stefnandi hafi ekki átt rétt til biðlauna í tólf mánuði heldureingöngu í þrjá mánuði og hvað sem öðru líði eigi stefnanda engin vangreiddlaun vegna gæsluvakta.Í málinu liggja meðal annarsfyrir, auk nefndra gagna, kjarasamningur fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðsannars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar, frá 7. janúar 2015, ogkjarasamningur milli sömu aðila, dags. 5. mars 2006, bréf lögmanns stefnandatil ríkislögmanns, dags. 31. júlí 2015, launaseðlar stefnanda, úrskurðurkjaranefndar um launakjör heilsugæslulækna frá 15. október 2002, bréfvelferðarráðuneytisins, dags. 25. september 2013, um áform um sameininguheilbrigðisstofnana, afrit skipunarbréfs forstjóra HeilbrigðisstofnunarVestfjarða, dags. 9. desember 2014, skipurit Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða,dags. í nóvember 2014, og afrit bréfs frá Heilsugæslustöðinni Borgarnesi tilStarfsmannaskrifstofu launadeildar fjármálaráðuneytisins, dags. 13. október1995. IIMálsástæðurstefnandaKrafa stefnanda er að viðurkenntverði að ólögmætt hafi verið að segja honum upp störfum undir því yfirskini aðverið væri að leggja niður yfirlæknisstarf á heilsugæslustöðinni á Ísafirðivegna sameiningaráforma. Fram komi í 14. gr. laga nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu að í hverju heilbrigðisumdæmi skuli starfræktheilbrigðisstofnun. Í 2. mgr. 10. gr. sömu laga greini að yfirlæknir sérgreinaeða sérdeilda innan þeirrar stofnunar beri faglega ábyrgð á þeirrilæknisþjónustu sem undir þá heyri gagnvart framkvæmdastjóra lækninga eða næstayfirmanni samkvæmt skipuriti stofnunar. Í 17. gr. laganna eins og sú lagagreinhljóðaði upphaflega hafi komið fram að forstjórar og framkvæmdastjórnirheilbrigðisstofnana ættu að hafa samráð við yfirlækni þegar sérmál hennar værutil ákvörðunar. Hafi nefndu ákvæði verið breytt með 1. gr. laga nr. 5/2010 í þáveru að forstjórar og framkvæmdastjórnir skuli hafa samráð við faglega yfirmenní heilsugæslunni um sérmál. Í 3. mgr. 17. gr. hafi frá upphafi verið ákvæði umað ráðherra skuli í reglugerð kveða nánar á um starfsemi heilsugæslustöðva. Ísamræmi við það hafi verið sett reglugerð um heilsugæslustöðvar nr. 787/2007.Gildi sú reglugerð um starfsemi og þjónustu heilsugæslustöðva. Í 5. gr. þeirrarreglugerðar sé kveðið á um að á hverri heilsugæslustöð skuli starfa yfirlæknirsem beri faglega ábyrgð á þjónustu stöðvarinnar. Samkvæmt 7. gr. sömureglugerðar skipuleggi yfirlæknir og beri faglega ábyrgð á læknisþjónustu semveitt sé á stöðinni. Stefnandi telur að þrátt fyrirbreytingu á nefndri 17. gr. laga um heilbrigðisþjónustu, þá hafi enginn rekiverið gerður að breytingu á 5. gr. reglugerðarinnar fyrr en í febrúar 2015. Þáhafi þrátt fyrir nefnda lagabreytingu árið 2010 verið starfandi yfirlæknar áöllum heilsugæslustöðvum. Þannig hafi verið óheimilt að leggja niður starfstefnanda þar sem enn hafi verið skýr lagafyrirmæli um að það skuli verastarfandi yfirlæknir á hverri heilsugæslustöð. Þrátt fyrir sameininguheilsugæslunnar á Ísafirði og á Patreksfirði voru, vegna landfræðilegratakmarkana, áfram tvær heilsugæslustöðvar í skilningi laga og reglugerðar.Heilsugæslustöð hljóti ávallt að teljast sérdeild innan heilbrigðisþjónustunnarþar sem hún sé rekin í samvinnu við sjúkrahús. Þótt 2. mgr. 17. gr. lagannahafi verið breytt árið 2010, þá geri ákvæðið engu að síður ráð fyrir að yfirheilsugæslunni sé faglegur yfirmaður. Yfir heilsugæslunni á Ísafirði hafi þvíborið að hafa áfram faglegan yfirmann lækninga, þótt mögulega hafi veriðheimilt að leggja yfirlæknisstöðuna þar niður. Auk framangreindra sjónarmiðatelur stefnandi að raunveruleg ástæða uppsagna hans hafi verið allt önnur enfram komi í bréfi stefnda. Áður en til uppsagnar hafi komið hafi verið mikillágreiningur milli starfandi lækna hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða annarsvegar og lækningaforstjórans hins vegar vegna starfa lækningaforstjórans. Hafiþeim læknum síðar verið gert ómögulegt að starfa við stofnunina og hafi þaðverið ástæða þess að stefnanda hafi ekki verið boðið annað starf hjá stofnuninni.Hafi sameining Heilbrigðistofnana Patreksfjarðar og Ísafjarðar verið notuð semátylla til að segja stefnanda upp í hefndarskyni fyrir aðkomu hans að málinusem sneri að lækningaforstjóranum. Bendir stefnandi á að á sama tíma hafi áttsér stað sameining heilbrigðisstofnana á Norðurlandi en stefnanda ekki veriðkunnugt um að nokkur staða yfirlæknis hafi verið lögð niður þar. Þá hafi veriðlæknaskortur á Vestfjörðum um langt skeið en þrátt fyrir það hafi stefnandaekki verið boðið starf fyrr en í desember 2015 og hafi hann verið ráðinn afturtil heilsugæslustöðvarinnar frá 1. janúar 2016.Kröfu sína um greiðslu miskabótasamkvæmt framangreindu byggir stefnandi á b.lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993, enda sé um ólögmæta meingerð að ræða gagnvart stefnanda. Krafa stefnanda um vangreidd launbyggist á ákvæði til bráðabirgða í XII. kafla laga nr. 70/1996 um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins, sbr. 34. gr. þeirra laga. Samkvæmt því ákvæðieigi stefnandi að njóta óbreyttra launakjara á biðlaunatíma. Þar sem stefnandihafi verið ráðinn í tíð eldri starfsmannalaga nr. 34/1954 eigi hann rétt áóbreyttum launakjörum í 12 mánuði. Stefnandi telur að hann eigi samkvæmt þessurétt á að fá greidd laun í hverjum mánuði fyrir gæsluvaktir sem skilgreindareru sem „gæsluvakt 1“. Stefnandi hafi hins vegar ekki fengið umræddargæsluvaktir greiddar á biðlaunatímanum. Launaliðurinn „gæsluvakt 1“ byggist áákvæðum 3.6 í kjarasamningi, en samkvæmt honum fá læknar með sérfræðileyfi ásjúkrahúsum og heilsugæslu greidda gæsluvakt. Samkvæmt kafla 4.4 íkjarasamningi lækna sé greitt fyrir gæsluvakt þar sem viðkomandi lækni er skyltað standa vaktina og koma á vettvang án tafar ef þörf er á. Stefnandi byggir á því að hefðihann verið í starfi sínu sem yfirlæknir heilsugæslustöðvarinnar, hefði honumborið að sinna gæsluvakt og að slíkar greiðslur hefðu verið verulegur hlutilauna hans. Benti stefnandi á að áður hefðu launamál lækna verið í höndumkjaranefndar og úrskurðir þeirra hefðu gildi. Í úrskurði nefndarinnar frá 15.október 2002 komi fram að öll læknisverk sem unnin séu á heilsugæslustöðtilheyri aðalstarfi heilsugæslulækna og hafi gæsluvaktir verið hluti þeirrastarfa. Í síðari kjarasamningum lækna sé ekki fjallað sérstaklega um vaktirheilsugæslulækna en almennt um gæsluvaktir lækna. Stefnandi telur að laun vegnagæsluvakta í tilviki heilsugæslulækna séu hluti þeirra launa sem beri að greiðaá biðlaunatímabili svo að hann fái haldið óbreyttum launakjörum. Stefnandi byggir á því að ákvæði34. gr. laga nr. 70/1996 um óbreytt launakjör eigi að leiða til þess að honum beri sambærileg laun og hann hefði haftef hann hefði verið í vinnu á biðlaunatímabilinu, enda hefði hann þá sinntvöktum eins og öll þau ár sem hann var í starfi. Gerir stefnandi þá kröfu aðhonum verði greiddur sami fjöldi eininga og hann fékk á starfsárinu 2014 og ersú krafa nánar sundurliðuð í stefnu og kemur fram í kröfu málsins. Um lagarök er vísað til þess semfram hefur komið um tilvísun til laga og reglugerða, en aðallega er vísað tilkjarasamnings aðila frá 1. janúar 2015 auk eldri kjarasamnings frá 5. mars2006. Um málskostnað er vísað til 130.gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 65. gr. laga nr. 88/1938. Þar sem stefnandi rekur ekkivirðisaukaskattsskylda starfsemi, sbr. lög nr. 50/1988, er óskað eftir því að tillitverði tekið til þess við ákvörðun málskostnaðar. IIIMálsástæðurstefndaUm þá málsástæðu stefnanda aðólögmætt hafi verið að leggja starf hans niður og af þeim sökum eigi hann rétttil miskabóta, telur stefndi að stefnandi eigi ekki lögvarða hagsmuni að því aðsérstaklega verði viðurkennt með dómi að honum hafi á ólögmætan hátt verið sagtupp. Uppfylli málatilbúnaður stefnanda ekki að þessu leyti skilyrði 1. og 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og því beri að vísaviðurkenningarkröfu stefnanda frá dómi. Verði ekki fallist áfrávísunarkröfu stefnda telur stefndi að sýkna beri hann af nefndri kröfustefnanda. Vísar stefndi til þess að með bréfi velferðarráðuneytisins frá 25.september 2013 hafi sveitarfélögum í heilbrigðisumdæmi Vestfjarða veriðtilkynnt áform ráðherra um að ljúka vinnu við sameiningu heilbrigðisstofnana álandsbyggðinni. Hafi þau áform lotið að þremur umdæmum, meðal annarsheilbrigðisumdæmi Vestfjarða. Hafi við þá vinnu verið lögð áhersla á hagkvæmni,gæði og öryggi heilbrigðisþjónustunnar og ráð fyrir því gert aðHeilbrigðisstofnun Patreksfjarðar og Vestfjarða yrðu sameinaðar undir nafniþeirrar síðargreindu. Hafi sameining tekið gildi 1. október 2014 og ráðherraskipað stofnuninni forstjóra frá sama tíma. Framangreindar sameiningar hafiverið gerðar á grundvelli reglugerðar um sameiningu heilbrigðisstofnana nr.674/2014, og við þær breytingar hafi yfirstjórnum heilbrigðisstofnana fækkað úrellefu í þrjár auk þess sem aðeins ein heilbrigðisstofnun hafi starfað í hverjuumdæmi þótt starfsstöðvar væru víðar. Stefndi bendir á að samkvæmt 4.mgr. 9. gr. laga um heilbrigðisþjónustu beri forstjóri ábyrgð á þeirri þjónustusem stofnun veiti og að rekstrarútgjöld og afkoma sé í samræmi við fjárlög ogfjármunir nýttir á árangursríkan hátt. Í ljósi þeirrar ábyrgðar hafi forstjóraborið að skipuleggja starfsemi hinnar nýju sameinuðu stofnunar og móta stefnuhennar. Hafi þær skipulagsbreytingar sem leiddu af sameiningunni falið í séralmenna fækkun yfirmanna. Alls hafi átta stöður verið lagðar niður, alltyfirmannsstöður, stöður yfirlækna, stöður framkvæmdastjóra lækninga, stöðurframkvæmdastjóra hjúkrunar og stöður forstjóra í öllu tilvikum bæði á Ísafirðiog á Patreksfirði. Hafi stöður við hina sameinuðu stofnun verið auglýstar tilumsóknar og stefnandi hafi átt þess kost að starfa áfram sem almennurheilsugæslulæknir en hafi kosið sjálfur að fara á biðlaun og hafi þannig meðalannars gefist kostur á því að leysa út frítökurétt sem hann annars hefði ekkiátt kost á. Þá hafi stefnandi við lok biðlaunatímans aftur byrjað að starfa hjástofnuninni. Stefndi telur að stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að honumhafi ekki boðist að starfa áfram á hinni sameinuðu heilbrigðisstofnun. Hafistefnandi ekki látið á þetta atriði reyna og hafi ekki sótt um starf hjástofnuninni, svo sem um auglýsta stöðu yfirlæknis. Stefndi áréttar að framangreindákvörðun um að leggja niður starf stefnanda hafi verið hluti af þeimskipulagsbreytingum sem áttu sér stað vegna tilkomu hinnar nýjuheilbrigðisstofnunar. Hafi skipurit stofnunarinnar verið staðfest af ráðherraþann 8. nóvember 2014, en þar komi fram að gert sé ráð fyrir einum yfirlæknivið stofnunina. Í ljósi þeirra breytinga sem gerðar voru á lögum nr. 40/2007 umheilbrigðisþjónustu, með lögum nr. 59/2010, átti staðfesting skipuritsins sérótvíræða lagastoð og engu breyti í því sambandi þótt láðst hafi að aðlagaákvæði reglugerðar nr. 787/2007 að þeim breytingum fyrr en með reglugerð nr.215/2015, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 3. mars 2015. Augljóst sé aðmálefnalegt teljist að hafa einn yfirlækni fyrir fleiri en einni heilsugæslu ogséu fyrir því mörg fordæmi. Þá hafi það þann augljósa kost að hafa einnyfirlækni á starfssvæði heilsugæslunnar á Vestfjörðum að hægt er að samræmastarfsemi allra stöðvanna. Yfirlæknir sé að jafnaði þrjár af hverjum fjórumvikum á norðanverðum fjörðunum en eina viku á Patreksfirði og hafi sú viðveraverið talin nægjanleg til þess að uppfylla faglegar kröfur sem gerðar eru tilstarfseminnar. Samkvæmt framangreindu hafnarstefndi sjónarmiðum stefnanda um að ólögmætt hafi verið að leggja niður stöðuhans sem yfirlæknis og að stefnandi hafi orðið fyrir miska vegna þess.Niðurlagning stöðu stefnanda hafi verið gerð í þágu reksturs stofnunarinnar ogbyggt á málefnalegum forsendum en hafi ekki snert stefnanda eða frammistöðuhans í starfi eða beinst að því að leggja niður starf stefnanda sem almennsheilsugæslulæknis. Þá vísar stefndi einnig til niðurlags 1. mgr. 44. gr. lagaum réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, en af því ákvæði verði ekki annaðráðið en að fækkun starfsmanna vegna hagræðingar sé lögmætur grundvöllur fyrirniðurlagningu starfs. Hafi niðurlagning starfsins ekki reynst stefnandaíþyngjandi fyrst hann kaus að fara á biðlaun allt árið 2015.Stefndi telur að komist dómurinnað því að niðurlagning á stöðu stefnanda hafi ekki verið í samræmi við lög, þáfelist ekki í því ólögmæt meingerð og bendir stefndi í því sambandi á aðsamkvæmt dómafordæmum Hæstaréttar uppfylli lægsta stig gáleysis ekki kröfur íþeim efnum, sbr. b.lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ljóst sé að5. gr. reglugerðar um heilsugæslustöðvar nr. 787/2007, sem stefnandi reisimálatilbúnað sinn á, hafi verið felld brott u.þ.b. þremur mánuðum eftir aðstefnandi lét af störfum og ákvað að fara á biðlaun. Stefndi bendir á að stefnandihafi fengið greidd biðlaun frá 1. janúar 2015, líkt og hann hefði fallið undir5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins,þrátt fyrir að síðar hafi komið í ljós að stefnandi uppfyllti ekki skilyrðiþess. Nefnd ákvæði 5. mgr. eigi við um starfsmenn sem ráðnir voru til starfafyrir 1. júlí 2006 og voru þá í föstu starfi hjá ríkinu. Þá sé það skilyrði aðstarfsmaður hafi starfað samfellt án rofs frá þeim tíma. Stefnandi hafi veriðlausráðinn til starfa hjá ríkinu í gildistíð laga nr. 38/1954 auk þess sem rofhafi verið á ráðningu hans hjá ríkinu frá 28. febrúar 1997 til 1. maí 1997.Hafi skoðun leitt í ljós að stefnandi hafi ekki átt rétt á biðlaunum með þeimhætti sem hann fékk, heldur átti að fara um uppsögn stefnanda samkvæmtkjarasamningi. Samkvæmt grein 2.2 í kjarasamningi fjármálaráðherra f.h.ríkissjóðs annars vegar og Læknafélags Íslands hins vegar, átti stefnandi íljósi aldurs og starfstíma rétt til þriggja mánaða launa í uppsagnarfresti.Ekki sé því óvarlegt að leggja til grundvallar að stefnandi hafi fengiðofgreitt sem svarar til níu mánaða biðlauna á uppsagnarfresti en stefndi hefðiþó ekki uppi neina gagnkröfu til heimtu þeirra fjármuna sem ofgreiddir voru. Stefndi mótmælir því að greiðslurvegna gæsluvakta teljist til biðlauna og bendir á að með óbreyttum launakjörumí merkingu 34. gr. laga nr. 70/1996, sbr. tilvísun til 5. mgr.bráðabirgðaákvæðis laganna sé átt við föst mánaðarlaun fyrir dagvinnu aukfastrar ómældrar yfirvinnu og hafi stefnandi notið slíkra kjara. Ákvæðið sétúlkað með hliðsjón af ákvæði 14. gr. laga nr. 38/1954, en þar komi fram að viðniðurlagningu stöðu skyldi starfsmaður jafnan fá föst laun er starfanum fylgdu.Hafi föst laun í dómaframkvæmd verið skýrð svo að þau taki til fastramánaðarlauna fyrir dagvinnu, fastrar ómældrar yfirvinnu, persónuuppbótar ogorlofsuppbótar. Þá reiknist orlof ekki á biðlaun og vaktaálagsgreiðslur heldurekki. Stefndi bendir á að framlagðirlaunaseðlar stefnanda fyrir árið 2014 staðfesti að greiðsla fyrir gæsluvaktirsé alfarið háð útköllum og launagreiðslur til stefnanda vegna gæsluvakta háðarvinnuframlagi af hans hálfu. Engin lagastoð sé fyrir því að ákvarða stefnandabiðlaun vegna gæsluvakta með hliðsjón af launagreiðslum fyrir gæsluvaktir fyrriára og þar af leiðandi eigi krafa stefnanda um dráttarvexti ekki við nein rökað styðjast auk þess sem fram komi í kjarasamningi grein 4.1.3 að eftir 55 áraaldur sé læknum ekki skylt að taka gæsluvaktir.Eigi sú grein við um stefnanda. Kröfu sína um málskostnað styðurstefndi við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IVNiðurstöðurStefndi telur að stefnandi eigiekki lögvarða hagsmuni af því að viðurkennt verði fyrir dómi að honum hafi áólögmætan hátt verið sagt upp og beri því að vísa viðurkenningarkröfu stefnandafrá dómi.Málið varðar verulega hagsmunifyrir stefnanda sem telur að sú skipulagsbreyting sem átti sér stað áheilsugæslunni hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarða, með því að honum var sagt uppstarfi sem yfirlækni, hafi beinst sérstaklega gegn honum og að í þeirri uppsögnhafi falist ólögmæt meingerð sem varði bótaskyldu. Að mati dómsins hefur ekkiverið sýnt fram á það með nægjanlegum hætti að stefnandi eigi ekki þá lögvörðuhagsmuni sem hann krefst viðurkenningar á og er því ekki fallist á frávísunmálsins með vísan til 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.Með 1. gr. laga nr. 59/2010 varákvæðum 17. gr. laga nr. 40/2007 um heilbrigðisþjónustu breytt. Í athugasemdummeð lögum nr. 59/2010 segir: „Lagt er til að ákvæði um yfirlækna,yfirhjúkrunarfræðinga og deildarstjóra hjúkrunar verði felld brott úr lögum umheilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007.“ Jafnframt segir í athugasemdum: „Tilgangurbreytinganna er að auka svigrúm til að endurskipuleggja heilbrigðisstofnanirmeð því að gera kleift að sameina eða breyta stöðum stjórnenda þar sem það ertalið auka skilvirkni og draga úr kostnaði.“ Með lögum nr. 59/2010, var þannigopnað fyrir þann möguleika að stöður yfirlækna yrðu felldar niður, meðal annarsmeð því að sameina heilbrigðisstofnanir, þótt ekki væri ráðist í þærsameiningar strax eftir gildistöku laganna. Starfsemi HeilbrigðisstofnunarVestfjarða og staða stefnanda hélst óbreytt áfram fyrst um sinn þrátt fyrirlagabreytingarnar. Með bréfi velferðarráðuneytisins,dags. 25. september 2013, var sveitarfélögum í heilbrigðisumdæmi Vestfjarðatilkynnt um áform ráðherra um að ljúka vinnu við sameiningu heilbrigðisstofnanaá landsbyggðinni meðal annars þannig að Heilbrigðisstofnun Patreksfjarðar ogVestfjarða yrðu sameinaðar undir nafni þeirrar síðargreindu. Tók sú sameininggildi 1. október 2014 á grundvelli reglugerðar um sameininguheilbrigðisstofnana nr. 674/2014 og var nýr forstjóri ráðinn frá sama tíma.Nýráðinn forstjóri gerði strax skipulagsbreytingar sem fólu í sér almennafækkun yfirmanna til að draga úr kostnaði, þannig að aðeins var gert ráð fyrireinum yfirlækni við heilsugæsluna. Var skipuritstofnunarinnar í þá veru staðfest af ráðherra þann 8. nóvember 2014.Í dómaframkvæmd hafaforstöðumönnum ríkisstofnana verið veittar rúmar heimildir til að breytastörfum, enda séu þær breytingar reistar á málefnalegum sjónarmiðum og ekkimeira íþyngjandi en nauðsyn ber til. Stefnanda var afhent bréfforstjóra, dags. 6. nóvember 2014, þess efnis að starf hans sem yfirlæknis hafiverið lagt niður með vísan til framangreinds, og ætti stefnandi rétt ábiðlaunum í 12 mánuði. Ekki er upplýst í málinu hvort stefnanda hafi boðiststarf sem almennur heilsugæslulæknir við hina sameinuðu stofnun eða hvort hannhafi leitað eftir því að starfa þar áfram. Fyrir liggur að stefnandi sótti ekkiformlega um starf hjá sameinaðri Heilbrigðisstofnun Vestfjarða og fór á biðlaun1. janúar 2015. Telst ósannað að stefnanda hafi ekki átt þess kost að starfaáfram sem almennur heilsugæslulæknir við hina sameinuðu heilbrigðisstofnun ogþví er einnig ósannað hvort ákvörðuninhafi verið meira íþyngjandi er nauðsyn bar til. Stefnandi telur að raunverulegástæða uppsagnar hans hafi verið allt önnur en fram komi í bréfi stefnda dags.6. nóvember 2014, og eigi rætur að rekja til mikils ágreinings milli nokkurralækna þar á meðal stefnanda gegn yfirmanni hjá stofnuninni. Vegna þessaágreinings hafi aldrei staðið til að ráða stefnanda til hinnar nýju sameinuðustofnunar. Um meintan ágreining verður ekkert fullyrt af gögnum málsins, enupplýst er í málinu að stefnandi hóf störf hjá Heilbrigðisstofnun Vestfjarðaeftir að biðlaunatíma hans lauk. Með vísan til þess sem að framaner rakið verður ekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á að ómálefnalegsjónarmið hafi ráðið för þegar staða hans sem yfirlæknis var lögð niður hjáHeilbrigðisstofnun Vestfjarða og breytir engu um þá niðurstöðu þótt ráðuneytiheilbrigðismála hafi ekki breytt ákvæði 5. gr. reglugerðar nr. 787/2007, semkveður á um störf yfirlækna hjá heilsugæslustöðvum, fyrr en í febrúar 2015. Með vísan til framangreindsverður stefndi sýknaður af þeirri kröfu stefnanda að viðurkennt verði aðuppsögn hans úr starfi yfirlæknis heilsugæslunnar hjá HeilbrigðisstofnunVestfjarða hafi verið ólögmæt. Með vísan til sömu forsendna er stefndi sýknaðuraf kröfu stefnanda um greiðslu miskabóta að fjárhæð 4.000.000 króna, vegnaólögmætrar uppsagnar. Stefndi telur að stefnandi hafiekki átt rétt til biðlauna í 12 mánuði og hafi sú ákvörðun verið mistök þar semstefnandi falli ekki undir 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1996 umréttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Geti stefnandi því þegar af þeirrimálsástæðu ekki átt rétt til frekari biðlauna vegna gæsluvakta. Í máli stefndakom jafnframt fram að ekki yrði gerð krafa til heimtu þeirra fjármuna semstefndi telur að stefnanda hafi verið ofgreiddir. Verður afstaða stefnda ekkimetin á annan hátt en að viðurkenndur sé réttur stefnanda til biðlauna í 12mánuði.Stefnandi telur með vísan til 34.gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins að hann eigirétt til óbreyttra launakjara á biðlaunum í 12 mánuði sem taki einnig yfirgæsluvaktir sem honum hafi verið skylt að sinna. Um skyldu stefnanda til að sinnagæsluvöktum er vísað til kjarasamninga Læknafélags Íslands og fjármálaráðherra,dags. 5. mars 2006 og 7. janúar 2015. Samningarnir eru efnislega samhljóma umskilgreiningu gæsluvakta. Í lið 4.4.3 í nefndum samningum er gæsluvaktskilgreind þannig að lækni sé ekki skylt að dvelja á stofnun þeirri sem hannstendur vaktina fyrir, en hann skal koma á vettvang sé hann kallaður út. Í lið4.1.3 í nefndum samningum er kveðið á um yfirvinnu- og vaktaskyldu í sama lið,þannig að læknum sé skylt að vinna yfirvinnu og taka vaktir þar sem þess erþörf. Læknir er þó undanskilinn vaktaskyldu frá 55 ára aldri. Í lið 4.1.4 segirað heimilt sé að haga vinnu með öðrum hætti en í kafla þessum greini meðskriflegu samkomulagi lækna og forráðamanna stofnunar. Ekki liggur fyrir í málinuskriflegt samkomulag um skyldu stefnanda til að sinna gæsluvöktum og er þvíeingöngu við nefnda kjarasamninga að styðjast. Samkvæmt lið 3.6.1.2 er greittfyrir svonefnda staðarvakt og falla greiðslur fyrir þá vakt hvorki niður í orlofiné námsferðum. Sama regla virðist ekki eiga við um gæsluvaktir 1 sem um erdeilt í þessu máli.Af framangreindu verður ráðið aðþrátt fyrir að umræddar gæsluvaktir 1 feli ekki í sér viðveruskyldu þá fylgiþeim sú kvöð að vera undir það búinn að vera kallaður til vinnu með skömmumfyrirvara. Þegar starf stefnanda var lagt niður og hann hóf að taka biðlaun 1.janúar 2015, losnaði stefnandi undan þeirri starfskvöð sem hann hafði þegiðgreiðslur fyrir. Stefnandi var á þessum tíma orðinn 55 ára og var því ekkilengur skylt að vinna umræddar vaktir, sbr. ákvæði 4.1.3 í nefndum samningum. Greiðslur fyrir gæsluvaktirstefnanda voru háðar framangreindri skyldu og voru greiddar eftirá í samræmivið vinnuframlag stefnanda hverju sinni með sama hætti og yfirvinna. Meðhliðsjón af því verður ekki séð að stefnandi eigi lögbundinn eðasamningsbundinn rétt til greiðslna fyrir gæsluvaktir á biðlaunatíma, sem miðavið ákveðinn fjölda eininga samkvæmt vinnuframlagi hans á árinu 2014. Gæsluvakt1 verður því ekki talin hluti af óbreyttum launakjörum á biðlaunatíma og erstefndi, íslenska ríkið, sýknað af kröfu stefnanda um greiðslur vegnavangreiddra launa að fjárhæð 13.872.880 krónur auk dráttarvaxta. Breytir enguað mati dómsins um framangreinda niðurstöðu að í úrskurði kjaranefndar frá 15.október 2002, ákvörðun um laun og önnur starfskjör heilsugæslulækna, sem ígildi var fyrir árið 2006, hafi sagt að „öll læknisverk sem unnin eru áheilsugæslustöð tilheyri aðalstarfi heilsugæslulækna.“Rétt þykir að málskostnaður falliniður. Bogi Hjálmtýsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.DómsorðStefndi, íslenska ríkið, er sýknaf kröfum stefnanda.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 700/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms um að Þ skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. nóvember 2013 þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. nóvember 2013 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 26. október 2013. Af gögnum málsins verður ráðið að rannsókn á ætlaðri refsiverðri háttsemi hans sé langt á veg komin. Þá verður ekki séð af gögnunum að fram hafi komið nýjar upplýsingar sem renni stoðum undir að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt til að koma í veg fyrir að varnaraðili geti torveldað rannsókn málsins, eins og áskilið er í a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Að þessu virtu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 683/2016
Samningur Ógilding samnings Brostnar forsendur
G hf. höfðaði mál á hendur O ohf. til heimtu þess sem hann taldi skorta á fullar greiðslur eftir samningum aðila fyrir afnot af heitu vatni úr landi jarða í Reykjahverfi á nánar tilgreindu tímabili. O ohf. höfðaði gagnsök í héraði og krafðist þess að vikið yrði til hliðar nánar tilgreindum verðákvæðum samninga og samkomulags aðila og að teknar yrðu upp nánar tilgreindar breytingar á ákvæðunum. Var hvor aðili sýknaður af kröfum hins í héraði. Í dómi Hæstaréttar kom meðal annars fram að ekki væru næg efni til að taka til greina kröfur O ohf. um að víkja til hliðar áðurnefndum ákvæðum sem giltu um greiðslur fyrir heitt vatn frá G hf. á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá gætu þau atriði sem O ohf. hefði borið fyrir sig heldur ekki haft áhrif á gildi samninganna eftir óskráðum reglum samningaréttar um ógildi löggerninga vegna brostinna forsendna. Var því niðurstaða héraðsdóms um sýknu G hf. staðfest. Hins vegar var fallist á hluta krafna G hf. og O ohf. dæmd til að greiða G hf. nánar tilgreindra fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. október 2016. Hann krefstþess aðallega að vikið verði til hliðarákvæði í samkomulagi 29. desember 1992 milli Hitaveitu Húsavíkur og gagnáfrýjandaum afnotarétt að heitu vatni, sem hljóðar svo: „skuli vera, að hámarki, 10% afsöluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur“ og komi þess í stað svofellt ákvæði: „skulivera, að hámarki 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur“. Einnig krefsthann að vikið verði til hliðar eftirfarandi ákvæði í samkomulaginu: „Efútreikningar á árlegri greiðslu skv. fyrri viðmiðun er lægri en sem nemuráðurgreindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda, en að viðbættu 0,6% af söluverðivatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þó þannig að hámarksgreiðsla verði aldrei hærrien 10%.“ Enn fremur krefst aðaláfrýjandi þess að vikið verði til hliðar 1.málsgrein 3. greinar samnings 2. apríl 1970 milli Hitaveitu Húsavíkur og eigendajarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms í Reykjahverfi og komi í stað þess svohljóðandiákvæði: „Fyrir afnot af heitu vatni úr hverunum svo og fyrir nefnd 10% þessviðbótarvatns, sem leigusali fær vegna borana, en þarf ekki á að halda ogleigutaka er skylt að kaupa skv. 2. gr. greiðir leigutaki leigusala, að hámarki2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur.“ Til vara krefst aðaláfrýjandiþess að framangreindum ákvæðum í samkomulaginu 29. desember 1992 og samningnum2. apríl 1970 verði vikið til hliðar, en ákvæði sem komi í þeirra stað verði ásama veg og greinir í aðalkröfu, þó þannig að föst hlutfallstala af söluverði vatnsverði hærri en 2% og að hámarki 9%. Aðaláfrýjandi krefst þess jafnframt aðstaðfest verði ákvæði hins áfrýjaða dóms um sýknu hans af kröfu gagnáfrýjanda. Þákrefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 13.desember 2016. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiðasér 20.216.973 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.291.016 krónum frá 1. janúar 2013 til 1.október sama ár, en af 20.216.973 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Tilvara krefst hann þess að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 8.927.736krónur með sömu dráttarvöxtum og áður greinir frá 1. október 2013 tilgreiðsludags. Jafnframt krefst hann þess að héraðsdómur verði staðfestur umsýknu hans af kröfum aðaláfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti.ITildrög málsins eru þau að Húsavíkurkaupstaður stofnaðihitaveitu á árinu 1970, en til hennar fékk hún heitt vatn úr landi jarða í Reykjahverfi,þar á meðal Hveravalla, sem þá var í eigu gagnáfrýjanda, og Laufahlíðar ogBláhvamms, sem hann keypti á árinu 2002. Aflaði sveitarfélagið heimildarjarðeigenda til töku vatnsins með samningum sem það gerði í nafni hitaveitunnar2. og 3. apríl 1970 og hóf í kjölfarið starfsemi hennar. Aðaláfrýjandi mun hafatekið yfir starfsemi Hitaveitu Húsavíkur á árinu 1995, en hér í framhaldinu verðurrætt um hann án tillits til þess hvort atvik hafi gerst fyrir þann tíma.Með samningnum 3. apríl 1970 veitti gagnáfrýjandi aðaláfrýjandarétt til fullra afnota á tilgreindu magni af sjálfrennandi heitu vatni úr Ystahverí landi Hveravalla og úr hluta jarðarinnar í Syðstahver og Strútshver. Auk þessfékk aðaláfrýjandi heimild til að bora eftir heitu vatni í landi jarðarinnargegn því að láta gagnáfrýjanda í té 10% af því vatni sem þannig fengist. Ákvæðisamningsins um endurgjald fyrir þetta eru tekin upp orðrétt í héraðsdómi, enþau fólu meðal annars í sér að fyrir afnotin af sjálfrennandi vatni og þeim hlutaaf viðbótarvatni, sem gagnáfrýjandi fengi í sinn hlut úr borholum en nýtti ekkisjálfur, bar aðaláfrýjanda að greiða 10.000 krónur fyrir hvern árssekúndulítra.Þessi fjárhæð átti að taka breytingum í samræmi við breytingar sem yrðu á verðiá gasolíu til húshitunar í Húsavík.Eftir gerð samningsins hækkaði verð á olíu talsvert áheimsmarkaði, einkum á árunum 1973 og 1979, en allt fram til ársins 2007 mun verðiðhér á landi hafa orðið hæst 1982 og lækkað svo að mun á árinu 1986. Óánægju munhafa gætt af hendi aðaláfrýjanda vegna áhrifa af þessari þróun olíuverðs ágreiðslur samkvæmt samningi aðilanna, en einnig vegna ákvæðis í samningnum umað heimildir hans til sölu vatns væru bundnar við húshitun. Af þessu tilefnigerðu aðilarnir fyrrnefnt samkomulag 29. desember 1992, en efni þess er einnigtekið orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Í samkomulaginu fólst meðal annars að aðaláfrýjandavar heimilað að selja vatn til hvers konar heimilisnota og allrar almennrarnotkunar í atvinnurekstri. Jafnframt var ákveðið með samkomulaginu að greiðslafyrir afnot á sjálfrennandi vatni og viðbótarvatni, sem gagnáfrýjandi fengi ísinn hlut úr borholum en léti aðaláfrýjanda í té, gæti að hámarki orðið 10% afsöluverði vatns frá hitaveitu aðaláfrýjanda. Skyldi þá miðað við söluverð aðfrádregnum opinberum álögum og tæki það til „þess hlutfalls vatns úr Reykjarhverfisem á hverjum tíma kemur af svæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%.“ Um þettahlutfall var gerður sá fyrirvari að það yrði endurskoðað ef til þess kæmi aðvatn yrði tekið til veitunnar utan hitasvæðisins í Reykjahverfi eða þar yrðu boraðarviðbótarholur til vatnsöflunar. Í samkomulaginu fólst að öðru leyti aðgreiðslur aðaláfrýjanda fyrir afnot vatns færu sem fyrr eftir ákvæðumsamningsins frá 3. apríl 1970 ef þær næmu minna en 10% af söluverði vatnsins,en þá skyldi greiðsla til gagnáfrýjanda hækka sem svaraði 0,6% af söluverðinu. Samkomulagiðtók gildi 1. janúar 1993, en í niðurlagi þess sagði að með því væri úr sögunniágreiningur aðila um túlkun á samningi þeirra frá 3. apríl 1970.Með samningnum 2. apríl 1970 tók aðaláfrýjandi áleigu af eigendum jarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms heitt vatn úr hlutajarðanna í fyrrnefndum Syðstahver og Strútshver. Jafnframt fékk sveitarfélagiðheimild til að bora eftir heitu vatni í landi jarðanna gegn því að láta eigendumþeirra í té 10% af því vatni sem fengist við borun. Þessum samningi er lýst íhéraðsdómi en hann hafði að geyma samhljóða ákvæði og samningurinn viðgagnáfrýjanda 3. sama mánaðar um greiðslur fyrir afnot vatns, þar á meðal aðþær tækju breytingum eftir verði á gasolíu til húshitunar í Húsavík. Ekki gerðuaðaláfrýjandi og eigendur þessara jarða samkomulag hliðstætt því sem hann gerðisamkvæmt áðursögðu við gagnáfrýjanda 29. desember 1992. Gagnáfrýjandi keyptiþessar jarðir með samningum 28. febrúar og 4. mars 2002 en með þeim kaupum munhlutdeild gagnáfrýjanda af heitu vatni sem aðaláfrýjandi aflar til starfsemisinnar hafa aukist úr 68,5% í 94%.Frá því að samkomulagið 29. desember 1992 tók gildimunu greiðslur til gagnáfrýjanda hafa tekið breytingum í samræmi við verð ágasolíu allt til ársins 2007, en þá fyrst munu þær hafa náð því hámarki sem kveðiðvar á um í samkomulaginu. Frá þeim tíma til ársins 2011 innti aðaláfrýjandi afhendi greiðslur í samræmi við það. Á þessu tímabili fór aðaláfrýjandi á hinnbóginn aftur að lýsa óánægju við gagnáfrýjanda vegna fjárhæðar greiðslna sinnaen viðræður milli þeirra leiddu ekki til breytinga á þeim. Við athugun semaðaláfrýjandi kveðst hafa gert á viðskiptum sínum við gagnáfrýjanda í tengslumvið þær viðræður þeirra taldi hann sig verða þess áskynja að greiðslurnar hefðuekki verið gerðar upp í samræmi við samkomulagið, heldur hefðu þær verið ofháar allt frá árinu 2007. Þetta taldi aðaláfrýjandi að rekja mætti til þess að ífyrsta lagi hefðu greiðslur fyrir vatn frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammiverið reiknaðar miðað við breytingar á verði gasolíu án tillits tilhámarksverðs samkvæmt samkomulaginu frá 29. desember 1992. Í öðru lagi hefðiekki verið dregið frá söluverði á vatni frá aðaláfrýjanda fastagjald vegnaafnota af mælitækjum og álestri hjá notendum áður en 10% hlutur gagnáfrýjandavar reiknaður af því og í þriðja lagi hefðu tekjur vegna sölu á kælivatni, sem hitaðværi með varma úr heitu vatni frá gagnáfrýjanda, ekki verið dregnar frásöluverðinu.Með bréfi aðaláfrýjanda 16. janúar 2012 vargagnáfrýjandi krafinn um endurgreiðslu þess sem aðaláfrýjandi taldi sig hafaofgreitt honum af framangreindum ástæðum vegna áranna 2008 til og með 2011,samtals 21.546.132 krónur. Var tekið fram að yrði gagnáfrýjandi ekki viðþessari kröfu myndi aðaláfrýjandi skuldajafna hana við greiðslur vegna ársins2012. Þessu svaraði gagnáfrýjandi með bréfi 9. febrúar 2012 þar sem því varandmælt að greiðslurnar hefðu verið ofreiknaðar. Í framhaldi af þessuráðstafaði aðaláfrýjandi fjárhæðinni, sem hann taldi sig hafa ofgreitt, meðskuldajöfnuði við greiðslur vegna ársins 2012 og að hluta vegna ársins 2013.Hann stóð síðan gagnáfrýjanda skil á eftirstöðvum greiðslna fyrir árið 2013 eftireigin útreikningi.Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði til heimtu þesssem hann taldi skorta á fullar greiðslur eftir samningum aðilanna fyrir afnotaf vatni á árunum 2012 og 2013, en í málatilbúnaði hans er byggt á því aðfjárhæð þess sé 20.216.973 krónur, svo sem fram kemur í aðalkröfu hans fyrirHæstarétti. Aðaláfrýjandi höfðaði gagnsök í héraði með fyrrgreindum kröfum semhann hefur uppi hér fyrir dómi. Með hinum áfrýjaða dómi var hvor aðili sýknaðuraf kröfum hins.IIFyrir Hæstarétti geriraðaláfrýjandi sem fyrr segir kröfur um að vikið verði til hliðar ákvæðum um greiðslurfyrir afnot af heitu vatni frá gagnáfrýjanda samkvæmt áðurnefndum samningum frá2. og 3. apríl 1970 og samkomulagi 29. desember 1992. Um stoð fyrir þessumkröfum vísar aðaláfrýjandi til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga ásamt óskráðum reglum samningaréttar um ógildilöggerninga vegna brostinna forsendna.Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkjasamningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta honum ef það yrði taliðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Við mat áþessu skal líta til efnis samningsins, stöðu samningsaðila, atvika viðsamningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar.Með samningunum 2. og 3. apríl 1970 var fjárhæðgreiðslna fyrir afnotarétt af heitu vatni frá jörðunum Hveravöllum, Laufahlíðog Bláhvammi bundin verði á gasolíu til húshitunar í Húsavík og skyldu þær takabreytingum í samræmi við það. Í matsgerð dómkvaddra manna, sem ítrekað er rangleganefnd matsskýrsla í hinum áfrýjaða dómi, var talið að ekki hefði á þessum tímaverið óeðlilegt að binda fjárhæð greiðslna við olíuverð, enda hefði ríflegahelmingur húsa landsmanna þá verið kynntur með olíu. Jafnframt hefði enginngetað séð fyrir mikla hækkun á olíuverði á heimsmarkaði eða að hlutdeild olíuvið húshitun myndi lækka úr 53% á árinu 1970 í 7% árið 1982. Að þessu gættuverður efni samninganna í öndverðu hvorki talið hafa verið ósanngjarnt néandstætt góðri viðskiptavenju. Að því er varðar stöðu aðila og atvik viðsamningsgerðina er til þess að líta að þótt aðaláfrýjandi hafi þá vart getaðleitað annað til að afla vatns fyrir hitaveituna bjó hann yfir þekkingu á þessusviði og fram er komið að hann hafi ritað texta samninganna. Aðaláfrýjandi gatþannig þegar í upphafi haft áhrif á samningsskilmálana og þarf því frekar engagnáfrýjandi að axla áhættuna af efni þeirra. Er þess þá að gæta að meira þarftil gagnvart opinberum aðila til að samningi verði vikið til hliðar honum tilhagsbóta heldur en þegar almennur neytandi á í hlut.Við mat á því hvort samningum aðila verði vikið tilhliðar vegna atvika sem hafa orðið eftir gerð þeirra skiptir mestu að miklarhækkanir urðu á verði olíu á heimsmarkaði og höfðu þær veruleg áhrif tilhækkunar á greiðslum aðaláfrýjanda fyrir afnot af heitu vatni. Við gerðsamkomulagsins 29. desember 1992 hafði aðaláfrýjandi þegar þurft að þola afþessum sökum miklar hækkanir á greiðslum sínum á árunum 1973 til 1985. Þráttfyrir það ráðstafaði hann hagsmunum sínum með samkomulaginu án þess að þaðhefði nokkur áhrif á greiðslurnar fyrr en löngu síðar eða á árinu 2007. Þegar samkomulagiðkomst á mátti aðaláfrýjanda því bæði vera ljóst hvaða áhrif olíuverð gat haft ágreiðslurnar og hvernig hann takmarkaði áhættu sína með því hámarki á greiðslunumsem kveðið var á um í samkomulaginu. Þegar loks reyndi á hámarkið á árinu 2007kom það í framhaldinu í veg fyrir frekari hækkanir á greiðslunum. Þannig gat aðaláfrýjandaekki dulist hvað fólst í samkomulaginu og hafa engin önnur atvik komið tileftir gerð þess sem geta haft áhrif í þessu sambandi. Að þessu virtu gat aðaláfrýjandiekki gert samkomulagið í trausti þess að fá því síðar vikið til hliðar án þessað annað og meira kæmi til sem gæti haft áhrif á gildi þess.Svo sem áður er rakið er ágreiningur með aðilum umhvort greiðslur fyrir heitt vatn frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi eftirsamningnum 2. apríl 1970 falli undir það hámark sem fólst í samkomulaginu viðgagnáfrýjanda 29. desember 1992 og var gert áður en hann keypti nefndar jarðir.Jafnvel þótt niðurstaðan yrði sú að hámarkið eftir samkomulaginu tæki ekki tilgreiðslna fyrir afnot af heitu vatni frá þessum jörðum gæti það ekki haft sérstökáhrif á úrlausn um gildi samninga aðilanna, enda er hluti þess vatns sem kemurfrá þessum jörðum verulega minni en það vatn sem aðaláfrýjandi tekur fráHveravöllum eftir samningum við gagnáfrýjanda. Samkvæmt öllu því sem hér hefur verið rakið eru ekkinæg efni til að taka til greina kröfu aðaláfrýjanda um að víkja til hliðarákvæðum í samningum sem gilda um greiðslur fyrir heitt vatn frá gagnáfrýjanda ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Framangreind atriði geta heldur ekki haftáhrif á gildi samninganna eftir óskráðum reglum samningaréttar um ógildilöggerninga vegna brostinna forsendna. Verður því staðfest niðurstaða hinsáfrýjaða dóms um sýknu gagnáfrýjanda af kröfum aðaláfrýjanda.IIISvo sem áður er rakið taldi aðaláfrýjandi sig hafa inntaf hendi of háar greiðslur fyrir heitt vatn frá gagnáfrýjanda á árunum 2008 til2011 og ráðstafaði fjárhæð sem þessu svaraði með skuldajöfnuði við greiðslur vegnaársins 2012 og að hluta við greiðslur 2013. Gagnáfrýjandi hefur ekki borið þvívið að aðaláfrýjanda hafi verið þetta óheimilt eftir óskráðum reglumkröfuréttar um endurheimtu ofgreidds fjár. Hann andmælir því hins vegar að greiðslurnarhafi verið hærri en samningar aðilanna stóðu til og krefst þess að aðaláfrýjandaverði gert að greiða sér fjárhæð sem hann hafi ranglega ráðstafað meðskuldajöfnuði við greiðslur vegna áranna 2012 og 2013.Við uppgjör til gagnáfrýjanda vegna afnota af heituvatni frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi fyrir árin 2008 til 2011 lagðiaðaláfrýjandi til grundvallar að greiðslurnar tækju breytingum eftir verði ágasolíu. Að þessu leyti telur hann sig hafa greitt gagnáfrýjanda of háa fjárhæðá þessu tímabili þar sem að réttu lagi hefði átt að taka mið af hámarki greiðslnasamkvæmt samkomulaginu frá 29. desember 1992. Í upphafi þess samkomulags varvísað til samningsins 3. apríl 1970 um afnot á heitu vatni frá jörðinniHveravöllum og sneri samkomulagið að breytingum á efni hans. Þótt rætt hafiverið í samkomulaginu um að greiðslur til gagnáfrýjanda myndu taka mið afsöluverði vatns af svæði hans í Reykjahverfi, sem þá var 68,5%, var tekið framað þetta hlutfall yrði endurskoðað til hækkunar eða lækkunar ef aflað yrðivatns til hitaveitunnar utan hverfisins eða boraðar yrðu viðbótarholur þar. Varþannig greinilega ekki ætlast til að þetta hlutfall myndi breytast vegna þeirraófyrirsjáanlegu atvika að gagnáfrýjandi myndi á síðari stigum eignast fleirijarðir sem legðu aðaláfrýjanda til vatn. Er því ekki unnt að líta svo á að samkomulagiðgeti náð til afnota aðaláfrýjanda af heitu vatni frá öðrum jörðum en Hveravöllumeftir samningnum 3. apríl 1970. Samkvæmt þessu gat aðaláfrýjandi ekki lækkaðgreiðslur til gagnáfrýjanda með því að beita ákvæðum samkomulagsins frá 29.desember 1992 um afnot af heitu vatni frá jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi.Verður aðaláfrýjandi því dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 10.229.816 krónursem óumdeilt er að sé sú fjárhæð sem aðaláfrýjandi skerti greiðslur sínarranglega um á þessum grunni.Í annan stað taldi aðaláfrýjandi greiðslur sínar tilgagnáfrýjanda vegna áranna 2008 til 2011 hafa orðið of háar þar sem hluturgagnáfrýjanda af söluverði heits vatns hafi verið reiknaður af tekjum aðaláfrýjandaað meðtöldu svokölluðu fastagjaldi. Það gjald var innheimt vegna leigu ámælitækjum hitaveitunnar hjá notendum, sbr. 13. gr. þágildandi reglugerðar nr.647/1995 um Orkuveitu Húsavíkur. Þetta gjald var þannig ekki hluti af söluverðiheits vatns og átti því gagnáfrýjandi ekki tilkall til hlutdeildar í gjaldinu eftir samkomulaginu frá 29. desember1992. Verður kröfu gagnáfrýjanda því hafnað að þessu leyti.Loks greinir aðilana á um hvort reikna eigi hlutdeildgagnáfrýjanda í söluverði heits vatns af tekjum aðaláfrýjanda af sölu á kælivatnisem tekur varma úr heita vatni frá gagnáfrýjanda án blöndunar til að lækka hitaþess áður en það er leitt inn í dreifikerfi hitaveitunnar. Þótt þetta kælivatn,sem mun koma úr vatnsbóli Húsavíkur, taki varma úr vatni frá gagnáfrýjanda verðurkælivatnið ekki þar með hluti af heita vatninu frá honum. Gagnáfrýjandi geturþví ekki krafist þess að tekjur aðaláfrýjanda af kælivatninu verði taldar með ísöluverði heits vatns við ákvörðun greiðslna til gagnáfrýjanda. Þessum þætti íkröfu hans verður því hafnað.Samkvæmt framansögðu verður aðaláfrýjanda gert aðgreiða gagnáfrýjanda 10.229.816 krónur með dráttarvöxtum eins og þeirra erkrafist, en aðaláfrýjandi hefur ekki haft uppi rökstudd andmæli gegnvaxtakröfunni.Eftir þessum úrslitum verður aðaláfrýjanda gert aðgreiða gagnáfrýjanda málskostnað sem ákveðinn er í einu lagi á báðum dómstigumeins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu gagnáfrýjanda, GarðræktarfélagsReykhverfinga hf., af kröfum aðaláfrýjanda, Orkuveitu Húsavíkur ohf.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 10.229.816 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 6.291.016krónum frá 1. janúar 2013 til 1. október sama ár, en af 10.229.816 krónum fráþeim degi til greiðsludags.Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 7. júlí 2016.Mál þetta var dómtekið 10. júní sl.eftir endurflutning. Aðalstefnandi er GarðræktarfélagReykhverfinga hf., kt. 570169-7779, Hveravöllum, Húsavík. Gagnstefnandi er Orkuveita Húsavíkurohf., kt. 641195-2359, Vallholtsvegi 3, Húsavík. Aðalsök var höfðuð 27. febrúar 2014,en gagnsökin 9. apríl sama ár og var hún sameinuð aðalsökinni.Aðalstefnandi krefst þess í aðalsök,að gagnstefnandi verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 20.216.973krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38, 2001; af 6.291.016 krónum frá 01.01.2013 til 01.10.2013og af 20.216.973 krónum frá 01.10.2013 til greiðsludags. Til vara krefst aðalstefnandi þess aðgagnstefnandi verði dæmdur til að greiða sér skuld að fjárhæð 8.927.736 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38, 2001, frá 01.10.2013 til greiðsludags.Gagnstefnandi krefst sýknu í aðalsök,en til vara að kröfur aðalstefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendiaðalstefnanda.Í gagnsök krefst gagnstefnandi þessaðallega að vikið verði til hliðar ákvæði samkomulags, dagsettu 29. desember1992, um afnotarétt af heitu vatni, svohljóðandi: „... skulivera að hámarki 10% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur.“ og í staðþess verði ákvæðið framvegis: „... skulivera að hámarki 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur.“Setningin: ,,Ef útreikningar á árlegri greiðslu samkvæmt fyrri viðmiðun er lægri ensem nemur áður greindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda, en að viðbættu 0,6% afsöluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þó þannig að hámarksgreiðsla verðialdrei hærri en 10%.“ fellur því brott.Jafnframt krefst gagnstefnandi þessað vikið verði til hliðar 1. mgr. 3. gr. samnings, dagsettum 2. apríl 1970,milli gagnstefnanda og eiganda Laufahlíðar og Bláhvamms í Reykjahverfi og ístað þess verði ákvæði 1. mgr. 3. gr. framvegis: „... fyrir afnot af heitu vatni úr hverunum svo og fyrir nefnd 10% þessviðbótarvatns sem leigusali fær vegna borana, en þarf ekki á að halda ogleigusala er skylt að kaupa samkvæmt 2. gr. greiðir leigutaki leigusala aðhámarki 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur.“Til vara krefst gagnstefnandi þess aðvikið verði til hliðar ákvæði samkomulags, dagsettu 29. desember 1992, milligagnstefnanda og aðalstefnanda um afnotarétt af heitu vatni svohljóðandi: „... skuli vera, að hámarki, 10% af söluverðivatns hjá Hitaveitu Húsavíkur.“ og í þess stað verði hlutfallstalasöluverðs hærra en 2% af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur en þó aldreihærra en 9% eftir mati dómsins. Setningin: „Ef útreikningur á árlegri greiðslu samkvæmt fyrri viðmiðun er lægri ensem nemur áðurgreindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda en að viðbættum 0,6% afsöluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þó þannig að hámarksgreiðsla verðialdrei hærri en 10%.“ fellur því brott.Jafnframt krefst gagnstefnandi þessað vikið verði til hliðar 1. mgr. 3. gr. samnings, dags. 2. apríl 1970, milligagnstefnanda og eigenda Laufahlíðar og Bláhvamms í Reykjahverfi og í stað þesskveði ákvæði 1. mgr. 3. gr. framvegis á um hlutfallstölu söluverðs hærri en 2%af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur en þó aldrei hærra en 9% eftir matidómsins, fyrir afnot af heitu vatni úr hverum svo og fyrir nefnd 10% þessviðbótarvatns sem leigusali fær vegna borana en þarf ekki á að halda ogleigutaka er skylt að kaupa. Gagnstefnandi krefst málskostnaðar íaðal- og gagnsök.Aðalstefnandi krefst sýknu ígagnsök. Þá krefst hann málskostnaðar íaðal- og gagnsök.I.Málsatvik.. Ágreiningur aðila á rót sína aðrekja til samninga þeirra í millum um leigu og afnot af heitu vatni íReykjahverfi í Suður-Þingeyjarsýslu.Annars vegar er um að ræða stofnsamning um heitavatnsréttindi, sem þeirgerðu með sér þann 3. apríl 1970, og hins vegar „samkomulag“, sem þeir gerðu þann 29. desember 1992 og varðaðibreytingar á efni stofnsamningsins. Ágreiningur aðila varðar m.a. þaðafgjald, sem gagnstefnandi, Orkuveita Húsavíkur ohf., greiðir fyrir afnot sín áþví heita vatni, sem hann kaupir af aðalstefnanda, GarðræktarfélagiReykhverfinga hf., í Reykjahverfi, lögbýli hans Hveravöllum. Einnig er ágreiningur með þeim um afgjald afþví heita vatni, sem gagnstefnandi fær frá býlum aðalstefnanda, sem hannkeypti árið 2002, Bláhvammi og Laugahlíðí Reykjahverfi. Þá er ágreiningur með aðilum um þákröfu gagnstefnanda, að víkja eigi til hliðar að hluta til efni áðurnefnds samkomulags frá árinu 1992, en einnig umþað hvort ákvæði þess taki til heits vatns, sem kemur frá áðurnefndum býlum aðalstefnanda, Bláhvammi og Laugahlíð. Þá er ágreiningur með aðilum um þaðhvort gagnstefnandi hafi með réttu haft heimild til að lækka einhliðaafgjaldsgreiðslur sínar til aðalstefnanda fyrir heita vatnið með því að dragafrá svokallað kælivatn og fastagjald.Aðalstefnandi andmælir frádrættinum og er krafa hans í aðalsök reist áþví að það hafi gagnstefnanda verið óheimilt.Ekki er tölulegur ágreiningur með aðilum.2. Samkvæmt málatilbúnaði aðila ogframlögðum gögnum hóf Húsavíkurbær rekstur hitaveitu á árinu 1970. Grundvöllur hitaveiturekstursins var aðbæjarstjórn Húsavíkur og nokkrir landeigendur í Reykjahverfi íSuður-Þingeyjarsýslu höfðu þá um vorið samið um leigu og afnot af heitu vatniúr hverum í Reykjahverfi.Aðalsamningarnir vörðuðu afnotarétt á heitu vatni úr landi lögbýlannaLaufahlíðar og Bláhvamms og úr landi aðalstefnanda, GarðræktarfélagsReykhverfinga hf., Hveravöllum. Tilviðbótar gerði bæjarstjórnin sambærilega afnotasamninga við aðra landeigendur ínágrenninu, en ágreiningslaust er að hlutur þeirra er óverulegur í samanburðivið áðurgreinda tvo samninga.Samkvæmt framansögðu var annars vegarum að ræða samning, dagsettan 2. apríl 1970, sem bæjarstjórn Húsavíkur gerðifyrir hönd forvera gagnstefnanda, sem leigutaka, við þáverandi eigendurjarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms, sem leigusala, um rétt til fullra afnota afþví heita vatni, sem fengist úr hlut leigusala í Syðstahver og Strútshver, enhverirnir voru í eigu leigusalanna að ½ hluta hvor um sig. Var áætlað að úr hlut leigusalanna í hverunumfengjust 5 sekúndulítrar af heitu vatni úr hvorum hver, eða 10 sekúndulítraralls. Hins vegar var um að ræða sambærilegan samning, dagsettan 3. apríl 1970,sem bæjarstjórnin gerði við aðalstefnanda, sem leigusala, um full afnot af 31árssekúndulítra af sjálfrennandi heitu vatni úr Ystahver og úr hlut félagsins íSyðstahver og Strútshver.Í samningi málsaðila frá 3. apríl1970 eru allítarleg ákvæði um afnotaréttinn og afgjaldsverðið. Þykir rétt að rekja efni helstu ákvæðanna,m.a. í ljósi áðurlýsts ágreinings:Í 2. gr. samningsins segir:Noti hitaveitan samkvæmt síðara samkomulagi meira en 31 sekúndulítra afsjálfrennandi heitu vatni úr eigu félagsins skal hún greiða leigu fyrir alltvatnsmagnið samkvæmt 4. tl., en aldrei skal hitaveitan greiða fyrir minna en 31sekúndulítra enda þótt hún þarfnist ekki svo mikils vatns. Heimilt er Garðræktarfélaginu að aukastarfsemi sína að vild eftir 1975 og nota til þess eins mikið af hinusjálfrennandi vatni og það óskar en tilkynna það skal hitaveitunni með a.m.k.árs fyrirvara svo að hitaveitunni gefist kostur á að bæta sér upp hugsanlegtvatnstap með borunum. NotiGarðræktarfélagið þá svo mikið af sjálfrennandi heitu vatni að ekki verði 31árssekúndulítri aflögu til afnota hitaveitunnar skal tekið fullt tillit tilþess við útreikninga leigu.Í 3. gr. samningsins segir:Hitaveitan fær með samningi þessum rétt til borunar eftir heitu vatni íþví landi er Garðræktarfélagið á nú.Fyrir borunarrétt þennan fær Garðræktarfélagið til eigin ráðstöfunar ánendurgjalds 10% - 1/10 – þess vatnsmagns sem fæst við borun.Er hitaveitunni að öðru leyti heimil án endurgjalds nýting þessviðbótarvatns sem fæst við borunina. Þurfi Garðræktarfélagið eigi á að halda því vatnsmagni sem í þess hlutkemur við boranir skal hitaveitunni skylt að kaupa af því vatnsmagni allt að 5sekúndulítra af heitu vatni.Í 4. gr. samningsins segir:Fyrir afnot af sjálfrennandi vatni skv. samningi þessum svo og fyrirnefnd 10% þess viðbótarvatns sem Garðræktarfélagið fær vegna borana og lætur hitaveitunnií té, greiðir Hitaveita Húsavíkur kr. 10.000 – tíu þúsund krónur - fyrir hvernárssekúndulítra. Verð þetta miðast við verð gasolíu í Húsavík á undirskriftardegi samningsþessa, þannig að verði breyting á verði olíunnar breytist afnotagjaldið samsvarandi. Verð gasolíu til húshitunar í Húsavík er nú kr. 3,22 úr leiðslu og ber aðmiða við það verð.Greiðslur fyrir hið heita vatn skulu hefjast þegar Hitaveita Húsavíkurhefur sölu vatns til notenda. Skulugreiðslur fara fram ársfjórðungslega 31. mars, 30. júní, 30. september og 31.desember ár hvert og greiðast inn á reikning Garðræktarfélagsins í banka íHúsavík.Fari svo að hið sjálfrennandi heita vatn minnki verulega við borun, skalhitaveitunni skylt eftir sem áður að greiða fyrir a.m.k. 31 sekúndulítra afsjálfrennandi heitu vatni miðað við það, að Garðræktarfélagið noti ekki meirasjálfrennandi vatn sjálft en árin 1969 og 1970.Garðræktarfélagið á rétt til að fylgjast með mælingu á heita vatninuhvenær sem er og fá aðgang að nauðsynlegum mælingum og skjölum í því sambandi.Í 6. gr. samningsins segir m.a.:Hitaveita Húsavíkur hefur aðeins heimild til sölu á heitu vatni fráHveravöllum til upphitunar húsa. Ekki máhitaveitan selja vatn þaðan til gróðurstöðva eða ræktunar sem á einn eða annanhátt getur talist í samkeppni við starfsemi Garðræktarfélagsins eða reksturþess á Hveravöllum, nema til komi samþykki stjórnar Garðræktarfélagsins.Í samningi málsaðila er nánar kveðiðá um framkvæmd hans og þar á meðal um heimild landeigandans, aðalstefnanda, tilað fylgjast með mælingum, um forkaupsrétt leigutakans, gagnstefnanda, á landiog mannvirkjum í eigu leigusalans á Hveravöllum komi til sölu, að frágengnumforkaupsrétti lögbýlisins Reykja, en einnig Reykjahrepps. Enn fremur er í samningnum kveðið á um réttleigutakans til þeirra landsnota sem nauðsynleg eru til virkjunar jarðhitans ogum umferð hans um landið, en tekið er fram að gagnstefnandi greiði ekkisérstaka lóðarleigu fyrir land undir mannvirki sín. Þá er í samningnum kveðið á um að hætti gagnstefnandistarfrækslu hitaveitunnar, þá fái aðalstefnandi þau mannvirki áhitaveitusvæðinu endurgjaldslaust, sem hann þarfnist til að starfrækja eiginhitaveitu. Í niðurlagi samningsins segirað verði ágreiningur með aðilum um túlkun hans hafi þeir heimild til að leitaúrlausnar hjá þriggja manna gerðardómi. Í fyrrnefndum samningi Húsavíkurbæjarog þáverandi eigenda lögbýlanna Laufahlíðar og Bláhvamms, frá 2. apríl 1970,eru sambærileg ákvæði og í áðurröktum samningi aðila þessa máls, þ. á m. umnýtingu, verð fyrir hvern árssekúndulítra vatns og um tengingu þess viðgasolíuverð á undirskriftardegi. Þásegir í 3. gr. samningsins: Fyrir afnot af heitu vatni úr hverunum svo og fyrir nefnd 10% þessviðbótarvatns, sem leigusali fær vegna borana, en þarf ekki á að halda ogleigutaka er skylt að kaupa skv. 2. gr. greiðir leigutaki kr. 10.000 – tíuþúsund krónur - fyrir hvern árssekúndulítra.Verð þetta miðast við verð gasolíu til húshitunar í Húsavík áundirskriftardegi samnings þessa þannig að verði breyting á verði olíunnarbreytist afnotagjaldið samsvarandi. Verðgasolíu til húshitunar í Húsavík er nú kr. 3,22 hver lítri úr leiðslu og ber aðmiða við það verð.Greiðslur fyrir hið heita vatn skulu hefjast þegar Hitaveita Húsavíkurhefur sölu heits vatns til notenda.Skulu greiðslur fara fram ársfjórðungslega 31. mars, 30. júní, 30.september og 31. desember og greiðastinn á reikning leigusala í banka skv. nánari fyrirmælum leigusala.Ársgreiðsla leigutaka skal miðuð við hámarksvatnsmagn úr hverunum og minnkargreiðsla leigutaka ekki, þótt hann þurfi ekki á öllu því vatnsmagni að halda.Í 4. gr. nefnds samnings segir aðeigendum lögbýlanna Laufahlíðar og Bláhvamms sé heimilt að minnka það vatnsmagnsem þeir láta af hendi úr hverum sínum, Syðstahver og Strútshver, ef þeirþarfnist þess eftir árið 1975 til eigin nota, en áskilið er að þeir tilkynnibæjarstjórn Húsavíkur um slíkt með a.m.k. 18 mánaða fyrirvara.Eins og fyrr sagði voru ofangreindirsamningar forsenda þess að Hitaveita Húsavíkur hóf rekstur sinn og starfsemiárið 1970. Eftir gerð þeirra var m.a. lögð rúmlega 18 km löng asbestpípa frá Hveravöllum til Húsavíkur og byggt dreifikerfi íbænum. Í þeim sérfræðigögnum sem aðilarhafa lagt fram segir m.a. frá því að auðvelt hafi verið að veita vatni frájarðhitasvæðinu í Reykjahverfi til Húsavíkur og þá án teljandi dælingar. Í upphafi reksturs HitaveituHúsavíkur nýtti hitaveitan 100°Cheitt vatn úr áðurnefndum hverum, en árið 1974 var boruð 450 m djúp hola, H1, sem gaf 128°C heitt vatn. Úr holunnifengust um 40 l/s til viðbótar þeim 43 l/s sem fengust úr hverunum. Gróðurhús á Hveravöllum nýttu um 9 l/s, en Hitaveita Húsavíkur nýtti 74 l/s, semframan af voru nýttir til húshitunar og í sundlaug bæjarins, en breyting varð þar á á tíundaáratug síðustu aldar, eins og síðar verður vikið að. Samkvæmt gögnum var frá upphafihitaveiturekstrarins fylgst með upptekt úrjarðhitasvæðinu í Reykjahverfi. Hafamælingar gefið nokkuðmismunandi niðurstöður, en að jafnaðihafa í heild verið teknir upp úr svæðinu 80–85 l/s af u.þ.b. 100°C heitu vatni. Hámarksrennsli til gagnstefnanda fráHveravöllum hefur verið talið um 125 l/s, 95 l/s úr borholum og 28 l/s úr hverum.Eftir fyrrnefnda borun árið 1974 var hiti vatnsins felldur með suðuniður í 100° þar sem asbestæðin til Húsavíkurgat ekki flutt heitara vatn.Til að nýta umframhitann á vatni úr borholunum var lögð ný einangruð stálpípasem skilaði því 120°C heitu að orkustöð nærri Húsavík, sem í fyrstu varnýtt til rafmagnsframleiðslu 2 MW rafmagns og kælt niðurí 80°C áður en það fór inn á dreifikerfi hitaveitunnar. Vegna erfiðleika við rafmagnsframleiðslunavar henni hætt og er nú heita vatnið kælt í varmaskipti með köldu vatni niður í 80°C. Fram kemur í gögnum að kælivatnið, sem hitnar upp í 23°C, sé að nokkru nýtt ífiskeldi í Haukavík, en að mestu sé því fargað í tjarnir. Ný borhola,hola H10, var boruð í Reykjahverfi árið 1997. 3.Samkvæmt málavaxtalýsingu gagnstefnanda hafði hann þegar á fyrstu árumhitaveiturekstursins uppi athugasemdir við ákvæði 4. gr. stofnsamningsmálsaðila að því er varðaði verðtengingu afgjalds hans á hinu heita vatni, semhann fékk frá aðalstefnanda, við olíuverð og þá í ljósi þróunar þesssíðarnefnda frá undirritun samningsins þann 3. apríl 1970. Óumdeilt er að óánægjan var sprottin af þvíað veruleg verðhækkun varð á heimsmarkaðsverði hráolíu í kjölfar olíukreppuhaustið 1973 og þá ekki síður þegar á ný varð veruleg hækkun á hráolíu íkjölfar olíukreppu árið 1979. Ágreiningslaust er að með aðilum varðeinnig nokkur ágreiningur með efni 6. gr. stofnsamningsins, og þá um það aðgagnstefnandi hafði samkvæmt ákvæðinu aðeins heimild til að selja heitt vatn,sem hann fékk frá aðalstefnanda, til upphitunar húsa. Liggur fyrir að vegna lýstságreinings áttu aðilar í viðræðum, en þeim lauk um síðir með samkomulagi, sem þeir undirrituðu þann29. desember 1992. Í upphafsákvæði samkomulagsins er vísað tilstofnsamningsins frá 3. apríl 1970, en síðan segir að aðilar hafi orðið sammálaum að gera neðangreindar breytingar á samningnum:Að heimild til sölu á heitu vatni feli í sér, auk upphitunar húsa, hverskonar aðra heimilisnotkun, vatn í sundlaugar Húsavíkurkaupstaðar, vatn til snjóbræðslu, vatn í heita potta og vatn til allrar almennrar notkunar í atvinnurekstri. Að fyrirvari í hinum upprunalega samningi um að hitaveitan megi ekki selja vatn til gróðurstöðva eða ræktunar sé til verndunar á starfsemi Garðræktarfélagsins. Að komi til sölu á heitu vatni til atvinnurekstrar þar sem heitt vatn er beinn framleiðsluþáttur, svo sem til fiskeldis eða fiskþurrkunar, muni hitaveita Húsavíkur leita samráðs við Garðræktarfélagið um fyrirkomulag hennar, en samkomulagið feli í sér greiðslu fyrir það vatn. Húsavíkurkaupstaður skuldbindur sig til þess að veita Garðræktarfélaginu heppilega lóð fyrir gróðurskála á Húsavík þar sem meðal annars verði seldar framleiðsluvörur félagsins.Að því er varðaði breytingu á verðákvæði stofnsamningsins frá 3. apríl 1970, en einnig um nánari skilgreiningar á hugtökum, segir í nefndu samkomulagi:Samhliða ofangreindri túlkun skal falla brott úr 4. gr. samningsins 1. og 2. mgr. þar sem eru ákvæði um greiðslur fyrir vatnið og viðmiðun þeirra við breytingar á verði gasolíu á Húsavík. Í staðinn kemur, að greiðsla fyrir afnot af öllu sjálfrennandi vatni samkvæmt samningnum svo og fyrir nefnd 10% þess viðbótarvatns, sem Garðræktarfélagið fær vegna borana og lætur hitaveitunni í té, skuli vera að hámarki 10% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur. Með söluverði er hér átt við söluverð að frádregnum opinberum gjöldum, þess hlutfalls vatns úr Reykjahverfi sem á hverjum tíma kemur af svæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%. Ef útreikningur á árlegri greiðslu skv. fyrri viðmiðun er lægri en sem nemur áðurgreindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda, en að viðbættum 0,6% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þó þannig að hámarksgreiðsla verði aldrei hærri en 10%.Komi til þess að vatn verði tekið til veitunnar utan hitaveitusvæðisins í Reykjahverfi eða boraðar viðbótarholur til vatnsöflunar í Reykjahverfi verður þetta hlutfall tekið til endurskoðunar. Ef hitaveita Húsavíkur breytir sölukerfi sínu í verulegum atriðum, til dæmis með því að innheimta vatnsgjald með fasteignagjöldum, geta aðilar óskað eftir endurskoðun á samkomulaginu. Með samkomulagi þessu sem tekur gildi 1. janúar 1993, er úr sögunni ágreiningur sem verið hefur með aðilum um túlkun á ofangreindum samningi frá 3. apríl 1970.4. Með tveimur kaupsamningum, dagsettum 28.febrúar og 3. mars 2002, keypti aðalstefnandi, Garðræktarfélag Reykhverfingahf., fyrrnefnd lögbýli Laufahlíð og Bláhvamm í Reykjahverfi og yfirtók þar meðþau réttindi og skyldur seljanda, sem kveðið var á um í áðurnefndum samningifrá 2. apríl 1970. Með þessum kaupumvarð aðalstefnandi eigandi að öllu því vatni sem um getur í hinum upphaflegu stofnsamningum frá 2. og 3. apríl 1970 og jókst því hlutur hans áheitu vatni í Reykjahverfi úr fyrrnefndum 68,5% í 94%.5.Fyrirrennari gagnstefnanda, Orkuveita Húsavíkur ehf., var stofnaður meðheimild í lögum nr. 13/2005, sem samþykkt voru á Alþingi 16. mars sama ár.Lögin heimiluðu Húsavíkurbæ að stofna einkahlutafélag um Orkuveitu Húsavíkurfrá og með 1. janúar 2005. Samkvæmt lögunum tók félagið við einkaréttiHúsavíkurbæjar og Orkuveitu Húsavíkur til starfrækslu hita-, raf- og vatnsveituá Húsavík og yfirtók skyldur tengdar rekstri þeirra sem kveðið var á um í öðrumlögum og þar á meðal að því er varðaði áðurgreinda stofnsamninga málsaðila fráárinu 1970. Rekstrarforminu var breytt íohf. árið 2012.6.Af gögnum og málavaxtalýsingum aðila verður ráðið að fyrirrennarigagnstefnanda, Orkuveita Húsavíkur ehf., hafi lýst yfir sambærilegri óánægju ogáður er lýst nokkru eftir gerð samkomulagsinsárið 1992, þ.e. vegna tengingar afgjaldsins við verð á gasolíu. Af hans hálfu var því m.a. teflt fram aðafgjaldsgreiðslurnar væru langt umfram það verð sem tíðkaðist hjá öðrumhitaveitum í landinu og að það væri bein afleiðing umræddrar tengingar. Vegna þessa áttu málsaðilar með sér fundi áárinu 1997, en þá lagði gagnstefnandi m.a. fram upplýsingar um aðrahitaveitusamninga hér á landi þar sem afgjaldið var bundið við innlendarvísitölur, en viðræðurnar virðast síðan hafa fjarað út. Ágreiningslaust er að það verðþak sem kveðiðvar á um í samkomulagi aðila frá 1992náðist fyrst á árinu 2007 og að aðilar hófu þá á ný viðræður um greintmálefni. Þær viðræður drógust á langinnog féllu í raun um tíma alveg niður vegna efnahagshrunsins hér á landi. Að ósk gagnstefnanda hófust viðræðurnar enn áný vorið 2011 og eftir það áttu aðilar í bréfasamskiptum og árangurslausumsamningaviðræðum. Krafðist gagnstefnandiverulegrar lækkunar á afgjaldsgreiðslum sínum og þá með vísan til þess aðverðtengingin við olíuverð hefði borið aðila langt af leið frá því semupphaflega hafði verið samið um. Afhálfu aðalstefnanda var því svarað til að ekki væri ástæða til að gera slíkabreytingu frá hinum upphaflega samningi aðila frá árinu 1970 og þá sérstaklegaí ljósi þess samkomulags sem þeirhöfðu undirritað í lok árs 1992. 7.Í atvikalýsingu gagnstefnanda er til þess vísað að á meðan á hinumárangurslausu viðræðum aðila stóð á árunum eftir 2011 hafi af hans hálfu veriðfarið yfir alla verðútreikninga vegna greiðslna hans fyrir afnotaréttinn áheita vatninu frá aðalstefnanda og að við þá athugun hefði hann komist að raunum að útreikningar voru rangir. Hafiafgjaldsgreiðslur hans verið of háar og þá í ljósi samningsákvæðastofnsamningsins frá árinu 1970 og samkomulagsinsfrá árinu 1992. Liggur fyrir aðgagnstefnandi tilkynnti aðalstefnanda um þessa niðurstöðu sína með bréfi,dagsettu 16. janúar 2012. Í sama bréfilýsti gagnstefnandi þeirri skoðun sinni að vegna kaupa aðalstefnanda á býlunumBláhvammi og Laufahlíð og efnisákvæða nefndra gerninga hefði það heita vatn semsamið hafði verið um í stofnsamningi fyrrverandi eiganda þeirra átt að fallaundir samkomulagið frá árinu 1992. Að þessu sögðu krafðist gagnstefnandi leiðréttingarog endurgreiðslu á eigin afgjaldsgreiðslum fjögur ár aftur í tímann og þá aðþví marki sem greiðslur hans hefðu verið hærri en þaðhámarksþak, sem kveðið hafði verið á um í samkomulaginu fráárinu 1992, samtals að fjárhæð 21.545.132 krónur, ellegar jöfnunar á móti greiðslum hans á árinu 2012.Af hálfu aðalstefnanda var efni bréfsins og nefndum kröfum strax andmæltog þá m.a. með vísan til þess að gagnstefnandi hefði alla tíð annastútreikninga fyrir afnot sín á hinu heita vatni frá jörðunum tveimurog greitt það og enn fremur í ljósi þess aðstofnsamningurinn við fyrrverandi landeigendur Bláhvamms og Laufahlíðar frá 2.apríl 1970 hefði ekki tekið breytingum þrátt fyrir að mál hefðu æxlast á þannveg að hann hefði keypt jarðirnar á árinu 2002. Samkvæmt gögnum reis upp ágreiningur með aðilum haustið2012 um túlkun á efni áðurrakinna samninga, að því er varðaðiskilgreiningu á hugtakinu„söluverð“. Í hnotskurn virðistágreiningurinn hafa verið um það hvorttekjur gagnstefnanda af svonefndu kælivatni, en einnig svonefnt fastagjald samkvæmt gjaldskrá hans, skylditeljast hluti af útsöluverði heita vatnsins ellegarhvort draga bæri þær tekjur og þau gjöld frá söluverði heits vatns áður en endurgjaldið til aðalstefnanda væriákvarðað og reiknað út.II.Eins og hér að framan hefur veriðrakið hafa málsaðilar átt fundi og samskipti vegna viðvarandi ágreinings umárabil. Liggur fyrir að á samninga- ogsáttafundum hafa aðilar lagt fram ýmis gögn til að varpa ljósi á ágreiningsatriðin,en þau hafa að nokkru ratað í mál þetta sem málsskjöl. Á meðal þessara gagna eru minnisblöð og álit,m.a. um arðsemi í rekstri gagnstefnanda.Einnig liggja fyrir gjaldskrár gagnstefnanda frá árunum 2008-2013,leigusamningar annarra hitaveitna við landeigendur, greinargerð Ísor umjarðhitalíkur í nágrenni Húsavíkur, innheimtubréf aðalstefnanda, dagsett 29.ágúst 2013, vegna vangreidds afgjalds vegna sölu á heitu vatni á árunum 2011 og2012 og andmæli gagnstefnanda af því tilefni, dagsett 9. september sama ár, eneinnig bréf þess síðarnefnda frá 10. október sama ár í tilefni af fyrrnefndrileiðréttingarkröfu. Þá liggja fyrir ímálinu útreikningar aðalstefnanda á aðal- og varakröfum, samkvæmt stefnu, sembyggðir eru á tilteknum forsendum úr bókhaldi gagnstefnanda, sbr. dskj. nr.33-34, og loks gögn um þróun olíuverðs og fréttaskrif o.fl.III.Á dómþingi þann 21. ágúst 2014 fórlögmaður gagnstefnanda þess á leit að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til aðmeta hvað telja mætti eðlilegt endurgjald fyrir afnotarétt af jarðhita áNorður- og Austurlandi annars vegar og í Reykjahverfi við Húsavík hins vegar ogtil að láta í té skriflegt og rökstutt álit um viðfangsefnið. Hinn 25. september sama ár voru PéturStefánsson byggingarverkfræðingur og Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingurkvaddir til starfans, sem hæfir og óvilhallir matsmenn, sbr. XXII. kafla laganr. 91, 1991 um meðferð einkamála. Ítarleg matsskýrsla matsmanna erdagsett 16. maí 2015, en hún var lögð fram á dómþingi þann 13. júlí samaár. Í skýrslunni segir m.a. frá því að ámatsfundum hafi orðið að ráði að til að svara spurningum 2, 3, og 4 í matsbeiðninni myndu matsmennirnir ístörfum sínu líta til landsins alls en ekki einungis Norður- ogAusturlands. Vegna þessa liggja tilgrundvallar skýrslunni um 30 samningar frá árunum 1951-2008, sem taka til 33jarðhitasvæða á nær öllu landinu. Í matsskýrslunni vísa matsmenn tiltaflna og skýringarmynda, en þar er m.a. tíundað rennsli, hitastig,virkjunarháttur og aðferð við gjaldtöku.Þá er í skýrslunni vikið að skilmálum einstakra samninga og samanburðurgerður á gjaldskrám hitaveitna. Loks erí skýrslunni gerð sérstök grein fyrir jarðhitasvæðinu á Hveravöllum íReykjahverfi. Hér á eftir fara þær fjórarmatsspurningar sem lagðar voru fyrir hina dómkvöddu matsmenn, svo og svörþeirra, umfjöllun og niðurstöður. Spurning 1: Hver er algengasta aðferðin semsamið er um við gjaldtöku fyrir jarðhitaréttindi á Íslandi, þegar almenningsveitur semja viðlandeiganda/landeigendur um afnot af jarðhita?Umfjöllun matsmanna í matsskýrslunnier svofelld:Algengasta aðferðin er leigafyrir meðalrennsli heitavatnsins, oftast tilgreint í árssekúndulítrum. Leiganer jafnan verðtryggð með tilvísun til vísitölu. Þar eru ýmist notaðar vísitala byggingarkostnaðar,neysluvísitala eða lánskjaravísitala. Til viðbótar leigu fyrir meðalrennsli koma gjarnan ýmis ákvæði umafhendingu heits vatns til landeigenda án endurgjalds frá þeim, auk eingreiðslna fyrirjarðhitaréttindi eða afnot. Afgjaldið er því oft nokkru hærra en leigan.Niðurstaða/svar matsmanna við spurningu 1:Algengasta aðferðin sem samið er um við gjaldtökufyrir jarðhitaréttindi á Íslandi er leigafyrir árssekúndulítra, verðtryggð með innlendum vísitölum. Stundum koma til viðbótar ákvæði um eingreiðslur og/eðaafhendingu vatns til landeiganda. Afgjald getur því verið nokkru hærra en leigan.Spurning 2: Hvert er almenntverð jarðhita á Norður- og Austurlandi sem nýttur er af almenningsveitum á því svæði þegar um erað ræða hagnýtingu þeirra á því formi að leigugjald er greitt fyrir afnot af jarðhita úr landitiltekins landeiganda?Matsmenn vísa í umfjöllun sinni til skýringarmynda og taflna, sem sýnadreifingu gilda vegna leigu á réttindum samkvæmt 26 samningum, en síðan segja þeir í skýrslunni:Spurning þessi er almenns eðlisog umfjöllun um hana því óháð aðstöðutil orkuöflunar og afstöðu til markaðar. Samkvæmt þeimdæmum sem tilgreind eru í þessari matsgerð ogflokkuð eru í Töflum3 – 6 er leiga fyrir afnot af jarðhitaá bilinu 9 – 394 þúsund krónurfyrir árssekúndulítra á verðlagií desember 2014 (Hæsta gildið er við kaup úr borholu í eigu leigusala). Leigan er á bilinu 9 – 100 þkr í átjánsamningum, 100 – 200 þkr í tveimur og 300 – 394 þkr í þremur. #Flest gildin nálgast að vera normal dreifð um miðgildi nærri 55 þús. kr pr árssekúndulíter og staðalfráviki um 20 þús kr. Þrjú gildi víkjaafbrigðilega langt frá þessari dreifingu. Það eru gildi samninganna um Hveravelli,Bláhvamm/Laufahlíð og Laugaland í Stafholtstungum, en þar er vatn keypt úr borholu í eigu leigusala.Aukleigu fyrir meðalrennsli heita vatnsins koma gjarnan ýmis ákvæði um afhendinguheits vatns til landeigenda án endurgjalds auk eingreiðslna fyrirjarðhitaréttindi eða afnot.Heildarafgjaldið er því oft nokkru hærra en leigan. Gildi fyrir heildarafgjalderu sýnd í Töflum 5 og 6. Þau eru á bilinu 12 – 394 þúsund krónur fyrir árssekúndulítra á verðlagi í desember2014. Í nítján samningum er heildarafgjaldið á bilinu 12 – 100 þkr, 100 – 200þkr í fjórum og 300 – 394 þkr í þremur.Mynd 8 sýnir dreifingu þessaraafgjalda samkvæmt 26 samningum. Gildin nálgast að veranormal dreifð um miðgildi nærri 65 þús. kr pr árssekúndulíter og meðstaðalfráviki um 25 þús kr. Þrjú gildi víkja afbrigðilega langt frá þessaridreifingu. Það eru gildi samninganna um Hveravelli, Bláhvamm/Laufahlíð og Laugaland í Stafholtstungum. Niðurstaða/svar matsmanna viðspurningu 2 er sem hér segir:Algengasta leiga fyrirárssekúndulíter er á bilinu 30 – 80 þúsund kr. Heildarafgjald að teknu tilliti til afhendingar vatns án endurgjalds og eingreiðslna er algengast á bilinu 40 til 90 þúsund kr íþeirri almennu flóru um nýtingu jarðhita sem hér hefur verið fjallað um.Spurning 3: Hvert er eðlilegt og sanngjarntverð þess jarðhita sem nýttur er af matsbeiðanda í Reykjahverfi, með hliðsjón af almennu verði fyrir afnotjarðhita á Norður- og Austurlandi,miðað við núverandi form afnota sem samkomulag matsbeiðanda og matsþola, dags. 29.12.1992, byggir á, þ.e. leigugjald greitt miðað við hlutfall af söluverði vatns hjá Orkuveitu Húsavíkur?Umfjöllun matsmanna er svofelld:Samkomulag Garðræktarfélags Reykhverfinga hf. og HitaveituHúsavíkur frá 29. des. 1992 gerir ráð fyrir því „að greiðslafyrir afnot af öllu sjálfrennandi vatni samkvæmt samningnum, svo og fyrir nefnd 10% þess viðbótarvatns sem Garðræktarfélagið fær úr borholumog lætur hitaveitunni í té,skuli vera að hámarki 10% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur. Meðsöluverði er hér átt við söluverð, að frádregnum opinberum álögum, þesshlutfalls vatns úr Reykjahverfi sem á hverjum tíma kemur afsvæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%.“Samningar um afnot af jarðhitaá því formi að leigugjald sé ákvarðað sem hlutfall af sölutekjumvirðast fátíðir. Okkur hefur einungis tekist að afla upplýsinga um tvö slíktilvik, annars vegar um kaupBláskógaveitu á vatni úr hver í Laugarási í Biskupstungum, hins vegar samning um yfirtöku Seyluhrepps á rekstriHitaveitu Varmahlíðar frá 1.1.1986. Bláskógaveita greiðir 8,5% af sölutekjum af vatni frá Laugarási,Seyluhreppur 7% af sölu á heitu vatni HitaveituVarmahlíðar. Þessi samningar hafa að okkar mati takmarkað samanburðargildi viðvatn frá Hveravöllum. Í Laugarási erallt vatnið tekið úr opnum hver og dreift til notenda í nærsveitum. Í Varmahlíð eru þáverandi borhola og dreifikerfiinnifalin í þeirri 7% leigu, sem Seyluhreppurgreiðir fyrir vatnið. Á Hveravöllum er vatnið tekið jöfnum höndum úr opnum hver og borholumí eigu leigutaka og flutt á markað í 18 – 20 km fjarlægð.Fara má nærri um sölutekjur hitaveitna þegar gjaldskrá þeirra er þekkt. ÍTöflu 6 er í dálki 2 að finnagjaldskrá sem gilti í desember 2014 fyrir flestar þær hitaveitur sem hér eru til samanburðar. Gjaldið er fyrir sölu ávatni (kr/m3)þegar undan eru skilin fastagjald, orkugjaldog skattar. Í næsta dálki er gjaldskrárverðið reiknað sem söluverðfyrir árssekúndulíter. Hlutfall ársleigu af árlegum sölutekjum er hið sama og hlutfallleigugjalds af gjaldskrárverði ef full leiga ergreidd af öllu því vatni sem tekið er. Þessi tafla er fróðleg en hún er óháð aðstöðutil orkuöflunar auk þess sem margar hitaveitur selja vatn á lægri töxtumtil ákveðinna notenda og það raskar fyrrnefndum hlutföllum. Þegar af þessumástæðum skapar hún ekki nægilegan samanburðargrundvöll við vatnið úr Reykjahverfi þótt hún veitinokkra yfirsýn með fyrrgreindum fyrirvörum.Það er mat okkar að samanburðarhæfar hliðstæður skorti til að unnt sé að svara þessarispurningu með beinum hætti. Við kjósum því að fjallaum spurningu 3 og svör við henni samhliða spurningu 4.Niðurstaða/Svar matsmanna við spurningu3:Vísað er í umfjöllun og svör við spurningu 4.Spurning 4: Hvert er eðlilegt og sanngjarnt verð fyrir afnotþess jarðhita sem nýttur er af matsbeiðanda í Reykjahverfi með hliðsjón af almennu verði jarðhita á Norður-og Austurlandi þegar um er að ræðahagnýtingu í því formi að: Leigugjald er greitt fyrir upptekið magn jarðhita úr landi matsþola? Leigugjald er greitt í samræmi við algengustu aðferðina sem samið er um við gjaldtöku fyrir jarðhitaréttindi á Íslandi, þegar almenningsveitur semja við þriðja aðila um afnot af jarðhita, ef sú aðferð er önnur en samkvæmt a-lið ? Umfjöllun matsmanna:Svo sem fram kemur í svörum við spurningu er meginreglan sú að leigugjald er greitt fyrir meðalrennsli úr orkulind eða orkugeymi, oftasttilgreint í árssekúndulítrum eins og þar er nánar lýst. Upphaflegir samningar um nýtingu jarðhitans í Reykjahverfi frá 2. og 3. apríl 1970 eru þvíhefðbundnir að formi til. Jarðhitinn í Reykjahverfi er þess sérstaka eðlis að þar rennur 100°C heitt vatn úr opnum hverum.Slíkar aðstæður eru fátíðar á Austur- og Norðurlandi fyrr en kemur í Skagafjörð, en hins vegaralltíðar á Suður- og Suðvesturlandi. Allmargar hitaveitur byggja á hagnýtingu opinna hvera, flestarfremur smáar og þjóna einkumnærumhverfi sínu. Þessar hitaveitur mynda sérstakan hóp innan hitaveituflóru landsmanna. Tvær hitaveitur úr hverum hafa nokkrasérstöðu vegna stærðarsinnar og fjarlægðar frá markaðssvæði sínu, HitaveitaAkraness og Borgarfjarðar frá Deildartungu og Hitaveita Húsavíkur fráReykjahverfi. Báðar eru þæralmenningsveitur er þjóna þéttbýlum byggðakjörnum. Hitaveita Akraness- og Borgarfjarðar er langstærst og nýtir 170 l/sek af 100°C heitu vatni úr Deildartunguhver í um 50 km fjarlægð. HitaveitaHúsavíkur er nokkru minni og nýtir aðallegavatn frá Hveravöllum í Reykjahverfi, upphaflega 41 l/sek af 100°C heitu vatni úr hverum í 18 - 19 km fjarlægð, nú einnig 128°C vatn úr sjálfrennandi borholum.Heitt vatn úr hverum er verðmæt auðlindþar sem aðstaða er til að nýta það til verðmætasköpunar eða markaður er fyrir hendi innan seilingar. Þegar samninga er leitað um slík réttindi, hefst gjarnan umræða um það hvað sé sanngjörn og eðlileg skiptingarðsins af auðlindinni milli eiganda réttindanna annarsvegar og hinna sem hafa yfir að ráða þekkingu,fjármagni og markaði til aðnýta hana. Við þessari spurningu er ekkert einhlítt svar annað en það sem markaðurinn mótar í frjálsumsamningum við óháðar aðstæður.Matsmenn fjalla að þessu sögðusérstaklega um Deildartunguhver vegna stærðar hans og ætlaðs fordæmisgildis. Þeir benda á að hann sé jafnan talinn einnvatnsmesti hver í heimi með 180 l/sek af sjálfrennandi100°C heitu vatni. Þeir árétta að hverinn sé nýttur af Hitaveitu Akraness ogBorgarfjarðar (HAB), en að undanfari þess hafi verið samningaviðræður viðlandeiganda í lok 8. áratugar síðustualdar, sem að lokum hafi ekki gengið eftir.Hafi ágreiningurinn að lokum verið til lykta leiddur með úrskurðimatsnefndar eignarnámsbóta hinn 30. desember 1980 í samræmi við lög nr. 57, 31. maí 1979, þar sem ríkisstjórninni hafi verið veitt heimildtil að taka eignarnámilandspildu úr landi Deildartungu ásamt jarðhitaréttindum. Matsmenn segja að niðurstaðan hafi að lokumorðið sú að bætur hafi verið ákvarðaðar 532.000.000 gkr., en eignarnemanum hafi verið gert skylt aðláta eignarnámsþolanum í té 10 l/sek við stöðvarvegg endurgjaldslaust. Ályktun matsmanna að þessu sögðu er sem hérsegir:Höfuðstóll: Eignarnámsbætur 532.000.000 gkr í desember 1980 fyrir 170l/sek svara til 5.320.000 x(133.300,5/3.012,2) = 235.428.809 kr í des. 2014 m.v. vísitölu neysluverðs. Afgjald: Jarðhiti í Deildartunguhver er fasteignatengd réttindi semfyrnast ekki. Sé höfuðstóll ekki afskrifaður fæst árleg leiga m.v. 5% ávöxtunarkröfu 235.428.809 x 0,05 : 170 =69.244 kr árssekúndulítra (Væri miðað við að endurheimta höfuðstólá 50 árum sbr. afskriftatíma hitaveitu yrði árlegleiga 235.428.809 x 0,054777 : 170 = 75.859 kr/árssekúndulítra).Að ofangreindu sögðu rekjamatsmennirnir í umfjöllun sinni helstu efnisatriðin í stofnsamningiaðalstefnanda og forvera gagnstefnanda, Hitaveitu Húsavíkur, en einnig annarraaðila í nágrenninu um afnot af heitu vatni frá Hveravöllum í Reykjahverfi. Er það í samræmi við það sem hér að framanvar rakið, sbr. kafla I. Að því ervarðar ákvæði stofnsamningsins varðandi tengingu afgjalds við gasolíuverð segirí skýrslu þeirra: Fáir eru í dag til vitnis um anda samninganna frá 2. og 3. apríl 1970. Aðspurður á matsfundi 17. febrúar 2015 hvort honum væri kunnugtum ástæður þess að valið var olíuviðmið semviðmiðunargrundvöllur í samningnum svaraði Ólafur Atlason fv. framkvæmdastjóri GarðyrkjufélagsReykhverfinga, að „það hafi verið talin eðlilegasta viðmiðunin á þeim tíma,enda meiri hluti húsa þá kyntur með olíu“. Þetta var skýrt og afdráttarlaust svar og ekki óeðlilegt miðað við aðstæðurá þeim tíma. Enginn gat séð fyrir þá þróun sem framundanvar varðandi olíu á heimsmarkaði né skyndilegar breytingar íhúshitunarmálum landsmanna.Það er áður frá því greint hve verð á gasolíu þróaðist með óvæntum hættiá næstu árum. Stríð í Ísrael 1973 ogbylting í Íran árið 1979 leiddu af sér gríðarlegar hækkanir á gasolíu á heimsmarkaði, gjarnan nefndar olíukreppa1 og 2. Verðið reis hæst á árunum upp úr 1980,en hefur gengið í stórum bylgjumsíðan sbr. Mynd 2. Þetta hafði að sjálfsögðu bein áhrif á hráolíuverð á Íslandi og mikil áhrif á efnahagslíf og afkomu fjölmargra heimila. Gríðarlegáhersla var á það lögð af hálfu stjórnvalda að draga úr notkun olíu sem orkugjafaheimila með hitaveituvæðingu og niðurgreiðslum á rafmagni til húshitunar. Þessi umbylting var ör og aðmestu um garð gengin árið 1983 (sjá Mynd 1). Í dag má segja að hún sé alger. Olía er praktískt horfin (1%) sem hitagjafiheimila á Íslandi.Verð á niðurgreiddri raforku til húshitunar hefur lækkað um 30% á föstuverðlagi reiknað frá apríl 1970 til desember2014 og er nú um 0,7 sinnum vísitöluhækkun. Verð á olíu hefur á hinnbóginn hækkað um það bil þrefalt miðað við vísitölu tímabilsins“ sbr. minnisblað Rarik 16.03.2015 (Fylgiskjal 2)og þó nær 3,5 falt m.v. innkaupsverð Rarik áolíu.Það sem að framan er rakið (sbr. einnig Mynd 2) sýnir glöggt, hve verð ágasolíu hefur verið ónothæfurmælikvarði á almenna verðþróun á Íslandi allt frá þeim tíma að stríð hófst í Ísrael árið 1973. Það er því væntanlegaekki tilviljun að hráolíuverð virðist óþekkt sem mælikvarði á verðlagsbreytingar í öðrum samningum umjarðhitaréttindi hér á landi milli innlendraaðila.Í matsskýrslunni vísa matsmennirnirtil töflu, sem þeir segja að sýni þróuní vali á vísitölum til verðtryggingar í þeim samningum, sem þeir höfðu til samanburðar,en um það segja þeir síðan nánar: Eftir 1970 hefur enginnsamningur notað olíuverðsem viðmiðun. Samningar 1977og 1978 miða við orkuverð Hitaveitu Reykjavíkur og Norðurorku. Einn samningur frá 1980 miðar við kýrverð.Á níunda áratugnum nota þrír samningarlánskjaravísitölu en síðan 1990 er viðmiðunin annað hvort byggingarvísitala eða neysluvísitala,sjö samningar af hvoru tagi. Ljóst er að í samningum síðustuáratuga hafa helst verið notaðar lánskjaravísitala, vísitala neysluverðs eða byggingarvísitala. Í Töflu 9 er borin saman breyting á þessum vísitölumá árunum 1970 – 2010. Vísitölurnar fylgjast nokkuð að. Matsmennirnir gera í skýrslunni, að ofangreindu sögðu, samanburð ábreytingum á vístölum, þ.e. byggingarvístölu, vísitölu neysluverðs oglánskjaravístölu, og sýna síðan í töflum framreikninga á samningunum íReykjahverfi frá árinu 1970, og þá: Miðað við verð á gasolíu, sbr. ákvæði samninganna.Miðað við t.d. vísitölu neysluverðs og/eða byggingarvísitölu, sbr. ríkjandi hefðí samningum um jarðhitaréttindi.Miðað við niðurgreitt rafmagn til húshitunar sem „arftaka“ gasolíu sem orkugjafa til húshitunar utan hitaveitusvæðis.Í matsskýrslunni er þessu nánar lýst og þá þannig að stofnsamningarnir frá 2. og 3. apríl 1970 eru framreiknaðir á mismunandi hátt, eins og hér á eftir verður rakið:Samningur Garðræktarfélags Reykhverfinga og Hitaveitu Húsavíkur 3. apríl 1970:Full afnot af 31 árs sekúndulítra sjálfrennsli.Leiga 10.000 gkr pr árssekl. m.v. verð á gasolíu á Húsavík 3,22 gkr úr leiðslu.Ennfremur réttur til borunar. Leigusali fær 1/10 hluta viðbótarvatns sem fæst við borun án endurgjalds. Hitaveitunni að öðru leyti heimilnotkun viðbótarvatnsins án endurgjalds. Þó skylt að kaupa allt að 5 árssekl. ef leigusali þarf ekki að nýta sinn hlut.Úrvinnsla: (Framreikningur)Leigugjald m.v. verð á gasolíu til húshitunar 114,30 kr/líter (án VSK) í des 2014. 100 x (114,30/0,0322) = 354.969 kr/árssekl.Til samanburðarm.v. vísitölu neysluverðs 100 x (133.300,5/140,5) = 94.876 kr/árssekl.m.v. byggingarvísitölu 100 x (569.684/449,25) = 126.808kr/árssekl. m.v raforkuverð til húshitunar hjá RARIK 100 x 651 = 65.100 kr/árssekl.Leiga/sölutekjur m.v. verð á gasolíu tilhúshitunar (31 + 5) x 354.969 =12.778.884 kr á ári eða 100 x12.778.884 : (140.673.874 x 68,5/94) = 12,47 %af nettósölutekjum fyrir vatn frá Garðræktarfélaginu 2014.Til samanburðar m.v. vístölu neysluverðs (31 + 5) x 94.876 = 3.415.536kr á ári eða 100 x 3.415.536 :(140.673.874 x 68,5/94) = 3,33 % afnettósölutekjum fyrir vatn frá Garðræktarfélaginu 2014. m.v. byggingarvísitölu (31 + 5)x 126.808 = 4.565.088 kr á ári eða100 x 4.565.088 : (140.673.874 x 68,5/94) = 4,45% af nettósölutekjum fyrir vatn frá Garðræktarfélaginu 2014.m.v. raforkuverð til húshitunar hjá Rarik(31 + 5) x 65.100 = 2.343.600 kr á ári eða 100 x 2.343.600 : (140.673.874 x68,5/94) = 2,29 % af nettósölutekjumfyrir vatn frá Garðræktarfélaginu 2014.Samningur eigenda Laufahlíðar ogBláhvamms við Hitaveitu Húsavíkur 2. apríl 1970:Full afnot af 10 árssekúndulítrum úr Syðstahver og Strútshver.Leiga 10.000 gkr pr árssekl. m.v. verð á gasolíu til húshitunar á Húsavík3,22 gkr pr líter.Ennfremur réttur til borunar. Leigusali fær 10% viðbótarvatns án endurgjalds. Leigutakaað öðru leyti heimil nýting viðbótarvatnsins án endurgjalds. Þó skylt aðkaupa allt að 5 árssekl. efleigusali þarf ekki að nýta sinn hlut.Úrvinnsla: (Framreikningur)Leigugjald m.v. verð á gasolíu til húshitunar 114,30 kr/líter (án VSK) ídes 2014. 100 x (114,30/0,0322) =354.969 kr/árssekl.Til samanburðar:m.v. vísitölu neysluverðs 100 x (133.300,5/140,5) = 94.876 kr/árssekl. m.v. byggingarvísitölu 100 x (569.684/449,25) = 126.808 kr/árssekl. m.v. raforkuverð til húshitunar hjá RARIK 100 x 651 = 65.100 kr/árssekl. Leiga/sölutekjur: m.v. verð á gasolíu til húshitunar (10 + 5) x 354.969 = 5.324.535 kr á ári eða 100 x 5.324.535 : (140.673.874 x25,5/94) = 13,95 % af nettósölutekjum fyrir vatn fráLaufahlíð/Bláhvammi 2014.Til samanburðar:m.v. vísitölu neysluverðs (10 + 5) x 94.876 = 1.423.140 kr á ári eða 100 x 1.423.140 : (140.673.874 x25,5/94) = 3,73 % af nettósölutekjumfyrir vatn frá Laufahlíð/Bláhvammi 2014.m.v.byggingarvísitölu (10 + 5) x 126.808 = 1.902.120 kr á ári eða 100 x 1.902.120 : (140.673.874 x25,5/ 94) = 4,98 % afnettósölutekjum fyrir vatn frá Laufahlíð/Bláhvammi 2014.m.v. raforkuverð til húshitunar hjá Rarik (10 + 5) x 65.100 = 976.500 kr á ári eða 100 x 976.500 : (140.673.874 x25,5/94) = 2,56 % af nettósölutekjumfyrir vatn frá Laufahlíð/Bláhvammi 2014. Svo sem hér kemur fram að framan eru niðurstöður ekki alfarið þær sömuvarðandi hlutfall af nettósölutekjum fyrir hvorn samninginn um sig. Það helgast af því annarsvegar að Bláhvammur/Laufahlíðfær hlutfallslega meira frívatn en Garðræktarfélagið í hinum upprunalegusamningum og hins vegar því hvernig aðilar meta vatnsmagn af hvoru svæði um sig(hlutföll 68,5/25,5). Til að skapa heildaryfirsýn má til glöggvunarsameina báða samninganaí einn en þá fæst nýmynd:Samningar Garðræktarfélags Reykhverfinga og eigenda Laufahlíðar ogBláhvamms við Hitaveitu Húsavíkur 2.og 3. apríl 1970 (sameinaðir í einn samning):Full afnot af 31 árssekúndulítra sjálfrennsli frá Hveravöllum og 10 sjálfrennandi árssekl. fráBláhvammi/Laufahlíð.Leiga 10.000 gkr pr árssekl. m.v. verð á gasolíu til húshitunar á Húsavík3,22 gkr pr líter. Ennfremur réttur til borunar. Leigusalar fá 1/10 hluta viðbótarvatns sem fæst við boranir án endurgjalds. Leigutaka að öðru leyti heimilnýting viðbótarvatnsins án endurgjalds. Þó skylt að kaupa allt að 5 árssekl. af hvorumleigusala, alls 10 l/sek ef leigusalar þurfa ekki að nýta sinn hlut.Úrvinnsla: (Framreikningur)Leigugjald m.v. verð á gasolíu til húshitunar 114,30 kr/líter (án VSK) ídes 2014. 100 x (114,30/0,0322) =354.969 kr/árssekl.Til samanburðar:m.v. vísitölu neysluverðs 100 x ( 133.300,5/140,5 ) = 94.876 kr/árssekl.m.v. 50% með vísitölu neysluverðs, 50% með byggingarvísitölu = 50 x (133.300,5/140,5) + 50 x(569.684/449,25) = 110.842 kr/ árssekl.m.v.byggingarvísitölu 100 x (569.684/449,25) = 126.808 kr/árssekl.m.v. raforkuverð til húshitunar hjá RARIK 100 x 651 = 65.100 kr/árssekl.Leiga/sölutekjur m.v. verð á gasolíu tilhúshitunar (41 + 10) x 354.969 = 18.103.419 kr á ári eða 100 x 18.103.419 : 140.673.874 = 12,87 % af nettósölutekjum fyrir vatn fráHveravöllum og Laufahlíð/Bláhvammi 2014.Til samanburðar:m.v. vístölu neysluverðs (41 +10) x 94.876 = 4.838.676 kr á ári eða 100 x 4.838.676 : 140.673.874=3,43 % af nettósölutekjum fyrirvatn frá Hveravöllum og Bláhvammi/Laufahlíð2014.m.v. 50% vísitölu neysluverðs, 50% vísitölu byggingarkostnaðar (41 +10) x 110.842 = 5.652.942 kr á ári eða 100 x 5.652.942 : 140.673.874 =4,02 % af nettósölutekjum fyrir vatnfrá Hveravöllum og Bláhvammi/Laufahlíð.m.v. vísitölu byggingarkostnaðar(41 + 10) x 126.808 = 6.467.208 kr. á árieða 100 x 6.467.208 : 140.673.874 = 4.60 % afnettósölutekjum fyrir vatn frá Hveravöllum og Bláhvammi/Laufahlíð 2014m.v. raforkuverð til húshitunar hjá Rarik(41 + 10) x 65.100 = 3.320.100 kr. eða 100 x 3.320.100 : 140.673.874 =2,36 % af nettósölutekjum fyrir vatnfrá Hveravöllum og Bláhvammi/Laufahlíð 2014.Í umfjöllun sinni vísa matsmennirnirtil þess að aðrir samningar sem þeim auðnaðist að afla og þar sem sambærilegaraðstæður hafi verið við Hveravelli,þ.e. með vatni úr sjálfrennandi hverum, hafi verið fáir, en einnig smáir og nokkuð misvísandi. Þeir segja að helst sé um að ræða England í Lundarreykjadal og Helgavatn íÞverárhlíð. Matsmenn geta þess að þeirhafi einnig náð að skoða allmarga samningaþar sem vatn er tekið úr sjálfrennandi borholum, ýmist í eiguleigutaka eða leigusala. Einnig hafa nokkrir samningarverið skoðaðir þar sem vatns er aflað meðborunum og djúpdælingu, en síðan segja þeir ískýrslunni: Leiga pr árssekúndulíter virðist í þessari sundurleitu flóru almennt liggja á bilinu 30 – 80 þús kr en heildarafgjaldá bilinu 40 - 90 þús kr m.v. desember2014. Garðræktarfélag Reykhverfinga keypti á árinu 2002 jarðirnar Bláhvamm ogLaufahlíð og þar með hluta þeirra jarðhitaréttinda sem hér eru til umfjöllunar. Jarðhitaréttindin eru ekki tilgreindsérstaklega í þeim samningum sem gefa þó væntanlega vísbendingu um mat þeirra í þessum viðskiptum (Fylgiskjal 9). Lokaumfjöllun matsmannanna umspurningu 4 a er að ofangreindu sögðu sem hér segir: Deildartunguhver er langstærsta virkjunin þar sem vatn er tekið úr opnumhver og leitt langa leið til markaðar. Hún hefur því, þrátt fyrir eignarnám,ótvírætt fordæmisgildi. Samningarnir á Hveravöllum frá 2. og 3. apríl970 voru að okkar mati eðlilegir og sanngjarnirá þeim tíma sem þeir voru gerðir. Verðtrygging þeirra við olíuverð brast hinsvegar innan fárra ára sem viðmiðvið almenna þróun verðlags hér á landi.Almennur markaður fyrir jarðhita á Íslandi miðar verðlagsbreytingar næralfarið við innlendar vísitölur,lánskjaravísitölu, vísitölu neysluverðs eða byggingarvísitölu.Samningar sem matsmönnum hefur tekist að afla um virkjun vatns úr sjálfrennandi hverum eru fáir ogmisvísandi og gefa litla vísbendingu um „gangverð“ slíkra réttinda.Það er skoðun matsmanna að með hliðsjónaf ríkjandi venjumá markaði og hagstæðumskilyrðum til vatnsöflunar séu samningarnir á Hveravöllum frá 2. og 3. apríl970, framreiknaðir að jöfnu með vísitölu neysluverðs ogbyggingarvísitölu, eðlilegur og sanngjarngrundvöllur fyrir gjaldtöku fyrir það vatn sem nýtt er af matsbeiðanda í Reykjahverfi.Með hliðsjón af greiningu á samningum í lið 5.4.2.5 hér að ofan teljum við jafnframtað 4% af nettósölutekjum vatns hjá Orkuveitu Húsavíkursé eðlilegt gjald fyrir það vatn sem matsbeiðandi nýtir úr Reykjahverfimiðað við núverandi form afnota, sbr. spurningu 3.Endanlegt svar matsmannanna viðspurningu 4 a er þessi:Við teljum að verð pr árssekúndulítra sem tilgreint er í samningumaðila 2. og 3. apríl 1970, framreiknað til helmingameð vísitölu neysluverðs og byggingarvísitölu, þ.e. semnæst 110.000 kr. pr. árssekúndulítra sé „eðlilegt og sanngjarnt verð fyrirafnot þess jarðhita sem nýttur er af matsbeiðanda í Reykjahverfi“ miðað við verðlagí desember 2014.Að þessusögðu er svar matsmannavið spurningu 3 þessi:Við teljum að „eðlilegt og sanngjarnt verð“ þess jarðhitasem nýttur er af matsbeiðanda í Reykjahverfi, miðað við núverandi form afnota sem samkomulagmatsbeiðanda og matsþola, dags29.12.1992 byggir á, þ.e. leigugjald greitt miðað við hlutfall af „söluverði“ vatns, sé 4% afnettósölutekjum hjá Orkuveitu Húsavíkur.Spurning 4 b: Hvert er eðlilegtog sanngjarnt verð fyrir afnotþess jarðhita sem nýttur er af matsbeiðanda í Reykjahverfi með hliðsjón af almennu verði jarðhita á Norður-og Austurlandi þegar um er að ræðahagnýtingu í því formi að leigugjald er greitt í samræmi við algengustu aðferðina sem samið er um við gjaldtökufyrir jarðhitaréttindi á Íslandi þegar almenningsveitur semja við þriðja aðila um afnot af jarðhita, ef sú aðferð erönnur en samkvæmt a-lið?Umfjöllun matsmanna:Leigugjald sem greitt er samkvæmt a - lið er í samræmi við algengustuaðferðina sem samið er um viðgjaldtöku fyrir jarðhitaréttindi þegar almenningsveitur semja við þriðja aðilaum afnot af jarðhita.Niðurstaða matsmanna um spurningu 4b:Sjá svar við spurningu 4a.IV.Málsástæður og lagarök aðalstefnanda,Garðræktarfélags Reykhverfinga hf.Í stefnu og greinargerð í gagnsökfjallar aðalstefnandi um málsatvik og málsástæður nokkuð samhliða.Aðalstefnandi vísar til þess aðstofnsamningur aðila frá 3. apríl 1970, um kaup á heitu vatni úr hverum í landiHveravalla, sé óuppsegjanlegur. Hannvísar til áðurrakinna ákvæða samningsins, þ. á m. um verð og viðmið og tenginguvið verð á gasolíu, og bendir á að sambærilegur samningur hafi verið gerður viðþáverandi eigendur jarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms í Reykjahverfi, þann 2.apríl 1970. Aðalstefnandi byggir á því að nefndirsamningar hafi verið gerðir að frumkvæði gagnstefnanda og að ákvæði þeirra hafiverið samin af honum. Hann hafi því íraun aðeins samþykkt það sem fyrir hann var lagt. Hann byggir á því að gagnstefnandi hafi aðauki allar götur frá undirritun samninganna einhliða reiknað út endurgjaldið/afgjaldið fyrir hið keypta vatn. Hannhafi aldrei haft afskipti af útreikningum eða gert athugasemdir við þann grunnsem gagnstefnandi byggði á.Aðalstefnandi bendir á að rúmum 20árum eftir undirritun stofnsamningsins hafi gagnstefnandi lýst óánægju sinnimeð efni 4. gr. hans, að því er varðaði hið umsamda gasolíuviðmið. Hafi hann í kjölfarið fallist á að gera breytingará samningnum, gagnstefnanda til hagsbóta, sbr. samkomulag aðila frá 29. desember 1992. Aðalstefnandi byggir á því aðsamkvæmt nefndu samkomulagi aðilahafi verið gert ráð fyrir því að áfram yrði notast við svonefndaolíuverðsviðmiðun, en með þeirri breytingu að sett yrði þak á afgjaldsgreiðslurgagnstefnanda, og þá vegna heita vatnsins sem komið hafi frá landi hans áHveravöllum, og þá þannig að það yrði að hámarki 10% af söluverði vatnsins hjágagnstefnanda. Hann byggir á því að meðþessum hætti hafi verið komið í veg fyrir að olíuverðshækkanir ylluverðhækkunum á heita vatninu umfram það sem gagnstefnandi gat treyst sér til aðuna við. Aðalstefnandi byggir á því að auknefnds verðþaks hafi hann með samkomulaginufrá árinu 1992 fallist á kröfur gagnstefnanda um rýmri notkunarheimildir enáður hefðu gilt samkvæmt stofnsamningnum frá árinu 1970. Að því leyti hafi hann einnig farið að óskumgagnstefnanda og það þrátt fyrir að aðrir söluaðilar, sem seldu heitt vatn fráReykjahverfi, þ.e. landeigendur Litlu-Reykja, Grunda, Reykjavalla, Reinar,Stóru-Reykja, Reykjarhóls og Laufahlíðar og Bláhvamms, hefðu ekki gert þaðsama. Aðalstefnandi byggir á því og áréttarað með samkomulaginu árið 1992 hafiverið komið í veg fyrir þá óvissu sem hið fyrra samningsákvæði í stofnsamningium söluverðið gat valdið í rekstri gagnstefnanda. Aðalstefnandi byggir og á því að með samkomulaginu hafi aðilar sammælst um aðallur ágreiningur þeirra í millum væri úr sögunni. Í þessu samhengi vísar hann til þess aðgagnstefnandi hafi búið yfir sérþekkingu á sviði orkusölu og hafi því haftmikla yfirburði í samningssambandi aðila.Aðalstefnandi byggir á því að meðkaupum hans á jörðunum Laufahlíð og Bláhvammi í Reykjahverfi á árinu 2002 hafihann yfirtekið þau réttindi og skyldur sem fyrri eigendur jarðanna höfðu samiðum við gagnstefnanda samkvæmt stofnsamningi þeirra frá árinu 1970. Með þessum kaupum hafi hann og aukið söluhlutdeildsína á heitu vatni sem fór til gagnstefnanda úr 68,5% í 94% áHveravallasvæðinu. Aðalstefnandi vísar til þess að fyrrieigendur jarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms hafi ekki gert sambærilegtsamkomulag við gagnstefnanda og það sem hann hafði gert við hann í lok árs1992. Byggir hann á því að sú breytingsem hann féllst þar á varðandi afnotagjaldið eigi því ekki við um heita vatniðsem kemur frá landsvæði nefndra jarða. Hannbendir á að ágreiningur málsaðila lúti þannig m.a. að því hvort heita vatniðsem kemur frá jörðum hans Bláhvammi og Laufahlíð eigi með réttu að falla undirákvæði fyrrnefnds samkomulags fráárinu 1992 og þá þannig að reglan um 10% hámarkið gildi þar um, og þá um þaðhvort hækka eigi hlutfall þess vatns sem komi af landsvæðum hans. Hann byggir á því að sjónarmið gagnstefnandaþar um standist ekki. Aðalstefnandi byggir á því að árið2011 hafi gagnstefnandi einhliða ákveðið að lækka afgjaldsgreiðslur sínar fyrirafnot sín á hinu heita vatni á grundvelli eigin útreikninga og túlkunar áákvæðum fyrrgreindra samninga. Hannbyggir á því að þessir nýju útreikningar gagnstefnanda séu í algerri andstöðuvið áðurrakin samningsákvæði, en einnig áralanga venju, þ.e. að gagnstefnandaværi heimilt að draga svonefnt fastagjald frá heildarsöluverði vegnaafnotagjaldsins og enn fremur að honum væri heimilt að draga hlutfall kælivatnsfrá heildarsöluverðinu. Aðalstefnandi vísar til þess að í samkomulagi aðila frá 1992 sé vikið aðtilteknum skilgreiningum. Þannig sé meðsöluverði átt við söluverð, að frádregnum opinberum álögum, og að miða eigi viðhlutfall þess vatns sem á hverjum tíma komi frá hans svæði. Aðalstefnandi byggir á því aðeinungis eigi með réttu að draga frá afgjaldinu svonefnd opinber gjöld áður enreiknað sé út hver hluti gagnstefnanda sé af heitu söluvatni. Hann byggir á því að um sé að ræða gjald semaldrei hafi frá því að samið var um 10% hámarkið samkvæmt samkomulaginu frá árinu 1992 verið dregið frá, þ.e. áður en reiknaðhafi verið út afgjaldsgreiðslur til hans.Hann staðhæfir að hin nýja túlkun gagnstefnanda komi aðeins til af þvíað hann vilji ná fram lækkun á greiðslum sínum fyrir hið heita vatn. Aðalstefnandi byggir á því að ekki séum að ræða opinbert gjald, líkt og gagnstefnandi haldi fram. Þvert á móti sé um að ræða hluta söluverðssem gagnstefnandi krefji neytendur um vegna sölu á heitu vatni sem hann hafiáður keypt. Máli sínu til stuðnings vísar hann til gjaldskráa gagnstefnanda,sem og til laga og reglna um orku- og vatnsveitur og eftirlit með vatnsmælum. Aðöðru leyti segir hann að engar heimildir séu til sem vísi til þess að hiðsvokallaða fastagjald gagnstefnanda sé opinbert gjald. Aðalstefnandi vísar til þess að meðhinum nýju útreikningum sínum hafi gagnstefnandi enn fremur talið sig hafaheimild til að draga frá kælivatn, sem hann noti til að kæla heita vatnið semhann kaupi af honum áður en því sé hleypt til neytenda. Aðalstefnandi bendir á að samkvæmt lagaskyldusé gagnstefnanda skylt að afhenda heita vatnið til neytanda eigi heitar en semnemur 80°C, en svo hátti til að vatnið frá landi hans sé allt að 100°C. Hann byggir á því að í raun ráðist orkusalanaf því hversu mikla orku hið keypta vatn gefi, en með lýstum gjörðum getigagnstefnandi í raun selt miklu fleiri lítra en hann fái vegna hitastigsins ogþá með fyrrgreindri kælingu. Hann byggirá því og áréttar að ekkert í fyrrgreindum gerningum, gjaldskrám,réttarheimildum eða fyrri framkvæmd heimili að þessi háttur sé hafður á, þ.e.að dregið sé kælivatn frá söluverði heits vatns þegar notast sé við fyrrnefnda10% reglu samkvæmt samkomulaginu frá árinu 1992. Stefnandi byggir á því að útreikningsaðferðgagnstefnanda sé að þessu leyti í andstöðu við ákvæði samkomulagsins frá árinu 1992, enda sé þar kveðið á um að eingöngumegi draga frá opinber gjöld, en þar undir falli kælivatnið ekki, og þá ekkifrekar en hið fyrrnefnda fastagjald. Aðalstefnandi byggir á því aðgagnstefnandi hafi allt frá árinu 2011 haldið fast við fyrrgreinda útreikningasína og einhliða lækkun á afgjaldi sínu fyrir heita vatnið og hafi hann þvísíðan þá greitt samkvæmt þeim skilningi sínum.Hann byggir á því að með þessu móti hafi gagnstefnandi vangreitt fjárhæðsem nemur 20.216.973 krónum, sem sé aðalkrafa hans samkvæmt stefnu. Um frekari rökstuðning fyrir stefnukröfunnivísar hann til skýrra ákvæða í áðurröktum gerningum og áralangrar venjugagnstefnanda við útreikninga á árgjaldi afnotagjaldsins fyrir hið heitavatn. Aðalkrafa hans hljóði því umfullar efndir samkvæmt nefndum gerningum, en þar um vísar hann til gagna frágagnstefnanda, sbr. einkum bréfs framkvæmastjóra hans til lögmannsaðalstefnanda, sbr. dskj. nr. 25 og 33.Þar hafi greiðslurnar verið sundurliðaðar, m.a. varðandi fastagjaldið ogkælivatnið, og þeim skipt skilmerkilega niður eftir árum, á árabilinu 2008 til2013, allt að viðbættum 25,5% virðisaukaskatti.Og þar sem gagnstefnandi hafi neitað að falla frá hinni nýjuútreikningsaðferð sinni hafi hann ekki átt annan kost en að leita til dómstólatil að knýja á um réttar efndir.Að því er varðar varakröfu í aðalsökvísar aðalstefnandi til þess að eftir að fyrrgreindur ágreiningur kom upp áárinu 2011 hafi málsaðilar átt í samningaviðræðum. Hann hafi í þeim viðræðum umfram skyldu boðiðfram nokkra sanngjarna kosti til lausnar og þar á meðal boðist til að lækka fjárkröfusína í þá afgjaldsgreiðslu, sem varakrafa hans vísi til. Varakrafan sé þó byggð á eigin útreikningumgagnstefnanda, líkt og aðalkrafan, sbr. dskj. 18, 25, 27, 31 og 33, og því séekki um tölulegan ágreining að ræða. Um vaxtakröfuna segir aðalstefnandiað í fyrsta lagi krefjist hann dráttarvaxta af 6.291.016 krónum frá 01.01.2013,þ.e. frá þeim degi er honum varð ljóst að gagnstefnandi ætlaði sér ekki aðgreiða að fullu samkvæmt samningi aðila, og þá til 01.10.2013 eða degi eftir aðgagnstefnandi greiddi hlutagreiðslu af fjárhæð 2.321.098 krónur fyrir árið2013. Í öðru lagi krefjist hanndráttarvaxta að fjárhæð 20.216.937 krónur frá 01.10.2013, þ.e. frá þeim degisem síðasta greiðslan barst frá gagnstefnanda og síðan til greiðsludags. Að því er varðar varakröfuna krefjist hanndráttarvaxta frá 01.10.2013, þ.e. frá þeim degi sem síðasta innborgunin barstfrá gagnstefnanda.Um lagarök vísar aðalstefnandi tilmeginreglna kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga. Þá vísar hann til áðurrakinna stofnsamningaog samkomulags aðila, sbr. dskj. nr.3, 4 og 5. Jafnframt byggir hann ááralangri einhliða venju gagnstefnanda við útreikninga á afgjaldsgreiðslumfyrir hið heita vatn. Vaxtakröfur styður aðalstefnandi viðreglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001. Um málskostnað vísar hann til 1. mgr. 130.gr. laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, en um varnarþing vísar hann til 33.gr. sömu laga. Að auki vísaraðalstefnandi til orkulaga nr. 58, 1967 og laga um vatnsveitur sveitarfélaga nr.32, 2004.Aðalstefnandi byggir sýknukröfu sínaí gagnsök á því að ákvæði 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga eigi ekki við í máli þessu og þá ekki heldur aðrarógildingarheimildir laganna. Hann bendirá að 2. mgr. 36. gr. samningalaganna kveði á um að við mat samkvæmt 1. mgr.lagagreinarinnar beri að líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvikavið samningsgerðina og atvika sem síðar koma til. Aðalstefnandi byggir á því að með samkomulagi aðila árið 1992 hafi þeirsamið um síðar tilkomin atvik, og þá nákvæmlega þau sem gagnstefnandi beri núfyrir sig varðandi hækkun á gasolíuverði.Með samkomulaginu hafi veriðfarið að óskum gagnstefnanda, en tilefnið hafi verið miklar hækkanir á verðiolíu, og að því leyti hafi verið horft til framtíðar.Aðalstefnandi byggir á því að staðamálsaðila og enn fremur atvik við samningsgerðina hafi verið með þeim hætti aðgagnstefnandi hafi alfarið ráðið ferðinni sökum sérþekkingar sinnar, stærðar ogþeirrar áhættu að hann, þ.e. aðalstefnandi, yrði sviptur rétti sínum meðeignarnámi. Að þessu leyti vísar hanntil yfirlits gagnstefnanda um þá samninga sem í gildi séu í öðrum svipuðumtilvikum.Aðalstefnandi byggir á því aðsamkvæmt orðalagi 36. gr. samningalaganna eigi lagagreinin einungis við umsamninga á milli neytanda og lögaðila, en ekki milli tveggja lögaðila. Verði ekki á það fallist bendir hann á aðtúlka þurfi allar slíkar heimildir verulega þröngt, enda sé þá um undantekninguað ræða frá meginreglunni, sbr. að því leyti dóm Hæstaréttar í máli nr.155/2000. Aðalstefnandi byggir á því að verðifallist á kröfur gagnstefnanda í gagnsök leiði það til þess að hann verðiþvingaður til þess að selja heita vatnið á lægra verði en hann geti sætt sigvið. Að því leyti áréttar hann aðumræddir samningar séu ótímabundnir og því geti hann ekki losnað undan ákvæðumþeirra með uppsögn. Verði þetta rauninsé tekjuöflunarhæfi hans til framtíðar hætta búin, en hann geti þá m.a. ekkitekið vatnið til annarra nota, sem myndi afla honum hærri tekna og/eða sparaðhonum útgjöld umfram tekjur af vatnssölunni. Aðalstefnandi byggir á því að verðifallist á kröfur gagnstefnanda, þ.e. að lækka greiðslur umfram það sem áðurhafi verið samið um og þá þannig að hámarkið lækki niður fyrir 10% af söluvirðiaf heitu vatni, standi vilji hans til þess að vera heldur laus við viðskiptinvið gagnstefnda í stað þess að selja vatnið á svo lágu verði. Í því samhengi vísar aðalstefnandi til þessað hann hafi nýtt hið heita vatn á landsvæði sínu til eigin nota og tilhagsbóta fyrir eigin rekstur. Þar í mótigeti gagnstefnandi leitað annarra leiða til öflunar á heitu vatni.Aðalstefnandi byggir á því að verðifallist á kröfur í gagnsök sé það ígildi eignarnáms, en það stangist á við 72.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1994. Stefnandi byggir á því að samkvæmt skýruorðalagi stjórnarskrárgreinarinnar þurfi lagafyrirmæli til og jafnframt beri aðgreiða fullt verð fyrir sé einhver skyldaður til þess að láta eign sína afhendi.Aðalstefnandi byggir sýknukröfu sínaá því að gagnstefnandi hafi í raun ekki fært nein haldbær rök fyrir því aðvíkja eigi til hliðar ákvæðum í áðurröktum gerningum. Röksemdir gagnstefnanda byggist eingöngu ávinnuskjölum, álitum og leigusamningum, sem einhliða hafi verið aflað af honumsjálfum eða hann fengið hjá öðrum opinberum stofnunum. Hann andmælir því að á slíkum gögnum verðibyggt og þá ekki heldur matsgerð hinna dómkvöddum matsmanna, sem hann segir aðhafi tengsl við hagsmunaaðila tengda gagnstefnanda. Aðalstefnandi byggir á því að gerðasamninga beri að halda og að allt annað sé undantekning frá meginreglunni. Af þessu leiði að takmarka beri mjög réttaðila til þess að fá gerðar breytingar á samningum sem þeir sjálfir hafi tekistá hendur. Aðalstefnandi andmælir þeirrimálsástæðu gagnstefnanda sem órökstuddri að hann sé svo illa staddurfjárhagslega að hann geti ekki þegar til lengri tíma sé litið staðið undir þvíað greiða það afgjald, sem kveðið sé á um fyrrgreindum gerningum. Í öllu falli geti slík röksemdafærslagagnstefnanda ekki leitt til þeirrar niðurstöðu að hann verði þvingaður til aðfallast á breytingar umfram það sem aðilar hafi samið um á árinu 1992. Þá byggir hann á því að framlögð gögn sýniekki annað en að rekstrargrundvöllur gagnstefnanda sé í raun og veru sterkurþegar litið sé til ársreikninga. Aðalstefnandi andmælir þeirrimálsástæðu gagnstefnanda að gerningar aðila séu ógildir vegna þeirrasamkeppnisákvæða sem þar sé að finna.Hann bendir á að eitt ákvæði í samningi leiði ekki til þess að hann sé íheild sinni ógildur. Sé það raunin leiðislíkt til þess að það ákvæði, sem brjóti í bága við lög, sé ógilt eitt og sér,sbr. 2. mgr. 33. gr. samkeppnislaga nr. 44, 2005. Hann bendir jafnframt á að samningsákvæðiumræddra gerninga séu mun eldri en nefnd lagaákvæði. Aðalstefnandi byggir jafnframt á því að efrök gagnstefnanda standist að þessu leyti hefði það verið skylda hans aðtilkynna honum þar um með sannanlegum hætti, gera upp skuldir sínar og ganga aðsamningaborðinu að nýju í stað þess að reyna að fá dómstóla til að breytatilteknum verðákvæðum í gerningum málsaðila.Málsástæður og lagarök gagnstefnanda,Orkuveitu Húsavíkur ohf.Gagnstefnandi byggir aðal- ogvarakröfur sínar í gagnstefnu, um að víkja beri til hliðar ákvæði í samkomulagi málsaðila frá 29. desember1992, einkum á 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, sbr. lög nr. 11, 1986, sem og á öðrum ógildingaheimildumlaganna. Gagnstefnandi byggir á því aðframlögð gögn sýni að skilyrði fyrir kröfum hans séu uppfyllt og því séréttmætt að víkja til hliðar núverandi verðákvæðum í samningum aðila og breytaþeim til samræmis við dómkröfur hans.Vísar hann þar um sérstaklega til þess að ákvæði 36. gr. samningalagannataki til lögaðila ekki síður en til neytenda, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands ímáli nr. 2000:4074, enda séu þau viðmiðunaratriði sem tilgreind séu í 2. mgr.lagagreinarinnar, hvert um sig, nægjanleg réttlæting til beitingar hennar. Gagnstefnandi byggir á því aðmargnefndir gerningar málsaðila séu einkaréttarlegs eðlis, að þeir séótímabundnir og hafi staðið að meginefni til um langt skeið. Hann byggir á því að við gerð samningannahafi hann ekki haft færi á öðru en að leita til aðalstefnanda varðandi öflun áheitu vatni. Að öðrum kosti hefði hannstaðið frammi fyrir óréttlætanlegum kostnaði.Gagnstefnandi vísar til þess að hannsé almenningsveita, sem hafi samkvæmt lögum einkarétt á dreifingu heits vatns áveitusvæði sem skilgreint sé í 5. gr. reglugerðar nr. 1227, 2012 um OrkuveituHúsavíkur ohf. Hann beri þvístjórnsýslulegar og samfélagslegar skyldur gagnvart viðskiptavinum sínum, enenn fremur hafi hann almenna skyldu til að tryggja nægjanlegt magn af heituvatni á veitusvæðinu. Gagnstefnandi bendir á að það heitavatn sem hann hafi til ráðstöfunar á grundvelli samninga málsaðila sé á bilinu88-93% af öllu því heita vatni sem dreift sé á veitusvæði hans. Hann byggir á því að þessi aðstaða skapiaðalstefnanda yfirburðastöðu í samningssambandi þeirra og því sé staða þeirraójöfn. Hann sé í raun háðuraðalstefnanda um öflun á heitu vatni og það að hann hafi annast framkvæmdnúverandi samninga hafi ekkert vægi í máli þessu auk þess sem sú staðreynd séval aðalstefnanda. Gagnstefnandi byggir á því aðleigugjaldið eða afgjaldið sem hann greiðir fyrir þau réttindi sem hinirumþrættu samningar taki til sé óeðlilega hátt og ekki í samræmi við stærstahluta þeirra samninga um afnotarétt af heitu vatni sem þekktir séu. Hann byggir á því að í ljósi allrar forsögu,sem liggi að baki 44 ára samningum aðila, sé það þannig að afgjaldið sem hanngreiði fyrir heita vatnið sé bersýnilega ósanngjarnt. Hann bendir á að í upphafi hafiafgjaldsgreiðslurnar miðast við verð á gasolíu á Húsavík, sbr. 2. mgr. 4 gr. ístofnsamningi aðila frá árinu 1970. Afþessum sökum hafi afgjaldið fyrir afnotin af jarðhitaréttindunum breyst í taktvið verðið á olíunni. Verðhækkanir áolíu hafi orðið mjög miklar næstu árin eftir undirritun stofnsamningsins og íraun hafi þær orðið allt aðrar og meiri en á öðrum afurðum. Gagnstefnandi byggir á því að rúmumtuttugu og tveimur árum eftir undirritun stofnsamningsins hafi tekist samkomulag með forverum málsaðila, semberi skýr merki um að þær breytingar sem þá voru gerðar hafi ekki átt að leiðatil þess að greiðslur hans til aðalstefnanda lækkuðu í krónum. Orsök þess hafi fyrst og fremst verið sú aðviðmiðunin hafi verið ákvörðuð tæp 10% en ekki annað og lægra hlutfall. Í þessusambandi bendir hann á að hækkun gasolíuverðs frá árinu 1970 til ársins 2010hafi verið 3425%. Gagnstefnandi byggir á því aðfyrrgreind breyting, sem gerð var á stofnsamningi aðila með samkomulaginu frá árinu 1992, hafi ekkifalið í sér neina viðleitni aðalstefnanda til að færa leigugjaldið fyrirafnotin af jarðhitanum nær þeim viðmiðunum sem tíðkast hafi í sambærilegumsamningum. Hann vísar til þess að þegarnefnd breyting var gerð hefði hið eldra ákvæði olíuverðsviðmiðunarinnar þáþegar leitt það af sér að hlutfall söluverðsviðmiðunarinnar (þ.e. 10%) var þáþegar mjög hátt og miklum mun hærra en finna hefði mátt dæmi um í öðrumsambærilegum samningum á Íslandi fyrir leiguafnot af jarðhita. Hann byggir á því að það sé því augljóst hveósanngjarnt það sé að viðhalda slíkum verðákvæðum óbreyttum og andstætt góðumviðskiptavenjum. Gagnstefnandi byggir á því að tilþess verði að líta að skipting á þeim hagsmunum sem felist í þeim samningum semdómkröfur aðalstefnanda lúti að sé mjög ójöfn.Þannig leggi aðalstefnandi ekkert annað til en að veita gagnstefnandaaðgang að þeim hverum og borholum sem séu í eigu hans, en hann hafi engankostnað af framkvæmd samninganna. Því séöll aðstöðusköpun og umsýsla umræddra gerninga aðila, svo sem fullnusta þeirraog útréttingar, en einnig rekstur dreifikerfis á Hveravöllum og loks annarkostnaður af þeirri umsýslan, alfarið á herðum hans og hafi svo ætíðverið. Í þessu samhengi andmælirgagnstefnandi því að við samningsgerðina hafi aðalstefnandi verið viljalaustverkfæri. Hann byggir á því að aðalstefnandihefði að sjálfsögðu getað komið að samningu samningsákvæðanna, útreikningum ogsíðan allri framkvæmdinni.Gagnstefnandi byggir á því aðsamkvæmt þeim samningum sem aðrar hitaveitur í landinu hafi gert um afgjaldfyrir heitt vatn, sbr. m.a. áðurrakta matsskýrslu hinna dómkvöddu og óháðumatsmanna, séu til þekktar og viðurkenndar viðmiðanir um mat á þeim verðmætumsem felist í afnotarétti af jarðhita og þá helst vísitölutenging. Hann byggir á því að slík viðmið leiði tilmun lægri verðviðmiðunar en 10% af söluverði á heitu vatni. Við flutning vísaði hann um þetta atriði m.a.til skýrslu hinna dómkvöddu matsmanna, en hann byggir á því að þar sé um aðræða víðtæka og fræðilega nálgun, sem vísi til viðurkenndra viðmiðana þar semtekið hafi verið sérstakt tillit til ýmissa þekktra samninga um afnotarétt afjarðhitaréttindum. Niðurstöðurnar séuraktar í matsskýrslunni. Gagnstefnandi byggir á því aðsamkvæmt framansögðu staðfesti þekktir leigusamningar um afnotarétt af heituvatni að afgjaldið sé hefðbundið undir 1% og allt að 4% af söluverði. Hann bendir á að sérstaklega sé þetta verðbilalgengt í öllum stærri samningum þar sem leigutaki sé veitufyrirtæki undiropinberu eignarhaldi og njóti einkaréttar til hitaveiturekstrar. Hann staðhæfir að þeir gerningar sem séu tilumfjöllunar í þessu máli teljist til stærri samninga á þessu sviði, enda feliþeir í sér afnotarétt á talsvert miklu magni jarðhita. Gagnstefnandi bendir á aðrekstrareiningar hans, þ.e. hita-, vatns- og rafmagnsveita, séu aðskildar ísamræmi við lagaboð. Vegna þessa berihonum að reka hitaveitu sína óháð afkomu og rekstri annarra rekstrareininga ogþví verði sá rekstur að geta staðið undir sér á grundvelli eigin tekna oggjalda. Hann byggir á því að sé litiðtil lengri tíma og framlagðra gagna geti þessi rekstur hans vegna ónógrararðsemi ekki staðið undir því að greiða það afgjald sem felist í samningumaðila, en einnig vegna þeirra ákvæða í samningunum, sem hamli samkeppni, og ásama tíma greitt þann kostnað sem felist í þeim þjónustuskyldum að tryggjaíbúum og fyrirtækjum á veitusvæðinu heitt vatn með öllum tilheyrandi laga- ogreglugerðarskyldum, sbr. m.a. ákvæði laga nr. 32, 2004 um vatnsveitursveitarfélaga, 10. gr.samkeppnislaga nr. 44, 1925 með síðari breytingum, laganr. 57, 1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu og laga umneytendakaup nr. 48, 2003.Um aðalsök aðalstefnanda vísargagnstefnandi til þess að kröfugerðin lúti að því hvort Bláhvammur/Laufahlíðfalli undir samkomulag málsaðila frá 1992 og enn fremur hvort draga eigifastgjaldið frá söluverði í útreikningum og einnig hvort draga eigi hlutfallkælivatns frá söluverði við útreikninga afnotagjalds hans og þá þannig aðáðurrakin leiðréttingarkrafa hans sé röng að því leyti sem hún taki til þessaratilteknu þátta. Gagnstefnandi vísar tilþess að ágreiningur aðila sé einnig um það hvert sé innihald hugtaksins„söluverð“ í fyrrnefndum samningum.Gagnstefnandi áréttar fyrri andmælisín um að aðalstefnandi hafi nánast verið viljalaust verkfæri í höndum hans viðhina upphaflegu samningsgerð árið 1970 eða síðar við gerð samkomulagsins í lok árs 1992, og þá þannig að hann hafi einhliðasamið ákvæði þeirra, annast útreikninga og að þeir hafi alfarið verið gerðir aðfrumkvæði hans. Byggir hann á því aðaðalstefnanda hafi verið í lófa lagið að koma á úrvinnslu reikninga á hverjuári, enda hafi hann komið að málum frá upphafi.Hann byggir á því að aðstaðan sé þvert á móti sú að aðalstefnandi hafi íraun verið í yfirburðastöðu í samningssambandinu, enda hafi hann verið háðurhonum um öflun heita vatnsins um árabil.Gagnstefnandi byggir sýknukröfu sínaá því að með samkomulagi aðila fráárinu 1992 hafi aðalstefnendur fallist á að ákvæði þess giltu um það vatn semkæmi úr Reykjahverfi á hverjum tíma.Hafi samkomulagið og þar ámeðal sú verðviðmiðun sem þar var samið um, þ.e. 10% af söluvirði vatns, náðtil alls þess vatns sem kæmi frá Reykjahverfi hverju sinni. Hann byggir á því að þetta leiði beinlínis aforðanna hljóðan í mjög skýru ákvæði samkomulagsins,þar sem segir: „... þess hlutfalls vatnsúr Reykjahverfi sem á hverjum tíma kemur af svæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%...“ Hann byggir á því að ákvæðið svarimeð afar tæmandi hætti því atriði, að komi til þess að svæði aðalstefnandainnan Reykjahverfis stækkaði þannig að hlutfall vatnstöku úr landi í eigu hans„í Reykjahverfi“ hækkaði, þá gilti efni samkomulagsinsog svo það hámarksviðmið, sem þar hafði verið samið um. Hann byggir á því að bein tilvísun ákvæðisinsvísi til þess að við gerð samkomulagsinshafi hlutfall vatnstöku úr Reykjahverfi sem komið hafi úr landi í eiguaðalstefnanda, þ.e. 68,5%, staðfest að gert hafi verið ráð fyrir að umrætthlutfall gæti breyst til hækkunar eða lækkunar og þá til dæmis ef til þess kæmiað svæði aðalstefnanda í Reykjahverfi stækkaði og að sú stækkun leiddi til þessað hlutfalls vatnstöku af svæði hans hækkaði.Gagnstefnandi byggir á því að meðkaupum aðalstefnanda á landi Bláhvamms og Laufahlíðar hafi það gerst semnákvæmlega hafi verið mælt fyrir um í samkomulaginufrá árinu 1992. Þannig hafi sústækkun á svæði aðalstefnanda innan Reykjahverfis sem varð með fyrrnefndumkaupum leitt til þess að hlutfall vatnstöku af svæði hans hækkaði, enda hefðihann með kaupunum eignast þann hluta í Strútshver og Syðstahver sem hann átti ekki fyrir. Kaup aðalstefnanda hafi þannig leitt til þessað vatnstakan úr nefndum hverum stafaði öll af svæði hans og þannig hafihlutfall vatnstökunnar af svæði hans orðið 94%.Gagnstefnandi byggir á því að viðnefnd kaup aðalstefnanda á Bláhvammi og Laufahlíð árið 2002 hafi hann vitað umskyldur sínar samkvæmt samkomulaginufrá árinu 1992. Hann hafi því með fullrivitund um afleiðingar kaupanna fest kaup á jarðeignunum, en með því hafi hannsamþykkt að ákvæði samkomulagsinsgilti um vatnstöku á því svæði sem tilheyrði Bláhvammi og Laufahlíð. Gagnstefnandi byggir á því að engu skipti aðhann hafi ekki gert sambærilegt samkomulag við fyrri eigendur Bláhvamms ogLaufahlíðar, enda hafi aðalstefnanda við gerð samkomulagsins verið í lófa lagið að takmarka umfang þess viðþáverandi eignir hans í Reykjahverfi.Það hafi hann ekki gert heldur sé þvert á móti í samkomulaginu beinlínis vísað til orða sem taki af allan vafa um aðsvæði aðalstefnanda innan Reykjahverfis geti stækkað og að það geti leitt tilþess að hlutfall vatnstöku af svæði aðalstefnanda hækkaði. Að þessu sögðu andmælir gagnstefnandi alfariðmálatilbúnaði og andstæðri túlkun aðalstefnanda.Að því er varðar ágreining málsaðilaum hið svokallaða fastagjald byggir gagnstefnandi á því að það gjald tengist íengu söluverði á því vatni sem hann fái af svæði aðalstefnanda. Hann vísar til þess að tekjur hans í formifastagjalds séu tekjur af sölu hans á heitu vatni, en þar um vísar hann tilþess að um rekstur hans gildi ákvæði reglugerðar nr. 1227, 2012, sem sett hafiverið með stoð í orkulögum nr. 58, 1967, sbr. 82. gr. Hann bendir á að samkvæmt 7. mgr. 11. gr.reglugerðarinnar beri að greiða fastagjald samkvæmt gjaldskrá OrkuveituHúsavíkur, en það taki til afnota á mælitækjum, reglubundins álestrar ogfleira. Fastagjaldið sé því greiðsla viðskiptavinahans fyrir afnot af mælum og þeim kostnaði sem hljótist af þjónustu hans viðheitavatnsmæla viðskiptavina. Að þessuleyti vísar gagnstefnandi til eigin gjaldskrár, en þar komi fram aðfastagjaldið byggst á föstu krónugjaldi og hafi svo ætíð verið. Grundvöllur gjaldtökunnar í formi fastagjaldssé því allt annar en gildi um sölu á heitu vatni. Hann bendir á og áréttar að þetta sé ísamræmi við þá staðreynd að fastagjaldið sé ekki hluti af söluverði vatnsheldur opinber gjaldtaka vegna þjónustu sem byggist á heimild í reglugerð, entengist ekki sölutekjum sjálfs heita vatnsins.Gagnstefnandi bendir á að reglugerðarákvæðið áskilji að fastagjaldið sétilgreint í gjaldskrá fyrir heitt vatn.Þá taki gjaldskrár hans ekki gildi nema að fenginni staðfestinguatvinnuvegaráðherra og eftir birtingu í B-deild Stjórnartíðinda, sbr. 2. mgr.6. gr. reglugerðar nr. 1227, 2012, sbr. og 30. gr. orkulaga nr. 58, 1967. Gagnstefnandi byggir á því aðsamkvæmt ofangreindu sé um opinbera gjaldtöku að ræða sem sé háð samþykkistjórnvalda. Hann bendir á að sambærilegákvæði sé að finna í reglugerðum annarra hitaveitna í landinu sem hafi fengiðeinkarétt til reksturs hitaveitu á veitusvæðum sínum, líkt og hann. Hann vísar til þess að í sumum þessarareglugerða, t.d. í 16. gr. reglugerðar nr. 1192, 2002 um hitaveitu Húnaþingsvestra, sé sérstaklega kveðið á um að fastagjaldið eigi að innheimta þegarmælagrind hafi verið sett upp, óháð því hvenær vatnskaup hefjist. Og enn frekar til stuðnings því að fastagjaldsé opinbert gjald, eða um það fari eins og um opinber gjöld, bendir hann á aðsamkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32, 2004 um vatnsveitur sveitarfélaga beri aðgreiða fastagjald vegna vatnsmæla sem settir séu upp á grundvelli þeirralaga. Þá sé samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laganr. 32, 1994 veitt sérstök fjárnámsheimild til innheimtu á fastagjaldi en ætlamegi að slík heimild verði einnig í nýjum og fyrirhuguðum lögum um hitaveitur. Gagnstefnandi byggir á því að af nefndumlaga- og reglugerðarákvæðum megi glögglega sjá að afstaða löggjafans sé sú aðlíta á fastagjaldið sem opinbert gjald og að um innheimtu þess geti farið einsog um önnur opinber gjöld. Gagnstefnandi bendir á að í samkomulagi aðila frá árinu 1992 sésérstaklega kveðið á um að opinber gjöld komi til frádráttar söluverði viðútreikning á afnotagjaldi hans til aðalstefnanda. Byggir gagnstefnandi á því að vegna þessaberi að sýkna hann af kröfum aðalstefnanda, sem byggjast á því að honum beri aðinnifela fastagjald við útreikning afnotagjaldsins.Gagnstefnandi byggir á því að jafnvelþó svo að ekki yrði litið á fastagjaldið sem opinbert gjald sé alveg ljóst aðþað sé ekki hluti af söluverði hans á heitu vatni. Hann vísar til forsögu samningssambandsmálsaðila og efnisákvæða margnefndra gerninga, sem þeir hafi gert með sér áárunum 1970 og 1992, og byggir á því að það ferli feli í sér að hugtakiðsöluverð beri að túlka þröngt. Því takiþað einungis til þeirra tekna sem sannanlega komi af sölu vatns tilendurnotenda. Þá byggir hann og á því aðaðalstefnandi eigi ekki rétt til hlutdeildar í öðrum tekjum en raunverulegumsölutekjum og því ekki tekjum sem komi af því að mæla kostnað hans við að veitaþjónustu eða vegna kostnaðar sem falli til við að tryggja það að unnt sé aðselja heita vatnið og fá af því sölutekjur.Hann byggir jafnframt á því að fastagjaldið hafi verið dregið frá viðútreikninga á afnotagjaldinu til aðalstefnanda frá því að reyndi á 10% hámarkiðsamkvæmt samkomulaginu frá 1992, þ.e.árið 2007, og hafi aðalstefnandi ekki lagt fram nein sönnunargögn sem staðfestiannað. Gagnstefnandi andmælirsérstaklega þeirri málsástæðu aðalstefnanda að fastagjaldið hafi aldrei veriðdregið frá áður en reiknaðar hafi verið útgreiðslur til hans, enda sé það meðöllu ósannað af hans hálfu. Að því er varðar ágreining aðila umkælivatnið byggir gagnstefnandi á því að honum sé bæði rétt og skylt að dragaþað frá söluverði við útreikning á afnotagjaldi til aðalstefnanda. Hann andmælir andstæðum rökum aðalstefnandasem órökstuddum eða að þau séu á misskilningi byggð. Hann bendir á að í samkomulagi aðila frá árinu 1992 sé skýrt ákvæði um að miða skulivið „söluverð heits vatns sem á hverjumtíma kemur frá svæði Garðaræktarfélagsins“. Hann byggir á því að hiðumþrætta kælivatn komi ekki frá svæði aðalstefnanda, enda sé um að ræðaferskvatn sem eigi uppruna sinn að rekja í vatnsból Húsavíkur. Þá sé kalda vatnið leitt í gegnum sérstakanvarmaskipti við Orkustöðina á Húsavík í því skyni að heita vatnið, sem leitt séum aðskilda leiðslu frá landi aðalstefnanda, fari aðskilið í gegnumvarmaskiptinn og kælist þannig niður áður en heita vatnið fer um dreifikerfihitaveitunnar. Því blandist heita vatniðfrá aðalstefnanda alls ekki kalda vatninu heldur fari aðskilið í gegnumvarmaskiptinn. Og við það að leiða hiðkalda vatn að leiðslum með heitu vatni frá aðalstefnanda nái hitastig kaldavatnsins um 40-45°, en fari eftir það í yltjörn sunnan við Orkustöðina. Því sé kælivatnið afleiða af lýstu ferli enekki hluti af því heita vatni sem myndar tekjur, sem falli undir hugtakiðsöluverð í skilningi samkomulagsaðila frá árinu 1992. Af hálfu gagnstefnanda er því alfariðandmælt að hann geti með lýstum hætti selt mun fleiri lítra en hann fái fráaðalstefnanda, og áréttar hann að í raun eigi engin blöndun sér stað. Og jafnvel þó svo væri að hann hefðieinhverjar tekjur af eigin kælivatni megi ljóst vera að vegnakælingaraðferðarinnar sé það ekki vatn sem stafi af því vatni aðalstefnanda semgreitt sé fyrir í gegnum afgjaldið. Afþessum sökum sé fyllilega réttmætt að taka ekki hugsanlegar tekjur af kælivatniinn í söluverðsstofninn við útreikning á endurgjaldinu fyrir afnotaréttinn tilaðalstefnanda, enda sé slíkt beinlínis rangt.Gagnstefnandi vísar til þess aðsamkvæmt gjaldskrá hans sé ekki innheimt fyrir vatn þar sem hitastigið er lægraen 50°. Hann staðhæfir að hið umþrættakælivatn sé nær undantekningarlaust með mun lægra hitastig en 50° og því séfásinna að taka kælivatnið inn í söluvatnsgrunninn. Hann áréttar andmæli sín um að kælivatniðhafi aldrei í viðskiptasögu aðila verið dregið frá áður en greiðslur voruútreiknaðar. Þá hafi kælivatnið ogfastagjaldið engu máli skipt fyrr en eftir 2007, enda hafi afgjaldið tilstefnanda fram til þess tíma miðast við olíuverð. Varakröfu sína byggir gagnstefnandi áöllum sömu sjónarmiðum og rakið var hér að framan um aðalkröfu hans. Hann vísar til þess að verði einhver þátturendurgreiðslukröfu aðalstefnanda viðurkenndur, t.d. réttur hans til að dragafrá kælivatn eða fastagjald, þá felist í slíkri niðurstöðu að dómkröfur hanslækka. Þá byggir gagnstefnandi varakröfusína m.a. á yfirlýsingu aðalstefnanda um að 10% hámarksviðmiðið gildi einnigfyrir Bláhvamm og Laufahlíð. Þannig gerivarakrafa aðalstefnanda ráð fyrir aðviðurkenndur sé réttur hans til að fella vatnstöku úr holum úr landi Bláhvammsog Laufahlíðar undir 10% hámarksviðmið til samræmis við samkomulagið frá árinu 1992.Að öðru leyti andmælir gagnstefnandi öllum málsástæðum aðalstefnanda,sem fara í bága við áðurrakta málavaxtalýsingu og málsástæður hans. Um lagarök vísar gagnstefnandi tilorkulaga nr. 58, 1997, reglugerðar nr. 1227, 2012 um Orkuveitu Húsavíkur ohf.,laga nr. 32, 2004 um vatnsveitur sveitarfélaga, samkeppnislaga nr. 44, 1995 meðsíðari breytingum, laga nr. 29, 1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta oggjalda og stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, laga um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga nr. 7, 1936 með síðari breytingum, laga nr. 13, 2005 um stofnuneinkahlutafélags um Orkuveitu Húsavíkur, meginreglna stjórnsýsluréttar ogmeginreglna samninga- og kröfuréttar.Málskostnaðarkröfu sína, varðandi aðal- og varakröfur, byggirgagnstefnandi á 130. gr., sbr. 129. gr., laga um meðferð einkamála nr. 91,1991. V.Við aðalmeðferð málsins gaf aðilaskýrslu PállÓlafsson, framkvæmdastjóri aðalstefnanda.Þá gáfu vitnaskýrslur ÓlafurAtlason, fyrrverandi framkvæmdastjóri aðalstefnanda, svo og lögmaður hans,Elvar Örn Unnsteinsson hæstaréttarlögmaður.Einnig gáfu vitnaskýrslur fyrrverandi starfsmenn og stjórnarmenngagnstefnanda, þau Einar Njálsson, fyrrverandi bæjarstjóri Húsavíkurkaupstaðar,Bergur Elías Ágústsson, fyrrverandi stjórnarformaður, og Guðrún ErlaJónsdóttir, fyrrverandi framkvæmdastjóri.Þá gáfu skýrslur hinir dómkvöddu matsmenn, Pétur Stefánssonverkfræðingur og Sveinbjörn Björnsson eðlisfræðingur, og loks Ingvi Harðarson,hagfræðingur hjá Analytica. Aðalstefnandi, GarðræktarfélagReykhverfinga hf., var stofnað 17. febrúar 1904.Gagnstefnandi, OrkuveitaHúsavíkur ohf., er opinbert hlutafélag í eigu Norðurþings. Fyrirrennari félagsins var stofnaður árið2005 með heimild í lögum nr. 13, 2005.Samkvæmt 4. gr. laganna hefur félagið einkarétt til starfrækslu hita-,raf- og vatnsveitu á Húsavík, nú í sveitarfélaginu Norðurþingi, sbr. það semáður var rakið í kafla I.5. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr.reglugerðar nr. 1227, 2012 um gagnstefnanda, sbr. áður reglugerð nr. 647, 1995,sbr. lög nr. 13, 2005 og orkulög nr. 58, 1967, er tilgangur félagsins orkurannsóknir, vinnsla ogframleiðsla raforku, varma og vatns og hvers konar annarra auðlinda, dreifingog sala varma og vatns, uppbygging og rekstur fráveitukerfa ásamt hverri þeirristarfsemi annarri sem nýtt getur rannsóknir, þekkingu eða búnað félagsins, semog iðnþróun og nýsköpun af hverju tagi, ásamt annarri viðskipta- ogfjármálastarfsemi samkvæmt ákvörðun stjórnar hverju sinni. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 13,2005 setur stjórn gagnstefnanda gjaldskrá um verð á seldri orku og vatni tilnotenda í samræmi við ákvæði orkulaga nr. 58, 1967, en senda skal hana tilstaðfestingar atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra og hún birt í B-deildStjórnartíðinda. Öðlast gjaldskráin þágildi samkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 1227, 2012.Málsaðilar deila m.a. um hvert skuli vera leigugjald eða afgjald af heitu vatni frá Hveravöllum íReykjahverfi í Suður-Þingeyjarsýslu samkvæmt áðurröktum stofnsamningi umheitavatnsréttindi, sem þeir gerðu með sér þann 3. apríl 1970, og „samkomulagi“ þeirra í millum, dagsettu29. desember 1992. Fyrir liggurað á árinu 2002 eignaðist aðalstefnandi nágrannajarðirnar Bláhvamm og Laufahlíð í Reykjahverfi, ásamt hitaréttindum og öðrum hlunnindum. Með þessum kaupum varð aðalstefnandi eigandiað því vatni sem um getur ístofnsamningi, sem fyrri eigendur jarðanna gerðu við forveragagnstefnanda, dagsettum 2. apríl 1970. Með kaupunum jókst hlutur aðalstefnanda í þvíheita vatni sem fór úr Reykjahverfi til gagnstefnanda í 94%, en það hafði áðurverið 68,5%.Ákvæði áðurnefndrastofnsamninga eru allítarleg, en þeir eru ótímabundnir og óuppsegjanlegir. Efni þeirra var rakið að nokkru hér aðframan, sbr. kafla I.1. Með aðilum erágreiningur um túlkun á efni samninganna og þ. á m. um hvort ákvæði samkomulagsins frá árinu 1992 taki tilþess heita vatns sem kemur frá landi býlanna Bláhvamms og Laufahlíðar og einnigum hvort gagnstefnandi hafi með réttu haft heimild til að lækka einhliðaafgjaldsgreiðslur sínar til aðalstefnanda fyrir heita vatnið og þá með því aðdraga svokallað kælivatn og fastagjald frá í útreikningum allt frá árinu2008. Aðalstefnandi andmælirfrádrættinum og krefst í aðalsök, líkt og í gagnsök gagnstefnanda, fullraefnda. Ekki er tölulegur ágreiningur meðaðilum.Gagnstefnandi krefst þess í gagnsökað ákvæðum nefndra samninga, en þá einkum breytingarákvæði fyrrnefnds samkomulags frá árinu 1992, um greiðslurhans fyrir heita vatnið, verði vikið til hliðar að hluta til, sbr. aðal- ogvarakröfur hans, þar sem þau séu í dag bersýnilega ósanngjörn. Röksemdir gagnstefnanda eru áður raktar, enhann byggir á því að skilyrði ákvæða 36. gr. laga nr. 7, 1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 11, 1986, séu uppfyllt. Hann rökstyður kröfur sínar einkum með því aðhin upphaflega verðtenging afgjaldsins við verð gasolíu hafi vegna óhóflegrahækkana á olíu borið aðila langt af leið miðað við það sem þeir sömdu um viðundirritun stofnsamninganna vorið 1970.Enn fremur byggir hann á því að í raun hafi engin breyting orðið ágreiðslum hans með fyrrnefndu samkomulagií lok árs 1992. Hann bendir á aðfyrst hafi reynt á ákvæði samkomulagsinsárið 2007, en það er ágreiningslaust.Gagnstefnandi vísar máli sínu til stuðnings m.a. til áðurrakinnarmatsskýrslu hinna dómkvöddu matsmanna, en einnig bendir hann á önnur framlögðgögn, þar á meðal varðandi arðsemi og samninga annarra hitaveitna ílandinu. Fyrir liggur að grundvöllurinn aðhitaveiturekstri Húsavíkurbæjar árið 1970 var að bæjarstjórnin og nokkrirlandeigendur í Reykjahverfi í Suður-Þingeyjarsýslu höfðu þá um vorið samið umleigu og afnot af heitu vatni úr hverum í Reykjahverfi íSuður-Þingeyjarsýslu. Aðalsamningarnirvoru áðurgreindir stofnsamningar forvera gagnstefnanda, annars vegar viðaðalstefnanda og hins vegar við fyrrverandi eigendur lögbýlanna Laufahlíðar ogBláhvamms. Í ítarlegri og staðfestri skýrsludómkvaddra matsmanna er það álit látið í ljós að umræddir stofnsamningar hafi íöllum aðalatriðum verið hefðbundnir samningar um gjald fyrir „upptekið magn jarðhita“ úr orkulind eða orkugeymi. Þá hafi samningarnir að stofni til í sennverið „eðlilegir og sanngjarnir“ áþeim tíma sem þeir voru gerðir. Ískýrslunni segir að tenging afgjaldsins viðgasolíuverð hafi þó verið óvenjulegur viðmiðunargrundvöllur. Tekið er fram að sú skýring Ólafs Atlasonar,fyrrverandi framkvæmdastjóraaðalstefnanda, sem hann staðfesti einnig fyrir dómi, að „það hafi verið talineðlilegasta viðmiðunin á þeim tíma, enda meiri hlutihúsa þá kynturmeð olíu“, hafi ekki veriðóeðlileg miðað við aðstæður á þeim tíma. Íþví viðfangi benda matsmennirnir á að enginn hafi getað séð fyrirvið undirritun stofnsamninganna þá þróun sem fram undan var varðandi verðhækkanir olíu á heimsmarkaði né skyndilegarbreytingar í húshitunarmálum landsmanna. Í matsskýrslunni greina matsmennirnirfrá því að verð á gasolíu hafi þróast með óvæntum hætti næstu árin eftirundirritun stofnsamninganna. Hafi þarkomið til stríðsátök og óöld í Mið-Austurlöndum, fyrst árið 1973 og síðan árið1979. Hafi þetta ástand leitt af sérgríðarlegar hækkanir á gasolíu, en það hafi haft samsvarandi áhrif á verðþróunstofnsamninganna. Í skýrslunni segir aðolíuverðið hafi risið hæst á árunum upp úr 1980, en að síðan hafi það gengið í stórum bylgjum. Matsmennirnir árétta í skýrslu sinni aðfyrrgreint ástand á áttunda áratug síðustu aldar hafi haft bein áhrif á hráolíuverð á Íslandi og mikil áhrif á efnahagslíf og afkomu fjölmargra heimila. Vegna þessa hafistjórnvöld lagt gríðarlega áherslu á að draga úr notkun olíu sem orkugjafaheimila með hitaveituvæðingu og niðurgreiðslum á rafmagni til húshitunar. Þessi umbyltinghafi verið ör og að mestuum garð genginárið 1980. Þeir vísa og til þess að verð á niðurgreiddriraforku til húshitunar hafi lækkað um 30% á föstu verðlagi reiknað frá apríl970 til desember2014.Þeir segja að verð á olíuhafi á hinn bóginn hækkað um það bil þrefalt miðað við vísitölurtímabilsins og þó nær 3,5 falt miðað við innkaupsverð Rarik á olíu.Þeir benda á að þetta sýni glöggt hve verð á gasolíu hefur verið ónothæfur mælikvarði á almennaverðþróun á Íslandi allt frá fyrrnefndum umbrotatímum árið 1973. Það sé þvíekki tilviljun að hráolíuverð sé nær óþekkt sem mælikvarði á verðlagsbreytingar í samningum umjarðhitaréttindi hér á landi milli innlendraaðila. Þeir staðhæfa að enginnþeirra samninga sem þeir höfðu aðgang að hafi eftir árið 1970 notað olíuverðsem viðmiðun, en fyrir dómivar þó af þeirra hálfu vísað til þess að í samningi sem Hitaveita Suðurnesjagerði við Bandaríkjaher á Keflavíkurflugvelli hefði verið slíkt ákvæði. Þeirárétta að þessu sögðu að efni stofnsamningannafrá 2. og 3. apríl970 hafi verið eðlilegtog sanngjarnt á þeim tíma semþeir voru gerðir, en að verðtrygging þeirra við olíuverð hafi hins vegarbrugðist innan fárra ára sem viðmiðvið almenna þróun verðlags hér á landi.Fyrir dómi vísuðu matsmennirnir til þess að undanfarin misseri hefðiheimsmarkaðsverðið á olíu hins vegar lækkað nokkuð.Að ofangreindu sögðu er ímatsskýrslunni greint frá því að þeir hitaveitusamningar sem gerðir voru á árunum1977 og 1978 hafi tekið mið af orkuverði Hitaveitu Reykjavíkur og Norðurorku,en að auki hafi einn samningur frá 1980 miðast við kýrverð. Á níunda áratugnumhafi þrír samningar notaðlánskjaravísitölu til verðtryggingar, en eftir 1990 hafi viðmiðunin í fjórtán samningum annaðhvort verið byggingarvísitala eða neysluvísitala.Matsmennirnir segja að hinn almenni markaður fyrir jarðhita á Íslandi miðisamkvæmt þessu verðlagsbreytingar nú nær alfarið við innlendar vísitölur; lánskjaravísitölu, vísitölu neysluverðs eða byggingarvísitölu.Niðurstöður matsmannanna eru áðurraktar, sbr. kafla III hér að framan, en eins og áður sagði er skýrsla þeirraítarleg, en fyrir gerð hennar virðist ekki hafa verið gerð heildstæð úttekt ájarðhitamarkaðnum hér á landi. Í umfjöllun sinni vísa matsmennirnirm.a. til þess að aðrir samningar sem þeim auðnaðist að afla þar sem erusambærilegar aðstæður við Hveravelli,þ.e. með vatni úr sjálfrennandi hverum, hafi verið fáir, en einnig smáir og nokkuð misvísandi. Í niðurstöðu sinni um hvert séeðlilegt og sanngjarnt verð þess jarðhita sem nýttur er af gagnstefnanda í Reykjahverfi, með hliðsjón af almennuverði fyrir afnot jarðhita á Norður- og Austurlandi,og þá miðað við núverandi form afnota sem samkomulagiðfrá árinu 1992 byggist á, þ.e. leigugjald greitt miðað við hlutfall af söluverði vatns hjá gagnstefnanda, vísa þeir til þess aðheitt vatn úr hverum sé verðmætauðlind þar sem aðstaða er til að nýta það til verðmætasköpunar eða markaður er fyrir hendi innan seilingar. Þeir vísa til þess að í samningummilli eiganda réttindanna annarsvegar og hinna sem hafa yfir að ráða þekkingu,fjármagni og markaði til aðnýta hana sé viðfangsefnið almenntþað að meta hvað sé sanngjörn og eðlileg skiptingarðsins af auðlindinni. Þeir segja að við þessarispurningu sé í raun ekkert einhlítt svar annað en það sem markaðurinn mótar í frjálsum samningum við óháðar aðstæður.Fyrir dómi greindu matsmennirnir fráþví að þær tölulegu niðurstöður sem fram koma í matsskýrslu þeirra, sbr. þaðsem hér að framan var rakið, væru byggðar á hreinum útreikningi að gefnum nánartilgreindum forsendum.Í umræddu samkomulagi, sem málsaðilar gerðu með sér í lok árs 1992, er m.a.kveðið á um túlkun á ákvæðum stofnsamnings þeirra frá 3. apríl 1970, þ. á m.varðandi hugtakið söluverð. Þá er þar sérstaklega vikið að því afgjaldi semgagnstefnandi greiðir fyrir það heita vatn sem hann fær frá aðalstefnanda. Þannig er ákvæði 4. gr. stofnsamningsins,þar sem kveðið er á um greiðslur fyrir vatnið og að verðviðmiðið sé verð ágasolíu, samkvæmt orðanna hljóðan fellt út.Hið nýja verðákvæði vísar þannig til stofnsamningsins, en þar um segirnánar: „… að greiðsla fyrir afnot af öllusjálfrennandi vatni samkvæmt samningnum, svoog fyrir nefnd 10% þess viðbótarvatns, sem Garðræktarfélagið fær vegnaborana og lætur hitaveitunni í té,skuli vera, að hámarki 10% af söluverði vatns hjá Hitaveitu Húsavíkur.... Ef útreikningur á árlegri greiðslu skv.fyrri viðmiðun er lægri en sem nemur áður greindum 10% skal fyrri viðmiðun gilda, en að viðbættu 0,6% af söluverðivatns hjá Hitaveitu Húsavíkur, þóþannig að hámarksgreiðsla verði aldrei hærri en 10%.“Með nefndu samkomulagi aðila, sem tók gildi 1.janúar 1993, er auk greindra verðákvæða kveðið á um að forveri gagnstefnandafái rýmri heimildir en áður til að selja heita vatnið til notenda. Segir þannig að hann hafi heimild til aðselja heita vatnið til sundlaugar Húsavíkurkaupstaðar, til hvers konarheimilisnotkunar og að auki til allrar almennrar notkunar í atvinnurekstri. Þá segir í samkomulaginu að komi til þess að vatnverði tekið til veitunnar utan hitasvæðis í Reykjahverfi, eða boraðarviðbótarholur til vatnsöflunar í Reykjahverfi, verði verðákvæðin tekin tilendurskoðunar. Loks segir íniðurlagi samkomulagsins að meðundirritun sinni hafi málsaðilar leyst þann ágreining sem verið hafi með þeimum túlkun á stofnsamningi þeirra frá 3. apríl 1970.Af vættiEinars Njálssonar, fyrrverandi bæjarstjóra Húsavíkur, Elvars Unnsteinssonar,þáverandi lögmanns aðalstefnanda, og Ólafs Atlasonar, fyrrverandiframkvæmdastjóra aðalstefnanda, verður ráðið að frumkvæðið að gerð samkomulagsins hafi komið frábæjarstjórn Húsavíkur og að tilefnið hafi aðallega verið tvíþætt, eins og efniþess ber með sér. Þannig hafi áðurgreindverðþróun og hækkun olíuverðs, en einnig óskir aðalstefnanda um víðtækarinýtingarheimildir á heita vatninu, ráðið þar mestu um. Elvar kvað gagnstefnanda hafa lagt áherslu áað tryggt yrði til framtíðar að afgjaldið fyrir heita vatnið hækkaði ekki stöðugtmeð hækkandi olíuverði þar sem það hefði hugsanlega getað leitt til þess aðhitaveitan yrði órekstrarhæf. Bar hannað fallist hefði verið á þetta sjónarmið gagnstefnanda og því hefði í samkomulaginu verið kveðið á um einskonar tryggingu fyrir því að afgjaldsverðið hækkaði ekki endalaust. Hann sagðiað aðalstefnandi hefði haft aðgang að mælingum gagnstefnanda á heita vatninu,sbr. ákvæði 4. gr. stofnsamnings aðila frá 1970. Einar sagði að fyrir gerð samkomulagsinshefði verið ágreiningur um nýtingarheimildir hitaveitunnar og bar að 0,6%hækkunin hefði komið til þegar aðalstefnandi hefði samþykkt víðtækari heimildirog þá ekki síst til atvinnurekstrar. Þábar hann að hækkun afgjaldsins vegna hækkunar á olíuverði hefði lengi veriðþyrnir í augum bæjarstjórnar Húsavíkur, en að þar á móti hefði ákvæðistofnsamningsins verið skýrt og óumdeilt.Afgjaldsverðið hefði hins vegar verið íþyngjandi fyrirhitaveitureksturinn, en hann sagði að það hefði verið markmið bæjarstjórnarinnarað selja heita vatnið til notenda á hagstæðu verði. Vegna þess hefði vilji gagnstefnanda staðiðtil þess að breyta verðtryggingarákvæði stofnsamningsins, en að ekki hefðiorðið af því. Einar staðfesti að með undirritun samkomulagsins hefði ágreiningur aðila um efni stofnsamningsins frá3. apríl að öðru leyti verið úr sögunni.Þá skýrði Einar frá því að tilefni samningaviðræðna sem fram fóru ámilli málsaðila vorið 1998 hefði helst komið til af því að þá hafði verið lögðný aðveituæð frá Hveravöllum sem skilað hafi vatninu 120°C heitu að orkustöðvið Húsavík. Hefðu verið uppi áform hjábæjarstjórninni að nýta umframhitann til rafmagnsframleiðslu, sbr. kafla I.2 hér að framan. Hann sagði að vegna þess hefði verið leitaðhófanna um gerð nýs samnings við aðalstefnanda og bar, líkt og ElvarUnnsteinsson, að samhliða hefðu verið viðræður um nýtt viðmið tilverðtryggingar í stað olíuverðsins og þá helst vísitölutengingu, en að ekkihefði orðið af því. Einar kvaðst ekkiminnast þess að afgjaldsgreiðslurnar fyrir heita vatnið hefðu á þessum tímaverið úr takti við önnur þekkt viðmið. Bergur Elías Ágústsson, fyrrverandistjórnarformaður gagnstefnanda, bar fyrir dómi að viðræður við fyrirsvarsmennaðalstefnanda hefðu hafist á ný eftir efnahagshrunið hér á landi, en í raunekki af alvöru fyrr en á árinu 2011.Hann sagði að á nefndu tímabili hefðu málefni gagnstefnanda almenntverið til skoðunar og þar á meðal hitaveitureksturinn vegna ónógrararðsemi. Hann sagði að málefnið hefði áheildina litið verið stærra og umfangsmeira en hitaveitureksturinn, en bar aðáhugi hefði verið fyrir því að taka upp efni stofnsamnings málsaðila og þá umafgjaldsgreiðslurnar fyrir heita vatnið. Við mat á þvíhvort ósanngjarnt sé, eða andstætt góðri viðskiptavenju, af hálfu gagnstefnandaað bera fyrir sig samningsákvæði áðurnefndra gerninga, ber að líta til fjögurraatriða, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr. 7, 1936.Af hálfugagnstefnanda er ekki á því byggt að ákvæði stofnsamninganna frá árinu 1970 umafgjaldið fyrir afnot af heitu vatni frá jörðum hans í Reykjahverfi hafi í upphafi verið ósanngjarnt. Að því er varðar stöðu málsaðila viðsamningsgerðina eða síðar við gerð samkomulagsinsárið 1992 liggur ekki annað fyrir, sbr. m.a. frásögn Ólafs Atlasonar og ElvarsUnnsteinssonar fyrir dómi, en að gagnkvæmur áhugi hafi verið á því hjá aðilumað nýta jarðhitann í landi aðalstefnanda og koma á rekstri hitaveitu áHúsavík. Verður ekki séð að sérstaktójafnræði hafi verið með aðilum við gerð gerninganna, sem gæti leitt til þessað þeir yrðu taldir ósanngjarnir.Að því ervarðar atvik við samningsgerðina og þá sérstaklega vegna þess samkomulags, sem málsaðilar gerðu meðsér í lok árs 1992, svo og atvik sem síðar komu til hefur hér að framan veriðvikið að tilefni og tilurð þess. Erþannig ágreiningslaust að þar réð helst áhugi gagnstefnanda á að fá frekarinýtingarheimildir fyrir það heita vatn, sem hann keypti af aðalstefnanda, svoog það að veruleg og ófyrirsjáanleg hækkun hafði orðið á afgjaldinu vegnatengingar þess við olíu og verulegra hækkana á heimsmarkaði fyrir olíu. Er þessu skilmerkilega lýst í matsskýrsluhinna dómkvöddu matsmanna og í skýrslum þeirra hér fyrir dómi. Kemur þar m.a. fram að á fyrsta áratugnumeftir gerð þeirra stofnsamninga sem hér um ræðir hafi lýst þróun leitt til þessað olíuverð varð ónothæfur mælikvarði á almenna verðþróun á Íslandi allt fráfyrrnefndum umbrotatímum árið 1973.Gagnstefnandi reisir einkum kröfur sínar og málsástæður á hinusíðargreinda atriði, eins og hér að framan hefur verið rakið. Aðalstefnandi andmælir þeim málatilbúnaði.Umrætt samkomulag málsaðila frá árinu 1992 er íraun viðbótarsamningur við stofnsamninginn frá 3. apríl 1970. Að mati dómsins er verðákvæði samkomulagsins byggt á talsvert öðrumgrunni en áður hafði gilt. Þannig ersett „þak“ á afgjaldið fyrir heitavatnið miðað við stofnsamninginn. Að áliti dómsins verður að miða við aðmálsaðilar hafi báðir þekkt til allrar forsögunnar, en einnig gert sér ljósagrein fyrir áhættu til framtíðar og þar með þeim forsendum sem að baki lágu erþeir rituðu undir samkomulagið. Þá var samkomulagiðgert við aðrar aðstæður, en af málatilbúnaði aðila og skýrslum fyrir dómiverður og ráðið að olíuverð hafi verið nokkuð stöðugt um árabil eftir gerð þess. Þannigmun fyrst hafa reynt á umrætt „þak“ á árinu2007, en fyrir liggur að á allra síðustu árum hefur olíuverð lækkað allnokkuð,eftir að það hafði hækkað í kjölfar efnahagshrunsins. Að áliti dómsins liggur ekki annað fyrir en að efni samkomulagsins, að því er varðaði auknarnýtingarheimildir og umrætt „hámarksþak“ á afgjaldinu,hafi verið í fullu samræmi við vilja þeirra sem það gerðu. Er í því viðfangi til þess að líta að íniðurlagi þess lýsa þeir því yfir aðallur fyrri ágreiningur sé úr sögunni. Aðofangreindu virtu ræður að mati dómsins ekki úrslitum samanburður við aðrahitaveitusamninga hér á landi. Að ölluofangreindu virtu og í ljósi meginreglunnar um að samninga skuli efna hefurgagnstefnandi að áliti dómsins ekki sýnt nægilega fram á að fullnægt séskilyrðum 36. gr. laga nr. 7, 1936 til þess að víkja til hliðar að einhverjueða öllu leyti skuldbindingum samkvæmt því verðákvæði sem kveðið er á um í samkomulagi málsaðila frá 29. desember1992 um afnotarétt á heitu vatni og samhliða ákvæði 1. mgr. 3. gr ístofnsamningi þeirra frá 2. apríl 1970 vegna hitaveituréttinda hans í landijarðanna Laufahlíðar og Bláhvamms, eins og hann krefst í gagnstefnu, þ.e. að leigugjaldið eða afgjaldið sé eftiratvikum greitt miðað við hlutfallaf söluverði vatns hjá gagnstefnanda. Felur þessi skuldbinding, sem málsaðilarsömdu um eftir áratuga farsælt viðskiptasamband, og þá ekki ákvæði í nefndumgerningum um að gagnstefnandi selji ekki samkeppnisaðilum aðalstefnanda heittvatn í ljósi viðtækrar nýtingarheimilda gagnstefnanda, að mati dómsins ekki ísér slíka takmörkun að það breyti þessari niðurstöðu. Er til þess að líta að gagnstefnandi starfarsjálfur í skjóli opinbers einkaleyfis. Verður heldur ekki séð að reynt hafi ánefnd takmörkunarákvæði í samskiptum aðila, en samkvæmt 7. gr. stofnsamningsinsfrá árinu 1970 ber að leita eftir samþykki stjórnar aðalstefnanda, standi tilað láta reyna á þau. Þá er að matidómsins ósannað að virtum framlögðum gögnum, vætti Bergs Elíasar Ágústssonar ogandmælum aðalstefnanda, að arðsemin í hitaveiturekstri gagnstefnanda hafiaðeins vegna afgjaldsins til aðalstefnanda verið talsvert lægri enalmenningsveitum er að hámarki heimil samkvæmt 32. gr. orkulaga nr. 58, 1967 ogað það eigi að leiða til þess að nú teljist bersýnilega ósanngjarnt af hálfuaðalstefnanda að bera fyrir sig verðákvæðið í samkomulagi aðila frá árinu 1992.Þau önnur rök sem gagnstefnandi teflir fram, þ. á m. að hann hafi í raunekki haft aðra kosti en að semja við aðalstefnanda um hitaveituréttindin, nægjaað mati dómsins heldur ekki, í ljósi atvika máls og andmælum aðalstefnanda, tilþess að fá verðákvæðinu vikið til hliðar, og þá að virti fyrrgreindrimeginreglu um að samninga skuli efna. Verður aðalstefnandi því sýknaður afkröfum gagnstefnanda í gagnsök.Aðalstefnandireisir fjárkröfur sínar í aðalsök einkum á því að þrátt fyrir kaup hans ájörðunum Laufahlíð og Bláhvammi í Reykjahverfi árið 2002 falli ákvæðistofnsamnings, sem fyrri eigendur jarðanna gerðu við gagnstefnanda, þann 2.apríl 1970, ekki undir það samkomulagsem hann gerði við gagnstefnanda, þann 29. desember 1992. Og af þessum sökum hafi einhliða lækkungagnstefnanda á afgjaldsgreiðslum fjögur ár afturí tímann, að því marki sem greiðslurnar voru hærri en hámarksþakið, verið óréttmæt.Ágreiningslauster að með kaupum sínum á nefndum jörðum gekk aðalstefnandi inn í þaðréttarsamband sem fyrri eigendur þeirra höfðu samið um við gagnstefnandasamkvæmt stofnsamningi þeirra frá 2. apríl 1970. Liggur fyrir að með þessum kaupum varðaðalstefnandi að fullu eigandi að Strútshver og Syðstahver, en fyrir átti hannhelmingshlut. Eftir kaupin var þvíhlutfall vatnstökunnar af svæði hans 94%, en það hafði áður verið 68,5%. Ákvæði samkomulagsins frá árinu 1992 varðarm.a. breytingu á verðákvæði stofnsamnings aðalstefnanda og gagnstefnanda frá 3.apríl 1970, en eins og fyrr var rakið var með því fellt brott ákvæði 4. gr. aðþví er varðaði tengingu við gasolíu. Íþess stað var miðað við tiltekið hlutfall af söluverði hjá hitaveitunni aðgefnum tilteknum forsendum og þá þannig:„... þess hlutfalls vatns úrReykjahverfi sem á hverjum tíma kemur af svæði Garðræktarfélagsins, nú 68,5%.“ Þásegir enn fremur í samkomulaginu: „Komitil þess að vatn verði tekið til veitunnar utan hitaveitusvæðisins íReykjahverfi eða boraðar viðbótarholur til vatnsöflunar í Reykjahverfi verðurþetta hlutfall tekið til endurskoðunar.“ Óumdeilt erað aðstæður leiddu til þess að umrædd breyting á afgjaldsgreiðslumgagnstefnanda kom fyrst til framkvæmda á árinu 2007.Reykjahverfier syðsti hluti sveitarfélagsins Norðurþings, en var áður sérstaktsveitarfélag, Reykjahreppur, á árabilinu 1933 til 2002. Lögbýli aðalstefnanda, Hveravellir ogjarðirnar Bláhvammur og Laufahlíð tilheyrðu áður fyrr Reykjahreppi. Að matidómsins eru ofangreind samningsákvæði skýr og ótvíræð. Verður því fallist á röksemdir gagnstefnandaum að sú breyting sem gerð var með samkomulaginu1992 um afgjaldsgreiðslurnar taki einnig til heita vatnsins, sem kemur frálandsvæði nefndra jarða, Bláhvamms og Laufahlíðar. Málsástæðum og kröfum aðalstefnanda að þessuleyti er því hafnað. Ber því að sýknagagnstefnanda að þessu leyti. Krafa aðalstefnandaí aðalsök byggist einnig á því að gagnstefnanda hafi verið óheimilt að dragahlutfall kælivatns frá heildarsöluverði heita vatnsins. Er þannig ágreiningur með málsaðilum um hvortdraga beri kælivatnið frá söluverði heits vatns áður en afgjaldið er reiknað.Samkvæmt gögnum er það heita vatnið semgagnstefnandi kaupir af aðalstefnanda og kemur frá landsvæði hans íReykjahverfi yfir 100°C þegarþað kemur að orkustöð nærri Húsavík.Vatnið er eftir það kælt í varmaskipti með köldu vatni niður í 80°C. Kælivatnið,sem hitnar upp í 23°C, er nýtt að hluta í fiskeldi, en því er að mestufargað í tjarnir í nágrenniorkustöðvarinnar. Er þessu ferli nánar lýst í matsskýrslu hinna dómkvöddumatsmanna, en einnig í kafla I. 2 hér að framan.Í samkomulagi aðila frá árinu1992 er kveðið á um að miða skuli við „söluverðheits vatns sem á hverjum tíma kemur frá svæði Garðræktarfélagsins“. Samkvæmt matsskýrslunni, sem er ísamræmi við önnur gögn, kemur umrætt kælivatn ekki frá landsvæði aðalstefnandaí Reykjahverfi heldur á það uppruna sinn að rekja í vatnsból Húsavíkur. Þá blandast kælivatnið ekki heita vatninu viðvarmaskiptin. Að þessu sögðu, en að öðruleyti með vísan til röksemda gagnstefnanda, verður ekki fallist á meðaðalstefnanda að kælivatnið falli undir hugtakið söluafurð í skilningisamkomulags aðila frá árinu 1992. Verðurgagnstefnandi því sýknaður af kröfu aðalstefnanda í aðalsök að þessu leyti.Stefnukrafaaðalstefnanda í aðalsök byggist loks á því að gagnstefnanda hafi verið óheimiltað draga svonefnt fast gjald frá heildarsöluverði heita vatnsins. Er þannig ágreiningur með málsaðilum um hvortað draga eigi kælivatnið frá söluverði heita vatnsins áður en afgjaldið er reiknað.Í margnefndu samkomulagi málsaðila frá árinu 1992segir m.a. að þeir hafi verið sammála um tilteknar skilgreiningar og þar ámeðal að: „Með söluverði er hér átt við söluverð að frádregnum opinberum gjöldum.“ Hér að framanhefur verið vikið að þeim réttarheimildum sem um gagnstefnanda gilda og þar meðum starfsemi hans, en einnig liggja fyrir í málinu gjaldskrár hans.Samkvæmt 5. gr. laga nr. 13,2005 um Orkuveitu Húsavíkur setur stjórn félagsins gjaldskrá um verð á seldriorku og vatni til notenda í samræmi við m.a. ákvæði orkulaga nr. 58, 1967. Þá er kveðið á um að gagnstefnandi sendigjaldskrána til staðfestingar atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra og að birtaeigi hana í B-deild Stjórnartíðinda þannig að hún öðlist gildi, sbr. nú 6. gr. reglugerðarnr. 1227, 2012. Samkvæmt 79. gr. orkulaga má taka öll gjöld samkvæmt þeim ogreglugerðum og gjaldskrám settum samkvæmt þeim lögtaki á kostnað gjaldanda ogstöðva afhendingu hitaorku ef ekki er staðið í skilum á settum gjalddaga. Í reglugerð um gagnstefnanda nr.1227, 2012, sbr. II. kafla og 21. gr., eru m.a. ítarleg ákvæði um uppgjör orku,álestur og uppgjörs- og áætlunarreikninga.Segir þar m.a. að notendur hjá gagnstefnanda greiði orkukaup sínsamkvæmt gildandi gjaldskrá á hverjum tíma.Enn fremur eru ákvæði um stöðvun orkuafhendingar vegna vanefnda notenda.Í III. kafla reglugerðarinnar, 9-10. gr., eru almenn ákvæði um tengingareinstakra húseigna við hitaveitukerfið, svokallaðar húsveitur og heimæðar. Þá er í 11. gr. kveðið á um að gagnstefnandisetji upp nauðsynleg mælitæki hjá notendum og sjái um viðhald þeirra á sinnkostnað, en enn fremur segir í 7. mgr. greinarinnar: „Notandigreiðir fastagjald skv. gjaldskrá OH á hverjum tíma. Fastagjald tekur tilafnota mælitækja, reglubundinna álestra o.fl.“Loks segir í 27.gr. reglugerðarinnar að öll gjöld samkvæmt henni svo og gjaldskrá sem sett ersamkvæmt henni skulu hafa beint aðfararhæfi samkvæmt 10. tl. l. mgr. 1. gr.laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 79. gr. laga nr. 58/1967.Í núgildandi gjaldskrá gagnstefnanda er tiltekið verð fyriralmenna notkun, fast gjald, iðnaðarvatn, annað og fyrir heimlagnir. Að því er varðar verð fyrir heitt vatn erverð fyrir notkun sundurliðað í tvo flokka, annars vegar svokallað vatnsverð oghins vegar fast gjald. Að ofangreindu virtu er fallist á með gagnstefnanda aðhið umþrætta fasta gjald sé greiðsla notenda hans fyrir afnot af mælum og þeimkostnaði sem hljótist af þjónustu hans við heitavatnsmæla. Þannig sé grundvöllur þessarar gjaldtöku aföðrum toga en gildir um sölu á heita vatninu og eigi því að koma til frádráttarvið útreikning á afgjaldi hans til aðalstefnanda, sbr. samkomulag aðila frá árinu 1992.Að þessu sögðu og með vísan til röksemda gagnstefnandaverður því fallist á að í raun sé um opinbera gjaldtöku að ræða, sem sé háðsamþykki stjórnvalda. Verðurgagnstefnandi því sýknaður af kröfum aðalstefnanda í aðalsök að þessu leyti.Eftir þessummálsúrslitum og með hliðsjón af 2. ml. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferðeinkamála nr. 91, 1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum.Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð:Gagnstefnandi, Orkuveita Húsavíkur ohf., er sýkn af kröfum aðalstefnanda,Garðræktarfélags Reykhverfinga hf., í aðalsök.Aðalstefnandi er sýkn af kröfumgagnstefnanda í gagnsök.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 796/2017
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Benedikt Bogason og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 15. desember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 13. desember 2017 þar sem staðfestvar ákvörðun sóknaraðila 8. sama mánaðar um að varnaraðili sætti nánartilgreindu nálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninu verði markaðurskemmri tími. Þá krefst hann þóknunar til handa skipuðum verjanda sínum. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Svo sem rakið er í hinum kærða úrskurði sættivarnaraðili brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart brotaþola í fjórarvikur með ákvörðun sóknaraðila 13. október 2017. Var sú ákvörðun staðfest meðúrskurði héraðsdóms 18. sama mánaðar og dómi Hæstaréttar 23. þess mánaðar ímáli nr. 663/2017. Með ákvörðun sóknaraðila 10. nóvember 2017 var varnaraðilaáfram gert að sæta brottvísun af heimili og nálgunarbanni gagnvart brotaþola ífjórar vikur. Kröfu um staðfestingu þeirrar ákvörðunar var hafnað með úrskurðihéraðsdóms 16. sama mánaðar, en sú krafa var tekin til greina með dómiréttarins 21. þess mánaðar í máli nr. 725/2017. Í nefndum dómum réttarins sagðiað varnaraðili væri eftir gögnum málsins undir rökstuddum grun um að hafa beittbrotaþola líkamlegu ofbeldi þannig að varðaði við 1. mgr. 217. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Slíkt brot varðar fangelsi allt að sex mánuðum ogallt að einu ári ef háttsemin er sérstaklega vítaverð.Samkvæmt a. lið 4. gr. laga nr. 85/2011 er heimiltað beita nálgunarbanni ef rökstuddur grunur leikur á að sakborningur hafiframið refsivert brot eða raskað á annan hátt friði brotaþola. Samkvæmtframansögðu er fullnægt þessu skilyrði til að varnaraðila verði gert að sætanálgunarbanni. Þá er til þess að líta að ætluð brot varnaraðila eru gróf og náyfir langt tímabil og verður því ekki talið sennilegt að friðhelgi brotaþolaverði vernduð með öðru og vægara móti, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 85/2011.Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður aðmeðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr.85/2011.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila, ArnarsKormáks Friðrikssonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstaréttir, 186.000 krónur,greiðist úr ríkissjóði.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 13. desember2017Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun lögreglustjóra, dags. 8. desember 2017, um að X, kt. [...], skuli sætanálgunarbanni skv. a. og b. lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili í 3 mánuði, þannig að lagt verði bann við því að hannkomi á eða í námunda við lögheimili A, kt. [...], að [...] í Reykjavík á svæðisem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bannvið því að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig ísamband við hana með síma, í gegnum samfélagsmiðla eða með öðrum hætti.Ígreinargerð lögreglustjóra kemur fram að þann 18. október sl. hafi ákvörðunlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um nálgunarbann og brottvísun kærða afheimili verið staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-361/2017. Hafi Hæstiréttur staðfestúrskurð héraðsdóms þann 23. október sl. (HR 663/2017) með þeim forsendum aðkærði væri undir rökstuddumgrun um að hafa beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi þannig að varði við 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga. HafiHæstiréttur talið nauðsynlegt að tryggja hagsmuni brotaþola með nálgunarbannisamhliða brottvísun af heimili, þar sem ekki hafi verið talið sennilegt aðfriðhelgi hennar yrði vernduð með öðrum vægari hætti. Þann 10. nóvember sl.hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um að framlengja nálgunarbann og brottvísunaf heimili á hendur kærða. Héraðsdómurhafi hafnað þeirri ákvörðun með úrskurði í máli R-408/2017. Hafi úrskurðurhéraðsdóms grundvallast á framkomu brotaþola, þar sem hún hefði sjálf nálgastkærða og sett sig í samband við hann af fyrra bragði og því að kærði dveldi á [...]. Hafi Hæstiréttur snúið þeim úrskurði við meðdómi frá 21. nóvember 2017 (HR 725/2017) og staðfest ákvörðun lögreglustjórameð sömu forsendum og í dómi réttarins nr. 663/2017 frá 23. október sl. Ískýrslutöku þann 25. júlí sl. hafi A lýst langvarandi grófu líkamlegu og kynferðisleguofbeldi X í sinn garð. Kvaðst hún hafa kynnst X árið 2007 og þau átt íástarsambandi. Upp úr því hafi slitnað en þau hafi aftur tekið upp þráðinn árið2011 og hafið ástarsamband að nýju en í kjölfarið hafi ofbeldið byrjað. Þauhafi átt í sambandi síðan en með hléum. Hafi hún lýst ítrekuðu ofbeldi X í sinn garð frá árinu 2011fram til júlí sl. bæði hérlendis og erlendis. Kvað hún hann hafa hlotið einsárs fangelsisdóm í [...] fyrir ofbeldi gegn henni auk þess sem honum hafi veriðgert að sæta nálgunarbanni. Hafi hún lagt fram gögn úr málinu frá [...]. Kvaðhún X síðast hafa beitt sig kynferðislegu ofbeldi í júlí sl. og síðastlíkamlegu ofbeldi í júní sl. er þau hafi verið í fríi á [...]. Kvaðst hún hafafarið á slysadeild um leið og hún hafi komið heim eða þann 17. júní sl. Meðalgagna málsins sé áverkavottorð vegna komu A á slysdeild umrætt sinn og skv. þvíhafi hún verið með dreifða marbletti um allan líkamann. A hafi lýst þvíjafnframt að hún óttist X og þori ekki að sofa með opinn glugga þar sem hanngæti komist inn auk þess sem hún væri vör um sig ef það kæmi bíll að húsinu. Þákvaðst hún vera búin að skipta um símanúmer vegna hótana frá X bæði í garð hennarog sonar hennar. A hafi gefið skýrslu þann 16. október sl. vegna málsins oglýst miklu andlegu og kynferðislegu ofbeldi af hálfu X frá því að hún hafigefið skýrslu í júlí sl. Kvað hún X hafa flutt inn á heimili hennar árið 2015og dvalist þar. Hann hafi flutt út síðastliðið sumar en þau hafi tekið aftursaman 13. ágúst sl. og hann flutt aftur inn á heimilið í kjölfarið.Lögreglahafi aflað sakavottorðs X og skv. því hlaut hann eins árs fangelsisdóm þann [...]2014 hjá [...] í [...] fyrir líkamsárás, hótun og ölvunarakstur. Skv.málaskrákerfi lögreglu hafi verið tilkynnt um ofbeldi X í garð A gegnum árin,sbr. eftirfarandi mál:Mállögreglu nr. 007-2011-[...], dags. [...] 2011: Bókað að nafnlaustilkynning hafi borist frá þriðja aðila um að kona sem hafi búið að [...], A,sé þolandi heimilisofbeldis. Bókað að áðan hafi hún sætt ofbeldi af hálfusambýlismanns síns, grunur um að þetta hafi gerst áður. Bókað að farið hafiverið og rætt við X og A vegna málsins. Þau hafi kvaðst hafa verið að deila enengu líkamlegu ofbeldi hafi verið beitt. Hafi þau rifist sín á milli og veriðlæti í þeim.Ahafi verið spurð út í þetta mál í skýrslutöku þann 25. júlí sl. og kvaðst húnþá muna eftir þessu. Hafi hún kveðið að barsmíðar hafi verið byrjaðar en húnhafi ekki verið með sýnilega áverka. Hún hafi sagst hafa sagt að engu líkamleguofbeldi hefði verið beitt þar sem hún hafi ekki verið með áverka og X hafiverið orðinn rólegri.Mállögreglu nr. 007-2011-[...], dags. [...] 2011: Bókað að A hafi óskað aðstoðar vegna heimilisofbeldis. Bókaðað X og A eigi í miklum deilum um allt á milli himins og jarðar. Bókað aðumrætt sinn hafi þau átt í deilum en án ofbeldis. Ahafi verið spurð út í þetta mál í skýrslutöku þann 25. júlí sl. og hafi kvaðstmuna eftir þessu. Hafi hún kveðið að það hafi verið búnar að vera barsmíðar oghenni farið að líða ofboðslega illa. Hún hafi verið komin með brjóstverk.Kvaðst hún hafa óskað eftir aðstoð lögreglu þar sem þessu hafi þurft að linna. Mállögreglu nr. 007-2012-[...], dags. [...] 2012: Bókað að X og A hafi verið ölvuð og hefði staðið í deilum.Bókað að A hafi sagt að X hafi reynt að slá sig. Bókað að X hafi sagt A ölvaðaog hafa skálda upp atvik.Mállögreglu nr. 007-2012-[...], dags. [...] 2012: Bókað að A hafi komið á lögreglustöðina í Kópavogi til aðtilkynna um ofbeldi sem hún hafi orðið fyrir af hendi X en þau standi ískilnaði. Hún eigi húsið en hann hafi neitað að yfirgefa það. Hann hafi hótaðhenni lífláti og að taka húsið af henni. Þá hafi hún sagt að hann hafa hristhana til og talað til hennar með ókvæðisorðum. Hún hafi óttast um sitt öryggiog einnig um föður sinn sem búi á neðri hæð hússins en hann sé að verðaáttræður. Bókað að hann hafi komið með henni á stöðina og sagt að X hafi negltaftur hurð að sameign. Bókað að A hafi hringt og sagt að X hafa ráðist á hanaþegar hún hafi farið inn í íbúð sína, og hann hafi ítrekað slegið hana. Bókaðað hún hafi sagst hafa komist undan á hlaupum inn til föður síns þar sem húnhafi beðið lögreglu. Mállögreglu nr. 007-2012-[...]: Þann[...] 2012 hafi A lagt fram kæru á hendur X fyrir líkamsárás og þjófnað í [...]þann [...] 2012. Í málinu hafi legið fyrir áverkavottorð en A hafi leitað áslysadeild við heimkomu. Hafi hún verið greind með mar og húðrispur á hægrifótlegg og einkenni frá hægri síðu sem hafi bent til tognunar. X hafi neitaðsök í skýrslutöku hjá lögreglu. Rannsókn málsins hafi verið hætt hjá lögreglu.Mállögreglu nr. 007-2017-[...], dags. [...] 2017: Bókað að A hafi komið í Bjarkarhlið, miðstöð fyrir þolendurofbeldis, og sagt frá miklu ofbeldi er hún hafi þurft að þola af hálfusambýlismanns. Hann hafi m.a. hlotið árs fangelsisdóm í [...] vegnaheimilisofbeldis. Hún hafi sagt nýjasta ofbeldið hafa átt sér stað á [...] oghafi hún komið heim og farið á slysadeild sl. laugardag vegna áverka. Mállögreglu nr. 007-2017-[...], dags. [...]2017: A hafi tilkynnt um óæskilegan mann í íbúðsinn, X, sem hafi veitt henni áverka. Lögregla hafi farið á staðinn og hafiverið tekin skýrsla af A á vettvangi. Í framburði sínum hafi hún kveðið X hafakýlt hana með gosdós í hægra augað og að hann hafi hlaupið út er hún hafihringt á lögregluna. Aðspurð hafi A sagt að þetta hafi ekki verið í fyrstaskiptið sem X hafi lagt á hana hendur, það hefði hann oft gert og væri mál ígangi hjá LRH vegna ofbeldisins. A hafi jafnframt sagt að hún vildi losna við Xen hann væri búinn að halda til í íbúðinni hennar í [...] í tvær vikur meðhenni en hann væri ekki með skráð lögheimili þar og ætti ekki neitt þar inninema leðurjakka og eina tölvu sem hún hefði reyndar greitt fyrir. Ígreinargerðinni kemur fram að A hafi mætt til skýrslutöku á lögreglustöð þann 10.nóvember sl. Hafi hún lýst því að X hafihaldið áfram að áreita hana eftir að hann hafi verið úrskurðaður í nálgunarbannog brottvísun af heimili í október sl. Hann hafi stjórnað henni á ýmsan hátt ogm.a. neytt hana til að skila neyðarhnappi sem henni hafi verið úthlutaður. Hafi hún lýst því að hann hefðisagt henni að mæta í framangreinda skýrslutöku og afturkalla kæru á hendurhonum. Þá hafi hann komið með áfengi til hennar og fengið hana til að drekkaþað. Hann hafi einnig beitt hana andleguog kynferðislegu ofbeldi frá því hann var úrskurðaður í nálgunarbann ogbrottvísun af heimili. Hafi hann m.a.kallað hana aula og ef hún setti á sig varalit þá hafi hann sagt henni að húnværi hóra. Þá hafi hann hafið samræðivið hana í tvígang er hún svaf og hafi þá sagst hafa tilkall til hennar líkama.Hafi hún lýst því að í þessi tvö skipti hafi hún læst sig inn á baðherbergi þarsem hún hafi óttast að hann gerði henni eitthvað meira. Þá hafi hann nuddað hana í þrígang með olíusem hafi endað með því að hann fór með fingurna í leggöng hennar. Sagðist hún hafa reynt að vera máttlaus ámeðan á því hafi staðið, en þegar hún hefði beðið hann um að hætta þá hefðihann lagst við hliðina á henni og sagt ljóta hluti við hana. Hafi hún lýst því að henni liði illa yfir þvíhvernig hann hafi náð heljargreipum á henni og að hún óttaðist hann. Lögreglahafi haftsamband við A þann 7. desember sl. Sagðist hún ekki ætla að leggjafram beiðni um áframhaldandi nálgunarbann.Þann 8. desember hafi lögregla haftsamband við X. Sagði hann A reglulega hafa samband við sig og þá oft meðhótanir um sjálfsvíg. Í þau skipti hafihann haft samband við hana til baka þar sem hann vildi ekki hafa sjálfsvíghennar á samviskunni og sagðist vera hræddur um hana þar sem hann vissi til þessað hún hafi áður reynt sjálfsvíg. Með vísantil framangreinds sé X undir rökstuddum grun um refsiverða háttsemi í garð A.Þau gögn sem lögregla hafi undir höndum beri með sér að A stafi mikil ógn af Xog að hún hafi sætt ofbeldi og ógnunum af hans hálfu og hann valdið hennimikilli vanlíðan og ónæði. Þá hafi hannekki virt nálgunarbannið og brottvísun af heimili, samkvæmt ákvörðunlögreglustjóra frá 13. október sem staðfest hafi verið með úrskurði héraðsdómsog dómi Hæstaréttar. Sé því hætta talin á að hann haldi háttseminni áfram meðþví að raska friði hennar í skilning 4. gr. laga nr. 85/2011, njóti hann fullsathafnafrelsis. Sé ekki talið sennilegt að friðhelgi hennar verið vernduð með öðrum og vægari hætti eins og sakirstanda.Meðvísan til framangreinds og framlagðra gagna teljist skilyrði 4. gr. laga nr.85/2011 um nálgunarbann uppfyllt og ítrekað að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun lögreglustjóra, dags. 8. desember 2017, um að X, kt. [...], skuli sætanálgunarbanni skv. a. og b. lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili í 3 mánuði, þannig að lagt verði bann við því að hannkomi á eða í námunda við lögheimili A, kt. [...], að [...] í Reykjavík á svæðisem afmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bannvið því að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig ísamband við hana með síma, í gegnum samfélagsmiðla eða með öðrum hætti Heimild er til að beita nálgunarbannief rökstuddur grunur er um að viðkomandi hafi framið refsivert brot eða raskaðá annan hátt friði brotaþola eða hætta er á því að viðkomandi brjóti þanniggegn brotaþola, sbr. 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun afheimili. Þessu úrræði verður þó aðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt aðfriðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti, sbr. 6. gr. laganr. 85/2011, og skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsynber til. Fram kemur í greinargerð lögreglustjóraað Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að þann 18. október sl. hafiákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um nálgunarbann og brottvísunkærða af heimili verið staðfest með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr.R-361/2017. Hafi Hæstiréttur staðfestúrskurð héraðsdóms þann 23. október sl. (HR 663/2017) með þeim forsendum aðkærði væri undir rökstuddumgrun um að hafa beitt brotaþola líkamlegu ofbeldi þannig að varði við 1. mgr.217. gr. almennra hegningarlaga. HafiHæstiréttur talið nauðsynlegt að tryggja hagsmuni brotaþola með nálgunarbannisamhliða brottvísun af heimili, þar sem ekki hafi verið talið sennilegt aðfriðhelgi hennar yrði vernduð með öðrum vægari hætti. Þann 10. nóvember sl.hafi lögreglustjóri tekið ákvörðun um að framlengja nálgunarbann og brottvísunaf heimili á hendur kærða. Héraðsdómurhafi hafnað þeirri ákvörðun með úrskurði í máli R-408/2017. Hafi úrskurðurhéraðsdóms grundvallast á framkomu brotaþola, þar sem hún hefði sjálf nálgastkærða og sett sig í samband við hann af fyrra bragði og því að kærði dveldi á[...]. Hafi Hæstiréttur snúið þeimúrskurði við með dómi frá 21. nóvember 2017 (HR 725/2017) og staðfest ákvörðunlögreglustjóra með sömu forsendum og í dómi réttarins nr. 663/2017 frá 23.október sl. staðfesti Hæstiréttur ákvörðun lögreglustjóra á þeim forsendum aðvarnaraðili væri undir rökstuddum grun um að hann hefði beitt brotaþolalíkamlegu ofbeldi. Ígreinargerð lögreglu kemur fram að skv. málaskrákerfilögreglu hafi marg ítrekað verið tilkynnt um ofbeldi X í garð A gegnum árin ogeru þau rakin í greinargerð. Íframlögðum gögnum er lýst langvarandi heimilisofbeldi, andlegs-, líkamlegs- ogkynferðislegs, frá árinu 2011 allt 13. október. Í gögnum málsins liggjafyrir ítarlegar skýrslur af brotaþolafrá 27. júlí 2017 og 13. október 2017 þar sem brotaþoli gerir grein fyrir þvígrófa ofbeldi sem hún hefur mátt þola. Meðal gagna málsins eru áverkavottorð.Þá kemurfram að A hafi mætt til skýrslutöku á lögreglustöð þann 10. nóvember sl. oglýst því að X hafi haldið áfram að áreita hana eftir að hann hafi veriðúrskurðaður í nálgunarbann og brottvísun af heimili í október sl. Hann hafistjórnað henni á ýmsan hátt og m.a. neytt hana til að skila neyðarhnappi semhenni hafi verið úthlutaður. Hafi húnlýst því að hann hefði sagt henni að mæta í framangreinda skýrslutöku ogafturkalla kæru á hendur honum. Þá hafi hann komið með áfengi til hennar ogfengið hana til að drekka það. Hann hafieinnig beitt hana andlegu og kynferðislegu ofbeldi frá því hann var úrskurðaðurí nálgunarbann og brottvísun af heimili.Þá hafi hann hafið samræði við hana í tvígang er hún svaf og hafi þásagst hafa tilkall til hennar líkama. Hafi hún lýst því að í þessi tvö skiptihafi hún læst sig inn á baðherbergi þar sem hún hafi óttast að hann gerði hennieitthvað meira. Þá lýsti hún frekarakynferðislegu ofbeldi og lýst því að henni liði illa yfir því hvernig hann hafináð heljargreipum á henni og að hún óttaðist hann. Lögreglahafi haft samband við A þann 7. desember sl. Sagðist hún ekki ætla að leggjafram beiðni um áframhaldandi nálgunarbann.Þann 8. desember hafi lögreglahaft samband við X. Sagði hann A reglulega hafa samband við sig og þá oft meðhótanir um sjálfsvíg. Í þau skipti hafihann haft samband við hana til baka þar sem hann vildi ekki hafa sjálfsvíghennar á samviskunni og sagðist vera hræddur um hana þar sem hann vissi tilþess að hún hafi áður reynt sjálfsvíg. Fram kom hjá réttargæslumanni brotaþolaað hún væri í sambandi við brotaþola og síðast í morgun hafi varnaraðili náð aðsetja sig í samband við hana með því að nota annan síma en sinn eigin. Þá kvaðhún brotaþola hafa tjáð sér að sér stæði mikil ógn af varnaraðila. Með vísan til framangreinds verður fallist ámeð lögreglu að X sé undir rökstuddum grun um refsiverða háttsemi í garð A. Þaugögn sem lögregla hafi undir höndum beri með sér að A stafi mikil ógn af X ogað hún hafi sætt ofbeldi og ógnunum af hans hálfu og hann valdið henni mikillivanlíðan og ónæði. Þá hafi hann ekkivirt nálgunarbannið og brottvísun af heimili, samkvæmt ákvörðun lögreglustjórafrá 13. október sem staðfest hafi verið með úrskurði héraðsdóms og dómiHæstaréttar. Því er fallist á að hætta sé á að hann haldi háttseminni áfram meðþví að raska friði hennar í skilning 4. gr. laga nr. 85/2011, njóti hann fullsathafnafrelsis. Þá verður ekki talið sennilegt að friðhelgi hennar veriðvernduð með öðrum og vægari hætti einsog sakir standa. Dómari telur að þrátt fyrir að varnaraðili dvelji nú á [...]komi það ekki í veg fyrir að varnaraðili geti raskað friði brotaþola ískilningi 4. gr. laga nr. 85/2011.Með vísan til framangreinds ogframlagðra gagna verður talið að skilyrði a liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann uppfyllt og verður ákvörðun Lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu frá 8. desember sl. staðfest eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Þóknun skipaðs verjanda varnaraðilaArnar Kormáks Friðrikssonar, hdl. 200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóðisamkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, sbr. 14. gr.laga nr. 85/2011. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Elvu Daggar ÁsudótturKristinsdóttur hdl. 200.000 krónur, greiðist einnig úr ríkissjóði samkvæmt 3.mgr. 48. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Virðisaukaskatturer innifalinn í þóknun. Þórður Clausen Þórðarsonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐStaðfester ákvörðun lögreglustjóra, dags. 8. desember 2017, um að X, kt. [...], skulisæta nálgunarbanni skv. a-lið 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann ogbrottvísun af heimili í 3 mánuði, þannig að lagt er bann við því að hann komi áeða í námunda við lögheimili A, kt. [...], að [...] í Reykjavík á svæði semafmarkast við 50 metra radíus umhverfis heimilið. Jafnframt er lagt bann viðþví að X veiti A eftirför, nálgist hana á almannafæri eða setji sig í sambandvið hana með síma, í gegnum samfélagsmiðla eða með öðrum hætti.Þóknun verjanda varnaraðila, Arnars Kormáks Friðrikssonarhdl. 200.000 kr. og réttargæslumannsbrotaþola, Elvu Daggar Ásudóttur Kristinsdóttur hdl., 200.000 kr. skal greiddúr ríkissjóði.
Mál nr. 508/2005
Líkamsárás Skilorð
Með hinum áfrýjaða dómi var S fundinn sekur um brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á veitingahúsi í Keflavík slegið F hnefahöggi með þeim afleiðingum að hann hlaut bana af. S játaði sök. Við ákvörðun refsingar varð ekki litið fram hjá hversu alvarlegar afleiðingar hlutust af broti S. Ekki var talið að framkoma hins látna hafi gefið tilefni til árásarinnar, en S kvaðst hafa talið að F hafi gerst nærgöngull við unnustu sína. Á hinn bóginn varð ekki talið að S hafi beitt sérlega hættulegri aðferð við atlöguna og var ljóst að afleiðingar af hnefahöggi hans urðu mun alvarlegri en við mátti búast. Talið var að S hafi framið brotið í skammvinnri geðshræringu. Hann hafði frá upphafi játað brot sitt og verið samvinnufús. Gögn málsins báru með sér að brotið hafði verið honum þungbært og hann hafði gert það sem í hans valdi stóð til að bæta fyrir það. Hann hafði ekki fyrr hlotið refsingu. Var staðfest refsiákvörðun héraðsdóms um átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuðir skilorðsbundnir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 11. nóvember 2005. Hann krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms um refsingu. Ákærði hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur aðalkrafa hans því ekki til álita umfram það sem kveðið er á um í 2. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði fundinn sekur um brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981, með því að hafa aðfaranótt 13. nóvember 2004 á veitingahúsi í Keflavík slegið A hnefahöggi með þeim afleiðingum að hann hlaut bana af. Ákærði játar sök. Kvaðst hann fyrir héraðsdómi hafa talið að A hafi gerst nærgöngull við unnustu sína. Hafi hann orðið mjög reiður og slegið A einu hnefahöggi þar sem hann stóð við barinn á veitingastaðnum. Ákærði mun 10. nóvember 2005 hafa greitt bætur til foreldra hins látna samkvæmt niðurstöðu héraðsdóms. Við ákvörðun refsingar verður ekki litið fram hjá hversu alvarlegar afleiðingar hlutust af broti ákærða. Ekki verður talið að framkoma hins látna hafi gefið tilefni til árásarinnar sem var óvænt og virðist hann ekkert ráðrúm hafa haft til að verjast henni. Á hinn bóginn verður ekki talið að ákærði hafi beitt sérlega hættulegri aðferð við atlöguna og ljóst er að afleiðingar af hnefahöggi hans urðu mun alvarlegri en við mátti búast. Þannig bar Þóra Steffensen réttarmeinafræðingur fyrir héraðsdómi, en hún gerði krufningarskýrslu vegna hins látna, að við hverjar 2.500 krufningar vegna áverka sem hljótast af líkamsárásum megi búast við einu slíku tilviki og í heildina miðað við aðra áverka sem hljótast af líkamsárásum þá sé „þetta óskaplega sjaldgæft.“ Ákærði framdi brotið í skammvinnri geðshræringu. Hann hefur frá upphafi játað brot sitt og verið samvinnufús. Gögn málsins bera með sér að brotið hefur verið honum þungbært og hann hefur gert það sem í hans valdi hefur staðið til að bæta fyrir það. Hann hefur ekki fyrr hlotið refsingu. Verður við ákvörðun hennar vísað til 1., 2., 3., 5., 6., 7. og 8. tölulið 70. gr. almennra hegningarlaga og sjónarmiða að baki 8. og 9. tölulið 74. gr. sömu laga. Með hliðsjón af framansögðu og vísan til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, þykir mega staðfesta refsiákvörðun héraðsdóms. Ákærði sat einn sólarhring í gæsluvarðhaldi vegna rannsóknar málsins sem kemur til frádráttar refsingu hans. Verður héraðsdómur staðfestur með þeirri breytingu. Með vísan til 2. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 38. gr. laga nr. 36/1999, greiðist úr ríkissjóði allur sakarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að til frádráttar refsingu ákærða, Scott Mackenna Ramsay, komi gæsluvarðhald er hann sætti frá 13. nóvember 2004 til 14. sama mánaðar. Ríkissjóður greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Ásgeirs Jónssonar héraðsdómslögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 5. október 2005. Mál þetta var þingfest 27. maí 2005 og tekið til dóms 22. september sl. Það er höfðað með ákæru ríkissaksóknara 12. maí 2005 gegn Scott Mckenna Ramsay, kt, 021075-2569, breskum ríkisborgara, Hringbraut 71, Keflavík, „fyrir stórfellda líkamsárás, svo að mannsbani hlaust af, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 13. nóvember 2004, á veitingahúsinu Traffic við Hafnargötu 30 í Keflavík, fyrirvaralaust slegið A, danskan ríkisborgara fæddan 1971, hnefahöggi efst á hálsi hægra megin, með þeim afleiðingum að blæðing sem A hlaut milli heila og innra heilahimna af völdum höggsins leiddi til dauða hans. Kom rifa á slagæð er liggur upp meðfram hálshrygg hægra megin og varð rifan í þeim hluta æðarinnar sem liggur gegnum beingöng í hliðartindi fyrsta hálshryggjaliðs. Einnig kom sprunga í sjálfan hliðartindinn aðlægt æðinni. Leiddi þetta til mikillar blæðingar upp meðfram æðinni og inn í höfuðkúpu milli heila og innra heilahimna. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur á hendur ákærða. Af hálfu Y, [...], Danmörku, er krafist skaðabóta vegna greiðslu útfararkostnaðar að fjárhæð dkr. 39.808,14, auk miskabóta að fjárhæð kr. 1.000.000. Af hálfu Z, sama stað, er krafist skaðabóta vegna greiðslu útfararkostnaðar að fjárhæð dkr. 39.808,14, auk miskabóta að fjárhæð kr. 1.000.000.“ Ákærði hefur játað sök, að hann hafi veitt A hnefahögg með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Hann krefst vægustu refsingar og að hún verði skilorðsbundin. Ákærði fellst á kröfu bótakrefjenda vegna útfararkostnaðar eins og henni var breytt eftir útgáfu ákæru. Ákærði krefst þess að miskabótakröfunni verði aðallega vísað frá dómi en til vara að hann verði sýknaður af þeirri kröfu og til þrautavara að krafan verði lækkuð verulega. Þá er krafist málsvarnarlauna. Við aðalmeðferð málsins lækkaði bótakrefjandi Y kröfu sína um 7.500 dkr. vegna útfararkostnaðar og að sama skapi lækkaði bótakrefjandi Z bótakröfu sína um 7.500 dkr. vegna útfararkostnaðar. Eins og áður sagði hefur ákærði samþykkt þessar kröfur þannig breyttar. . I. Laugardaginn 13. nóvember 2004 kl. 04:13 var óskað eftir aðstoð lögreglu á skemmtistaðnum Traffic í Keflavík vegna líkamsárásar. Þegar lögreglan kom á vettvang lá hinn slasaði, A, á sófa í aðstöðu starfsmanna og voru sjúkraflutningsmenn komnir á staðinn og voru að reyna lífgunartilraunir. Hinn slasaði var færður á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem hann var úrskurðaður látinn kl. 04:58. Á vettvangi var lögreglunni tjáð að ákærði hefði slegið A og kl. 05:53 fóru lögreglumenn á heimili ákærða og handtóku hann. Hann viðurkenndi strax að hafa slegið A og sagði ástæðuna þá að A hafi stöðugt verið að áreita sambýliskonu hans, B. A var í danska flughernum og hafði komið til landsins daginn áður ásamt sjö félögum sínum og hugðust þeir fara af landi brott síðar þennan dag. Lögreglan tók skýrslur af fjölda vitna og í málinu hafa verið lagðar fram myndir af vettvangi svo og myndir úr öryggismyndavélum sem eru á skemmtistaðnum. Ákærða var tekið blóð til rannsóknar og mældist alkóhól í blóði 1,35 promill. Réttarkrufning fór fram og í niðurstöðu hennar segir meðal annars: „Krufningin sýndi að A hlaut högg efst á hálsi hægra megin (við hægra kjálkabarð). Höggið olli rifu á slagæð (vertebralis slagæð), er liggur upp meðfram hálshrygg hægra megin, og varð rifan í þeim hluta æðarinnar sem liggur gegnum beingöng í hliðartindi fyrsta hálshryggjarliðs (C1). Einnig kom sprunga í sjálfan hliðartindinn aðlægt æðinni. Þetta leiddi til mikilla blæðinga upp meðfram æðinni og inn í höfuðkúpu, milli heila og innri heilahimna og olli sú blæðing dauða A.“ Þá hefur verið lögð fram skýrsla Flosa Karlssonar læknis þar sem fram kemur að ákærði hefur sótt fjórtán meðferðarviðtöl hjá lækninum. Meginmarkmið viðtalanna var að verja ákærða þunglyndi og áfallastreitu og styðja fjölskylduna vegna þessa atburðar. II. Fyrir dóminn kom ákærði og eftirfarandi vitni: Guðmundur Karl Snæbjörnsson læknir, sem tók á móti A á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, Ó og J, báðir starfsmenn á skemmtistaðnum Traffic, B sambýliskona ákærða, D, sem var á skemmtistaðnum í umrætt sinn, Þórir Þorsteinsson og Loftur Kristjánsson lögreglumenn, Ari Elíasson og Eyþór R. Þorsteinsson sjúkraflutninga­menn, Þóra Steffensen læknir, sem skýrði skýrslu sína um réttarkrufningu, Flosi Karlsson læknir, sem lýsti ástandi ákærða og G frændi ákærða, sem var með ákærða umrætt kvöld. Framburður ákærða og vitna eru í öllum meginatriðum samhljóma um atvik málsins. Ákærði fór umrætt kvöld út að skemmta sér með félögum sínum úr knattspyrnuliði Keflavíkur og mökum þeirra. Fólkið hittist í félagsheimili félagsins upp úr kl. 22:00. Síðar um kvöldið hélt hópurinn á Kaffi Duus í Keflavík þar sem karlmenn settust við eitt borð en makar þeirra við annað. Ákærði kvaðst hafa veitt þremur mönnum athygli þar sem þeir hafi verið sestir hjá kvenfólkinu. Honum hafi virst einn þeirra stíga í vænginn við B, sambýliskonu hans. Hópurinn dvaldi um eina og hálfa klukkustund á Kaffi Duus en síðan hélt hluti af hópnum yfir á skemmtistaðinn Traffic. Þau B og ákærði ákváðu að gera það einnig og á leiðinni þangað spurði ákærði B hvort maður á Kaffi Duus hafi verið að fara á fjörurnar við hana. B sagði að sér hafi fundist það en hún hafi jafnframt sagt manninum að hún ætti kærasta sem væri með henni. Þegar þau voru komin á skemmtistaðinn Traffic fór B fljótlega að dansa við vinkonu sína. Sá hún þá hvar A var kominn og vildi dansa við þær. Þær hættu þá að dansa og fór B til ákærða og sagði honum að A væri að ónáða hana. Ákærði sagði þá við hana að láta það afskiptalaust og skyldi hún setjast hjá sér. Gerði hún það en síðar fór B á barinn til þess að kaupa handa þeim drykk en hún var ein með greiðslukort þetta kvöld. Meðan hún var að sækja drykkinn kom til ákærða D sem er málkunnug B. Sagði hún við ákærða eitthvað í þá veru að hann ætti ekki að láta A komast upp með að reyna svona við konuna hans. Ákærði kvaðst þá hafa litið að barnum og séð svo ekki var um að villast að A var nærgöngull við B. Hann sagðist hafa fundið fyrir afbrýðissemi og hvernig reiði blossaði upp í honum, sérstaklega þar sem A hafi átt að vita að B væri með ákærða. Kvaðst ákærði hafa gengið að A, stoppað við hliðina á honum þar sem hann sat við barinn og kýlt hann einu höggi með krepptum hnefa. Að því búnu strunsaði ákærði út af skemmtistaðnum og sagðist hann ekki hafa séð A falla í gólfið. B sá ekki hvað gerðist en var sagt að ákærði ætti hlut að máli. Fór hún að leita að honum og fann hann fyrir utan skemmtistaðinn. Sagði B að ákærði hafi verið miður sín út af því sem gerst hafði. Gengu þau heim og er þangað var komið reyndi B að grennslast fyrir um líðan A með því að hringja í lögreglu og Heilbrigðisstofnun Suðurnesja en fékk engar upplýsingar. Vinur þeirra hringdi og sagði þeim frá því að A hafi verið fluttur með sjúkrabíl í burtu af skemmtistaðnum. Þau ákváðu þá að ganga upp á lögreglustöð þar sem ákærði ætlaði að gefa sig fram. Var B komin í úlpu og ákærði í skó er lögreglan birtist á heimili þeirra. Í skýrslu ákærða kom fram að hann skildi ekki hvað kom yfir sig þetta kvöld því hann hafi aldrei áður lagt hendur á nokkurn mann. III. Með skýlausri játningu ákærða og öðrum gögnum malsins telst sök hans sönnuð. Með krufningsskýrslu og framburði réttarlæknis hér fyrir dómi er sannað að andlát var bein afleiðing þess hnefahöggs sem ákærði veitti honum. Brot ákærða er rétt fært til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði á engan sakaferil að baki. Persónulegir hagir ákærða eru þeir að hann á eitt barn með sambýliskonu sinni og hefur gengið öðru barni hennar í föðurstað. Þau hafa verið í sambúð í fjögur ár. Hann er reglusamur og stundar fasta vinnu. Framlögð sérfræðigögn sýna fram á að ákærði gerir sér grein fyrir að ekkert réttlætanlegt tilefni var til viðbragða hans í umrætt sinn og verknaðurinn hefur lagst þungt á hann Við mat á refsingu ákærða verður litið til þess að ákærði hafði ekki ásetning til þess að vinna A slíkt tjón sem raun varð og afleiðingar hnefahöggsins urðu mun alvarlegri en höggið gaf tilefni til. Hins vegar verður ekki litið framhjá hinum alvarlegu afleiðingum sem hlutust af brotinu. Þegar allt framangreint er virt í heild þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 18 mánaða fangelsi en rétt þykir að skilorðsbinda 15 mánuði af refsingunni og falli sá hluti hennar niður að liðnum þrem árum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr 22/1955. Skúli Fjelsted hrl. hefur sett fram skaðabótakröfu í málinu fyrir hönd foreldra hins látna, Ingu og Z. Krafa hvors þeirra er að fjárhæð 32.308 danskar krónur vegna útfarar sonar þeirra og hefur ákærði samþykkt þá kröfu þeirra. Samkvæmt 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 verður ákærði því dæmdur til að greiða bótakrefjendum þá fjárhæð. Miskabótakrafa bótakrefjenda er að fjárhæð 1.000.000 krónur til hvors og er reist á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1992, sbr. 13. gr. laga nr. 57/1999. Frávísunarkrafa ákærða er byggð á því að miskabótakrafan sé vanreifuð. Ekki verður fallist á það þar sem ekki þarf að velkjast í vafa um að andleg þjáning foreldra er mikil við að missa barn sitt. Skilyrði 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga er því uppfyllt og þykja miskabætur til handa foreldrum til hins látna hæfilega ákveðnar 700.000 krónur til hvors. Samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991 verður ákærða gert að bæta bótakrefjendum kostnað vegna lögmannsaðstoðar sem þykir hæfilega ákveðinn 80.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti til hvors bótakrefjenda fyrir sig. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga um meðferð opinberra mála að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað sem samkvæmt yfirliti saksóknara er 500.403 krónur. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Jónssonar hdl., sem þykja með hliðsjón af umfangi málsins hæfilega ákveðin 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Scott Mckenna Ramsay, sæti fangelsi í 18 mánuði en fresta skal fullnustu 15 mánaða af refsivistinni og sá hluti hennar falla niður að liðnum þrem árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði Y 780.000 íslenskar krónur og 32.308 danskar krónur. Ákærði greiði Z 780.000 íslenskar krónur og 32.308 danskar krónur. Ákærði greiði allan kostnað sakarinnar, sem er 500.403 krónur, svo og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Jónssonar hdl., 600.000 krónur.
Mál nr. 566/2008
Kærumál Sakarefni Lögspurning Frávísun frá héraðsdómi að hluta
D er eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms en með því var vísað frá dómi ítrustu varakröfu D þar sem hún krafðist viðurkenningar á því í 13 liðum að Í og L væri óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns, og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun. Í dómi Hæstaréttar sagði að í málatilbúnaði D væri ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram kæmu ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum sem varðað gætu jörð D og einstaka liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lutu að. Að þessu virtu fæli umrædd dómkrafa D í sér að leitað væri álits um lögfræðilegt efni, sem dómstólar yrðu ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu var staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kært er ákvæði í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008, en með því var vísað frá dómi svokallaðri þrautaþrautavarakröfu sóknaraðila í máli hennar á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að þetta ákvæði dómsins verði fellt úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka kröfu hennar til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti að ákvæði héraðsdóms um frávísun verði staðfest og sóknaraðila gert að greiða kærumálskostnað. I Samkvæmt gögnum málsins er sóknaraðili eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi samkvæmt afsali 3. júlí 1996. Jörðin, sem á land að vesturbakka Þjórsár, mun á árinu 1919 hafa komist í eigu Títanfélagsins hf., sem gaf aftur afsal fyrir henni 2. september 1931. Þar var lýst yfir að jörðin væri látin af hendi með öllu, sem henni fylgdi, en „þó að undanteknum öllum vatnsrjettindum jarðarinnar í Þjórsá, sem áframhaldandi skulu vera eign seljanda og skal hann og hver sá, sem síðar öðlast rjett hans, að öllu eða nokkru leyti, hafa rjett til að eignast af landi jarðarinnar allt það land, sem eigandi vatnsrjettindanna telur sig þurfa í beinu eða óbeinu sambandi við notkun vatnsafls Þjórsár ... gegn greiðslu andvirðis fyrir landið“, sem nánar var mælt fyrir um. Með samningi við Títanfélagið hf. 8. júní 1951 keypti varnaraðilinn íslenska ríkið meðal annars vatnsréttindi í Þjórsá, sem félagið hafði eignast með nánar tilgreindum kaupsamningum og afsölum á árabilinu frá 1914 til 1924, og var þar meðal annars getið um vatnsréttindi fyrir landi Skálmholtshrauns, sem undanskilin hafi verið við sölu þeirrar jarðar 2. september 1931. Afsal á grundvelli þessa kaupsamnings var gefið út 16. janúar 1952. Varnaraðilar gerðu samkomulag sín í milli 9. maí 2007 um yfirtöku Landsvirkjunar á öllum vatnsréttindum í Þjórsá neðan Búrfellsvirkjunar, sem væru í eigu íslenska ríkisins samkvæmt afsali frá Títanfélaginu hf. 16. janúar 1952. Áður hafði varnaraðilinn Landsvirkjun lagt fram í apríl 2003 skýrslu vegna mats á umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunar í Þjórsá, en þar var ráðgert að gerð yrði stífla í farvegi árinnar og myndað ofan stíflunnar lón, sem næði meðal annars inn á land Skálmholtshrauns. Umhverfismati vegna fyrirhugaðrar virkjunar mun hafa verið lokið með úrskurði umhverfisráðherra 27. apríl 2004, en að öðru leyti virðist varnaraðilinn Landsvirkjun ekki hafa aflað sér heimilda til að hefja framkvæmdir við virkjunina. Sóknaraðili höfðaði mál þetta með stefnu 23. maí 2008 og sætir það flýtimeðferð. Fyrir héraðsdómi krafðist sóknaraðili þess aðallega að viðurkennt yrði að vatnsréttindi varnaraðilans íslenska ríkisins í Þjórsá fyrir landi Skálmholtshrauns hafi fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Til vara krafðist sóknaraðili viðurkenningar á því að hún hefði eignast þessi vatnsréttindi að nýju fyrir hefð, en ella að vatnsréttindi varnaraðilans íslenska ríkisins væru fallin niður fyrir vangeymslu og tómlæti. Að þessu frágengnu gerði sóknaraðili í fjórða lagi þá kröfu að viðurkennt yrði að vatnréttindi þessa varnaraðila fyrir landi Skálmholtshrauns veittu honum og varnaraðilanum Landsvirkjun ekki heimild til aðgerða, sem taldar voru í þrettán liðum í héraðsdómsstefnu. Nánar tiltekið væru þær aðgerðir fólgnar í því að stífla Þjórsá og mynda þannig svokallað Heiðarlón í og fyrir landi Skálmholtshrauns, að breyta með þessu straumvatni árinnar fyrir landi jarðarinnar í stöðuvatn, að byggja stíflugarða í og fyrir landi jarðarinnar, að hækka þannig vatnsborð Þjórsár umfram hæð Skálmholtshrauns yfir sjávarmáli, að grafa fráveituskurð innan stíflugarða í landi jarðarinnar, að breyta með fyrrgreindum mannvirkjum gönguleiðum laxfiska um ána og hrygningar- og uppeldisstöðvum þeirra í henni, að koma í veg fyrir að sóknaraðili geti skipulagt frístundabyggð í landi jarðarinnar og ráðstafað landspildum undir sumarbústaði, að skapa hættu á breyttri og hærri grunnvatnsstöðu í landinu, að rýra verðmæti og markaðsvirði jarðarinnar, að láta verða af virkjunaráformum án þess að taka aðallega allt land jarðarinnar eignarnámi en til vara það land sem færi undir tiltekin mannvirki og bæta um leið fyrir aðgang og átroðning á landi jarðarinnar og verðrýrnun þess, að spilla lífríki í og við Þjórsá án eignarnámsbóta, að leggja til grundvallar ákvæði í áðurnefndu afsali 2. september 1931 um greiðslu fyrir land úr Skálmholtshrauni og loks að ráðast í framkvæmdir við virkjun án umhverfismats á breyttum og nýjum áformum frá því, sem ráðgert hafi verið í fyrirliggjandi umhverfismati. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008 voru varnaraðilar sýknaðir af þremur fyrstnefndu kröfum sóknaraðila, en þeirri síðastnefndu, svokallaðri þrautaþrautavarakröfu hennar, var vísað frá dómi og lýtur kærumál þetta að því ákvæði dómsins. II Eins og að framan greinir hefur varnaraðilinn Landsvirkjun fengið mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar, auk þess að hafa gert samkomulag við varnaraðilann íslenska ríkið um vatnsréttindi í Þjórsá, sem sá síðarnefndi telur sig ráða yfir. Að öðru leyti verður ekki ráðið af gögnum málsins að varnaraðilinn Landsvirkjun hafi aflað sér leyfa eða annarra heimilda, sem nauðsynlegar yrðu til að hefja mætti framkvæmdir við gerð virkjunarinnar. Í málatilbúnaði sóknaraðila er ekki gerð viðhlítandi grein fyrir því hvar fram komi ráðagerðir um þá þætti í fyrirhuguðum framkvæmdum, sem varðað gætu jörð hennar og einstakir liðir í ítrustu varakröfu hennar í héraði lúta að. Að þessu virtu felur dómkrafa sóknaraðila um viðurkenningu á því að varnaraðilunum sé óheimilt að haga á tiltekinn veg framkvæmdum í og fyrir landi Skálmholtshrauns og öðrum gerðum sínum í tengslum við virkjun, sem ekki er frekar afráðið um en að framan greinir, í sér að leitað er álits um lögfræðileg efni, sem dómstólar verða ekki krafðir um samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður staðfest hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hið kærða ákvæði héraðsdóms um frávísun málsins að hluta er staðfest. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2008. Mál þetta sem dómtekið var 15. september sl. er höfðað 27. maí 2008. Stefnandi er Daniela Schmitz, Skálmholtshrauni, Flóahreppi. Stefndu eru íslenska ríkið og Landsvirkjun, Háaleitisbraut 68, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að viðurkennt verði með dómi að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns sem byggjast á samningi, dags. 8. júní 1951 og 16. janúar 1953 og afsali dags. 2. september 1931, séu niður fallin fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Til vara, að stefnandi hafi fyrir hefð eignast að nýju vatnsréttindi Skálmholtshrauns, sem undanskilin voru frá jörðinni með afsali, dags. 2. september 1931. Til þrautavara, að viðurkennt verði með dómi að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns, sem byggjast á samningi, dags. 8. júní 1951 og 16. janúar 1952 og afsali dags. 2. september 1931, séu niður fallin fyrir vangeymslu og tómlæti. Til þrautaþrautavara, að viðurkennt verði með dómi að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns sem byggjast samningi, dags. 8. júní 1951 og 16. janúar 1952 og afsali dags. 2. september 1931, heimili stefndu ekki að: 1. Stífla Þjórsá í landi Þjótanda og Þjórsártúns og byggja fyrirhugað Heiðarlón í og fyrir landi Skálmholtshrauns. 2. Að breyta straumvatni Þjórsár fyrir landi Skálmholtshrauns í stöðuvatn með Heiðarlóni. 3. Byggja stíflugarða í og fyrir landi Skálmholtshrauns að Þjórsá. 4. Hækka vatnsborð Þjórsár með stíflugörðum og Heiðarlóni umfram hæð Skálmholtshrauns yfir sjávarmáli. 5. Grafa fráveituskurð innan og meðfram stíflugörðum í landi Skálmholtshrauns. 6. Breyta með stíflu, stíflugörðum og Heiðarlóni gönguleiðum laxfiska upp Þjórsá, gönguleiðum laxaseiða til sjávar og hrygningar- og uppeldisstöðvum laxfiska og seiða í ánni. 7. Koma í veg fyrir að stefnandi geti skipulagt frístundabyggð á landi Skálmholtshrauns við Þjórsá og selt eða leigt landsspildur fyrir sumarbústaði. 8. Skapa hættu á breyttri og hærri grunnvatnsstöðu í landi Skálmholtshrauns. 9. Rýra verðmæti og markaðsvirði Skálmholtshrauns. 10. Framkvæma fyrirhuguð virkjanaáform án þess að taka allt land Skálmholtshrauns eignarnámi. Til vara án þess að taka eignarnámi það land sem fer undir stíflugarða, fráveituskurði og bæta fyrir aðgang, átroðning og áníðslu á og um land Skálmholtshrauns og fyrir verðrýrnun landsins. 11. Spilla lífríki í og við Þjórsá án eignarnámsbóta. 12. Leggja til grundvallar ákvæði í afsali dags. 2. september 1931 um greiðslur fyrir land Skálmholtshrauns. 13. Ráðast í fyrirhugaðar virkjanaframkvæmdir án umhverfismats á breyttum og nýjum framkvæmdaáformum frá gildandi umhverfismati dags. 19. ágúst 2003. Ekki eru gerðar sérstakar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefndu í samræmi við málskostnaðarreikning og vinnustundaskráningu, sem lögð verða fram fyrir aðalmeðferð málsins, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda Landsvirkjunar Aðallega er þess krafist að stefndi verði sýknaður af aðal-, vara- og þrautavarakröfu stefnanda, en þrautaþrautavarakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda íslenska ríkisins. Aðallega er þess krafist að stefndi verði sýknaður af aðal-, vara- og þrautavarakröfu stefnanda, en að þrautaþrautavarakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. Til vara er þess krafist að stefndi verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Með báðum dómkröfum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Málavextir Í stefnu lýsir stefnandi málavöxtum þannig: Forsaga Stefnandi kveðst vera eigandi jarðarinnar Skálmholtshrauns í Flóahreppi, en jörðin liggur að Þjórsá. Málavextir séu þeir að um og eftir aldamótin 1900 hafi ýmsir aðilar fyrirhugað nýtingu vatnsafls á Íslandi og hafi verið stofnuð nokkur félög til þess að hrinda þeim hugmyndum í framkvæmd. Meðal annars hafi þessi félög og einstaklingar fyrirhugað að virkja fossa og flúðir Þjórsár. Eitt þessara félaga, h/f Orion, hafi fest kaup á jörðinni Skálmholtshrauni, með öllu sem henni fylgdi, sérstaklega réttindum til vatns og vatnsafls í Þjórsá. Kaupsamningur milli Þorsteins Björnssonar og h/f Orions um Skálmholtshraun þess efnis hafi verið gerður þann 26. febrúar 1917. Rúmum tveimur árum síðar, eða þann 20. mars 1919, hafi jörðinni verið afsalað til Títanfélagsins, hf., sem stofnað var af Einari Benediktssyni. Tilgangur þess félags hafi verið að virkja fossa og flúðir Þjórsár. Undirbúningur virkjana og mælingar í og við Þjórsá var þá þegar hafinn. Á sama tíma hafi Alþingi sett á fót svokallaða Fossanefnd, sem hafi verið gert að semja frumvarp að vatnalögum, fara yfir og gera samantekt á vatnsréttindamálum að fornu og nýju og gera tillögur að framtíðarskipan vatnsréttinda og virkjanamála á Íslandi. Fossanefndin hafi aflað ítarlegra sérfræðiálita, gagna og heimilda, meðal annars um fyrirhugaðar virkjanir Títanfélagsins í Þjórsá, og komist að þeirri niðurstöðu að hafna ætti hugmyndum félagsins og að íslenska ríkið ætti í staðinn að taka það að sér sjálft að virkja ána. Fossanefndin hafi þríklofnað í málinu og hafi frumvarp annars minni hluta nefndarinnar orðið að vatnalögum nr. 15/1923. Nefndina hafi þó ekki greint á um helstu meginreglur laganna og þær takmarkanir sem vatnalögin settu Títanfélaginu og öðrum virkjanafélögum. Eftir gildistöku vatnalaga nr. 15/1923 hafi Títanfélagið sótt um sérleyfi og með lögum nr. 26, 31. maí 1927, hafi atvinnumálaráðherra verið veitt heimild til að veita því sérleyfi til að virkja Urriðafoss, sbr. 7. gr. laganna. Í lögunum hafi meðal annars falist heimild til að gera uppistöðu í ánni ofan við fossinn, hækka eða lækka vatnsborð eða farveg og gera vatnsrásir ofanjarðar eða neðan eftir þörfum. Ráðgert var að hin fyrirhugaða virkjun yrði allt að 160.000 hestöfl, en það jafngildi um 117 MW. Í 11. gr. laganna hafi verið kveðið á um að framkvæmdir skyldu eigi síðar en 1. júlí 1934 (sic) og samkvæmt 4. gr. laganna var sérleyfistíminn ákveðinn allt að 70 ár, en af framkvæmdunum varð ekki. Nefnd lög séu úr gildi fallin og lagasérleyfi til virkjana í neðri hluta Þjórsár hafi Alþingi ekki veitt síðan eins og vatnalög hafi gert og geri ráð fyrir og veitt hafi verið vegna annarra virkjanaframkvæmda. Með afsali, dags. 2. september árið 1931, hafi Títanfélagið selt jörðina Skálmholtshraun til Guðbrands Tómassonar, en hafi undanskilið vatnsréttindi jarðarinnar. Í afsalinu segi orðrétt: “Hlutafjelagið Títan selur og afsalar með brjefi þessu Guðbrandi Tómassyni í Skálmholti jörðina Skálmholtshraun í Villingaholtshreppi í Árnessýslu, sem hann nú hefur ábúð á, með öllu því sem jörð þessari fylgir og tilheyrir einsog seljandi á hana, þó að undanteknum öllum vatnsrjettindum jarðarinnar í Þjórsá, sem áframhaldandi skulu vera eign seljanda og skal hann og hver sú, sem síðar öðlast rjett hans, að öllu eða nokkru leyti, hafa rjett til að eignast af landi jarðarinnar allt það land, sem eigandi vatnsrjettindanna telur sig þurfa í beinu eða óbeinu sambandi við notkun vatnsafls Þjórsár t.d. vegna útbygginga, verksmiðja og reksturs þeirra, gegn greiðslu andvirðis fyrir landið, sem ákveðst kr. 1000.00- eitt þúsund- kr. pr. Hektar af túni og matjurtagörðum, 200- tvö hundruð- kr. pr. Hektar af engi en 50- fimmtíu-kr. pr. Hektar af óræktuðu landi. Endurgjald fyrir hús og mannvirki fari eftir mati dómkvaddra manna..” Hugmyndir Títanfélagsins hafi ekki fengið brautargengi hjá fjárfestum og hafi ekki orðið úr virkjunaráformum félagsins í Þjórsá af þeim sökum, vegna setningar vatnalaga og af fleiri ástæðum. Félaginu hafi endanlega verið slitið um miðja 20. öld og vatnsréttindi félagsins framseld íslenska ríkinu með samningi við Títanfélagið, dags. 16. janúar 1952. Eigendaskipti að Skálmholtshrauni hafi orðið nokkrum sinnum eftir árið 1931, en jörðinni hafi upphaflega verið skipt út úr jörðinni Skálmholti. Stefnandi hafi keypt Skálmholtshraun af Sigurbirni Bárðarsyni þann 3. júlí 1996. Um forsögu málsins og virkjanaáform Títanfélagsins vísi stefnandi að öðru leyti til framlagðra dómskjala og nefndarálita meiri- og minnihluta Fossanefndarinnar og fylgiskjala, meðal annars greinargerðar Jóns Þorlákssonar, verkfræðings. Einnig sé vísað til ævisögu Einars Benediktssonar, Væringinn mikli, og til ritgerða Sigurðar Ragnarssonar í Tímaritinu Sögu 1976 og 1977, sem tilgreindar séu undir yfirliti yfir hliðsjónargögn. Matsskýrsla, málsmeðferð hjá Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra Stefnandi kveður Landsvirkjun nú, án sérstaks lagaleyfis Alþingis, og án þess að hafa fengið framseld meint vatnsréttindi íslenska ríkisins í neðri hluta Þjórsár, hafa tekið upp hugmyndir Títanfélagsins um virkjanir í neðri hluta Þjórsár, en nú í þremur þrepum í stað fimm þrepa, með Holtavirkjun, Hvammsvirkjun og Urriðafossvirkjun og tilheyrandi miðlunarlónum og umtalsverðum öðrum breytingum. Þann 25. apríl 2003 hafi Skipulagsstofnun borist skýrsla um mat á umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunar. Skipulagsstofnun hafi fallist á tillögu Landsvirkjunar með úrskurði sínum, dags. 19. ágúst 2003, en hafi sett ákveðin skilyrði fyrir framkvæmdinni. Úrskurður Skipulagsstofnunar hafi verið kærður til umhverfisráðherra af nokkrum aðilum, en umhverfisráðherra hafi staðfest úrskurð Skipulagsstofnunar með breytingum og viðbótarskilyrðum þann 27. apríl 2004. Um nánari útlistun á virkjuninni sé vísað til útdráttar úr matsskýrslunni og annarra gagna málsins. Umhverfisáhrif Umhverfisáhrifum Urriðafossvirkjunarinnar sé lýst í matsskýrslu frá apríl 2003. Fyrirhugað sé að stífla Þjórsá við svonefndan Heiðartanga rétt neðan og austan við Skálmholtshraun. Með því myndist um 9 km2 stórt uppistöðulón, sem kallist Heiðarlón og muni yfirborð þess verða mest í um 51 m hæð yfir sjávarmáli. Á vesturbakka Heiðarlóns í Þjórsá sé fyrirhugaður samtals 4,4 km langur stífluvarnargarður, allt að 13 m á hæð, en mest allt land vestan árinnar, þar með talið land Skálmholtshrauns, sé 3 til 6 m lægra en vatnsyfirborð lónsins sé áætlað. Meðfram og yfir öllu landi Skálmholtshrauns að Þjórsá verði byggður stíflugarður, samtals 1,5 km á lengd. Samkvæmt fyrirliggjandi upplýsingum muni stíflugarðurinn verða 65 m breiður úr mold og möl, með möl á toppnum, en grasi vaxin brekka muni snúa að landi Skálmholtshrauns. Í brekkuna verði sett girðing meðfram öllum stíflugarðinum. Landmegin komi vatnsrás, fráveituskurður, meðfram varnargarðinum sem ætlað sé að taka við afrennslisvatni og grunnvatni auk vatns sem leki úr lóninu og sé gert ráð fyrir 5 til 6 rúmmetra rennsli á sekúndu að meðaltali í fráveituskurðinum. Stíflugarðurinn eigi að ná um 53,5 m hæð yfir sjávarmáli, en land Skálmholtshrauns sé að mestu leyti 47 og 48 m yfir sjávarmáli. Við stíflu fyrir landi Þjótanda og Þjórsártúns muni verða vatnsinntak með leiðslum að stöðvarhúsi fyrir virkjunina og muni vatninu verða veitt aftur í farveg Þjórsár um 3 km neðan stíflunnar. Við undirbúning mats á umhverfisáhrifum hafi verið unnar sjö rannsóknarskýrslur sem fjalla um jarðfræðilega eiginleika svæðisins, fornleifaskráningu, gróður og fugla, lífríki Þjórsár, viðhorf ferðamanna og áhrif á ferðaþjónustu, vatnafar í neðri hluta Þjórsár og strandrof við lón. Þessar skýrslur og fyrirliggjandi umhverfismat leiði meðal annars í ljós að meðalrennsli Þjórsár í dag er yfir 300 rúmmetra á sekúndu en muni fara niður í 10 til 15 rúmmetra frá stíflu og að útfalli frá stöðvarhúsi en með afar ójöfnu rennsli eftir árstíðum eða yfir 100 rúmmetra þegar rennslið er mest. Heiðarlón, Holtalón og Hvammslón muni breyta straumvatni Þjórsár í stöðuvötn. Þetta muni hafa alvarlegar afleiðingar, meðal annars á lífríki fiska, gönguleiðir laxfiska og seiða og hrygningar- og uppeldisstöðvar. Mótvægisaðgerðir séu fyrirhugaðar, en vandséð hvernig lax geti gengið upp og niður ána og laxaseiði til sjávar. Þeirri spurningu og mörgum fleirum um áhættuþætti fyrirhugaðra virkjana hafi ekki verið svarað. Áætlað sé að setja upp seiðaveitu, en slíkar veitur hafi reynst illa erlendis og áformin byggist á ófullnægjandi rannsóknum, eins og fram komi í rannsóknarskýrslu um lífríki Þjórsár. Veruleg hætta sé búin laxastofni Þjórsár verði framkvæmdir að veruleika. Að sama skapi muni skapast hætta á sandfoki af afar umfangsmiklum haugsvæðum og af bökkum og úr farvegi árinnar þegar rennsli sé minnst, vatnsmesti foss Íslands, Urriðafoss, muni verða tekinn úr sambandi og aðrar náttúruperlur í og við Þjórsá verða eyðilagðar. Í skýrslu um jarðfræðilega eiginleika svæðisins eftir Pál Einarsson, jarðeðlisfræðing, Mathilde Böttger og Steingrím Þorbjarnarson, sé sérstaklega fjallað um sprungur, jarðskorpuhreyfingar og jarðskjálfta á svæðinu. Þau vari sérstaklega við eftirfarandi áhættuatriðum: - Stórir jarðskjálftar séu algengir á svæðinu. - Suðurlandsjarðskjálftar eigi þar sín upptök, á svonefndum Hreppafleka. - Margar sprungur séu á svæðinu sem hreyfast, ekki einungis í jarðskjálftum. - Sprungurnar séu óþéttar og sama gildi um gljúpt og óþétt Þjórsárhraun, sem Þjórsá renni um. Þessir eiginleikar svæðisins leiði til þess að hættulegt geti talist að ráðast í fyrirhugaðar framkvæmdir vegna hættu á stíflurofi. Einnig sé talið að líklegt sé að vatnið muni ekki haldast í lóninu, leka úr því neðanjarðar um afar djúpar sprungur og gljúpan jarðveg. Með því muni grunnvatnsstaða á svæðinu stórhækka. Rannsóknir fræðimanna og eigin rannsóknir stefnanda og eiginmanns hennar hafi sýnt fram á það að tengsl séu neðanjarðar milli Þjórsár og Hvítár og í flóðum í Þjórsá fyllist brunnar í Skeiðahreppi og Flóahreppi, lækir og dý litist af jökulvatni og jökulvatn Þjórsár komi upp í lækjum sem renna í Hvítá. Í matsskýrslu sé hins vegar aðeins fullyrt að áhrif á grunnvatnsstöðu verði lítil, en þessi staðhæfing og vá séu hvorki rökstuddar né rannsakaðar á fullnægjandi hátt. Fleiri atriði matsskýrslunnar séu lítt rannsökuð og gæði mótvægisaðgerða óþekkt. Jafnframt sé vitað að hönnun Urriðafossvirkjunar hafi ekki verið lokið þegar matsskýrslan var gerð og að miklar breytingar hafi síðan verið gerðar á framkvæmdaáformum Landsvirkjunar. Í skýrslu sem Ragnhildur Sigurðardóttir hafi unnið í september 2007 sé sérstaklega farið yfir fyrirliggjandi umhverfismatsskýrslu Urriðafossvirkjunar og komist höfundur meðal annars að þeirri niðurstöðu að matsskýrslan sé úrelt þar sem framkvæmdin hafi breyst, mikilvæga kafla vanti, nútímakröfum sé ekki fullnægt og matsskýrslan ætti að vera sameiginleg fyrir allar þrjár fyrirhugaðar virkjanir í neðri hluta Þjórsár. Aðrar niðurstöður séu raktar í niðurlagi matsskýrslunnar og varði mótvægisaðgerðir, annmarka á rannsóknum o.fl. Þá liggi fyrir að stefnandi og almenningur hafi ekki aðgengi að fullnægjandi upplýsingum í umhverfismatsferlinu. Umfangsmiklum og óafturkræfum umhverfisáhrifum fyrirhugaðra virkjana sé nánar lýst í skjölum málsins. Ferli málsins eftir umhverfismat Samhliða rannsóknum á svæðinu og undirbúningi umhverfismats hafi verið unnið að öðrum þáttum sem huga þurfi að til að geta ráðast í fyrirhugaðar framkvæmdir. Landsvirkjun, sem framkvæmdaaðili, hafi haft samband við eigendur jarða í og við neðri hluta Þjórsár, þar á meðal stefnanda, og sveitarstjórnir fjögurra sveitarfélaga sem eigi hlut að málinu. Ásahreppur og Rangárþing ytra austan Þjórsár geri ráð fyrir virkjunum í neðri hluta Þjórsár í aðalskipulögum sínum. Skeiða- og Gnúpverjahreppur hafi auglýst breytingu á gildandi aðalskipulagi þar sem gert sé ráð fyrir Holta- og Hvammsvirkjun en ekki afgreitt þær og framkomnar athugasemdir. Aðalskipulag Flóahrepps sé í vinnslu og hafi ekki verið gert ráð fyrir Urriðafossvirkjun í upphaflegum hugmyndum. Við fyrstu kynningu á aðalskipulagstillögu þann 25. júní 2007 hafi skipulagi viðkomandi svæðis verið frestað þar til áhættumat Urriðafossvirkjunar lægi fyrir. Þann 18. október 2007 hafi farið fram íbúafundur þar sem drög að áhættumati voru kynnt. Á sama tíma hafi Landsvirkjun haldið áfram viðræðum við sveitarstjórn Flóahrepps og hafi auk þess, þann 19. júlí 2007, gert sérstakt samkomulag við sveitarfélagið til að ná fram virkjanaáformum sínum. Hafi Landsvirkjun skuldbundið sig til að vinna ýmis samfélagsleg verkefni, svo sem við vegagerð, vatnsveitu, bætta símaþjónustu auk beinna fjárframlaga og fleira. Samkomulagið sé skilyrt með því að væntanlegar skipulagsbreytingar nái fram að ganga og áform Landsvirkjunar um virkjun Urriðafoss. Samkomulagið hafi orðið til þess að Flóahreppur geri nú ráð fyrir virkjuninni í aðalskipulagstillögu sinni. Margir aðilar séu afar ósáttir við þennan samning milli Landsvirkjunar og sveitarstjórnar Flóahrepps og hafi verið lögð fram kvörtun til Umboðsmanns Alþingis og kæra til Samgönguráðuneytisins vegna samkomulagsins og málsmeðferðar Flóahrepps og framgöngu að öðru leyti. Eftir þessar breytingar, og fleiri, hafi aðalskipulagstillagan loks verið afgreidd frá sveitarstjórn Flóahrepps í lok ársins 2007 og send umsagnaraðilum. Þann 19. mars 2008 hafi tillagan verið rædd á sveitarstjórnarfundi og ákveðið að senda hana til Skipulagsstofnunar til afgreiðslu. Á meðan á skipulagsferlinu stóð hafi Landsvirkjun verið í tíðum viðræðum við sveitarstjórn Flóahrepps, en hönnun mannvirkja hafi þá ennþá verið í vinnslu og sé ekki enn frágengin. Umtalsverðar breytingar hafi átt sér stað á framkvæmdaáformum Landsvirkjunar frá umhverfismati, t.d. hafi mesta vatnshæð miðlunarlóns Urriðafossvirkjunar verið lækkuð, ákveðið hafi verið að byggja varnargarð í landi Herriðarhóls, stíflugarður í landi Skálmholtshrauns hafi verið færður á árbakkann, nýjar efnisnámur hafi verið skilgreindar og einnig ný haugsvæði og fleira, sem ekki hafi sætt umhverfismati lögum samkvæmt. Að sama skapi hafi Landsvirkjun farið í samningaviðræður við eigendur jarða sem liggja að neðri hluta Þjórsár og hafi verið samið við nokkra þeirra. Margir landeigendur hafi hafnað samningum og lagst gegn Urriðafossvirkjun, þar á meðal 9 af 10 eigendum landa austan Þjórsár sem liggja að framkvæmdasvæði Urriðafossvirkjunar. Heimild sína til samninga við landeigendur hafi Landsvirkjun byggt á samkomulagi milli sín og ríkisstjórnarinnar frá 9. maí 2007, en með því samkomulagi hafi ríkisstjórnin afsalað, fyrir hönd íslenska ríkisins, öllum vatnsréttindum í neðri hluta Þjórsár til Landsvirkjunar. Í skýrslu frá því í desember 2007 hafi Ríkisendurskoðun hins vegar gert athugasemdir við samkomulagið og hafi talið að það væri ekki bindandi þar sem ríkisstjórnina skorti heimild til að ráðstafa réttindunum án atbeina Alþingis. Frumvarp þess efnis hafi ekki verið lagt fyrir Alþingi. Engu að síður hafi Landsvirkjun, þrátt fyrir vanheimild sína, haldið áfram undirbúningsvinnu sinni, samningaviðræðum við landeigendur, áhættumati, hönnun og endurhönnun mannvirkja vegna virkjananna, fundum með sveitarstjórnum og svo framvegis. Fyrir liggi að samningaviðræður milli stefnanda og stefndu hafa reynst árangurslausar og Landsvirkjun vinni af miklu kappi að undirbúningi framkvæmda og áætlað að þær hefjist innan fárra mánaða. Stefnandi sé því knúin til málssóknar og brýnt að dómur verði lagður á málið áður en framkvæmdir hefjast. Stefndi, Landsvirkjun, kveðst mótmæla einhliða og allsérstæðri málsatvika­lýsingu stefnanda sem hafi ákaflega lítið með efni þessa máls að gera og sé verulega gildishlaðin. Óumdeilt sé í málinu að íslenska ríkið hafi verið þinglýstur eigandi vatnsréttinda fyrir landi Skálmholtshrauns frá því réttindin voru keypt af Títanfélaginu árið 1952 og að réttindin hafi verið skilin frá jörðinni þegar Títanfélagið seldi Guðbrandi Tómassyni jörðina árið 1931. Stefnandi hafi keypt jörðina árið 1996 með fullri vitneskju um að vatnsréttindi fylgdu ekki með í kaupinu. Málshöfðunin snúist því aðallega um það hvort eignarréttur að vatnsréttindunum hafi með einhverju móti fallið stefnanda í skaut. Málavaxtalýsing og umfjöllun um málsástæður þrautaþrautavarakröfu stefnanda sé mjög ruglingsleg og erfitt að greina milli málsatvika og málsástæðna. Of langt mál væri að rekja allar rangfærslur sem fram komi í stefnunni en stefndi telur þó nauðsynlegt að gera nokkrar athugasemdir. Stefndi geri athugasemd við þá fullyrðingu stefnanda að Landsvirkjun hafi, án sérstaks lagaleyfis, tekið upp hugmyndir um virkjanir í Þjórsá. Stefndi bendi á að hina almennu lagaheimild til virkjana sé nú að finna í raforkulögum, nr. 65/2003, en eftir gildistöku þeirra laga þurfi ekki lengur sérstaka lagaheimild fyrir hverri virkjun. Þá hafi verið gerður samningur milli íslenska ríkisins og Landsvirkjunar um vatnsréttindi 9. maí 2007 sem sé í fullu gildi. Stefndi veki athygli á að framkvæmdir og athuganir á vatnasvæði Þjórsár, sem og allur undirbúningur að virkjunarframkvæmdum, hafi verið og séu í samræmi við hlutverk og skyldur fyrirtækisins, sbr. lög nr. 42/1983, bæði fyrir og eftir gildistöku raforkulaga 1. júlí 2003, og markmið raforkulaga og byggist að öllu leyti á gildandi lögum. Mati á umhverfisáhrifum framkvæmdanna sé lokið og er ekki til umfjöllunar í þessu máli. Stefndi vinni að samningum við landeigendur á svæðinu í fullu umboði meðstefnda, íslenska ríkisins, sbr. framangreint samkomulag þessara aðila, þótt íslenska ríkið sé eigandi umræddra réttinda. Loks mótmæli stefndi þeirri staðhæfingu stefnanda sem fram komi í stefnu að samningaviðræður hafi reynst árangurslausar og að áætlað sé að framkvæmdir hefjist innan fárra mánaða fyrir landi stefnanda. Staðhæfing þessi eigi sér enga stoð í raunveruleikanum og virðist eingöngu sett fram til að ná fram flýtimeðferð málsins fyrir dómstólum. Lagarök Helstu lagarök stefnanda eru eftirfarandi: Lög nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, einkum 1., gr., 4. gr. og 5. gr. Þingsályktun um athugun á framkvæmd laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum samþykkt af Alþingi 10. apríl 1963. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, 72. gr. og 75. gr. Vatnalög nr. 15/1923 og ákvæði Grágásar og Jónsbókar, sbr. tilvísanir undir umfjöllun um málsástæður. Lög nr. 26/1927 um heimild til að veita sérleyfi til að virkja Urriðafoss o.fl. Lög nr. 48/1926 um heimild til að veita sérleyfi til að virkja Dynjandafoss o.fl. Lög nr. 106/2000 og reglugerð nr. 671/2000 um mat á umhverfisáhrifum, einkum 1. gr., 5. gr., 6. gr. og 18. gr. laganna og viðaukar með þeim. Lög nr. 105/2000 um umhverfismat áætlana, einkum 1. gr. og 7. gr. Lög nr. 44/1999 um náttúruvernd, einkum 1. gr., 33. gr., 34. gr., 37. gr. til 39. gr., 45. gr. 46. gr., 75. gr. og 77. gr. Skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997, einkum 1. gr., 9. gr., 16. gr. til 18. gr., 21. gr. og 27. gr. Lög nr. 17/1965 um landgræðslu, einkum 1. gr., 17. gr. og 18. gr. Lög nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og dýrum, einkum 2. gr. og 6. gr. Lög nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið, fylgiskjal I, inngangur og 73. gr. samningsins. Lög nr. 21/1993 um upplýsingamiðlun og aðgang að upplýsingum um umhverfismál, einkum 1. gr., 3. gr. og 5. gr. Lög nr. 23/2006 um upplýsingarétt um umhverfismál, einkum 1. gr. og II. kafli. Raforkulög nr. 65/2003, einkum 1. gr., 4. gr., 5. gr. og 21. gr. til 23. gr. Sveitarstjórnarlög nr. 45/1998, einkum 9. gr. og 19. gr. Stjórnsýslulög nr. 37/1993, einkum 1. gr., 3. gr., 4. gr., 10. gr., 11. gr., 13. gr. og 15. gr. Upplýsingalög nr. 50/1996, einkum 3. gr. og, 10. gr. Lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, XXI. kafli um málskostnað. Tilskipun Evrópusambandsins 85/377EBE um mat á áhrifum tiltekinna framkvæmda á vegum hins opinbera eða einkaaðila á umhverfið, einkum inngangur, 3. gr., 5. gr. og 2. mgr. og 3. mgr. 6. gr. Tilskipun Evrópusambandsins 97/11EB um breytingu á tilskipun 85/377/EBE, einkum 1. og 2. tl. inngangs og 5. tl., 6. tl., 7. tl., 8. tl, og 11. tl. 1. gr. Tilskipun Evrópusambandsins 90/313EBE um frjálsan aðgang að upplýsingum um umhverfismál, einkum inngangur, 1. gr. til 4. gr. og 6. gr. Rammasamningurinn um votlendi sem hafi alþjóðlegt gildi, einkum fyrir fuglalíf, sem Ísland gerðist aðili að 2. apríl 1978, einkum inngangur, 2. gr., 3. gr. og 4. gr. Ríóyfirlýsingin um umhverfi og þróun frá júní 1992, einkum varúðarreglan nr. 15, regla nr. 16 um mengunarbætur frá þeim sem veldur skaða og regla nr. 17 um mat á umhverfisáhrifum. Einnig reglur nr. 1 og nr. 8 um sjálfbæra þróun. Samningurinn um líffræðilega fjölbreytni, Ríó de Janeiro 1992, sem Ísland gerðist aðili að 11. desember 1994, einkum inngangur, 1. gr., 8. gr., 10. gr. og 14. gr. Bernarsamningur um verndun villtra dýra og plantna og búsvæða þeirra í Evrópu, sem öðlaðist gildi hér á landi 1. október 1993, einkum inngangur 1. gr. og 4. gr. Árósarsamningurinn um aðgang að upplýsingum, þátttöku almennings í ákvarðanatöku og aðgang að réttlátri málsmeðferð í umhverfismálum, undirritaður af Íslands hálfu 25. júní 1998, einkum inngangur, 1. gr., 3. gr., 4. gr., 5. gr., 6. gr., 7. gr. og 9. gr. Hrd.1988:1532, dómur Hæstaréttar uppkveðinn 29. febrúar 1996 í svonefndu Blikdalsmáli nr. 92/1995, dómur Hæstaréttar frá 23. maí 2001 í máli nr. 2/2001 og dómur Hæstaréttar frá 9. júní 2003 í máli nr. 20/2005. Að öðru leyti sé vísað til umfjöllunar um lagarök undir lýsingu málavaxta og málsástæðna. Málsástæður og lagarök stefnda, Landsvirkjunar A. Aðalkrafa – sýkna af aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda 1. Aðalkrafa stefnanda Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennt verði með dómi að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns sem byggjast á samningi, dags. 8. júní 1951, og afsali, dags. 2. september 1931, séu niður fallin fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum (hér einnig nefnd ítakslög). Stefndi krefst sýknu af þessari kröfu og hafnar því alfarið að vatnsréttindi íslenska ríkisins geti talist til ítaksréttinda í skilningi þessara laga eða fallið undir gildissvið þeirra að öðru leyti og kveðst gera alvarlegar athugasemdir við framsetningu stefnanda á bls. 7 í stefnu þar sem fullyrt sé hiklaust, eins og það komi orðrétt fram í lagatextanum sjálfum, að vatnsréttindi falli beint undir nefnt lagaákvæði. a. Vatnsréttindi teljast ekki til ítaksréttinda skv. lögum nr. 113/1952 Stefndi byggir á þeirri málsástæðu að vatnsréttindi, sbr. 16. og 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, falli ekki undir gildissvið laga nr. 113/1952. Í eignarrétti hafi beinn eignarréttur verið skilgreindur með neikvæðum hætti þannig að hann sé einkaréttur ákveðins aðila, eigandans, til hvers konar umráða og ráðstafana yfir tilteknum líkamlegum verðmætum, innan þeirra takmarka sem þessum rétti séu sett í lögum og af takmörkuðum eignarréttindum. Takmörkuðum (óbeinum) eignarréttindum séu aftur á móti mörk sett með jákvæðum hætti gagnvart öðrum rétthöfum, sérstaklega þeim aðila, sem verði eftir sem áður talinn eiga eignarrétt (Gaukur Jörundsson, Um eignarnám, 1969 bls. 59-60). Takmörkuð (óbein) eignarréttindi veiti rétthafanum aðeins tiltekin not eða umráð hlutarins sem lýsi sér í takmörkun á hinum víðtækari rétti eigandans og til takmarkaðra eignarréttinda teljist m.a. afnotaréttindi, ítök, veð og haldsréttur (Ólafur Lárusson, Eignaréttur 1950, bls. 7). Óbeins eignarréttar geti handhafinn aðeins notið í skjóli eiganda hins beina eignarréttar, því óbeinu eignarréttindin verði aðeins talin hluti hans (sama rit bls. 14). Ef hluti hins beina eignarréttar hafi verið skilinn varanlega frá eign með lögum eða samningi sé eðli máls samkvæmt ekki lengur um óbein eignarréttindi að ræða, þeirra verður notið sjálfstætt. Þá hafi í eignarrétti verið byggt á því að unnt sé að stofna til ýmiskonar afnotaréttinda yfir fasteignum og fari það eftir efni þeirra hvers eðlis þau séu. Til slíkra réttinda megi m.a. telja veðsetningu, afnotaréttindi, leiguréttindi, ítök, ískyldur, ítölu, kvaðir o.s.frv. Þannig sé fráleitt að álykta, og ekki í samræmi við viðurkennd sjónarmið í eignarrétti, að öll óbein eignarréttindi að jörðum teljist ítaksréttindi í skilningi laga. Ítök séu einungis ein afmörkuð tegund afnotaréttinda sem unnt sé að stofna yfir fasteign en í þeim felist mjög afmarkaðar og þröngar heimildir til tiltekinna afnota af jörð annars manns. Fjölmargar kvaðir hvíli á fasteignum og jörðum án þess að um ítök sé að ræða s.s. vegna vega og girðinga, án þess að unnt sé að segja að rétthafinn eigi ítak í viðkomandi jarðir. Jafnvel þótt túlkun á hugtakinu ítak sé rýmkuð og það talið ná til hvers konar kvaða sem hvíla á fasteignum, sé ljóst að gildissvið laga nr. 113/1952 sé mun þrengra og bundið við ákveðna tegund ítaka. Við setningu vatnalaga, nr. 15/1923, hafi vísvitandi verið látið liggja milli hluta, hvaða nafni réttur landeiganda yfir vatni væri nefndur, hvort hann skyldi talinn eignarréttur í lagamerkingu eða einhverju öðru nafni nefndur. Lögfræðinni hafi verið látið eftir að svara því. Hafi verið látið nægja að ákveða að landareign fylgdi réttur til að hagnýta sér vatn, sem á henni lá, innan þeirra takmarka sem lög, venjur eða aðrar heimildir hefðu í för með sér. Með 2. gr. vatnalaga hafi því verið ákveðið að vatnsréttindi fylgdu landinu eða eignarrétti að því, nema þau væru sérstaklega frá skilin (Alþt. 1921, A, bls. 180, þskj. 19). Vatnsréttindi hafi verið skilgreind sem rétturinn til að nytja grunnvatn, vatnsfall eða stöðuvatn. Í 1. mgr. 16. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, komi fram að séu vatnsréttindi látin af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, fari eftir reglum um landkaup. Af þessu leiði að vatnsréttindi önnur en þau sem fram komi í 15. gr. vatnalaga verði varanlega skilin frá eignarrétti að fasteign. Séu vatnsréttindi skilin frá fasteign teljist þau ekki lengur sem hluti hennar og þar með ekki takmörkuð eignarréttindi, heldur sjálfstætt andlag beins eignarréttar. Mikilvægur hluti vatnsréttinda, og sá sem fjallað sé um í þessu máli, sé orkunýtingarrétturinn, sbr. 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923. Í 1. gr. laga nr. 113/1952 segi að ítak merki hvers konar afnot fasteignar, sem eigi séu samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar, sem afnotin taki til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttareðlis. Í athugasemdum við þessa grein sem fylgdu frumvarpi að lögunum (Alþt. 1952, A-deild, bls. 512, þskj. 189) hafi komið fram að fylgt væri hinni venjulegu fræðilegu skýringu á ítaki. Í hinum almennum athugasemdum með frumvarpinu komi fram að flest ítök í jarðir hér á landi séu alda gömul og þau séu ítakshafanum að litlu eða engu gagni. Í skýringum með 4. og 5. gr. frumvarpsins sé tekið fram að stefnt sé að því að hreinsa jarðir af ítökum sem hætt sé að nota og að slík hreinsun sé æskileg. Tilgangur laganna hafi því augljóslega verið að losa eigendur jarða úr viðjum aldagamalla og úreltra búskaparhátta með því losa þá undan oft á tíðum óljósum ítökum í jarðir þeirra er misst höfðu í raun alla fjárhagslega þýðingu. Með engu öðru móti gætu lögin talist samræmast ákvæðum þá 67. gr. stjórnarskrárinnar, nr. 33/1944, nú 72. gr. hennar. Þá beri að túlka vísun 1. gr. laganna til „heimildar einkaréttareðlis“ með þeim hætti að ítak falli ekki undir gildissvið laganna, ef um það er fjallað í öðrum lögum. Í athugasemdum við 1. gr. laganna segir um þetta: Að þess er getið sérstaklega, að afnotarétturinn skuli byggður á heimild einkaréttareðlis, er gert til að taka af allan vafa um það, að lögin taki eigi til afnota, sem almennar reglur laganna leyfa. Vísan til almennra reglna laganna sé vísan til annarra laga almennt, þ.e.a.s. sé kveðið á um afnot í öðrum lögum sé lögum nr. 113/1952 ekki ætlað að ná til þeirra. Í athugasemdum við 3. gr. laganna segi að ekki þyki ástæða til að hagga við ákvæðum laga um lausn ítaka sem þar greini. Í skýringum með 4. og 5. gr. komi svo fram að með ákvæðum þessum sé stefnt að því að fá fullkomið yfirlit yfir ítök þau sem talin séu vera í jarðir í landinu. Ljóst sé að helstu heimildir séu landamerkjaskrár og önnur „jarðaskjöl“, þ.e.a.s. heimildir einkaréttareðlis en ekki einkaréttarlegir samningar sem byggist á ákvæðum almennra laga, sbr. t.d. Hrd. 92/1995, eða almenn lög hafa verið sett um, eins og t.d. vatnsréttindi, sbr. lög nr. 15/1923. Við lestur almennra athugasemda með frumvarpinu verði þessi skilningur vafalaus en þar segir m.a.: Það er og bannað með lögum að skilja sum hlunnindi, sem fasteign fylgja, frá henni, ..., rétt til vatns, sem á fasteign er, til heimilis- eða búsþarfa, eða jarðræktar á henni, sbr. l. nr. 15 20. júní 1923, ... og ber þetta allt vott um þá stefnu löggjafans að tryggja það, að eðlileg gæði fasteigna fylgi þeim sjálfum og séu nytjuð í sambandi við notkun þeirra. Heimild sú, sem frumvarp þetta veitir til lausnar ítaka af jörðum, er spor í þessa sömu átt. Með öðrum orðum sé lögunum á engan hátt ætlað að hrófla við öðrum gildandi lögum um fasteignaréttindi, s.s. ákvæðum vatnalaga. Það hafi því ekki verið takmark löggjafans að færa fram nýja víðtækari skilgreiningu á ítakshugtakinu en í gildi hafði verið. Hvergi sé í lögunum tekið fram að þau nái til vatnsréttinda, líkt og haldið er fram í upphafi málsástæðna stefnanda og sé þeirri fullyrðingu mótmælt sem rangri. Gildissvið laganna sé takmarkað og vegna hins sérstaka eðlis þeirra beri að túlka það þröngt þannig að það nái einvörðungu til ákveðinna ítaka er tengjast hefðbundnum landbúnaðarnotum fyrri tíma. Stefndi telur að vatnsréttindi hafi ekki verið talin til ítaka samkvæmt venjulegri fræðilegri skilgreiningu á þeim tíma er lögin voru samþykkt og að beinn eignarréttur að fasteignaréttindum, eins og vatnsréttindum, sem löglega hafa verið skilin frá jörðum, geti eftir það ekki talist ítök í skilningi laga. Setning laga um ítök hafi átt sér talsverðan aðdraganda. Það mál hafi fyrst verið vakið á Alþingi 1949, er frumvarp til laga um rétt manna til kaupa á ítökum var flutt, sbr. Alþt. 1949, A, þskj. 409. Við meðferð málsins á Alþingi það ár hafi frumvarpinu verið breytt á þá lund að við var bætt skilgreiningu á ítakshugtakinu, sbr. breytingartillögu Páls Zóphóníassonar þáverandi búnaðarmálastjóra við frumvarpið, Alþt. 1949, A, þskj. 637, en hún hljóðaði svo: Það kallast ítak í lögum þessum, er jörð á land eða rétt til landsnytja, svo sem slægna, beitar, svarðartekju, torfristu, laxveiði, silungsveiði, reka alls konar, grasatekju, sölvafjöru, eggjatöku eða annars utan landamerkja sinna, en innan landamerkja annarra jarðar eða fyrir landi hennar. Ítak telst einnig nytjaréttur, er kirkjur eiga utan heimajarðar kirknanna. Á Alþingi urðu nokkrar umræður um hvort upptalningin væri tæmandi og í kjölfar athugunar lagði flutningsmaður fram breytingartillögu við 1. gr. frumvarpsins þar sem lagt var til að í stað orðanna „sölvafjöru, eggjatöku eða annars“ kæmi: eggjatekju, fuglatekju, sölvafjöru, maríukjarnafjöru og hvers konar annarra ítaka“. Í umræðum um þetta atriði á Alþingi hafi komið fram að nú væri nánast um tæmandi upptalningu að ræða eftir að breytingartillagan kom fram. Hefðu vatnsréttindin talist til ítaka megi þykja öruggt að þau hefðu komið fyrr upp í huga framsögumanns breytingartillögunnar og orðið tilefni umræðna, en t.a.m. ítök í maríukjarna, sem séu brúnþörungar sem vaxi í sjó niður á allt að 20-30 m dýpi. Hið endanlega frumvarp sem lagt hafi verið fram árið 1952 hafi m.a. verið samið af sama flutningsmanni og hafði áður flutt það. Í greinargerð sem fylgdi frumvarpinu hafi ekki verið vikið að ítakshugtakinu að öðru leyti en áður sé verið fjallað um. Enginn vafi leiki á að á þeim rúmu tveimur árum sem liðu, á milli þess að framangreind breytingartillaga var lögð fram og þess að endanlegt frumvarp var samþykkt, hafi ekki orðið kúvending á þeirri venjulegu skilgreiningu sem þar sé lögð til grundvallar. Ljóst sé að orðalag 1. gr. ítakslaganna sé alltof rúmt ef það sé túlkað samkvæmt þeirri víðtæku skýringu sem stefnandi leggi til grundvallar og mundi þannig nánast ná til hvers konar afnotaréttinda sem stofnað sé til yfir jörðum. Af forsögu ákvæðisins, sem rakin hafi verið hér að framan, sé ljóst að vilji löggjafans hafi ekki staðið til að fella öll óbein eignarréttindi að jörðum undir hugakið ítak. Þvert á móti verði að draga þá ályktun að löggjafinn hafi haft í huga hinn hefðbundna skilning á þessari tegund óbeinna eignarréttinda, þ.e. þau sem almennt höfðu tíðkast innan landbúnaðarins s.s. beit, slægjur, eggjataka, reki o.þ.h. Áður sé minnst á að lögin hafi mikla sérstöðu er komi að túlkun þeirra gagnvart 72. gr. stjórnarskrárinnar. Væntanlega hafi ekki verið talið að ákvæði laganna hefðu í för með sér bótalausa eignaupptöku þar sem þeim hafi, eins og áður segi, verið beint að hefðbundnum ítökum jarða í aðrar jarðir sem í flestum tilfellum höfðu misst gildi sitt og fjárhagslega þýðingu. Beri af framangreindum ástæðum að túlka ákvæði laganna þröngt og öndvert við það sem stefnandi haldi fram. Réttur sá sem ítaki fylgi sé bundinn við tiltekna fasteign. Því til staðfestingar megi vísa til 1.-2. málsl. 1. mgr. 2. gr. laga um landamerki o.fl., nr. 41/1919, en þar segi: Eigandi lands eða fyrirsvarsmaður skal gera glöggva skrá um landamerki, eins og hann veit þau réttust. Skal þar og getið ítaka og hlunninda í land það, svo og þeirra ítaka og hlunninda, er því landi fylgja í lönd annarra manna. Minnt sé á framangreinda skilgreiningu á ítaki við meðferð málsins á Alþingi en þar segi: (Altþ. A, 1949, þskj. 637): Það kallast ítak í lögum þessum, er jörð á land eða rétt til landsnytja ... utan landamerkja sinna, en innan landamerkja annarra jarðar eða fyrir landi hennar. Hin hefðbundnu ítök sem lögin ná til byggist þannig fyrst og fremst á einhliða viðurkenningu ítaksþola en ekki tvíhliða samningum líkt og framsal vatnsréttinda eða þegar þau eru undanskilin við sölu jarða. Vatnsréttindi við Skálmholtshraun séu þinglýst eign íslenska ríkisins og hafi verið það bæði fyrir og eftir gildistöku ítakslaganna. Vatnsréttindunum hafi verið haldið eftir við sölu jarðarinnar árið 1931 og hafi aldrei verið eign þeirra sem stefnandi leiði rétt sinn frá. Hins vegar hafi þau verið keypt af íslenska ríkinu árið 1951 með heimild í lögum, sbr. síðar, og geti þegar af þeirri ástæðu ekki talist til ítaksréttinda. Kaup íslenska ríkisins á vatnsréttindum Títanfélagsins hafi ekki verið tilviljun háð eða gerð með skammtímasjónarmið í huga. Þvert á móti hafi þau byggst á vandlegum undirbúningi svonefndrar Þjórsárnefndar, sem hafi skilað skýrslu árið 1949, og voru í fullu í samræmi við bæði ákvæði þágildandi raforkulaga, nr. 12/1946, og fjárlög fyrir árið 1952. Allar fullyrðingar stefnanda um vangeymslu, tómlæti eða hefð vegna þessara réttinda séu því úr lausi lofti gripnar og sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Þá hafi hugsanlegur ómöguleiki Títan-félagsins á nýtingu réttindanna ekki hindrað kaupin og því síður hafi sú staða verið uppi að eignarréttur félagsins væri ekki gildur á einhvern hátt. Slíkt hafi ekki verið dregið í efa. Öðru nær. Viðurkennt hafi verið að Títan-félagið hefði eignast vatnsréttindi í Þjórsá með lögmætum hætti og að eignarheimildir þess að réttindunum væru í lagi, sbr. nánar skýrslu Þjórsárnefndar, I. kafli, sbr. dskj. 39. Samkvæmt lögum nr. 102/1951, fjárlög fyrir árið 1952, hafi 1.570.000 krónur verið veittar til kaupa á vatnsréttindum Títan hf. Við 1. umræðu um fjárlagafrumvarpið á Alþingi síðari hluta árs 1951 hafi fjármálaráðherra, Eysteinn Jónsson, gert grein fyrir í framsöguræðu sinni að gert væri ráð fyrir fjárveitingu vegna kaupa á réttindum Títanfélagsins, sbr. eftirfarandi: „[S]ett er inn fjárveiting til kaupa á vatnsréttindum í Þjórsá, 1570 þús. kr. Íslendingar verða að eiga vatnsréttindi sín sjálfir, og hafa tekizt samningar við erlenda eigendur þessara réttinda um sölu á þeim fyrir þetta verð.“ Enginn þingmaður hafi gert þessa tillögu að umfjöllunarefni við umræðuna eða síðari umræður um fjárlagafrumvarpið og því rökrétt að álykta að einhugur hafi ríkt um hana. Ljóst sé því að farið var með vatnsréttindin sem bein eignarréttindi í eigu Títanfélagsins og með kaupsamningi hafi íslenska ríkið eignast beinan eignarrétt að þessum réttindum og þar að auki aðrar þær heimildir til nýtingar þeirra sem samningar Títan-félagsins kváðu á um, t.d. kauprétt að ótakmörkuðu landi úr jörð stefnanda sem enn sé í fullu gildi, kjósi meðstefndi, íslenska ríkið, að nýta hann. Ákvörðun um kaupin hafi byggst á vinnu Þjórsárnefndar undir forustu raforkumálastjóra sem hafi haft hlutverk og skyldur samkvæmt 49. gr. raforkulaga, nr. 12/1946, en 2. mgr. hafi verið svohljóðandi: „Raforkumálastjóri gerir tillögur til ríkisstjórnarinnar um kaup á vatnsréttindum og jarðhitasvæðum sem hann telur nauðsynlegt eða hagkvæmt að ríkið eignist.“ Alþingi og ríkisstjórn Íslands hafi því verið fullkunnugt um eðli og tilvist réttindanna og alltaf hafi legið ljóst fyrir að ríkið væri að kaupa beinan eignarrétt að réttindunum en ekki væri verið að stofna ítak í jarðir. Skýrt komi fram að réttindin höfðu verið í eigu útlendinga og nauðsynlegt þótti að tryggja Íslendingum yfirráð þeirra. Kaup á réttindunum hafa vegið þungt í útgjaldalið ríkisins á niðurskurðartímum eða um 0,45% af heildarútgjöldum ríkisins það árið. Ljóst sé að samningar Títanfélagsins við landeigendur og eiganda Skálmholtshrauns hafi verið byggðir á beinum eignarétti en ekki stofnun einhvers konar ítaks. Þá verði einnig að líta til þess að miðað við ákvæði 1. gr. þágildandi raforkulaga nr. 12/1946, þess eðlis að ríkinu einu væri heimilt að reisa og reka raforkuver sem væru stærri en 100 hestöfl nema samþykki Alþingis kæmi til, sé það vafamál hvort flokka beri samning íslenska ríkisins um kaup á vatnsréttindum í Þjórsá til löggernings einkaréttareðlis eða opinbers eðlis. Þegar af þeirri ástæðu geti umræddur samningur með engu móti fallið undir gildissvið laga nr. 113/1952. Fjarstæðukennt sé að halda því fram að íslenska ríkið hafi lagt gríðarlega mikla vinnu í að meta hvort kaupa skyldi vatnsréttindin af Títanfélaginu og meta hvað greiða skyldi fyrir þau, afla verulegrar fjárheimildar úr ríkissjóði til greiðslu þeirra og svo strax næsta ár setja lög sem sviptu það sjálft eign sinni bótalaust og innan mjög skamms tíma. Eðli máls samkvæmt gangi slík lagatúlkun ekki upp, burtséð frá orðalagi laganna. Vilji löggjafans hafi fráleitt staðið til þess að lögin yrðu skilin á þann veg sem stefnandi byggi á. Samkvæmt gildandi raforkulögum á þeim tíma þegar ítakslögin voru sett hafi legið ljóst fyrir að löggjafinn leit svo á að vatnsréttindi væru beinum eignarrétti háð og ráð fyrir því gert að íslenska ríkið eignaðist þau. Raforkulögin verði ekki skilin svo að um stofnun ítaksréttinda sé að ræða heldur sé ráð fyrir því gert að ríkið eignist réttindin beinum eignarrétti. Skoða verði umfjöllun Ólafs Lárussonar í ritinu Eignaréttur, bls. 47, sem stefnandi vísi til, í því ljósi. Í afsali Títanfélagsins til Guðbrands Tómassonar, sbr. dskj. 3, sé ótvírætt kveðið á um að jörðin sé seld án allra vatnsréttinda. Þessum samningi var þinglýst og hefur fylgt jörðinni Skálmholtshrauni æ síðan sem kvöð á jörðinni. Samningurinn um kaup á vatnsréttindum sé auk þess samofinn kauprétti á landi og því sé útilokað, hvernig sem á málið sé litið, að telja að vatnsréttindi stefnda íslenska ríkisins geti talist ítak í jörðina Skálmholtshraun. Þvert á móti bendi orðalag samningsins til þess að efni hans kunni að vera mjög víðtækt. Samningur þessi sé í fullu gildi. Þá bendi stefndi á að þrátt fyrir mikla leit hafi stefndi ekki fundið nein dæmi þess að vatnsréttindi, sem skilin höfðu verið frá jörðum, hafi verið afmáð úr þinglýsingabókum í kjölfar gildistöku laga um lausn ítaka af jörðum, nr. 113/1952, sbr. dskj. 40 og 44-54. Stefnandi hafi heldur ekki lagt fram nein gögn þess efnis. Byggir stefndi á því að gildissvið laga nr. 113/1952 nái ekki til vatnréttinda sem löglega hafi verið skilin frá jörðum með heimild í 1. mgr. 16. gr. vatnalaga. Í athugasemdum við 1. gr. laga nr. 113/1952 sé tekið fram að þau gildi ekki um afnot sem almenn lög leyfa. Ákvæði 1. mgr. 16. gr., sbr. og 49. gr., vatnalaga sé slík heimild og þegar af þeirri ástæðu nái lögin ekki til vatnsréttinda, hvort sem til slíkra eignarréttinda hafi verið stofnað fyrir eða eftir gildistöku laga nr. 15/1923. Í lögum hafi verið og sé enn að finna fjölmörg dæmi þess að heimilt sé að skilja tiltekin fasteignaréttindi varanlega frá jörðum. Í þessu sambandi nægi að nefna lög nr. 50/1907, um sölu kirkjujarða, sem nú séu niður fallin, vatnalög, nr. 15/1923, landgræðslulög, nr. 17/1965, jarðalög, nr. 81/2004, lög nr. 57/1998, um rannsóknir og nýtingu auðlinda í jörðu, lög nr. 61/2006, um lax- og silungsveiði, svo fátt eitt sé nefnt. Það sé augljóst að lögum nr. 113/1952 hafi ekki verið ætlað að hafa nein áhrif á almenn ákvæði laga um vatnsréttindi eða t.d. námaréttindi sem undanskilin séu frá jörðum samkvæmt ákvæðum almennra laga. Öll síðari tíma réttarþróun styðji þessa skoðun en rúm hálf öld sé síðan lög nr. 113/1952 voru sett til hagsbóta fyrir þá landeigendur sem hafi verið í óvissu um réttmæti aldagamalla ítaka annarra jarða í jarðir sínar. Stefndi byggir einnig á því að gildissvið 1. gr. laganna verði að skýra með hliðsjón af lagaáskilnaðarreglu 72. gr. stjórnarskrárinnar um vernd eignarréttinda. Það sé viðurkennt sjónarmið við túlkun laga að skýra beri með þröngum hætti öll þau lagaákvæði sem feli í sér frávik frá almennum reglum, sbr. Hrd. 118/1972, Hrd. 128/1985 og Hrd. 519/2006. Framangreint lögskýringarsjónarmið eigi sér í lagi við um lög sem þrengja mannréttindi og verði að gera þá kröfu að slík ákvæði séu skýr og ótvíræð, sbr. Hrd. 239/1987. Í þessu máli sé um að ræða lög sem mæli fyrir um bótalausa eignaupptöku. Slík lagaákvæði orki tvímælis og verði að túlka afar þröngt. Þá sé ljóst að á Alþingi hafi komið upp efasemdir um stjórnskipulegt gildi ítakslaganna. Í málinu hafi verið lagt fram álit Ólafs Jóhannessonar, dags. 23. janúar 1963, þar sem fram komi efasemdir hans um gildi laganna, einkum hvað varðar þinglýst réttindi manna. Í kjölfar þess hafi Alþingi samþykkt þingsályktun 10. apríl 1963 um athugun á framkvæmd laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum. Í greinargerð sem fylgt hafi þingsályktunartillögunni komi skýrt fram hinn yfirlýsti tilgangur lagasetningarinnar sem „voru sett til að koma reglu á ítök í bújarðir og gefa jarðeigendum tækifæri til að leysa þau af, ef svo bæri undir“. Þá komi fram í greinargerðinni að talið var eðlilegt að fram færi athugun á framkvæmd laganna og ef í ljós kæmi að einhverjir hefðu orðið fyrir óeðlilegri réttarskerðingu yrði leitað ráða til að bæta hlut þeirra. Í svörum bæjarfógeta og sýslumanna við bréfi atvinnumálaráðuneytisins á dskj. 44 til 54 komi skýrt fram hvers konar réttindi um hafi verið að ræða en það hafi einkum verið beitarréttur, hagaganga, upprekstrarréttur, reki, saltfjara, sölvafjara, eggjataka, hvalskurður, torfrista, selveiði o.s.frv. Greinilegt sé að hér sé um hin hefðbundnu landbúnaðarítök að ræða sem lögunum var stefnt gegn og gildisvið þeirra takmarkast við. Stefnandi reisi málatilbúnað sinn m.a. með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 92/1995 (Blikadalur). Stefndi hafnar því alfarið að dómur þessi hafi fordæmisgildi fyrir mál það sem hér sé til úrlausnar enda hafi það snúist um hefðbundið landbúnaðarítak, beitarrétt fyrir búfénað, sem lögunum frá 1952 var einmitt ætlað að ná til eins og að framan hefur verið rakið. Af framangreindum ástæðum öllum ber að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. b. Stjórnskipulegt gildi laga nr. 113/1952 Eins og að framan sé bent á verði við túlkun laga nr. 113/1952 að taka mið af ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands um vernd eignarréttar. Vatnsréttindi við Skálmholtshraun hafi löglega verið seld frá jörðinni og kaupandi hafi þinglýst þeim réttindum sínum. Allt frá árinu 1952 hafi vatnsréttindin verið þinglýst eign íslenska ríkisins. Ekki sé heimilt að túlka ákvæði laga nr. 113/1952 svo rúmt að þau nái til orkunýtingarréttar vatnsfalla, sem löglega hafi verið frá þeim skilinn með samningi á grundvelli heimildar í 16. og 49. gr. vatnalaga, nr. 15/1923, með þeim réttaráhrifum að eigandi réttindanna glati þeim bótalaust hafi hann ekki lýst þeim innan tiltekins skamms tíma fyrir stjórnvaldi. Slík túlkun fái ekki staðist gagnvart ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Þar að auki verði að hafa í huga þá aðstöðu að síðari eigandi, stefnandi þessa máls, væri með því að auðgast með óverðskulduðum hætti á kostnað löglegs eiganda réttindanna, sbr. sjónarmið um óréttmæta auðgun. Því telji stefndi að ef talið yrði að lög nr. 113/1952 gildi um vatnsréttindi þá brjóti ákvæði laganna í bága við ákvæði 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, (áður 67. gr.) og af þeim sökum verði að víkja þeim til hliðar. Samkvæmt nefndu stjórnarskrárákvæði sé eignarrétturinn friðhelgur og enginn verði sviptur eignarrétti sínum án lagaheimildar og greiðslu fullra bóta. Með lögum 113/1952 hafi verið gert ráð fyrir að óbein eignarréttindi féllu niður ef þeim væri ekki lýst fyrir héraðsdómara innan 12 mánaða. Eins og mál þetta er byggt upp af hálfu stefnanda, og þrátt fyrir Hrd. 92/1995, geti dómurinn ekki vikist undan því að taka afstöðu til gildis laga nr. 113/1952 gagnvart nefndu ákvæði stjórnarskrárinnar. Um vandkvæði sem sköpuðust vegna þessarar sérkennilegu lagasetningar megi vísa til erindis Guðmundar Kristjánssonar, bónda á Núpi í Axarfirði til forsætisráðherra árið 1962, minnisblaðs J.S, dags. 30. október 1962, umfjöllunar Ólafs Jóhannessonar og þingsályktunar Alþingis um athugun á framkvæmd laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum frá 10. apríl 1963. c. Ítök yngri en 25 ára féllu ekki úr gildi með setningu laga nr. 113/1952 Verði ekki fallist á sýknu á grundvelli framangreindra málsástæðna og verði talið að vatnsréttindi geti verið andlag ítaksréttinda er falli undir gildissvið laga nr. 113/1952, krefst stefndi sýknu á grundvelli þess að vatnsréttindi við Skálmholtshraun hafi ekki fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952, um lausn ítaka af jörðum. Með 4. og 5. gr. laga nr. 113/1952 hafi verið stefnt að því að fá fullkomið yfirlit yfir ítök þau, sem talin voru vera í jörðum í landinu, sbr. Alþt. 1952, A, þskj. 189. Í lögunum hafi verið gert ráð fyrir að ítök sem stofnast hefðu nýlega fyrir setningu laganna, ættu meiri rétt á sér en ítök sem eldri voru og því var framangreind lausnarheimild bundin við að ítakið væri eldra en 25 ára , sbr. Alþt. 1952, A, þskj. 189, sbr. og 6.-10. gr. laga nr. 113/1952. Skilyrði innlausnarréttarins hafi verið að hagsmunir ítakshafans af ítakinu væru metnir mun minni en hagsmunir lausnarbeiðanda af því að fá þau leyst af jörðinni, sbr. Alþt. 1952, B, 1192-1193 og álitsgerð Ólafs Jóhannessonar, dags. 23. janúar 1963 (bls. 4). Títanfélagið hafi selt jörðina Skálmholtshraun með afsali, dags. 2. september 1931, til Guðbrands Tómassonar, en hafi undanskilið vatnsréttindi jarðarinnar. Félagið hafi selt þau réttindi og afsalað síðar til íslenska ríkisins 1952. Vatnsréttindin hafi því fyrst verið skilin frá jörðinni 21 ári áður en lögin um ítök voru samþykkt og falli því ekki undir ákvæði laganna um sjálfkrafa brottfall vanlýstra ítaka. Af framangreindum ástæðum öllum beri að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. 2. Varakrafa stefnanda Í varakröfu stefnanda sé þess krafist að stefnandi hafi fyrir hefð eignast að nýju vatnsréttindi Skálmholtshrauns, sem skilin voru frá jörðinni með afsali dags. 2. september 1931. Í stefnu komi ekki fram á hvaða lagagreinum hefðarlaganna stefnandi byggi og því ekki hægt að taka afstöðu til hvers konar réttindi hann telur vatnsréttindi vera samkvæmt þessari grein. Málsástæður stefnanda séu að þessu leyti svo vanreifaðar að dómur verður ekki lagður á dómkröfur hans. Lög um hefð, nr. 46/1905, geri það að skilyrði fyrir hefð, að óslitin notkun eða óslitið eignarhald af hálfu hefðanda hafi haldist um tiltekinn tíma. Samkvæmt 2. gr. hefðarlaga er skilyrði eignarhefðar óslitið eignarhald á fasteign í 20 ár og samkvæmt 8. gr. 40 ár vegna ósýnilegra ítaka. Ljóst sé að stefnendur hafi ekki farið með eignarhald á vatnsréttindum við Skálmholtshraun frá útgáfu afsalsins, dags. 2. september 1931. Ekki sé vitað til þess að þeir hafi nytjað þau að öðru leyti en samkvæmt lögbundnum afnotarétti sbr. 15. gr. vatnalaga, nr. 15/1923. Óumdeilt sé að landeigendur fari með réttindi samkvæmt 15. gr. vatnalaga. Notkun þeirra réttinda geti hins vegar ekki veitt landeigendum víðtækari rétt, þ.e.a.s. eignarrétt yfir vatnsréttindum að fullu, og skipti þá einu á hvaða ákvæðum hefðarlaganna sé byggt. Stefndi, íslenska ríkið, sé aftur á móti þinglýstur eigandi vatnsréttindanna og hafi því farið með óslitið, þinglýst eignarhald á réttindunum frá janúar 1952 og fyrir þann tíma Títanfélagið, viðsemjandi landeiganda. Er stefnandi keypti jörðina Skálmholtshraun árið 1996 hafi hann haft fulla vitneskju um þinglýstan eignarrétt íslenska ríkisins að vatnsréttindum. Þá hafi stefnandi ekki, þrátt fyrir að hafa verið eigandi Skálmholtshrauns í rúman áratug, séð ástæðu til þess að reyna á rétt sinn til vatnsréttinda við jörðina fyrir dómstólum. Öðru nær. Hann hafi viðurkennt eignarrétt íslenska ríkisins á hinum umdeildu vatnsréttindum, sbr. skiptagjörð vegna Skálmholtshrauns, dags. 13. júlí 2005, sem stefnandi leggi fram. Stefnandi geti því ekki hafa unnið hefðarrétt á vatnsréttindum meðstefnda íslenska ríkisins, þvert á móti ættu allar kröfur stefnanda frekar að hafa fallið niður fyrir tómlæti og viðurkenningu. Af framangreindum ástæðum ber því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. 3. Þrautavarakrafa stefnanda Í þrautavarakröfu stefnanda komi fram að virkjanaáform Landsvirkjunar við Skálmholtshraun nái ekki fram að ganga án nýs virkjunarleyfis samkvæmt lögum frá Alþingi. Af því, sem og þeirri staðreynd að íslenska ríkið hafi ekki nýtt vatnsréttindi sín hingað til, leiðir stefnandi að réttindin séu niður fallin fyrir vangeymslu og tómlæti. Krafan sé að mestu órökstudd og sé henni mótmælt. Hér að framan hafi verið fjallað um ákvæði raforkulaga, nr. 65/2003. Ekki verði séð hvernig eignarréttindi geti fallið brott við það eitt að tiltekið framkvæmdaleyfi renni úr gildi, líkt og vísað sé til í stefnu. Virkjanaáform Títanfélagsins hafi ekkert að gera með eignarétt ríkisins yfir vatnsréttindum við Skálmholtshraun. Íslenska ríkið hafi keypt þau vatnsréttindi af Títanfélaginu, eftir að viðamikil rannsókn hafi leitt í ljós að staðarhættir þóttu hagkvæmir með tilliti til mögulegrar virkjunar. Landeigendur hafi þá engu hreyft við og hafi kaupunum ekki verið mótmælt af þeirra hálfu. Virkjanaáform Landsvirkjunar skipti hins vegar engu máli við málshöfðun þessa, þar sem þau hafi ekki áhrif á eignarrétt meðstefnda íslenska ríkisins að vatnsréttindum fyrir landi Skálmholts-hrauns. Umfjöllun um meinta vanheimild stefnda sé því marklaus og tengist ekki dómkröfum stefnanda. Eignarréttindi falli almennt ekki brott nema með sérstakri lagaheimild að gættum ákvæðum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Megi þar m.a. vísa til laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, og laga um hefð, nr. 46/1905. Fyrrnefndu lögin eigi ekki við um þau eignarréttindi sem deilt sé um í máli þessu og fram hafi komið að skilyrði síðari laganna séu ekki uppfyllt. Meðstefnda íslenska ríkinu beri engin skylda til að nýta vatnsréttindi, til þess eins að viðhalda þinglýstum eignarétti sínum. Sú krafa og fullyrðing stefnanda, að þinglýst eignarréttindi falli niður við það eitt að þau séu ekki nýtt, sé órökstudd og úr lausu lofti gripin. Eins og að framan sé rakið hafi vatnsréttindin verið keypt með langtímahagsmuni í huga. Af framangreindum ástæðum ber því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. B. Aðalkrafa – krafa um frávísun þrautaþrautavarakröfu stefnanda Í þrautaþrautavarakröfu stefnanda sé krafist viðurkenningar á því að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá, í landi Skálmholtshrauns, sem byggist á samningi, dags. 8. júní 1951 og 16. janúar 1952, og afsali, dags. 2. september 1931, heimili stefndu ekki tilteknar aðgerðir. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á því að málatilbúnaður þrautaþrautavara­kröfu stefnanda uppfylli ekki skilyrði laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, (einnig nefnd hér eml.) og sé því ekki tækur til efnismeðferðar. Stefndi byggir frávísunarkröfu sína á eftirfarandi atriðum: a. Lögspurning Stefnandi fjalli um í stefnu sinni á almennan hátt um möguleg umhverfisáhrif virkjana við Neðri-Þjórsá. Með dómkröfum sínum sé ljóst að stefnandi leiti víðtækrar dómsviðurkenningar á efni eignarréttinda sinna á því svæði sem þær taki til. Í því tilviki sem hér sé til úrlausnar beinist kröfur stefnanda ekki að lögmæti tiltekinna athafna eða ákvarðana stefnda, heldur miði þær að því að dómstólar kveði almennt á um réttarstöðu þá sem felist í eignarrétti hans að jörð sinni og þær takmarkanir sem sú réttarstaða setji vatnsréttindum í eigu íslenska ríkisins. Samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 geti sá, sem hefur lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands, leitað viðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Jafnframt sé tekið fram í 1. mgr. sömu lagagreinar að dómstólar verði ekki krafðir álits um lögfræðileg efni nema að því leyti sem nauðsynlegt sé til úrlausnar um ákveðna kröfu í dómsmáli. Þessi ákvæði hafi verið skýrð þannig að sá sem leitar viðurkenningardóms geti ekki fengið úrlausn um kröfu sína nema hann sýni fram á að hann hafi lögvarinna hagsmuna að gæta, sem talist geti sérstakir fyrir hann og snerti réttarsamband hans við þann sem hann beinir kröfu sinni að. Í þrautaþrautavarakröfu stefnanda felist því krafa um álit dómstólsins um lögfræðilegt efni. Slíkt verði dómstólar ekki krafðir um, sbr. 1. mgr. 25. gr. eml. og Hrd. 554/2007, og krefst stefndi því að þrautaþrautavarakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. b. Vanreifun Stefndi byggir frávísunarkröfu sína enn fremur á því, að dómkröfur og málsástæður þær sem koma fram í þrautaþrautavarakröfu stefnanda séu svo óljósar og vanreifaðar að stefnda sé ófært að taka til varna. Í stefnu sé t.a.m. oft á tíðum óljóst hvort fjallað sé um vatnsréttindi eða önnur réttindi, sbr. málsástæður stefnanda um mannréttindi umhverfisréttar og svokallaða liðkun fyrir skipulagi. Stefndi telur þá umfjöllun stefnanda óviðeigandi með öllu og mótmælir henni sérstaklega. Sökum þessa vefjist það fyrir stefnda hvert hið raunverulega sakarefni sé. Af þessum ástæðum, og með tilvísun til 1. mgr. 80. gr. eml., krefjist stefndi þess að þrautaþrautavarakröfu stefnanda verði vísað frá dómi. C. Varakrafa – krafa um sýknu af öllum dómkröfum stefnanda Til vara er krafist sýknu af þrautaþrautavarakröfu stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. og eftir atvikum 1. mgr. 26. gr. eml. Þá er einnig vísað til rökstuðnings með frávísunarkröfu sem einnig á hér við og rökstuðnings með aðalkröfu um sýknu sem einnig á við um þá kröfu stefnda að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Allir 13 liðir þrautaþrautavarakröfu stefnanda snúa að atriðum sem ekki geta komið til framkvæmda fyrr en virkjunarleyfi samkvæmt raforkulögum, nr. 65/2003, og framkvæmdaleyfi samkvæmt skipulags- og byggingalögum, nr. 73/1997, hafa verið veitt, en svo er ekki í þessu tilviki. Allur undirbúningur stefnda að virkjunarframkvæmdum byggist á lögum, fyrst og fremst raforkulögum og lögum um Landsvirkjun, og hvað varðar Títan-réttindin sérstaklega þá sé ljóst að stefndi vinni að samningum við landeigendur á svæðinu í fullu umboði meðstefnda, íslenska ríkisins, sbr. samkomulag þessara aðila frá 9. maí 2007, þótt íslenska ríkið sé eigandi umræddra réttinda. Því sé umfjöllun stefnanda um þrautaþrautavarakröfu sína að mestu um atriði sem séu málinu óviðkomandi og stefnandi hafi ekki forræði á eða lögvarða hagsmuni af að fá úrlausn um. Þannig sé umhverfismat virkjananna þriggja ekki til endurskoðunar í þessu dómsmáli. Allri umfjöllun stefnanda sé mótmælt sem rangri en stefndi telur af framangreindum ástæðum ekki þörf á að svara þeim lið fyrir lið. Öll umfjöllun stefnanda í stefnu um auðlindanýtingu og vinnslu raforku sé því marki brennd að þar sé fjallað um umræður og réttarstöðu í upphafi 20. aldar en varla vikið að réttarþróun á þeirri öld eða gildandi lögum um þessi málefni nú í upphafi 21. aldar. Geri það umfjöllun hans í besta falli ómarkvissa en í versta falli ómarktæka. Þannig fjalli stefnandi í þrautaþrautavarakröfu sinni um sakarefni sem hann eigi ekki aðild að og þótt í einhverjum tilvikum verði hann talinn hafa hagsmuni af úrlausn sé ljóst að dómstóll muni ekki skera úr um skilyrði leyfisveitinga sem ekki hafi farið fram. Framsetning dómkrafna og málsástæðna sé einnig mjög óljós og ruglingsleg og rökstuðningur fyrir þeim takmarkaður þannig að ekki sé unnt að leggja dóm á dómkröfu stefnanda. Þegar af þessum ástæðum beri að sýkna stefnda af þrautaþrautavarakröfu stefnanda. Vísað sé til helstu lagaraka í umfjöllun um málsástæður. Stefndi vísar sérstaklega til eftirfarandi laga: Lög um hefð, nr. 46/1905. Lög um sölu kirkjujarða, nr. 50/1907. Vatnalög, nr. 15/1923. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 Raforkulög, nr. 12/1946. Lög um lausn ítaka af jörðum, nr. 113/1952. Ábúðarlög, nr. 80/2004. Jarðalög, nr. 81/2004. Lög um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007. Málsástæður og lagarök stefnda, íslenska ríkisins. Stefndi mótmælir kröfugerð stefnanda í heild sinni og telur kröfugerðina í engu samræmi við réttarstöðu stefnda með tilliti til vatnsréttinda í landi Skálmholtshrauns í Flóahreppi. Stefndi telur sig án vafa eiga þessi réttindi og að stefnandi hafi hvorki sýnt fram á að eignarréttindin hafi færst úr hendi stefnda né séu þeim takmörkunum háð sem stefnandi byggir á. I. Aðalkrafa stefnanda byggist á því að vatnsréttindi stefnda hafi fallið niður fyrir vanlýsingu samkvæmt ákvæðum laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum. Stefndi mótmælir þessu og telur kröfuna byggða á misskilningi. Að mati stefnda eigi ofangreind lög alls ekki við um vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð á grundvelli 16. gr. vatnalaga nr.15/1923. Í nefndri lagagrein segi að séu vatnsréttindi látin af hendi án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt látinn, skuli fara eftir reglum um landkaup. Stefndi telur að túlka verði ákvæði þetta á þann hátt að vatnsréttindi jarða í skilningi 16. gr. vatnalaga séu undirorpin beinum eignarrétti, á sama hátt og fasteignir almennt, og séu því ekki ítak í skilningi laga nr. 113/1952. Samkvæmt þessum skilningi eigi lög nr. 113/1952 því ekki við hér. Í lögum nr. 113/1952 sé hvergi gert ráð fyrir því að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá jörð með samningi séu ítak í skilningi laganna. Þessi fullyrðing eigi við lagatextann sjálfan, öll finnanleg lögskýringargögn og síðast en ekki síst framkvæmd laganna. Hvergi sé því að finna heimildir sem bendi til þess skilnings sem stefnandi byggi hér á. Að mati stefnda hefði þurft skýr ákvæði í lög nr. 113/1952 um að vatnsréttindi sem undanskilin hefðu verið jörð teldust til ítaka í skilningi laganna. Svo sé ekki eins og áður segi. Í 1. gr. greinargerðar með frumvarpi til laga um lausn ítaka af jörðum segi eftirfarandi: „Hér er fylgt hinni venjulegu fræðilegu skýringu á því, hvað ítak sé. Að þess er getið sérstaklega, að afnotarétturinn skuli byggður á heimild einkaréttareðlis, er gert til þess að taka af allan vafa um það, að lögin taki eigi til afnota, sem almennar reglur laganna leyfa.“ Stefndi telur að óhjákvæmilegt sé að skýra 1. gr. laga nr. 113/1952, sbr. 1. gr. greinargerðar með frumvarpinu, á þann hátt að lögin taki ekki til vatnsréttinda jarða vegna þess að 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923 heimili að vatnsréttindi jarða séu látin af hendi. Skipti hér ekki máli hvort vatnsréttindi í skilningi 16. gr. vatnalaga séu talin ítök í fræðilegum skilningi. Lög nr. 113/1952 eigi því einungis við einkaréttarlega ítakssamninga um efnisatriði sem löggjöfin hafi ekki sérstaklega látið til sín taka. Stefndi byggir líka á því, verði vatnsréttindi talin ítak í skilningi laga nr. 113/1952, að við gildistöku laganna 1952 hafi vatnsréttindi stefnda í landi Skálmholtshrauns verið innan við 25 ára gömul. Samkvæmt 6. gr. laganna eigi eigandi jarðar, sem ítak sé í eldra en 25 ára, þess kost að leysa af jörð sinni ítak samkvæmt reglum laganna. Aldursmörk þessi eigi ekki við jörð stefnanda. Vatnsréttindin hafi verið undanskilin jörðinni með afsali 2. september 1931 en lögin hafi tekið gildi 30. desember 1952. Tímamörkum samkvæmt lögunum sé því ekki fullnægt. Stefnandi hafi keypt Skálmholtshraun með afsali árið 1996. Ekki sé að sjá að athugasemdir hafi þá komið fram af hálfu stefnanda vegna vatnsréttinda stefnda á jörðinni. Ekki sé heldur að sjá að fyrri eigendur hafi gert athugasemdir vegna réttar stefnda til vatnsréttinda jarðarinnar. Í ljósi fyrrgreindra forsendna laga nr. 113/1952 sé stefnandi í engri lagalegri aðstöðu til að sækja rétt á grundvelli laganna. Í fyrsta lagi eigi lögin ekki við um réttarstöðu stefnanda og í öðru lagi hafi hann sjálfur sýnt fullkomið tómlæti um meinta réttarstöðu sína. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af aðalkröfu stefnanda. II. Varakrafa stefnanda byggist á hefðarlögum nr. 46/1905. Ekki sé krafa þessi rökstudd á annan hátt en þann „að stefnandi hafi með eignarhaldi sínu og eignarhaldi fyrri eigenda allt frá árinu 1931 unnið eignarrétt að vatnsréttindum fyrir hefð, sbr. einnig norsku lög Kristjáns 5. frá 15. apríl 1687, V bók, 5. kap., og lög nr. 46/1905 um hefð og röksemdir fyrir öðrum kröfum stefnanda.“ Stefndi mótmæli þessari dómkröfu og telur hana ekki standast. Auk þess sé kröfugerðin vanreifuð með tilliti til rökstuðnings enda komi hvergi fram á hvaða lagasjónarmiðum hefðarlaga á sé byggt. Einungis sé fullyrt ranglega af hálfu stefnanda að hefð eigi hér við. Óumdeilt sé að stefnandi eignaðist Skálmholtshraun á árinu 1996. Takmarkaðar upplýsingar liggi frammi í málinu um eignarhald fyrri eigenda jarðarinnar. Samkvæmt 2. gr. hefðarlaga sé skilyrði fyrir hefð óslitið eignarhald á fasteign í tuttugu ár. Stefnandi uppfylli ekki þetta grunnskilyrði. Auk þess hafi vatnsréttindi stefnda verið þinglesin eign hans allt frá árinu 1952 og stefnandi virðist ekki hafa gert athugasemdir við eignarhald stefnda við kaupin á jörðinni 1996. Í öðru lagi hafi stefnandi aldrei farið með eignarhald þessara eignaréttinda, að öðru leyti en því sem 15. gr. vatnalaga heimili til heimilis- og búsþarfa jarðarinnar eða til jarðræktar. Hefðalög eigi því ekki við um ágreining dómsmáls þessa og beri því að sýkna stefnda af varakröfu stefnanda. III. Þrautavarakrafa stefnanda byggist á því að vatnsréttindi stefnda „séu niður fallin fyrir vangeymslu og tómlæti.“ Þessu mótmælir stefndi. Sem fyrr sé rakið hafi stefndi eignast umdeild vatnsréttindi með samningi og afsali á árinu 1952. Fyrri eigandi réttindanna hafi undanskilið þau frá jörðinni á árinu 1931. Heimildarskjölum vegna framsala þessara réttinda hafi verið þinglýst á eðlilegan hátt eins og framlögð skjöl beri með sér. Um það sé því ekki deilt. Stefnda hafi borið eða beri engin lagaleg skylda til þess að nýta þessa eign sína eins og skilja megi málatilbúnað stefnanda. Eignin sé fyrir hendi og hún byggist á þinglýstu afsali frá árinu 1952. Um viðhald á réttindum, eins og stefnandi haldi fram, sé því ekki að ræða. Stefndi ráði því sjálfur hvernig hann fari með eða nýti þessa eign sína, að því gefnu að lög heimili honum það á hverjum tíma. „Vangeymsla, tómlæti og vanheimild“ eigi því ekki við um eignarhald stefnda á réttindunum og reyndar afar langsótt fullyrðing. Beri því jafnframt að sýkna stefnda af þessari dómkröfu stefnanda. IV. Stefndi krefst aðallega frávísunar á þrautaþrautavarkröfu stefnanda. Stefndi telur að dómkrafa þessi uppfylli ekki lágmarksskilyrði einkamálalaga til þess að hægt sé að leggja á hana dóm. Dómkröfur stefnanda séu þrettán að tölu og séu þær mjög ólíkar innbyrðis. Þær séu allar án beinna tengsla við tiltekin eða áþreifanleg sakarefni og auk þess án sjáanlegra tengsla við stjórnsýslu og valdsvið fjármálaráðherra vegna íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda varði ekki eign stefnanda sjálfs. Þær varða hugsanlega framtíðarnýtingu vatnsréttinda stefnda. Sú hugsanlega nýting sé enn óákveðin í þeim skilningi að ekki hafi enn verið teknar ákvarðanir um virkjanaleyfi þótt umhverfismat hafi farið fram á árinu 2003 og unnið hafi verið af hálfu meðstefnda að rannsóknum um virkjun vatnsafls á svæðinu. Samkvæmt þessu sé stefnandi í fyrsta lagi ekki í lagalegri aðstöðu til þess að gera kröfur um takmörkun nýtingar á eign sem hann eigi ekki og í öðru lagi hafi virkjanaleyfi og önnur hugsanleg leyfi enn ekki verið gefin út af réttum stjórnvöldum. Til dæmis sé enn óvíst hvort nauðsynlegt verði að afla lagaheimildar vegna framsals vatnsréttinda til virkjunaraðila. Eins og hér hátti til beinist kröfugerð stefnanda ekki að lögmæti tiltekinna athafna eða ákvarðana stefnda heldur miði þær að því að dómstólar láti uppi álit á því hver sé réttarstaða jarðeiganda gagnvart vatnsréttarhafa þegar vatnsréttindi hafa verið undanskilin jörðinni á grundvelli 16. gr. vatnalaga og að hvaða marki stefnandi geti takmarkað nýtingu stefnda á eign sinni. Dómkrafa stefnanda sé því beiðni um lögfræðilegt álit sem sé andstætt 1. mgr. 25. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 og beri því að vísa kröfunni frá dómi. Eins og áður hafi komið fram eru þrettán liðir í þessari dómkröfu stefnanda. Einstökum liðum sé ekki fylgt eftir af hálfu stefnanda með sjálfstæðri umfjöllun um hvern lið fyrir sig. Þess í stað sé fjallað um ýmis skyld og óskyld mál sem ekki sé auðvelt að sjá að falli beinlínis undir einstaka liði í dómkröfum stefnanda. Að mati stefnda sé framsetning og rökstuðningur stefnanda ómarkviss og nokkuð ruglingsleg og sé því erfitt að átta sig á hvaða rökstuðningur eigi við einstaka liði í þrautþrautavarakröfu stefnanda. Að mati stefnda sé dómkrafa þessi vanreifuð og því andstæð áskilnaði 1. tl. 80. gr. einkamálalaga nr. 91/1991 um skýran málatilbúnað. V. Varakrafa stefnda sé að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda. Hér að framan hafi verið gerð grein fyrir sýknukröfum stefnda með öllum öðrum kröfum en þrautaþrautavarakröfu stefnanda. Sýknukrafa stefnda með þeirri dómkröfu byggi á sama rökstuðningi og gerð sé grein fyrir hér að framan með frávísunarkröfu. Sömu sjónarmið eigi hér við. Stefnandi sé ekki eigandi vatnsréttindanna og hann sé ekki í lögformlegri stöðu til að krefjast takmörkunar á notkun eignar stefnda. Þar að auki er kröfugerðin ruglingsleg og rökstuðningur afar óljós. Dómkrafan sé sett fram með þeim hætti að útilokað sé að fallast á hana. Beri því að sýkna stefnda af þessari kröfu sem og öllum öðrum kröfum stefnanda. Niðurstaða Með afsali, dags. 2. september 1931 seldi Títanfélagið jörðina Skálmholtshraun til Guðbrands Jónssonar, eins og áður er rakið. Í afsalinu kemur fram að Títanfélagið afsalaði jörðinni og því sem henni fylgdi til Guðbrands en tekið er fram að öll vatnsréttindi jarðarinnar í Þjórsá skuli áfram vera eign Títanfélagsins. Samkvæmt afsalinu hélt Títanfélagið því eignarrétti sínum yfir vatnsréttindunum en afsalaði þeim eignarrétti til íslenska ríkisins með samningi, dags. 16. janúar 1952. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að þau vatnsréttindi í Þjórsá, sem íslenska ríkið öðlaðist með fyrrgreindum samningi, sé í raun ítaksréttur en ekki eignarréttur og réttindin hafi fallið niður þar sem þeim hafi ekki verið lýst hjá viðkomandi héraðsdómara í samræmi við 4. gr. laga nr. 113/1952 um lausn ítaka af jörðum, sbr. og 2. mgr. 5. gr. laganna. Þegar lög um lausn ítaka af jörðum voru sett 1952 höfðu vatnalög þegar verið sett, eða árið 1923. Í vatnalögum er m.a. að finna almenn ákvæði um vatnsréttindi. Í 2. gr. þeirra segir að landareign hverri fylgi réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er, á þann hátt sem lögin mæla. Í 16. gr. vatnalaganna er ráð fyrir gert að vatnsréttindi verði af hendi látin án þess að eignarréttur að landi sé jafnframt af hendi látinn og fari þá eftir reglum um landkaup. Verður að telja að afsöl þau er að framan er getið hafi verið gerð í samræmi við þetta ákvæði vatnalaga. Í 1. gr. laga nr. 113/1952 segir að ítak merki í lögum þessum hvers konar afnot fasteignar, sem eigi eru samfara vörslum hennar eða þess hluta hennar, sem afnotin taka til, enda sé réttur til afnotanna byggður á heimild einkaréttareðlis. Í greinargerð með frumvarpi til laga nr. 113/1952 segir m.a. að um allt land séu til alls konar ítök, sem þessi eða hinn telur sig eiga í landi annarra jarða, eða fyrir því þegar um reka er að ræða. Í skógræktarlögum sé mönnum gefinn kostur á að kaupa aftur undir jarðir sínar skógarítök, og í laxveiðilögum séu ákvæði um að menn geti keypt aftur undir jarðirnar laxveiði, sem undan þeim hefur gengið. Í þessu frumvarpi sé mönnum gert kleift að kaupa aftur undir jarðir sínar réttindi, sem þeim beri að fylgja að eðlilegum hætti, svo sem trjáviðarreka, hvalreka, mótekju, slægjuítök, beitarítök, bjargsig, sölvafjöru o. s. frv. Eins og rakið er í kaflanum um málsástæður stefnda, Landsvirkjunar, átti lagasetning um lausn ítaka sér talsverðan aðdraganda. Þáverandi landbúnaðarnefnd lagði m.a. til að framan við lagafrumvarpið kæmi ný grein þar sem skilgreint væri hvað ítak væri. Segir Páll Zóphóníasson í framsöguræðu að þessi skilgreining í ákvæðinu, eins og nefndin leggi til, sé ekki tæmandi, en nærri muni láta að svo sé. Skyldi greinin hljóða svo: „Það kallast ítak í lögum þessum, er jörð á land eða rétt til landsnytja, svo sem slægna, beitar, svarðartekju, torfristu, laxveiði, silungsveiði, reka alls konar, grasatekju, sölvafjöru, eggjatöku eða annars utan landamerkja sinna, en innan landamerkja annarra jarðar eða fyrir landi hennar. Ítak telst einnig nytjaréttur, er kirkjur eiga utan heimajarðar kirknanna.“ Verður að fallast á með stefnda að hefði tilgangurinn verið að fella vatnsréttindi undir ákvæði laganna má telja næsta víst að þau hefðu komið fyrr upp í huga framsögumanns breytingartillögunnar og orðið tilefni umræðna á þinginu. Þykir ekki sýnt fram á að tilgangur lagasetningar um lausn ítaka hafi verið sá að fella vatnsréttindi undir lögin enda höfðu verið sett heilstæð lög um vatnsréttindi árið 1923. Samkvæmt framansögðu er ekki fallist á það með stefnanda að l. nr. 113/1952 taki til vatnsréttinda sem skilin hafa verið frá jörð með samningum á grundvelli 16. gr. vatnalaga nr. 15/1923. Ber því að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. Varakrafa stefnanda lýtur að því að viðurkennt verði að stefnandi hafi fyrir hefð eignast að nýju vatnsréttindi Skálmholtshrauns, sem undanskilin voru frá jörðinni með afsali dags. 2. september 1931. Kröfu sína styður stefnandi þeim rökum að hann og fyrri eigendur Skálmholtshrauns hafi nytjað jörðina og vatnsréttindi hennar sem sína eign frá öndverðu og hafi þannig unnið eignarrétt að vatnsréttindum fyrir hefð. Vísar stefnandi í heild til hefðarlaga nr. 46/1905 án þess að fram komi í málatilbúnaði hans á hvaða lagasjónarmiðum er byggt. Fyrir liggur að vatnsréttindi stefnda, íslenska ríkisins, hafa verið þinglesin eign þess frá árinu 1952. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi nytjað vatnsréttindi við Skálmholtshraun umfram það sem ráð er fyrir gert í 15. gr. vatnalaga nr. 15/1923, þ.e.a.s. til heimilisþarfa, búsþarfa eða jarðræktar. Þá liggur fyrir í málinu skiptagjörð vegna jarðarinnar Skálmholtshrauns frá árinu 2005 sem stefnandi undirritar án athugasemda. Í skiptagjörðinni kemur skýrt fram að vatnsréttindi í Þjórsá séu eign ríkissjóðs samkvæmt afsali dags. 16. janúar 1952. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hún hafi með eignarhaldi sínu að jörðinni unnið eignarrétt að umræddum vatnsréttindum á grundvelli hefðarlaga. Ber því að sýkna stefndu af varakröfu stefnanda. Þrautavarakröfu sína byggir stefnandi á því að vatnsréttindi stefnda séu niður fallin fyrir vangeymslu og tómlæti. Eins og rakið hefur verið eignaðist stefndi, íslenska ríkið, umdeild vatnsréttindi með samningi og afsali á árinu 1952. Var heimildarskjölum vegna þessara framsala þinglýst. Eignarhald stefnda, íslenska ríkisins, byggist á þinglýstu afsali. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að lögum samkvæmt beri stefnda, íslenska ríkinu, að viðhalda þinglýstum eignarréttindum sínum með sérstökum hætti. Heimildir stefnda, Landsvirkjunar, til framkvæmda og athugana á vatnasvæði Þjórsár á grundvelli laga og samninga við íslenska ríkið þykja ekki skipta máli í þessu sambandi. Ber samkvæmt framansögðu að sýkna stefndu af þrautavarakröfu stefnanda. Þrautaþrautavarakrafa stefnanda lýtur að því að viðurkennt verði með dómi að vatnsréttindi íslenska ríkisins að Þjórsá í landi Skálmholtshrauns, sem byggist á samningi, dags. 8. júní 1951 og 16. janúar 1952, og afsali, dags. 2. september 1931, heimili stefndu ekki tilteknar aðgerðir sem settar eru fram í 13 liðum. Hafa báðir stefndu krafist frávísunar á þessari kröfu stefnanda. Stefnandi gerir enga grein fyrir aðild sinni að þessari kröfu. Beinast kröfur stefnanda ekki að lögmæti tiltekinna athafna eða ákvarðana stefndu heldur varða þær hugsanlega framtíðarnýtingu vatnsréttinda stefnda, íslenska ríkisins. Miða kröfur stefnanda að því að dómurinn láti uppi álit á því hver sé réttarstaða hennar, sem landeiganda, gagnvart vatnsréttarhafa þegar vatnsréttindi hafa verið undanskilin jörðinni á grundvelli 16. greinar vatnalaga og að hvaða marki stefnandi geti takmarkað nýtingu stefnda á eign sinni. Fallist er á með stefndu að dómkrafan feli í sér beiðni um lögfræðilegt álit sem er andstætt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Í ljósi framangreinds telst þrautaþrautavarakrafa stefnanda ódómtæk og ber að vísa henni frá dómi. Samkvæmt framansögðu skulu báðir stefndu vera sýknir af aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda. Þrautaþrautavarakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Rétt þykir að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndu, íslenska ríkið og Landsvirkjun, skulu vera sýknir af aðalkröfu, varakröfu og þrautavarakröfu stefnanda, Danielu Schmitz.. Þrautaþrautavarakröfu stefnanda er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 251/2003
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Samkvæmt læknisvottorði Þorvalds Jónssonar læknis á Landspítala háskólasjúkrahúsi, dags. 13. júní sl., hafi A við komu á sjúkrahúsið reynst vera með lífshættulega áverka sem honum hafi verið veittir með beittu lagvopni. Fram komi í vottorðinu að hann hafi verið með fimm sár, þar af hafi verið þrjú sem gengið hafi inn í líkamshol. Tvö sár hafi verið á lifur og eitt á gallblöðru sem hafi valdið miklu blóðtapi. Stórt sár hafi verið á hægri brjóstkassa­hluta með mjög virkri blæðingu frá slagæðum og hafði það lag gengið í gegnum gollurshús og að hluta í gegnum hjartavegg.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. júní 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. júní 2003, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 3. júlí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og sér dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 26. júní 2003. Hann krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. júlí nk. Eins og rakið er í hinum kærða úrskurði er varnaraðili grunaður um að hafa veitt A fimm stunguáverka aðfaranótt 1. júní 2003. Í skýrslu Þóru Steffensen réttarmeinafræðings 27. júní 2003 um réttarmeinafræðilega rannsókn, sem lögð hefur verið fyrir Hæstarétt, kemur fram það álit að hver og einn þriggja áverkanna hefði verið nægjanlegur til að valda dauða A, ef hann hefði ekki komist eins fljótt til aðgerðar eins og raun varð á. Hefur varnaraðili sætt gæsluvarðhaldi óslitið frá 4. júní sl. á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Sóknaraðili krafðist þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 25. júní sl. að gæsluvarðhald yfir varnaraðila yrði framlengt til 9. júlí nk. Í málatilbúnaði sóknaraðila kemur fram að rannsókn málsins beinist meðal annars að því hvort fleiri en varnaraðili hafi verið að verki umrætt sinn. Sé grunur um það reistur á framburði vitna og fái stoð í fyrrgreindri skýrslu Þóru Steffensen. Bíði sóknaraðili meðal annars eftir bráðabirgðaniðurstöðum úr DNA rannsókn frá Noregi. Nauðsynlegt sé að taka frekari skýrslur af vitnum og grunuðum mönnum. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður staðfest sú niðurstaða héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 fyrir því að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Samkvæmt því verður krafa sóknaraðila tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í dómsorði, en ekki eru efni til að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 9. júlí nk. kl. 16.
Mál nr. 818/2013
Gæsluvarðhald Skaðabótamál Eigin sök
M höfðaði mál gegn Í og krafðist greiðslu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknar lögreglu á ætluðu peningaþvætti og auðgunarbrotum því tengdu, þar sem M var meðal sakborninga, og þvingunarráðstafana sem hann þurfti að þola. Talið var að skilyrði hefðu verið fyrir hendi til að handtaka M og hneppa hann í gæsluvarðhald auk þess sem hann hafði sjálfur með framferði sínu stuðlað að því að nauðsynlegt var að grípa til síðarnefnda úrræðisins. Voru honum því ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi, sbr. niðurlag 1. mgr. 175. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Á hinn bóginn þótti gæsluvarðhaldið hafa staðið lengur en efni stóðu til og voru M því dæmdar 200.000 krónur í miskabætur auk vaxta. Kröfu M um bætur fyrir fjártjón var hafnað, enda hafði ekki verið leitt í ljós að uppsögn hans úr starfi yrði rakin til aðgerða lögreglu vegna rannsóknar málsins. Sama átti við um ætlað tjón M vegna sölu á eignarhlut í fjármálafyrirtæki er tengdist málinu, enda kom salan til löngu eftir að aðgerðum lögreglu lauk. Ekki var talið að M hefði sýnt fram á að upplýsingar um málið, sem greint var frá í fjölmiðlum, hefðu verið komnar frá rannsakendum. Þá varð bótaábyrgð Í heldur ekki reist á því að tekið hefði of langan tíma að ljúka rannsókn málsins.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. júní 2013. Málið var fellt niður 26. nóvember sama ár og áfrýjaði hann öðru sinni 20. desember sama ár. Áfrýjandi krefst þess að stefndi greiði sér 37.318.215 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. nóvember 2008 til 28. júní 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður látinn niður falla. I Um haustið 2008 hóf lögregla rannsókn á ætluðu peningaþvætti og auðgunarbrotum því tengdu og var áfrýjandi meðal sakborninga. Með bréfi ríkislögreglustjóra 13. febrúar 2011 var áfrýjanda tilkynnt að tekin hefði verið sú ákvörðun á grundvelli 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að hætta rannsókn málsins þar sem ekki þættu efni til að halda henni áfram. Málsatvik eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Áfrýjandi hefur höfðað mál þetta til heimtu skaðabóta vegna fjártjóns og miska sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna rannsóknarinnar og þeirra þvingunarráðstafana sem hann hafi þurfti að þola. Telur áfrýjandi að handtaka hans hafi verið ólögmæt, tilgreining sakargifta í öndverðu ófullnægjandi og honum gert að sæta gæsluvarhaldi að ósekju. Þá hafi upplýsingum um málið verið lekið til fjölmiðla og óhæfilegur dráttur orðið á rannsókn þess. II Tildrög málsins eru þau að 6. júní 2008 barst ríkislögreglustjóra tilkynning frá Glitni banka hf. um grunsamleg viðskipti á grundvelli laga nr. 64/2006 um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Í tilkynningunni kom fram að fjármálafyrirtæki legði umtalsverðar fjárhæðir inn á bankareikning áfrýjanda en þaðan væri fjármununum ráðstafað nánast samdægurs inn á einkareikning forstöðumanns verbréfamiðlunar sama fyrirtækis. Samkvæmt tilkynningunni nam veltan á reikningi áfrýjanda 169.662.996 krónum frá áramótum það ár. Skömmu áður eða í lok maí 2008 hafði ríkislögreglustjóra borist ábending frá vinnufélaga áfrýjanda, sem óskaði nafnleyndar, um að hann væri að slá um sig meðal samstarfsmanna vegna mikilla peningaumsvifa þótt hann væri ekki í hálaunastarfi. Kom meðal annars fram að vinur áfrýjanda, er starfaði sem verðbréfamiðlari og hefði aðgang að sjóðum, væri að nota nafn hans til að færa fjármuni á milli reikninga og hirða vextina. Eftir að lögreglu höfðu borist þessar upplýsingar voru umsvif áfrýjanda könnuð og leiddi sú athugun meðal annars í ljós að fjármálafyrirtækið A hf. hafði á skömmum tíma ráðstafað umtalsverðum fjármunum inn á reikning áfrýjanda. Þaðan voru síðan háar fjárhæðir millifærðar inn á reikning B sem var forstöðumaður markaðsviðskipta hjá því fyrirtæki. Einnig aflaði lögregla upplýsinga um önnur viðskipti áfrýjanda og B, en þau fólust meðal annars í því að hann seldi áfrýjanda einbýlishús sitt. Hinn 12. nóvember 2008 krafðist lögregla að Héraðsdómur Reykjavíkur heimilaði leit á heimili áfrýjanda í því skyni að handtaka hann á grundvelli 1. mgr. 90. gr., sbr. 1. mgr. 89. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með úrskurði dómsins degi síðar var sú beiðni tekin til greina. Ákærði var síðan handtekinn við heimili sitt að morgni dags 21. sama mánaðar og yfirheyrður síðdegis þann dag. Samkvæmt 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 var lögreglumönnum rétt að handtaka mann ef rökstuddur grunur væri á að hann hefði framið brot sem sætt gæti ákæru, enda væri handtakan meðal annars nauðsynleg til að koma í veg fyrir að hann spillti sönnunargögnum. Að því virtu hvernig málið horfði við lögreglu í ljósi sakargagna voru fyrir hendi skilyrði til að handtaka áfrýjanda. Er þá haft í huga að koma þurfti í veg fyrir að hann gæti sammælst við aðra hugsanlega sakborninga. Þá hafði lögregla aflað handtökuskipunar dómara með fyrrgreindum úrskurði 13. nóvember 2008 og því var handtakan jafnframt heimil á grundvelli 99. gr. laga nr. 19/1991. Loks verður fallist á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki sýnt fram á að handtakan hafi verið framkvæmd á óþarflega harkalegan, særandi eða móðgandi hátt. III Svo sem áður greinir var áfrýjandi færður til skýrslutöku hjá lögreglu 21. nóvember 2008 í kjölfar handtöku. Í upphafi skýrslutökunnar kom fram að sakarefnið væri háttsemi sem kynni að varða við „lög um varnir gegn peningaþvætti“ og ætluð auðgunarbrot, sbr. XXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig var haft eftir áfrýjanda í upphafi skýrslunnar að hann kannaðist hvorki við að hafa framið auðgunarbrot né stundað peningaþvætti. Þá var við lok skýrslutökunnar bókað að áfrýjanda hefði verið kynnt að það væri grunur lögreglu að fjármunanna, sem lagðir voru inn á reikning hans, hefði verið aflað með ólögmætum hætti og hann gerst sekur um peningaþvætti. Jafnframt var tekið fram að tilnefndur verjandi áfrýjanda, sem var viðstaddur skýrslutökuna, gerði ekki athugasemdir við hana. Samkvæmt þessu voru sakargiftir kynntar fyrir áfrýjanda og var því gætt að skyldu lögreglu við skýrslutökuna til að gefa sakborningi upplýsingar um kæruefnið, sbr. 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Þá var ekki tilefni fyrir lögreglu að breyta réttarstöðu áfrýjanda í lok skýrslutökunnar þannig að hann nyti ekki lengur réttarstöðu sakbornings. IV Við skýrslutöku af áfrýjanda 21. nóvember 2008, í kjölfar handtöku hans, greindi hann frá því að um mitt ár 2007 hefði hann lagt inn hjá A hf. fjárhæð á bilinu 9.000.000 til 12.000.000 krónur, en að stærstum hluta hefði verið um að ræða fjármuni sem hann fékk við sölu íbúðar sinnar. Meðal þeirra starfsmanna sem hefðu annast viðskipti hans hjá A hf. væri [...] B, en þeir tveir ásamt C, bróður B, hefðu síðan í apríl 2008 stofnað fjárfestingafélagið D ehf. Við skýrslutökuna var áfrýjanda kynnt að á tímabilinu frá 5. október 2007 til 12. september 2008 hefði A hf. lagt inn á reikning hans 249.191.361 krónu, en af þeirri fjárhæð hefðu 99.166.667 krónur verið millifærðar þaðan yfir á reikning B. Í framhaldinu var áfrýjandi yfirheyrður um þessar innborganir og greiðslur inn á reikninga B og D ehf. á sama tímabili, en um var að ræða 23 færslur samtals að fjárhæð 453.946.000 krónur. Hjá áfrýjanda kom fram að hann hefði hagnast umtalsvert á viðskiptum við A hf. en ávinningurinn næmi tugum milljóna króna án þess þó að hann vildi giska á þá fjárhæð af meiri nákvæmni. Áfrýjandi gat aftur á móti mjög takmarkað lýst þessum viðskiptum og litla grein gert fyrir mörgum af þeim færslum sem undir hann voru bornar. Þegar áfrýjandi var handtekinn var B staddur erlendis en hann kom til landsins 23. nóvember 2008 og var þá handtekinn og færður til yfirheyrslu. Við skýrslutökuna kom fram að B teldi áfrýjanda lítið vita um fjármál og því hefði hann leitað til sín um ráðgjöf á því sviði. Haustið 2007 hefði áfrýjandi selt íbúð sína og lagt söluandvirðið inn til A hf. til ávöxtunar. B hefði síðan fjárfest fyrir hann í ábatasömum gjaldeyrisviðskiptum. Um hafi verið að ræða svokallaða „spott“ samninga sem hefðu verið gerðir innan dags eða tveggja daga þar sem áfrýjandi hefði átt 3% eigið fé í tryggingu fyrir markaðsverðmæti samningsins en eftirstöðvarnar verið teknar að láni. Með þessu hefði verið tekin staða gegn íslensku krónunni, frá hálfum milljarði upp í milljarð í hverjum viðskiptum, sem skilað hefði miklum hagnaði við fall krónunnar. Taldi B að með þessu hefði margfaldast það fé sem áfrýjandi hafði upphaflega til ávöxtunar og orðið að 200.000.000 til 300.000.000 krónum, en viðlíka ávöxtun hefði hann ekki séð hjá neinum af sínum viðskiptavinum. Þegar umfang þessara viðskipta var orðið svo mikið hefði fjárfestingarfélagið D ehf. verið stofnað vorið 2008 með jöfnum hlut áfrýjanda og þeirra bræðra. B gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og greindi frá því að hann hefði í upphafi árs 2008 beðið áfrýjanda um að taka fyrir sig gengisvörn vegna erlendra lána sinna að fjárhæð 80.000.000 til 90.000.000 krónur. Áfrýjandi hefði verið svo vingjarnlegur að fallast á þetta en með þeim viðskiptum, sem gerð hefðu verið í nafni áfrýjanda, hefði B hagnast. Ástæðan fyrir því að þetta var gert í nafni áfrýjanda sagði B vera þá að reglur hefðu verið innleiddar árið á undan sem fólu það í sér að það hefði tekið hann sjálfan lengri tíma eða fimm daga að stofna til þessara viðskipta í eigin nafni. Sá tími hefði einfaldlega verið of langur miðað við þá þróun á gengi krónunnar sem B reiknaði með. Áfrýjandi hefði svo millifært fjármuni til B sem hann hefði notað til að standa straum af útgjöldum á heimili sínu og til greiðslu erlendra lána. Í kjölfarið hefði fjárfestingafélagið D ehf. verið stofnað um þessi viðskipti. Þá hefði C bæst í hópinn en hann hefði einnig skuldað erlend lán. Samkvæmt 176. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 mátti dæma bætur, þar á meðal vegna gæsluvarðhalds, ef lögmæt skilyrði hefðu brostið fyrir því eða ef ekki hefði verið, eins og á stóð, nægilegt tilefni til að beita því úrræði. Í 1. mgr. 175. gr. laganna kom fram að kröfu um bætur mætti taka til greina ef rannsókn hefði verið hætt eða ákæra ekki gefin út af nánar tilgreindum ástæðum. Þó var heimilt að fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefði valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisti kröfu sína á. Svo sem áður er rakið barst lögreglu tilkynning frá Glitni banka hf. 6. júní 2008 um grunsamleg viðskipti áfrýjanda. Við rannsókn málsins kom í ljós að á tímabilinu frá 5. október 2007 til 12. september 2008 höfðu 249.191.361 króna verið lagðar inn á reikning áfrýjanda af A hf. en þar af höfðu 99.166.667 krónur verið millifærðar inn á reikning B. Þegar ákærði var handtekinn og yfirheyrður 21. nóvember 2008 var B staddur erlendis og kom hann, eins og áður segir, til landsins síðdegis 23. sama mánaðar. Þegar af þeirri ástæðu að ekki var unnt að taka skýrslu af B samhliða áfrýjanda stóðu brýnir rannsóknarhagsmunir til að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi til að koma í veg fyrir að þeir gætu sammælst og hagrætt framburði sínum. Við skýrslutöku af áfrýjanda 21. nóvember 2008 greindi hann lögreglu ekki frá því að hann hefði leyft B að gera viðskipti í sínu nafni, heldur bar hann því við að verulegur hluti innborgana af reikningi sínum á reikning B hefði verið þóknun eða greiðsla fyrir ráðgjöf. Gat hann þá aðspurður ekki skýrt af hverju þær greiðslur voru lagðar inn á persónulegan reikning B í stað þess að greiða kostnað af því tagi til A hf. sem hann átti í viðskiptum við. Með þessu gaf áfrýjandi ekki viðhlítandi skýringar á viðskiptunum sem til rannsóknar voru og námu háum fjárhæðum. Samkvæmt því lék rökstuddur grunur á að áfrýjandi hefði framið brot sem fangelsisrefsing lægi við. Voru því fyrir hendi skilyrði til að áfrýjandi yrði hnepptur í gæsluvarðhald auk þess sem hann hafði sjálfur með framferði sínu stuðlað að því að nauðsynlegt var að grípa til þess úrræðis. Af þeim sökum verða áfrýjanda ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu sætt gæsluvarðhaldi, sbr. niðurlag 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Eftir að skýrsla hafði verið tekin af B skömmu eftir miðnætti 24. nóvember 2008 höfðu viðskipti þau sem hann stóð fyrir verið skýrð í helstu atriðum. Í kjölfarið voru ekki efni til að halda áfrýjanda lengur í gæsluvarðhaldi nema ef vera skyldi til að taka af honum aðra skýrslu í kjölfar þess að B hafði verið yfirheyrður. Því hefði hæglega mátt koma við daginn eftir og var áfrýjanda því haldið í gæsluvarðhaldinu lengur en efni stóðu til en hann var ekki látinn laus fyrr en síðdegis 25. nóvember 2008. Af þeim sökum á hann rétt til miskabóta sem þykja hæfilega ákveðnar 200.000 krónur. Verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 reiknaðir af bótunum frá 24. nóvember 2008 en dráttarvextir frá því málið var höfðað 28. júní 2011. Kröfu áfrýjanda um bætur fyrir fjártjón verður hins vegar hafnað, enda hefur ekki verið leitt í ljós að uppsögn hans úr starfi í apríl 2009 verði rakin til aðgerða lögreglu vegna rannsóknar málsins. Sama á við um ætlað tjón hans vegna sölu á eignarhlut í A hf. löngu eftir að aðgerðum lögreglu lauk. V Fallist verður á það með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki stutt neinum gögnum þá málsástæðu sína að upplýsingar um málið, sem greint var frá í fjölmiðlum, hefðu verið komnar frá rannsakendum. Þá verður bótaábyrgð stefnda heldur ekki reist á því að tekið hafi of langan tíma að ljúka rannsókn málsins. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest en um málskostnað fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði áfrýjanda, Matthíasi Ólafssyni, 200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 24. nóvember 2008 til 28. júní 2011, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað áfrýjanda eru staðfest. Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. mars 2013. Mál þetta sem dómtekið var 6. mars 2013 var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. júní 2011 af Matthíasi Ólafssyni, Bæjargili 94, Garðabæ, á hendur íslenska ríkinu. Kröfur aðila Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 37.318.215 krónur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 21. nóvember 2008 til 28. júní 2011 en dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá 28. júní 2011 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. og að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Af hálfu stefnda er þess krafist aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. Atvik máls Hinn 6. júní 2008 barst peningaþvættisskrifstofu ríkislögreglustjóra (RLS) tilkynning frá Glitni banka hf. um peningafærslur inn á og af tilteknum bankareikningi í eigu stefnanda. Upplýst var að velta á umræddum reikningi hefði verið samtals 169.662.996 krónur frá áramótum að telja til 5. júní 2008. Af gögnum að dæma virtist sem verðbréfafyrirtækið A hf. legði umtalsverðar fjárhæðir inn á umræddan bankareikning stefnanda sem millifærði aftur, oft samdægurs, verulegar fjárhæðir inn á bankareikning í nafni B, forstöðumanns verðbréfamiðlunar A hf. Frá 6. júní til 8. september sama ár bárust peningaþvættisskrifstofu RLS fleiri tilkynningar frá Glitni banka hf. um meintar grunsamlegar peningafærslur milli sömu aðila. Þá barst efnahagsbrotadeild RLS ábending í lok maí 2008 frá einstaklingi, sem óskaði nafnleyndar, þess efnis að stefnandi væri ítrekað að slá um sig meðal samstarfsmanna sinna hjá Orkuveitu Reykjavíkur með peningaumsvifum, þrátt fyrir að vera ekki í hálaunastöðu. Stefnandi hefði meðal annars greint frá því að félagi hans, sem starfaði sem verðbréfamiðlari, hefði aðgang að sjóðum og notaði kennitölu stefnanda til að færa peninga milli reikninga og hirða vextina. Þá hefði stefnandi nýlega keypt sér einbýlishús í Garðabæ, hann æki um á Lexus jeppa og hefði nýlega keypt sér Audi Q7 jeppa. Athugun efnahagsbrotadeildar RLS leiddi í ljós að stefnandi hafði 1. febrúar 2008 flutt lögheimili sitt að Bæjargili 94 í Garðabæ og að framangreindur B hefði búið þar áður. Þá leiddi athugunin í ljós að stefnandi hefði 7. apríl 2008 verið skráður umráðamaður bifreiðarinnar OH-688 af gerðinni Lexus en fyrri umráðamaður þeirrar bifreiðar hefði verið B. Þá leiddi athugun efnahagsbrotadeildar RLS í ljós að samkvæmt fyrirliggjandi bankagögnum hefði A hf. greitt tíu sinnum inn á bankareikninga stefnanda, tímabilið 13. desember 2007 til og með 20. maí 2008, samtals 173.997.522 krónur. Af gögnunum mátti sjá að stefnandi hafði millifært háar fjárhæðir yfir á aðra bankareikninga m. a. í eigu B og bróður hans, C. Þá virtust einnig hafa átt sér stað peningafærslur frá félaginu D ehf. inn á bankareikning stefnanda en félagið D ehf. hafði verið stofnað 14. apríl 2008 af þeim B, C og stefnanda en skráður framkvæmdastjóri félagsins var C. Hinn 17. september 2008 krafðist RLS þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að Kaupþing banka hf., Landsbankanum hf. og Glitni hf. yrði gert að láta RLS í té upplýsingar um færslur og stöðu og ljósrit af öllum gögnum er vörðuðu tilgreinda bankareikninga á nafni stefnanda, B og C. Þá var þess jafnframt krafist að bönkunum yrði gert að láta RLS í té upplýsingar um hvort D ehf. og eða A hf. ættu reikninga í bönkunum og ef svo væri að veita RLS upplýsingar um færslur og stöðu á reikningunum og ljósrit af öllum gögnum er þá vörðuðu. Héraðsdómur Reykjavíkur féllst á beiðnirnar með úrskurðum uppkveðnum sama dag. Við athugun á framangreindum gögnum og upplýsingum kom í ljós að tímabilið 5. október 2007 til 29. apríl 2008 höfðu verið færðar af reikningum A hf. inn á bankareikninga stefnanda samtals 177.497.522 krónur en tímabilið 5. október 2007 til 12. september 2008 samtals 249.191.361 krónur. Þá kom einnig í ljós að stefnandi hafði á sama tíma ráðstafað verulegum hluta þessara fjárhæða inn á bankareikning á nafni B. Talsverð fjárhæð hafði verið millifærð inn á reikning á nafni C og háar fjárhæðir inn á reikninga D ehf. Frá því félagi höfðu greiðslur verið færðar inn á reikninga í nafni þeirra allra. 12. nóvember fór RLS þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að leit yrði heimiluð á heimilum stefnanda, B og C, í því skyni að handtaka þá. Þá var þess farið á leit s.d. að heimiluð yrði húsleit hjá A hf. í því skyni að leggja hald á möguleg sönnunargögn. Héraðsdómur féllst á beiðnirnar með fjórum úrskurðum uppkveðnum 13. nóvember 2008. Stefnandi var handtekinn við heimili sitt að morgni 21. nóvember og færður til yfirheyrslu á skrifstofu RLS. C var handtekinn sama dag og færður til yfirheyrslu. Þá var einnig gerð húsleit í húsakynnum A hf. að [...] og hald lagt á möguleg sönnunargögn. Til stóð að handtaka B á sama tíma en hann reyndist staddur erlendis. Hann var síðar handtekinn, 23. nóvember, og færður til yfirheyrslu. Yfirheyrsla yfir C fór fram 21. nóvember. Honum var kynnt að tilefni yfirheyrslunnar byggði á peningaþvættistilkynningu sem efnahgsbrotadeild hefði borist um grunsamlegar peningafærslur milli nafngreindra aðila og hafi verið ákveðið að hefja opinbera rannsókn á grundvelli hennar. Væri hann einn þeirra aðila sem tengdust umræddum peningafærslum. Ætluð sakarefni þættu kunna að varða við lög um varnir gegn peningaþvætti. Ennfremur gætu ætluð brot falið í sér refsiverða háttsemi er varðað gæti við auðgunarbrotakafla almennra hegningalaga. Aðspurður kvaðst C skilja tilefni yfirheyrslunnar og kvaðst hann vera algerlega saklaus af öllu því er sneri að peningaþvætti. Hann kvaðst starfa sem framkvæmdastjóri hjá E og vera viðskiptafræðingur að mennt. Félagið D ehf. hefði verið stofnað utan um fjárfestingar og stöðutöku og varnir í gjaldeyri. Hvatinn hjá stofnendum hefði verið að verja eigin erlend lán og því hafi þeir tekið stöðu gegn krónunni. Ef vel gengi hefði ætlunin verið að nýta hagnaðinn til fjárfestinga. Félagið, sem verið hafi í sinni eigu, bróður síns B og stefnanda hafi fyrst og fremst verið í gjaldeyrisviðskiptum. Hann kvað félagið hafa keypt hlut stefnanda í félaginu 12. september 2008 og hann þar með horfið úr því og nafni þess í framhaldinu breytt í F ehf. Það félag ætti nú félagið D1 ehf. sem að öllu leyti hefði verið í eigu D ehf. Gögn um millifærslu af reikningum A hf. inn á reikninga stefnanda, B og D ehf., tímabilið 5. október 2007 til og með 12. september 2008, voru borin undir C. Gögnin sýndu að lagt hafði verið inn á reikningana í 23 tilvikum, samtals 453.946.000 krónur. Þá sýndu gögnin að hluti fjárhæðarinnar hafði verið millifærður af þessum reikningum inn á persónulega reikninga C. C kvaðst engar skýringar kunna á tilvikum 1-10. Varðandi tilvik 11, þar sem A hf. millifærði, 28. apríl 2008, 30.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem sama dag millifærði 11.000.000 króna inn á reikning C, kvað hann fjárhæðina vera sinn hlut í gjaldeyrissamningi, sem tekinn hefði verið á kennitölu stefnanda. Varðandi millifærslu sama dag af reikningi stefnanda inn á reikning D efh., að fjárhæð 22.000.000 króna, taldi hann líklegt að um hefði verið að ræða framlag tveggja hluthafa í D ehf. til félagsins á sama hátt og hann hefði fengið 11.000.000 króna, sem hann hafði lagt í félagið. Hluthafarnir hefðu hver um sig lagt 11.000.000 króna inn í félagið, fyrir utan stofnfé. Það fé hefði farið inn á reikning hjá A hf., sem trygging í viðskiptum. Varðandi tilvik 12 þar sem A hf. hefði 29. apríl 2008 lagt 59.166.667 krónur inn á reikning stefnanda, sem samdægurs hefði ráðstafað 56.666.667 krónum inn á reikning B, sem síðan hefði millifært 54.166.667 krónur inn á reikning verslunar Einars Þorgilssonar, kvað hann D ehf. hafa keypt hlut í A hf. af þessu félagi og ætti einnig að vera til færsla inn á það félag frá D ehf. upp á um 10.800.000 krónur. C taldi að tilvik 13, þar sem A hf. hafi 29. apríl greitt inn á reikning D ehf. 10.833.333 krónur, væri greiðsla vegna kaupa á framangreindri verslun. Varðandi tilvik 14 þar sem A hf. legði, 20. maí, 9.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem sama dag hefði millifært 4.500.000 krónur inn á bankareikning B, sagðist hann ekkert um það vita né sjá tengingu við viðskipti D ehf. Varðandi tilvik 15 þar sem A hf. hefði, 2. júní, greitt inn á reikning D ehf. 15.000.000 króna, sem samdægurs hefði millifært fjárhæðina til þeirra þriggja með 5.000.000 króna inn reikning hvers um sig, kvað hann um að ræða gróða af gjaldeyrisviðskiptum og hefði greiðslu til þeirra verið tvískipt. Annars vegar hefði verið um að ræða eftirstöðvar af 11.000.000 króna framlagi og hins vegar arðgreiðslu. Varðandi tilvik 16 þar sem A hf. hefði lagt 50.000.0000 króna inn á reikning D ehf., sagði hann að um hefði verið að ræða tryggingar sem nauðsynlegar hefðu verið til að geta verið í viðskiptum við Kaupþing og hefðu í kjölfarið verið gerðir gjaldeyrisskiptasamningar við Kaupþing. Varðandi tilvik 17 þar sem A hf. hafi, 4. júlí, lagt 27.000.000 króna inn á reikning D ehf., sem félagið hafi millifært samdægurs til þeirra þriggja með 9.000.000 króna inn á reikning hvers um sig, kvað hann um að ræða arðgreiðslu frá D ehf. Varðandi tilvik 18 þar sem A hf. hefði, 8. ágúst, lagt 20.000.000 króna inn á reikning D ehf. og félagið millifært, 11. ágúst, 10.000.000 króna með 5.000.000 króna inn á reikninga þeirra bræðra, hvors um sig, sagði hann að um arðgreiðslur hefði verið að ræða og hið sama gilti um millifærslur frá D ehf. á 14.000.000 króna, 5. september, með 7.000.000 króna inn á reikninga þeirra bræðra, hvors um sig. Hið sama gilti um millifærslu 7. september á 6.000.000 króna með 3.000.000 króna inn á reikninga þeirra bræðra, hvors um sig. Aðspurður hvers vegna stefnandi hefði ekki fengið arðgreiðslu líka sagðist hann telja að hann hefði verið farinn úr félaginu á þessum tíma. Hann hefði ekki verið tilbúinn til að taka jafn mikla áhættu og félagið hefði verið að taka og hafi stefnandi fengið greiddar 63 - 64 milljónir fyrir sinn hlut. Varðandi tilvik 19 þar sem A hf. hafi lagt 20.000.000 króna inn á reikning D ehf. 12. september kvað hann að um hefði verið að ræða millifærslu milli reikninga í eigu D ehf. Varðandi tilvik 20-23 þar sem D ehf. hafi millifært, 12. september 2008, í fjórum færslum, samtals 62.693.839 krónur, inn á reikning stefnanda, svaraði hann því til að um greiðslur til stefnanda hefði verið að ræða fyrir hlut hans í D ehf. Kvað hann hvorki félagið né sig sjálfan hafi verið að greiða Matthíasi fé eftir 12. september 2008. Kvaðst hann tilbúinn að afhenda lögreglu allt bókhald einkahlutafélaganna D ehf., E ehf. og E1 ehf. Í framhaldi af afhendingu framangreindra gagna var handtöku C aflétt. Eins og áður er rakið var stefnandi handtekinn að morgni 21. nóvember og færður til yfirheyrslu á skrifstofu RLS. Við upphaf skýrslutökunnar var honum var kynnt að tilefni hennar byggði á peningaþvættistilkynningu sem efnahgsbrotadeildRLS hefði borist um grunsamlegar peningafærslur milli nafngreindra aðila og hefði verið ákveðið að hefja opinbera rannnsókn á grundvelli hennar. Væri hann einn þeirra aðila sem tengdust umræddum peningafærslum. Ætluð sakarefni þættu kunna að varða við lög um varnir gegn peningaþvætti. Ennfremur kynnu ætluð brot að fela í sér refsiverða háttsemi er þætti kunna að varða við auðgunarbrotakafla almennra hegningalaga nr. 19/1940. Þá var stefnanda við upphaf skýrslutökunnar kunngert að hann nyti réttarstöðu sakbornings við yfirheyrsluna. Aðspurður um afstöðu til sakarefnisins kvaðst hann ekki kannast við að hafa framið auðgunarbrot né að stunda peningaþvætti. Hann kvaðst vera í viðskiptum við A hf. og Kaupþing banka hf. og í þeim hefði hann ýmist hagnast eða tapað. Um hafi verið að ræða bæði hlutabréfa- og gjaldeyrisviðskipti. Aðspurður um einkahlutafélagið D ehf. kvaðst hann hafa stofnað það ásamt B og C, vorið 2008, til að halda utan um fjárfestingar þeirra, en gengið úr félaginu í september eða október þar sem B og C hefðu ætlað að fara í miklar áhættur í viðskiptum, sem hann hefði ekki verið tilbúinn að taka þátt í. Kvað hann vörslureikning D ehf. hafa verið í Kaupþingi banka hf. og félagið hafa greitt honum 62.000.000 króna sama dag og hann hafi gengið úr félaginu. Kvaðst hann hafa lagt félaginu til 11.000.000 króna við stofnun þess en það hafi verið fjármunir sem hann hafi hagnast um, í verðbréfa- og gjaldeyrisviðskiptum, áður en félagið hafi verið stofnað. Hann kvað þá B vera æskuvini en hann hefði hins vegar haft lítil tengsl við C fyrir stofnun E ehf. og hafi samskipti þeirra eftir stofnun félagsins verið lítil. Stefnandi kvaðst telja að félagið hefði verið bæði í gjaldeyris- og verðbréfaviðskiptum en sjálfur kvaðst hann ekki hafa verið í viðskiptunum og vita nánast ekkert um þau. Að því er hann best vissi hafi það verið B og aðrir fagaðilar hjá A hf. sem hafi séð um viðskipti fyrir félagið. Hann kvaðst fyrir stofnun D ehf. hafa, frá því um mitt ár 2007, verið í viðskiptum við A hf.. Hann hefði í upphafi lagt fram milli 8 og 9 milljónir, sem hann hefði fengið í milligjöf við sölu á íbúð sinni í Kópavogi, ásamt um 2 milljónum, sem hann hefði fengið sem yfirdráttarlán. Aðspurður sagði hann að starfsmenn eignastýringardeildar A hf., þeir B, F og G, hefðu séð um viðskipti hans hjá A hf. Hann kvaðst aðspurður ekki vita hversu mikla fjármuni A hf. hefði lagt inn á reikninga hans en þeir fjármunir, sem hann hefði fengið inn á reikninga sína, hefðu verið hagnaður af viðskiptum hans við A hf. Þessir fjármunir hefðu síðan verið notaðir í einkaneyslu. Aðspurður kvaðst hann telja að hann hefði hagnast um einhverja tugi milljóna en væri ekki viss um hvað nákvæmlega hefði verið lagt inn á reikninga hans. Honum var þá kynnt að á tímabilinu 5. október 2007 til og með 12. september 2008 hefði A hf. lagt inn á reikninga hans í 16 tilvikum samtals 249.191.361 krónu. Borin voru undir stefnanda gögn vegna millifærslna af reikningum A hf. inn á reikninga hans, B og D ehf., á tímabilinu 5. október 2007 til og með 12. september 2008. Á greindu tímabili hefði verið lagt inn á reikningana í 23 tilvikum samtals 453.946.000 krónur. Aðspurður kvað stefnandi millifærslur af reikningi A hf. inn á reikning hans í tilvikum 1-5, 7-12 og 14, á tímabilinu 5. október 2007 til 29. apríl 2008, vera vegna hagnaðar af viðskiptum hans við A hf. Varðandi tilvik 2, þar sem A hf. leggur, 13. desember 2007, 5.500.000 krónur inn á reikning hans og hann millifærir samdægurs inn á einkareikning B, kvaðst hann telja að um gæti verið að ræða greiðslu fyrir bifreið, sem hann hefði keypt af B. Hann hefði keypt tvær bifreiðar af honum ásamt íbúðarhúsi að [...]. Sagði hann að ef hann hefði lagt inn á reikning B væri það vegna bifreiða- eða íbúðarkaupa eða ráðgjafa- og þóknunarkostnaðar. Stefnandi gaf sömu skýringu vegna tilviks 3 en þar var um að ræða millifærslu til B á 1.500.000 krónum, sama dag og A hf. greiddi inn á reikning stefnanda 3.000.000 króna. Varðandi tilvik 4, þ.e. innborgun frá A hf. 17. janúar að fjárhæð 6.000.000 króna og millifærslu sama dag á 5.000.000 króna inn á reikning A, kvað hann um að ræða viðgerðarkostnað vegna hússins, sem B hefði verið búinn að leggja í. Kvaðst hann hafa keypt húsið á 61.900.000 krónur. Hvað tilvik 5 varðaði, þar sem A hf. greiddi, 29. janúar, 22.830.855 krónur inn á reikning hans og hann millifærði samdægurs aftur inn á bankareikning A hf., kvað hann um að ræða greiðslu vegna kaupa á umræddri fasteign og kvaðst telja að fjárhæðin hefði endað á reikningi B. Kvað hann starfsmann A hafa séð um kaupsamninginn á húsinu. Hann hafi fjármagnað kaupin með 40.000.000 króna lífeyrissjóðsláni og það sem á hafi vantað eða 22.830.855 krónur hefði hann fengið af reikningi sínum hjá A hf. Varðandi tilvik 6 þar sem A hf. hafi, 6. febrúar, lagt 61.921.306 krónur inn á reikning A, taldi hann líklegt að um hefði verið að ræða greiðslu til B vegna framangreindra fasteignaviðskipta. Varðandi tilvik 7 þar sem A hf. hafi 7. febrúar greitt 12.000.000 króna inn á reikning hans og hann millifært daginn eftir á B 6.000.000 króna, kvaðst hann hafa verið að greiða B vegna bifreiðakaupa. Tilvik 8 þar sem A hf. greiddi, 25. febrúar, 10.000.000 króna inn á reikning hans og hann millifærði daginn eftir á reikning B 6.000.000 króna skýrði hann sem greiðslu þóknunar. Hann hefði hagnast talsvert af viðskiptum við A hf. og ekki gert athugasemdir við þessar greiðslur. Varðandi tilvik 9 þar sem A hf. greiddi, 1. apríl, 8.000.000 króna inn á reikning hans og hann millifærði daginn eftir sömu fjárhæð inn á reikning B, taldi hann hugsanlega um að ræða greiðslu vegna bifreiðakaupa. Varðandi tilvik 10 þar sem A hf. greiddi, 17. apríl, inn á reikning hans 16.500.000 krónur og hann millifærði inn á reikning A, 21. apríl, 1.000.000 króna kvað hann þetta hafa verið gert að beiðni A hf. Varðandi tilvik 11 þar sem A hf. hafi, 28. apríl, lagt 30.000.000 króna inn á reikning hans og hann sama dag millifært 5.000.000 króna inn á reikning B, 11.000.000 króna inn á reikning C og 22.000.000 króna inn á reikning D ehf., kvað hann greiðslu til B hafa verið gerða að beiðni B en greiðsla inn á reikning C og D ehf. hafi verið stofnkostnaður vegna D ehf. Aðspurður kvaðst hann hafa greitt stofnfé fyrir sig, C og B. Hann hafi hagnast verulega á viðskiptum við B og A hf. og því ekki séð neitt athugavert við það. Varðandi tilvik 12 þar sem A hf. lagði, 29. apríl, 59.166.667 krónur inn á reikning hans og hann millifærir í kjölfarið inn á reikning B 56.666.667 krónur kvað hann að um gæti verið að ræða greiðslu vegna kaupa hans sjálfs á 5-6% hlut í A hf. og hafi B og A hf. séð um viðskiptin vegna þessara kaupa. Varðandi tilvik 13 þar sem A hf. hafi lagt 10.833.333 krónur inn á reikning D ehf., kvað hann viðskipti sín og þeirra, sem staðið hafi að félaginu, hafa færst á nafn D ehf. Varðandi tilvik 14 þar sem A hf. hafi lagt inn á reikning stefnanda, 20. maí, 9.000.000 króna og hann millifært í kjölfarið 4.500.000 krónur á reikning B, kvað hann greiðsluna til B annað hvort hafa tengst D ehf. eða hafa verið þóknun vegna ráðgjafarstarfa hjá A hf. Varðandi tilvik 15 og 17, þar sem D ehf. hafi, 2. júní, millifært jafnt inn á reikninga þeirra þriggja samtals 15.000.000 króna og 4. júlí samtals 27.000.000 króna, kvað stefnandi að um arðgreiðslur hefði verið að ræða. Samkomulag hefði verið um það þeirra í milli að ef einhvern þeirra vantaði pening, skyldi greitt út jafnt til allra. Varðandi tilvik 16, þar sem A hf. hafi, 18. júní, lagt 50.000.000 króna inn á reikning D ehf., kvað hann félagið hafa verið í viðskiptum við A hf. og þetta verið fjármunir sem verið hafi á reikningum A hf. Varðandi tilvik 18, þar sem lagðar hafi verið inn á reikning D ehf., 8. ágúst, 20.000.000 króna og millifært inn á reikninga B og C, 11. ágúst, 5. september og 7. september, samtals 30.000.000 króna kvaðst hann hissa á að honum hefði ekki líka verið greitt út og ekki reka minni til þess að rætt hefði verið um greiðslur einungis til B og C. Varðandi tilvik 19 þar sem A hf. hafi, 12. september, lagt 20.000.000 króna inn á reikning D ehf., kvað hann umrædda fjárhæð vera hagnað af samningi. Varðandi tilvik 20 til 23, þar sem D ehf. hafi, 12.september, greitt inn á reikning stefnanda, með fjórum greiðslum samtals 62.693.839 krónur, svaraði hann því til að um hefði verið að ræða greiðslu fyrir hlut sinn í D ehf., þegar hann hefði gengið úr félaginu. Stefnanda var kynnt að grunur lögreglu beindist að því að fjármunum, sem lagðir hefðu verið inn á reikninga hans, hefði verið aflað með ólögmætum hætti og hann gerst sekur um peningaþvætti. Kvaðst hann hafa lagt traust sitt á B og A hf. og ekkert hafa að fela. Hann var spurður að því hvort honum hefði ekki þótt óeðlilegt að fá allan þann hagnað sem honum hefði áskotnast miðað við að hafa lagt fram 10-12 milljónir króna í upphafi og ekkert séð óeðlilegt við að endurgreiða inn á reikning B stóran hluta af þeim greiðslum sem til hans hafi borist frá A hf. Stefnandi svaraði því til að þar sem B og A hf. hefðu skilað honum jafn miklum hagnaði og raun ber vitni hefði hann ekki séð neitt óeðlilegt við að greiða inn á reikning B enda hefði hann treyst því að allt væri uppi á borði í þessum viðskiptum öllum. Aðspurður kvaðst hann heimila leit á heimili sínu og könnun símagagna. Hinn 21. nóvember 2009 krafðist RLS þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur að stefnanda yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi í 7 daga eða til föstudagsins 28. nóvember kl. 16.00. Með úrskurði dómsins uppkveðnum s.d. var fallist á kröfuna. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar en eins og síðar greinir var gæsluvarðhaldi yfir stefnanda aflétt 25. nóvember kl. 16:00. Hinn 23. nóvember var B handtekinn við komu til landsins og færður til yfirheyrslu á skrifstofu RLS. B var kynnt að tilefni yfirheyrslunnar byggði á peningaþvættistilkynningu, sem efnahagsbrotadeild RLS hefði borist um grunsamlegar peningafærslur milli nafngreindra aðila og hefði verið ákveðið að hefja opinbera rannsókn á grundvelli hennar. Væri hann einn þeirra aðila sem tengdust umræddum greiðslum. Ætluð sakarefni þættu kunna að varða við lög um varnir gegn peningaþvætti.Ennfremur kynnu ætluð brot að fela í sér refsiverða háttsemi, er þættu kunna að varða við auðgunarbrotakafla almennra hegningalaga. Aðspurður kvaðst B skilja tilefni yfirheyrslunnar. Hann kannaðist við peningafærslur á milli sín, stefnanda og D ehf. B kvað sig og stefnanda hafa verið vini frá því þeir hafi verið unglingar. Stefnandi hefði verið illa að sér um fjármál og leitað til sín með allt sem snúið hafði að fjármálum. Stefnandi hefði efnast á fasteignakaupum, með sinni aðstoð, á árinu 2007 og notað hagnaðinn sem stofnfé til fjárfestinga. Stefnandi hefði byrjað í viðskiptum við A hf., þar sem B hefði unnið, síðla árs 2007. Þannig hafi hann unnið fyrir stefnanda, sem hafi byrjað að efnast á gjaldeyrisviðskiptum. Á innan við ári hafi 15 milljónir króna hjá stefnanda orðið að 200-300 milljónum króna. Hann hafi raunar aldrei séð eins mikla ávöxtun hjá nokkrum af sínum viðskiptavinum. Í mars eða apríl hafi umfangið verið orðið það mikið að stefnandi hefði viljað kanna möguleika á að stofna félag um þessar fjárfestingar og niðurstaðan orðið sú að stefnandi, hann sjálfur og bróðir hans, C, hefðu stofnað D ehf., með jöfnum hlut þeirra þriggja. Hann kvað starf sitt hjá A hf. felast í að miðla viðskiptum, gjaldeyrisviðskiptum, verðbréfaviðskiptum og skuldabréfaviðskiptum. Hann væri í samskiptum við viðskiptamenn A hf. og sæi um viðskipti fyrir þeirra hönd. Hann kvaðst persónulega hafa hagnast á viðskiptum í gegnum D ehf., líklegast um eða yfir 100 milljónir króna. Hinn 12. september 2008 hafi stefnandi ekki viljað halda áfram þessum fjárfestingum og þeir bræður keypt hann út úr félaginu. B var kynnt að á tímabilinu 5. október 2007 til 20. maí 2008 hefði í 12 tilvikum verið lagt inn á reikninga stefnanda, af reikningum A hf., samtals 186.497.522 krónur auk þess sem millifært hefði verið af bankareikningi D ehf. 62.693.893 krónur eða samtals 249.191.361 króna. Gögn varðandi millifærslu A inn á reikninga stefnanda, B og D ehf. tímabilið 5. október 2007 til 12. september 2008 voru borin undir B en lagt hafði verið inn á reikningana í 23 tilvikum samtals 453.946.000 krónur. Varðandi tilvik 1 þar sem lagðar höfðu verið 4.500.000 krónur inn á bankareikning stefnanda, 5. október 2007, kvað hann stefnanda hafa verið að taka út hagnað. Varðandi tilvik 2, þar sem lagðar höfðu verið, 13. desember 2007, 5.500.000 krónur inn á reikning stefnanda, sem samdægurs hafði millifært fjárhæðina inn á reikning B, tók hann fram að hann hefði selt stefnanda tvær bifreiðar og hús að Bæjargili 94 og tengt þeim viðskiptum hefði stefnandi keypt af honum innréttingar ásamt því að B hefði tekið að sér endurbætur á sólskála. Taldi hann að með greiðslu til sín hefði stefnandi verið að greiða fyrir annan bílinn, húsið eða innbú. Allt lausafé stefnanda hefði verið inn á reikningum hjá A hf. og í þeim tilvikum sem stefnandi hefði verið að greiða B eða eftir atvikum að lána honum fjármuni, hefði stefnandi þurft að taka af reikningum sínum hjá A hf. Varðandi tilvik 3, þar sem lagðar hafi verið inn á reikning stefnanda 3.000.000 króna 10. janúar 2010 og samdægurs millifærðar 1.500.000 krónur svaraði hann því til að um hefði verið að ræða greiðslu til sín fyrir sérsmíðaða innréttingu. Varðandi tilvik 4 þar sem lagðar hafi verið inn á reikning stefnanda, 17. janúar 2008, 6.000.000 króna en samdægurs millifærðar 5.000.000 króna til B taldi hann að millifærsla til hans skýrðist sem hluti kaupverðs vegna [...]. Fasteignaviðskipti þeirra hafi farið fram í gegnum A hf. Varðandi tilvik 5, þar sem lagðar hafi verið 22.830.855 krónur, hinn 29. janúar 2008, inn á reikning stefnanda, sem samdægurs hafi millifært þá fjárhæð inn á annan reikning A hf., kvað hann þessa greiðslu skýrast af greiðslu vegna [...] og þar sem A hf. hefði séð um fasteignaviðskiptin hefði það verið gert með þessum hætti. Varðandi tilvik 6, þar sem millifærðar hefðu verið frá A hf., 6. febrúar, inn á reikning B samtals 61.921.306 krónur, kvað hann um að ræða greiðslu kaupverðs fyrir [...]. Varðandi tilvik 7 þar sem A hf. hefði, 7. febrúar, lagt 12.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem daginn eftir hefði millifært inn á reikning B 6.000.000 króna, kvaðst hann ekki muna hvaða greiðslu hann hafi verið að fá frá stefnanda. Líklegast hefði stefnandi eitthvað verið að hjálpa honum. Varðandi tilvik 8, þar sem A hf. hafi, 25. febrúar, lagt 10.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem daginn eftir hafi millifært 6.000.000 króna inn á reikning B, kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir þessari greiðslu frá stefnanda og ekki geta skýrt hana nánar en ítrekaði að mikill fjárhagslegur samgangur hefði verið milli þeirra. Varðandi tilvik 9 þar sem A hf. hafi, 1. apríl, lagt 8.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem millifært hafi sömu fjárhæð daginn eftir inn á reikning B, kvaðst hann ekki muna sérstaklega eftir þessari millifærslu en neitaði því aðspurður að þessi aðferð, við að færa fjármuni milli hans og stefnanda, hefði verið til þess notuð að reyna að fela slóð fjármunanna. Varðandi tilvik 10 þar sem A hf. hafi, 17. apríl, lagt 16.500.000 krónur inn á reikning stefnanda og stefnandi millifært, 21. apríl, 1.000.000 krona inn á reikning B, kvaðst hann minnast þess að stefnandi hefði lánað honum eina milljón og teldi hann greiðsluna tengjast því láni. Varðandi tilvik 11, þar sem A hf. hefði lagt 30.000.000 króna inn á reikning stefnanda, 28. apríl, sem sama dag hafi lagt 11.000.000 króna inn á reikning C og 22.000.000 króna inn á reikning D ehf., taldi hann að þær greiðslur gætu tengst stofnun þess félags. Hann kvaðst ekki átta sig á innborgun frá stefnanda þann sama dag inn á reikning hans sjálfs að fjárhæð 5.000.000 króna né geta tjáð sig frekar um þá greiðslu til sín. Varðandi tilvik 12, þar sem A hf. hafi, 29. apríl, lagt 59.166.667 króna inn á reikning stefnanda, sem sama dag hafi millifært 56.666.667 krónur inn á reikning B, sem aftur hafi millifært inn á reikning Verslunar Einars Þorgilssonar, 54.166.667 krónur, kvað hann þetta tengjast kaupum á 6% eignarhlut í A hf. og hafi verið greiðsla á 5% eignarhlut, sem hann sjálfur og stefnandi hafi átt að vera skráðir fyrir. Varðandi tilvik 13 þar sem A hf. hafi, 29. apríl, greitt 10.833.333 inn á reikning D ehf., kvað hann það tengjast kaupum þess félags á 1% eignarhlut í A hf.. Varðandi tilvik 14 þar sem A hf. hafi, 20. maí, lagt 9.000.000 króna inn á reikning stefnanda, sem sama dag hafi millifært inn á reikning B 4.500.000 króna, kvaðst hann ekki muna skýringu á þessari millifærslu til sín. Varðandi tilvik 15, þar sem A hf. hafi lagt inn á bankareikning D ehf. 15.000.000 króna, sem sama dag hafi millifært sömu fjárhæð, með þremur greiðslum hveri að fjárhæð 5.000.000 króna, inn á bankareikninga í eigu stefnanda, B og C, kvað hann um að ræða arðgreiðslur til þeirra þriggja. Varðandi tilvik 16 þar sem A hf. hafi, 18. júní, lagt 50.000.000 króna inn á bankareikning D ehf., taldi hann að verið væri að taka út uppsafnaðan hagnað af fjárfestingum D ehf. Varðandi tilvik 17, þar sem A hf. hafi, 4. júlí, lagt 27.000.000 króna inn á reikning D ehf., sem millifært hafi sama dag sömu fjárhæð með þremur greiðslum, hverri að fjárhæð 9.000.000 króna inn á bankareikninga þeirra þriggja, kvað hann um að ræða arðgreiðslur til þeirra þriggja. Varðandi tilvik 18, þar sem A hf. lagði, 8. ágúst, 20.000.000 króna inn á reikning D ehf., taldi hann greiðsluna tengjast því að verið væri að taka út uppsafnaðan hagnað. Í kjölfarið hafi komið í þrígang millifærslur frá D ehf., eingöngu inn á reikninga B og C, samtals að fjárhæð 30.000.000 króna, 8. ágúst 5.000.000 króna til hvors um sig, 5. september 7.000.000 króna til hvors um sig og 7. september 3.000.000 króna. Kvaðst hann í öllum tilvikum telja að um arðgreiðslur til þeirra væri að ræða en kunna enga skýringu á, hvers vegna engin arðgreiðsla hafi runnið til stefnanda í umrædd skipti. Varðandi tilvik 19, þar sem A hf. hafi lagt inn á reikning D ehf., 12. september, 20.000.000 króna, taldi hann að um hefði verið að ræða greiðslu á uppsöfnuðum hagnaði. B var spurður um fjórar millifærslur 12. september af reikningi D ehf. inn á reikning stefnanda, samtals að fjárhæð 62.693.839 krónur, sbr. tilvik nr. 20-23. Hann kvaðst telja að þessar greiðslur til stefnanda tengdust uppgjöri í kjölfar þess að stefnandi hefði gengið úr félaginu og verið keyptur út úr því. B var kynnt að stefnandi hefði í framburði sínum 21. nóvember greint frá því að greiðslur frá honum til B hefðu annars vegar verið þóknunargreiðslur og hins vegar ráðgjafargreiðslur til B í tengslum við fjárfestingar B fyrir stefnanda. B kvað þetta vera rangtúlkun. Kvað hann stefnanda lítið vita um fjármál og hafi hann, B, séð um öll fjármál hans. Hann ítrekaði að hann og stefnandi ættu eftir að gera fjárhagslegt uppgjör sín í milli vegna ársins 2008 og kvaðst hann ekki ætla að gera neinar kröfur um greiðslur vegna ráðgjafar. Stefnandi hefði greitt fyrir alla ráðgjöf til A hf. og engar frekari greiðslur vegna ráðgjafar myndu eiga sér stað. Þá þyrfti hann frekari gögn til að skýra allar þær millifærslur sem farið hefði verið yfir við yfirheyrsluna. Engin markaðsmisnotkun hefði átt sér stað né peningaþvætti. Um væri að ræða ráðstöfun á eðlilega fengnum hagnaði, fyrst og fremst af gjaldeyrisviðskiptum. Jafnframt hefði full vitneskja verið um þennan ráðahag innan A hf. og allir upplýstir um stöðu mála. Enginn viðskiptavinur hefði orðið fyrir fjárhagstjóni vegna þessara viðskipta. Í lok skýrslutökunnar kvaðst verjandi B telja á skorta að B væri upplýstur um hvaða auðgunarbrot um væri að ræða, þ.e. í hverju brot hans væru talin falin. Hinn 24. nóvember krafðist RLS gæsluvarðhalds yfir B, vegna gruns um brot gegn XXVI. kafla almennra hegningalaga og peningaþvættis. Í kröfunni er m.a. rakið að skýrsla B hafi að nokkru leyti verið á aðra lund en stefnanda um ástæður þess að stór hluti þeirra fjármuna sem stefnandi hafi fengið frá A hf. hafi í kjölfarið verið færður inn á einkareikning B eða samtals 99.166.667 krónur. Stefnandi hafi talið greiðslurnar að stórum hluta vera vegna viðskiptaráðgjafar en B sagt svo ekki vera. Skýringar þeirra á að verulegir fjármunir hafi farið þeirra í milli vegna bifreiðakaupa væru ekki trúverðugar en samkvæmt athugun lögreglu hefði stefnandi yfirtekið bílasamning með því að yfirtaka lán. Grunur væri um að B hefði misnotað aðstöðu sína hjá A hf., til að eiga viðskipti fyrir hönd stefnanda, sem lítið virtist vera inni í þeim viðskiptum yfir höfuð. Grunaði lögreglu m.a. að B hefði á grundvelli þeirra upplýsinga, sem hann hefði haft um fjárfestingar A hf., komið því svo fyrir að stefnandi hefði átt sams konar viðskipti á undan A hf., svokallað „front running” og þannig hagnast á breyttu gengi þeirra. Við fyrirtöku gæsluvarðhaldskröfunnar fyrir dómi var sérstaklega áréttað að grunur beindist að broti gegn 249. gr. almennra hegningalaga. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 25. nóvember var kröfu um gæsluvarðhald yfir B synjað og hann látinn laus í kjölfarið. Stefnandi var færður til skýrslutöku hjá RLS 25. nóvember. Honumvar við upphaf skýrslutökunnar kynnt að ætlað sakarefni þætti kunna að varða við lög um varnir gegn peningaþvætti, sbr. 264. gr. almennra hegningalaga, og ennfremur kynnu ætluð brot að fela í sér refsiverða háttsemi er þættu kunna að varða við auðgunarbrotakafla almennra hegningalaga nr. 19/1940. Aðspurður kvaðst stefnandi engu vilja breyta eða bæta við fyrri framburð. Honum var kynnt að á tímabilinu 5. október 2007 til 20. maí 2008 hefði A hf. lagt inn á bankareikninga hans í 12 tilvikum samtals 186.497.522 krónur og hann beðinn að útskýra hvernig viðskiptin við A hf. hefðu komið til. Hann kvaðst hafa farið í viðskipti við A hf., eftir að hafa ráðfært sig við B. Kvaðst hann hafa lagt allt sitt traust á starfsmenn A hf., sem tekið hefðu allar ákvarðanir varðandi hans mál, án þess að ráðfæra sig við hann áður. Hann kvaðst að mestu hafa verið í samskiptum við B. Hann sagði að millifærslur inn á bankareikninga hans hefðu verið samkvæmt hans ósk. Stefnandi var beðinn að skýra nánar frá greiðslum inn á reikning B og hélt hann sig við fyrri skýringar um að þær væru til komnar vegna kaupa á íbúðarhúsi B, tveimur bílum og innanstokksmunum og vegna kaupa á 5-6% hlut í A hf. Hann hafi einnig talið sig vera að leggja fjármuni til áframhaldandi rekstrar og greiða þóknun og ráðgjafarkostnað. Hann sagði að ef hann hefði ætlað að innleysa hagnað hafi A hf. lagt inn á reikning hans og B síðan haft símasamband og óskað eftir að ákveðin fjárhæð væri lögð inn á reikning sem hann gaf upp og það hafi hann gert án þess að spá í hver ætti reikninginn eða fyrir hvað hann hafi verið að greiða. Aðspurður hvort hann skuldaði B peninga eða hvort B skuldaði honum kvaðst hann telja svo ekki vera. Í lok skýrslugjafarinnar gerði verjandi stefnanda athugasemdir við að ekki hefði verið upplýst um hvaða brot stefnandi væri grunaður um að hafa framið og taldi ámælisvert að vísa í kafla í almennum hegningarlögum án frekari tilgreiningar á lagagreinum. Stefnandi var látinn laus í lok yfirheyrslunnar. Með bréfi 17. desember 2008 fór skipaður verjandi stefnanda þess á leit við RLS að honum yrðu afhent endurrit af öllum skjölum er málið varðaði og væru í vörslum RLS. Jafnframt var þess krafist að afgreiðslu málsins yrði hraðað eins og unnt væri enda lægi skjólstæðingur hans undir grun um auðgunarbrot og/eða peningaþvætti, sem á engan hátt hefði verið gerð grein fyrir og því ljóst að skjólstæðingi hans væri mikið í mun að fá þau gögn er handtaka hans og gælsuvarðhald væru byggð á. Lögmaðurinn ítrekaði beiðni sína um afhendingu gagna með tölvubréfi 6. janúar 2009. Þá gerði hann athugasemdir við þau vinnubrögð RLS að sakarefni hefði verið kynnt skjólstæðingi sínum sem grunur um auðgunarbrot og/eða peningaþvætti en auðgunarbrotakafli almennra hegningarlaga teldi 15. greinar. Þá var þess krafist að upplýst yrði, hvort skjólstæðingur hans lægi enn undir grun og hvort rannsókn á hendur honum væri enn til staðar eða hefði verið hætt. Með tölvubréfi 7. janúar 2009 ítrekaði lögmaðurinn þá kröfu sína að uppýst yrði um sakarefnið. Lögmaðurinn ritaði RLS enn bréf 30. janúar 2009, með vísan til bréfs síns frá 17. desember og eftirfarandi tölvubréfa. Í bréfinu eru gerðar alvarlegar athugasemdir við rannsókn málsins og vinnubrögð rannsakenda. Ítrekað hafi verið óskað eftir því að sakarefni yrði upplýst en án árangurs. Þá hafi framkvæmd rannsóknarinnar verið með ólíkindum harkaleg og ekkert komið fram sem réttlætti að handtaka hefði þurft skjólstæðing hans og fara fram á gæsluvarðhald yfir honum. Þá harkalegu framgöngu, er skjólstæðingi hans hefði verið sýnd við rannsókn málsins, mætti skrifa á reynslu- og þekkingarleysi rannsakenda og mætti benda á fjölmörg dæmi því til sönnunar. RLS leitaði eftir sérfræðiaðstoð hjá Fjármálaeftirlitinu við skýra þau gögn sem haldlögð höfðu verið hjá A hf. Í bréfi Fjármálaeftirlitsins til RLS, 23. mars 2009, kemur fram að farið hafi verið yfir tölvupósta, hljóðupptökur og MSN samtöl viðkomandi starfsmanns, ásamt því að kallað hafi verið eftir frekari gögnum um viðskiptin. Fjármálaeftirlitið hafi fengið Framverði Ráðgjöf ehf. til þess að veita sér sérfræðiaðstoð við greiningu þeirra gjaldeyrisviðskipta, sem átt hafi sér stað. Meðfylgjandi bréfi Fjármálaeftirlitsins voru álitsgerðir Framvarða Ráðgjöf ehf., dags. 11. febrúar og 10. mars, ásamt öðrum gögnum sem talin eru upp í lok bréfsins. Með hliðsjón af greiningu Framvarða Ráðgjöf ehf, sem tók til tímabilsins frá byrjun júní til loka ágúst 2008, taldi Fjármálaeftirlitið að 46 gjaldeyrisviðskipti D ehf. bæru skýr merki um að D ehf og D1 ehf. hefðu verið sett fram fyrir aðra viðskiptavini í röð viðskipta (e. front-running). Með slíku athæfi gæti starfsmaður fjármálafyrirtækis misnotað upplýsingar um fyrirhuguð viðskipti annarra, til þess að hagnast á þeim verðbreytingum sem þau viðskipti hefðu á gengi krónunnar. Þannig gæti hann keypt áður en krónan styrktist en selt áður en hún veiktist. Slíkt væri enn fremur líklegt til að valda öðrum viðskiptavinum tjóni, eða a.m.k. að draga úr mögulegum hagnaði þeirra. Erfitt væri hins vegar að meta fjárhæð slíks tjóns. Í bréfinu kemur fram að innleystur hagnaður D ehf. og D1 ehf., á tímabilinu júní til loka ágúst 2008, hefði numið rúmlega 142.000.000 króna en á sama tímabili hafi tveir lífeyrissjóðir, sem verið hafi í gjaldeyrisstýringu hjá A hf., tapað rúmlega 500.000.000 króna, þótt sami aðili hafi, að því er virtist, tekið viðskiptaákvarðanir í gjaldeyrisviðskiptum þessara aðila. Var það mat Fjármálaeftirlitsins að um væri að ræða ítrekuð auðgunarbrot skv. 249. alm. hgl. Í niðurlagi bréfs Fjármálaeftirlitsins er tekið fram að þrátt fyrir sterkar vísbendingar teldi Fjármálaeftirlitið rannsókn ekki enn lokið og enn þyrfi að afla frekari gagna í málinu. Í bréfinu voru talin upp þau atriði sem Fjármálaeftirlitið taldi að athuga þyrfti nánar. Hinn 20. maí 2009 krafðist RLS þess að úrskurðað yrði um skyldu Kaupþing banka hf. og Sparisjóðabanka Íslands hf. til afhendingar gagna og upplýsingagjafar, vegna tímabilsins frá 1. september 2007 til ársloka 2008. Héraðsdómur Reykjavíkur féllst á beiðnina og var í kjölfarið kallað eftir gögnum frá bönkunum. Eftir að umbeðin gögn bárust var af hálfu lögreglu kallað eftir frekari gögnum frá A hf. Félagið taldi sér ekki fært að láta þau í té nema að undangengnum dómsúrskurði. Með bréfi til RLS, 6. júlí 2009, krafðist lögmaður stefnanda upplýsinga um stöðu rannóknarinnar á hendur stefnanda. Ítrekaði lögmaðurinn að áríðandi væri að rannsókninni á hendur skjólstæðingi sínum lyki nú þegar en rannsóknin hefði haft alvarlegar afleiðingar á hagi og líðan skjólstæðings síns. Famkvæmd rannsóknarinnar hefði verið með miklum ólíkindum. Skjólstæðingur hans hefði verið gerður ærulaus í fjölmiðlum ásamt því að honum hefði verið sagt upp störfum á vinnustað sínum, Orkuveitu Reykjavíkur. Ekki yrði séð hvaða hugsanleg brot RLS væri með til rannsóknar og löngu tímabært að rannsóknin yrði felld niður. Með bréfi til RLS, 19. október 2009, óskaði lögmaður stefnanda enn eftir upplýsingum um stöðu rannsóknarinnar á hendur skjólstæðingi sínum. Í bréfinu er enn ítrekað að ekki verði séð hvaða brot embættið sé með til rannnsóknar er varðað geti skjólstæðings hans. Ekki sé seinna vænna að RLS tilkynni um niðurfelllingu rannsóknarinnar. RLS svaraði framangreindu bréfi lögmanns stefnanda 17. nóvember 2009. Í bréfinu segir að stefnandi sé grunaður um peningaþvætti, sem sé brot gegn 264. gr. alm. hgl. nr. 19/1940. Lögregluskýrsla hafi verið tekin af stefnanda 21. nóvember og 25. nóvember 2008, að lögmanninum viðstöddum, og þá farið ítarlega yfir sakarefnið. Rannsókn málsins sé enn í fulllum gangi. Bréfinu fylgdi skýrsla Fjármálaeftirlitsins frá 23. mars 2009 ásamt álitsgerð Framvarða Ráðgjöf ehf. frá 10. mars og minnisblað þeirra frá 11. febrúar. Hinn 15. desember 2009 krafðist RLS þess að A hf. yrði með úrskurði gert skylt að láta RLS í té upplýsingar um aðila á bak við öll gjaldeyrisviðskipti A hf., á tímabilinu 1. september til 31. desember 2008, sem hefðu verið hjá Kaupþingi banka hf. og Sparisjóðabankanum hf. Jafnframt var þess krafist að A hf. yrði með úrskurði gert skylt að láta í té upplýsingar um önnur gögn og ljósrit af öllum gögnum er tengdust ofangreindum gjaldeyrisviðskiptum. Héraðsdómur Reykjavíkur féllst á beiðnina með úrskurði 21. desember 2009. Með bréfi til RLS, 17. desember 2009, gerði B fjölmargar athugasemdir við framangreinda skýrslu Fjármálaeftirlitsins frá 23. mars 2009 og skýrslur Framvarða Ráðgjöf frá 11. febrúar og 10. mars 2009. Í athugasemdum hans kemur m.a. fram að viðskiptaákvarðanir fyrir lífeyrissjóði, sem verið hafi í viðskiptum við A hf., hafi verið teknar í eignastýringu A hf., sem G hafi veitt forstöðu. Taldi B að skýrsla Fjármálaeftirlitsins og minnisblöð Framvarða Ráðgjöf ehf. gæfu alranga mynd af viðskiptum sínum í starfi hjá A hf. og að hlutlaus rannsókn á öllum gögnum myndi leiða í ljós að hann hefði ekki gerst brotlegur við lög. Í greinargerð lögmanns A hf., 24. febrúar 2010, kom m.a. fram að yfirmaður eignastýringar hjá A hf., B, hefði annast stýringu fyrir lífeyrissjóðina og endanlega ákvörðunartöku varðandi hana en ekki B. Hafi B séð um að halda tengslum við markaðinn og ráðleggja, þegar þess hafi verið farið á leit af G. Þeir hafi hist að morgni í byrjun vinnudags og farið yfir nýjustu fréttir og væntingar til framtíðar. Ef miklar hreyfingar hafi verið á gjaldeyrismarkaði, hafi fundunum fjölgað en á umræddu tímabili hafi verið miklar sveiflur á markaði. Yfirmaður eignastýringar hafi tekið ákvarðanir m.a. með hliðsjón af ráðgjöf B. Greinargerð A hf. fylgdi staðfesting framkvæmdastjóra tveggja lífeyrissjóða sem staðfestu þær upplýsingar er komu fram í greinargerðinni og vörðuðu umrædda lífeyrissjóði. Jafnframt kom fram í greinargerðinni að á grundvelli upplýsinga frá B hefðu samstarfsmenn hans ranglega talið að gjaldeyrisviðskipti væru undanskilin ákvæðum verðbréfaviðskiptalaga og að mistök hefðu verið að heimila honum slík viðskipti fyrir eigið félag. Með bréfi, 12. apríl 2010, óskaði efnahagsbrotadeild RLS eftir því að Fjármálaeftirlitið lýsti afstöðu sinni til efnis framangreindra bréfa B og A hf. Með bréfi Fjármálaeftirlitsins, 9. júní 2010, ítrekaði Fjármálaeftirlitið það mat sitt að um væri að ræða meint brot gegn auðgunarbrotakafla almennra hegningalaga en eftirlit með þeim félli ekki undir eftirlitshlutverk Fjármálaeftirlitsins og teldi eftirlitið því ekki eðlilegt að það tæki afstöðu til efnis bréfanna. Með bréfi RLS, 21. desember 2010, voru höfundar skýrslna Framvarða Ráðgjöf ehf. boðaðir á fund 28. desember og í framhaldi af því skiluðu þeir að ósk RLS skriflegum athugasemdum með bréfi dags. 31. janúar 2011. Með bréfi, 6. janúar 2011, tilkynnti RLS ríkissaksóknara að til athugunar væri að hætta rannsókn málsins þar sem meint brot væru ekki talin falla undir 249. gr. alm. hgl. Með bréfi, 13. febrúar 2011, tilkynnti RLS stefnanda að RLS hefði tekið þá ákvörðun með vísan til 4. mgr. 52. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að hætta rannsókninni á hendur stefnanda, þar sem ekki þætti tilefni til að halda henni áfram. Jafnframt var stefnanda tilkynnt að málið hefði verið sent Fjármálaeftirlitinu til yfirferðar og eftir atvikum frekari meðferðar með vísan til laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. Í bréfinu er rakið að ákvörðun um að hætta rannsókn málsins hjá efnahasgsbrotadeild RLS, hvað varðaði ætluð auðgunarbrot og peningaþvætti, byggði á þeim sjónarmiðum að lagaskilyrði 249. gr. alm. hgl. væru ekki talin vera fyrir hendi hvað varðaði háttsemi B. Var hann hvorki talinn hafa verið að skuldbinda A hf. né lífeyrissjóðina tvo, með því að fara út fyrir umboð sitt gagnvart þeim, er hann hefði stundað viðskipti fyrir eigin reikning og reikninga eigin félaga eða félaga tengdra honum. Af gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að háttsemi sú, sem verið hafi til rannsóknar, félli undir lög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Um væri að ræða gjaldeyrisþjónustu, sem væri liður í fjárfestingarþjónustu og væri í tengslum við eignastýringu, sbr. 1. gr. laganna. Brot gegn lögum um verðbréfaviðskipti sættu því aðeins rannsókn lögreglu, að fyrir lægi kæra Fjármálaeftirlitsins, sbr. 1. mgr. 148. gr. laganna. Ekki lægi fyrir kæra í málinu frá Fjármálaeftirlitinu vegna brota á lögunum. Með bréfi, 16. júní 2011, krafðist stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna meints fjártjóns og miska vegna handtöku og gæsluvarðhalds og þeirrar málsmeðferðar að öðru leyti, sem átt hefði sér stað frá því að stefnandi hefði verið handtekinn 21. nóvember þar til rannsóknin á hendur honum hafi verið felld niður 13. febrúar 2011. Stefndi hefur alfarið hafnað bótaskyldu gagnvart stefnanda. Málsástæður stefnanda og tilvísun til réttarheimilda Stefnandi byggir á því að miðað við málavexti hafi ekki verið tilefni til handtöku stefnanda 21. nóvember 2008, sbr. m.a. a.- og b.- lið 1. mgr. 176. gr. laga nr. 19/1991. Virðist því sem ófullnægjandi rannsókn hafi átt sér stað hjá RLS sem leitt hafi til handtöku stefnanda og þess „klúðurs“ sem fylgt hafi í kjölfarið hjá RLS við að réttlæta handtökuna. Þá verði að telja að breyta hefði átt réttarstöðu stefnanda strax að loknum yfirheyrslum 21. nóvember 2008. Verði varla annað ráðið af málinu öllu en að þeir starfsmenn, sem komið hafi að rannsókn málsins, hafi brugðist þeirri lagaskyldu sinni að gæta fyllstu hlutlægni og réttsýni og gæta þess að stefnanda yrði ekki gert tjón, óhagræði eða miski framar en óhjákvæmilegt væri, eftir því sem á hafi staðið, sbr. 13. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Hafi umræddir starfsmenn átt ítrekaða möguleika á því að koma málinu í lögmætan farveg, sem þeir hafi ekki nýtt, heldur þvert á móti virðist þeir ítrekað hafa reynt að finna nýja fleti á málinu til að réttlæta fyrri aðgerðir. Vart þurfi að taka fram að stefnandi og fjölskylda hans hafi gengið í gegnum miklar raunir vegna máls þessa og þeirra sakargifta sem á hann hafi verið bornar. Þá hafi umfjöllun fjölmiðla vegna málsins verið mikil og óvægin og stefnandi gerður ærulaus af fjölmiðlum. Telja verði ljóst að fjölmiðlum hafi greiðlega borist upplýsingar um málið frá lögreglu m.a. fullyrðingar þess efnis að alvarleg brot hefðu verið framin. Það hafi því skipt stefnanda miklu máli að réttarstöðu hans yrði breytt eins fljótt og kostur væri. Frá því að stefnandi hafi verið handtekinn og þar til rannsókn málsins virðist hafa verið hætt hafi liðið tvö ár og þrír mánuðir. Í því sambandi sé rétt að benda á að samkvæmt tilmælum ríkissaksóknara nr. 5/2009 skuli rannsókn efnahagsbrota lokið innan 2 ára nema sérstakar aðstæður komi í veg fyrir það þ.e. að mál teljist mjög umfangsmikið eða þegar afla þurfi gagna erlendis frá. Ekki verði séð að mál þetta geti talist mjög umfangsmikið, enda hafi það verið upplýst þegar við lok skýrslutöku á handtökudegi stefnanda og ekki sé vitað til þess að afla hafi þurft gagna erlendis frá. Verði dráttur málsins því að teljast vítaverður og brjóta í bága við málshraðaregluna sem m.a. komi fram í 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008, 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi telji að þeir starfsmenn RLS, sem komið hafi að rannsókn máls hans, hafi m.a. ítrekað brotið gegn 13. og 22. gr. lögreglulaga með því að: Þegar mál þetta sé metið þurfi að horfa til allra atriða m.a. með hvaða hætti hafi verið farið af stað með málið og upplýsa um hvert hið raunverulega sakarefni hafi verið eða eigi að hafa verið, þegar stefnandi hafi verið handtekinn og yfirheyrður og hvort það sé í samræmi við síðbúnar skýringar. Í máli þessu hafi ekki eingöngu verið brotið gegn grundvallarreglum réttarríkisins um meðalhóf, hvað handtökuna varði, og mannréttindi, með því að upplýsa ekki um sakarefnið, heldur hafi það á sér þann blæ að rannsakendur hafi ekki sjálfir haft vitneskju um hin meintu sakarefni og í stað þess að leiðrétta þau mistök, hafi þeir fallið í þá gryfju að leita að sakarefnum en að lokum ekkert fundið og þá fyrst dregið málið til baka en þó með semingi. Hinn 6. júní 2008 hafi peningaþvættisskrifstofu RLS borist tilkynning frá Glitni banka hf. vegna tiltekinna viðskipta eða peningafærslna. Hafi RLS í kjölfarið aflað gagna m.a. frá Kaupþingi banka hf., Landsbanka Íslands hf. og Glitni banka hf. Þau gögn hafi borist í september 2008 og hafi stefnandi í kjölfarið verið handtekinn og yfirheyrður. Telji stefnandi að RLS hafi farið offari við rannsókn málsins í upphafi og að ekki hafi verið tilefni til svo harkalegra aðgerða á grundvelli fyrirliggjandi gagna. Hefði RLS átt að gæta meðalhófs í störfum sínum og kalla stefnanda sjálfviljugan til skýrslutöku þar sem hann hefði gert grein fyrir málavöxtum og gefið útskýringar á umræddum millifærslum, sem allar hafi verið löglegar eins og í ljós hafi komið. Telji stefnandi að umrædd handtaka hafi á engan hátt verið réttlætanleg miðað við aðstæður, enda hafi rannsakendur sjálfir ekki vitað hvaða refsiverða verknað stefnandi hefði mögulega gerst sekur um, eins og ljóst sé af misvísandi upplýsingum um hið meinta sakarefni. Eins og fram hafi komið hafi stefnanda aldrei almennilega verið skýrt frá sakarefninu. Eftir yfirheyrslu hafi sérstaklega verið spurt um meint sakarefni og þá verið vísað til mögulegra brota á lögum um varnir gegn peningaþvætti og auðgunabrotakaflaalm. hgl., sem telji 15 lagagreinar, eins og fram komi í skýrslu um yfirheyrslu yfir stefnanda. Orðalagi skýrslunnar og skýringar rannsakenda verði ekki skildar á annan veg en að um hafi verið að ræða meint brot stefnanda á lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka nr. 64/2006. Með vísan til gildissviðs þeirra laga verði hins vegar ekki séð með hvaða hætti stefnandi eigi að hafa getað brotið gegn þeim lögum og því verið ítrekað óskað eftir frekari skýringum, eins og áður hafi verið lýst. Það hafi ekki verið fyrr en 17. nóvember 2009, eða tólf mánuðum eftir handtökuna og eftir ítrekaðar fyrirspurnir lögmanns stefnanda, að RLS hafi „leiðrétt“ það litla sem talið hafi verið vitað í málinu, þ.e. að stefnandi væri ekki grunaður um brot gegn peningaþvættislögunum heldur um peningaþvætti, sem sé brot gegn 264. gr. hgl. Enn hafi þó skort á upplýsingar um hin undirliggjandi brot, en slíkar skýringar hafi að mati stefnanda aldrei komið fram í málinu. Stefnandi byggi á því að samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinbera mála sé skylt að gefa sakborningi upplýsingar um kæruefni áður en hann sé yfirheyrður út af því eða við handtöku ef til hennar komi. Í 2. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991 komi síðan skýrt fram sú meginregla að við yfirheyrslu skuli viðkomandi gerð grein fyrir hvort hann sé spurður vegna gruns um refsivert brot. Þá segi í 3. mgr. 32. gr. oml. að sakborningi sé óskylt á öllum stigum opinbers máls að svara spurningum sem varði refsiverða hegðun sem honum sé gefin að sök. Í öllum þessum málsgreinum kristallist sú grundvallarregla opinbers réttarfars að sakborningi skuli vera ljóst hvaða brot hann sé grunaður um, þ.e. hvert sakarefnið sé. Öðruvísi geti hann ekki gætt réttar síns t.d. skv. 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/1991. Þá sé sakborningum tryggð ákveðin grundvallarréttindi í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og í 6. gr. laga um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Komi t.a.m. fram í 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans að hver sá sem borinn sé sökum um refsiverða háttsemi skuli fá án tafar, á máli sem hann skilji, vitneskju í smáatriðum, um eðli og orsök þeirrar ákæru sem hann sæti. Rétt sé að benda á að í tengslum við yfirheyrsluna yfir stefnanda hafi verið lagt fyrir hann skjal með yfirskriftinni „Upplýsingar handa þeim sem hefur verið handtekinn“. Í 1. gr. skjalsins segi: „Þú átt rétt á að fá upplýsingar um réttarstöðu þína á tungumáli sem þú skilur“ og „ Þú átt rétt á að fá upplýsingar um ástæður þess að þú varst handtekinn og hvaða sökum þú ert borinn“. Þrátt fyrir framangreint hafi stefnanda aldrei verið kynnt sakarefnið með fullnægjandi hætti. Eins og að framan sé rakið hafi stefnandi ítrekað reynt að fá upplýsingar um meint sakarefni, en án árangurs. Fyrsta svar RLS varðandi sakarefnið hafi borist stefnanda með bréfi, dagsettu 17. nóvember 2009, tæplega 12 mánuðum eftir að hann hafi verið handtekinn og yfirheyrður. Rétt sé að benda á að í bréfi þessu sé í fyrsta skipti vísað í 264. gr. alm. hgl., en áður hafði einungis verið talað um brot á peningaþvættislögunum og auðgunarbrotakafla alm. hgl. en 264. gr. alm. hgl. geti ekki staðið sjálfstætt þótt um sjálfstætt refsivert brot sé að ræða, þ.e. undirliggjandi frumbrot þurfi ávallt að hafa átt sér stað. Þessar skýringar, sem virðist hafa verið búnar til eftir á, hafi heldur ekki reynst vera á rökum reistar, sbr. niðurstöður FME og RLS. Þá uppfylli framangreindar skýringar um sakarefnið, að mati stefnanda, ekki skilyrði laga. Verði því að telja að um verulega ámælisverða málsmeðferð hafi verið að ræða af hálfu RLS og brot á ákvæðum lögreglulaga, laga nr. 19/1991, stjórnarskrárinnar og mannréttinda-sáttmálans. Stefnandi hafi verið handtekinn 21. nóvember 2008. Núgildandi ákvæði 264. gr. hgl. eigi því ekki við í máli þessu heldur ákvæðið eins og það hafi verið eftir gildistöku laga nr. 10/1997, þ.e. fyrir breytinguna á alm. hgl. með lögum nr. 149/2009. Þágildandi ákvæði 264. gr. hgl. hafi verið þannig: Hver sem tekur við eða aflar sér eða öðrum ávinnings af broti samkvæmt lögum þessum skal sæta sektum, varðhaldi eða fangelsi allt að 2 árum. Sömu refsingu skal sá sæta sem geymir eða flytur slíkan ávinning, aðstoðar við afhendingu hans eða stuðlar á annan sambærilegan hátt að því að tryggja öðrum ávinning af broti. [...] Í athugasemdum við ákvæðið, í greinargerð með frumvarpi að lögum nr. 10/1997, komi fram að með lögunum hafi umrætt ákvæði verið gert að sjálfstæðu refsiverðu broti í samræmi við samninginn um þvætti, leit, hald og upptöku ávinnings af afbrotum frá 8. nóvember 1990, í þeim tilgangi að hægt væri að ákæra fyrir tilraun eða hlutdeild í þvætti. Það að ákvæðið hafi verið gert að sjálfstæðu refsiverðu broti breyti hins vegar í engu því skilyrði að til þess að hægt sé að gerast sekur um brot á 264. gr. hgl. verði að vera um að ræða undirliggjandi brot samkvæmt alm. hgl. Það verði því enginn ákærður fyrir brot á 264. gr. hgl., ef frumbrotið sé ekki réttilega heimfært undir tiltekið refsiákvæði. Þannig verði enginn grunaður um brot á 264. gr. alm. hgl., ef ekki liggi fyrir hvort brotið hafi verið gegn öðrum ákvæðum alm. hgl. Með vísan til framangreinds virðist því að framan af í rannsókn RLS hafi gætt fullkomins misskilnings og vanskilnings á gildissviði 264. gr. alm. hgl. Ljóst sé að þeir sem handteknir séu og sæti réttarstöðu grunaðra manna, sé gert að sæta verulegum réttarskerðingum. Því setji stjórnarskráin, mannréttindasáttmálinn og lög nr. 19/1991 slíkri réttarskerðingu mjög ákveðnar skorður. Því sé mikilvægt að lögregla sýni trúnað og komi ekki viðkvæmum og eða röngum upplýsingum á framfæri við fjölmiðla. Í máli því sem hér um ræði, hafi umfjöllun fjölmiðla verið mjög mikil og óvægin. Það sem sérstaklega hafi þó vakið athygli hafi verið hversu ítarlegar upplýsingar fjölmiðlar hafi haft um sakarefnið og einstaka færslur sem til skoðunar hafi verið. Hafi fjölmiðlar m.a. getað nafngreint hina grunuðu og komið með mjög ítarlegar upplýsingar varðandi grun lögreglu um peningaþvætti þeirra á milljörðum króna. Verði ekki séð að svo nákvæmar upplýsingar hefðu geta komið frá neinum öðrum en lögreglu. Megi sem dæmi nefna eftirfarandi frétt sem birst hafi á vefsíðu Vísis, 25. nóvember 2008, undir fyrirsögninni: „Með milljarð inn á reikningum sínum“, en fréttin hafi einnig birtist í kvöldfréttum Stöðvar 2 sama kvöld: Eftir að efnahagsbrotadeildin hóf rannsókn kom í ljós að maðurinn og félag tengt honum hafði fengið nokkur lán hjá Kaupþingi aðeins til eins dags í senn til þess að eiga umfangsmikil gjaldeyrisviðskipti. Grunur leikur á að þessi viðskipti hafi flest öll verið tengd B. Telji stefnandi líklegt að upplýsingar til fjölmiðla hafi komið frá rannsakendum og reyndar hafi vottur, sem viðstaddur hafi verið skýrslutöku yfir stefnanda 25. nóvember, staðfest grun stefnanda, þegar lögmaður stefnanda hafi spurst fyrir um leka frá lögreglunni vegna fréttar sem birst hefði 24. nóvember 2008, um að upplýsingar kæmu því miður frá lögreglunni sjálfri og unnið væri að því að koma í veg fyrir slíkt en þetta væri viðvarandi vandamál. Lögmaður stefnanda og stefnandi sjálfur hafi verið viðstaddir samtal þetta. Með vísan til framanritaðs telji stefnanda einsýnt að háttsemi RSL hafi bakað stefnda bótaskyldu. Samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar skuli sá sem sviptur hafi verið frelsi að ósekju eiga rétt á skaðabótum. Vísað sé til XXI. kafla laga nr. 19/1991 en þar komi fram að bæta skuli fjártjón og miska ef því sé að skipta, ef rannsókn hafi verið hætt eða ákæra ekki gefin út, vegna þess að háttsemi sú sem sakborningur hafi verið borin hafi talist ósaknæm eða sönnun hafi ekki fengist um hana. Í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála komi fram að dæma skuli bætur vegna aðgerða skv. IX. – XIV kafla laganna, ef rannsókn máls á hendur sakborningi hafi verið hætt. Ljóst sé að skilyrði laganna séu uppfyllt og því skylt að dæma stefnanda bætur. Samkvæmt 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 skuli bæta fjártjón og miska, ef því sé að skipta. Auk framangreinds geti ákvæði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 um ólögmæta meingerð gegn æru valdið því að réttur til miskabóta stofnist vegna aðgerða stefnda en þar segi meðal annars að heimilt sé að láta þann sem af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi beri ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði æru eða persónu manns greiða miskabætur til þess sem misgert hafi verið við. Í 2. ml. 1. mgr. 175. gr. oml. og 2. ml. 2. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 komi fram sú undantekningarregla að fella megi niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á. Stefnandi telji að túlka beri þetta ákvæði þröngt í ljósi ákvæðis 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sem kveði á um að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Sé sú túlkun einnig í samræmi við ákvæði 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem hlotið hafi lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994, um að hver maður sé saklaus uns sekt sé sönnuð. Stefnandi hafi ekki framið þau brot sem honum hafi verið gefin að sök. Ekkert sé fram komið í málinu sem réttlætt geti að bætur til stefnanda verði lækkaðar, hvað þá felldar niður að öllu leyti. Varðandi lagaskil á milli ákvæða laga nr. 19/1991 og ákvæða laga nr. 88/2008 þá byggi stefnandi á því að ákvæði laga nr. 19/1991 taki til atvika er orðið hafi fyrir 1. janúar 2009 en ákvæði laga nr. 88/2008 um þau atvik er orðið hafi eftir 1. janúar 2009. Ljóst sé því að um bætur fyrir miska vegna handtöku og gæsluvarðhalds fari eftir ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 en bætur fyrir fjártjón og miska vegna atvika sem orðið hafi eftir 1. janúar 2009 m.a. dráttar á málsmeðferð og miska vegna stöðu stefnanda með réttarstöðu grunaðs manns á tímabilinu 1. janúar 2009 – 13. febrúar 2011 fari eftir ákvæðum laga nr. 88/2008. Stefnandi byggi bótaskyldu stefnda á framangreindri háttsemi RSL og dómara, þegar stefnandi hafi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald að ósekju, auk þess sem ljóst sé að stefndi beri ábyrgð á því að stefnandi hafi fengið réttarstöðu sakbornings í upphafi og haft þá stöðu allt til 13. febrúar 2011. Þá sé byggt á því að lögreglurannsóknin hafi ekki verið í samræmi við ákvæði laga nr. 19/1991, sbr. m.a. 31. og 67. gr. og ákvæði um skyldur lögreglumanna og framkvæmd lögreglustarfa skv. lögreglulögum nr. 90/1996, sbr. einkum III. kafla laganna. Þá sé sú ákvörðun á ábyrgð stefnda að stefnandi hafi haft réttarstöðu sakbornings að ósekju og mun lengur en verið hefði ef rannsókn og saksókn hefði farið fram í samræmi við lög um meðferð opinberra mála, stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu. Dráttur þessi hafi á engan hátt verið réttlættur og sé alfarið á ábyrgð stefnda. Ljóst sé að dráttur á rannsókn máls sé viðurkennd málsástæða til refsilækkunar, þegar komi að ákvörðun refsingar í kjölfar sakfellingar, og beri að taka samskonar tillit til dráttar á rannsókn og óútskýrða tafa við ákvörðun miskabóta. Samkvæmt 2. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 og 5. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, skuli bæði bæta fjártjón og miska. Skv. 26. gr. laga nr. 50/1993 skuli bæta miska séu skilyrði uppfyllt. Jafnframt leiði af meginreglu íslensks skaðabótaréttar, sakarreglunni, að stefndi beri skaðabótaábyrgð í málinu vegna aðgerða sinna. Á því sé byggt að ekki verði ráðið með óyggjandi hætti hvort um beinan ásetning þeirra sem stýrðu rannsókn og saksókn hafi verið að ræða eða stórfellt gáleysi. Um bótaskylduna gildi það einu enda byggi stefnandi m.a. á almennu skaðabótareglunni utan samninga og reglunni um húsbóndaábyrgð, hvort sem um ásetning eða gáleysi hafi verið að ræða. Stefnandi byggi á því að saknæm og ólögmæt háttsemi rannsóknaraðila og kunnáttumanna, sem hann beri ábyrgð á, hafi leitt til þess að stefnandi hafi að ósekju fengið réttarstöðu sakbornings, en þá stöðu hafi stefnandi haft í á þriðja ár. Fyrir stefnanda hafi það haft mjög skaðlegar afleiðingar að fá þessa réttarstöðu m.a. atvinnumissi og alvarlegar andlegar afleiðingar, sem ekki sjái fyrir endann á. Beri stefndi bótaábyrgð gagnvart stefnanda, á grundvelli almennu skaðabótareglunnar utan samninga og 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, vegna saknæmrar og ólögmætrar háttsemi lögreglu, sem valdið hafi stefnanda stórfelldu tjóni. Leiði hvert og eitt framangreindra atriða til bótaskyldu. Að minnsta kosti hljóti hluti þeirra eða öll saman að leiða til bótaskyldu enda ágallar á málsmeðferðinni í heild stórfelldir og í brýnni andstöðu við lögvarin réttindi stefnanda. Hafi stefnandi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar og með því hafi verið brotið gegn mannréttindum hans sem tryggð séu í stjórnarskránni og mannréttindasáttmála Evrópu. Því fylgi mikið opinbert vald að lögum að fara með lögreglurannsóknir og ákvörðun um saksókn og þar með mikil ábyrgð. Þótt játa verði þeim sem fari með vald þetta nokkurt svigrúm til ákvarðanatöku geti það ekki leitt til þess að heimilt sé að standa þannig að málum að í bága fari við lög og grundvallarmannréttindi borgaranna. Þegar út af bregði, með jafn alvarlegum hætti og í þessu máli, beri að bæta allt það tjón sem valdið hafi verið með saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefnda, enda séu uppfyllt skilyrði um orsakasamband og sennilega afleiðingu. Þegar stefnandi hafi fengið réttarstöðu sakbornings hafi hann verið varamaður í stjórn A hf. og átt verulegan hlut í félaginu. Tildrög þess að stefnandi hafi hætt sem varamaður í stjórn félagsins og verið gert óbærilegt að eiga hlut sinn lengur hafi verið að opinber rannsókn vegna meintrar refsiverðrar háttsemi hafi hafist á hendur honum. Í fjölmiðlum hafi verið fluttar fréttir af því að stefnandi hefði sætt lögreglurannsókn. Af umfjöllunum í dagblöðum um málið verði ekki annað séð en blaðamenn hafi haft aðgang að upplýsingum úr lögreglurannsókn, sem trúnaður hafi átt ríkja um. Hafi þetta verið til þess fallið að auka tjón stefnanda. Sú staða sem stefnandi hafi verið í hafi einnig takmarkað verulega möguleika hans á að taka að sér ýmis störf sem falli undir menntun hans, sem sé einhæf og verulega tengd einum vinnuveitanda þ.e.a.s. Orkuveitu Reykjavíkur, þar sem stefnandi hafi unnið frá unga aldri en honum verið sagt upp störfum án ástæðu 30. apríl 2009 og gert að hætta strax en verið greiddur uppsagnarfrestur eins og gögn málsins beri með sér. Eigi stefnandi rétt á skaðabótum sem nemi fjártjóni hans af því að hafa ekki getað haldið áfram í því starfi sem hann hafi sinnt eða fengið sambærilegt starf annars staðar vegna hinna ólögmætu aðgerða lögreglu. Stefnandi byggi á því að brottrekstur hans frá Orkuveitu Reykjavíkur hafi verið bein afleiðing af rannsókn lögreglu og hann ekki átt þess kost að ráða sig til sambærilegra starfa hér á landi hjá öðrum. M.a. sé vísað til tölvupósta formanns Rafiðnaðarsambandsins og stjórnarmanns hjá A hf., sem lagðir hafi verið fram í málinu, auk annarra gagna. Stefnandi hafi ekki verið í launuðu starfi frá 1. ágúst 2009 til 1. maí 2010 og frá miðjum október 2010 til mars 2011, er hann hafi ráðið sig til Garðabæjar en hann hafi fengið tímabundna vinnu hjá Garðabæ sumarið 2010. Þess á milli hafi stefnandi verið á atvinnuleysisbótum frá Vinnumálastofnun en honum hafi ekki boðist starf á þeim sviðum þar sem þekking hans, reynsla og menntun gæti nýst og tryggt honum sambærilegar vinnutekjur og hann hafi áður haft og mátt vænta að hafa áfram. Stefnandi miði bótakröfu sína við áætluð heildarlaun sem hann hefði getað vænst að fá áfram hjá Orkuveitu Reykjavíkur eða hjá öðrum sambærilegum aðila. Fjárhæðin sé áætluð enda ekki hægt að sanna hana með óyggjandi hætti, meðal annars vegna þess að laun stefnanda hjá Orkuveitu Reykjavíkur hafi verið háð vinnuframlagi í hverjum mánuði, þó svo að ákveðið lágmark hafi verið tryggt. Fjártjón stefnanda vegna þessa sé áætlað 350.000 krónur á mánuði frá 1. september 2009 til 1. júní 2010 og frá 1. október 2010 til 1. mars 2011 eða í alls 15. mánuði. Stefndandi telji að stefndi eigi að bera áhættuna af óvissunni fyrir því hvað orðið hefði, ef stefnandi hefði ekki orðið fyrir hinni bótaskyldu háttsemi sem stefndi beri ábyrgð á. Til vara sé byggt á því að dæma beri bætur vegna fjártjóns vegna tekjumissis að álitum. Stefnandi hafi orðið fyrir stórfelldum miska og álitshnekki vegna lögreglurannsóknarinnar. Eigi 26. gr. skaðabótalaga hér við enda hafi verið brotið gegn persónu stefnanda, æru og friði auk ákvæða oml. og laga nr. 88/2008. Hafi stefnandi mátt sæta því að hafa haft réttarstöðu sakaðs manns á þriðja ár, án þess að það leiddi til neinnar efnislegrar niðurstöðu en mál hafi verið fellt niður á hendur honum. Þurfi ekki að fara mörgum orðum um áhrif þess á flekklausan og giftu­ríkan feril stefnanda og hvaða áhrif mál þetta hafi haft á allt líf stefnanda og fjölskyldu hans, sbr. framlagt vottorð heimilislæknis stefnanda. Varðandi rökstuðning fyrir fjárhæð miskabóta sé á því byggt að greiða beri 250.000 krónur fyrir hvern sólarhring sem stefnandi hafi verið í gæsluvarðhaldi eða í fjóra daga, samtals 1.000.000 króna. Þá beri að greiða 100.000 krónur fyrir næstu 30 daga en þá hafi mesta álagið verið á stefnanda og fjölskyldi hans auk þess sem fjölmiðlaumfjöllun hafi verið mikil og óvægin, samtals 3.000.000 króna. Loks sé gerð krafa um greiðslu á 25.000 krónum fyrir hvern þann dag, eftir fyrstu 34 dagana, þar til stefnanda hafi verið tilkynnt um niðurfellingu málsins, eða í 768 daga, samtals 19.200.000 krónur. Samtals sé fjárhæð miskabótakröfunnar samkvæmt famangreindu 23.200.000 krónur. Til vara sé byggt á sömu bótafjárhæð en dæma beri fjárhæð bóta að álitum. Um sé að ræða ólögmæta meingerð sem falist hafi í háttsemi lögreglunnar við handtöku og rannsókn málsins. Á því sé byggt að ekki hafi verið nægjanlegt tilefni til aðgerðanna og lögmæt skilyrði hafi skort auk þess sem framkvæmd aðgerðanna hafi verið einkar særandi og móðgandi á allan hátt. Þá sé byggt á því að í frelsissviptingu og því að vera með stöðu grunaðs manns, líkt og í tilfelli stefnanda, felist miski. Stefnandi hafi þurft að leita sér læknisaðstoðar í kjölfar aðgerða lögreglu og það strax í kjölfar þess að hann hafi verið látinn laus 25. nóvember 2008. Þá sé gerð krafa um greiðslu bóta vegna tapaðra fjármuna en stefnandi hafi verið eigandi að 2,79% hlut í fjármálafyritækinu A hf. en honum hafi verið gert ómögulegt að eiga þann hlut áfram auk þess sem honum hafi, í kjölfar málsins, verið gert að segja af sér sem [...]. Hlutinn hafi stefnandi keypti á 27.082.500 krónur en selt hann á 18.214.285 krónur, 7. maí 2010, með tapi að fjárhæð 8.868.215 krónur. Stefnukröfu sína sundurliði stefnandi þannig: Kröfur um vexti og dráttarvexti styðji stefnandi við III. og IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Á því sé byggt að hið bótaskylda atvik hafi verið viðvarandi frá 21. nóvember 2008 og allt til 13. febrúar 2011 en krafa um dráttarvexti frá 28. júní 2011 miðist við ákvæði 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 en þann dag teljist málið höfðað með birtingu stefnu. Um lagarök vísi stefnandi til meginreglna skaðabóta- og refsiréttar, sbr. m.a. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og almennu sakarreglunnar, auk þess sem vísað sé til meginreglna opinbers réttarfars og stjórnarskrárinnar um þvingunaraðgerðir, sbr. einkum 5. mgr. 67. gr. og 70. gr. Þá vísi stefnandi til ákvæða laga nr. 19/1991, nánar tiltekið XXI. kafla laganna auk laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, nánar tiltekið XXXVII. kafla, sbr. einkum 228. gr. laganna. Auk þess sé vísað til ákvæða lögreglulaga nr. 90/1996 og meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Loks vísi stefnandi til 5. og 6. gr. mannréttinda-sáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Varðandi kröfu um vexti og dráttarvexti vísi stefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, III. og IV. kafla, einkum 8. og 9. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 6. gr. laganna. Varðandi málskostnaðarkröfuna vísist til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum 1. mgr. 130. gr. laganna. Varðandi virðisaukaskatt sé vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Varðandi varnarþing vísist til V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 3. mgr. 33. gr. Málsástæður stefnda og tilvísun til réttarheimilda
Mál nr. 43/2011
Brot gegn valdstjórninni Skilorð
X var sakfelld fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa slegið lögreglumann, sem var við skyldustörf, í vinstri kinn. Hæstiréttur frestaði ákvörðun refsingar ákærðu með vísan til þess að engir áverkar hefðu hlotist af háttsemi hennar og hún hafi ekki áður gerst sek um refsivert brot. Þá hafi óhæfilegur dráttur orðið á rannsókn málsins hjá lögreglu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. janúar 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um annað en refsingu ákærðu, sem verði þyngd. Ákærða krefst aðallega sýknu, til vara að sér verði ekki gerð refsing, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Í málinu er ákærðu gefið að sök að hafa brotið gegn 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum með því að hafa aðfaranótt 23. apríl 2009 slegið nafngreindan lögreglumann í vinstri kinn, þar sem hann hafi verið við skyldustörf utan við veitingahús við [...] í Reykjavík. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um að ákærða hafi gerst sek um þessa háttsemi. Við ákvörðun refsingar ákærðu verður að líta til þess að engir áverkar hlutust af háttsemi hennar. Hún var tæplega 50 ára þegar hún framdi brotið og hefur ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi. Þá er þess að gæta að brotið var sem áður segir framið 23. apríl 2009, en málið barst ekki ríkissaksóknara frá lögreglu fyrr en 15. september 2010 og var ákæra gefin út 29. sama mánaðar. Hefur engin skýring komið fram á þessum óhæfilega drætti á máli, sem varðar lítilsháttar sakarefni. Að þessu öllu virtu er rétt að fresta ákvörðun refsingar ákærðu skilorðsbundið á þann hátt, sem nánar greinir í dómsorði. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað verður staðfest. Eftir þessum úrslitum málsins verður ákærðu gert að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins, þar á meðal af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Ákvörðun refsingar ákærðu, X, skal frestað og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppsögu þessa dóms haldi hún almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu verður gert að greiða helming áfrýjunarkostnaðar málsins, sem samtals er 200.597 krónur að meðtöldum málsvarnarlaunum skipaðs verjanda hennar, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanns, 188.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 21. desember sl., er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu 29. september 2010 á hendur X kt. [...], [...], [...], fyrir brot gegn valdstjórninni með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 23. apríl 2009 utandyra við [...] í Reykjavík, slegið lögreglumanninn A í vinstri kinn, sem þar var við skyldustörf. Telst þetta varða við 1. mgr. 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 25/2007. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærða neitar sök. Af hálfu verjanda ákærðu er þess aðallega krafist að ákærða verði sýknuð af refsikröfu ákæruvalds en til vara að ákærðu verði dæmd vægasta refsing er lög leyfa. Þá er krafist málsvarnalauna. Samkvæmt skýrslu lögreglu frá aðfaranótt fimmtudagsins 23. apríl 2009 hafði ákærða þá nótt kl. 04.35 samband við lögreglu og óskaði aðstoðar að [...] við [...] í Reykjavík. Í frumskýrslu kemur fram að ekki hafi verið unnt sökum anna hjá lögreglu að fara á vettvang fyrr en kl. 05.08. Er lögregla hafi komið á staðinn hafi ákærða setið á tröppum fyrir utan veitingastaðinn. Hafi lögreglumenn rætt við hana en hún verið mjög ölvuð og æst. Í viðræðum við ákærðu hafi komið fram að hún hafi verið stödd inni á [...] þegar starfsmaður hafi vísað henni á dyr sökum þess hve ölvuð hún hafi verið. Hafi ákærða tjáð lögreglu að hún hafi verið mjög ósátt við það og hafi komið til orðaskipta á milli hennar og starfsmannsins. Í framhaldinu hafi ákærða slegið starfsmanninn utan undir og í kjölfarið hafi dyraverðir staðarins flutt hana með valdi út fyrir staðinn. Hafi henni verið haldið niðri fyrir utan [...]. Þá hafi henni verið tjáð að haft yrði samband við lögreglu. Til þess hafi ekki komið og hafi dyraverðirnir sleppt henni skömmu síðar. Hafi ákærða tjáð lögreglu að hún kenndi sér mein í vinstri ökkla en hún hafi snúið sig á ökkla þegar hún hafi verið færð út fyrir. Jafnframt hafi hún fundið til víðs vegar um líkamann. Í skýrslu lögreglu kemur fram að mjög erfitt hafi verið að ræða við ákærðu sökum ástands hennar. Hafi hún verið sérstaklega ósátt við að hafa verið vísað út af [...] með valdi, sérstaklega í ljósi þess að hún hafi snúið sig á ökkla. Hafi hún viljað fá að ræða við starfsmenn staðarins. Búið hafi verið að loka staðnum þegar lögreglumenn hafi komið á vettvang. Hafi lögreglumenn ítrekað boðist til að aka ákærðu á Bráða- og slysadeild Landspítala-háskólasjúkrahúss í Fossvogi til frekari skoðunar en ákærða tjáð lögreglumönnum að hún kærði sig ekki um aðstoð þar sem lögreglumenn gætu ekki haft uppi á starfsmönnum [...]. Hafi hún verið mjög ókurteis í garð lögreglu og hún sakað lögreglumenn um að vilja ekki aðstoða sig. Eftir að hafa rætt við ákærðu um stund hafi hún samþykkt með semingi að lögregla myndi aka henni á slysadeild til frekari skoðunar. Þegar lögreglumenn hafi verið að styðja ákærðu á leið að lögreglubifreiðinni hafi hún skyndilega orðið mjög æst og slegið lögreglumanninn A og hafi höggið komið í andlitið vinstra megin þannig að A hafi fengið högg á vinstri kinn. Hafi ákærða slegið hann með handarbaki hægri handar. Lögreglumaðurinn hafi þó ekki hlotið sýnilega áverka. Í kjölfarið hafi ákærðu verið tilkynnt að hún væri handtekin vegna ofbeldis gagnvart lögreglu. Hafi hún verið færð í handjárn. Í framhaldinu hafi hún verið færð á lögreglustöð þar sem varðstjóri hafi tekið ákvörðun um vistun hennar í fangaklefa þar til rynni af henni áfengisvíman. Rituð hefur verið vistunarskýrsla 23. apríl 2009 þegar ákærða var færð í fangaklefa. Í skýrslunni kemur m.a. fram að ákærða hafi verið í annarlegu ástandi, framburður hennar hafi verið ruglingslegur, jafnvægi hafi verið óstöðugt og málfar óskýrt. Sjáanleg ölvun hafi verið mikil. Tekin var lögregluskýrsla af ákærðu næsta dag kl. 11.10. Ákærða kvaðst þá hafa verið að ,,röfla“ við lögreglumenn sem komið hafi henni til aðstoðar. Hafi lögreglumenn ekkert viljað gera fyrir hana og ætlað í burt. Hafi hún þá spurt hvort þeir ætluðu ekki að aðstoða hana og þeir þá snúið við. Hafi þeir aðstoðað hana við að standa á fætur og gengið með henni yfir að lögreglubifreiðinni. Hafi ákærða verið að ,,röfla“ og skammast á meðan þau hafi gengið yfir götuna. Hafi ákærða ekki vitað fyrr en henni hafi verið skellt á skottlok lögreglubifreiðarinnar og hendur hennar teknar upp fyrir aftan bak. Hafi hendurnar verið teknar mjög hátt upp og hafi hún ekki getað lyft hendinni upp eftir handtökuna. Hafi hún spurt af hverju lögreglumenn hafi farið þannig með hana og hún fengið þau svör að hún hafi ráðist á og slegið lögreglumann. Hafi hún ekki slegið lögreglumanninn. Hafi hún einungis ,,röflað“ í lögreglumanni. Hún tryði sér einnig til þess að hafa ýtt við lögreglumanni, en ekki slegið hann. Ákærða hafi verið drukkin þess nótt en hún kvaðst muna allt. Hafi henni verið vísað út af [...] þar sem hún hafi gefið starfsmanni staðarins utanundir en sá hafi verið að ýta henni of harkalega út af staðnum. Við aðalmeðferð málsins lýsti ákærða atvikum að mestu á sama veg og hjá lögreglu. Eftir að henni hafi verið vísað út af [...] hafi ákærða hringt á lögreglu. Eftir að hafa hringt í annað sinn hafi lögregla loks komið á staðinn. Hafi lögreglumenn tjáð henni að þeir vildu aka henni á slysadeild. Hún hafi hins vegar tjáð lögreglumönnum að starfsmenn [...] væru enn inni á staðnum en hún vildi fá leiðréttingu sinna mála vegna þess óréttlætis er hún hafi orðið fyrir. Lögreglumenn hafi hins vegar svarað ákærðu út í hött. Á leið að lögreglubifreiðinni hafi ákærða snúið sér að öðrum lögreglumannanna og sagt honum að hann væri ekki starfi sínu vaxinn. Um leið hafi hún strokið lögreglumanninum um vinstri kinnina með handarbaki. Stuttu síðar hafi virst sem lögreglumaðurinn hafi reiðst snögglega en hann hafi skyndilega tekið ákærðu og beygt hana yfir skott lögreglubifreiðarinnar. Um leið hafi lögreglumaðurinn sagt við félaga sinn ,,hún sló mig, sástu það ekki“? Hinn lögreglumaðurinn hafi þá ekki verið sömu megin við lögreglubifreiðina. Ekki væri ákærða viss um hvort sá lögreglumaður hafi séð atburðinn. Ákærða hafi því næst verið færð í handjárn og sett inn í lögreglubifreiðina. Ákærðu hafi verið ekið á lögreglustöð þar sem ákvörðun hafi verið tekin um vistun hennar. Atvikið allt saman hafi verið skelfileg lífsreynsla fyrir ákærðu. Ákærða kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis þessa nótt en þó myndi hún atvik vel. Ákærða gæti fullyrt að hún hafi ekki slegið umræddan lögreglumann. Ákærða kvað rétt sem fram kæmi í lögregluskýrslu að hún hafi tjáð lögreglumönnum að hún hafi slegið starfsmann [...] áður en henni hafi verið vísað á dyr. Ákærða kvaðst hafa verið öryrki á þessum tíma. Hafi hún verð með brjósklos í baki og með ónýta mjaðmakúlu. Hafi hún mátt illa við átökum. Ákærða kvaðst hafa verið með tvo hringa á hægri hendi þessa nótt. Hafi annar verið á baugfingri en hinn á löngutöng. Ákærða kvaðst hafa hitt son sinn fyrir utan staðinn þessa nótt. Hafi það verið áður en lögregla hafi komið á staðinn. Hafi hún tjáð honum að hún hafi hringt á lögreglu. Hafi hann komið aftur til hennar þegar lögregla hafi verð komin. Hafi annar lögreglumaðurinn tekið niður nafn hans. Ákærða kvaðst hafa fengið mikla verki í aðra höndina eftir aðfarir lögreglu þessa nótt. Hafi hún varla getað notað höndina í tvær vikur. Hafi málið allt lagst illa í ákærðu. Hafi hún ekki áður komist í kast við lögreglu. B, sonur ákærðu, kvaðst hafa starfað sem rekstrarstjóri á veitingastaðnum [...] á þessum tíma. Hafi hann verið að vinna þessa nótt. Þegar starfsmenn hafi verið að loka staðnum hafi einn starfsmanna komið til B og tjáð honum að móðir hans sæti fyrir utan Ölstofuna. Hafi hún verið grátandi og sagt B sögu sína. Hafi hún talið á sér brotið inni á [...] og hún því viljað hringja á lögreglu. Hafi hún ekki viljað að B æki sér heim. B hafi því farið aftur inn á [...]. Eftir að lögregla kom hafi hún rætt við ákærðu. Hafi B þá farið yfir til þeirra. Lögreglumenn hafi handtekið ákærðu og hafi B haft það á tilfinningunni að lögreglumennirnir hafi einfaldlega ekki nennt að eiga við ákærðu. Hafi hún sagt lögreglumenn ekki starfi sínu vaxna og þeir þá handtekið hana. Hafi B tjáð lögreglumönnum að ákærða væri móðir hans og hann beðið þá um að fara varlega með hana. B hafi vitað til þess að starfsmenn [...] hafi verið að loka staðnum þegar þar var komið. Einhverjir starfsmenn hafi engu að síður verið inni á staðnum. Útidyrahurð staðarins hafi verið lokuð og búið hafi verið að draga fyrir glugga. Eftir að lögregla hafi farið af staðnum hafi B farið yfir að [...] og bankað á dyr. Hafi starfsmaður staðarins þá komið til dyra. B kvaðst hafa staðið við hlið lögreglumanna þessa nótt þegar þeir hafi átt samskipti við ákærðu. Hafi hann aldrei séð hana slá lögreglumann. Hafi hann ekki orðið vitni að því að ákærða stryki lögreglumanni um kinn. Báðir lögreglumennirnir hafi staðið að handtöku ákærðu en annar þeirra haft sig meira í frammi. Handtakan hafi að mati B verið harkaleg. C kvaðst hafa verið að vinna inni á [...] þessa nótt. Hafi hún verið stödd á efri hæð staðarins þegar hún hafi séð til ferða lögreglu fyrir utan staðinn, en lögreglumenn hafi verið á bifreiðaplani sem væri á milli [...] og [...]. Hafi hún séð ákærðu ræða við lögreglumenn. Þá hafi hún séð B vera hjá þeim. Hafi hún staðið við glugga og séð alla atburðarásina. Ekki hafi hún séð ákærðu slá lögreglumann. Ekki hafi hún heldur séð ákærðu strjúka lögreglumanni um kinn. Hún hafi séð ákærðu handtekna og hafi handtakan virst harkaleg. C hafi verið í um það bil 10 metra fjarlægð frá þeim stað er ákærða og lögreglumennirnir hafi verið. Dimmt hafi verið úti en götuljós lýst upp svæðið. A fyrrverandi lögreglumaður kvað lögreglu hafa fengið tilkynningu um að aðstoða ákærðu umrædda nótt. Á staðnum hafi lögreglumenn hitt fyrir ákærðu sem hafi verið ölvuð og æst. Hafi hún verið mjög ósátt við starfsmenn [...]. Hafi hún tjáð lögreglumönnum að henni hafi verið vísað út vegna slagsmála. Hafi hún viljað að lögreglumenn myndu hafa uppi á starfsmönnum [...]. Á þeim tíma hafi verið búið að loka staðnum. Hafi ákærða tjáð lögreglumönnum að hún væri meidd á fæti. Hafi þeir boðist til að aka henni á slysadeild. Atburðarásin hafi tekið talsverðan tíma. Hafi lögreglumennirnir stutt ákærðu yfir að lögreglubifreiðinni. Er þau hafi komið að bifreiðinni hafi ákærða slegið A í andlitið með handarbaki og hafi höggið komið á vinstri kinn. Hafi ákærða þá verið handtekin og færð í handjárn. Handtakan hafi verið eðlileg í alla staði. Í framhaldinu hafi hún verið færð inn í lögreglubifreiðina og verið færð á lögreglustöð. Er ákærða hafi slegið A hafi A staðið vinstra megin við lögreglubifreiðina. Lögreglumenn hafi ekki verið með ákærðu í tökum á þeirri stundu. Atburðarásin hafi verið hröð. Ekki hafi verið um óviljaverk að ræða hjá ákærðu. Rangt væri sem ákærða héldi fram að hún hafi strokið honum blíðlega um kinn. A hafi fengið roða af högginu sem hafi horfið fljótt. Hafi hann ekki verið með sýnilega áverka eftir höggið eftir það. Þá kvaðst A ekki minnast þess að ákærða hafi sagt lögreglumennina ófaglega. A kvað engin vitni hafa verið á staðnum. Ekki hafi hann séð son ákærðu á vettvangi. D lögreglumaður skýrði frá atvikum í samræmi við frumskýrslu þá er hann hefur ritað vegna málsins. Ákærða hafi óskað eftir því að lögregla ræddi við starfsmann [...] en það hafi ekki verið hægt þar sem búið hafi verið að loka staðnum og öll ljós þar slökkt. Ákærða hafi verið dónaleg gagnvart lögreglu. Hafi lögreglumenn boðist til að aka henni á slysadeild. Hafi þau gengið saman yfir að lögreglubifreiðinni. Hafi ákærða þá orðið æst og hún slegið lögreglumanninn A. Hafi höggið komið í andlit lögreglumannsins. Á þeim tíma sem ákærða hafi slegið A hafi lögreglumenn staðið sitt hvoru megin við ákærðu og D staðið við vinstri hlið hennar. Hafi D séð þar sem ákærða hafi snúið sér við og slegið A með handarbaki hægri handar. Um hafi verið að ræða eitt högg og hafi ekki verið um óviljaverk að ræða. Þá væri rangt sem ákærða héldi fram að hún hafi einungis strokið lögreglumanninum um vanga. Ákærða hafi í framhaldinu verið handtekin og færð í handjárn. Í þeirri aðgerð hafi hún verið lögð yfir á lögreglubifreiðina. Handtakan hafi verið framkvæmd með venjulegum hætti. Ekki hafi nein vitni verið á staðnum er þessir atburðir hafi átt sér stað. Sonur ákærðu hafi hins vegar komið að þegar ákærða hafi verið komin inn í lögreglubifreiðina. Hafi lögreglumenn þá kynnt syni hennar hvernig mál hafi þróast. Hafi það ekki virst koma honum á óvart. Lögreglumenn hafi báðir komið að handtökunni. Ákærða hafi þessa nótt verið bæði ölvuð og æst. Niðurstaða: Ákærðu er gefið að sök að hafa slegið lögreglumanninn A í vinstri kinn þar sem hann var við skyldustörf við [...] í Reykjavík aðfaranótt fimmtudagsins 23. apríl 2009. Ákærða neitar sök. Kveðst hún hafa strokið lögreglumanninum um vinstri kinn með handarbaki hægri handar. Í málinu liggur fyrir samhljóða framburður tveggja lögreglumanna sem að málinu unnu umrædda nótt. Bera báðir lögreglumennirnir að ákærða hafi slegið lögreglumanninn A með handarbaki og hafi höggið komið á vinstri kinn lögreglumannsins. Fullyrða þeir báðir að ekki hafi verið um óviljaverk að ræða. Framburður ákærðu um þetta atriði hefur ekki verið á einn veg við rannsókn og meðferð málsins. Er tekin var skýrsla af ákærðu eftir vist í fangageymslu minntist hún þess ekki að hafa slegið lögreglumanninn heldur hafi hún einungis verið að ,,röfla“ í honum. Það var ekki fyrr en við meðferð málsins fyrir dómi að ákærða lýsti því yfir að hún hafi strokið lögreglumanninum um kinn. Þá er til þess að líta að samkvæmt rannsóknargögnum málsins var ákærða mjög ölvuð þessa nótt. Bæði kemur það fram í frumskýrslu lögreglu, auk þess sem vistunarskýrsla ákærðu ber þess greinileg merki. Við meðferð málsins fyrir dómi hefur vörn ákærðu m.a. miðast við að ekki sé möguleiki að hún hafi getað slegið lögreglumann við þær aðstæður er hún var í með handarbaki hægri handar þannig að höggið hafi komið á vinstri kinn lögreglumannsins. Á þetta fellst dómurinn ekki. Lögreglumenn hafa lýst því þannig að ákærða hafi verið á milli þeirra. Hafi A verið hægra megin við hana en lögreglumaðurinn Þorgeir við vinstri hlið hennar. Ákærða hafi ekki verið í tökum. Við þær aðstæður var hægastur vandi fyrir ákærðu að slá þann lögreglumann sem var henni á hægri hönd með handarbaki hægri handar þannig að höggið kæmi á vinstri kinn. Þegar virtur er framburður lögreglumanna, sem samhljóða er um þau atriði er mestu varða um sakarefnið, og hliðsjón höfð ástandi ákærðu þessa nótt sem og misvísandi framburði hennar, þykir dóminum hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærða hafi slegið lögreglumanninn A umrædda nótt. Hafi höggið verið veitt með handarbaki hægri handar og komið í vinstri kinn lögreglumannsins. Framburður vitnanna B og C breytir þessari niðurstöðu ekki en framburður þeirra gefur til kynna að þau hafi ekki séð þann hluta atburðarásarinnar er varðar umrætt högg. Með framferði sínu hefur ákærða gerst sek um brot gegn valdstjórninni. Verður ákærða því sakfelld samkvæmt ákæru og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákærunni. Ákærða er fædd í [...]. Hefur hún ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi svo kunnugt sé. Ákærða hefur verið sakfelld fyrir að hafa slegið lögreglumann við skyldustörf. Var um líkamlegt ofbeldi að ræða gagnvart lögreglumanni sem er alvarleg háttsemi. Með hliðsjón af sakarefni málsins þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Í ljósi sakaferils hennar þykir unnt að skilorðsbinda refsinguna með þeim hætti er í dómsorði greinir. Ákærða greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, að viðbættum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorð greinir. Ekki hefur annan sakarkostnað leitt af málinu. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð : Ákærða, X, sæti fangelsi í 30 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum 2 árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940 sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Jóns Egilssonar héraðsdómslögmanna, 125.500 krónur.
Mál nr. 403/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr., sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 25. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 25. maí 2016 þar sem varnaraðila varbönnuð för frá Íslandi á meðan máli hans er ólokið, þó eigi lengur en tilmiðvikudagsins 22. júní 2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaðurskemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 25. maí 2016Ár 2016, miðvikudaginn 25. maí, er ádómþingi Héraðsdóms Suðurlands, sem háð er í dómsal embættisins að Austurvegi4, Selfossi af Hirti O. Aðalsteinssyni dómstjóra, kveðinn upp úrskurður þessi.Héraðssaksóknari hefur krafist þess að X,kt. [...] til lögheimilis að [...], [...], verði með úrskurði bönnuð för fráÍslandi á meðan mál hans er til meðferðar hjá héraðssaksóknara og eftir atvikumfyrir dómstólum ef til útgáfu ákæru kemur fram til þess að héraðsdómur erkveðinn upp í málinu, þó eigi lengur en til miðvikudagsins 22. júní 2016 kl.16:00.Af hálfu varnaraðila er þess krafist aðkröfunni verði hafnað.Í kröfunni kemur fram að héraðssaksóknarahafi borist til meðferðar mál lögreglunnar á Suðurlandi nr. 318-2016-[...],sbr. i lið 1. mgr. 23. gr., sbr. 24. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008og varði málið ætlað mansal og ætluð brot gegn lögum um atvinnuréttindiútlendinga nr. 97/2002. Lögregla hefigert húsleit á þremur stöðum í [...] 18. febrúar sl., vegna gruns um ætluð brotá vegum fyrirtækisins A ehf., kt. [...]. Kröfu þessari sé beint að eiganda ogframkvæmdastjóri fyrirtækisins, en hann hafi verið handtekinn og úrskurðaður ígæsluvarðhald sama dag og húsleitirnar voru framkvæmdar. Við húsleit á heimilihans hafi komið í ljós að þar voru staddar tvær erlendar konur, báðar frá[...]. Hafi þær á vettvangi sagst hafa búið og unnið við að prjóna á heimilinufrá því þær komu til landsins 17. janúar sl. og engin laun fengið fyrir vinnusína. Við rannsókn málsins hafi önnur konan borið á þá leið að hún hefði komiðtil landsins síðastliðið haust, en hafi þurft að fara úr landi eftir þriggjamánaða dvöl vegna dvalarleyfis. Hafi hún komið á ný í janúar sl. og systirhennar hafi komið með henni, en hún hafi einnig verið á heimilinu þegar húsleithafi verið gerð. Hafi konan sagt að hún hefði haldið áfram að starfa viðsaumaskap, þrif og eldamennsku fyrir hjónin á heimilinu. Hún hafi fengiðgreiddar 100.000 krónur til kaupa á flugfarseðlum fyrir hana og systur hennarþegar hún hafi farið úr landi. Þá hafi einhverjar greiðslur verið sendar tilfjölskyldu hennar á [...], en hún hafi engar greiðslur fengið. Sú systranna semsíðar hafi komið hafi sagt að hún hefði dvalið á heimilinu við störf í þrjárvikur þegar lögregla hafi stöðvað starfsemina. Hún hafi ekki fengið laun greiddog aldrei fengið íslenska peninga í hendur frá því að hún hafi komið tillandsins. Hafi þær borið um að hafa unnið reglulega við saumaskap inni áheimilinu. Þá hafi önnur þeirra jafnframt annast heimilisstörf. Systurnar hafisagt að þær ættu enga peninga, enga bankareikninga eða greiðslukort. Það semfram hafi komið við rannsókn málsins bendi til að systurnar hafi algerlegaverið háðar sakborningi varðandi dvölina hér á landi. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í málinr. R-[...]/2016 hafi sakborningi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli rannsóknarhagsmuna í fjórar vikur eða allt til 18. mars sl. Með dómiHæstaréttar í máli nr. [...]/2016 hafi tími gæsluvarðhalds styttur eða allt til4. mars sl. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 4. mars s.l. í máli nr.R-[...]/2016 hafi gæsluvarðhald verið framlengt allt til 1. apríl 2016 ágrundvelli almannahagsmuna. Með dómi Hæstaréttar Íslands 9. mars s.l. í málinr. [...]/2016 hafi sakborningi verið gert að sæta farbanni í staðáframhaldandi gæsluvarðhalds allt til föstudagsins 1. apríl s.l. kl. 16. Þáhafi farbann verið framlengt með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands í máli nr.R-[...]/2016, allt til dagsins í dag og hafi Hæstiréttur staðfest þá niðurstöðumeð dómi í máli nr. [...]/2016. Að lokinni rannsókn lögreglu hafi málið veriðsent héraðssaksóknara og hafi það borist embættinu 20. maí sl. Segir í kröfunniað málið verði í framhaldinu yfirfarið með hliðsjón af því hvort ástæða sé tilfrekari rannsóknar, en annars verði tekin ákvörðun varðandi saksókn. Tekið erfram að meðferð málsins verði hraðað eins og unnt er. Byggt er á því að sakborningur sé meðríkisfang á [...] en hafi verið búsettur hér á landi um nokkurra ára skeið.Hann hafi afar takmörkuð tengsl við Ísland ef frá sé talið að eiginkona hans ogbarn, sem einnig séu með ríkisfang á [...], séu búsett hér á landi sem stendur.Fyrir liggi að eiginkonan hafi farið fram á skilnað við hann og sætisakborningur nú fimm mánaða nálgunarbanni gagnvart henni samkvæmt dómiHæstaréttar Íslands frá [...] í máli nr. [...]/2016. Héraðssaksóknari telur rökstuddan grun um aðbrotið hafi verið gegn 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem varðaðgeti allt að 12 ára fangelsi. Í áðurgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr.[...]/2016 sé staðfest að rökstuddur grunur um brotið sé fyrir hendi. Með hliðsjón af því og framangreindu telur héraðssaksóknari uppfyllt skilyrðitil áframhaldandi farbanns á meðan málið er til meðferðar hjá héraðssaksóknaraog eftir atvikum meðan málið er til meðferðar hjá dómstólum ef til útgáfu ákærukemur, enda megi ætla að sakborningur muni reyna að komast úr landi eðaleynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar.Vísað er til b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Forsendur og niðurstaða.Með vísan til ofangreinds og þeirra gagna sem lögð hafa veriðfram í málinu, m.a. fyrri dómsúrlausna í máli varnaraðila, verður fallist á þaðmeð héraðssaksóknara að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot 227. gr. aalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, en þar er meðal annars fjallað umsvokallaða nauðungarvinnu, en brot gegn þeirri lagagrein geta varðað fangelsiallt að tólf árum. Lögreglurannsókn er nú lokið og var málið senthéraðssaksóknara til ákvörðunar þann 20. maí s.l. Segir í kröfunni aðmálið verði í framhaldinu yfirfarið með hliðsjón af því hvort ástæða sé tilfrekari rannsóknar, en annars verði tekin ákvörðun varðandi saksókn. Tekið erfram að meðferð málsins verði hraðað eins og unnt er. Í 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 ermælt fyrir um að séu uppfyllt skilyrði gæsluvarðhalds skv. 1. eða 2. mgr. 95.gr. laganna þá geti dómari, í stað þess að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald,bannað sakborningi brottför af landinu. Í 1. mgr. 95. gr. laganna segir aðheimilt sé að úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef fram sé kominn rökstuddurgrunur um að hann hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögðvið, enda hafi hann náð 15 ára aldri. Auk þess verði að vera fyrir hendieitthvert af nokkrum skilyrðum, þ. á m. skv. b-lið ákvæðisins að ætla megi aðhann muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hættiundan málsókn eða fullnustu refsingar.Samkvæmt framansögðu er varnaraðili,sem er eldri en 15 ára, undir rökstuddum grun um að hafa framið brot semfangelsisrefsing er lögð við. Varnaraðili er erlendur ríkisborgari sem hefurafar takmörkuð tengsl við Ísland. Eru skilyrði laga til þess að varnaraðilisæti farbanni þannig uppfyllt. Verður því fallist á kröfu um farbann eins ognánar greinir í úrskurðarorði.Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjórikveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð:Varnaraðila, X, kt. [...], erbönnuð för frá Íslandi meðan máli hans er ólokið, þó ekki lengur en tilmiðvikudagsins 22. júní 2016 kl. 16:00.
Mál nr. 266/2009
Kærumál Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2009 var kröfu A í aðalsök í máli hennar á hendur H og Ó vísað frá dómi. A kærði frávísunarþátt héraðsdóms sem laut að ágreiningi um skyldu til greiðslu dráttavaxta af kaupsamningsgreiðslum um fasteign, en ekki var ágreiningur um greiðslu á sjálfum höfuðstól kröfunnar. Hæstiréttur staðfesti frávísunarþátt héraðsdóms, sem byggði frávísun sína á því að í kröfugerð í stefnu væri hvorki vísað til tiltekins lagaákvæðis eða í tiltekinn vaxtafót að því er dráttavaxtakröfu varðaði. Vísaði héraðsdómur að þessu leyti til dómafordæmis Hæstaréttar í máli nr. 207/2007.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er frávísunarþáttur í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 30. apríl 2009, þar sem aðalsök í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi og sóknaraðila gert skylt að gefa út afsal til varnaraðila fyrir íbúð að Þverholti 9, Mosfellsbæ, gegn greiðslu varnaraðila á 998.048 krónum til sóknaraðila, að viðlögðum 10.000 króna dagsektum til varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka kröfur hennar í aðalsök til efnismeðferðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að frávísunarþáttur héraðsdóms verði staðfestur og að sóknaraðila verði gert að greiða þeim kærumálskostnað. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hinn kærði frávísunarþáttur hans staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði frávísunarþáttur héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Auður Gunnur Gunnarsdóttir, greiði varnaraðilum, Helgu Björk Pálsdóttur og Óla Kárasyni Tran, 200.000 krónur í kærumálskostnað. I. Mál þetta, sem dómtekið var 2. apríl sl., er upphaflega höfðað með stefnu birtri 24. nóvember 2008, af Auði Gunni Gunnarsdóttur, Litlakrika 12, Mosfellsbæ, á hendur Óla Kárasyni Tran og Helgu Björk Pálsdóttur, til heimilis að Þverholti 9, Mosfellsbæ. Með stefnu birtri 18. febrúar sl. höfðuðu stefndu mál á hendur stefnanda vegna sömu lögskipta og fram koma í upphaflegri stefnu í málinu. Að ósk stefndu og með heimild í b-lið 1. mgr. 30. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var sakarefni þess máls sameinað máli þessu og gert að gagnsök í málinu. Í aðalsök krefst aðalstefnandi þess að aðalstefndu verði in solidum dæmd til að greiða aðalstefnanda 29.000.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvæðum laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 8.000.000 króna frá 1. desember 2007 til 28. mars 2008 og af 10.180.000 krónum frá 1. apríl 2008 til 21. apríl 2008 og af 1.000.000 króna frá 10. júní 2008 til greiðsludags, allt að frá­dregnum innborgunum sem gerðar voru 28. mars 2008 að fjárhæð 17.820.000 krónur og 21. apríl 2008 að fjárhæð 10.180.000 krónur og sé tekið tillit til þeirra í dráttarvaxtakröfu. Þá er krafist máls­kostnaðar. Í aðalsök krefjast aðalstefndu aðallega sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda og greiðslu málskostnaðar. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnukröfum. Í varakröfu krefjast aðalstefndu þess að til skuldajafnaðar við hugsanlega tildæmda fjárhæð komi gagnkrafa á hendur aðalstefnanda að fjárhæð 300.000 krónur. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur þess að gagnstefnda verði dæmd til þess að gefa út til sín afsal fyrir íbúð að Þverholti 9, Mosfellsbæ, eign merkt 03-02, matshluti 01, fastanúmer 208-5013, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu þar með talin hlutdeild í sameign og lóðarréttindum, gegn greiðslu gagnstefnenda á 998.048 krónum til gagnstefndu, að viðlögðum 50.000 króna dagsektum til gagnstefnenda frá dómsuppkvaðningu til útgáfudags afsalsins. Þá er krafist máls­kostnaðar. Í gagnsök krefst gagnstefnda sýknu að svo stöddu af öllum kröfum gagn­stefnenda og greiðslu málskostnaðar. II. Aðalstefnandi seldi aðalstefndu íbúð sína að Þverholti 9 í Mosfellsbæ með kaupsamningi 22. nóvember 2007. Söluna annaðist Pétur Pétursson löggiltur fast­eignasali á Berg fasteignasölu. Samkvæmt kaupsamningi var kaupverð eignarinnar 31.000.000 krónur og skyldu af því verði 2.000.000 krónur greiddar við undirritun kaupsamnings. Samkvæmt C lið í kaupsamningi átti að greiða 8.000.000 krónur af kaupverðinu með afhendingu á veðskuldabréfi þeirrar fjárhæðar með veði í hinni seldu eign. Þá skyldu kaupendur greiða 20.000.000 króna við sölu á sinni eign, þó eigi síðar en 1. apríl 2008. Afsalsgreiðslu að fjárhæð 1.000.000 króna átti að greiða 5. maí 2008. Samkvæmt lið 15 í kaupsamningi skyldi seljandi aflétta veðskuldum á 1. til 3ja veðrétti samtals að fjárhæð 26.182.083 krónur sem væru kaupendum óviðkomandi svo fljótt sem verða mætti og eigi síðar en 20. janúar 2008. Aðal­stefnandi veitti aðalstefndu skilyrt veðleyfi fyrir því að veðsetja íbúðina og var veðleyfið bundið því skilyrði að Frjálsi fjárfestingarbankinn ábyrgðist að andvirði lánsins, að frádregnu lántökugjaldi, yrði lagt inn á tilgreindan fjárvörslureikning hjá Berg fasteignasölu. Halda gagnstefndu því fram að ráðstafa skyldi peningunum beint til Mótanda ehf. vegna kaupa aðalstefndu á fasteigninni að Litlakrika 12 í Mos­fellsbæ, en við sölu eignarinnar lá fyrir að aðalstefnandi og hennar maður Gunnar Magnússon hefðu fest kaup á fasteigninni að Litlakrika 12, Mosfellsbæ. Annaðist sama fasteignasala sölu á þeirri fasteign. Seljandi þeirrar eignar var einkahlutafélagið Mótandi, en eignin var þá á byggingarstigi. Var við það miðað að allar greiðslur sem aðalstefnandi fengi vegna sölunnar myndu renna beint til greiðslu á kaupverði fyrir fasteignina að Litlakrika 12. Að sögn aðalstefnanda átti það einnig við um veðskuldabréfið að fjárhæð 8.000.000 krónur. Í aðdraganda kaupsamningsgerðarinnar eða 20. nóvember 2007 var gengið frá veðskuldabréfi hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum sem fram kemur á dskj. nr. 13. Var veðskuldabréfið að fjárhæð 8.000.000 króna og tryggt með veði í fasteigninni að Þverholti 9. Skyldi bréfinu þinglýst á 4 veðrétt með uppfærslurétti á eftir veðskuldum á 1. til 3ja veðrétti. Samkvæmt áritun á veðskuldabréfið var skjal þetta móttekið til þinglýsingar 23. nóvember 2007. Skjalið ber með sér að hafa verið vísað frá þing­lýsingu 6. mars 2008 að ósk Frjálsa fjárfestingarbankans. Með yfirlýsingu sem undirrituð er 21. desember 2007 af hálfu aðalstefnanda og BYR sparisjóðs er gengið frá flutningi veðskjala á 1. veðrétti af fasteigninni að Þverholti 9 Mosfellsbæ yfir á fasteignina að Litlakrika 12, Mosfellsbæ. Samkvæmt áritun á skjalið var það móttekið til þinglýsingar 19. mars 2008. Aðalstefnandi kveður mann sinn Gunnar Magnússon hafa komist að því í febrúarmánuði 2008, er aðalstefnandi hafi ætlað að veðsetja fasteignina að Litlakrika til framkvæmda við húsið, að veðskuldabréf að fjárhæð 8.000.000 krónur hafi ekki verið innt af hendi og að lánveitandi kaupenda hafi hætt við áform sín um að veita kaupendum lán. Hafi aðalstefnandi fengið þau svör frá seljanda Litlakrika að ekki væri unnt að veita aðalstefnanda veðleyfi þar sem of lítið hafi verið greitt af kaup­verði eignarinnar til að svo væri. Aðalstefnandi kveðst hafa leitað til fasteignasölunnar vegna þessa. Eftir nokkur misvísandi svör hafi aðalstefnandi fengið þau svör að aðalstefndu hafi ekki fengið það lán sem þau hafi stefnt að og reiknað hafi verið með við kaup­samnings­gerðina. Áformuðu þau í staðinn að fá lán frá Íbúðarlánasjóði að fjárhæð 18.000.000 krónur vegna kaupanna og hafi verið óskað eftir að aðalstefnandi veitti veðleyfi vegna þess. Kveðst aðalstefnandi hafa veitt slíkt veðleyfi til að liðka um fyrir efndum á kaupsamningi. Var veðleyfið með viðauka við kaupsamninginn undirritað 3. mars 2008. Á sama tíma undirritaði aðalstefnandi skjöl vegna veðflutninga af Þverholti 9 yfir á hús sitt að Litlakrika 12. Í framhaldi af þessu fékk aðalstefnandi greiðslu frá aðalstefndu 28. mars 2008 að fjárhæð 17.820.000 krónur sem gekk beint til greiðslu kaupverðs vegna Litlakrika 12. Eftirstöðvar af kaupsamningsgreiðslunni 10.180.000 krónur sem voru á gjalddaga 1. apríl 2008 voru inntar af hendi 21. apríl 2008. Aðalstefndu lýsa því svo að í byrjun janúar 2008 hafi Gunnar Magnússon haft samband við aðalstefndu og upplýst þau um að andvirði veðskuldabréfsins að fjár­hæð 8.000.000 króna hafi ekki skilað sér til Mótanda ehf. Hafi aðalstefndu þegar haft samband við Frjálsa fjárfestingarbankann og þeim þá tjáð að vegna þess að enn væru áhvílandi á Þverholti 9 þrjú veðlán í eigu BYR sparisjóðs væri ekki unnt að afgreiða lánið frá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Aðalstefndu halda því fram að afgreiðsla lánsins frá Frjálsa fjárfestingar­bankanum hafi enn dregist þar sem 20. janúar 2008 hafi aðalstefnandi ekki enn verið búin að aflýsa veðskuldunum af hinni seldu eign. Vegna lánareglna bankans hafi fyrirhuguð lánveiting komist í uppnám í lok janúar eða í febrúar 2008. Starfsmenn Berg fasteignasölu hafi þá í samráði við aðalstefnanda og aðalstefndu kannað möguleika á því að fá lán fyrir aðalstefndu hjá Íbúðarlánasjóði í stað lánsins frá Frjálsa fjárfestingarbankanum. Úr hafi orðið að gerður hafi verið viðauki við kaup­samninginn 3. mars 2008 sem fram komi á dskj. nr. 4 þar sem fram hafi komið að hluti kaupverðsins yrði greiddur með 18.000.000 króna láni frá Íbúðarlánasjóði. Sama dag hafi verið undirritað veðskuldabréf vegna slíks láns sem fram komi á dskj. nr. 5 þar sem tilgreint hafi verið að andvirði lánsins skyldi renna inn á bankareikning hjá Mótanda ehf. Þann 6. mars 2008 undirritaði aðalstefnandi tvær yfirlýsingar um veðsetningu og veðbandslausn vegna veðlána á 2. og 3ja veðrétti á hinni seldu eign, sbr. dskj. nr. 17 og 18. Skyldu lánin færast yfir á hina nýju eign stefnanda að Litlakrika 12. Skjölin ásamt samhljóða yfirlýsingu frá 21. desember 2007 vegna lánsins á 1. veðrétti sem og viðaukasamningur og veðskuldabréf frá Íbúðarlánasjóði var afhent til þinglýsingar 19. mars 2008. Aflýsing þeirra þriggja lána sem flytja átti að Litlakrika 12 fór fram 25. mars 2008. Þinglýsing láns Íbúðarlánasjóðs fór fram 26. mars 2008. Lán Íbúðarlánasjóðs var afgreitt 28. mars 2008 og andvirði þess 17.820.00 krónur greitt beint til Mótanda ehf. Miða aðalstefndu við að í fjárhæðinni hafi falist greiðsla aðalstefndu á jafnvirði 8.000.000 króna veðlánsins samkvæmt C lið kaup­samnings og 9.820.000 króna af þeirri kaupsamningsgreiðslu sem aðalstefndu hafi átt að inna af hendi eigi síðar en 1. apríl 2008. Þann 21. apríl 2008 greiddu aðalstefndu 10.180.000 krónur af kaupverðinu og dróst sú greiðsla frá 1. apríl 2008. Þann 14. mars 2008 undirritaði aðalstefndi Óli Kárason Tran yfirlýsingu, sbr. dskj. nr. 28, þar sem fram kemur að samþykkt sé að afhending íbúðarinnar að Þverholti 9 verði 1. júní 2008 í stað 1. apríl 2008. Er ómótmælt að þetta hafi verið gert að beiðni aðalstefnanda og eiginmanns hennar. Var seinkun á íbúðinni bundin því skilyrði að lokagreiðsla að fjárhæð 1.000.000 króna, sem upphaflega átti að greiða 5. maí 2008 gegn útgáfu afsals, færi fram 1. júlí 2008 en þá yrði gefið út afsal fyrir eigninni. Aðalstefndu halda því fram að 18. mars 2008 hafi aðalstefnandi breytt dagsetningunni einhliða og án samráðs við aðalstefndu í 10. júní 2008, sbr. dskj. nr. 6. Á dskj. nr. 10 liggur fyrir tölvupóstur frá Berg fasteignasölu dagsettur 9. júní 2008 sem aðalstefndu miða við að sé vegna boðunar til afsalsgerðar þriðjudag 10. júní 2008 kl. 15.00. Lögmaður aðalstefnanda svarar því tölvubréfi á þann veg að unnt sé að mæta til fundar 12. júní 2008. Fyrir liggur að ekkert varð af afsalsgerð þann dag eða síðar. Við uppgjör í tengslum við afsalsgreiðslu fékk aðalstefnandi í hendi drög að uppgjörsútreikningi frá fasteignasölunni. Í þeim drögum var ekki, nema að tak­mörkuðu leyti, gert ráð fyrir að dráttarvextir myndu reiknast til aðalstefnanda vegna þess dráttar sem aðalstefnandi heldur fram að hafi orðið á greiðslum til aðal­stefnanda. Leitaði aðalstefnandi endurskoðunar á því en var alfarið hafnað af hálfu aðalstefndu. Af þeim ástæðum varð ekki af útgáfu afsals eða greiðslu höfuðstóls afsalsgreiðslu. Sendi lögmaður aðalstefnanda innheimtubréf til aðalstefndu 24. júlí 2008. Var því bréfi mótmælt með bréfi lögmanns aðalstefndu 14. ágúst 2008. Við aðalmeðferð málsins gaf aðalstefndi Óli Tran Kárason skýrslu, Pétur Pétursson löggiltur fasteignasali á Berg fasteignasölu og Gunnar Magnússon eigin­maður aðalstefnanda. III. Aðalstefnandi kveðst byggja mál sitt á því að gerður hafi verið gildur og skuldbindandi samningur milli aðalstefnanda og aðalstefndu sem hafi verið van­efndur af hálfu aðalstefndu og eigi aðalstefnandi þar af leiðandi rétt á dómi fyrir kröfum sínum í samræmi við stefnukröfur í aðalsök. Krafa aðalstefnanda byggi á því að með kaupsamningi aðila hafi verið samið um gjalddaga hverrar greiðslu kaupverðs með óyggjandi hætti og hafi fyrsta greiðslan sem stefnukrafan lúti að átt að eiga sér stað þegar við undirritun kaup­samnings, þ.e. með afhendingu á veðskuldabréfi að fjárhæð 8.000.000 krónur. Sé af hálfu aðalstefnanda byggt á því að þar skipti engu máli hvort greiðslan hafi átt að eiga sér stað með afhendingu reiðufjár eða skuldabréfs, þ.e. í báðum tilvikum hafi verið um peningaleg verðmæti að ræða. Ef víkja hafi átt frá einhverjum gjalddögum í samningnum hefðu aðilar þurft að semja um það sérstaklega. Það hafi hins vegar ekki verið gert. Aðalstefndu hafi þannig átt að greiða aðalstefnanda 8.000.000 krónur með veðskuldabréfi strax eftir undirritun kaupsamnings. Það hafi ekki verið gert og því eigi aðalstefnandi rétt á greiðslu dráttarvaxta af þeirri fjárhæð samkvæmt 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Aðrir gjalddagar kaupverðs hafi verið umsamdir með skýrum hætti í samningi aðila. Hafi borið að inna þær greiðslur af hendi á réttum dögum, þ.e. 20.000.000 króna 1. apríl 2008 og 1.000.000 króna 10. júní 2008. Þar sem það hafi ekki verið gert eigi aðalstefnandi einnig rétt á dráttarvöxtum af þeim fjárhæðum svo sem í stefnukröfu í aðalsök greini. Stefnukrafa aðalstefnanda sem sé umsamin afsals­greiðsla sé enn ógreidd af hálfu aðalstefndu að fjárhæð 1.000.000 krónur, sbr. 3. tl. A-liðar kaupsamnings. Að því er varði fjárhæð stefnukröfu byggi aðalstefnandi á kaupsamningi aðila svo og viðauka við kaupsamninginn sem dagsettur sé 3. mars 2008 og yfirlýsingar aðila frá 14. mars 2008 um breytingu á greiðsludegi afsalsgreiðslu. Í gagnsök byggir gagnstefnda á því að gagnstefnendur hafi ekki enn greitt hluta af kaupsamningsgreiðslum fyrir hið selda og eigi þar af leiðandi ekki rétt á útgáfu afsals. Þá byggi gagnstefnda á því að sú fjárhæð sem gagnstefnendur bjóði fram sem lokauppgjörsgreiðslu í gagnstefnu sé of lág og vegna þess geti þau ekki átt rétt á afsali gegn því að inna hana af hendi. Auk þess hafi afsalsgreiðsla gagn­stefnenda verið dregin í um 9 mánuði þegar greinargerð í gagnsök sé rituð og vegna þess eigi gagnstefnendur að greiða gagnstefndu dráttarvexti af þeirri fjárhæð. Að öðru leyti eru málsástæður gagnstefndu í gagnsök á sama veg og málsástæður aðal­stefnanda í aðalsök. Aðalstefnandi og gagnstefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og réttar efndir, svo og lög nr. 40/2002 um fasteignakaup og lög nr. 99/2004. Krafa um dráttarvexti er studd við ákvæði laga nr. 38/2001. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla. laga nr. 91/1991. IV. Í aðalsök byggja aðalstefndu aðalkröfu sína um sýknu á því að í stefnukröfum aðalstefnanda í aðalsök felist að krafist sé dóms á hendur aðalstefndu til fullnaðar­greiðslu samkvæmt kaupsamningi auk dráttarvaxta sem aðalstefnandi telji sig eiga rétt til. Hvorki sé boðið fram afsal fyrir íbúðinni né hefðbundið kostnaðaruppgjör í fasteignaviðskiptum. Af þeim sökum beri að sýkna aðalstefndu, enda eigi aðal­stefnandi ekki lögvarinn rétt til þess að fá sér tildæmda fullnaðargreiðslu samkvæmt kaupsamningi um fasteign nema að afsalsgerð fari jafnhliða fram svo og endanlegt kostnaðaruppgjör. Aðalstefndu haldi því fram að þau hafi ítrekað boðið fram lokagreiðslu og hefðbundið kostnaðaruppgjör gegn því að fá afhent afsal fyrir íbúðinni, en aðal­stefnandi ávallt neitað afhendingu afsals vegna óréttmætrar kröfu sinnar um dráttar­vexti af 8.000.000 króna skuldabréfinu. Af þessum sökum sé ekki enn kominn réttur efndatími á lokagreiðslu. Því beri að sýkna aðalstefndu af öllum kröfum aðal­stefnanda. Við kaupsamningsgerð hafi aðalstefndu afhent umsamið skuldabréf að fjár­hæð 8.000.000 króna og jafnframt greitt í peningum lántökukostnað og stimpil- og þinglýsingargjöld. Bréfið hafi verið afhent til þinglýsingar strax daginn eftir undir­ritun kaupsamningsins. Að þessu leyti hafi aðalstefndu uppfyllt fyllilega kaup­samninginn af sinni hálfu. Samkvæmt kaupsamningi aðila skyldi skuldabréfið að fjárhæð 8.000.000 króna tryggt með veði í hinni seldu eign. Við undirritun samningsins hafi upp­reiknað verðmæti áhvílandi veðlána numið 26.182.083 krónum eða 84,45% af kaupverðinu. Hefði hinu nýja veðskuldabréfi verið þinglýst á eignina hefðu áhvílandi lán numið 34.182.083 krónum og verið þannig rúmlega 3.000.000 króna hærra en sem numið hafi kaupverði. Aðalstefndu haldi því fram að aðalstefnanda hafi átt og mátt vera það ljóst að ekki yrði hægt að þinglýsa veðskuldabréfinu, sem aðalstefndu hafi afhent á kaupsamningsdegi og fá andvirði þess greitt, fyrir en aðalstefnandi sjálf væri búin að aflýsa svo miklu af áhvílandi veðlánum samkvæmt 15. tölulið kaupsamningsins að þau lán sem eftir stæðu, auk hins nýja láns, færu ekki fram úr 70% af kaupverði eignarinnar. Með því að aflýsa láninu af 1. veðrétti færi veðhlutfallið niður í 44,34% en með því að bæta 8.000.000 króna láninu við færi veðhlutfallið upp í 70%. Aðalstefndu telji því að raunverulegur gjalddagi á andvirði hins nýja veðláns hafi aldrei getað orðið fyrr en í fyrsta lagi þann dag sem unnt hafi verið að þinglýsa hinu nýja veðskuldabréfi á íbúðina. Aðalstefndu bendi jafnframt á að engin sérstakur gjalddagi hafi verið tilgreindur að því er hið nýja veðlán varðaði eða útborgun andvirðis þess og því beri að miða gjalddagann við það tímamark þegar í fyrsta lagi tæknilega hafi verið mögulegt að þinglýsa veðláninu á eignina. Það hafi ekki verið fyrr en 25. mars 2008 þegar hinum þrem áhvílandi lánum á eigninni hafi verið aflýst en þá hafi verið búið að semja um annars konar greiðslufyrirkomulag. Aðalstefndu haldi því fram að vegna aðgerðar- og sinnuleysis aðalstefnanda sjálfs með því að aflýsa ekki áhvílandi lánum samkvæmt 15. tl. kaupsamningsins hafi aðalstefnandi í raun tafið það að andvirði 8.000.000 króna lánsins fengist útborgað. Það sé því engum öðrum um að kenna en aðalstefnanda verði litið svo á að einhver dráttur hafi orðið á útborgun lánsins. Aðalstefndu bendi einnig á að aðalstefnanda og eiginmanni hennar hafi verið það fyllilega ljóst að bið yrði á þinglýsingu nýja veðlánsins, en þau hafi rætt málið við starfsmann fasteignasölunnar í desember og byrjun janúar 2008, auk þess sem aðalstefnandi hafi undirritað yfirlýsingu um veðflutning á fremsta veðláninu á íbúðinni, þó svo sú yfirlýsing hafi ekki verið afhent þinglýsingarstjóra fyrr en 19. mars 2008. Þá hafi eiginmaður aðalstefnanda rætt málið við aðalstefndu í byrjun janúar 2008. Á aðalstefnanda hafi hvílt rík skylda til þess að aflýsa svo miklu af áhvílandi lánum að rými skapaðist fyrir nýja veðlánið, teldi aðalstefnandi það nauðsynlegt hagsmuna sinna vegna. Aðalstefndu haldi því fram að í raun hafi aðalstefnandi afsalað sér öllum rétti til móttöku og ráðstöfunar á andvirði nýja veðlánsins með því að fallast á að Berg fasteignasölu yrði falið að sjá alfarið um að taka við andvirði og ráðstafa því óskiptu til Mótanda ehf. Með framsalinu hafi jafnframt horfið réttur aðalstefnanda til að krefja aðalstefndu um dráttarvexti yrði dráttur á afgreiðslu og útborgun lánsins. Réttur til dráttarvaxta, ef einhver sé, hafi þannig legið hjá Mótanda ehf. Af þessum sökum beri að sýkna aðalstefndu vegna aðildarskorts. Aðalstefndu bendi ennfremur á að aðalstefnandi hafi ekki orðið fyrir neinu tjóni vegna tafa sem kunni að hafa orðið á afgreiðslu veðlánsins. Hafi fyrirtækið Mótandi ehf. þannig ekki krafið aðalstefnanda um greiðslu dráttarvaxta vegna sama tímabils og aðalstefnandi þannig ekki getað hafa orðið fyrir neinu fjárhagslegu tjóni. Aðalstefnandi hafi ekki nefnt það einu orði, hvorki við undirritun samnings­viðaukans 3. mars 2008, við móttöku yfirlýsingarinnar um seinkun afhendingar íbúð­arinnar né í öðrum samskiptum við aðalstefndu, að aðalstefnandi hygðist krefjast greiðslu dráttarvaxta svo sem gert hafi verið. Það hafi ekki verið fyrr en í lok júní eða byrjun júlí 2008 sem sú krafa hafi fyrst komið fram. Aðalstefndu telji aðalstefnanda hafa fyrirgert öllum hugsanlegum rétti til dráttarvaxta vegna tómlætis við að hafa slíka kröfu uppi á fyrri stigum málsins. Aðalstefndu bendi á að ekki sé í sjálfu sér ágreiningur um að greiðsludráttur hafi orðið af þeirra hálfu að því er varði greiðslu á 10.180.000 krónum sem inna hafi átt af hendi 1. apríl 2008. Sú greiðsla hafi tafist til 21. apríl 2008. Í drögum að hefðbundnu kostnaðaruppgjöri vegna lokagreiðslu og afsalsgerðar sem fram komi á dskj. nr. 8 sé gert ráð fyrir að aðalstefndu greiði aðalstefnanda dráttarvexti vegna þessa greiðsludráttar í lokauppgjöri. Aðalstefnandi hafi hins vegar neitað að ganga til afsalsgerðar og lokauppgjörs við aðalstefndu. Efndatími vegna dráttarvaxtanna sé því enn ekki kominn. Aðalstefndu hafni með öllu framsetningu stefnukröfu aðalstefnanda. Ljóst megi vera að þau skuldi aðalstefnanda engar 29.000.000 króna. Framsetning kröf­unnar sé eingöngu gerð til þess að búa til óréttmætan stofn til að reikna dráttarvexti ofan á. Verði ekki fallist á sýknukröfu aðalstefndu krefjist þau þess að stefnukröfur aðalstefnanda verði lækkaðar verulega. Byggist varakrafan meðal annars á sömu rök­semdum og málsástæðum og fram komi í aðalkröfu. Allan vafa um dagsetningar og fjárhæðir beri að túlka aðalstefndu í hag og til lækkunar á hugsanlega tildæmdri fjárhæð. Aðalstefndu haldi fram gagnkröfu að fjárhæð 300.000 krónur á hendur aðalstefnanda til skuldajafnaðar við hugsanlega tildæmda fjárhæð aðalstefnanda til handa. Byggist gagnkrafan á því að aðalstefnandi hafi fengið að búa 2 mánuðum lengur í íbúðinni að Þverholti 9 en um hafi verið samið í kaupsamningi eða frá 1. apríl til júní 2008. Aðalstefndu krefjist þess að aðalstefnanda verði gert að greiða sér 150.000 krónur í húsaleigu á mánuði fyrir þetta tímabil eða alls 300.000 krónur. Komi sú fjárhæð til skuldajafnaðar og lækkunar á hugsanlega tildæmdri fjárhæð aðal­stefnanda. Aðalstefndu mótmæli sérstaklega dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda og bendi á í því sambandi meðal annars að margvíslegar tafir hafi orðið af hálfu aðalstefnanda í allri vinnslu málsins. Í gagnsök byggja gagnstefnendur á því að gagnstefnda hafi skuldbundið sig til þess að virða skyldur sínar samkvæmt kaupsamningi þeirra, þ. á m. með því að gefa út afsal fyrir íbúðinni 5. maí 2008 gegn lokagreiðslu að fjárhæð 1.000.000 króna. Gagnstefnendur haldi því fram að þau hafi samþykkt beiðni gagnstefndu um að afhendingu íbúðarinnar mætti seinka til 1. júní 2008 gegn því að lokagreiðsla og útgáfa afsals færi fram 1. júlí 2008. Gagnstefnda hafi hins vegar, að gagnstefnendum forspurðum og án þeirra samþykkis, ritað á eintak yfirlýsingarinnar dagsetninguna 10. júní í stað 1. júlí. Gagnstefnendur haldi því fram að þau hafi innt sínar skyldur af hendi gagn­vart gagnstefndu aðallega með greiðslu kaupverðsins, að undanskilinni lokagreiðslu, enda hafi ekki átt að inna hana af hendi nema afsal væri jafnhliða gefið út til gagnstefnenda og hefðbundið kostnaðaruppgjör færi fram. Gagnstefnendur haldi því fram að gagnstefnda hafi á ólögmætan hátt neitað að gefa út afsal fyrir íbúðinni nema þau greiddu dráttarvexti, upphaflega að fjárhæð 800.000 krónur en síðar 655.556 krónur. Gagnstefnendur telji þá kröfu ekki eiga sér neina stoð, hvorki í samningi aðila né í atvikum málsins að öðru leyti. Krafan sé því óréttmæt og geti ekki réttlætt neitun stefndu á að gefa út afsalið og að ganga til lokauppgjörs um eignina. Gagnstefnendur haldi því fram að gagnstefnda hafi ítrekað hundsað fundar­boð fasteignasalans þegar kalla hafi átt til fundar um afsalsgerð, uppgjör og loka­greiðslu. Þetta sjáist m.a. í bréfasamskiptum fasteignasalans og lögmanns gagn­stefndu, m.a. í byrjun júlí og lok ágúst 2008. Frá þeim tíma hafi gagnstefnda vanefnt samninginn gagnvart gagnstefnendum. Gagnstefnendur bendi á að gagnstefnda hafi gengið skrefi lengra og sett dráttarvaxtakröfu sína í innheimtu hjá lögmanni sínum og síðan höfðað dómsmál gegn þeim, sem er rekið sem aðalsök í málinu. Í aðalsök sé krafist dráttarvaxta og lokagreiðslu án þess að boðið sé fram afsal fyrir íbúðinni. Gagnstefnendur telji að afstaða gagnstefndu og neitun hennar til að ljúka frágangi kaupanna feli í sér ólögmæta hindrun á því að þau geti innt samnings­skyldur af hendi sem og viðtökudrátt gagnstefndu á lokagreiðslunni. Gagnstefnendur haldi því fram að þau hafi verið reiðubúin til þess að inna af hendi lokagreiðslu á réttum tíma og skipti þá ekki máli hvort miðað sé við 10. júní eða 1. júlí 2008 eða síðari dagsetningu. Þau hafi gert allt sem í þeirra valdi stóð til þess að koma á fundi til frágangs kaupunum en gagnstefnda hafi hundsað öll fundarboð. Efndatími á lokagreiðslu og fullnaðaruppgjöri sé því enn ekki komið. Hann renni ekki upp fyrr en gagnstefnda bjóði um leið fram afsal fyrir íbúðinni. Vegna þess að vanefndir gagnstefndu um útgáfu afsals skaði gagnstefnendur mjög, bæði fjárhagslega sem og á annan hátt, telji þau nauðsynlegt að knýja enn frekar á um efndir gagnstefndu að þessu leyti og sé því gerð krafa um að gagnstefnda greiði þeim 50.000 króna dagsektir frá uppkvaðningu dóms til útgáfu­dags afsalsins. Aðalstefndu og gagnstefnendur vísa til almennra reglna samningaréttar um skuldbindingargildi og efndir samninga. Þá styðja þau kröfur sínar við lög nr. 40/2002, einkum 31. gr. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla. laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. Krafa um kostnaðaruppgjör og dagsektir er studd við 4. mgr. 114. gr. laganna. V. Í aðalsök hefur aðalstefnandi uppi dómkröfu um að aðalstefndu greiði sér tiltekna fjárhæð að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 skal í stefnu greina svo glöggt sem verða má dómkröfur þar á meðal um vexti. Í dómi Hæstaréttar Íslands sem upp var kveðinn 18. mars 2008 í máli nr. 207/2007 var kveðið á um það að ef í kröfugerð í stefnu væri hvorki vísað til tiltekins lagaákvæðis eða í tiltekinn vaxtafót að því er dráttarvaxtakröfu varðaði yrði ekki hjá því komist að vísa þeirri vaxtakröfu frá dómi án kröfu. Mál það sem hér er til meðferðar í aðalsök varðar ágreining um skyldu til greiðslu dráttarvaxta af kaupsamningsgreiðslum um fasteign og er ekki ágreiningur uppi um greiðslu á sjálfum höfuðstól kröfunnar. Þar sem niðurstaða málsins í aðalsök ræðst þannig af því með hvaða hætti slíkir vextir verða reiknaðir verður í ljósi afdráttarlauss dómafordæmis Hæstaréttar Íslands í máli nr. 207/2007 ekki hjá því komist að vísa aðalsök í málinu frá dómi. Í gagnsök hafa gagnstefnendur uppi kröfu um skyldu gagnstefndu til útgáfu afsals fyrir íbúð að Þverholti 9 í Mosfellsbæ gegn greiðslu á 998.048 krónum til gagnstefndu, að viðlögðum dagsektum. Ágreiningur í gagnsök stendur um hvort gagnstefnendur hafi uppfyllt skyldur sínar í samræmi við kaupsamning aðila frá 22. nóvember 2007 sem leiði til þess að gagnstefndu verði gert skylt að gefa út afsal til þeirra fyrir eigninni. Svo sem fram kemur í málavaxtalýsingu hér að framan kvað kaupsamningur aðila sem undirritaður var 22. nóvember 2007 á um greiðslu kaupverðs fyrir fast­eignina að Þverholti 9. Var kaupverðið ákveðið 31.000.000 króna. Við undirritun kaupsamnings skyldu gagnstefnendur greiða með peningum 2.000.000 króna. Þá skyldu gagnstefnendur greiða 20.000.000 króna með greiðslum sem til féllu við sölu á fasteign gagnstefnenda, þó eigi síðar en 1. apríl 2008. Við undirritun afsals 5. maí 2008 skyldi greitt með peningum 1.000.000 króna. Loks skyldu gagnstefnendur gefa út veðskuldabréf með veði í hinni seldu eign að fjárhæð 8.000.000 króna. Samkvæmt ákvæði í kaupsamningi skyldi gagnstefnda aflétta veðskuldum á 1. til 3ja veðrétti samtals að fjárhæð 26.182.083 krónur svo fljótt sem verða mætti og eigi síðar en 20. janúar 2008. Tveim dögum fyrir undirritun kaupsamningsins eða 20. nóvember 2007 gáfu gagnstefnendur út veðskuldabréf í samræmi við kaupsamninginn og var Frjálsi fjárfestingarbankinn kröfuhafi samkvæmt bréfinu. Veðskuldabréfið var samkvæmt áritun á bréfið sjálft móttekið til þinglýsingar daginn eftir undirritun kaupsamn­ingsins. Sökum veðrýmis á hinni seldu eign reyndist ekki unnt að þinglýsa veð­skulda­bréfi þessu. Af þeim sökum kom aldrei til þess að veðskuldabréfið yrði notað í lögskiptum. Skjöl málsins bera með sér að gagnstefnda hafi hlutast til um afléttingu veðbanda af hinni seldu eign og voru skjöl þar að lútandi móttekin til þinglýsingar 19. mars 2008. Stuttu áður, eða í byrjun mars 2008, var gerður viðauki við kaup­samning aðila þar sem miðað var við að í stað veðskuldabréfs sem Frjálsi fjár­festingarbankinn yrði kröfuhafi að myndu gagnstefnendur óska eftir láni frá Íbúðarlánasjóði að fjáræð 18.000.000 króna. Var slíkt veðskuldabréf gefið út 3. mars 2008, sbr. dskj. nr. 5. Í bréfinu kemur m.a. fram að ráðstöfun lánsfjárhæðar fari inn á tilgreindan reikning í eigu Mótanda ehf. Á svipuðum tíma undirrita aðilar máls þessa yfirlýsingu um að afhendingu eignarinnar seinki frá 1. apríl 2008 til 1. júlí 2008. Yfir dagsetninguna 1. júlí hefur síðan verið strikað og fært inn í staðinn 10. júní 2008. Öll framangreind skjöl eru undirrituð af aðilum málsins og Pétri Péturssyni löggiltum fasteignasala á Berg fasteignasölu. Hefur Pétur lýst því fyrir dóminum að sökum þess að veðrými hafi verið lítið á Þverholti 9 hafi alla tíð legið fyrir að flytja þyrfti veð af eigninni til að gagnstefnendur gætu þinglýst láni sínu á eignina. Veðlán á eigninni kaupendum óviðkomandi hafi því átt að fara yfir á Litlakrika 12 áður en gagn­stefnendur gætu þinglýst láni sínu og hefði gagnstefnda haft frest í því sambandi til 20. janúar 2008. Tafir í frágangi vegna sölunnar hafi helgast af því að gagnstefndu hafi ekki tekist að flytja lán sín í tíma. Hafi Pétur séð að við svo búið mætti ekki una og því hafi hann haft frumkvæði að því að gagnstefnendur fengju lán frá Íbúðar­lánasjóði. Samkvæmt kaupsamningi aðila lá það fyrir að veðskuldabréfið að fjárhæð 8.000.000 króna samkvæmt C lið kaupsamnings skyldi tryggt með veði í hinni seldu eign. Jafnframt liggur fyrir að á þeim tíma er samningurinn var gerður voru áhvílandi á fasteigninni veðskuldir sem námu tæplega 85% af söluverði eignarinnar. Í því ljósi og með vísan til framburðar Péturs Péturssonar fasteignasala telur dómurinn fyrir liggja að gagnstefndu hafi mátt vera það ljóst að ekki gæti komið til þinglýsingar veðskuldabréfs samkvæmt C lið kaupsamningsins nema að undangenginni afléttingu veðlána af hálfu gagnstefndu. Af því varð hins vegar ekki fyrr en í síðari hluta mars mánaðar 2008 eða um fjórum mánuðum eftir undirritun kaupsamnings aðila og veðskuldabréfs að fjárhæð 8.000.000 króna. Með þessu brustu forsendur fyrir því að út yrði gefið veðskuldabréf til handa Frjálsa fjárafestingarbankanum, svo sem kaup­samningurinn gerði ráð fyrir. Var því ekki við gagnstefnendur að sakast þó svo efndir tækjust ekki í samræmi við kaupsamning aðila. Var því ekki um vanefnd að ræða af þeirra hálfu fram til þess tíma er samningsviðauki var gerður við kaupsamninginn um að í stað veðskuldabréfsins frá Frjálsa fjárfestingarbankanum kæmi lán frá Íbúðar­lánasjóði að fjárhæð 18.000.000 króna. Eftir að ofangreindur samningsviðauki var gerður við kaupsamninginn lá fyrir að gagnstefnendur höfðu áfram frest til 1. apríl 2008 til að inna af hendi greiðslur samkvæmt 2. tl. A hluta samningsins. Í samræmi við þetta inntu gagnstefnendur í lok mars 2008 af hendi 17.820.000 krónur til gagnstefndu á grundvelli láns Íbúðar­lánasjóðs. Gagnstefnendur áttu að greiða 10.180.000 krónur fyrir 1. apríl 2008 svo að kaupsamningurinn yrði réttilega efndur. Sú greiðsla var hins vegar ekki innt af hendi fyrr en 21. apríl 2008 eða 21 degi eftir gjalddaga. Hafa gagnstefnendur viðurkennt skyldu sína til greiðslu dráttarvaxta af þeirri fjárhæð í þann tíma. Pétur Pétursson fasteignasali boðaði aðila þessa máls til fundar 10. júní 2008 til lokagreiðslu og útgáfu afsals. Var það í samræmi við ákvæði yfirlýsingar á dskj. nr. 6 um breyttan afhendingartíma á íbúðinni. Ber dskj. nr. 20 með sér að lögmaður gagnstefndu móttók þau skilaboð en átti ekki kost á að mæta til fundar þann dag. Hefur Pétur lýst því fyrir dóminum að tilraunir til að boða gagnstefndu til fundar hafi reynst árangurslausar eftir það þar sem gagnstefnda hafi ekki fallist á hugmyndir að uppgjöri. Er þetta í samræmi við staðhæfingar gagnstefnenda í málinu og dskj. nr. 21. Í ljósi þess sem rakið er hér að framan er það niðurstaða dómsins að gagnstefnda hafi ekki átt lögvarða kröfu til dráttarvaxta af kaupsamningsgreiðslu svo sem hún gerði kröfu um og hafi þar af leiðandi ranglega synjað viðtöku lokagreiðslu í málinu. Var því ekki um vanefnd gagnstefnenda að ræða að því leytinu til er þau synjuðu um greiðslu dráttarvaxta til gagnstefndu. Er það því niðurstaða dómsins að miðað við ákvæði kaupsamningsins hafi þau réttilega boðið fram greiðslur í samræmi við hann. Á þeim forsendum verður á dómkröfur gagnstefnenda í gagnsök fallist. Að því er fjárhæð gagngjalds samkvæmt dómkröfu gagnstefnenda varðar samrýmist það dskj. nr. 8 í málinu, sbr. dskj. nr. 14, sem kveður á um greiðslu á lántökugjaldi sem kemur til frádráttar lokagreiðslu, en gagnstefnda hafði við kaupsamningsgreiðslu fengið í hendur fjárhæð sem nam lántökugjaldi kaupanda. Gagnstefnendur krefjast þess að gagnstefndu verði skylt að viðlögðum 50.000 króna dagsektum frá uppkvaðningu dómsins til útgáfudags afsals, að gefa út afsal fyrir íbúðinni að Þverholti 9, Mosfellsbæ, merkt 03-02, ásamt öllu er fylgir og fylgja ber að engu undanskildu þar með talin hlutdeild í sameign og lóðarréttindum gegn greiðslu á 998.048 krónum sem renni til gagnstefndu. Er um heimild til dagsekta vísað til 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991. Gagnstefnda hefur látið undir höfuð leggjast að mæta til fundar til lokagreiðslu og útgáfu afsals í viðskiptum við gagn­stefnendur þrátt fyrir ítrekaðar boðanir til funda. Að því virtu verður tekin til greina krafa gagnstefnenda um að gagnstefndu verði gert að gefa út afsal fyrir eigninni gegn greiðslu á 998.048 krónum að viðlögðum dagsektum til gagnstefnenda, sem þykja hæfilega ákveðnar 10.000 krónur. Með vísan til þessara úrslita málsins verður gagnstefnda dæmd til að greiða gagnstefnendum 300.000 krónur í málskostnað. Af hálfu aðalstefnanda og gagnstefndu flutti mál þetta Þorbjörg Inga Jóns­dóttir hæstaréttarlögmaður en af hálfu aðalstefndu og gagnstefnenda Marteinn Más­son hæstaréttarlögmaður. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Aðalsök í máli þessu er vísað frá dómi. Gagnstefndu, Auði Gunni Gunnarsdóttur, er skylt að gefa út afsal til gagn­stefnenda, Óla Kárasonar Tran og Helgu Bjarkar Pálsdóttur, fyrir íbúð að Þverholti 9, Mosfellsbæ, eign merkt 03-02, matshluti 01, fastanúmer 208-5013, ásamt öllu sem fylgir og fylgja ber að engu undanskildu þar með talin hlutdeild í sameign og lóðar­réttindum, gegn greiðslu gagnstefnenda á 998.048 krónum til gagnstefndu, að viðlögðum 10.000 krónum dagsektum til gagnstefnenda. Gagnstefnda greiði gagnstefnendum 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 1/1999
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Erfðaskrá
Staðfest niðurstaða héraðsdóms um að erfðaskrá skyldi metin gild og lögð til grundvallar við skipti á dánarbúi arfleiðenda þrátt fyrir að arfleiðsluvottorð hafi ekki verið gert eftir reglum 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962, heldur látið við það sitja að undirskriftir arfleiðenda væru staðfestar af tveimur vitundarvottum. Talið nægilegt til að fullnægja áskilnaði 1. mgr. 42. gr. erfðalaga að arfleiðendur samþykktu í verki að tilteknir menn gerðust vottar að erfðaskránni, án þess að þess væri getið í vottorðinu að um erfðaskrá væri að ræða eða að arfleiðendur hefðu kvatt þá til að votta slíkan gerning. Talið sannað að arfleiðendur hafi verið andlega hæfir til að gera erfðaskrá og hafi ekki verið beittir misneytingu. Sú málsástæða að einungis síðasta síða erfðaskrárinnar var vottuð talin of seint fram komin, en henni var fyrst hreyft fyrir Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. desember 1998, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 1999. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 1998, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að erfðaskrá Jóhanns Hjaltasonar og Guðjónu Guðjónsdóttur frá 1. desember 1985 yrði lögð til grundvallar við opinber skipti á dánarbúi þeirra. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að erfðaskráin verði metin ógild við skipti dánarbúsins, en til vara að fyrri blaðsíða hennar verði metin ógild. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar óskipt úr hendi varnaraðila. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðilar dæmdir til að greiða kærumálskostnað. I. Guðjóna Guðjónsdóttir, sem var síðast til heimilis að Kleppsvegi 54 í Reykjavík og lést 20. nóvember 1996, sat í óskiptu búi eftir lát eiginmanns síns, Jóhanns Hjaltasonar, hinn 3. september 1992. Dánarbú þeirra var tekið til opinberra skipta 4. júní 1997. Lögerfingjar hjónanna eru sóknaraðilar og varnaraðilinn Hjalti Jóhannsson. Við opinber skipti dánarbúsins kröfðust varnaraðilar þess að lögð yrði til grundvallar erfðaskrá Guðjónu og Jóhanns, sem var dagsett 1. desember 1985 og vottuð af tveimur vitundarvottum, Garðari Viborg og Brynjari Viborg, án þess að gætt hafi verið ákvæða 42. gr. erfðalaga nr. 8/1962 um arfleiðsluvottorð. Í erfðaskránni var mælt fyrir um þá ráðstöfun eigna arfleiðenda eftir lát þeirra beggja að varnaraðilinn Hjalti skyldi taka að arfi helmingshlut í íbúð þeirra að Kleppsvegi 54, svo og nánar tilgreindar bækur, en varnaraðilinn Jóhann, sem var barnabarn arfleiðendanna, átti jafnframt að fá í sinn hlut bækur, sem þar voru upp taldar. Að öðru leyti átti arfur að ganga til erfingja eftir lögerfðareglum. Erfðaskráin, sem hér um ræðir, var rituð á tvö blöð. Á fyrra blaðinu voru fyrirmæli um stöðu langlífari arfleiðandans að þeim skammlífari látnum og ráðstöfun á hluta íbúðar þeirra til varnaraðilans Hjalta, auk meginhluta fyrirmæla um bækur, sem áttu að koma í hans hlut. Á síðara blaðinu voru ákvæði um arf handa varnaraðilanum Jóhanni, beitingu lögerfðareglna við skipti á öðrum eignum arfleiðendanna og bann við því að sá langlífari þeirra ráðstafi með erfðaskrá eða dánargjafargerningi eignum, sem hann fengi í sinn hlut með erfðaskránni. Þá var þess og getið að hvorugur arfleiðenda mætti breyta eða afturkalla erfðaskrána án samþykkis hins. Neðst á síðara blaðinu var dagsetning ásamt undirskriftum arfleiðenda og vitundarvotta. Á fyrra blaðinu voru hins vegar engar undirskriftir og var á hvorugu blaði vikið að því að erfðaskráin væri rituð á tvö laus blöð. Í hinum kærða úrskurði er greint frá framburði varnaraðilans Hjalta og vitundarvottanna tveggja um hvernig staðið hafi verið að undirritun erfðaskrárinnar. Eins og þar kemur fram ber þeim saman um að varnaraðilinn hafi farið með vottunum á sjúkrahús, þar sem Jóhann lá á þeim tíma, og hafi hann ritað þar undir erfðaskrána ásamt öðrum vottinum, en þó að þeim báðum viðstöddum. Síðan hafi varnaraðilinn og vottarnir farið á heimili arfleiðendanna, þar sem Guðjóna hafi ritað undir erfðaskrána ásamt hinum vottinum. Að endingu hafi verið farið með erfðaskrána aftur á sjúkrahúsið og hún afhent Jóhanni. Sóknaraðilar mótmæltu því fyrir skiptastjóra í dánarbúi arfleiðendanna að erfðaskráin yrði lögð til grundvallar við skiptin. Beindi hann ágreiningsefninu til úrlausnar héraðsdóms og er mál þetta rekið af því tilefni. II. Eins og málið liggur fyrir er ekki sýnt að Jóhann Hjaltason og Guðjóna Guðjónsdóttir hafi kvatt þá Garðar Viborg og Brynjar Viborg gagngert á sinn fund til að votta erfðaskrá sína. Að teknu tilliti til framburðar Garðars og Brynjars fyrir dómi, sem hefur ekki verið hnekkt, verður hins vegar að leggja til grundvallar að arfleiðendurnir hafi samþykkt í verki að þessir tilteknu menn gerðust vottar að arfleiðslu þeirra. Er með þessu fullnægt þeim áskilnaði, sem fram kemur í upphafi 1. mgr. 42. gr. erfðalaga. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um þær málsástæður, sem lögmaður sóknaraðila fyrir héraðsdómi hélt þar uppi af þeirra hálfu. III. Fyrir Hæstarétti halda sóknaraðilar því fram að Jóhann Hjaltason og Guðjóna Guðjónsdóttir hafi ásamt fyrrnefndum vitundarvottum aðeins undirritað hluta þess skjals, sem varnaraðilar bera fyrir sig sem erfðaskrá. Upplýst sé í málinu að hvorki hafi erfðagerningurinn verið kynntur vottunum né hafi þeir lesið hann yfir. Sé þannig engin vissa fyrir því að fyrra blað erfðaskrárinnar, sem nú liggi fyrir, hafi í upphafi verið hluti þess gernings, sem arfleiðendurnir og vottarnir undirrituðu. Telja sóknaraðilar þetta aðallega eiga að leiða til þess að erfðaskráin verði metin ógild í heild, en til vara sá hluti hennar, sem var ritaður á fyrra blaðið og áður er lýst. Þessari málsástæðu héldu sóknaraðilar ekki fram fyrir héraðsdómi og hafa varnaraðilar mótmælt að hún fái komist að fyrir Hæstarétti, auk þess að andmæla henni efnislega. Fyrir héraðsdómi var sóknaraðilum í lófa lagið að halda fram þeirri málsástæðu, sem hér að framan er getið. Þá verður að ætla að þessi málsástæða hefði gefið tilefni til sérstakrar gagnaöflunar fyrir héraðsdómi ef hún hefði komið þar fram, meðal annars með munnlegri sönnunarfærslu og eftir atvikum sérfræðilegri athugun á þeim blöðum, sem umrædd erfðaskrá var rituð á, en slíkri gagnaöflun verður ekki nú komið við. Að þessu gættu og með vísan til 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem þeim var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994, sbr. 4. mgr. 150. gr. fyrrnefndu laganna, verður ekki byggt á þessari málsástæðu við úrlausn málsins fyrir Hæstarétti. Samkvæmt framangreindu verður úrskurður héraðsdómara staðfestur. Sóknaraðilar verða dæmdir til að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Árni Jóhannsson, Finnbogi Jóhannsson og Ingigerður Jóhannsdóttir, greiði í sameiningu varnaraðilum, Hjalta Jóhannssyni og Jóhanni Hjaltasyni, hvorum fyrir sig 60.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 421/2004
Kærumál Gjaldþrotaskipti Útivist Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Héraðsdómari kvað upp úrskurð um að bú H væri tekið til gjaldþrotaskipta. H sótti ekki þing í héraði þegar málið var tekið fyrir og brast því heimild til kæru þess. Var málinu vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. október 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 28. september 2004, þar sem bú sóknaraðila var tekið til gjaldþrotaskipta. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og breytt á þann veg, að hafnað verði kröfum varnaraðila um að bú sóknaraðila verði tekið til gjaldþrotaskipta. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og að sóknaraðila verði gert að greiða honum kærumálskostnað. Sóknaraðili sótti ekki þing í héraði, þegar krafa varnaraðila um að bú hans yrði tekið til gjaldþrotaskipta var tekin fyrir í annað sinn í héraðsdómi 28. september 2004, en óumdeilt er að báðir málsaðilar fengu boðun til dómþings. Gekk hinn kærði úrskurður í því þinghaldi. Skýra ber ákvæði laga nr. 21/1991 með hliðsjón af 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála á þann veg að heimild bresti til kæru máls sem þessa þegar þannig stendur á, sbr. nú síðast dóm réttarins 4. júní 2003 í málinu nr. 215/2003. Ber samkvæmt því að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.